POESIS DRAMATICA, Pars II.

POESIS DRAMATICA, Pars II. Machine-readable text Avancini, Nicolai Nicolai Avancini XML version, markup prototype, December 1999 Ruediger Niehlmarkup Camena

http://www.uni-mannheim.de/mateo/camena/ avan3 avancinidramatica2.html s001.html avancinidramatica2.xml avan3/jpg html Koeln: Joh. Wilhelm Friessem, 1679

Regeln fuer die Texterfassung 03/2001

not necessary

October 2004 Ruediger Niehl markup new TEI header; typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - Morpheus spell check ZELUS, SIVE FRANCISCUS XAVERIUS INDIARUM APOSTOLUS. ARGUMENTUM.

POpulus, qui sedebat in tenebris Idololatriae, vidit lucem magnam Orthodoxae fidei per Franciscum Xaverium. Hoc sub Poetico schemate ita digerimus. Gemit Oriens in Idololatriae tenebris desolatus. Incessitur Fidei Orthodoxae desiderio. Fides Xaverium ex Europa pollicetur, cuius ope luci restituatur. Oriens sua in Europam Desideria ablegat Illa favente caelo et mari in Europam appellunt: Romanae Ecclesiae sua vota exponunt Huius iussu Xaverium per Virtutum domos quaerunt. inveniunt Legationem suam exponunt: Xaverium impetrant; eumque in Orientem, nequidquam indignante, et qua mari, qua terra obstacula moliente idololatria, deducunt: In Orientis ingressu Xaverius primam per puerulos Idolorum stragem edit Praesentatur Orienti; cum plausu excipitur; et primam veritatis lucem aspirat populo, qui sedebat in tenebris Idololatricae superstitionis. Vide Horatium Tursellinum in eius vita. Danielem Bartholum in Xaverio.

PERSONAE. S. Ignatius. Regna Orientis. S. Franciscus Xaverius. Desideria Orientis. S. Thomas. Europa. Fides. Dolores. Ecclesia militans. Idololatria. Ecclesia Triumphans. Sirenes et Tritones. Zelus. Venti. Virtutes. Chorus Indorum. Genius Xaverii. Chorus Aethiopum. Oriens. Chorus Subsessorum. PROLUDIUM. Chorus Orientalium populorum solito tympanorum, cymbalorumque pulsu, et cantu, Solem ab Oriente variis epithetis invocat; cui ab Occidente Xaverius novus Sol enascitur. Chorus I. Chorus II. IESUS. Xaverius. S. Thomas. Phosphorus. Hesperus. Chor. I. O Luminis puerpera, Materque Nox diei, Partu corusco Delium Effunde purpuratum O magne Consul aetheris, O siderum Imperator! O nocticida argentee, O auree astricida! Pallantidos Tithoniae Parensque, filiusque Veni, veni, veni, veni. Titan veni serene. Chor. II. Aevi rotator Cynthie, Lucisque prima vita, Vultu renatus flammeo Orientis arva inaura. Cyclops diurne, gemmei Dictator ignis, aurum Caeleste, lampas ignea, Diurna fax, PYrope: Vendi, veni, veni, veni, Titan veni serene. Chor. I. O lampas, o dieifer, Et luminum Dynasta, Sereniores explica Sol Memnoni pyropos, Veni, veni, veni, veni, Titan veni serene. Chor. II. O purpurati Consulis Aurora clara vectrix, Expergefactum provoca Ad sueta pensa natum. Dormisse noctem sufficit; Oculum reclude Titan. Simulacra mortis exue, Ut induare vita. Imago mortis somnus est. Dormire Phoebe cessa. Veni, veni, veni, veni, Titan veni serene. Chor. I. Armate radiis Delie, Exstingue noctis umbras: Radiate telis Cynthie Sidera minora dele. Veni, veni, veni, veni, Titan veni serene. Chor. II. Ocelle mundi, temporum Mensura, ita caeli, Soboles Amidae, fulgida Magni Pagodis umbra; Fons luminis, frons Numinis Dieifer serene: Dum Phoebe condis lumina, Conduntur ora Divum: Dum Phoebe pandis lumina, Panduntur ora Divum. Veni, veni veni, veni, Titan veni serene. Chor. I. O Arbiter Gangetice, Monarcha Sol Eoe, Equis rotatus aureis In lucis arma prodi. Veni, veni, veni, veni, Titan veni serene. Phosph. Nascentis ignis praevolo Dux Phosphorus diei, Cum Pyrois armos concutit, Et frena mordet Aethon. Abite noctis gemmulae, Solis Pyropus instat: Fugite mino a sidera, Iam lora Phoebus aptat. Chor. II Veni, veni, veni, veni, titan veni serene. Hesper. Assuetus ignem accendere Emortuo diei, Taedasque ferre funeri Dux Hesperugo Solis: Nunc sorte versa Cynthium Caelo infero. Revolve Tuas quadrigas Phosphore, Munusque pone: quando Ab Occidente nascitur Sol Memnonum Recede. Phosph. Recedo. Condo Cynthiae Rosarium iuventae. Sol Indiae Xaverius. Ab Occidente surgit. Chor. I. Veni, veni, veni, veni, Titan veni serene. Hesper. Recede: frontis aureum Occlude purpurissum: Sol Memnonum Xaverius Adest. Recede. Phosph. Cedo, Cedo: valete Memnones, Sol ortus est; valete. Chor. II. Veni, veni, veni, veni, Titan veni serene. S. Thom. En nascitur Sol. Pectora Nabathaea pande pubes: Sol hauriendus mentibus; Animisque combibendus. Chor. I. Quae lux flagellat lumina Ab Occidente nata? Chor. II. Quis Sol inaurat Memnones: Ab Hespero advocatus? S. Thom. Diem parit Gangeticis Dux noctis Hesperugo: Diem bibendum cordibus, Et pectore hauriendum. IESUS. Ego Dominus dedite in foedus populi, in lucem gentium, ut aperires oculos caecorum, et educeres de conclusione vinctum, de domo carceris sedentes in tenebris. Xaver. Ducam caecos in viam, quam nesciunt; et in semitis, quas ignoraverunt, ambulare eos faciam; ponam tenebras coram eis in lucem. Isai. 42. Chor. I. Qua lucis acrimonia Mundi theatrum inaurat? Chor. II. Quis corda splendor occupat? Quae flamma pectus urit? S. Thom. Lumen ad revelationem gentium. Chor. uterque. Emitte lucem tuam, et creabuntur; et renovabis faciem terrae. ACTUS I. SCENA PRIMA. Fides Orthodoxa sopitum cum suis Regnis Orientem iactis Divinis flammis excitat; et Xaverii desiderio accendit. Fides, Oriens. Fides. ADsum Tonantis filia, sacrorum parens, Cultuque norma; cuius in censum venit, Quicumque caelo militat; cuius cruor Effusa late spatia terrarum rigat, Palmasque caelis inserit: cuius manus Exercitata proeliis multis truces Fregit Tyrannos. Si novum Tauti genus, Et mugientis aeris audisti sonos; Ego crepantes inter effumans rogo; Docui Perilli gemere candentes boves Ardente Placido; saxa per ventos rapi Cadente Stephano: crescere affuso super Cruore flammas, quando stillantem calor Laurentium ussit. Ego Tyrannorum tuli Constans furores; vinculis puras manus, Pedes catenis, brachia retorto dedi Ferro implicanda; carceris caeci situm, Famem, sitimque pertuli: nata in diem Diem vetabar cernere, abstrusis caput Sepulta tenebris. Saepe ruiturae innocens Caput securi subdidi; saepe et truci Rimanda ferro viscera, et chalybi fibras Examinandas, membra serpenti, aut feris Ego lanianda praebui. At multa tamen De caede vivo: scilicet semper nova Possim ut perire caede. Dum morior, mori Non valeo; leto vivere superstes meo Possum, et parentans funeri flores dare Necdum peracta cuncta. Cui Divum fuit Mors nectareto dulcior, gaudet mon Arena strata est ampla, quia surgens nari Iuvenis Eoum Phoebus illustrat solum. O quae procella! Quanta tempestas luet Nabathaea quando regna tentabis Fides! Sed euge! Sanguis ille per Gangem natans Messem irrigabit horreis dignam poli. Video paterno deviam caelo Indiam, Gemoque tenebris obsitum Orientis solum. Oriens O quando lucis aureae orietur iubar! Fid. Audio gementem. Ori Precibus multis dies, Multis petita lacrimis, ponto tuos Exsuscita ignes. Vota suspensa enecant Desiderantes. Fides. Aestuas nimium meae Amore lucis India: videbis. Dei Suprema cura, Xavier memet plagis Invehet Eois. Xavier Iberum decus, Nabathaeae asylum gentis, et Iaponum salus. Illum vovebis India et tandem tuae Compos salutis, aemulae Europae auferes. Volate amoris spicula: sequetur Fides. Sic arde Amoris igne: Xaverium vove: Haec sunt Amoris tela, quae fibras crement. SCENA SECUNDA. Oriens cum Regnis somno excitus, et hausta caelitus flamma Xaverii desiderio exardet: sua in Europam Desideria amandare statuit, ut Xaverium adducant. Oriens. India. Travancoris. Iaponia. China Oriens. Secreta mentis aestus invasit; calor Novus medullas occupat: amoris face Uruntur animi. Grata sed menti tamen Haec flamma venit. Nam quis agnatum velit Nescire amorem? quisve, si velit, queat? Amor sagitta est; se mergit fibris, Aegre levatur. Ignis est audax Amor; Quodcumque tangit, in pares flammas agit. Eripior ipse mihimet, et dubiam traho Suspensus animam; an Xavier vivat meo In corde; an ipse generis Eoi pater Vivam superstes? Spiro: sed non est meus Spiritus: Iberas quippe transcendit plagas, Medioque totus haeret Europae sinu. Merum hic cadaver cernitis. Vivam tamen, Cum se medullis ingeret quondam meis Mea vita cordis Xavier. Veni o mihi Desiderate Xavier! veni meis Optate Regnis! Aderis? O quo me tenes Amore, quo me Xavier stringis metu! Fatebor equidem, saepe sub medio die Nox est Amori; sede dum motus sua Insomnis animus somniat, teque arduo Venire pelago fingit; et quales amat, Mentitur umbras: Crucior heu! seu me quies Sopore mergat, sive redivivus dies Curas reducat. Longus heu nimium dies, Heu longa nox amantibus! Vultus tui Mentem lacessunt Nunc mari emenso prope Te sisti arenae gaudeo, et portum involo. Sed nulla amatum cymba Xaverium tulit. Nunc aestuosas pelagus in valles hians Sorbere te minatur; et pontus meis Tumescit auctus lacrimis. Nunc e tuo Pendere collo videor, amplexus paro, Stringo; sed amante ludis amplexus fuga, Aurasque inanes ingeris. Vel sic tamen Errasse dulce est. Triste nunc fatum tuo Video parari vertici: et timeo, et amo, Laetusque trepidusque. At iuvat amantem metus. Lydius amoris est lapis constans timor. Cos imo Amoris. acuit et amorem timor, Et amor timorem. Plus amat, qui plus timet: Rursusque et ille plus timet, qui plus amat. Tra. Sed ista quid timore nos toties, brevi Quid amore toties umbra deludit fugax, Si verus absit Xavier? Ind. Quae te morae Tenace vinctum compede Indorum plagis Tenent remotum? Zephyrus in votum fluat; Pedesque volucer induat pennis amor. Iap. Dilata cruciant vota. Quid lentus mare Remis flagellas? Fata si nosses mea, Non tais ires. Odit ignavas moras, Amore quisquis agitur. Aut dubius amor, Qui lentus esse potuit, aut nullus fuit. China. Mora omnis est mors, cui stimulat animos amor. Urimur amantes, pectus accensum salit, Tuoque anhelant brachia amplexu frui. Oriens. Urimur amantes! Xavier, nondum venis? Tumefacta nondum vela te ponto vehunt? India. Urimur amore, et este tu lentus potes? Nec adhuc amoris incito cursu volae? Urimur! amantum Xavier votis fave. Satiare solus vota languentum potes. Iap. Crudum, heu! amoris flamma tortorem sapit, Dum se aestuanti carnifex menti ingerit. Urimur! amoris vota non tolerant moram: Amare qui scit, otium et moras fugit. Ori. Numquam perennis ulla tempestas fuit, Quae vel tonantes nube convolvit polos, Vel dissidentem Nerea in partes rapit. Saepius eodem Cynthius ridet loco, Quo maesta lacrimis Pleias effusis pluit. Illoque saepe navis exulat freto, Quo saevientis horruit Cauri minas. At nostia numquam fata vertentur? Dolor Rumpit lupatos mentis ingenuae. Dolor Quicumque potuit capere rationis modum, Et frena legum, nullus est. Verus dolor Cum torquet animum; legis excedit modum Rationis impos. Ind. Xavier votum meum, Ad hoc te amavit India, ut tantis coquas Pectora favillis? Xavier mentis dolor, Meique vulnus pectoris! Quo, quo me Amor? Quo me dolores agitis? O utinam Notus, Aut concitatis Zephyrus abreptus rotis Flammata desideria Xaverii piae Infundat auri! praepes ignavae ratis Moras perosus vincet accursu Notos. Chi. O quisquis orbis frena Moderator regis, Da, da per auras nubibus certis vehi, Aut per patentes aequoris campos rapi Accensa Desideria, Nabathaeus tibi Ut statuat aras populus, et Ganges colat. Ori. Nabathaea Regni decora, et Eoi Duces Legemus una vota, queis suum obvia Europa gremium pandit, et toto sinu Excipere gestit. Ind. Vota mittamus sacri Nuntia caloris. Trav. Pergite: hac solum via Calor tyrannus mentis exstingui potest. Ori. Desiderantis mentis ut sidat calor, Legata Desideria Xaverio mei Interpretentur pectoris sensum. Calet Oriens, amatque. Haec nuntii summa est mei. Et dum per ustas ignis exerrat fibras, Obluctor usque, et usque marcentes mihi Vorat medullas, meque discrucio meis Curis perustus. nil ago, infelix tamen Amore solum langueo, et magno peto Opem dolori. Cetera affectus premit. Facile assequetur ille, qui novit sui Vires amoris. Xavier ad amantes gradum Acceleret, omni parta medicina est malo. SCENA TERTIA. Zelus Divinae gloriae e flammea nube pensilis ignes in Xaverium distillat, et propagandae ad Indos fidei desiderium instillat. Xaverius. Zelus. Non decet inertes esse, quos Numen vocat. In bella miles non bene ignava manu Exercitatur. Aemulus fortis virum, Nautam tyrannus Aquilo, vel Caurus probat, Cum pelagus urget. Quisquis ad lauros iter Capit, obviantes primus in moras ruit. Gaudetque dextra frangente obstantem impetum. Dudum Tonantis miles in turmas meum Nomen dicavi: quando lunato genu Affusus aris vota concepi. Tuus Tua signa posthac, Christe, dicebam, sequar: Tibi militabo, sive me in ferrum voces. Sive in furores. Veniat in caedem sitis Avida cruoris, veniat infectus chalybs; Audebo contra, Nulla me sortis rota Evertet unquam. Sicca mors timidum iuvet, Cruenta fortem. Vivere aeternum potest, Qui brevia vitae spatia pro Christo dedit. Si vota nostra Numen annutu probas, Iube experiri, Qua later vasto solum Pelago sepultum; qua patet saevae tigri Habitata regio; qua truces populi fremunt Humanitatis nescii; qua se lavat Sanguine alieno Tartarus; qua tot feras Furiasque nutrit terra, quot homines alia Tuo obsecutus nutui abripior Deus. Da, da labores Si tuos duris soles Laboribus probare, Xaverio ingere Numen labores. Zel. Quidquid amplexu fovet Nabathaeus orbis, quidquid aurata alluit Indus procella, dexterae in censum tuae Victoriarum veniet. O Zeli calor! O fortis animi flammula! afflatu tuo Xaveriani cordis arcana invola, Et in patentes orbis aversi plagas Incende amores. Xav. Ardeo! o quantus meis Penitus medullis Caelitum inserpit calor! Ardeo! quis ignis mentis exurit sinum? Zelus. Dei tuendi Zelus, et fervens amor Fidei, medullas occupat. Fortem indue Francisce mentem. Pectus ignavum fugit Zelus, animosum suscitat. Xav. Quae me vocat In fata Numen? Zel. Per maris tumidi minas, Per aestuantis bella Neptuni, rate: Fragili repostis ultimo mundi sinu Succedere terris: quaque procedes, fidem Dispergere Christi. Iam gemit supplex gravi Oriens querela, teque subsidio vocat. Xaver. Surgamus anime. Quantus Orientem premit Squalor Acherontis! Zel. Imaginem effinges Dei Morum Magister. Xaver. Quantus accensas super Stridet catenas anguis! Zelus. Hic magna est tui Portio triumphi. Perge. Xaver. Tolerabo impio Perire Christi sacra successu? Zel. Ratis Eadem Tonantis invehet Christi sacra, Quae te iacentis littori Orientis dabit. Xaver. Deliberare dedecet, quando Deo Obtemperandum est. Ibo, quo Numen vocat. SCENA QUARTA. Ecclesiae militanti ostenditur a Triumphante series Martyrum, qui per Xaverium in Orientem inducti, sanguinem suum profusuri sunt, et parata iisdem in caelo gloria. Genius Militantis Ecclesiae. Genius Triumphantis. Milit. Quae scena, Divi panditur? Quod sanguinis theatrum: Nova Furor ardet proelia? Nova busta machinatur? Triumph. Orientis haec tropaea sunt, Tua paranda dextra. Milit. O quae tropaea proelio Superi paratis isto? Triumph. Tropaea digna sedibus Caelestibus locari. Quot conspicaris sanguine Manare in hoc theatro; Tot emicare siderum Videbis inter ignes. Milit. Hocne est theatrum gloriae? Haec empta scena laudum? Ubi funeratum sanguine Taboque nat cadaver; Ubi crepant ardentibus Ambusta membra flammis; Cineresque passim compitis Sparguntur insepulti? Haec illa nempe flumina Promissa gaudiorum? Hoc illud est spectaculum? Haec vena faustitatis? Memini! sed o felicitas Brevis! brevis voluptas! Memini, astra cum promitteres, Et plexilem coronam: Sed nec coronas, nec mihi Promissa reddis astra. Triummph. Laboribus promisimus Et sidera, et coronas. Exercitatos proeliis Videbis inter astra. Pandantur orbes Caelitum, Et Caelitum triumphi. Vides Senatum sanguine Ostroque purpuratum; Radiata flammis tempora, Palmis manus virentes? Hic ille census funerum, Cadaverumque turma. Manante tabo hic diffluunt. Ibi metunt coronas. Mavortialem pulverem Legunt in hoc theatro: Ibi peracto praelio Victorias recensent. Vides? ad astra semita Non est rosis parata. Scis ipse: pulchra siderum Emuntur astra morte. Quos conspicaris sanguine Manare in hoc theatro; Hos emicare siderum Nunc cernis inter ignes. Milit. Seriem tuorum conspicor O Xavier laborum. O cara, cara pignora! O vos mei dolores! Exosculor vos vulnera, Exosculor cruorem; O sanguis, o volantibus Aperta plaga telis! O Parve Ferdinandule: Sed magne alumne caeli! O digne sertis Spinola Exureris, beate! Haec flamma stellas vertici Accendet aeviternas. Quis ille fune tortili Giratur ad catastam? Triumph. Mastrillus a Xaverio Ad Memnonas vocandus. Milit. Mastrille, foedam vertice Demersus in cloacam: Hic guttulam bibes, Ibi Nectar bibes perenne. Quae turba quercu pendula? Quae fixa turba cedris? Triumph. Xaverii laboribus Paranda turba caelo. Paulus, Ioannes, Didacus, Trias inserenda caelo. Milit. O Paule! quis me lignea Hac induat catasta? O crux, beati corporis Mensura! ne Ioannes Tui cruoris ubere Precor irrigato rivo. Triumph. O cara turba! gloria Chinaeque Iaponumque! Pendete: palmas sidera Vestro parant labori. CHORUS. PARS I. Zelus ad probandum Xaverii Genium Patientiam e dumeto vocat. Zelus. AUrum flamma probat: sed Parientia Constantes animos. Quisque quid audeat, Novit, cum rigido funera turbine Debellanda ferociunt. Miles, quid valeat, discit ab aemulo. Fortis saepe sibi, vel validus Mimas, Vel vasto Enceladus corpore, viribus Collatus socio, est minor. Diva assueta rubis, o Patientia, Quae fortes animos. Martia pectora Exerces rigido in bella ceromate, Ventis otior advola. Quantum Xaverius Numine pectora Impletus valeat ferre, probabimus. Si desiderio est par tolerantia, Ipso est fortior Hercule. PARS II. Patientiae iussu Caelestes Genii per rosetum circumvolant, rosas Xaverio in aeternitate reservandas colligunt. Patientia. Virtuti speciem demite feminae Pictores fatui. Non levis error est, Virtus feminea culta superbia. Virtus sola virum facit, Et vires animis. Exsere pectore O Francisce virum. Nam solidae grave est Virtutis specimen. Quid valeas. sciat Facto posteritas tuo. Stellantis patriae turba venustior, Vernantes Genii, tollite purpuram De spinis roseam. Non leve postulat Examen patientia. Non florum patria est ista, vel aurae Aetatis regio. Collige floream Messem turba: rubos hic volo. Gaudiis Servate aethereas rosas. PARS III. Patientia iussu Zeli Xaverii Genium per spinas probat, et commendat. Zelus. Patientia. Genius Xaverii. Patient. Dumetum pedibus subicio. Genius. Amplius! Zelus. Da spinam in manicas. Gen. Amplius! amplius! Zelus, Serto cinge comas. Genius Amplius! amplius! Virtus crescit ab asperis. Zel. Pectus punge rubis. Gen. Amplius! Zel. Insere Spinis colla. Gen. Deus, Xaverium preme Impresso Scythicae dente tyrannidis, Hac caelum rapiam via. Zel. Spinarum rigidos duc per aculeos. Gen. His mentem stimulis acrius incitas Currentem ad superae munera gloriae. Si vis amplius ingere. Pectus Xaverius non pavidum gero. Patient. O felix animi Xavier! asperum Virtutis docilis currere tramitem; Aequa fronte tyrannica Sortis supplicia, ac sortis amabiles Spectare insidias. Zel. Discite posteri, Quos Zelus patriis sedibus evocat, Et bellare Deo iubet; Non laudem facili quaerere semita. Rupis difficili gloria culmine Sublimis sedet. Huc erige pectora, Mentis magnanimae sinum; Cui pulchrae ambitio laudis inaestuat. Felix qui potuit sanguine laureas Emisse aethereas. Hoc pretio bene Constat gloria Caelitum. ACTUS II. SCENA PRIMA. Evocati e caelo Favonii mare involant, exturbant Boream et Aquilonem, et navigaturis in Europam Desideriis mare componunt. Zelus. Zephyrus. Favonius. Boreas. Aquilo. Zel. ZEphyri catenas rumpite, et collo iugum Excutite Amores cernite Oceano vagos Liquidum carina scindere parantes iter. Quid agis iuventus pigra ventorum? Licet, Licet serenum turbine aequoreo super Vultum explicare; quaque tumefacto Thetis Irata saevit Nereo iocos dare. Collude vernis risibus; rabiem freti Molli flabello mitiga. Tempus vocat: Favoniorum turba, quo Zelus iubet Citate pennas: nectar excussis mari Infundite alis. Omnis ad vestros iocos Tempestuosi detumet ponti furor. Fav. Mollis aura desereno Ex aere mari incumbunt. Afflo caeli sidere. Terge mota Tethys iras, Aura lenis impero. Inquilina turba ponti Mare tumet. Pone bella fluctuum. Lenis adsum, mollis afflo, Pone Nereu iurgia. Boreas. Iam rigentis ira Cauri Mare occupant. Regna Nerei occupat. Cede ponto blandioris Turba fratris mollior. Zephyr. Iure caeli militamus. Colluctantur. Aquilo. Iure ponti obsistimus. Favon. Quando Numen imperavit, Obsequendum est iussibus. Aquilo. Lege nulla nos ligamur. Non tenemur vinculis. Zephyr. Nempe Nerei furores Qui retundit littore, Imperavit. Obsequendum est. Tolle ponto iurgia. Boreas. Excitabo grandiorum Insurg. fluctus, et detument. Montium repagula. Favon. Diruemus grandiorum Fluctuum repagula. Aquilo. Intumesce fervor undae. Zephyr. Detumesce Nereu. Boreas. Parte ab ista surge Tethys. Favon. Parte ab ista corrue. Aquilo. Enatate monstra ponti. Zephyr. Monstra Tethys obrue. Boreas. Tota nobis unda pugnet. Favon. Tota nobis lusitet. Aquilo. Sudor omnis est inanis. Boreas. Non inanis gloria. Perge. Aquilo. Frustra suscitamus In procellas aequora: Suscitata detumescunt. Nec iubenti obtemperant. Zephyr. Cede ponti iure tuba Nata fluctus volvere. Cede Nerei Tyranne, Exced. Bor. Cede. Bor. Cedo Fav. Fluctuum Turbinator cede. Aquil. Cedo. Favon. Saevientis Nerei Sidit ira; iam quieto Quiescit mare. Imperamus aequori. Ite vota: iam iocantes Crispat unda gratias. Ite vota, iam quietus Somnus undam inambulat. SCENA SECUNDA. Orientis Desideria placato mari, in Europam pro Xaverio solvunt, quibus secundi Venti et Tritones favent. Desiderium 1. 2. 3. 4. 5. Venti. Tritones. Des. 1. Pelagi quiescit aestus At nulla est quies Votis amantum, Qua sinus pandit suos Europa, qua se Roma septeno polis Vertice maritat, Vota spectamus diu. O Roma, quae tu gaudia Orienti dabis! Des. 2. Valete dulces interim patriae lares, Desideratos petimus Europae sinus. Des. 3. Etesiarum blanda ludentum cohors, Animaeque molles Aeoli, mites greges Favoniorum, fronte, qua colitis Hyblam, Qua per rubentes luditis Paesti Deas, Hac dormientis Nerei innantem salo Afflate pinum fronte. Xaverio datis, Quidquid favoris precibus Indorum datis! Des. 4. Favete vitrei Doridum undantum globi Molli natatu. Europa nos procul vocat, Europa columen Indiae, votum Chinae, Aethiopum amor. Favete. Xaverio datis Quidquid favoris Indiae votis datis. Tritones. Ite fausta Romulaeis Stip. lat. navis. Adnatate vota terris: Ludit unda, ludit aura, Ite vota Memnonum. Pax sereno nupta caelo, Pax amoeno iuncta ponto Crispat undas, crispat auras, Ite vota Iaponum. Des. 5. Neptunus adiocatur, et venti levem Inambulant per aerem: hinc Zephyri soror Aurilla nube candida flores pluit, Hinc festa Triton cornua in plausus ciet. Des. 1. Favete Zephyri. mollis animarum chorus! Vestro labore littori Europae dati Desideratum petimus Orientis patrem. Des. 2. Spirate dulcis Aeoli proles, mare Dum convoluto iurgio aequatum iacet. Venti. Nulla quamvis sors serenas Semper ambulet per auras, Sed vicissim nunc opacet, Nunc olympum enubilet: Nos tamen severiores, Grandinantes, et pluentes, Fulminantes, et frementes Turbines arcebimus; Dum iacentem dormientis Vecta ponti per soporem Vestra pinus Romulaeum Tuta littus mordeat. Ite fausta, Romulaeas Vota terras occupate: Verna sese crispat aura, Mitis unda lusitat. Des. 3. Cynosura flammas eneca: certo meri Amor carinam dirigit. Non est opus Helices nitore, cum regit naves Amor. Des. 4. Exeste fletus Pleiadum. Pollux adest. Des. 5. Detergite Hyades lacrimas, Castor favet. Dis. 1. Pollux Amor, Castor Amor, antennis sedet. Des. 2. Tempestuosas imbrium Orion minas, Rigidamque cohibe grandinem. Venti favent. Venti. Feliciter! feliciter! feliciter! Ite, dum secundiore Saliunt in aere. Ludit aura mitis ore, Dum serenitas iocatur: Ite vota Memnonum. Feliciter! feliciter! feliciter! Des. 3. Iam parva specto littora Indorum, et procul Europa turres arrigit. Feliciter! Europa ratibus obviat, Memnon fugit. Triton et Venti. Ite Vota dum sequuntur. Serva Tethys, serva et aura: Ite fausta Romulaeis Adnatate turribus. SCENA TERTIA. Zelus noctem stellasque orbi inducit ut Xaverio per quietem repraesentet, quantum pondus pro Dei gloria gestandum suscipiat. Zelus. Xaverius. Stella 1. Stella 2. Prodeunt Stellae in nocte. Zel. Iam Sole merso siderum vigiles chori Pendete caelis, et papaverea solum Nabe irrigate. Xav. Noctis o pulchrae decor! Vigilatis astra Nun ini! Humani ah! pudor Generis, quod altum dormit ardenti die, Et nata caelo pectora immergit Stygis Lento sopori, medius et licet dies Pendeat olympo, non videt medium diem. Zel. Prodite Solis filiae, et noctis decor. Xav. Vigilatis? et quot Numinis caeci ad diem Iacent sepulti. Zel. Siderum ancillae manus Spargite papaver. Stella 1. Spargimus: Somni leves, Et somniorum turba cum nimbo cadunt. St. 2. Saepe vigil orbis somniat, mentem gravi Sopore mersus. Zel. Somniet noctem meus, Sed mente vigilet, Xavier. Xav. Noctis decus. Et nictitantes pendula flamma faces Spectate, queis aterrimus noctis color Funestat animos Heu! pudet mentem pudet Animum tenebris obsitum, et faculis polum Videre cinctum. Stella 1. Radius hic lucis nota est, Quae pectora adamat. Xav. Quisquis in caelum levas Cum fronte mentem, disce quis fulgor tuum Addeceat animum. Zel. Noctis increscit color Sensim per astra. Stell. 2. Pulsus est Solis nitor, Sed vivit in me. Mortuus ponti iacet Sepultus undis; funeri ego flammam fero: Sed funus istud funus Acheronti dabit. His a tenebris nascitur sanctae iubar Felicitatis. Somnium dum nox dabis Oculis Xaveri, somnio incipiet suam Indus salutem. Zel. Somniet tandem meus Indi salutem Xavier. Quantum haec quies Habebit instar serii. Stell 2. Aethiopum salus Expergefiet somnio Stell. 3. O felix sopor! Xav. At me, priusquam lumina in somnum cadant, Solvere Tonanti debitum pensum decet Aevi rotator, Numen, atque orbis Pater, Cuius tonantes sancta maiestas polos, Et quidquid infra clauditur, nutu regit: Dum noctis atror sensuum portas tenet, Animum nitore pingat aethereo dies. Zel. Haec nox serenam barbaris lucem fere. Dormi, Indicarum gentium dormi salus: Dormi future Phoebe Nabathaeae domus. At vos adeste somnia, et facili ioco Tentate mentem. Videat illusus nigras Colore gentes; sarcinam Aethiopem ferat: Et dormiendo gravibus assuescat malis. SCENA QUARTA. Xaverius dormiens medius in Aethiopum turba, unum ex iis videtur sibi gestare. Aethiopes Xaverii virtutem, cui unus non sufficit orbis, admirantur; et inter choreas alterum illi ex arcubus orbem parant: mox ex iisdem navim instruunt, qua in Orientem deferatur. Xaverius. Aethiopes. 1. 2. 3. 4. 5. 6. Aeth. 1. Dormit Venite: dormit. Chorea. Aeth. 2. Sudat: sed iste sudor Nigros lavabit Indos. Aeth. 3. Calet; fluitque toto Caloris unda ultu. Calet. calore ab isto Rigidus calebit Indus. Aeth. 4. Dormit sub orbe. Somnus O quam profundus iste e! Nequeunt profundiores Somni esse, quam sub orbe. Aeth. 5. Calet: sed igne amoris. Sudat: sed undam amoris. Aeth. 6. Hoc balneum est amoris. Hoc aestuat, lavatque. Aeth. 1. Hoc balneo Xaveri Indos lavato. Solis Niger Aethiops lavari Tergunt frontem Xav. Potest amoris undis. Xav. in somni. Quo me vocatis astra! Quos fertis in labores! Aeth. 2. Sudore profluente Nigros Lavabis Indos. Xaver. Sudoribus lavabo. Date pectus abluendum. Aeth. 3. Lavabimur. beate! Lavant sudo Xaverii Chorea. Calebimus beate! Aeth. 1. Europa candidorum Mortalium Magistra, Et mater albicantum Europa filiorum, Reclude dissecantem Orbes ab orbe pontum. Unus Xaverio non sufficit orbis. Aeth. 2. Orientis ora totos Orbem componunt e arcubus. Sinus reclude, sive Qua nostra Parthus alto Excludit arma muro: Seu qua Iapon labrosus, Aut Sina crine tortus Mores habet nigranti Non impares colori. Unus Xaverio non sufficit orbis Aeth. 3. Europa terminales Tyrinthii colossos Immerge Gaditanae Fervoribus procellae: Nullas habent amores Metas suo calori. Aeth. 4. Quicumque amas, amori Ne terminum locaris. Ubi Herculis columnis Disterminantur orbes, Vetatque lemma gressum Proferre; lemma dele, Plus ultra Amor volabit, Nullum scit ille finem, Nec terminum vel ore, Vel fronte adorat, uno Non clauditur sub orbe, Unus Xaverio non sufficit orbis. Aeth. 5. Amat. quid insolente Mare aestuas procella? Procella nulla Amorem Coercet aestuantem. Unus Xaverio non sufficit orbis. Aeth. 6. Amat. iacete fluctus. Amat. silete venti. Haec sphaera parva amanti est; In alteram volabit. Unus Xaverio non sufficit orbis. Aeth. 1. Alio vocate curas. Solvunt orbem. Ex arcubus carinam Agitabilem parate: Qua Xavier paterno Avulsus occidente In alterum natatu Chorea. Nivem componunt. Fausto feratur orbem. Unus Xaverio non sufficit orbis. Aeth. 2. En navis. Amphitrite Sinus tuos ministra, Aeole secundiores In vela mitte ventos. O Xavier paratae Sistunt navem Xaverio. Puppim occupa carinae. Inscende; solve portu. Unus Xaverio non sufficit orbis. Xaver. Venio. Occidens valeto. Venio. Oriens aveto. Aeth. 1. Avara triplicatus Qua solvit ora Ganges, Et gemmeum parenti Da Nereo tributum, O Xavier trisulca Citior vola sagitta. SCENA QUINTA. Xaverius somno excitus DEO sese ad labores offert. Xaverius. Vigilo? vel oculis dubius illusis sopor Adhuc inhaeret? Acra, quae circum latus Egit choreas turba? quod pressis stetit Pondus lacertis? quod novum ratis genus Haerentem amico traxit illicio animum? Non vana caelum loquitur: et somno sua est Fides habenda. Samuel testis, cui Inductus oculis somnus oppressis quidem, Sed veritatis pectori illuxit dies. Agnosco caeli iussa; nec lento exsequi Parabo nisu. Quae lateri adhaesit cohors Nigrata vultum, perque festivam pedes Egit choream, scilicet nostri quota Pars est laboris? Ille, qui fessos pede Calcavit humeros Aethiops, certus mihi est Sudoris augur. Illa, quae ante oculos stetit Ratis, probavit Numini acceptum fore, Qui nuper aestum pectori in gessit calor. Nil deprecabor Unde mihi segetem Deus Offert laboris, inde non modici legam Messem triumphi. Gloria hac venit via, Quam sudor aptat. Pulchrius laurus viret, Quam quisque proprio frontis excelsae rigat Sudore. Patrium Numen in suos habet. Animum. Labores ingerit, multo iubet Exercitari praelio, duro manus Callo asperari, semper intentum novis Vigilare curis pectus, et nullo otio Marcere vires: provido semper tamen Intendit oculo commodum: et quando aggerit Humeris laborem, lauream fronti parat. Si vis beatum cernere, dolentem aspice. Laboris ad decempedam aeterni decus Mensurat aether praemii. Infelix nimi; Qui sorte semper aurea felix fuit: Sibi negavit ipse sementem boni, Vastaeque messem gloriae. His humeris Deus Impone quidvis, meque fortunae aspera Duc per theatra, membra divulsis iube Abire membris, colla volventi rotae Suppone, facibus ure congestis, caput Avelle collo: parva sunt merces nimis Caeli triumphis Ibo, qua Ganges diem Iuvenem salutat: ibo; nec pedibus moram Interfluentis Nerei opponet furor, Nec barbarorum semper in manibus calens Sarissa caede, nec rigens Haemus nive, Nec adusta Sole Lybia. Discrimen breve est Parvi laboris; praemium aeternum Deus Caelo reponit. O nimis vecors pecus! Quisquis caduca sequitur, et sui immemor Modicum laborem impendere aeternis fugit. SCENA SEXTA. Orientis Desideria post longos maris tractus tandem Europam attingunt, eamque eum ingenti Xaverii desiderio salutant. Desideria. Desider. 1. Adamata tandem littora, cupitum solum Superata post tot maria, tot rerum vices, Et evolutos turbines caeli, premo. Europa Regum sanguis, et mundi decus, Alumna caeli, Domina terrarum, potens Europa salve, et India vota accipe. Amat: Nec ultra postulat. Dixi satis. Si, quid sit amor, intelligas. Ille intimas Vitae medullas exedit. Vitam dabis, Si des amatum, Quanta tormenta adferat Amor tyrannus pectori, aliquando licet Sentire, sed non eloqui Elinguem facit Tormentum amoris Levius est Getico caput Nudare chalybi, Sarmatae pectus dare Exhauriendum, aut Caspiae corpus Leae Lacerandum ab ungue; quam per exosas moras Carere amato. Amarus omnis est amor; Si quando a nato fata non sinunt frui. Amat. Petitis Indiae Europa annue. Des. 2. Superatus astus Nerei optatam dedit Votis arenam; littore adamato tenet Anchora carinam: prima promissi boni Aperta scena est: altera ut nondum patet, Desiderantum vota nemo audit. Salum, Solumque, et aer voce clamantum sonat; Pulsatur aula Caelitum, et quidquid sacrum Aeterna vasti templa venerantur poli, At nemo votis annuit. De. 3. Quisquis polos Rerumque frenas omnium Rector vices, Amantis audi vota; Xaverium Indiae Annue calenti: cuius adventu Chamis; Fotoquis, Amidas Numinum turpis trias Orbem sepultum, lucis immunes domos Tetrumque repetant noctis aeternae chaos. Audis Xaveri: pectora cremamur: fibris Affundis undam, vota si nostra excipis. Des. 4. Si quisquam amoris vota contemptim potest Bibere, nec hausta corda molliri face, Non ille mentis indolem humano bibit Sanguine, sed atra natus umbrarum domo Ubera puellus suxit Armeniae Tigris: Aut sub remoto Caspii montis iugo Pastus cruentae lacte succrevit Leae. Amor ubi amatum tangit, emollit quoque; Si te Indianae gentis eversus decor, Et in ruinam proximo spectans gradu Accendit orbis alter, Europam iube Valere ut oris Indiae accedas novum Sidus Xaveri, Non amas, si non venis. Audis Xaveri? ab ignibus tuis caler Orientis anima: dexteram Cliens tuam Opem supremam, rebus in summis, petit, Des I. Deam Quirinam, gentium, et mundi arbitram Adeamus: Illi magna nostrarum sedet In corde cura mentium, et votum boni Ab hac salutis tota spes nostrae venit. CHORUS. PARS. I. Zelus, et Amor spinas, quibus incinctus procedit Xaverii Genius, accendunt. Zelus. IMmane textum, sentibus horridum Quod cingit artus, non ego vincula, Non vulnerum credo tyrannum; Sed stimulos animi incitandi. Ego aestuantis materiem facis Semenque credo. Vidimus ignium Olim calores per rubetum Innocuis radiare flammis: Per senticosum par tibi flammula Currat rubetum, fulgeat, ardeat, Impellat accendat, serenet, Corda liquet meliore taeda. PARS. II Ardet concepto igne Xaverii Genius, et in Amoris brachiis deliquium patitur. Amor. Genius Xaverii. Amor. Incendiorum flamma parens, sacri Ancilla Amoris, nobilis ignium Exsuscitatrix, senticosum Iacit igneae Xaverii pete flamma textum. Habet Crematur Pectora ab ignibus Correpta flamment. Exterior levis, Sed maior intus flamma torret, Flamma animi populata sedem. Genius. O mentis aestus! o amor! ardeo! Non talis Aetnam depopulantibus Incendiis, non talis ardor Trinacrios populatur agros. O aestus! o vis pectoris hospita! O mentis ardo! Cor mihi palpitat, Salitque vena: collabasco. Deliqu. patitur Atra oculis rapit umbra lucem. O quis Sabaeae nubis odoribus Vim frangat aestus? subice brachia Amor cadenti colliquescunt In mediis mihi corda flammis. PARS III. Ardentem Xaverii Genium, ut refocillet, Zelus in aquam conicit; sed aquae multae non potuerunt exstinguere caritatem. Zelus. Amor. Genius Xaverii. Zel. Aquas Amori affundite: aquas date, Aquas Amori, quin date Nereo Mergendum Amorem. Exaestuanti Non aliud medicamen igni est. Amor. Hic pontus, Istis mergere Xavier Totus sub undis. Gen. Quae mihi Nereu Portenta confingis? Liquentes Flamma magis calet inter undas, Aestumque maior roborat impetus! In aquis ardet. Non occidetur, pectore qui calet, Amoris ardor: caritatem Multus aquae nihil urget aestus. Si quis meorum robora crescere Velit calorum, flumina congerat, Et omne Neptuni tributum: Maior aqua mihi crescit aestus. Am. Vera est amantis (Xavier id probat) Vox Sponsae: Amoris nil nocet ignibus Pontus, nec ingestis procellis Interimit mare caritatem. ACTUS III. SCENA PRIMA. Orientis desideria exponunt vota sua Romanae Ecclesiae: ab hac ad Virtutum domos diriguntur; ubi Xaverium reperiendum docet. Desideria Orientis. Ecclesia. Desid. 1. Quirina Princeps, cui per augustum caput Radiatur aurum triplici nexu, Dei Amica Roma: cuius in curas venit Uterque mundus, sceptra cui Numen dedit, Iussitque Domina regere tellurem manu, Audi, quod orbis alter in votis habet. Eccles. Pandite Orientis vota: non segnem dabo Desideranti dexteram, Primum reor Decus esse Romae, supplici auxilium dare. De 1. Feroce postquam gentis incultae manu Thomas peremptus, cuius imperio Fides Lare per Indo, spolia rapiebat Stygi. Vastumque caelo industria tributum dabat; Obscura pestis Taenari rupit fores, Aurasque nacta liberas mundi, chaos Caliginemque noctis aeternae attulit. Hinc mens Tonantis nescia perennis boni Ignara venae, nec futurorum appetens, Avia caducis inhiat, et numquam satur Avido fugaces ore divitias capit: Sequuntur ira, fraus, doli, ambitio impotens, Libido, Erynnes, legis impatiens amor, Furta, et rapinae; quaeque suspensis micant Urbes superbae turribus, non iam domos Humanitatis, sed latrocinii voca Spelaea aperta. Regula exstincta est boni, Fas omne ruptum, iuris exclusus rigor, Legum soluta vincula, antiquae tenor Humanitatis barbaro ritu exulat. Hinc illa caeli neptis, et partus tuus Religio luctu foeda, Virgineos sinus Lacerata, fracta, sanguine effuso madet, Tuamque semper avida suspirat manum. Eccl. Nos per dolores crescimus. Quando cadunt Demessa ferro capita, truncatae manus, Avulsa membris membra, lacerati sinus, Latoque fusus Martyrum rivo cruor: Tum nova futuri generis, et stirpis meae Disseminatur gloria. Effuso magis Cruore cresco. Qualis augetur gravi Agitatus ignis Aeolo; aut qualis nitor Coruscus auri maior a flammis redit. Virtus probatur asperis, duris fides. Des. 2. Stetit inter aestus ignium intrepido fides Animata pectus robore, et victrix stetit Saepe inter iras ensium; at ferro quoque Cecidit perempta in filiis. Si quis Deo Instruat acerras, funeri extremam suo Accelerat horam. Paribus incedunt viis Veri Tonantis cultus, et mortis rigor. At ficta prostant interim, et passim sacris Numina coluntur: flectitur saxo genu, Argento, et auro: Numini ligno cremat Acerra tura: saxeus caelum Deus, Solum, salumque ligneus flectit Deus. Hunc stringit inter bracchia tenellus pu Primoque labiis lacte perfusis premit: Hunc mane adorat mulier, hunc viri, hunc senes Venerantur una; quodque mihi penitum exedit Animum dolore, caecitas semper novo Errore ducta crescit, et centum sibi Profundi ad antra Ditis inquirit vias: Ec. Sobolis ruina non potest Matri gravem Non ferre luctum. Quotquot infami Crucis Peperit in ara, sanguine absolvens suo, Primi Nepotes patris, et pomi reos Summi Tonantis filius: totidem mihi Iubet esse natos: quotquot hinc pereunt, mea Laniant dolore viscera At dabimus tamen Malo medelam. Veniet in votum tuum Victrix furentum Manium caeli sides, Dei propago, Pneumatis multo sacri Adiuta flatu, et barbarae mentis serum Calcans furorem, iura dictabit solo Legesque Eoo; postque disiectos Deos Sedem redemptis figet Orientis plagis. Des. 3. O digna caelis inseri, et toto coli Regina mundo, facilis in votum Dea, Meditata propera in exitum. Si te movet Periclitantis dubius Orientis status, Et illa nostrae gentis excidium, lues, Pridem expeditam mitte Xaverii manum. Spes tota in uno est: unus affectum rapit: Unus timorem pariter et amorem excitat, Xaverius absit, cordis imperium occupat Timor severus: adsit, imperium animi Amor occupabit; ante nec dabitur quies, Ceu pontus undis fluctuans non se prius Sternit quiete, quam procellarum impetum Zephyritis aura molliat; non se prius Componet Oriens, quam sinu emissus tuo Xaverius Indis Iridem pacis serat. Indulge amori Diva, quod tanto petit Ardore Memnon. Ec. Iusta cum poscis preci Annuere cogis. Sancta poscenti est nefas Negare votum. Dabitur optatae tibi Genitor salutis. Ille terrarum potens Et Amphitrites spatia metiri? ultimam Lumine, fugatis noctibus, cladem dabit. Illi superno flamma iam pridem aethere Delapsa mentem tetigit, et propius fibras Cremans; amores orbis extremi indidit. Hic, ubi propinqua templa Virtutes colunt, Numinis Alumnus Xavier sanctis preces Affundit aris. Vota non dabitis levi Portanda vento Pergite, eventus bono: Xaveriani spondet ardoris calor. Des. 1. Exosculamur liminis marmor sacri. SCENA SECUNDA. Xaverius Virtutum documentis exercetur. Virtus. Xaverius. Simplicitas. Castitas. Patientia. Iustitia. Constantia. Oboedientia. Caritas. Virtus. Ignava Virtus mortua distat parum. Tentata semper fortior bello redit. Magna meditanti non licet signi otio Torpere. Si te Xavier pulchri cremat Scintilla honoris, cuius ad lauros iter Insterno virtus; ede, quae quondam tibi Documenta scripsi: quando sub Christo iugum Famulare trahere, et quod tibi vitae est super, Aeternitati impendere, ardentes Dei Iurasti ad aras. Simpl. Prima Simplicitas fui Morum Magistra. Specimen effinge hic mei. Xav. Leges dedisti Virgo speculari in vitro, Sincera rebus forma statuatur nihil Ore peregrino finge; dissimula nihil: Nil suspicare. Quidlibet suo voca Nomine: colorem deme nec rebus suum. Sincera numquam specula mentiti sciunt. Simpl. Non incapaci pectori leges dedi Laudo, proboque. Pat. Proxima umbonem dedi. Praecepta recole. Xa. Ferre violentae manus Adversa tela: quando fulmineo tonat Fortuna motu, non queri: quando impetit, Silere: quando multa patiendi undique Se messis offert, gaudio excipere: seges Cum nulla se offert, quaerere. Pat. Ad numeros tenes Patientiae praecepta: te talem quoque Caelo probasti. Castit. Lilii intactas ego Nives corona spinea cinctas dedi, Quid tunc profata? Xav. Mentis integritas regat Rebelle corpus. Omnis exsortes gere Labis medulas. Angelus vive, aspice Non multa: paucis aurium obsequium exhibe: Mors per fenestras intrat. Attenua flagris Carnis vigorem: subde spiritui impetum, Et ante mortem morere. Ca. Quod dixi, facis. Et somniantem sanguine effuso scio Bellasse pro me. Iust. Iustitia tuis dedi Manibus bilancem. Xaver. Pectore excepi, Iust. Refer Iura aequitatis Xav. Prima iustitiae nota Sua vindicare scelera, nec molli manu Sibi imperare: regere ad imperium Dei Animi tumultum; sponte sibi leges dare: Mentem incitare praemio: et poenae metu Vitare multa. Iust: Praemium, et poenas pari Decerne lance. Const. Flammulam in silice dedi, Chalybemque dextrae. Xav. Saepius tacta excidit Scintilla silice. Talis, aiebas, age Francisce semper. Quidquid adverso impetu Fortuna cudit, est Chalybs: tu sis silex. Si premat in ignes exsili, et caelo involat Si blandiatur, ictus est alter; pari Da fronte flammas, teque sub caelos leva. Animum nec ullus fortis evertat furor, Nec blandientis ullus attollat favor. Par est Tonanti, quisquis hac suam potest Frenare vitam lege, nec frontis iubar Variante sorte variat. Ob. Ego globum dedi: Xav. Ego rotavi. Obed. An obstitit: Xaver. Numquam. Obed. Decet Id obsequentem Xav. Facilis, aiebas, globum Impulsus agitat; facilis in leges veni, Et non coactus obsequi. Qua te ferunt Aliena iussa, perge non lento gradu. Senile fulcrum baculus arbitrio manus Et huc, et illuc vertitur. Vita carens Cadaver auri divite ornatu indue, Iube, coruscans ebore pulvinar premat: Sed rursus auri divite ornatu exue, Solioque rursus eice: ad nutus tuos Habes cadaver obsequens. Ob. Omnem tenens Magister artem. Car. Flammulam ardentem dedi. Xav. Exstincta numquam est. Car. Lege qua flammam foves? Xav. Tua. Stet astris semper intentus, solo Aversus animus semper. Hoc alto magis Caelo propinquas, quo magis terris abis. Numquam otiandum est. Otium est vivi merum Hominis sepulchrum. Sicubi est vivax amor, Operatur aliquid: mortuum credas, ubi Nihil operatur. Ch. Dignus es, cui se polus Inclinet omnis. Virt. Dignus es, cuius Deus Humeris ferendum gloriae pondus suae Imponat. At quae turba peregrinum pedem Importat aedi? Claudite aeratas fores. SCENA TERTIA. Desideria quaerunt Xaverium per Virtutum domos. Desideria Orientis. Virtutes supra nominatae. Des. 1. Audite clausa tecta Virtutum, lares Faciles precantum vocibus, et Homini Deo Habitata moenia: iussa Reginae fero, Quae Romulaea temperat nutu sacra. Pandite beatum limen, et patrium Dei Reserate tectum: pandite aeternas domos Divum coruscas luce: Xaverium date. D. 2. Clare reducto poste patuerunt fores. Des. 1. O humilis animi Domina, Virtutum basis, Quae mentis aestu spiritum inflatum domas, Paterisque temet abici extremum in locum, Dea pura fraudis: tune Xaverio locum, Sedemque praebes? Hum. Praebui? at pridem Bene eruditus legibus gressum tulit meis Ad altiora. Des. 1. Diva, quae nullo imbuis Frontem colore, simplici cultu Deo Terraeque cara; tune Xaverium tenes? Simpl. Tenui. Sed actor impiger scena mea In altiorem prodiit. Des. 3. Talem mihi In mente pinxi, cuius Orientem Deus Imponat humeris: nempe, qui cursu incito Virtutis omnem pulverem in stadio legat. Des. 1. Tu forte, patiens Virgo, patienti larem Dedisti Alumno? Pa. In proelia aptavi virum, Seu quae tyrannae sortis inimicus gravi Intentat ardor impetu: seu quae Styge Dux fulminantis Tartari in apertum trahit. Sed, terminalis nescius metae, suos Ultra labores protulit. De. 4. Viri hinc magis Cupido crescit quo magis honestos citat Animi labores D. 1. Integrae mentis parens, Quae liliatis media procedis choris, Agnumque caeli sequeris, in votum veni, Et da petentis precibus orientis virum, Cui tota mundi alterius incumbit salus. Ca. Docui modesta Virginem oculorum diem Frenare nube; crura constricto arctius Ligare fune; verbere in proprium flagri Saevire tergus, Didicit; et cupidus viam Virtutis omnem legere, discessit. De. 4. Placet Honesta flamma cordis, et studio sitis Aardente fervens. Des. 1. Aequitas seu tu velis Rigida vocari chalybe seu magis ambias Magnifica dici praemiis; quem tot soli Salique per discrimina optamus virum, Dum iusta petimus, iusta tu nobis dabis. Iust Pergite secunda ducet ad votum via. Ad vindicanda scelera formatus sibi Iudex, et actor, et reus, plenum sui Nactus dominium, et cupidus alterius boni Gressus adursit. De. 5. Semitae insiste; obvius Tandem precanti veniet. Des. 1. O constans Dea, Munita clypeo pectus, et galea caput Vides precantis vota. Const. Sed votum tamen Non reddo. Des. 1. Nec tu, Diva, quae leges doces Obtemperandi, et proprii arbitrii trahis In frena motus? Ob. Proximum limen tenes. Hic ubi Sacerdos Numinis primus sacras Stat Amor ad aras, Xavier summum tenet Virtutis apicem? Des. 2. Cardo concussus sonat. SCENA QUARTA. Tandem a Desideriis invenitur Xaverius cum Ignatio se Deo devovens in Amoris Divini templo. Desideria Orientis. Amor Ignatius. Xaverius. Am. Di. Verae per omnes gloriae ductus vices Xaverius hic est. Ille, cui pectus meo Calore fervet, qui sacramentum Deo Dicit laboris. Tota spes hic est tuae Oriens salutis. Ign. Numen, hanc animam precor Tuam iube esse. Dulce pro Christo mihi est Vivere, morique. Mille si Deus mihi Animas dedisses, mille prote animas darem. Nunc una superest, una millenis tua In Iura vicibus transeat. Vel, si iubes, Mille unus, addam legibus mentes tuis. Haec una studium versat accensum sitis Haec una pectus incitat avarum fames: Si quos sinistras error infectas trahit Per trita legum iura, per spretum Deum, Contempta per decreta, per scelerum gradus. Illos salutis tramiti rursum dare, Illis emendis nullus est nimius labor. Quidcumque dederis, nil dabis magnum: Dei Impensus illi sanguinis, haud ulli potest Par esse pretio. Sudor ibi noster bene Manat, ubi fluxit Numinis sanguis prius Exuberante flumine. Xav. An placeo Deus? Laboribusque dignus an videor tuis! Iube repostas Sole sub Eoo plagas, Multoque adustum Sirio Lybiae solum Xaverium adire, finibus mundi ultimis Caput hoc dicabo. Nulla tam vasto iacet Secreta ponto terra, quam fugiam mari Penetrare domito: nulla tam crudas alit Fovetque regio belluas, quarum timor Percellat animum: nulla tam incultos habet Barbaria mores; nulla tam mundo procul Pelagi vomentis nausea eiecta est plaga, Cui me negarim Des. 1. O certa Memnonidum salus Desiderate Xavier! Des. 2. Nostrae o caput Felicitatis Xavier! Des. 3. Nostrae artifex Beatitatis! Des. 4. Columen o vitae meae! Salve propitium rebus Orientis caput. Des. 5. O vita salve Gangis! o Indi parens! Et collabantis Iaponum Imperii salus! O Celtiberi maximum mundi decus! Vides? profundo ducta Phlegetontis lacu Megaera, geminam manibus incestis facem Quatiens, per oras Memnonum vastas trahit Hominum ruinas, incubat terrae iugum Crudele, dirum, barbarum, illaetabile. Opponere unum cladibus nostris virum Loiola potis es. India invitat, rogat Oriens, Quirina Numinis vindex Dea Concedit ultro Xavier vultum explicet, Obtendat arma, pectus ingentis capax Animae, vaganti pestis opponat malo; Omnem profundo Tartari partu editam Luem fugabit. Ign. Ergo tu pressi ultimum Mundi levamen ibis? Xaver. Imperia tua Accipere promptus, exsequi velox. Pater, Hic qualis adsto, talis Orientem petam. Nullum, paratis obsequi, imperium est grave. Iube per aestus ignium, et arenas Lybis Adusta Cancro regna, per canum gelu Ursae impotentis ire, per Tauri iuga, Habitata monstris nemora, non segnis ruam, Iube: sine rate Caspium evincam mare. Et imperitas doctor ad nandum manus Amor expeditas reddet. O iube Pater, Obtemperantem filium ut cernas, iube, Ign. O quantus animi Xavier! quantas ages Caelo catervas. Parva non agit, animo Qui magna volvit. Xav. Ibimus; qua nos vocat Pretium laboris grande, qua veri rudes Mentes parantur Numini Ign. Calle aspero Iter hoc terendum est Xav. A spera ad caelum est via. Ign. Multo notanda sanguine. Xav. Ostendam viam, Qua vasta post me turba Memnonidas petat. Ign. Iugulo sagittas barbari in caedem parant. Xa. Petant: Amori remiges pennas dabunt. Ign. Corde satiabunt impiam effosso sitim. Xav. Pectoris aperti noscar, et quidquid loqui Parabam aperto pectori inscriptum legent. Ign. Durus character ille, qui ferro intimo Pectori inaratur. Xav Sed Tonans illum legit. Amor. O anime terris altior! anime ultimam Cladem dature Tartaro! non te dedit, Sed commodavit Numen Europae hactenus; Unde in remotos ultimi mundi sinus Traheres micantem iubaris aeterni facem. Indeses animus orbe non uno satis Habet laborum: moris humani rudes Invadit oras, quas procellosum mare Consortio hominum prohibet, aut fluctu extimum In littus urget. Ite iam votis datur Desideratus Xavier. Ponto ratem Reducem parate. Des. 5. Abimus Ignati fave. Libamus arae limen, et grates damus. SCENA QUINTA. Ignatius Xaverium animat ad durum Virtutis iter, et valedicit. Ignatius. Xaverius. Ign. Iam vota caelo, iam sacra mentum Deo Vitae dedisti Xavier: tellus patet Nabathaea votis, cuius in gremium Crucis Inferre signa liceat, et nostri sacra Vexilla Regis Ille monstrorum parens Fecundus Oriens, corde cui totus sedet Avernus imo, dexteram auxilio vocat. Magnum laborum pondus incumbit; tamen Parata caelo laurea labori viret. Xav. Hac nempe lege vivimus: caelum gravi Labore nundinamur, et pressi malis Ad astra patria tendimus. Fluctus ratem Per calida ponti iurgia, et bella aequoris Felicitatis ducit in portum. Rubi Frequens satelles horret; at spinis rosa Adnata surgit. Laureae hac veniunt via, Qua seminantur proelia, et bullit calor Mavortialis. Gloria Heroes amat, Nec dormientis vertici imponit iubar, Aut otioso gloriam. Forti polus Prostat labore. Dura qui vitat, fugit Beatitatis emere venalis decus. Non est ad astra mollis e terris via. Aeternitatis unicum pretium est, pati. Ign. Quid illa porro gentis eversae cohors. Quam tibi paratam gloriae messem dabit? Anima redempta, maxima est laudum seges. Quid ille nostro in orbe peregrinus Deus Per tot labores, frigora ac aestus, famem Sitimque et atra spiritum exstrusum Cruce Poposcit aliud, quam laborantes sua Animas ruina, morte mercari Patri. Adiutor ille est Numinis quisquis sui Animam laboris merce lucratur Deo. Xav. Si victimato sanguine et cruda nece Aliena prostant commoda, et mentis salus: Spargatur omnis, quisquis in nostris fluit Refluitque venis: vita cum nimbo effluat. Plus foeneratur prodigus vitae Deo, Quam parcus animae. Viribus leti undique Patemus omnes. exitus multa via Concessus animae est. Ista non minima est meae Portio salutis. Ora vel iugulum petar, Et iugulo et ore Spiritus fundi potest. Ign. Non exeuntem Spiritum aut morten probo; Moriendi amores aestimo mori, malum et Commune cunctis: velle pro Christo mori, Hoc singulare est Xavier. Par hinc honor Seu capite trunco sidera, aut trunco pede Intres; nec emitur vulneris loco polus, Sed vulnere ipso. Xav Vulneri totum dico; Qua pateo, corpus. Ign. Anima supererit malis Xav. Haec semita est ad gloriam. Ign. Hoc pretio bene Emuntur astra. Xa. iunge complexum ultimum: Fatisque cum cessisse Xaverium audies, Animae favere Numinis rorem iube. Ign. Deus in propinquo est. Xavier. Si fas foret, Quantum inviderem Rursus in pectus ruo. Cetera peroret clausus in venis Amor. Xav. Hoc est amantum proprium: Corde abdito Sentire semper plura, quam possint loqui. SCENA SEXTA. Europa de Xaverii abitu dolet. Europa. Amores Italiae, Gallia, Hispaniae, Lusitaniae. Europa. Quisquis meos dolores Non novit aestimare, Videat meos amores. Amor doloris ulna est, Hac metiare nostros Et aestima dolores. Dolere, si potestis Dolere prae dolore. Mei dolete Amores. Amores. Amavimus; dolemus. Amor est parens dolorum. Amor Hisp. O Xavier, charybdis Saevaeque praeda scyllae, Inambulabis aequor? Quod Aeolis tumescit. Quod vallibus recludit Sepulchra navigantum: Quod volvitur, nec ulla Componitur quiete. Europa. O blandioris uda Favete Regna Nerei. Amor. Ital. Ab imminente palmum Vix morte distat unum, Qui lusui Amphitrites Credit suam salutem. Europa. O blandioris uda Favete Regna Nerei. Amor. Gal. O Xavier, volante Male credulus Notorum Fidei per arva ponti Penetrabis in remota Nascentis arva Phoebi? Amor Lusit Nulla est fides vel undae, Vel blandientis aurae. Et haec, et illa frontem Mox exuit serenam, Mox induit severam: Mox dormit, et quiescit; Mox surgit, et ferocit. Secura vita non est, Quam iactat unda, et aura Arbitrio furoris, Europa. Navi favete molles Animae Favoniorum, Zephyritis omnis, omnis Cohors Etesiarum. At vos, mei dolores, Dolete, si potestis Dolere prae dolore. Mei a lete Amores. Amores. Amavimus; dolemus; Amor parens dolorum est. Europa. Gemini fuere ocelli Loiola. Xavierque: E fronte ocellus unus Mihi rapitur. Dolete, Mei dolete Amores. Amores. Amavimus; dolemus: Liquitur Amor dolore. Europa. Europa Diva, Mundi Credebar hortus esse: Flos raptus est; Eremus, Et vastitas manebo: Cum Xavier migrabit, Flos omnis avolabit, Mei dolete Amores. Amores. Nihil potest dolere, Qui nil potest amare: Amavimus; dolemus. Europa: Europa sidus orbis Putabar esse. sidus Exstinguitur sed istud, Cum me fugis Xaveri. Mei dolete Amores. Amores. Amavimus; dolemus. Europa. Europa clarus orbis Cessem annulus vocari; Ubi gemma prima mundi Mihi raperis Xaveri. Sol desinam vocari, Ubi prima flamma lucis Mihi raperis Xaveri. Cor desinam vocari, Ubi anima prima cordis Mihi raperis Xaveri. Dolete, si potestis Dolere prae dolore, Mei dolete Amores, Amores. Amavimus; dolemus: Sed quem tamen dolemus, Non vincimus dolore. Volat ille, nos moramur. Age tempus increpemus, Per ima, perque summa. Per opaca, per serena, Per uda; perque sicca Amore subsequamur. Vis minor est doloris, Ubi maior est amoris. CHORUS. PARS. I. Amor alas Xaverii Genio applicat ad volandum. Amor. INers iacentis pectoris otium, Desesque virtus proxima funeri est. Quod vivit aeternum, movetur. Sic faciles radiantis aethrae Rotantur orbes, seque volatili Urgent meatu. Surripe te solo Francisce torpenti, et penetra Memnonias novus hospes oras. Nil hic morandum est. Aspice Cynthium, Non sistit una sede sed impiger Procedit, ascendit, volatque Hesperias subiturus undas: Rursusque prodit; rursus et aureum Differt tributum; nec patitur suis Vacare quadrigis rigentem Arsinoen, gelidumque septem Plaustrum Trionum. Xavier evola, Amoris alas applico tergori. I, perge Xaveri, volatu Memnonios penetra recessus. PARS II. Zelus adiungit Xaverio facem, quam Orienti inferat. Zelus. Adiungo flammam Zelus, honoribus Aptam parandis Numinis. Hanc Dei Quondam propago Orbis saluti Intulerat pereuntis: altum Suis profatus: Quid, nisi ut ardeat, Volo? Haec remotam luxit in Africam, Lustravit Europam, ultimasque Barbariae penetravit oras. Hanc nuper Indi, Gangis et accolis Monstrasse Thomam credimus. Hac novus Hospes Xaveri barbarorum Antra subi, Iaponumque lustra. Et, quas Averno Fotoquis aut Chamis Tulere noctes, lumine discute; Delubra, et aras, et calentes In cineres age flamma acerras. Tum suaviori mentium in intima Subi favilla. Numinis ingere Scientiam veri, fidemque: Tum calidis animos amoris Incende telis, Hoc volo, ut ardeat Haec flamma, et urat monstra proterviae, Illuminet, pungat, serenet, Irradiet, moveatque mentes. PARS III. Xaverii Genius ita instructus Orientem versus volatum dirigit. Amor. Zelus. Genius Xaverii. Gen. Xav. Sic est volandum. Amor. Sideris indolem Natura magnis ingenuit viris, Ut luceant; et negligentes Pene sui, reliquis laborent. Zel. Sic unda Orontes, sic Erythra, et Tagus Hermusque et Indus non sibi gemmeas Agunt procellas; sed tributo, Quam peragrant, regionem inundant. Gen. Xav. Ibo, cruentas qua soboles patris Collo sarissas imprimit, et nece Natus parentis, pignorumque Caede parens alitur suorum. Ibo, exulantem qua gravior iugo Humanitatem saevities premit; Et sanguine humano, et recente Picta natant asarota tabo. Zel. I, perge sidus Memnonis; i dies Eoe: flammas iam metuit tuas Infame Numen Chinae, Amidas; Iam trepidi Lemures Averni, Et monstra centum, prodigialium Satus parentum praecipitem fugam In antra Lethes sulpurata Memnonia meditantur arce, ACTUS IV. SCENA PRIMA. Xaverius cum Desideriis solvit ex Europas in Orientem. Xaverius: Desideria. Xav. Abimus ergo: Nereus crispo sinu Vento adiocatur. Sic faves semper Deus Votis tuorum. Nubis immunis dies Stat purus axe: mitis alludit Thetis, Allambit aura mollis; et quidquid potest: Favere navigantibus, votis favet. Pergimus; aviti patriae Hesperiae lares, Habitata quondam Italia Xaverio, mei Pars magna amoris Gallia, et mater meae Navarra stirpis; vester Eoas petit Xaverius oras. Liceat extremum vale Dixisse. Nunc vos ultimum cerno. Notam Hic duro amoris ultimam in saxo noto. Inscribit saxo. Ortus Navarra, genere Xaverio, DEO Nuper dicatus, opibus abiectis inops, Nudusque IESU socius, et solo DEO Dives Orientis ultimum Solis sinum Subiturus, isthic basium extremum solo Fige paterno, et ultimum scribo, Vale. Valete Socii; tuque pars melior mei Loiola cordis; Salmeron, Lainez, Faber, Bobadilla; vosque ceteri, quotquot Dei Mecum secuti signa in amplexum crucis Una ruistis. Dissidens quamvis mare Corpora revellat, intimos numquam tamen Dirimet amores. Pergite; obsequio venit Et unda et aura. Des. 1. Xavier pontum premit; Favete fluctus. Des. 2. Xavier pelago innatat; Scopuli tumorem ponite. Des. 3. Notorum impetus Aeole retunde, Xavier frenat mare. Xav. Perge, o beata puppis, Orientem peto. Des. 1. Oriens futurus ipse morienti gregi. Xav. Ite, ite naves concitae, Aethiopas peto. Des. 1. Ut decolori balneum populo instruas Sudore frontis. Xav. Littus Hesperium fugit, Decrescit ora patria: hinc Oriens venit A fronte maior obviam. Salve eminus Desiderata sponda Erythraei maris; Salvete Gangis accolae. O quando prope Vestros licebit inter amplexus mihi Afflare Christum! quando litoreo super Scopulo licebit Memnoni arcanos sinus Fidei explicare! Venio Memnonidae, fide Deoque onustus, qui soli Eoi plagis Diu exulavit. Pandite animorum sinus; Ut influentem corde capiatis Deum. SCENA SECUNDA. Idololatria Deorum interitum in India timet; infremit; tempestatem in mari excitat, qua Xaverius submergatur. Idololatria. O astra, fuimus! fuimus! Expulsis gemunt Iam templa Divis: ara iam fugit sua Delubra et ignes. Pellimur: iam non licet Olere tura, quae profanatis sacris Negata nobis, alteri accendet Deo Inimica tellus; alteri Ganges dabit Aurum procellas inter, et late suo Littore sonabit: alteri gemmas aget Locuples Orontes, quaeque Erythraeis Dea Natat sub undis. Alteri in honorem cadent Guttae Sabaei balsami; et vota et preces, Flexique poplites alteri accumbent Deo. Et cui? Lupatis ira retineri nequit; Memoria flammas ingerit; totos ruit Vipera per artus: Numini infami, Deo Quem sua trabali scelera fixerunt Cruci, Cuius nefanda funera impatiens dies Spectare caelo, tramite ignoto suas Traxit curules, seque convolvit polus, Et nox diei debitas atro peplo Invasit horas: cuius impatiens humus Mugiit abimo viscere, et fugiens onus Immane sceleris stare non potuit solum. Siletis umbrae Tartari? Inferni Iovis Siletis ignes? nec Gigantea faces Armatis ira? Si quid antiquus Draco Spumat veneni; si quid est hydrae super, Vel de Medusae toxico, toto exspue Acheron hiatu. Vosque, quos decuit magis Scelus impedire, Caelites fulmen date. Estisne Superi? est aliquis in caelo Tonans, Qui rumpit astra fulgure, et telo quatit Flammante nubes? Scilicet Deum impii Timere posthac, quando tam lente furit, Vel dormiente negligit crimen manu. Si quisquam olympo spectat hanc hydram Deus, Quid patitur astra ludere, et labi suo Ignava cursu sidera, et purum diem Pendere caelo? nec remetiri iubet Exacta spatia, nec Thyestaea dape Immaniora crimina aversis equis Spectare refugit? Forte non meritas Cedros Proruere decuit fulmine, aut stantes Othry Viduare quercus: interim segni manu Tractare scelera. Surgite Gigantes Styge; Encelade Trinacrin excute, et vastos Mimas Repara lacertos: Pelion basin iugo Substernite Ossae: in astra non trepido gradu Subite: nullus amplius caelo est Deus: Qui frangat ausus, qui procellosa impetum Flamma retundat. Erro: iam totum rapit Nubes olympum, mixta ventorum undique Coeunt nubes Coeunt nubes Iam bella servent; murmure indignans polus Iam commovetur, nube collisa exsilit Trisulcus ignis: turbo iam pontum rapit, Miscetque fluctus. Estis o Superi polo! Estis: nec ultrix dormit in poenas manus. Adoro dextram vindicem, et vestri facem Ultricem honoris. Pergite, et toto aerem Involvite aestu; fluctuum rixa mare Convolvite omne, donec effractae rates Praedam vorandam Nereo effundant scelus. SCENA TERTIA. Dum mare turbatum fremit, et caelum fulminat; apparet Xaverius naufragus; quem tamen Angelus e nubibus allapsus naufragio eripit. Xaverius. Angelus. Idololatria. Xav. Aeterne pelagi Rector! undarum Pater, Motorque ponti, frena qui Boreae regis, Et fulminantis temperas ignes poli, Gravidosque nimbos Sole dispergis novo, Media natantem in morte Xaverium aspice, Viresque merso suggere. Haud mortis timor Extorquet ista, vivere, exaequo et mori Semper parato. Non timeo leti modum, Quando voluntas Numinis memet iubet Exire vita. Idol. Mergere exitum soli, Furiale monstrum, mergere. Hoc meruit stygi Dicata vita, dextera malorum artifex, Et taminati pectoris adultum nefas. Mergere; et olente spiritu Acherontem impia. Xav. O unda! si me merseris, mersum dabis Dudum cupito portui. Idol. Exhauri omnia Vindicta tela. Quidquid est actum hactenus, Minae fuerunt. Corripe extremam facem, Qua perduelle Numini exstinguas caput Xav. Audio tonantes desuper nubes: tamen Inter timenda pectus intrepidum sua Statione constat. Animus ignarus mali Est mille scuta. Idol. Vincimur. Sensim mare It in quietem: segnius bullit calor Aestusque ponti: Caurus enervis silet, Et flamma caeli languet. Xav. O fulmen vola, Ut sancti amoris pectus incendas face. Si vis, amate Christe, demergar; modo Quo mergor, illo purus emergam mari; Et si qua sorte pectori insedit lues, Illam profundo Numen Oceano eluas. Allabitur Angelus. Angel. Francisce, pectus erige undanti salo Altius: honesta vita submergi nequit. Quem dedit Eoae vindicem stirpi Deus, Adire fluctus patitur; at prohibet tamen Perire fluctu. Liberam mecum subi E ponto arenam. Idol. Quo volas terrae probrum, Eripit Xaverium mari, et per aerem avolat. Odium Deorum, generis eversor mei? Dehisce pelagus, tuque, qui ponto praees, Qui flectis astra, robur evictum tuum Fractasque vir es non nega. Pudor! ah pudor! SCENA QUARTA. Xaverius naufragio liber cum Desideriis Deo gratias agit. Recipit a Pietate cancro insidente Crucifixum, quem in naufragio perdiderat. Repetit navigium, celeusma accinente Tritonum cancris insidentium choro. Xaverius. Desideria. Pictas. Tritones. Des. 1. Infida semper mobilis ponti fides, Tu mihi Orientis gaudia fluctu horrido Forte tumulasti. Redde, si gremio meos Hausisti amores; redde Xaverium Thetis. Xav. Non me vorante Nerei mergi Deus Patitur sepulchro Des. 2. Cordis o nostri metus, Amorque mentis! video? num fallor? mea Vivis voluptas? Xav. Vivo. Dubitantem Deus Exemit undis. Nulla tempestas valet Inferre mortem, cum Deus fluctus regit. Sed quod superstes Indiae vivo, Deo Referte grates. illius munus suit Tenuisse littus. Des. 1. Quisquis imperio mare Tumidum gubernas, Numen et fluctus doces Mordere frena, quique Xaverium freto Mihi extulisti, semper in causam meam Vigilas paterno lumine intentus Deus. Tuo perennes Numini grates damus; Nobileque saxum, gratiae acceptae memor, Erigimus isthic, cuius in medio legant Lemma hoc nepotes: Marmor hoc vivum Deo Posuere grata Memnonum Vota, ubi suum Quam tulerat, iterum undante Xaverium sinu Restituit unda. Si dabis primum Indiae Mordere littus anchora, accendam tuis Panchaea tura honoribus, et Indis alam Fumis acerras, ac Orontaea dape. Xav. Favebit ille, cuius impulsu maris Sulcamus undas. Qui vocat, metam dabit. Sed (o dolores!) ille, delicium mei Ingens amoris, ille quadrifida e trabe Pendens IESUS, dives undanti datus Est praeda ponto. Scilicet rursum innovas Veteres amores Christe; ne peream, peris. Pietas in Pone querelas. Ille tuorum Cancro. Portus amorum, trabe quadrifida Fixus IESUS ponto emergit. Ille tenaci vinculo amoris Tibi confixus, tecum pelago Mergitur, una tecum emergit. Quae fata subis, tecum ille subit, Omni sortis tramite socius. Meminisse potes, quando exemptus Compede mundi sponte subisti Vincula IESU. Tunc nempe novis Corda catenis coniuncta duo Meminisse potes. Fato exinde Vivitis uno, volvimini tuo Tecum IESUS, tu cum IESU. Xaver. O vita meae vitae! o maesti Dulce levamen cordis IESU! Teneo tandem, teneo amplexu Te Christe meo! non dimittam Dum mihi tenuis spiritus artus Hos animabit: non dimittam. Tu mihi in omni sortis arena Fidus Achates: tu mihi in omni Bello es clypeus. Fortuna suas Dura sagittas acuat, ferro Rigidus Memnon fata minetur: Unus acuti tela furoris, Unus rigidi Memnonis iras Clypeus franget. Teneo amplexu Te Christe meo! non dimittam. Des. 1. Age, re petamus Nerei intrepida rate Fideliora obsequia: domitorem freti Typhin tenemus, ille dubitantem ratem Tuto reponet littori. Xav. O Numen, rege Pinum natantem, cuius ad iussus gravis Exaestuantis ira detumuit freti, Obtemperarunt flabra compressi Noti Et solida siccos unda sustinuit pedes; Tuis et undae legibus, et aurae silent. Des. 2. Tu nocte Sol es, umbra tu nobis die es: Xaver. Talis migrantem Ductor Isacidum domum Post mersa castra, post triumphatum mare, Per adusta Idumae spatia rexisti Deus In nube et igne. Nube radiorum gravis Exclusus aestus: igne tenebratum chaos Illuminatum est. Des. 3. Pergite, en surgunt prope, Et se propinquo siderum immiscent globo Turres Eoae. Xav. Vivo! iam ripas tuor Desideratas Indiae, et totas subit Oriens medullas. Des. 4. Sequere Xaveri, prior Appello navim littori, adventus tui Desideratus nuntius. Xav. Praei, sequor. O quam secundo vota iam teneo pede Invia secutus! qualis illecebra animi Sinum occupavit! ipse vix recipit suos Animus triumphos. Venio in amplexus: tua Expande Memnon brachia, atque animum exhibe Deo patentem. Numen adporto tibi Diu perosum, ture cui posthac lites, Cui genua lunes, cui reluctantes diu Animos redones. venio. venio. venienti explica Et frontem, et animum, et pectus, et mentis sinum. CELEUSMA TRITONUM. Non semper Austro vapulant Concussa terga ponti: Non semper igne fulminant Convulsa regna venti, Amoenior serenitas Quandoque tergit astra; Et blandior liquentia Tranquillat arva somnus Ista polus Xaverio Serenitate servit: Hac Nereus Xaverio Tranquillitate servit. Utere secunda siderum Marisque servitute: Levique stratas otio Percurre tutus undas. Nec ventus est, nec aestus est. Cum navigas Xaveri: Amor tibi ipse Typhis est, Cum navigas Xaveri. Amore flante comprimit Suas Notus procellas; Rixae quiescunt Nerei Amore navigante. Feliciter! feliciter! Et unda et aura ludit; Propiorque portus obviat, Feliciter Xaveri! SCENA QUINTA. Idololatria sua in cassum fulmina abiisse dolet, et nova per subsessores via Xaverio interitum machinatur. Idololatria. Rui nus! Sagitta vulnus amisit prior: Rotata caelo fulmina incessum mare Fregere. Victor pelagus, et nostrae faces Elusit irae Ruimus! O segnis Chamis: O lente Fotoquis! Addo (compellit dolor) Si nube iustos languida occludis rogos, Arcesque flammam. improvide et vecors Deus, Levis, otiose, incurie, indigne et polo. Spectasne, quo revolvimur? vel quo cadit Numinis Eoae stirpi adorati vigor? Iam tua superbo regna proculcat pede Latro cruentus; cuius exitio ultimo Sudare Lemnum decuit, et nisu arduo Fabricare caedem. At interim lentum premis Pulvinar ostro, aut sigmati accumbens pigrum Bibis ore nectar. Scilicet decet hoc Deos, Nutrire genium, pectus illecebris dare, Marcere somno, tempori ad numerum scyphi Affigere horas: Interim quae sors rotet Humana: quantis terra criminibus ruat; An census aris debiti turis fluat, Vivantne acerrae nubis Assyriae dape, Stilletne gutta balsami in flammas Diis, Multine flectant genua, vel pauci, nihil Curare. Quanta saucias plaga tuos Amida honores! Nemo cum pessum dari Antiqua sacra, iuris everti ordinem, Impune leges subrui, impune impeti Deorum honores viderit, terrae Deos Praeesse credet. Agere si temere licet Quidvis; et actis inde, quod fieri queant. Honesta larva inducitur; nullum dies Probum videbit. Unius non est scelus Quod patrat unus, quando numerosam trahit Turbam sequentum. Pestis hac graditur via: Unum veneno corripit: si non caves, Ab uno in omnes serpit, et vastas lue Populatur urbes. Semper hoc sequitur male Consulta turba, cuius exemplum videt Impune factum: quodque complures agunt, Iam crimen esse desinit. Vides Chamis, Et lentus haeres? Causa non agitur mea, Sed vestra superi. Quisquis in propria potest Causa esse segnis, vincere hic pensi nihil Vincique ducit. Mitis in poenas furor Impelle nimbos, pendulas flammas quate. Unamque toto fulmine in pestem rue. Sed forte virtus nostra delectat Deos, Gaudentque amore. Saepe quod possunt face Torta imperare, negligunt nostro satis Tuti labore Brachia in terris habent; Et nos suorum vindices decorum volunt. Volvamus ergo rursus assuetos dolos: Non clade ab una sternor: Antaeum gero Sub corde: semper fortior, quando cado, Vis redit in animos. Saepe devictus furor Exasperatur gravius: et virtus sua Subactum acerbat militem. Inventus dolus, Dolique scena est. Qua coruscanti invia Stat silva Phoebo frondium opponens grave Senium diei, conscium scelerum nemus Non laeta obumbrat arbor; hic multo solum Albescit osse, sanguine et tabo natat, Cadaverumque turba congestis iacet Inhumata acervis, Hic sagittarum grave Locabo pondus, hic latrocinium instruam, Sacroque pinguem victimam Acheronti dabo. Veniat, paratam caedem in occursum dabo. Veniat: rudisque discat, ad tempus Deos Suspendere iram: sed tamen quisquis vocat In bella caelum, criminis tandem dare Poenas patrati. Lenta si Nemesis venit, Graviore semper asperat telo manum. SCENA SEXTA. Xaverius in Indiae ingressin animo praecipit labores sibi praeparatos. Xaverius. Bene est! beate est! dubia superato mari Desideratum navis in portum venit; Et quod vovebat animus, eventus probat. Hic ora prima Solis, hic nascens dies Indos salutat Xavier, tandem vides, Videre quod optaveras, Gangis solum! Hic illa arena gloriae magni patet Numinis aperta, scena Virtutis tuae: Ager hic laboris ardui, hic fidei locus Disseminandae, mentis animosae exigunt Vegetos lacertos. Unus in vastam venis Silvam colendam: pertinax labor colet. Durum noverca barbarae ingenium dedit Natura genti: Cura perfringet mora. Etiam Magistri combibit mores Tigris, Etiam leones pertinax cura edomat. Sit fronte saevus, ore sit populus minax, Oculisque torvus, sit ferox. sit barbarus: Animum capacem moris humani gerit. Non lacte tigridis pastus, aut Haemi ultimo Sub monte suxit ubera Leaenae. Tamen Acerbioris generis est saeva indoles, Ut vix favilla mentis humanae micet. Opus est labore: nec (Deum testor, meae Qui sensa mentis inspicit) quamvis graves Horreo labores. Desidis reor viri Fugere periculum, Obvium et nullo decus Emptum dolore languidas mentes amat: Fortis per arma gloriae laurum rapit, Gaudetque multo vulnere virentem suo Emisse frondem vertici. Hoc uno rosas Amat manus callosa, quod spinas habent. Tormenta, flammae, carceres, caedes pluant; His maior animus, plura quo dederis, sinu Sitiente plura poscit. Affunde, ingere. Nil diligenti sufficit. Amoris nota est Tormenta ferre. Feram. Amplius Domine! amplius! Si placet amari Christe, tormenta aggere; Vires amori suggeres. Duris viget Crescitque bellis. qualis ubi Boreas fremit, Maiore semper robore adolescit calor Incendiorum; seque violentis rapit Pertecta flammis. Adde cruciatus: nihil, Nihil dolorum sufficit amori. Amplius! Amplius amatum Numen! amplius! amplius! Domine amplius! quicumque sidereo calet Amore, ab ipsis fortis evadit malis. Si Deus amoris postulas signum, pati Concede: promptus animus in bellum calet. Ne differ, oro: longa quaecumque est mora Mors est amori. O amplius domine! amplius! Gravior amori morte fit brevis mora. O Christe, mille mortibus caedar: tamen Totidem superstes mortibus server, iterum Ut mille possim mortibus perimi. Anima Amantis una morte non moritur satis. CHORUS. PARS. I. Xaverii Genius face instructus sese exhibet Orienti. Videt occisorum acervos. Xaverius. Xavier primae novus hospes orae Advolat per Aerem. Quam dies ponto veniens salutat Lucis afflatu, et meliore inaurat Luminis imbre: Xavier caelo facis increatae Lumen apporto, miseratus orae Memnonis noctem, tenebrasque Chinae, et Iaponis umbras, Quantus aggestis statuarum acervis Spiritus expers populus per agros Hic iacet stratus? Venio: daturus Lumine vitam. Aeolus servit famulante penna Demittit se ad cadavera. Serviunt aurae. Venio iubente Numine; amplexu pariter iubentis Me excipe caeli. PARS II. Zelus et Amor explicant Genio Xaverii, quo mortis genere quisque occisus iaceat: Xaverius omnes face sua ad novam vitam animat. Zelus. Amor, Genius Xaverii. Zelus. Numinis falsi pietas tenebris Velat huic frontem, iacet ille fastu Turgido oppressus; nimis ille flammis Aestuat irae. Amor. Hunc Venus torsit, dolus hunc serenae Lucis expertem facit: ille avaris Pendulas labris epulas anhelat Tantalus ore. Zelus. Ille ferventis nimio veneno Aestuat bilis; iacet ille flamma Perditus livoris, et inquieto Igne crematur. Amor Hic brevem famam male nundinatus Interit famae pretio: videri Ille dum gestit populo, videre Desinit ipse. Zelus. Qnisque non parvo vitio laborat: Sed suum nullus vitium intuetur; Quando virtutis vitium colores Induit omne. Gen. Xav. legeram flammas oculis; medullis Ingeram vitam melior Promotheus; Et supinatus animabo massas Applicat facem. Munere flammae. Surge: quid dormis? oculis tenebras Terge, torpentes manibus catenas Morphei, et pigri pedibus rigorem Surgunt mortui. Excute somni. PARS III. Animata cadavera Amoris iussu Xaverio applaudunt. Zelus. Amor. Genius Xaverii. Statuae animatae. Amor, Vivitis. plausum date. Vita vestro Spirat ex vultu, facilisque forma, Et color vivax, meliorque sanguis Occupat artus. Zelus. Vita sed motu facili probanda est. Ite, viva ces agili chorea Plaudite, et vestri patris aeviternos Dicite honores. Chorea ducitur. Amor. Vivitis. plausum est Prometheo. Ille iam vitam, facilemque normam Moribus vestris dabit, ac honestae Lucis amores, Tu Iuventuti dabis innocenti Regulam vitae, tenerosque mores: Tu senectutem placidae quieti Dive repones. Te Fides, et Pax. Pietasque aperto Lapsa de caelo comitatur, atque Tora ridenti patriam revisit Gratia vultu. Vive Orontei reparator orbis, Et salus Indis memoranda terris Vive, et ardentes Acherontis igne Opprime flammas. ACTUS V. SCENA PRIMA. Xaverius in Indiae ingressu a Sagittariis barbaris periculum vitae adit: quo eripitur a S. Thoma. Xaverius. Sagittarii. S. Thomas. Sagitt. 1. QUis ille vultu decolor lentis subit Gressibus arenam nemoris, et dubium pedem, Nun incitat, nunc haesitat. Sagitt. 2. Monstrum tigre, Vel matre hyaena proditum. Sagitt. 1. Tela o Viri, Tela expedita. Praedo Memnonidum, lues Orientis, orbis pestis, exitium Deum, Bustumque Gangis! Xav. Numen o, vita iubes Exire? iussis pareo. Hanc animam accipe. Lubens reponam spiritum, quem tu mihi Accommodasti. Non ab invito feres. Quod non petenti, Christe, Xaverio darum est. Sag. 1. Qua spe, relicta patria, alienum solum Advena subintras? Xaver. Qua solet, quisquis Dei Imperia sequitur. Sag. 1. Qua solet, quisquis dolis Imperia quaerit prodere, et populi neces, Regumque caedes: nempe sub larva Dei Vehis ruinas urbium. Sic se scelus Semper tuetur, induit honesti modum, Rectique frontem, ut tutius pestem vomat. Xav. Times inermem. Sag. 2. Fraude cui pectus tumet. Non est inermis. Xav. Frontis excusat color, Candorque mentis. Sag. 1. Oris accusat nota, Et concolores vultui mores probant. Xav. Color alienus non vetat mores pares. Europa frontem signat, at mentem Deus. Sag 1. Europa semper hostis Orienti, et meis Inimica regnis, Innocens non est, cui Signata frons est. Xav Quale delicti est genus Candere vultus aream? Non quod sumus, Sed quod videmur, crimen est. Si sim niger, Fio innocens. Erratis. Interius sedent Odia et amores Intimam mentem vide Inspex coloris parcior; pectus tuis Animumque cernes semper intentum bonis. Sag. 2. Hoc scena vultus indicat. Xav. Fallax Sag. 2, Suo Colore verax. Xav. Saepe decepit color Aliud putantem. Sag. 1. Prodidit verum quoque Scelus elocutus. Xav. Moribus hominem aestima, Non oris hiatu. Sag. 1. Semper indicium mali Frons aliquod animi prodit. In frontis tuae Aequore ruinas imperi, et bustum lego Fatale Gangis, patriae exitium, Hoc meo Satis est furori: Europa te misit. Neces Caedesque portat, quidquid Europa attulit. Xav, Europa mitis, Indiae princeps soror, Quid machinari barbarum aut dirum suam Queat in sororem. Sag. 2. Quidquid inimicus suo Vix audet hosti. Qualis armentum occupat Lybici inquilinus nemoris Armenius Leo, Europa talis saevit, et dentem improbae Irae ministrum vertici nostro imprimit. Xav. Europa. Sag. 2. Dira Erinnys, Eumenidum soror. Xav. Europa amatrix vestra? Sag. 1. Sed fronte impia Hyaena amores simulat, ut tandem enecet. Xav. Europa cultrix Indiae? Sag. 1. Pestis. Xav. Salus. Sag 1. Procella. Xav. Portus. Sag. 1. Scylla. Xav Littus hospitum. Sag. 1. Inhospitalis scopulus. Xav. In quo, post ratem Haustam procellis Nerei, constat salus. Sag. 2. Ad quem secundae cursus allisus ratis Traxit ruinam Fama iam id multis canit Probata saeclis. Xav Credulus vulgi timor Audita non secernit, et fictis fidem Dum facile praebet, crescit effusi tenax Mensura falsi. Sa. 2. Fama quod constans tulit, Satis probatum est: quodque deprendine quit Per signa crimen, fama manifestat satis. Sagitt. 1. Satis est: in arma ruite. Xa. Non vestri tinor Furoris urget mortis instantis vias Certum subire: generis Eoi velim Vivere saluti. Si necas, portum dabis Fessae carinae; quae tamen cursu novo Servire rursus ambiat. Non est grave Per fata adite gloriam Hoc potius grave est; Quando moriendum est, gloriae certam viam Timere, mortem. Vita si dabitur, tuis Sudabit illa commodis: vita at mihi Si denegetur; membra discerpet canis Rapaxque vultur; spiritus caelum petet. Sag. 1. Sic astra adire iubeo, quae frustra tuo Propitia speras crimini. Hic nostris scopus Stabis sagittis, Arcui et telis manum Impende pubes. Ille victoris feret Nomen, sagitta quisquis excussa prior Transadiget imas cordis obstantis fibras S. Tho. Quo, quo cruenti generis erumpis furor? Apparet in Nubibus. Sa. 1. O astra! fugite, fugite: succensus solo Incumbit aether. Sa. 2. Fugite fulmineo ruit Olympus igne, nosque cum mundo opprimit. S. Thom. At tu resume, forte si cecidit metu, Francisce mentem: pronus adspirat Deus, Et ad secundos dirigit portus ratem. Xav, Amatis astra? amatis'O custos Pater, Tutela Gangis! Sentio, non est meum. Quod me paratae mortis ereptum freto Tuto dedisti portui: mortem licet Amoris escam crederem, et calida siti Crebro voverem. S. Thom. Magna nunc parvo metes Praemia dolore, Quisquis ardentes alit Dolore amores, astra violentus trahit Sibi in coronam verticis Xa. Nullus dolor Fregisset animam, quamlibet. Medus chalybs Penetrasset ossa. Robura mittit dolor, Cum fragile mentis sustinet robur Deus. Amoris onera facile gestantur: dolor Induit amorem. quando, qui suffert, amat. Fateor amavi. et leniit constans amor Leti timores. S. Th. Sic Deus praesto est suis. Xav. Idem labores augeat Numen precor, Tuoque similem donet aliquando exitum. S. Th. Satis ille dura spiritum impellit via. Cui fata pendent semper ambigua an cadant Ferro vel igne, an tigre Marmarica, an Lea. Quas ego profuso sanguine Orientis plagas Olim rigavi, lacrima multa riga, Sudore multo Macula, quae gentem inficit, Levem medelam superat. Aconito potens Debetur herba. Impervium callem tibi Iaponia mundi margine, extremo sita Aperiet ultro; quaeque non potuit meus Penetrare fervor spatia, superabit tuus. Hic Bonziorum Proelia, et gentis tumor Premet insolentis Quantus at semper soles Stare, amicabis. Inde qua medium mare Iaponas Sinasque dividit. magni viam Emensus operis inter Indigetes levi Nube evolabis At tuus vitae cinis Superstes atrae iura superabit necis: Cui pronus olim mundus affundet preces. Xav. Num somniavi? num vigil didici pola Arcana divum gaudia o quanta cibi! O qui curuli nube delapsus polo Mentem serenas gaudiis siquid potest Tibi gratiarum Xavier dare, en habes O Dive totum sume: quod spectas, tuum est, Cor, anima vita, spiritus, pectus, caput, Animi medulla, vivus in venis cruor. At iam labori Xavier mentem para. Non bene re pendis munera Tonantis, nisis Pretio laboris. Quidquid huic dederis, nihil Dempto labore reddis. Ingentis boni est Non parva merces. Quidlibet constat suo Pretio Tonantis gratia laborem petit. Intaminatas scelere Divorum plagis Aptare mentes, dignus est Deo labor. Sudemus isti Prima iam sese meae Scena aperit operae: video non nocuum gregem Tenere Iuventae Sinite se parvi meis Pueri lacertis inserant, Tabula rudis Quodcumque primo insculpseris, semper tenax Adusque metas ultimae aetatis tenet. SCENA SECUNDA. Xaverius in Indiae ingressu obvium parvulorum chorum in fide Orthodoxa instituit. Xaverius. Parvuli. Xav. O nata caelo pignora, Eoae decus Primum Iuventae; pectori affusos date Nostro lacertos: sarcina haud gravis meo Pendete collo. Par. 1. Quantus in vultu viri Decus et venustas oris? Xa. Amplexus date Dilecta patrum pignora. O quanto meum Afflatis animum gaudio. Parv. 2. O Pater! Parv. 3. Pater! Pa. 4. O proprio patre dulcior Pater! Par. 5. Pater! Parv. 6. Genitrice propria suavior, patre carior. Par. 1. Iube: obsequentes nutui adstamus tuo. Xav. Diligere Numen iubeo. Parv. 2. Diligimus Pater. Xav. Aliquem praeesse creditis mundo Deum? Par. 1. Chamin, Pagoden, Fotoquin, et Amidam colo, Xaver. Quis ille Chamis est? Parv. 3. Fusus argento Deus. Xav. Et quis Pagodes, Fotoquis et Amidas. Par. 4. Dii, Mundi parentes. Xav. Audiunt? Par. 1. Nihil. Xaver. Vident? Par. 2. Nihil. Xaver. Nihilne sentiunt? Parv. 3. Nihil. Xaver. Et tamen Mundum gubernant, temperant aequer, polos Et astra flectunt? Par. 4. Sic Patres nostri canunt. Xaver. Credisne mundum hoc aere campane regi? Pulsat campanulam. Par. 1. Quis credat? Xav Ille Fotoquis auratas tamen Nil sentiens, nil audiens, et nil videns Frenabit orbem? Fabulae. Verus Deus Cuncta intuetur, audit, et nutu regit. Par. 2. Non ille Fotoquis aureus? Xaver. Non. Parv. 3. Aureus Non ille Amidas aut Chamis? Xav. Verus Deus Non aere et auro funditur. Qui nil videt. Tractare frenos non potest mundi Deus Videt nocentum crimina, et poena expiat: Videt innocentum merita, et augustum parat Caelo theatrum gloriae. Parv. 1. Sed quis Deus Est ille, mundi frena qui tractat manu? Quod nomen illi est? Xa. Nomen est illi Deus, Hic vasta caeli templa, qua stellae meant, Qua ludit aether, qua maris gremium patet, Qua terra promit limites, tutum suo Replet ipse numine: terminum rebus locat Ignarus ipse termini: immensus; brevi Quantoque spatio totus, et totus simul Ubique Mentem concipe humanam. viget: Immota se per aequora, et vastas soli Transmittit oras, involat caelos, amat Remota: tota corpore in toto, simul In parte tota qualibet. Talis Deus Ubique totus, nec tamen se ipso minor In parte quavis totus est. Si quid potes Concipere pulchrum, pulchrior pulchro est Deus. Par. 2. Gemmis et auro pulchrior? Xaver. Gemmas creat, Aurumque. Par. 3. Stellis pulchrior Xaver. Stellis micans Dedit ipse lumen. Par. 4. Pulchrior die? Xa. Dies Ipsius umbra est. Temporum nondum vices Alterna iura Solis et Lunae dabant, Nondum, quod aether dicitur, et agili solum Obit meatu, fluxerat; nondum mare Mundi premebat margines; iam se Deus Contentus ipso, aeternus, omnipotens, bonus, Sibi theatrum gaudii immensum suit. At illa Deitas una personis tribus Subsistit; a Patre natus aeterno satu Patri coaevus prodit; a Nato et Patre Amor utriusque Spiritus, Terrae hic globum Homini theatrum fecit at postquam scelus Hominem peremptum victimam Acheronti dedit, Unigena Patris Christus, in nostros minor Se fudit artus: coluit infantem Magus, Et Persa Mithrae praetulit. Ubi virum induit Maturioris firmus aetatis vigor, Post frigus, aestum, lacrimas, luctus graves, Patrata post miracula innocuus. reus Tamen alieni sceleris, in binas Crucis Diducta partes brachia, et ruptis pedes Venis forari passus, horrendae neci Successit unus victima, et fuso scelus Nostrum expiavit sanguine. Effigiem vide.Promit crucifixum. Sic ille palmas, sic pedes, sacrum latus Sic vulneratus obiit. Hinc gaudet genus Hominum superstes. Par. 1. Osculer sacros pedes, Par. 2. Ego hoc verebor Numen. Par 3. Huic flectam genu. Par. 4. Illi Sabaeo ture, non Fotoqui aureo Surdoque honores deferam. Par. 5. Posthac mihi Chamis valebis, Numen ego verum colam: Par. 6. Vale Pagodes: numini flecto genu. Xav Hunc vos amare parvuli. Parv. 1. Sed quis modus Numinis amandi est? Xaver. Est modus carens modo. Plusquam parentes, sanguis, et vita, et caput. Semper et ubique amandus est. Nullo metu Nulloque genere fraudis; aut mellis favo Amor exuendus Numinis. Par. 1. quid si Patres Exuere iubeant? Xa. Maior est illis Deus. Par. 2. Non obsequendum patribus? Xav Quando iubent, Quod imperari, et exsequi exaequo decet. Par. 3. Amare proprium sanguinem Natos vetas? Xav, Patres amatus non vetat amari Deus: Sed hos in illo diligas: Quidquid lue Incestat animos, oderis Par. 4. Mater, Pater Valete quantum numinis patitur Amor, Posthac amabo. Pa. 5. Proximi, frater, soror Valete; Numen diligo; cuius polus Tellusque paret nutibus. Par. 6. Cari lares, Cari penates patria extremum vale. Par. 1. Audite Solis limites, mundi extemi Audite fines (quodque naturae magis Leges precari me docent) Mater, Pater Audite: Numen diligo, cuius colit Imperia mundus, evius ad leges rotat Tot albicantes orbis aethereus faces, Veneror Tonantem. cuius insessum polus Pavidis adorat ignibus, quem Sol tremit. Placetne Fotoquin, hactenus cultum male, Lacerare, et igni tradere Pagoden. Xa. Placet. Par 1. Imus, Pagoden, Fotoquin, et Amidam, et Chamin Daturi Averno Xa. State, quo statis pede O digna caelo pectora! Furores nihil Horrete Patrum. Semper angusto furor Spatio tenetur temporis, longam at trahit Vim praemiorum. Par.1. Abimus. at rursum tuis Sistemur oculis. Xav Ite: tunc leges dabo Vitae innocentis, quaeque mereatur supra Adamata quondam sidera levari poli. Incepta primos vota successus habent: Hinc primus error, et superstitio cadit Perditque vires. Dive, qui cordis vices Fingis, refingis igne, quo calcem tibi In ima sternis pectorum, idem homo ac Deus, Refunde totas Indiae gentes tui Ad legem amoris, hominis et normam indue. Caepi: secundo vota conatu premam. Initia rerum prosperos fines trahunt, Cum quo labore coeperis eodem premis. SCENA TERTIA. Parvuli, eo quod Idola domestica confregerint, a parentibus eiciuntur. Patres. Parvuli. Pat. 1. Rape me procella turbido ad Parthos sinu, Aut qua gelatus nivibus albentem aetheri Innubit Atlas verticem. Tantum nefas Hausisse vultu? Littus eripiant mihi Infusa terris maria, me fluctus premant Circumvoluti scelere ne si quis manus Habet innocentes, fiat aspectu mei Reus. Recede turba me viso procul; Iam taminata crimine es tamen fuge: Etiam nocentes inquino aspectu meo: Qua vivo mundi sede? qua caeli plaga? An sub rigente plaustra flectentis senis Glacie Bootae? an barbaris mixtus Scythis? Ubi sum? minacium undique Deorum furor Oberrat oculis: astra sulpureas vomunt Lique facta taedas: quidquid est caelo ignium, Capiti ruinam intentat, et quidquid styge Ardente manium ululat, in partem mei Venit doloris. Pro pudor! Natus meus, Sinite dolores! Fotoquin (excede o dolor!) Fotoquin, Amidam (absiste, quid lanias dolor!) Fotoquin, Pagoden, Chamin, et Amidam ruit O Parce Fotoquis, si quid amisit nocens Oculus videndo, lingua memorando nefas. Pat. 2. Quo, quo furores? Prodimur. Nati Patrum Delubra et aras diruunt. Pat. 3. Famuli greges Rapite necate. Turba, si Dominis faves, Si tibi Deorum bullit in venis amor, Perime, trucida. Pat. 4. Fotoquis huic sceleri tuos Eripe clientes. Fil. 1. Saeve quo raptas Pater? Fil. 2. Cruente Fil. 3. Dire. Fil. 4. Barbare in mortem rape, Vivam superstes funeri. Mori nequit, Venale pulchra morte qui caelum petit. Pat. 1. Truncate capita, viscera effodite, fibras Abstrahite fibris. Nulla tormenta hoc satis Scelus expiabunt. Fil. 1. Dulce pro Christo mori est. Pat. 2. Transadige costes. Fil. 2. Ibit in portum ratis. Pat. 3. Pereant. F. 3. Perire non potest, cuius Deus In mente vivit. Pat. 4. Occidant. F. 4. Erras Pater Tyranne: mors haec gaudium aeternum dabit Pat. 1. Hic hic cruenti fundite invisam Diis Animam, et cadaver pabulum alitibus date. SCENA QUARTA. Parvuli Crucem, quam secum eiecti traxerunt, pie venerantur, eique sua nomina inscribunt. Parvuli. Par. 1. Quisquis cruenta proelia Formidolosus horres: Nescis Amoris semitas, Nescis Amoris artes. Amor probatur asperis: Ut ignibus metallum; Crescitque duris: flantibus Ut flamma crescit Euris. Tentata parvo verbere Micat silex in ignes: Ilex bipenne saucia Scintillat in favillas: Cruciatus, ensis ipsa mors, Examen est Amoris. Parv. 2. Patimur: parentes exules Iubent perire Natos: Patiamur: amplum extorribus Fiet Deus theatrum. Illi est ubique patria, Cui Numen est ubique. Hoc in theatro vivere, Morique par voluptas. Parv. 3. Patimur: Amori pabulum Praebet furor parentum: Parv. 4. Patimur: sed o quo gaudio Tormenta condiuntur! Parv. 5. Patimur: sed innocentibus Cruciatus est voluptas. Qui se Tonanti victimat, Exsultat in dolore. Parv. 6. Patimur, sed o feliciter! Est nectar in dolore. Cum scelere mens immunis est. Non sentiuntur irae. Parv. 1. Patimur: sed ille passus est Tormenta duriora; Qui pendulus damnabili Exstinctus in cupresso est. Talis pependit sanguine Manante sordidatus, Et senticosus vertice, Manibusque sauciatus. Par. 2. Hic hic Tonantis symbolum, Nostraeque laudis arrham; Veraeque durum gloriae Examen erigamus. Par. 1. O crux amabilissima! O crux medulla vitae! Par. 2. O crux Tonantis aureo Cruore purpurata! Par. 3. O Numen! aequam Parvulis Da purpurare quercum. Parv. 4. Quaecumque pro te guttula Effunditur cruoris; Fit gemma, serto Caelitum Digna impedire frontem. Par. 5. Inscribo nomen quercui; Fortasse Numen olim Ista leget nos arbore Cruore purpuratos. Par. 6. Nunc ite tecta, compita, Vicique, rura, campi Crucis sonate encomia, Crucis sonate honores. Par. 1. O crux amabilissima! O crux amoris ulna! Par. 2. O Crux polorum ianua! O Crux medulla vitae! Par. 3. O digna Christi amplexibus! O sponsa Crux Tonantis! Par. 4. O crux amabilissimo Depurpurata nimbo! Par. 5. O Crux amoris lectulus! Mensura Crux Amoris! Nunc nostra portas nomina; Quae scripsimus cruore; Portabis olim corpora, Si vota Numen audit. SCENA ULTIMA. Xaverius a Desideriis praesentatur Orienti, quem iste cum gaudio excipit. Xaverius. Desideria. Oriens. India. Travancoris. Iaponia. China. Des. 1. Decora Orientis, lucis augustae iubar, Primique Soles, Imperi Eoi Duces. Vestro obsecutus nutui, et terram, et mare, Liquidaque venti regna calcavi pede Per utramque sortis alcam, ac tandem redux Legatione functus, obsequi i bene Reus peracti, sisto, quem toties calor Desideravit cordis incensi virum. Non tenue pretium Roma, non vilem dedit Europa gemmam, pectoris partem dare Sui parata. Fruere nunc voto tuo Oriens, et albae sortis afflatu mei Segetem laboris collige; et votum tuum, Meumque Dive pariter obsequium proba. Or. Adesne Lumen gentium, nostri dies Serene mundi, gemma Nabathaei soli, Orientis oculus, grande Memnonidum iubar, Iaponumque Phoebus, Xavier? Video meae Certum salutis auspicem; longo retro Tempore sepultus video radiantem diem Imparque freno gaudii, in amatos ruo Praeceps lacertos. Aspice iacentem situ, Paedore adesum, carceris longi fame Pene interemptum; Regias ferro manus Pedesque vinctum, colla subiectum iugo, Auraeque ademptum liberae; et tandem meo Statue dolori terminum, o gentis meae Franciscae votum, gaudium, et vita, et salus! Xaver. Numinis amores nosce. Quod speras Labore, vires hominis excedit. Deus Auctor bonorum est Si quid optatae fluet Felicitatis; fontis illius dabit Opulenta vena: larga, ubi mentem invenit Sui capacem: parca, cum medio sedent Adulta corde vitia. Nitentem solo Sese elevare. deprimit mentem scelus. Ori. Vitanda, agenda, legibus discam tuis. Xa. Ad lucis ignem. Noctis imperium tuo Deterge vultu. Cerne, qua vastus polum Dividit hiatus; longa praeeuntis Crucem Secuta Christi turba non notum melos Decantat ore; perque felices plagas Aeterno amoenam gaudio mentem rigat. Or. Spesne aliqua nobis superat illius plagae Olim obtinendae? Xa. Si Crucem Iesu colas, Gerasque, et unum Numen agnoscas: Chamin Fotoquin. Pagodem abneges. Iesum invoces. Ori. Quis mihi Deorum pectus ingressus, rapit Veteres amores; meque surreptum mihi Reponit alium? Video deformem mei Animi figuram, Criminum immensum chaos Percellit oculos. Consciae mentis timor Animi Tyrannus instat, et flagrum rotat. O qualis O iens Numine abiecto diu Saxa veneratus! Quanta Avernali dolo Per scelera raptus! Rumpit excussas dolor Cordis medullas. Xav Iunge complexum Cruci, Alius resurges. Or. Laesa tot monstris ego Brachia Tonantis audeam amplecti? Vetas Brutale vitium mentis, Affigam, sine, Haec ara terrae, indigna quae Solis iubar, Diemque cernant. Xa. Mitis est noster Deus, Blandaeque frontis. Una vix oculis fluit Lacrima, patrato crimini veniam impetrat. Or. Pridem ego potentis Numen abieci Dei, Rigidoque saxo genua lunavi. Xav. Redi, Amica reduci brachia expandit Deus. Or. Recipiet? Xa. Ille devios quaerit. Or. Deus! Unus salutis Auctor humanae Deus! Xav. Illum vere; cuius hic cernit notam. Or. Vereor. Xa. Salutis anchoram agnoscis Crucem? Or. Agnosco. Xav. Christi morte reparatum scelus Hominum fateris? Or. Fateor. Xa. Et caelum et solum, Fusumque late Nereum imperiis Dei Parere; credis Or. Credo. Xa. Terrarum Duces, Regumque trabeas, sceptra, et augustas notas Venire ab uno credis? Or. Ac uni obsequens Submitto Sceptrum dextera comis iubar. Humerisque trabeam pono. Iam non es Deus Fotoquis; Amida nihil es, et nihil Chamis. Diruite pestes noctis aeternae satu In nostra genitas damna: delubra, et Deos, Veterisque acerras legis in cinerem date. Unum Tonantem genibus affixus colo Nec prius in humeros trabea, vel sceptrum in manum, Nostram redibit, quam sacer rivus caput Abluerit unda meque reddiderit Deo Dignum videri Xa. Coepta ne differ, Moras Exosa caeli gratia, teneri ne quit Manu otiosa. Facilis in dextram venit, Desideranti: facilis at rursum fugit, Nisi occuparis Or. Dum unda lustralis meo Capiti paratur, ite festivos date Fidei triumphos. Dicite; Eversis Dii Cecidere basibus, libero excussi pede Abiere nexus; manibus elapsus chalybs In vincla tortus, redditus et oculis dies, Unusque Eoum Christus Imperium tenet Ad maiorem DEI gloriam.