POESIS DRAMATICA, Pars I. Machine-readable text Avancini, Nicolai Nicolai Avancini XML version, markup prototype, December 1999 Ruediger Niehlmarkup Camena
http://www.uni-mannheim.de/mateo/camena/ avan2 avancinidramatica1.html s001.html avancinidramatica1.xml avan2/jpg html Koeln: Joh. Wilhelm Friessem, 1679

Regeln fuer die Texterfassung 03/2001

not necessary

 July 2004 Ruediger Niehl markup new TEI header; typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - Morpheus spell check VIS INVIDIAE SIVE C. MARIUS. ARGUMENTUM.

C. Marius a natalibus humilis, a parentibus obscurus, per ambitionem felix, per populi suffragia Consul, per victorias Tertius Romae Conditor appellatus, devicto Iugurtha Rege triumphavit; triumphaturus de Mithridate, nisi gloriarum suarum splendore odium pariter et invidiam in Sylla accendisset. Hic aegrius ferens Belli imperatoriam dignitatem pro bello Pontico Mario delatam, exercitum contrahit, Romam obsidet, invadet, occupat. Fugientem Marium, et in palude latere volentem capit, minturnas ad carerem ablegat, confici imperat. Mittitur a Minturnensibus Cimber aliquis in carcerem, qui eum occidat. Ingreditur ille carcerem, sed tum flamma ex oculis Marii erumpente, tum insolita aliqua ex occulto allapsa voce territus, repellitur. Refert id Barbarus ad Minturnenses. Emittitur e custodia Marius Carthaginem properat. Vix moenia attingit, adest Lictor a Sextilio praetore missus, qui urbis ingressu arcet. Hic ille florentissimus Imperator, Regum Victor, Patria Pater, urbis Conditor, Italiae Conservator, omnes unus honores ac summas dignitates adeptus, eiectus patria toties servata, prodites, desertus, eo miseriarum aerumnarumque redictus, ut coactus fuerit palam transeuntes compellare, et panem vitae sustentanda mendicare. Disce, quam verum sit illud: Virtutis comes Invidia potentiores insectatur: iisque bonis curas impende, quibus nulla potest invidia adferre nocumentum.

PERSONAE. C. Marius. Marius Iunior. Iugurtha Rex. Sylla. Sulpitius. M. Attilius. P. Rutilius. Crispus. C. Fl. Fimbria Cons. Senat. Minturnenses. Valerius. Duces. Tribuni Militum. Cimber. Apparitor. ACTUS I. SCENA PRIMA. Marius de Iugurtha victor militum suorum virtutem extollit. Marius cum exercitu. M. Attilius. P. Rutilius. Duces. Mar. TAndem pavendus Romulae genti latro, Nondum immerentum caede satiatus, caput Iugurtha posuit Dardani ad Ducis pedes: Et qui superba mentis elatus face Illusit urbi, capite demisso, sua Deplorat arma, ac flebilem armorum vicem. Nam quanta belli decora, quot Martis viri Natant voluti sanguine, et campi Duces Torpente volvunt segne sub tabo decus! Pueri parentum funeri, coniux viro Illacrimatur; filium mater gemit, Amicum amicus, incubat miles Duci; Cadaverumque mixta congeries solo Testis Quirini roboris passim iacet. Quicumque palmis inclitum belli Ducem, Victoriaeque splendidum exemplar petit; Me videat, et vos milites; quorum manu Ferroque parta est Dardanae genti salus. Quorum labores Roma, si posset loqui, Voce hac probaret: Vivat Aeneadum decus, Assertor almae pacis, et vita, et salus: Cuius labori debeo immunes lares, Servata Civi tecta, defensos Deos, Donata matri pignora, et natis patres: Cuius Quirina quamdiu stabunt iuga, Legesque Roma ponet, officii memor Gemma serenus candida hic curret dies Quotiesque Marium seia posteritas canet, Toties labore militum partam sciet Urbi salutem Militi ex aequo et Duci Debeo serenae pacis exortam diem. M. At. Orta est labore militum, exemplo Ducis. Mar Virtute vestra, milites. Rut. Sed te Duce. Mar. Commendat eadem militem laus, quae Ducem. Attil. Sed prima laus est Principis. Mar. Par militum; Quos aequa virtus Principi pares facit. Rutil. Artem obsequendo miles Ausonius probat, Dux imperando. Mar. Regere qui paret, potest. Rut. Tute potest iubere, qui exemplo praeit. At. Parere tute, qui iubentem sic videt. Mar. Ducem praeire militi exemplo decet. Rut. Ducisque par est militem exemplum sequi. Mar. Vidi sequentes, quando per ruptos calens Virtus volavit ordines, seque impete Rapiens per arma semitam ingentem dedit Caedendo utrinque. Attil. Vidimus fortem Ducem, Cum Martiales vectus in nimbos equo Audace primus impete obstantis moras Fregisti arenae, perque non dubium necis Discrimen actus, vulneri toto patens Pectore, revulsos hostium globos tuae Irae dedisti pervios, nullo tamen Aut impeditus vulnere, aut pressus metu. Mar. Sed irruentem militis nostri sequens Manus incitavit. Rut. Dux prior volans manum Traxit sequentem. Mar. Miles est robur Ducis. At. Animusque Dux est militis. Ma. Nihil potest Dux destitutus milite. At. Nec aliquid potest Duce destitutus miles. Mar. Alterius manu Iuvatur alter. Gloriae quantum mihi Decernit orbis Domina, tantundem meae Debet cohorti, Rut. Stella radiantis licet Ardore Solis luceat, minus tamen Dat illa lumen; ipse quin stellae nitor Est Solis ardor. Vulgus astrorum sumus Minorque turba milites; tu Sol Mari es. Si lux honestat sidera, est Solis iubar; Si laus honestat militem, laus est Ducis. Maritus. Agnosco mentis Martiae excelsam indolem. Laudem mereri vultis; in reliquo nihil Nominis avari: posteris sero cani Laudem minorem ducitis; forti manu Tentasse honesta, maximam Hoc ipsum tamen Olim canetur: Miles invictus Mari In hoc perennat: magna cum fecit, nihil Voluit honoris; laude contentus brevi, Egisse digna laude. Si penetro tamen Iudicia Patrum, Roma iam vestro parat Munera labori, missiles hastas, graves Pharetras sagittis, cornua, umbones moras Neci daturos, igneum ferri iubar, Illusa gemmis arma, cristatas ave Phoenice galeas annulos, torques, scyphos. Bene prostituto sanguine hoc emitur decus. Atti. Sed en Tyrannus captus in forum venit. SCENA SECUNDA. Captivus Iugurtha fit Mario supplex. Marius. Iugurtha. Marius. Tune ille vastus militis nostri labor, Probrumque Martis, gentium exosus tumor, Et Romulaei pestis Imperii, meis Toties petita proeliis praeda obvenis Latro purpurate? puduit elatum caput Mordere frenos Dardanum? Nunc, si potes, Luctare contra, fascibus quando meis Collum recurvas; quando post puro data Tot probra caelo, post Quirinales Deos Exasperatos Marte, post positum tui Fastum tumoris, post triumphatas minas Ferocis animi, meritus ante oculos tibi Versatur obitus Iug. Principem lenta potes Tractare dextra. Mar. Nempe qua impurum vomat Fuso cruore spiritum. Iug Humano manus Maculare sanguine abstine, postquam calor Belli resedit: scelera taxari modo Possunt minore nostra. Mar. Victorem doces Devicte? Iug. Doceo, lege sed dura nimis, Pati imperantem. Mar. Chalybis accensi rigor Erit Magister. Iug. Regium quidem aestimo, Superare dura; Regium tamen quoque est Cum premere possis, parcere. Marius. Ubi mitem scelus Patitur regentis dexteram. Iug Nullum nefas Dextra imperantis iura parcendi eripit. Marius. Sed iura stringit. Iugurtha. Ille, qui sancit, potest Laxare. Mar. Quando subditis minimum nocet Impune crimen. Iug. Subditos quando capit Amore mitis dextra Mar. Sic quisquis petit A populo amari, publicum hic odit bonum. Impune Reges crimen unius ferant, In paria mille crimina sequentes trahunt. Iug Si semper ignes torqueat caelo Deus, Cum peccat orbis, publicum exstinguet rei Statum Quirinae. Mar. Tela si numquam polo Lentus minetur Iuppiter, feras alent Habitata tecta civibus, fiet nemus Quodcumque nunc est civitas Iug. Amor feris Distinguit homines. Mar. Et facit; quando nefas Impune tolerat. Iug Crimen is luit satis, Peccasse quem paenituit; is plectit satis, Qui paenitere cogit. Mar. Haec tarda est nimis Medicina morbo; crimina caveri magis, Quam paenitere decuit. Iug. At postquam reus Animum impiavit, parcere est virtus Ducum. Mar. Quicumque parcit improbis, probis nocet. Qui servat hostem patriae, campo licet Palmam retulerit, non tamen vicit fatis. Iugur. Bis vincit ille, quisquis in victoria Se vincit ipsum. Mar. Sed nihil vincit, suo Qui parcit hosti. Iug. Tolle patratum nefas, Materia nulla Regibus clementiae est. Mar. Remitte crimen improbis, Regni procul Ius exulabit. Iug. Iura sat vigent bene, Cum frena tractat Imperi clemens manus. Mar. Magis vigebunt, frena si flectat riger. Iug Qui sceptra duro rigidus imperio gerit, Populum in timores excitat; timor manus In arma cogit; arma regnantem premunt. Regnare qui vult, spiritu miti regat. Marius. Ut vivat hostis. Iugurtha. Maius hoc Regum est decus, Quo maior hostis, venia cui datur, fuit. Mar. Hostem bonorum nemo toleravit bonus, Iugur. Ex hoste saepe nascitur Achates bonis. Mar. Exemplar esse Numinis Regem decet. Qui fulminante dextera reos premit. Iug. Qui saepe parcit hostibus. Mar. Numquam reis. Iug Sed obstinatis. Mar Nescit imperio caput Subicere, quisquis sedit ad clavum semel. Iugur. Primae Magistra lucis est sequens dies: Quos prima frenos nesciit, sequens docet. Mar. Et hic Iugurtham doceat, hesterno die Quod nesciebas, colla sub iugum dare, Audaciaeque ferre decretam necem. Iugur. Puram cruore dexteram serva. Marius. Ut tui Me quoque cruente sceleris in partem trahas. Non parco nocuis, ipse ne fiam nocens Maiore secelere. Testor ignitum iubar, Patulique Mundi publicam Solis facem. Diis sacra stagna, Gange se prius dies Moriturus abdet, rursus Hesperiis recens Rediturus undis, ante retroactam suos Tiberis ad ortus fluminis pompam vehet, Quam tacitus illas civium clades feram, Et busta Romae. Patriae ut fidem probem, Immitis esse cogor; ultricem petunt Cum perpetrata scelera victoris manum. Diripite, capite Regiae frontis iubar, Ferrumque latere, pectore auratas notas, Et quae superbis purpura ex humeris fluit. Iugurtha. O magne Victor! Marius Ante sic decuit loqui. Iugur. Non ante victus ora Victoris colo, Sactisque Romae pedibus affusus meam Deploro sortem, et supplici voce ac manu (Quod esse menti proprium excelsae solet) Munus reposco: mitius victum preme. Mar. Arcete famuli tactu, et accessu procul Monstrum, profanam pellite a pedibus manum. Iugur. Iugurtha! quondam patrii decus soli! Iugurtha! cuius paruit nuper iugo, Quodcumque Babba Regia sumptu inclita Despectat altis turribus, Divum fere Aequalis astris, quidquid et Colubraria Opulenta gazis, fascibus subdit suis, Et quidquid ustis Africe metis tenet. Iugurtha columen patriae, sed nunc pudor Probrumque terrae! Sceptra quo Nomadum ruunt! Quo dicta populis iura! quo status prior! Iugurtha! cuius arma senserunt prius, Quos bellicosi moenibus Mauri, et potens Carthago claudit, cuius ad virgam auream Lunavit omnis ora Numidarum genum. Iugurtha! cuius militum fortis manus, Et aere cincta turba stipavit latus: Heu! Romulaeae gentis in lusum datus, Vitam ac honorem paritur in tumulum dabis. Haec sortis est constantia: ut premat, levat. Tragaedisque miscet. Ubi lusit satis, Tandem cruento fine concludit iocos. O quisquis ambit Regiae frontis iubar, Volubilique fidit Imperii rotae; Quisquis secundo sceptra successu regi Deceptus ante credidit, versam meae Felicitatis aleam cernat. Miser Documenta mundo exhibeo, quam fragili loco Ambitio sese iactet, et facili ruant Vento superbi. Videat afflictum Ducem, Decusque Nomadum militi in iocum datum. At tibi Iugurthae victor, et Romae decus, Generosa si quae pectori virtus sedet, Ignosce victo: parce non nocuas manus Temerare nostro funere; abiectum tuis Ne temne pedibus indoles magnae solent Levare stratos. Non ego partem Imperi; (Spes ista frustra est) vivere; hoc tantum peto: Concede vitam Marias. Roma quam laesa expetit? Iugur. Quae te precatur. Marius. Quae meum petiit caput Romqeque busta? Iug. Militis scelus hoc fuit. Mar. Victoris est vindicta, quam dextrae ingerit Violata patria. Iug. Esse sed Ductor potes In me benignus. Mar. Parco victricem tuo Maculare dextram sanguine: at nostro dabis Lumen triumpho, quando Tarpei iugum Spoliis opimis clarus inscendam Iovis. Iugur. O morte vita gravior! infelix dies! Trahar in triumphum? Iuppiter fulmen rape, Et hunc tonante verticem dextra feri: Haurite pectus milites, si quis mihi Addictus olim, mille per fibras viam Scrutentur enses. mergite capulo tenus; Donec suprema sanguinis gutta effluat, Ne Roma turpi subditum cernat iugo. Perire honesta militis praestat manu, Quam non honestam vivere ad vitam diu. O dura pietas! sponte dum mori peto. Protrahere vitam cogor! O ferrum date! Propria molestum spiritum manu eruam. Mar. Abripite monstrum famuli, et avectum procul Vincite, septum nocte tenebrosi specus; Ut inquietum spiritum carcer domet. Iugur. Adeste populi, quos vel Arctoo videt Polo Bootes, Arcadas lentas premens: Vel quis perustum verticem Phoebus rota Vicina adurit; cernite afflictum Ducem Inter furentes mille Carnificum manus. SCENA TERTIA. Marius Crispum Romam ablegat ad Senatum, ut triumphum petat. Marius. Rutilius. Crispus. Marius. Age ia, peracta proelia triumphum petunt. Laudata virtus crescit, et suo trahit Ab honore calcar. Pulchrius quamvis putem Meruisse lauros, quam triumphali caput Cingere virore; vestra quid tamen Duces Sibi reposcant acta, pensandum est magis. Mensura verae gloriae non est brevis Populi frementis plausus, aut uno virens Die triumphus: testis est meriti tamen Quodcumque studium: praemio quando nequis Aequare laudes, debitum incepta tuum Fatere laude: summa laus magni est viri, Quodcumque studium impenderis, semper tamen Debere plura. Roma non ideo mihi Vobisque, magnae martis invicti manus, Neget triumphos. Ille romanae Pater Augustus urbis, sic coronari caput Virente lauro voluit, et magno Iovi Spolia dicari; sic triumphatis potens Tullus Sabinis, laurea umbratus comam, Spoliisque dives, barbara pompa horridus, Inter frementes militum plausus, equis Vectus per urbem spolia sacravit Iovi: Non quod rependi posse sudori suo Par aestimarint, sed quod in populos eat Hac arte fama nominis. Parem mea Et vestra virtus milites pompam petit. Rutil. Qui vetera laudat, addat aetatem novis; Nesciet an illa laudet, an laudet nova, Ardore Patrum proelia imitatus, Patrum Imiteris etiam gloriam. Primus pede Pressisti arenam, primus in montem trahe Mari triumphum; docta per cuneos sequi Virtus, sequetur festa per populi Ducem. Marius. I Crispe, Romae Patribus nostri refer Martis calores. quamque depressus dedit Victoriam hostis: rite si Martem probat Palmasque Marii, debitos Marti dari Iubeat honores. Crisp. Iussa iam dici Patrum Crede ad senatum. Mar. Quisquis hoc meritus decus Venale pectus obvium in Martis minas Mecum dedisti, spolia Tarpeio Iovi Dicanda Cedris appara, donec redux Vestro triumpho Crispus indicat diem. SCENA QUARTA. Captivorum Luctus. Ede querelas captiva cohors. Quando catenis membra ligantur, Et grave ferrum vinculat artus; Tantum est liber miseris fletus. Currite toto lacrimae vultu. Nihil est gravius faustae assueto Risibus aurae, fortique iocis; Quam molliorem Fortunae oculum Mutare truci. Casus semper Gravis ex regno est. non sine sensu Cedit acerbis molle rosarum Stratum spinis. Ite in gemitus. Fluite in lacrimas clara Numidici Lumina Regni. Fuimus quondam Fuimus Numidae! Nunc malefidae Alea sortis versa sinistro Omine saevit. Nihil excelsum Inconcussum patitur stare. Quamvis venti sit summa quies, Elata tamen summo trepidat Vertice quercus. Summa tenentem Facili gyro vertigo rotat, Casusque premit. Proxima nutant Alta ruinae, facilique trahunt Impete lapsum Nimis heu! verum hoc Nostra, o Numidae, fortuna probat. Ibat fausto Zephyro navis, Et prope portum laeta videbat; Sed borealis furor incubuit, Rapuitque fretum, rupitque ratem. Omnes fluctu mergimur uno. Nec satis ista periisse via est: Instat gravior miseris ira. Vincti heroas post erga manus Velati oculos, nudique pedes, Nudique caput, pulchra trahemur Pompa triumphi. Numidas Phoebe Si cernis adhuc; cursum raptae Siste quadrigae media attonitus Pendulus aethra; aut revola primos Rursus in ortus; velut Odrysias Timidus nuper fugisse epulas; Densisque diem conde tenebris; Nostra aut nemo probra aspiciat. Non audimur. Ruat accenso Fulmine Olympus, nostrasque voret Igne medullas: terra dehiscat, Laxetque sinus, nosque volentes Tumulo claudat. Morte perire Levior nostro est medicina malo; Quam sic turpe ducere vitam. Frustra irati cruda vocamus Fulmina caeli: nec nostra solum Sorbet aperto funera hiatu. Ite in gemitus, fluite in lacrimas, Prima Numidici lumina regni: Quando probrosis vincta tenentur Membra catenis, et grave ferrum Vinculat artus; tantum est liber Miseris fletus. Quando vocantum Mors surda preces non exaudit, Sequi optantes non flexa fugit, Post fugientem lacrimae pleno Flumine currant, donec amiro Vitam exosam pelago mergant, Et nolentis vulnera mortis Sponte incurrat. Praesta honesto Urgere fugax vulnere fatum; Quam probrosam ducere vitam. CHORUS. Fortuna ad Gloriae curules suam rotam adaptat. ODE. Gloria. Numquam vota serenior Aspexit Phoebus ab astris. Imus; qua radiantibus Stellarum fulgura gemmis Rident, et varia polum Diffusum luce coronant. Imus; tota volatili Servit Fortuna curuli: Nostrisque obsequiis rotam Aptat. Recludat Olympus Stellarum patriam, Soli Discedit flebilis umbra. Mens vilis iacet: arduos Mens nobilis urget honores. ANTODE. Livor rotae retinendae sufflamen addit. Livor. Quidquid spectat amoenior Phoebus, nox conteget atra. Inscendas lucet atria, Auro stellantis olympi; Numquam tutus eris. Sequax Arrodit Livor honores: Et si quam biberis diem, Tenebris involvit opacis. Quicumque aequore Cynthius Emergit, in aequora rursus Fesso lumine mergitur. Audacibus obviat audax Livor; nec patitur rotas Felici incedere cursu. CATASTASODE. Eminendi appetitus moderationis fraeno retinendus. Ratio. Sic lucis iubar aureae, Stellataque sidera Honoris Votis quaere: sequentibus Ne convolvare tenebris, Sic Fortuna rotam citet, Ut Diva Modestia frenos Semper flectat. Ab arduo Praeceps it casus ad ima, Ni per summa ruentibus Frenum Moderatio ponat. Cum summo stercoris loco Livoris respice vires. Tunc plus invidiae trahis. Cum plus lucraris honoris. ACTUS II. SCENA PRIMA. Nuntiatur Victoria Marii, et ei triumphus decernitur. Crispus. Senatores. Crisp. MAter Deorum Roma, cui princeps caput Viridi coronant bellicae lauri coma, Quae flectis orbem subditum, et victrix manu Famulam potente Domina tellurem regis; Vetera tueri decora, et antiquos Patres Desiste posthac. Tuque stellarum pater, Caeli imperator Phoebe, fax mundi aurea Marii trophaea lumine attonito cole. Nil Roma maius, astra nil melius habent, Quod te stupere deceat. Eoo diem Cum promis almum littore, aut frontis micans Medio sub axe pendulus gyras iubar: Quod aestimare debeant Patres, Deum Periclitate templa, trepidantes metu Focos et aras, pallidosque Cives, agros, Et restitutam pristinae quando vident Urbi salutem. Quisquis in Romam reus Pari Iugurtham scelere comitatus ruit, Terram momordit, aut Quirinali dedit Collum lupato; seque calcatum gemens Didicit vocare supplici Romam genu, Quam fulminante nuper est ausus manu Tentare Martis. Iste quid virtus Ducis, Et Martialis militis calor petat, Patres videtis. Nempe sublimi vehi Ducem curuli, perque Romulidum vias Agi triumphos atque Tarpei Patris Suspensa sacris spolia delubris dari. Hoc agite Patres, Merita non probat satis, Qui praemiare negligit, quando potest. Sen 1. Quae postulasti, iusta sint licet, tamen Animi priusquam sensa promamus, placet Audire seriem cladis. et belli vices. Proinde fare, castra quo posuit loco? Crisp. Immensa spatiis area effusus patet, Amanda Marti terra, nisi densa volans In nube pulvis frontis impeteret iubar. Hinc qua nitente Phoebus exurgens mari Illustre primis exserit terris caput, Campi virentis aequor ascendit pigro In alte colle, seque clementi levat Tumore terra: parte qua Boream trahit Violentus aurae turbo, spatiosum nemus Gracilis amicas veris alternat vices, Umbramque praebet aestui; insidiis nemus Aptum struendis. Amnis hic placido fluit Tramite, benignum ratibus indulgens iter, Facilisque presso militi suetam fame Praebere Cererem, et ponte ferrato truces Desaevientis frangere Iugurthae minas. Aequata subter spatia, arenosum solum, Tenebat hostis: collis elatum aggerem Frugum feracem Marius, et flumen prope Umbrasque nemoris. Sen. 1. Aptus in Martem locus Promittit ante praelium palmae decus. Sed iussa quae? quis ordo pugnantes ciet? Quae forma castris? Cr. Dardanae gentis patrem Dictasse credes. Dexterum cornu frequens Eques tenebat Gallico adductus solo; Eques sinistrum Romulus habebat locum, Umbone, galea, et ferreis squamis minax: In fronte prima fluctuans contis manus Hastariorum vertit huc illuc metus, Qua maior hostis ingruit; vel qua pedes, Equitumve nimbus fulminis more irruit, Divortiumque militis nostri parat. Medium tenebat telifer, galea caput, Arca sinistram, dexteram telo gravis. Hispana demum turma, flos belli, ultimum Robur, propago Martis egregia, et decus Ducta corona cingit extremum ordinem. In utrumque geminas explicans alas latus. Non vestis una militi, aut unus color; Tamen unus ardor omnibus, et unus calor Est, prostituto capite venalem dare Pro patria animam. Sen 1 Buccina at postquam dedit Adarma signum, qualis in vultu furor Gestuque Mavors? Crisp. Fervida qualis calor Aestate tenues evocat castris apes, Locumque in unum congregat, binos ubi Una aula Reges genuit, amborum incitat Libido Regni pectus; hinc pinnis micant Acuuntque rostris spicula, ac proelii avidi Hostem lacessunt, perque famulares globos Uterque Ductor volitat, et vulgi manus Exasperato murmure ad bellum citat. Talis Quirinas inter excelsus manus Cornipede volitat Marius, et cunctos super Vertice superbus, ore conspicuus micat; Ac Martiale frontis ostentans iubar Ethos, et illos Martis ad curas monet. Tum plena subito castra laxantur viris; Rapiuntur arma, poscitur saltu aureum Sub dente mordens alipes frenum, furunt Totis frementes militum castris manus; Sortisque laeti bellicae oblata vice Mavortiale pectus ad pugnam exerunt. Atque ubi cohortes ordine steterunt suo, Iussumque placuit praelium, quemvis vocans Nomine, suorum commonet decorum, Patrum; Üatriae, Penatum, Coniugum, ararum, et Deum, Pulchrumque amorem vulneris honesti ingerit. Tum primus agmen, primus invictos viros Praevolat in hostem, voce sublata ciens Ad paria facta militem: si quis decus Romae tuetur, patrios si quis Deos, Me me sequatur. Dixit; et pugnae iacit Auspicia, telum. Protinus flammam Ducis Sequitur cohortis impetus: densis dies Rapitur sagittis: vastus incessit fragor Utrinque caelos. Iamque conveniunt prope Acies utraeque, pes pedem, manus manum Clypeumque clypeus urget, et scutis sonant Inflicta scuta, cassidem cassis premit; Equo instat equus, et vir viro, chalybi chalybs. Clamatur, itur impetu, fremit, tremit, Remugit aether; undat effusus cruor, Sitimque arenae inebriat, caede effera Crudescit Ira. Talis Orion fremit Metuendus armis, quando nimboso minax Invadit astra turbine, et totum undique Caliginosa nube convolvit polum. Tunc nempe flammas nubium elisi sinus Terris minantur; grando concussis crepat Invisa tectis; sternitur campis seges; Iraque caeli pulchra procumbunt sata, Mavorte dubio pugna certata est diu, Velocitate donec a laeva hostium Parte ala circumducta sibi rupit viam. Collisa ter nutavit, ac tandem patens Hiavit acies: noster animatis equis, Qua videt hiatum miles, a latere involat, A fronte legio caedit, et rupto ordine Populatur agmen hostium, et campo eicit; Hinc torta gyrans frena in aversas eques Gradum cohortes impetu vasto citat. Caeduntur, opprimuntur; et caedem fuga, Fugamque caedes impedit. Labens dies Fugando, vulnerando, caedendo cadit; Praedamque nobis, gloriam Mario dedit, Romae Triumphos; quodque maius omnibus. Rex ipse victus venit in nostras manus, Captiva praeda, vivus, et Romae iugum Cervice docilis ferre, quod quondam Diis Nostris minatus; bella dum Romae intulit. Nec se nocentis caede maculavit rei Invictus heros Marius, at ferre gravem Voluit triumphis addere Quiritum decus, Haec sunt tuorum gesta natorum, Diis Amica Roma. Facta si tui probas Marii, probatis debitum statue decus. Sen. 1. Domitum Iugurtham, strata Numidarum, agmina, Et vindicatos Marte felici Deos. Augusta Roma gaudet; ac posito metu. Inter serenos pacis optatae dies Tranquillitate tuta virtutem probat Roburque Marii. Sen. 2. Roma, si Mario faves, Quod denegare non potes, meritae decus Decerne laudi. Quidquid impensae dabis Laudis merenti, gloriae accedet tuae Illustre foenus. Sen 3. Anima, qua vivis, tuus Est Roma Marius: ille, si belli fera Periisse ira, Roma cineratis Diis Bustum fuisset. Redde quod debes, tuo Mario triumphos. Militi laudem, tibi Olim canendam gloriam. Sen 2. Non est tuum, Siquid merenti subtrahis Pretium dedit, Cum merita posuit: pone mercedem. Leve est Quodcumque petitur; sanguine at constat tamen, Et prostituto capite. Sen. 4. Si spectes viri Merita; redemit patriam, armatas nece Ab innocentum vertice avertit faces, Servavit aras Numinum. patrios focos, Patresque natis, patribus natos dedit, Et coniuges coniugibus, hospitibus lares. His par triumphus semper optari potest, Numquam inveniri. Roma non ipsa est satis, Quae digna tantae dona virtuti ferat. Igitur triumphet. Sen. 5. Maximum quando nequis Pendere tributum, pende quod potes, leve Probo voluisse, quando respondet minor Votis facultas. Sen. 4. Aequitas poscit, grave Aequare pretio debitum sinon potes, Exsolve partem, quam potes. Sen 6. Domitus calor Exaestuantis hostis, erectus status Prope collabantis patriae, suis Dii Servati, et arae civibus, Romae salus, Mario triumphos postulant. Sen. 1. Nihil moror, Secunda patriae coepta fortunent Dii. Cras ubi serenum tollet ex undis caput Titan, triumpho vectus, et lauro comas Umbratus urbe gemmeos currus agat, Stipante latera militis fortis manu. Pompa instruatur interim, plausus novos Accendat urbe civis, et totis fremat Inventa fibris, Martii cantus sonent, Festique viridi fronde decorentur lares; Ut militari laude praestantem Ducem Urbs Domina mundi debito obsequio colat. SCENA SECUNDA Chorus Tiberis, Tritonum, et Sirenum quietem Urbi redditam gratulantium. Iam minax belli cecidit tumultus, Iam silent flictus galearum; et acre Murmur armorum, lituique clangor Languet in iras. Alta pax laetae revocata Romae est, Spes ubi nostrae cecidit salutis, Frons ibi laetae micuit salutis. Nulla sors longa est. ubi turbo cessit, Mitior flatu Zephyrus iocatur. Maesta permutat brevis hora laetis. Nemo desperet meliora lapsus. Ille qui navi trepidus pavebat, Nereo vastos glomerante fluctus, Quique damnabat vaga lina Ponto, Cum supinatos imitata colles Surgeret Tethys; sua vela laetus Vidit optatos tenuisse portus. Ille qui saevam minitante caelo, Grandinem campis metuit colonus, Nube detersa gravidi furoris Plena maturis sua rura spicis Vidit, et coctam fluitare messem. Numo cum nubes rapuere caelos, Astra desperet reditura Phoebi. Saepe mortales gemitus videre Caelites gaudent, hominumque fletus; Quos et in risus et amiciora Gaudia vertant. Res Dii mundi celeri citatas Sorte dispensant. Prius inter arma Roma fatales sine Sole noctes Vixit, et frenos metuens Tyranni Sparsit incomptos sive lege crines; Iam scelus dirum, scelerisque fabrum Ulta, candentes sine nube luces Haurit, et risus niveis revisunt Oppida bigis. Tu prius maestos comitata luctus Turba, Romanos comitare plausus Hoste devicto, fremituque totas Excita in plausus fluvii procellas. Dulcius ridet, cui labra amarus; Fonte de salso gemitus rigavit. SCENA TERTIA. Romani Victori Mario reduci obviam procedunt. C. Fl. Fimbria Consul. S. P. Q R. Nuntius. Tribunus Plebis. Valerius. Fimb. Effunde Roma postibus amicos choros Iuvenumque Civiumque: prostrato venit Marius ab hoste, quaeque per modicam salus Vix spem patebat, tota Romanas adest Subitura portas. Roma victori tuo Occurre Mario. Quisquis a patriis focis Hostes repulsos, quisquis immunes lares Iugo Tyranni, liberos quisquis tuos Salvos, et aras Numinum, et proprium caput Gaudes cruentis hostium ereptum globis; Occurre Mario laetior: cuius manu Spoliis opimis aucta transcendit polos, Septemque Roma collibus caelos ferit. Occurre civis militi, cuius manu Cessare pulso Marte letalis tuba, Caedesque iussa cessit, et paci locum Dedit sequenti. Trib. pleb. Signa processu pari Sua quisque civis feret, et laeto sono Aeterna merito carmina Heroi canat. Sen. 1. Romae laeta dies adest. Hastas cingite laureis: Dum se pacis amoenius Tectis ingerit otium. Sen. 2. Romae laeta dies adest, Assuetae gladiis manus Ferri fulmina ponite, Quando optata serenitas Romam pacis inambulat. Sen. 3. Romae laeta dies adest. Applausu clypei sonent; Cum victoria gloriam Romae postibus invehit. Fimb. Sed ecce vasto concitus miles gradu; Cui summus hastae laurea mucro viret, Et vultu et ore gaudii spirat notas. Nunt. Fastigiata laureis centum caput, O Roma victrix, aemulum caelo decus: Quae laureato cingis amplexu plagas, Quascumque Nereus margine extremo premit, Seu qua resurgens aureis Titan rotis Nabathaea propior maria perstringit face; Seu qua procellis fessus immergens equos Gratae sorori cedit alternas vices: Novis triumphis luxit hic tibi dies Quirina Mario templa victori para, Ut aeviternis spolia suffigat tholis, Gratusque referat lauream partam Iovi. Fimb. Propera Valeri, magna Tarpei Iovis Reserare summum templa Pontificem iube, Et dedicandis Numini spoliis Cedros Aptas statuere. Val. Nulla tardabit mora. Sed ecce fortis Martis invicti globi, Et ipse Marius, quantus exacto solet Post arma fusa praelio victor, redit. Fimb. Incinge civis latera victoris tui. SCENA QUARTA. Marius Civium Romanorum, ac militum manipulis stipatus triumphans ingreditur. Manipuli militum et Civium. Marius. C. Flavius Consul S. P. Q. R. Trib. mil. Trib. plebis. 1. Man mil Io! triumphe Roma! Tyrannus ille, saevis Quite premebat armis Iugurtha, pertinaci Vinctus manus catena Tenetur, et tumenti Cordis furore presso, Armis prius petitos Iam suspicit Quirites. Io! triumphe Roma! Iug. O fata! sors o aspera! immites Dii! Tri. mil. Procede: non haec hora lamentis data est. Manip. 2. Io! triumphe Roma! Peracta post duella, Pax alma, pax serena, Pax fausta, pax quieta, Pax sancta, pax cupita, Tranquilla pax beatis Bigis revisit urbem Io! triumphe Roma! Iug. Averte vultum Cynthie Heu versae iocus, Ludibriumque sortis! O sceptra! O Dii! Manip. 3. Io! triumphe Roma! Assertor ille pacis, Vindex tui Senatus, Tutela liberorum; Et coniugum, Deumque, Fundator alter urbis, Victo revertit hoste. Io! triumphe Roma! Manip. 4 Io! triumphe Roma! Periverant Quirinae Antiqua sceptra gentis, Et Romulaea iura, Decusque Dardanorum; Ni bella concitata, Formidolosa bella Feliciore dextra. Dextra potentiore Pressisset ille victor: Qui iam favente caelo, Et annuente terra. Meritos agit triumphos; Io triumphe Roma! Mar. Submitte fasces lictor, et prono genu Amica Romae tecta lunatus cole. O cara salve patria, Heroum parens, Regina mundi Roma; cui gentes caput Dedere fluxum barbarae; et felix diu Tandem subactus Numida sub iugum venit, O cara salve terra, quam tanti est mihi Solvisse longo tristium armorum metu. Fimb. Salve labantis magnae reparator rei, Salve Quirinae gentis assertor Mari. Quod Roma caelo verticem tollit, tua Virtute tollit, Martis invictum caput. Sen. 1. Si venia nostris liberis, aris; focis, Coniugibus esset, pectorum sensus sono Hoc indicarent. Vivat aeternum meus Decorus ostro Marius; vivat salus Communis urbis, vivat Aeneadum decus! Qui saevientis turbine insano Noti Iras repressit, et procellosi maris Inter furores saepe dubitantem ratem Nostrae quietis litori tuto dedit. Sen. 2 Faustae o Calendae! candidas inter dies Dignae notari, quamdiu septem iugis Lacesset urbs Quirina sublimis polos, Quis nostra solvis vincula, et tollis metum, Almamque revehis gemmeis pacem rotis. Sen. 3. Victoriosus vive Nestoreos dies! Sen. 4. Annis Sibyllae pulverem supera Mari. Mar. Parcite Quirites laudibus: satis mihi Est gloriarum. praeliis Romae meis Placuisse; pro qua vincere, aut cadere reor Aeque esse pulchrum: quando vel victoria, Vel mors salutem ferre speratam potest. Pro qua nec astra languidi timeam senis; Nec aestuanti proximas cani faces Subire. Iubeat ire qua rigidus nives Vomit Bootes, quave subiectus Libys Cancro perennes sustinet Solis faces; Me nulla terra nulla trepidantem dies Videbit unquam. Parte qua calidus venit Mavors in armis, pectus in scutum dabo. Nec ante patriae vulnus infliget furor, Quam se per istas ira consumat fibras, Fimb. Si nulla spolia, nulla retulisses fero Trophaea ab hoste. quando sic patriam foves, Et prostituto capite congesto eripis Periculorum ab agmine, mereris iugum Subire victor Tarpium, et sacris dare Memoranda quondam posteris spolia tholis. Mar. Procede miles civium mixtus globis, Succede sacro rupis augustae lari. Iug. Mugite caeli fulmine, ultrices poli Torquete flammas: meta violentae caput Sit istud irae. Gratius vita, est mori. Mar. Vivere superstes gloriae debes meae Virtute Romae victe. Iug. Virtutem vocas Vastare regna? rapere regales notas? Vexare populos, strage diruere inclitae Monumenta Regum, et oppida in campos dare? Sepelire et urbes? Mar Victe! Iugurtha. Quid sortem exprobras? Quam tu sequeris, praeeo fortunam Mari. Mar. Frustra tumente spiritu minas vomis Captive. Iug Nulli subditur virtus Iugo Captiva; semper libera aequali regit Utramque sortem iure, tam aerumnas pati, Quam docta blandae sortis afflatu frui. Manus potes ligare, mentem non potes. Mar. Moriere. Iug. Tutum fluctibus quassae rati Portum minaris. Mar Ante sed mergam ratem, Quam littus adeat. Iug Auferes mortis metum, Fim. Progredere pompa, quid reo moras trahis? Iug. O sceptra rapta! o Numina! o pompa! o Mari! Fimb. Iterate paean milites, paean sonet. Omnes, Io! triumphe Roma! Tyrannus ille saevis, etc. ut supra. SCENA QUINTA. Romana Iuventus Pyrrhica triumphanti Mario applaudit. Dicite ter io! ter io paean! Tarpeia sonent culmina plausu, Totosque latens septem geminis Collibus Echo referat plausus. Dicite ter Io! ter io paean! Romula Victor Marius stabilit Regna, subacto Nomadum Rege. Nam, quae nostro certa ferebant Arma excidio, strata per amplos Volvuntur agros milia centum, Et mersa natant agmina tabo. Dicite ter Io! ter io paean! Quantum debes Mario Roma! Non ille levis faenus honoris, Non civilis strepitum plausus, Non gaudentum compita fremitu Fervida iuvenum, praedaque gravem Pompam hostili; sed tua Roma Pacis amoenae gaudia petiit: Pacis amoenae gaudia retulit. Hoc Roma tuo Mario debes. Dicite ter Io! ter Io paean! Satis est; durant moderata diu Gaudia. Parce laetis fruere. Nimius risus lacrimas gignit. Parvo inter se limite distant, Magna voluptas magnusque dolor. Satis est lusum, satis est plausum, CHORUS. ODE. Gloria erigendo in Marie honorem Obelisco iubet emblemata incidi. Gloria. Antequam pulchram levet inter aurea Obeliscus sidera frontem, Laude sculpatur Marii perenni. Radiis hac parte serenus Cyathius ludat. Date Lemma: Tandem Post nubila. Parte sed illa Laurus assurgat: cui lemma scribo: Tuta inter fulmina. Palma, Hoc latus ramis obeat; sed adde Lemma: Ingere pondera, crescam. Ista pars Cedrum referat, notatam Hoc lemmate: Fronde perenni. Palma, Sol, Laurus, Cedrus est, Nepoti Marius documenta daturus. ANTODE. Livor emblemata Gloriae obfuscat, et alia lemmata adscribit. Livor. Cynthium densa tege nube Livor, Caedatur palma securi. Fulmen in laurum ruat. exuatur Mendaci Cedrus honore. Cynthio inscribo: Sine nube raro Summum pervenit ad axem. Lemma sit palmae: Brevis hora famae. Hoc laurum lemma coronet: Deviret, quidquid viruit. Nepoti Haec Cedrus documenta ministret: Caesus excelsis gravior minatur. Marium quaecumque Quiriti Arma commendant, marium iubebunt Serae ut sit fabula Romae. CATASTASODE. Gloriae impetus reprimendus. Ratio. Sic agit Livor. Meliore quando Affulget Cynthius auro, Noctis instantes meditamur umbras, Quando stat palma superbo Crine, vel Cedrus caput inter astra Condit, vel laurus amoeno Vertice assurgit; ruitura quondam Credamus gaudia. Felix Quisquis ardores animi modestis Rationis flectit habenis; Nec nimis penna volat incitata Ad magni culmen honoris: Nec nimis serpit. Medium teneto: Medio tutissimus ibis, ACTUS III. SCENA PRIMA. Mario bellum Mithridaticum offertur. Marius. Sulpitius. Tribuni militum. Sulp. VEteres triumphi provocant novos Mari. Age nunc recenti gloriae et Martis sago Victoriosum spiritum et manum para. Non una Marii sufficit laurus sago, Quem mille Roma gloriis fetum velit Radiare mundo; cuius ad pedes vovet Iacere pontum supplicem, et toto Ducem Cum Marte sterni, Gloriae ingentes virum Armis probatum, spiritum, et manum petunt. Mar. Mandata Romae veneror, in cuius manus Totum resigno sanguinem: at testor Deos, Non Martis iras metuo, non ferri micans Infata robur, nec reluctantis moram Rabiemque gentis: una, quae mentem quatit, Est cura Romae. Sulpit. Roma si menti sedet, Hac arte serva Marius. Metuo ne perdam. Sulpitius. Potes Redimere. Mar. Mentis vota si sequitur favor Populi, redemptam crede. Sulpit. Te Cives, patres, Omnisque populus deligit. Mar. metu tamen Invidia pectus concutit. Sulp. Casso impetu. Fortuna Matii celsior tota sedet Livoris ira. si potest ringi, nequit Nocere livor. Mar. Quando famulatur dolus Furorque; quidquid surgit, invidia premit. Sul. Quos vera virtus erigit, numquam opprimit Livoris ira. Mar. Robur in magnos agit, Parcitque parvis. Sulp. Strage sed prima tamen Se perimit ipsum. Mar. Strage si simul cadat Aemulus eadem. Sulp. Tela livoris potest Ridere felix. fortis invidiam pati, Mar Felix perire, pariter ac fortis potest. Sulp. Sic nemo fortis, nemo sic felix erit. Mar. Tam nemo fortis, nemo tam felix erit, Quem non perimere tela Livoris queant. Sulp. Sit invidentum numerus, at numerus erit Maior probantum. Mar. Saepe plus unus nocet, Quam mille prosint. Sulp. Nullus at Mario nocet, Nisi qui secundum patriae statum velit Turbare bellis. Mar. Gloriae inhonestus calor, Lucisque avarus animus, ut plenum occupet Desideratae lucis inscensu diem, Calcare gaudet aemuli obstantis caput. Si turba faveat aemulo, in turbam pari Desaevit ira. Caecus est livor: sui Solum aestimator, proprio intentus bono, Incuriusque publici. Syllam cave Dilecta Roma. quando cumulatos tuo Mario favores ingeris. Rapi sibi, Quodcumque laudis alteri accumulas, putat. Hinc ira gliscet. Fonte de tali nequit Quies oriri. Mentis exstinguit iubar Invidia, et iram gignit: haec matri comes Tentare quidvis audet, et temere aggredi. Sulp. Privata numquam nocuit invidia viris, Probata quorum facta Romani aestimant. Mar. Privata saepe gliscit in probos lues. Sulp. Sed semper ante nocuit auctori malum. Mar, Saepe et volenti gaudium hoc summum invidi est; Hostem videre mortuum, et simul mori. Perire nihil est, morte si inimicum opprimat. Non credo Syllae: in aemulum numquam doli Deesse possunt aemulo. Hoc unum satis Meam in ruinam est, invidet quin et manum Trahit potentem Martis et signa, et Duces. Hinc vult, potestque quidquid arrosor iubet Livor rotarum gloriae. Invidia facit Velle, et facultas posse. Num fortes manus, Exercitusque et balteum, et signa, et Duces Transcribet ulli? nempe qui invidiae dedit Animum patentem, gloria alterius grave In vulnus agitur, dumque vix capit suam Sortem ipse, sortes aemuli nescit pati. Sulp. Cogetur arma cedere. Mar. Armatus pati Imperia nescit. Sulpit. Discet. Mar. An quisquam sua In iussa coget bella iactantem manum, Armis minantem spiritum? Sulp. Qui plus valet. Marius. Plus valet ad arma, scelere qui armatur magis Sulp. Quem scelus ad arma concitat, inermem puta. Mar. Quem scelus et ira stimulat, armatum aestima Sulp. Quando ira mentem tollit, exarmat manus. Marius Quando ira mentem stimulat, in quodvis malum Rotat furentem. Sulp. Iuris at si sit sui, Quem stimulat ira, cui furor mentem asperat, Ira et timore stringitur, non est suus. Mar Ingenia dura nullus inflectit metus. Sulpit. Tentetur ante: si neget, ferro proba. Tuas Quirinus iurat in patres calor. Mar. In fata iura. Sulp. Fata si vitam iubent, Vivemus ambo Mar. Fata si mortem iubent, Moriemur ambo. Trib. 2. Si Dii iubeant mori Moriemur una Trib. 1. Si Dii vitam velint Dare longiorem, vita tibi vivet mea. Mar. Pareo iubenti patriae, et Martem paro, Sulp. Ite hinc Tribuni gentis Aeneadum, et Patrum Decreta ferte iussa: bellaces tubas, Mavortis arma, militis lecti globos Mario resignet Sylla. Sic patres volunt, Mandat senatus, populus Ausonidum imperat. SCENA SECUNDA. Sylla de erepta sibi belli Mithridatici gloria queritur suorumque animos in Marium concitat. Sylla. Duces. Sylla. Tantum supinus Sylla sorbebis probrum? Nec ulla segnem flamma generosi increpat Manum furoris? spretus excludar gravi Toties honore Martis; atque unus mihi Semper coletur Marius; et in unum seges Confluet honoris? Sylla. quae virtus tua est? Quae chalybis ira? quis furor inertis manus? Quae flamma cordis? Iuro Diis sacram stygem, Tractata iuro sceptra Tarpeio Iovi, Et quidquid Astris terra venerandum colit, Sua fata fusus chalybe sub nostro gemet. Properate socii, qua licet, qua non licet, Proferte bella Martis incensi calor Per aperta Romae compita infrenis ruat, Voretque Cives. Sceptra per clades emam, Per scelera scelere rapta. Sic poenas dabit Marius, nec uno vindice aut uno die. Vindicta magno magna debetur reo. Parete Syllae nutibus, nostri manus Generosa Martis, gloriae illustris chorus. Dux 1. Tecum per arma Sylla, per tela obviae Ardebit irae, fortis ad bellum manus, Per obvianti; signa Bellonae viam Laxabit ista dextera, et fusum super Cadaver isti gloriam invadent pedes. Syl. Generosa Martis flamma; metuendum decus Gentis Quirinae, dextera hac lauros metes, Qua bella profers: fronte quam multo rigas Sudore, pulchrum gloriae invades iubar. Illa perennis gloria incedit via, Honesta quam facinora calcarunt prius. Audete Marium premere: iam partum est decus Perenne vobis, patriae, et Diis salus? Dux 1. Caput exsecrandum victimam Acheronti dabo. Syl, Revocate veterem milites Duci fidem. Dux I. Phoebe Divum, Phoebe mundi, Phoebe Romae gloria, Testis esto pollicenti fata, vitam, sanguinem, Dux 1 Dive Praeses praeliorum; qui manu terroribus Sternis arva, sternis urbes; pollicemur teste te Arma pectus, corda, vitam, vires, fata, sanguinem, Syl. Calcata Marii colla iam victor premo. Sed en Tribuni militum: fortem para In arma miles spiritum, in nutus manum. SCENA TERTIA. Tribunos pro Mario exercitum petentes Sylla occidi imperat. Sylla. Tribuni. Duces. Tr. 1 Te Roma rerum domina, terrarum potens, Alumna caeli, teque Conscripti Patres, Senatus omnis, populus Aeneadum iubet Salvere Syl. Si non est Mari, grata est salus. Tri. 1. Et ipse Marius patriae temet cupit Valere Sylla, quamque sub tuis trahis In bella pubem fascibus, iubent Paties, Iubet Senatus gentis Ausoniae Duci Parere Mario. Syl Scilicet semper meis Hosti triumphis: invido semper tuae Patria saluti, gloriae tantum suae Heredi avaro? Ego hunc paludatum feram Agere curules, perque Romanas vias Ductum triumpho premere calcatos Patres, Subigere Cives, patriam vinctam metu Tenere, iura exstinguere, ac Romam suo Rotare, nutu Sylla si vivis, diu Non vivet ille, cuius a vita tua Pendet ruina, patriae excidium. Date, Date arma patriae vindici fidae manus. Non est beata Roma, nisi Marius perit, Trib. 1. Frustra minaris: militem Patres volunt. Syl. Quis me volucri turbo propellat Noto Marii sub ora, sanguinem ut ferro hauriam? Trib 1 Nisi prius ille sanguinem tuum hauriat. Syl. Vincite monstra milites, unus duos Iugulabit ensis. Trib. 1 Dira progenies leae, Periure, populi carnifex, saecli probrum, Fidei charybdis, patriae bustum tuae. Mori iubebis? moriat: at nullum tibi Ius esse nostri sanguinis scias tamen. Syl Etiam minaris. Tr. 2. Nulla tempestas movet Mori volentem Syl Vivere invitos volo Inter catenas, qui mori lucrum putant. Nescit severus esse, qui semper mori Iubet nocentes: cum mori petit reus, Vivere iubebis; vivere petentem neca, Trib. 2, Mori vetabis? vivere invitos iubes Inter catenas? nos vel invito simul Sylla cademus; facilis ad mortem est via. Iugulosne cernis? cernis erectum, rum Caput? patentes pectorum cernis sinus? Effugia vitae qualibet vena patent. Non timeo mortem: vivere arbitrii est mei. Syl Mora nulla miles capita scelerata amputa. Trib. 2. Moriemur una: poena sed lento pede Licet sequatur sera, non deerit tamen. At tu Tribune, quando moriendum est semel, Constante mente morere; florenti licet Aetate, fructum legere virtutis potes. Syl. Monstra ad securim miles extremam rape. Trib. 1. Testor pavendo fulmine armatam Iovis Manum in nocentes, vindices testor Deos, Et fulminantis igneos vultus poli, Patriae saluti: sanguinem et vitam immolo. Trib. 2. Caucasea rupes, pectus adamanti invium, Sic innocentum ludis in iugulos ferox? Iocare porto, quando non lento gradu Vindex malorum sequitur a tergo Deus. Syl. Monstrum secum subde. Trib. 2 Septem mihi Valete colles, quaeque Romanos aquae Lento natatu lambitis Montes Deae, Valete longum: tuque protector soli Numen Quirini, saeva Tarpeio iugo Qui tela vibras, vindices ignes iace. Syl. Age dum cruore monstra sacrilego natant, Romam petamus, sentiat nostras manus Devota dudum praeda Tartareo Iovi. CHORUS. ODE. Gloria se in speculo miratur: videt in eo instantes furores: dum respicit illi blanditias mentiuntur. Gloria. O pulchrae minium frontis amabile, Ridentesque oculorum Stellae sub geminis arcubus, ignea In spectacula vivae! Me circum volitat, quidquid amoenius Aurum lucis honestat. Quid quid Dalmaticis montibus erutum Diti certat Erythrae. Sed quis terga furor? quae premit Eumenis? Hic mera laurea frondet. Mendici speculum ludis imagine, Falsas fingis Erynnes. Quae nostrum facili turba latus choro Circumvallat, Amorum est. ANTODE. Invidia larvas furoribus detrahit, et Gloriae minatur. Invidia. Fictarum facies demite frontium, Vultu aperite furores. Cernis, quae famulis officiis strepit Circum turba? furorum est. Qua tu cumque pedem fixeris orbita, Figent arma furores, Pallentesque metus. I, licet, aurea Tempestate verenda, Gemmarumque gravi barbara gratia; Grandinis induet iras, Quidquid gemma fuit: qui metuit tibi, Ipso pallor in auro est. Qui se cumque trahit Gloria semita, Illi Livor inhaeret. CATASTASODE. Fortunae felici plerumque adversa est coniuncta. Ratio. O bulla! o nihilum! quidquid amabili Adblanditur ocello. Quae summo rutilat vertice, mentis est Pondus grande, corona Quae sese lateri purpura mancipat, Stringit corda timore, Quae dextra gerimus sceptra, furoribus Telum in fata ministrant. Quod calcas solium, labile funera In tua crede cacumen. Quidquid blanditiis affluit, effluit, Post data vulnera cordi. Disce o posteritas: densior excipit Paucos gloria risus. ACTUS IV. SCENA PRIMA. Sylla Romam obsi det. Sylla. Tribunus militum. Sylla. Gaudent arena milites. En hic tuae Patet illa laudi, Roma qua septem polos Iugis lacessit, unde tarpeia regit E rupe vastas Iuppiter mundi plagas. Hic ille Marius barbaro fastu tumet. Atrasque spargit caedium in caelum inas Possessor unus Gloriae; et certa tenens Hereditate decora; quae Romae parit Benignus aether. Nuper attritum solo Diadema Nomadum pressit, et vinctum dedit Ire ante currus. quando Tarpei Iovis In templa vectus Numinum affixit tholis Relata Marte spolia: nunc gradu novo Ad decora tendit. Roma num fungi sumus Alii? feroces impetus unus bibit Marius ab astris? sic tibi, Mater, tua Pignora probamur? spernimur? nostro satis Hoc est furori. Dabimus exemplum viri; Et quam favillam pectus arcanum tegit, Orbis videbit. Nominis nostri notam Nec ista dextra chalybe districto fremens, Nec ista lecti militis cohors feret. Fundenda si sit anima, fun detur. Probri Etiam profuso sanguine lavanda est nota. Adeste eadem mente generosae manus, Vestris triumphis radiat hic caelo dies. Pulchrasque per victoriam lauros parat. Audete magna: palma sudores amat: Frontemque laurus odit imbellem. Date; Ut mentis ille fervidae arcanus calor De corde vestro prodeat: cernat diem, Qui vivus imo viscere ebullit furor. Trib. Addis volanti calcar, o Princeps, tuae Quo mentis ardor incitat, quo te furor Per pulchra Martis vulnera intrepidi trahit Ad ferrum, et enses, nos sitis tecum vocat Avida cruoris. Palma vigilantes amat, Fugitque pigros Sylla. Vinculo lauros Deus Adnexuit laboribus. Quidquid leve est, Natura fecit obvium: quidquid nitet, Posuit in alto Semen ubi labor cadit, Gloria, beata messis in falcem venit. Si cui superstes vita generosa sedet In mente, si cui pectori pectus subest; Audete facinus; sera quod semper probet Aetas nepotum quodque dum bellum parat, Exemplar esse fama Romanis velit. Audete turmae mortis invictae metu. Arma arma dirus cornuum fragor sonet, Arma arma longa murmuret belli seges: In saxas, in ignes proruat, furat, fremat, Multis probata dextra bellorum minis. Pars tecta flammis ingerat, pars ardua Inscendat urbis moenia, ubi lento fluit Thybris natatu, vel ubi morientes videt Phoebi quadrigas: imbre telorum diem Pars rapiat urbi, et improbum ac probum premat Eadem procella. Nemo non nocuus ibi est, Ubi fida nocuo tecta tutamen parant. Haec nostra iussa: signa cum dederint tubae, Pectore virum vir exerat, manu Herculem, Furore Martem. Forte si metus pedem Retardet, illa parte violentus vola, Qua plus timoris. Crescit ignavis vigor, Cum se timeri viderint: cadit furor Cum non timentur. Tri. Grande molimur. Tri. Bis dena flamma cassi dem aestivae canis Adussit, iras saeva bis denas hiems In hanc refudit dexteram Marti sacram, Pridem ut pavere nesciam: caute tamen Agenda res est. Patria impetitur. Sylla. Iugo Ut liberetur. Trib. Forte subdendam iugo Civis queretur. Ira par, par est calor, Animusque Mario, cuius in fidem venit Quicumque Romae militat. Syl. Simulat fidem, Meliora quisquis sperat. Tri. A linguae fide Cordis fidem metimur. Tri Hanc Mario negat, Illamque spondet Roma. Sed demus fidem Iurasse Cives: Impari flamma furit, Hinc miles, inde Civis: hunc curae domus Et liberorum, et coniugum assiduo metu Stringunt amores; quamlibet caput dare Venale promptum vulneri. Hinc campum fugit, Retroque facilis respicit; si non sibi, Saltem ut suorum servet incolumem bono Vitam superstes. Militem a tergo nihil De praeliantem revocat: hinc omni involat Liberior animo parte, qua maior seges Periculorum prospicit, vel qua micant Messes honoris. Ite plebeias supra Undas natantes spiritus; parte hac decus Per honesta fulget vulnera. Aut suam dare, Aut emere vitam civibus, laudis nota Est militaris placeat aeternos dies Emisse patriae, morte; vel honorem tibi Pa aesse letho. Gloriae metas habet, Qui vel subactis hostibus palmam refert; Vel inter arma spiritum fortem exuit. Ad arma, ad arma milites. Tri. Nostra cadet Manu subactus Romulae gentis tumor. Sylla. Ad arma, ad arma milites. Trib. Rapta hostibus Hodie videbit spolia Tarpeium iugum, Orbisque pronus capite submisso colet. Syl. Hac parte miles moenia assultu invola. SCENA SECUNDA. Oppugnatur urbs terra et aqua. Marius. Sulpitius. Sylla. Tribunus. Miles 1. 2. Sulp. Hucusque dubio Sylla Romanas metu Concussit arces: bella nunc certis tonat Aperta in armis: Instat, et tota premit Cohorte muros. Mar. Tempus hoc tuae favet Patria, saluti. Munere fluentis bene Utamur horae. Civis hac muros frequens Tuere parte Syl. Dedecus miles tuum; Non dum subacta moenia invictus pede Victore calcas? praevolo: qui me Ducem Colit, sequatur. Mar Civis huc vires age. Trib. Huc ad trophaea miles Hac Romam est via. Obverte vires moenibus. Mar. Portum tene. Animose civis. Trib. Irrue hic miles. Mil. I. Patet Iam porta palmis. Roma succumbit. Mi. 2. Cadit Frequens cadaver. Vastus a stratis tumet Funeribus agger: sanguini suo innatant Romae labantis decora. Syl. Quo stamus loco, Ubi tecta passim corruunt? Dira o viris Fortuna semper fortibus, quo nos trahis! Fugam citamus, nec patet fugae locus. SCENA TERTIA Marius fugiens reditum meditatur. Ignave, timide, Dardanae gentis probrum! Quousque pulchrae debitum morti caput Subducis armis? siste: sat fugae est datum. Aude, age referre Martios ignes retro. Regina mundi Roma, qua septem polis Capita maritat monitum, et clarum frequens Fumi volantis eripit turbo diem. Non hac cadendum Dardano Civi nota; Qua mentis omne veteris exstinguat decus. Repete Quirina tecta, quae turpi fuga Elapsus hosti cedere in praedam finis. Redeamus anime, tecta qua patriae crepant, Et scissa crudis Roma vulneribus perit. Reddamur hosti sanguine effuso vagas Per tecta Romae Martiae exstinguam faces, Vel caesus una morte cum patria cadam, Eademque caesi membra tempestas teget, Quae Romulaeos cinere tumulabit lares. Redeamus anime: cumque moriendum semel, Cadamus illo, Roma quo cadit, loco. Pulchrum est ruentis patriae flammis tegi. Redeamus anime: saepe cum nulla est super Spes, ipsa desperatio fortem dedit Menti calorem: casus erexit viros. Sic tu paterni diligis statum soli? O lenta pietas! quae porest patriae procul Cernere ruinas! si fugis, non es pius. Revocat superbum columen, et clarum decus Pollentis urbis; moenia Deorum manu Exstructa revocant. O probrum! Mari fugis? Et alta muri decora congesti rapi Undante flamma nube convolvi polos, Atrumque flammis ire Romanis diem, Et igne totas exedi Aenea dum domos Pateris inultus? cana Tarpei iugi Monumenta ruere? spolia Syllanis rapis Sacrilega flammis? coniugum velli fibras, Visceraque Patrum, colla natorum meti? Innumera circum membra caesorum trahi? Urbem natare sanguine, et truci manu Medium cadaver dividi insontis gregis? Eamus una potius in lethum Mari. Dulce et decorum est, cadere pro patrio solo. Lethum fugacis militis caelum improbat, Interque cineres patriae mortem probat. SCENA QUARTA. Marius Senior precibus Marii Iunioris fugam init. Iun. Periimus! orbis Domina, terrarum Dea, Amisit omne scelere Syllano decus. Abi, latebras genitor infaustus pete. Sen Num quis fugaci inhaeret? Iu. A tergo ferox Syllae furentis instat in caedem cohors; Quacumque fugio, miles a tergo furit, Crepatque ferrum, fremitus armorum tonat. Sen. Cadamus una nate pro patria in necem: Dulce et decorum est patriae vitam dare. Iun. Quandoque sese patriae viros fuga Servare par est. Sen. Patriam quisquis fugit, Sinit perire Iun. Patriam servat quoque, Rabiem Tyranni quisquis ad tempus cavet. Sen. Cavere probrum est, si fuga mortem caves. Iun. Si quo notabit scelere cautelam fuga, Necessitas delebit. Sen. Abiectam gerit In pectore animam, sponte qui regnum truci Concedit hosti, capere cum regnum potest. Iun. Imbellis ille est, sponte qui in mortem ruit, Vixisse quando patriae in bonum decet. Sen. Cadere inter arma, militis primum est decus, Probrum supremum, fugere. Iun. Privato venit Laus haec probrumque militi. Dux est caput: Subducis istud funeri, vitam potes In reliqua membra fundere. Sen. Ofili, sine. Iun. Pater, ob sequendum est sortis invidiae, dabit Sereniorem crastinus Phoebus diem. Enubilato Solis aspectu: vagus Volubilisque sortis est dubiae tenor: Donata saepe tollit, at reddit quoque. Sen. Infauste nate: fateor invictum trahis, Cogisque patrem vivere, volentem mori. O nate! vos contestor immites Dii! Non hostis arma fugio, sed natum sequor. SCENA QUINTA. Hostes Marium per sequuntur. Sylla. Miles. Sylla. Saevire cessa miles in Romae Patres! Unum cruento funeri Marium pete. Miles. Pernice telo citior effugit tui Fulmina furoris. Syl. Vindicem evasit manum? Properate fida militis lecti cohors. Qua Diva Phoebum Roma venientem videt, Quaque fugientem: sanguinis nondum satis Bibitum; cruentum donec in chalybem fluat, Quicumque Mario bullit in venis cruor. Satiare nostrum hic unus ardorem potest. Lustrate cuncta, abstrusa, devia, invia. Non praeda tenuis, vile non petitur caput. Ruite, volate, rapite Romanum probrum, Vinctumque nostro trahite calcandum pede. SCENA SEXTA. Marius secum deliberat, an ab hoste veniam petat. Marius solus. Quo me dolores rapitis? o rerum vices! Dubiaque semper Martis invisa alea! Levis o triumphi gloria! nihil est, nihil Heu! quod volucrem sortis effugiat manum. At nostra nondum fine clauduntur mala: Peiora restant. Iuppiter si quod tibi Adhuc severam fulmen accendit manum, In me revolve: sidera in nubes trahe, Et utrumque mundi cardinem sorti increpa Terrore teli. Cernis hanc frontem? tuo Pa et furori, qua voles caelum, feri. Mori volenti fulmen in munus dabis. En pando pectus funeris vasti capax: Tu stringe tela. Pro! capax luctus dies! Mortem petenti Iuppiter mortem negat. At si furore Sylla composito mihi Vitam redonet, sitque Mavortis satis Rapuisse signa? Ex hostibus virtus solet Quandoque mentem pungere; affusi ad peder Cum supplicantis audiunt victi preces. Ibo, ibo: veniam Sylla poplitibus tuis Petam advolutus. Quo ruis miser? dabit Dabit ille vitam? nempe cui votum, tuo Saturare ferrum sanguine, et iugulo sua Acuere tela. Forte sed trucem mea Fortuna mitigabit, et feri cadent Violenta cordis odia. Quem felix nequit Placare Marius aemulum, infelix potest. Fortuna fracta nostra, quas felix nequit, Exstinguet iras aemuli Ah demens Mari! Cuinam periclo verticem imprudens tuum Exponis? hostem cogita, cuius genu Exosculari poscis. An Syllam putas Posito furore posse placari? pudet Hostem precari: sive quod petitur, manu Donet benigna; sive quod petitur, neget. Molitur eadem damna; seu det, seu neget. Perfundat ante sparsus hos artus cruor, Pactamque carni spiritus rumpat fidem, Quam servituti Marius infami caput Genuque subdat. Liberum facit mea Conditio memet. Flectere infame est genu, Cum stando possis terminum vitae dare. Ignava flectantur genua. Fortem virum Rumpi est honestum, corpore et stante emori. Solusne? an hostes? vius impulsu strepunt Luci silentes? hostium prodit cohors. SCENA SEPTIMA. Marius captus nuntiatur. Sulpitius. Nuntius. Sulp. Fortuna nocuis prospera, innocuos gravi Premit lacerto: saevit in bonos, malos Risu salutat: in probos spinas pluit, Rosis coronat improbos: istis mare Sternit quietum fluctibus, at illis ciet Toto procellas aequore, et dubiam ratem Inter charybdes agitat, aut Scyllae obvio Terret latratu: nulla scelerato dies Inamoena fulget; nulla bene meritum dies Serena spectat. Ibis o Romae decus, Assertor almae pacis, et pariae Pater, Ibis furori meta Syllano Mari: Totiesque meritum laureas caput, ah pudor! Ad efferatos concidet Syllae pedes. Nunt. O sol sereno dignus extrudi polo, Mediaeque iure noctis infaustae obrui! O sol vel ortum repete, vel praeceps rue, Mediumque olympum desere. Sulp. Hoc gemitu Mari Fortuna deploratur Nunt. O belli et necis Tranquilla numquam maria! succumbit valor; Invidia regnat. Sulp. Marius extinctus iacet? Nunt. Utinam perisset! Sulp. Vivit? Nunt. Ut gravius cadat. Periisset utinam, quando miscebat suos Bellona fluctus; nunc ubi Mavors silet; Probrosiore morte concludet dies. Sulp. Vinctus tenetur? Nunt Inter et plebis iocos Syllae sub ora trahitur. Sulp. O Romae gravis Luctus peremptae! Nunt Luctibus sero nimis Vacamus: hora quaerere salutem iubet, Dum Sylla victor instat, et gradum premit. SCENA OCTAVA. Sistitur Syllae vinctus Marius. Sylla. Marius. Sylla. Vecors, rebellis, praedo regnorum. Dii: Exosa pestis. gentis Aeneadum probrum, Qua spe tribunal istud accedis reus? Mar. Qua se videre iudicem insontes solent. Syl. O fax furoris, carnifex regni, lues Mundi! innocentem scelera te faciunt tua? Mar Sed re nocentem culpa non minor facit. Syl Etiam in catenis perfide insultas Duci Victorioso? Mar. Doctus aequali asperam Faustamque ferre mente fortunam; mihi Diisque semper similis, et liber metu. Syl. Ego contumaces mentis insultus premam Capite reciso. Mar. Carnifex vester facit Quod tu minaris. Syl. Testor ignito Deam Nemesin prementem terga nocuorum flagro, Quid ista possit dextra, quid ferrum, scies. Mar. Testor rotantem sceptra, quatientem polos, Terras prementem, maria turbantem Iovem; Conferre dextram dexterae, pedem pedi, Si liceat; enses ense confringam tuos. Syl. Audi superbum. Mar. Non tua victum premis Virtute Marium. Romulos testor Deos, Natum sequebar, arma non metui tua, Nec metuo vinctus. Syl. Vinctus armatum improbo Lacessis one? Mar. Qui mori lucrum putat, Lacessere hostem vinctus armatum potest. Syl. At arma, uro, senties Mari mea. Mar. Tua arma miserum facere, non timidum queunt. Minare mortes mille, funestas mihi Minare poenas (quoque non aliud queam Peius precari) vivere Marium iube: Exstabit animo, vivet invictus, suus. Syl. Sic iubeo Marium vivere invictum, suum. Mar. Vivet superstes, vivet invictus, suus. Syl. Moriere. Mar. Poena militi non est mori. Syl. At morte multa. Mar Morte nos una iubet Lex universi cadere. Syl. Ego multa reum Morte tumulabo Mar. Morte tamen una cadam. Syl. Sed ista temet victimam Stygi dabit, Mar. Tum te profundo Tartari erumpens lacu, Piceamque torquens manibus iratis facem Saeva umbra semper insequar: nullae dabunt Noctes quietem, nulla solamen dies Syl. Umbras minaris? rapite despectum soli Latebrosa ad antra carceris: nullum diem, Nullamque micantis hauriat caeli facem. Umbras priusquam faciat; ut ferat, volo. Abripe satelles probra Minturnae in specus. CHORUS ODE. Gloria Marii captiva se inglorie perire lamentatur. Gloria. Credat hoc quisquam? bene prostituto Marius Romana cruore Templa servavit, patriosque templis Divos, Divisque tributum Turis accensi, patriaeque Cives, Sua moenia libera Civi. Credat hoc quisquam? toties redempta Marius procul exulat urbe! Scilicet paci pretium patratae, Studiisque hoc Roma rependis? Ite venturis Decimi nepotes Has laudes dicite lustris. Gloriam Romae Marius paravit, Periitque inglorius ipse ANTODE. Livor bene meritos impetit. Invidia. Livor est caecus: tamen in sereno Maculas Hyperione cernit. Gloriae solum videt esse lucem; Oculis ad cetera cassus. Huc per insani ruit arma belli, Per mille pericula Martis. Nescit Heroum merita aestimare; Meritis sed calcar ab ipsis Sumit, ut praeceps ruat in merentem, Odioque sequatur et armis. Propriae lucis studiosus emptor Alienum exstinguit honorem. Quo ruat, non qua videt: inter arma Modo tandem concidat hostis. CATASTASODE. Illis bonis studendum, ad quae non appropinquat Invidia. Ratio. Stulte, quid lucis studio fatigas Animum? brevis hora necabit, Saeculum quod vix peperit. Viriles Illuc converte labores; Quo nec accedit vitium senectae, Nec Livor dente propinquat. Quidquid hic famae studio laboras, Vanum est, et inutile semen. Quod licet spargas, nihil inde spera. Vacuo de semine nulla Messis exurget. Sere sempiternae Virtutis nobile semen. Inde si fato rapiare, messem Sibi postera colliget aetas. ACTUS V. SCENA PRIMA. Senatus habetur de morte Mario inferenda. Senatores Minturnenses 6. Cimber. Sen. 1. NUnquam quieta regna fortunam diu Tulere blandam: celsa praecipiti loco Certum tenere nesciunt diu pedem. Vel ipsa semper laurea, infelix bonum, Per mille lethi genera cupressum trahit; Vitae propinquas semper immiscens neces. Documenta Marius exhibet: numquam dedit Exempla sors maiora, quam facili ruant Excelsa vento, quamque praecipiti vice Fortuna scenas mutet, et densa diem, Diem intentis gloriae, nocte obruat. Cui Phoebus inter gaudia occubuit heri: Hodie supremam in igne Libitinae facem Oriens reportat. Ille quem timuit Nomas, Positoque tergo victus inscensum dedit Rex in curules, ille Syllano iacet Iussu in catenis. Vestra nunc Patres placet, Audire mentis sensa, sic victor iubet, Quae poena Marii funus extremum trahat. Nihil favendum: Sylla sic Victor iubet. Consulite Patres, causa quam poenam exigat. Haec una vestris hora consiliis datur, Non ulla post hanc. Sen 2 Sanguinis causam mora Maiori volvi decuit Sen. 1. Hoc Victor vetat. Secundus. Iniusta quando mandat, exsolvit quoque Lege obsequendi. Prim. Iussa maioris serat Iudex minor, non iudicet. Secund. Maior ferat Mandata iusta. Prim. Iusta cum iubet, facit, Quaecumque maior imperat: Secund. Si non mala Sint ipsa iussa. Prim. Sit malum; quando iubet, Est obsequendum. Sec. Iudicem lentum volunt Decreta legum. Prim. Sylla non lentum cupit. Secund. Ut vindicantem saepe praecipitat furor, Sic iudicanti sana consilia mora Producta dictat. Tert. Sanguinis pondus grave Iudicia prohibet levia. Quartus. Praeproperus furor Non aequus esse criminis Iudex potest. Seponat odia, quisquis ut iudex sedet. Odia serenum mentis exstinguunt iubar. Quintus. Nam quid patratum est criminis? nempe arguit Qui vult peremptum. Pri. Pone patratum nefas, De morte quaerit Sylla. Quin. Confectum scelus Mensura poenae est. Quodlibet velit nece Punire crimen Sylla; damnatus suam Incurret in sententiam. Nemo est nocens, Nisi et probetur. Adde si crimen probes, Non omne morte plectitur. Pri. Mortem iubet Inferre victor. Quint. Ergo carnifices suos Nos esse mandat. Primus. Quaero, quod poenae genus Sit destinandum. Pone meruisse in neces Trahi nefandum spiritum: quae tu rapi In fata suades. Secund. Si sua poena caret Impune crimen, semper audaces facit. Moriatur ergo, morte qua duces solent Captivi in umbris carceris. Tertius. Quamvis rear Servare miseros regiae mentis decus, Hostes tamen necare non minus puro. Moriatur illa morte. Quart. Cum Iudex potes Aut fulminare, aut parcere; immitem preme Furoris iram Quaeritur mortis genus, Mors ipsa iam est decreta: clementi volo Marium perire morte. Sext. Sed mors est tamen Quaecumque dabitur sive per vicos trahas Vivum cadaver, sive per costas agas Satianda tela sanguine, et caput metas, Sive inter ignes spiritum flamma exigas, Aeque peremptus occidet. Nihil refert, An igne, an ense pereat: hoc multum refert, Ut non sit hostis: odia sublato auferes Quocumque letho. Morte secreta occidat Nil meritus ultra. Prim. fama vindictae perit. Supplicia si sint tacita. Sec. Vindicta est tamen. Prim. Palam meretur opprimi. quisquis palam Venena vomuit. Incutit multis metum Aperta poena. Fulmen ubi grandi sonat Lapsum fragore, plurimos terret, licet Unum trisulco telo in exitium trahat. Tert. Iudicia vulgus iudicat, quando parent, Occulta adorat. Prim. Quando sic Patribus placet, Iubetque Sylla, iubeo secreto erui Vulnere nefandum spiritum. Extremae necis Ades minister Cimber; i, vinctum in specu Per ima ferro viscera impacto eneca. SCENA SECUNDA. Cimber absterretur a morte Mario inferenda per vocem ignotam. Cimber. Vox. Cim. Hodie litandum sanguine, ubi grandis meo Decreta ferro est victima; in magnum feror Olimque gravibus, inclitum spoliis Ducem. Nescio quis intus corda concussit pavor, Terretque mentem: quod iubent patres, vetat Tremor per artus. Frigoris pigrum gelu Rigidusque sanguis, cordis attonitus stupor Portendit aliquid. Iussa praevaleant Patrum. Audite opaci carceris tetri specus, Audite tenebrae. Marium in exitium peto. Vox. Suspende dextram cimber, et iusso licet, Serva innocentem crimine a tanto manum. Cl. Quis mihi fremente acinacem excussit manu? Quae vox ad aures? flamma quae dubium iubar Ingessit oculis? Parcite o superi! polo Si terruistis. Non meum hoc scelus fuit. Iussit Senatus. Ibo et in ferrum dabo Hos potius artus, quam renitente audeam Scelus hoc olympo. Iussa sic Patrum exsequor? Scelus in utroque est. Forte deceptum polo Imago vocis lusit, aut magico excitae Carmine profundo e Tartari lacu striges, Vocem dederunt? Improbent nostrum striges Probentve factum; iussa quod Patrum volunt, Est exsequendum. carceris tetri specus Qui sub profunda nocte tumulatum tenes Vinctumque Marium redde: cui lucem negat Exclusus aether, videat extremum mei Chalybis nitorem, cuius impactu vomat Contaminatum spiritum, et Syllam sui Timore solvat. Pandite abstrusum chaos Umbrasque tenebrae: Marium in exitium peto. Vox. Suspende dextram Cimber, et iusso licet, Serva innocentem crimine a tanto manum. Cim. Intende fulmen Iuppiter; iam sum nocens. Invise Titan merge lucentem diem Noctis sub umbras, redde inaspectam fugam. SCENA TERTIA. Marius in carcere suam sortem deplorat. O somniorum somnia! o nostri brevem Scenam triumphi! nobilem nuper Ducem Dedi theatro, laurea illustri comam Umbratus altem. Quidquid in terris fuit Romae timendum, rupimus; quidquid manu In martialem tela contorsit Deam, Romae Quirinos dedimus attritum ad pedes. O dura sortis iura! miseranda! impia! Raptere laurum, gloriam, famam, omnia. Et quo sedebam, Martis excludor sinu; Ludibriumque sortis ex tanto Duce Vix umbra Marii, sortis eversae iocus, Desertus, exul, vinctus, et plebis probrum. Mihimet supersum. Turbinis sic in modum Fortuna, quidquid edito statuit loco, Deripit ad ima; perque calcatas Ducum Frontes superbum tumida molitur gradum, Confide sorti, quisquis illudi petis. Pertexe telam perfida: inceptae fluat Ordo ruinae. Martis ereptus minis Adhuc supersum; spiritum exhauri chalybs, Hoc si reposcit urna devotum caput; Vel congere ignes ultimos fati in rogum. O patria! patria! vivo, sed inultus tua Perferre cogor fata. Si possim meo Sanguine mederi, sanguinem lubens dabo In mille mortes; occidit res, spes, miser, Despectus, exul, orbis, Ausonii probrum, Cuinam reservor? sortis annosus tenor Huc recidit altae, solus ut victo mihi Sanguis supersit, quem tot armorum furor Haurire numquam potuit, hunc patriae lubens Inter catenas dedico. Vivat meo Cruore Roma, quae suo satis nequit. Hoc voveo: Roma ut vivat, occumbo libens. SCENA QUARTA. Dimitti iubetur e carcere Marius. Minturnenses. Cimber. Min. 1. Color timori quaeritur. Cimber. Testor Deos, Noctemque testor carceris opaci, Dii Tonuere caelo. Min. Nempe quod nolis, Deos Vetuisse narra: feminae fidem potes Facere. Cimb. Corusca flamma repressit gradum Animumque vox eripuit horrendum tonans: Suspende dextram Cimber, et iusso licet Serva innocentem crimine a tanto manum. Min. 2. Horror gelatas contrahit mentis fibras, Frigusque stringit corda. Cimb. Narratus dedit Casus pavorem; visa maiorem imprimunt Animo sagittam. Min. Vera si narras. Deos Habet advocatos Marius. Secund. Ad nostrum male Reus tribunal sistitur: quisquis polo Est iudicante innocuus. involvi potest Errore mens humana; Divinam nequit Fraus ulla mentem involvere. absolvunt poli, Ne terra damnet. Tert. Illa, quae Cimbrum metu Fax lapsa caelo perculit, vel est rogus Ultrice flamma vertici nostro minans; Vel testis innocentiae. Utrumvis notet, Vetat furentem stringere in ferrum manum. Prim. Nolente caelo quisquis in ferrum ruit, Et innocentem sanguinem vindex bibit, Bis ille peccat. Sec. Iura sic suadent; polus Flammis minatus imperat; tetro e specu Solve innocentem. Fert. Prodeat liber suo Situ evolutus, igne Minturnas Deum, Iraque solvat. Prim. Perge, qui mortem prius Cimber ferebas, nuntium vitae refer Damnato ad antra Mario, et invito specus Prius impiatos chalybe, iam rursum expia. Cimb. Audite caeci carceris tetri lacus, Audi profundae noctis abstrusum chaos, Audite tenebrae: e vinculis Marium date. Quod esse faustum Caelites tibi velint, Mihique, liber vinculis exi Mari; Iubet senatus: Iura Minturnae iubent. CHORUS. Invidia palmam premit, in qua Genius Marii exsultat, et tandem exscindit. Invidia. Genius Marii. Invid. Non tolerabo. Quidquid in altum Fortuna effert, hoc dente premo, Hac sterno manu. Nescia magnum Tolerare diu fastum Invidia. Mihi nemo stetit nimis excelsus. Saepe secundam patior sortem Se gemmata tollere pulchra ad Astra curuli: sed retro tamen Semper adhaerens arrodo rotas, Axemque premo; donec fracta Rota praecipitem dominum effundat. Quae sors dederit: prius eripio, Quam possideas. Satis in nubes Sed tua iactat vertice palma. Iam praeda meo facta es denti, Praeda securi. Gen. Triste minaris Invida sortem? frustra: iacula Iam tua noster status excedit. Invid. Nihil Invidiae dentem excedit, Gen. Sidera Marius iam pressa tenet. Invid. Nemo constans ibi secure est, Ubi severae sorti est aditus. Gen. Humilis terrae cede myrica, Gloria Martis me super astra Tulit. Invid. At radix est in terra, Obvia nostras semper ad iras. Nulli longum prosperitatis Concedo aevum. Lucem exstinguo; Famam erado, gloriam opaco, Attero honores, nomen obumbro, Merita infamo; saxo insculptos Diruo titulos, exedo tilias, Contero statuas, marmora tumulo, Monumenta voro. Quidquid surgit, Cadit ad nostrae damna securis. Rumpere magni filia Martis, Facta invidiae spolium, palma. Sic magna premo, Gen. Heu! discite nostro Magni a casu, numquam nimium Fidere sorti Quidquid dederit Fortuna manu dabit Invidiae. Et quando dat, rapere intendit. Discite magni; tam sublimi Vertice nullum stare Invidia Quem non possit dare praecipitem. SCENA QUINTA. Marius carcere solutus Carthaginem ingredi prohibetur. Marius. Apparitor. Mar. Tandem solutus carcere, exemptus metu Liber catenis, lucis ereptum iubar, Claramque puri solis aspectu facem Hautire possum, iussibus Syllae diu Mihi negatam. O quisquis atroci semel Fortunae adactus impetu in praeceps datus Tua fata defles, erige iacentem obruti Animi vigorem: stravit afflictum dies Prior, sequentem fortis exspecta: dabit Spes firma rursus surgere. At si spes cadat Ipsam licet sperare spem. Numquam decet Sic ponere animos, animus ut non sit super. O quae furoris inter hostilis globos, Et intonantis flammeas Martis faces Fortuna nostrum a caede servasti caput, Marium benigno frontis aspectu bea, Ne fulgurantem solis intuear facem Illusus, illaudatus, eiectus bonis, Meae superstes gloriae, alienae seges. App. Suspende gressus, obvius quisquis venis. Tu ne ille Syllae pedibus attritum caput? Mar. Ego ille dubiae triste ludibrium deae! Ego ille Marius lubricae sortis pila, Iocusque plebis, Marte confectus gravi, Exul, pavens, invisus, incerti laris. Appar. Audi iubentis dicta Praetoris: pedem In Africanum ferre ne tenta solum, Nec igne populi, fonte nec populi utitor. Quisquis nefandum proteget ferro caput, Tectumve cedet, clade funesta occidat, Excede regno, quaere perfugii loca. Imperia post audita, non datur mora. Mar. Et hoc triumphis astra debebant tuis Post antra tenebris obsita, illuviem, et situm! Confide magnis, quisquis imperio tonas, Confide regnis, invidas quae per manus Praepete vagantur impetu, et numquam fidem Servante sorte, qua nitent, subito avolant, Miser es; superba sceptra seu rotes manu; Gravisque gemma, et imbre sarrano oblitus; Seu cinctus auro verticem premas ebur Regale solii miser es! omne licet latus Stipet decoro Principum fulgor globo, Pavidusque limen basiis terat cliens. Augusta livor rodit: excelsis gravis Casus minatur, saevit in magnos truci Fortuna dextra, quosque vexatu diu Sors inquietat, penitus invidia opprimit. O quam beato fine transegit dies, Latere quisquis potuit, et soli procul Subtrahere sese publico, curae gravi Pondere solutus, sorte contentus sua, Periculorum nescius, honorum fugax! Humi iacentem vitat invidiae casam, Magnaeque semper sortis incedit comes. Habent coronae pondus onerosum; trahunt Ad ima magnos, non levant. Famuli greges, Sudans sub auro marmor, ad nutum Ducis Miles paratus, semper instabile bonum est. Nunc, o corusci flammeum mundi iubar! Nostroque honori semper adversi dies, Nunc mille damnis fessus, et fractus malis Hic sisto Marius Fateor heu! Potui miser, Miser esse potui, forma felicis prius Beatitatis; hostium quondam pavor, Nunc ludus hostis; nunc levis mundi iocus. Vos me per alta lapsui aptastis Dii. Adeste tumidi. Luditur vestros iocus Marius in usus. Ille terrarum Deus; Desertus, exul, vile ludibrium soli: Ille Imperator Marius occumbit fame. Date purpurato Principi; (hoc quondam fui) Date, date dirae mucidam crustam fami. Tenuem vel assem Principi, aut panem date; Et pane, et asse Marius attritus caret. Qui Gargara olim messui, pane careo. Tenuem vel assem Principi, aut panem date. Si vestra nondum brachia immiti gelu Riguere, panem Principi, aut assem date. Et pane et asse Marius attritus caret. COMMUS. Invidia gloriae inimica. Nihil est studiis solidum humanis, Quo satientur vota clientum. Nulli, nulli pura scaturit Vena voluptae; cui non livor Toxica miscet: nulli caelo Lucet ab ulto sine nube dies: Qua sol vehitur, sequitur nocuis Umbra obsequiis, Qua se Virtus Agit, Invidiam post terga trahit. Non illa levi pascitur epulo: Summa aggreditur. Velut abiecta Dedignatus virgulta Notus In dominantes totam quercus Exerit iram. Sic Invidia Petit excelsos; parcit humilibus. Quacumque rotas gloria flectit, Livor acerbo sequitur dente, Roditque rotas. Ite per alti Regna triumphi Martis amica Pectora, et urbi pulchram invehite in Iride pacem: numquam solidam Ipsi vobis dabitis pacem. Prima ibi vobis causa duelli Venit; optatis ubi pax urbem Recreat alis. Illic seritis Invida vobis proelia, palmas Ubi demetitis. Sit licet animi Vitium parvi livor; in altos It tamen ausus: et velut excors Manus Heroem saepe ingenti Vulnere stravit; sic invidiae Gravis est ictus, Licet imbellis Sit dextra, furor tela ministrat. Livor in illos incidit animos, Qui non capiunt aliena bona; Nec virtutem virtute aequant. Sed tamen hinc se splendere magis Censet, honores umbra alienos Superinducta si contumulet; Clarique diem nominis alta Nube sepeliat. Quo magis urget Fama curules, tu frena manu Breviore tene. Circa alta tonat: Tutam capiunt parva quietem. Memor invidiae pone sequentis Impelle rotas. Hoc magis illa Colligit itas, quo magis alto Curru nomen famamque citas. Livori addis quidquid parto Addis honori. Vis Livori Demere vires? deme calenti Gloriae amori. Moritur Livor, Ubi non vivit gloria: Vivit Livor, quamdiu gloria vivit.