POESIS DRAMATICA, Pars II.

POESIS DRAMATICA, Pars II. Machine-readable text Avancini, Nicolai Nicolai Avancini XML version, markup prototype, December 1999 Ruediger Niehlmarkup Camena

http://www.uni-mannheim.de/mateo/camena/ avan3 avancinidramatica2.html s001.html avancinidramatica2.xml avan3/jpg html Koeln: Joh. Wilhelm Friessem, 1679

Regeln fuer die Texterfassung 03/2001

not necessary

October 2004 Ruediger Niehl markup new TEI header; typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - Morpheus spell check PIETAS VICTRIX, SIVE: FLAVIUS CONSTANTINUS MAGNUS, De MAXENTIO TYRANNO VICTOR. ARGUMENTUM.

FAcile coronas occupat, qui sua per arma DEUM circumfert. Prima enim Imperia proferendi lex et ars est, proferre Pietatem. Romae tranquillitatem turbabat Maxentius, et Flavium Constantinum Constantius Pie Filium relicti sibi a Parente Imperii aditu prohibebat: Senatum vero Urbis Constantino faventem ac potissimum Christianos, non iam metu magis, quam clade premebat; et promiscuis innocentum caedibus fora omnia funestabat. Sed et insana Ambitionis, et crudelis tyrannidis exitus semper est funestus. Paratur enim lapsui graviori, qui per nefas ascendit sublimius; et caedem sui provocat, qui per innocentum iugulos grassatur. Impulsus ergo caelesti monitu Flavius Constantinus, ac Roman! Senatus precibus invocatus, trina per Italiam victoria metuendus numerosum exercitum Romae applicat Interim Maxentius Dymantis Magi Fraudibus occupatus castra ad Tiberim locat; pontem ligneum flumini imponit in decipulam Constantino, sibi verius in ruinam. Ita fraus innocentem praeterit, et toto impetu in Auctorem redit. Confligit cum Constantino Maxentius: Sed; ut Tyranni solent, infeliciter. In summa rerum confusione pontem Milvium in refugium petit, quem paraverat imperatori in interitum. Ut Perillum Taurus, sic Tyrannum suus pons excepit. Ruunt substructiones; ipse Tiberi involvitur, et aquis ambitionis, et tyrannidis sua calorem exstinguit. Mox. Fl. Constantini Filii, Iulius Flav. Crispus et Constantinus Iunior urbem qua terra, qua flumine invadunt, et occupant. Subacta Urbe triumphat Imperator plaudente Roma; moxque indictis Christianis ritibus, et Crucis honoribus (cum iam antea Crispum maiorem natu filium Caesarem ac Imperii Consortem dixisset) Constantinum quoque Iuniorem poscente Roma ad sceptra evexit. Sic ubi Pietas Imperatores prosequitur, per ipsa Coronarum pericula ad novas Coronas feliciter eluctantur. Vide Nicephorum.

Data Viennae Augustissimo Imperatori LEOPOLDO, Anno 1659.

ACTUS I. SCENA I. MUTA. Obicitur in somno Imperatori Constantino triumphus, quem victor Romae acturus est. SCENA SECUNDA. Expergefacto apparent SS. Petrus et Paulus Romae Praesides, et victoriam de Maxentio pollicentur. SS. Petrus et Paulus. Constantinus. Chorus Caelitum. Constantinus. LUdimur? an umbra, Caelitum iussu, meis Praeludit armis? Vidimus longo ordine Patrum senatum, Civium undantes globos, Populique nubem, plausibus nostri orbitam Curru legentem. Vidimus festa domos Luce radiantes, undique ardentes polos Volante flamma, quaque Romanis patet Arena ludis gemmeos currus agi; Humerisque memet militum excelsum foro Sisti Quirino flectere ad nostros pedes Subacta Romae capita, magnanimos Duces, Stratosque fasces Consulum, Romae novum Caput vereri. Ludit? an votis Deus Ventura signat? Dubia Gradivi alca est, Et saepe palmam spondet, et saepe eripit. Sed honesta belli causa, qua Martem traho, Dubitare prohibet. Non ego Regni ambitus Proferre sitio? non superbifica manu Premere innocentes. Publicum servum dies Me fecit idem, Caesarem qui me dedit Post fata Patris. Fine non isto est manus Armanda ferro Caesari, alienum ut suae Siti cruorem victimet. Quando boni Necessitates publici ferrum exigunt; Tunc exserendum est. Ceterum melius teget Vagina chalybem. Causa, qua Romam peto, Periclitantis urbis infelix status, Necessitasque Civium est, quorum caput Crudelitatis pondere Tyrannus gravat. In hoc prae esse Caesarem imperio decet, Ut prosit idem. Quisquis ad clavum sedet, Felicitatis norma, collega est Dei Mundum regentis Ille communi bono Intentus astra variat; at numquam tamen Vel in trisulca dexteram tela exserit, Vel per Cometas orbis exitium parat? Nisi cum ruina publici exposcit boni. Si causa Caelo displicet, nil hic moror: Paratus arma ponere, et martis grave Exuere pondus. Causa si nostri Deo Belli probatur; nulla me tragicis aget Fortuna gyris. Quidquid annutu Deus Probat, secundo semper eventu beat, Et ista forte somnii scena, est Dei Probantis index. At quis illustri fragor E nube tonuit? Sidera abscedunt; senex Hinc clave gemina dexteram armatus subit. Hinc alter ense gravior in scenam venit. Chorus Caelit. Deus est iustus. Caesar in isto Signo vinces. Nullum nimium Adversa diu fortuna premit. Sunt sua sceleri tela parata, Ultrice Dei iactanda manu. Prospera quamvis crimen initia Habeat, numquam fine beato Terminat ausus. Deus est iustus. Caesar in isto signo vinces Licet innocuos graviore polus Verberet ictu; at numquam perimit. Dextra paterna est, qua castigat, Hactenus ivit scelus impune: Nunc suprema est hora Tyranni. Caesar in isto signo vinces. Deus est iustus. Semich. Deus est mitis, Quidquid acerbat fortuna malis, Deus extergit meliore bono. Oppressa iugo Roma Tyranni Sua fata gravi gemitu flevit, Nunc ridebit. Caesar in isto Signo vinces. Semich. 2. Deus est iustus. Chorus. Brevis est semper vita Tyranno. Deus est mitis, Deus est iustus. Iustus iniquis, mitisque probis. Caesar in isto signo vinces. S. Petrus. Iusto pioque Caesari semper bona Impendit astra Numen, et causam fovet. Advertit aether, quanta te sacri tenet Sitis adeundi laticis, et veri Dei Ardor colendi, quantus insedit fibris Amor tuorum; quando Consilio probis Industriaque subvenis; et iam tuis Pronus beatum rebus eventum parat. Tecum astra pugnant. Tela iam strident minis, Bibuntque caedem, quam procelloso impetu Ferant Tyranno. Nullus est frustra pius; Quando Pietati pugnat, et vincit Deus. S. Pau. Non si rubente sustinet fulmen manu Deus, scelestos proterit. Quando tacet, Gravior in ictum prosilit. Inultum scelus Pars magna poenae est. Hactenus sceleri moram Indulsit aether. Hora Maxenti tibi Fatalis hodie est. Occides, et quam struis Fraudem, subibis ipse. In auctorem doli Plerumque recidunt, Vindicem attollit Deus In scelera dextram, quando se scelera erigunt. Documenta Romae sera, Maxenti, dabis. Quisquis rebellat Numini, et gentem premit Deo dicatam, stare non poterit diu, Hinc hoste fuso, Flaviae gentis decus, Tenebis urbem victor, et longo trahes Populum triumpho; postque tranquillae dies Pacis renatos, gloria atque annis gravis Caesar videbis Caesares natos tuos. Sanguis piorum Principum numquam interit. S. Petrus. Prosequere bella. Palma iam campum tenet In tua reclinis arma. Sic Numen iubet. Ego Petrus urbis Praeses, in terris Dei Legatus olim, divido tecum mei Populi tuendi studia. Tu bellis tege. Ego tuebor arma, S. Paulus. Qua Martem feres, Hac iste rumpet ensis ad palmas viam. Sequere inchoata, Numen in laurum venit. Chorus. Accipe. Totas Superum curas Hac arte trahes in tua bella. Qui sibi pronum caeli studium Facilemque Deum poscit; in arma Numquam rigeat, nisi ubi Pietas Soboles caeli, vel Iustitiae Regula poscit. Quem bona fulcit Causa, benignum Victor in arma Laurosque Deum semper habebit. Constant. Agnosco magnum Numen, in cuius sacra Radiata caeli luce, mens pridem aestuat. Equidem piatum fonte lustrali caput Non dum innocentes ambiunt caeli nives: Lux tamen oborta pectori hunc unum mihi Deum fatetur. Iuppiter, non est Deus, Non Mars cruoris avidus, aut lucis parens Phoebus diurnae. Larva si nuper mihi Est ture multo culta; meliorem Deus Afflavit animum. Sic ubi raptos videt Errore currus, tramitem in rectum trahit Cursor iugales. Huic ego posthac genu Lunabo Soli, vasta caelorum, cui Machina laborat; ture quem sacro Deum Gens Christiana poscit, et Christum vocat. Superest pianda rore lustrali lues, Quae sedit animo. Differo id, dum se dies A Gange melior exserat. Quamvis mora Plerumque noceat, quando iam praesens bonum est: Differre tamen, et profuit, quando bonum Dilatione crescit. Exsurget dies Post inquieta proelia, et Mattis vices, Qui Christianum Caesarem agnoscet. Deus Qui vota pectori ingeris, tu idem fave. Exul Sacerdos adsit, Antistes Myrae. SCENA TERTIA. Somniat Tyrannus Maxentius, se populum Israel sicco pede mare rubrum transeuntem videre; et Pharaonem submergi. Umbra Pharaonis eum ad eversionem populi Dei hortatur. Angelus in columna ignis. Moses. Umbra Pharaonis. Excubitor. Daemon. Moses. Ferociente sequitur armorum sono Pedem Tyrannus. Perge. qua pergis, Deo Dilecta turba. Numen, assuetum tuis Servire votis, ultimo in casu dabit Sui favoris specimen. Hac mecum gradum Per fracta regna Nerei Undantis vada Audite pelagi Numinis vocem: Thetis Revoluta cede. Cessit: En semper tuis Votum secundum Numen affulget. Deum Frustra invocavit nemo. Repressas mare Stupefecit undas, datque per medios sinus Obire siccum tramitem nullo obice Suspensa Tethys. Pergite, faventis Dei Numen sequamur. Ang. Fidite, faventis Dei Non fallit omen. Arma fugientes premunt: Ne metue. Sequitur ultor a tergo Deus Minas Tyranni Laneo Nemesis pede Semper scelestos urget. Umb. Phar. Hac gressum tulit Stupente pelago. Miles hac urge gradum. Ang. Quicumque bella Numini audaci gerit Manu, peribit Ite Non eadem impii Piique sors est Iste spumantes pede Sicco per undas transmeat: vos fluctibus Involvet ultor Nereus. Tempus monet, Coite fluctus. Omn. Heu! Ang. Tyrannorum Deus Sic pensat ausus impios: sic se probat Vindicta sceleri. Nemo felici gerit In astra belium Marce. stat semper piis Studiosus aether. Quisquis audaci in probos Aestu ferocit, has sui tandem dabit Poenas furoris. Impiis Numen breve Concessit aevum. Scelere cum iustos premunt, In sua Tonantem crimina ultorem trahunt. Umb. Phar. Quis me profundo protrahit Averni lacu Vivas in auras? in quod exemplum nocens Transcribor Umbra? Peius est aliquid styge Ardente semper? Num parum videor miser, Quod tristis Acheron sulpure involvit caput, Piceoque iactat vortice! Heu vivas domos. Pudet videre; quique iucundus patet Aliis Olympus, gravior est orco mihi, Totoque Averno. Namque quaecumque obviat Luminibus aura, sceleris antiqui notas Obtrudit animo; meque Pharonem mihi Reumque Iudicemque demonstrat. Poli Hic magnus oculus vidit; hae mundi faces, Haec astra nostri conscia furoris, grave Testata facinus, memet obiectant mihi. Daem. Etiamne lento segnis absistis gradu, Solemque metuis? Perge detestabilis Umbra, et penates Romulos furiis age: Perge architecte criminum, Regum probrum, Tonantis osor, carnifex populi DEO Quondam redempti Perge crudelem tuis Flammis Tyrannum cingere, et tota styge Maxentium inflammare. Quo trepidus gradum Lanista vertis? Umb. Phar. Ditis ad vivos rogos, Ad operta flammis stagna sulpureis; dies Ubi procul omnis exulat, et umbrae vetant Lucere flammas; ad meas poenas feror. Acheron mihi debetur. O quisquis cava Sub valle trepidus semper instantis times Montis ruinam; quisquis exeso iecur Pectore renascens vulturi in dapem exhibes, Quisquis strepentes flammeae cursus rotae Semiustus horres, quisquis in vivam Leae Paratus escam membra laniari doles Refecta saepe; vestra supplicia et graves Amate poenas. Gravior assueta mihi Lux ista poena est. Fugio, nec fugio satis Superos minantes. Daem. Ante furiali face Stringenda Roma est. Stagnet insontum prius Cruore terra: totus Augusti furor In Christianos ardeat. Umb. Phar. Sat sum nocens, Sat astra scelere pollui, invisus DEO, Exosus orbi. Cernis, ut pontus reum, Omnisque Iuda accusat, et rursus mare Capiti minatur? Quid iubes ultra? Dem. Tui Maxentium uri sceleris exemplo. Umb. Phar. DEUM Qui scelera fieri prohibet, et facta expiat Graviore poena, testor, in noxam hanc habes Inobsequentem. Nolo quod tantas trahit Poenas patratum: Nolo quod factum semel Semper piatur. Stabo, et arcebo scelus. Quod crude mandas Sapiat exemplo meo, Quicumque gentem Numini acceptam premit. Qui vult perire, perimat insontes, premi Quos astra prohibent. Prima pereundi haec via est, Probis nocere. Dem. Contumax, nostris negas Parere iussis? Umb. Phar. Quid venenatos ferus Minaris angues? Daem. Verba quod nequeunt, gravis Sensus doloris impetrat. Umb. Ph. Iusta impera. Dam. Sint iusta, sint iniusta; materies tuae Sunt digna culpae. Umb. Phar. Digna materies meae Sunt illa poenae. Dam. Poena post culpam venit. Sero timetur illa, cum crimen placet. Umb. Phar. Semper timenda est poena, quae semper tonat. Daem. Frustra timentur damna, quae toto pati Aevo est necesse. Quod grave est, vetus est scelus. O vilis Umbra! perge, quo Phlegeton iubet, Novumque veteri scelere Pharaonem indue. Umb. Phar. Quis mihi per imos viscerum ardentum sinus, Inserpit ardor? quae reluctantem rapit In arma dextram flamma? sum rursus meus Sum pharao, sobolis Isaci excidium, latro Invisus astris, grande supplicium probis. Sum Pharao, vetere rursus exemplo novis Sorbendus undis. Daem. Talis Ausonii subi Animum Tyranni. Umb. Phar. Fiat, hoc fiat nefas. Quod horret Orcus, quod superfusis mare Sepelivit undis, quod procelloso bibet Furore Tiberis; quodque, si vivus forem, Ipse expaverem. Fiat ingentis mari Trahax catena. Tibrim et Erythraeum mare Uno recludam in alveo. Hic post tot neces, Post innocentum funera, et multas meo Datas furori victimas, post Imperi Male arrogata sceptra, post sparsam pio Cruore terram, mergar in stygem ultimam. Daem. Sic sic eatur. Umb. Phar. Surge, quid torpes Probrum Vile imperantum? Sceptra pallentum tremunt, Delubra nutant Numinum, antiquis cadit Iuppiter ab aris, Roma Christiadum DEO Procidua lunat poplitem, fumant novis Altaria sacris, vertici extremum tuo Fatum minatur; Tibris agglomerat suas In funus undas: surge quid lentus stupes? Hunc bibe cruente sanguinis puri scyphum: Hoc serve ab igne. Iam novo fervet novus Pharao calore. Redde me turbo meis. Max. Huc arma miles, arma et ultorem manu Stringite furorem: congerat caedes chalybs, Foedentur astra sanguine, reorum natet Cruore tellus. Prodimur! nostro tumens Incumbit hostis funeri. An ludit sopor Timidum per umbras? an vigil vidi mei Scenam pavoris? Nullus hic nostro adstitit Lateri inimicus? Exc. Nullus. Max. At cur huc pedem Armatus infers? Exc. Pareo vocanti. Max. Mihi? Exc. Tibi. Max. Nec ullus visus est? Exc. Nullus. Max. Sopor Infascinavit lumina. Excubiis suum Armata turba Caesarem tenuit? Exc. Tenet. Max. Quieta? Exc. Solus Caesar insolita fremens Voce inquietat. Max. Nullus armorum fragor Auditus usquam? Exc. Nullus. Max. Insuetus tamen Mihi fragor aures perculit. Exc. Timidi fuit Imago somni. Max. Somnium tuum argue Infide miles Caesari. Exc. Vigiles poli Contestor ignes, quaque taciturno fluunt Sidera rotatu, nullus oppressit sopor Oculos vel artus. Max. Quanta iam noctis rotae Egere spatia? Exc. Quarta iam sonuit tuba. Max. Haec hora furva somnia, et tristes agit Animos per umbras. Ubi sopor sensus ligat, Non semper animus dormit. In somnis Dii Aliquando vera nuntiant. Quod nos leve Quandoque phasma credimus, fati est opus Ad nos loquentis. Cum soporatam dies Depulerit umbram, Maximum nostris iube Adesse curis. Grande supplicium est metus, Premitque mentem acerbius, quando sinu Clauso tenetur: et tamen timeant licet Reges, timorem prodere Augusti status Prohibet honoris! Iste fortunae tenor Nostrae est; malis pene opprimi; et nullum tamen Reperire tantis posse remedium malis. SCENA QUARTA. Constantinus S. Nicolao Myrae Antistiti, tunc in Italia exulanti visum exponit, ab eoque quae sit Angelorum natura et vis, quae gratiae, edocetur, ac certam victoriae spem accipit. Constantinus. S. Nicolaus. Const. Verende Praesul, cuius in curas dedit Momenta terrae Numen, et Patris vices Obire iussit: Caelitum iam me favor In bella firmat; totus in nostrum polus Martem laborat, spemque palmarum facit. S. Nic. Ante ipsa bella, Caesar, eventum tenes, Si firmat aether arma. Successu nequit Mars insecundo cadere, quem nutu suo Deus probavit. Ille bellorum vices Unus gubernat. Ceterum ambiguis volat Victoria alis. Fulget, adspirat, venit; Nutatque rursus, rursus exspirat; cadit, Fugitque rursus. Mobilis palmae Deus Firmat volatus Illius nutu omina Belli feruntur Fide: nil vane Deus Promittit unquam. Const. Siderum nisi me fides Fallit, secundum Martis eventum manu Victrice prendo, meque famulari sequens Fortuna passu, vindicem Romae gravi Parat triumpho. Noctis ubi iuri dies Cessit peracta, seque per sudum faces Egere Olympum; visa per somnum mihi Species triumphi: visus ad nostros pedes Iacere pronus civis; auditus canor Plaudentis aeris Deinde, ubi extersis sopor Abscessit oculis, geminus aspectu gravis Vir ante vultus constitit, fassus Deum Nostris favere proeliis: Circum cohors Fusa Geniorum lace radiantem Crucem Suspendit inter sidera, et suavisono. Hic vince Caesar, inquit, in signo. sonum Spes certa sequitur; non dubio urgeo Ardore Martem. S. Nicol. Sequeris instantem Deum. Sic ille, quando pectus heroum viri In pulchra laudum merita magnarum vocat Famulas cohortes Caelitum augusto induit Corporis amictu; quodque decreto iubet Agi, per istos nuntiat. Non his tamen Natura corpus fingit, aut morti dedit Damnata membra. Spiritus puri, gravi Non ambiuntur sarcina. Lunae globum Solisque supra, siderum cursus supra Solium Tonantis ambiunt, seque ubere Pascunt volupta semper, et toto Deo Laeti fruuntur: quoque conceptum magis Spirant amorem, hoc aestuant flammae magis At tota quamvis mersa deliciis natet Mens aeviternis, rebus humanis tamen Intenta servit. Quisquis humanos venit Infans in artus, Caelitem vitae cliens Habet Patronum. Const. Et improbi? S. Nicol. Nulli negat Auxilia caelum. Const. At quantus interitu cadit Turbo populorum? S. Nic. Nempe, qui duri nimis Turpi rogantem gratiam vitant fuga, Opemque renuunt. Gratia, Tonantis genus, Necessitatis nescia, invitos monet, Sponte occupantes incitat, recti via Exorbitantes mollius rursum trahit; Nec cogit ullum. Liberos nobis Deus Donavit animos. Const. Cogere at potest tamen? S. Nic. Sed nolle statuit. Liberum obsequium petit: Odit coactum. Const. Quidquid invitus facit, Nil promeretur? S. Nic. Perdit obsequii modum Quidquid coactum est. Sponte qui periit, perit; Cum posset idem sceleris immunis sacrum Servare pectus. Const. Saepe sed mentem impetus Gravis fatigat. S. Nic. Impetus nullus tamen Evertet animum, libere victas manus Nisi porrigamus. Const. Improbis ergo favet Probisque Numen? S. Nic. Nemini Solem negat, Seu purus ille mente sit, seu sit nocens. Spectare lucem quilibet tuto potest: Spectare si quis nolit, aut sponte abditis Se claudat umbris; ille non Solem arguat Sibi negatum, scelere sed damnet suo Animum obstinatum. Namque aberrantem monet, Invitat, urget Genius, et blando allicit Sermone pectus. Const. Unde consimiles trahunt Hominibus artus Caelites, cum se exhibent Aptos videri? S. Nic. Siderum puras nives Floremque densant. Inde iuvenilis decor In frontem et ora ducitur. Const. Quantus vigor Firmat lacertos? S. Nic. Maior humano. Dedit Exempla Nilus, quando depositas senes Flevere proles. Nempe se nitidis agens Genius in armis sustulit primas Patrum Spes per Canopum. Cecidit innumerus chorus Ferro recisus. Unicus tantum Dei Potuit Ephebus. Castra Sennacherib tibi Revoca Imperator. Ille spe vana sibi Solymam ruentem fingit, et faustae vocat Sinus Idumes: robur invictum feris Indurat armis; signa per campos trahit Infesta Martis. Scelera sed raro exitus Habent petitos. Quando iam in cursu rota Felicitatis eminus spectat iubar, Deus curules frangit. Incubuit polo Nox atra. Solymae funera, et tristem exitum Miles canebat: ecce per iugulos manus Ignota ferro saevit; et qua qua volat, Cumulat acervos funerum: truncus iacet Per ampla miles spatia; bellator tamen Qui strage campum replet, occultus latet, Vix nocte pulsa micuit aurorae iubar, Unus, suorum a funere superstes, vidit Sennacherib alta clade sublatum decus Roburque sceptri: corripit mentem timor, Trepidusque posito Marte se vertit fugae, Sic tumida victor colla detruncat Deus. Et nunc tyrannus urbe se iactat ferox: Sed brevia sceleri tempora indulget polus. Stragem minatur Civibus, et urbi facem: At comminari et vincere, haud distant parum. Etiam minari feminae possunt. Viri Non semper aeque vincere Facile est Deo Consilia tumidi evertere, et tenui manu Grandem tyrannum sternere, ac gemitu iocos, Laurum cupresso vertere, triumphos nece. Est aliquod astris numen, in cuius cadet Ensem tyrannus. Tuque non dubis manum Urge imperator: Auspice Tonante erues, Quodcumque Romae gliscit exitio malum, Per te redemptus Romulae genti Deus Solito coletur ture, et antiquus vigor Restituet aras Caelitum: per te fides Reddita Quirinis saxeos orbis Deos Proruet, et orbem sola dominatu reget. Const. Habet obsequentem Caesarem annutus Dei. Audite Solis cardines, seu qua venit Iuvenis ab undis, sive qua languens caput Pelago recondit; vosque qui proni in mea Venistis arma Caelites, tuque o DEI Augusta genitrix; arma si quid quam mea, Si sceptra possunt aliquid; exilio fides Revocata, Romae rursus et iura, et vetus Solium tenebit, alta pax urbes colet, Orbemque Pietas; iura Iustitia dabit, Unumque Christum mundus acclinis colet. Audite: Constantinus haec caelo vovet. SCENA QUINTA. Maxentius somnium suum exponit maximo urbis Consuli. Statuit Dymantem Magum de belli eventu consulere. Maxentius. Maximus. Maxim. Quae cura mentem, Caesar afflictam tenet? Maxen. Quando procella volvitur pectus, nequit Serenus esse frontis Augustae tenor. Maxim. Suspensa labris verba, non constans color, Partesque in omnes oculus ambiguus, pedes Artusque trepidi, grande quod tegitur malum Palam eloquuntur. Maxen. Nulla sine curis dies, Nox nulla transit Regibus. Maxim. Solito patet Ex ore gravior. Maxen. Nempe, cam gravius malum Premit, latere nescit affectus color Oris, oculusque mentis invitae notas Manifestat. Maxim. Ede Caesar afflicti malum Cordis. Professus robur amittit dolor. Maxen. Da fidus aures. Regii arcanum tibi Scenam recludo pectoris: nulli alteri Velim hanc patere. Vulgur in rimas abit, Proditque quicquid fidis, arcani impotens; Mendaciisque fama depravat rei Momenta magnae. Maxim. Marmori fides tuae Secreta mentis. Maxen. Accipe. In medio stetit Nox furva Olympo, nescio an Morphei iocos An vera vidi. pontus hinc vastus mihi Natare visus sanguine; hinc grandi impetu Ignotus ire populus, et Genio duce Per secta ponti spatia, per stantes aquas Siccis meare gressibus: tum se furens Agere per undas miles, et passu incito Fugam prioris insequi. Stetit mare Utrinque pendens, donec in apertum cohors Subiit hiatum: tum procelloso impetu Unda revolutis fluctibus et arma et viros Sepelivit una. Maxim. Vera si menti Deus Narrat, triumpha Caesar! Haec tuae spei Praeludit umbra. Nempe te sequitur fero Mavorte Constantinus, at tandem suo Tabo innatabit. Maxen. Loquere quae prosunt magis, Quam quae placent. Hoc regia laborat malo; Utilia pauci, placita permulti ingerunt. Vix fugit ora miles oppressus freto, Terrifica species hominis ante oculos stetit, Effata saevum: Sceptra pallentum tremunt, Delubra nutant Numinum, antiquis cadit Iuppiter ab aris, Roma Christiadum DEO Procidua lunat poplitem, fumant novis Altaria sacris, vertici extremum tue Fatum minatur, Tiberis agglomerat suas Insanus undas. Surge. quid lentus stupes? Maxim. Hoc est verende Caesar: ultorem sui, Te decoris astra postulant, ritus novos Exosa vulgi, vindicem sui legit Te caelum honoris. Quod placet Superis, manu Regum elaborant. Maxen. Tum scyphum admovit labris Sanguine natantem et pectori appressit facem Sic fata: Saeve, hunc sanguinis scyphum bibe: Hoc igne ferve. Maxim. Caesar in tuos habes Ausus faventem Numinum assensum, Scyphus, Quem bibere ratus es, Flaviae est gentis cruor, Quem chalybe victor hauries. Maxen. Si stet sua Fidelitate Vivis. Maxim. Hanc sacras tibi Populus ad aras iurat. Maxen. Et constans sua Stat mente? Maxim. Gentis Romulae hoc primum est decus: Iurata pacta pendere et vita et nece. Maxen. Reprimis timores. Stat tamen belli exitum Solita Dymantis arte scrutari. Dii Si veritatem denegant, Colchis dabit. In nostra pronos vota, si nequeo polos Flectere, profundo e carcere movebo stygem. SCENA SEXTA. Maximus consul es somnio Maxentii male eidem, bene Constantino et Romae ominatur. Maximus solus. Sic est; in aula veritas monstrum est. Loqui Placita necesse est; quando sibi odium parit, Qui vera loquitur Nuda quae gaudet Dea Prostare, in aulis tegitur. Huc ratus cato, Seianus intrat plurimus. Larvam induit, Quae nuda nata est Veritas. Silentium Mendaciumque, prima sunt aulae nota, Prima ars placendi Regibus. Verum, tegit Mendacium. Silentium non detegit. Par culpa utrique est. Nil magis Princeps avet, Quam veritatem nosse: nil minus obtinet. Si non nocentes Principes Dea haec fugit, Non serviet nocentibus. Dixi palam Studio placendi, Caesari sortem auream Spirare caelo; Flavium tandem improba Nece periturum, dixi et ultorem Deum Legi tyrannum; quotque sunt stellae polo, Tot in favorem Caesaris nictus dare, Placere volui. Caesares saevi, ut ferae Sunt laniandi. Belluam cautus manu Tractas amica, ne magis noceat; neque Ut prosit, ambis. Aliud internus sinus Mihi dictat omen, aliud os canit. Aureos Mentimur ore sortis optatae dies; Sed corde premimus tela, quae capiti parat. Cum Sceptra tigris torquet, hoc unum bonum est; Simulare posse. Flavium, si me meus Non fallit animus, Flavium exacti manet Belli triumphus: Ille, non fallor, trahet Tiberis per undas Martis examen grave, Romamque cernet supplicem, et fusos genu Lunare Civis. Ille, si verum canit Stygialis umbra, vertici extremum tuo Fatum tyranno conciet. Nullus diu Violenta regna tenuit. Est sceleri sua Sors destinata. Vindices nemo putet Se posse Superos fallere. Instantem trahit Poenam tyrannus: quique non nocuos premit, Tandem ipse Sceleri nocuus immoritur suo. SCENA SEPTIMA. Maxentius Tyrannus de belli successu Dymantem Magum consulit: spemque victoriae accipit. Maxentius. Dymas. Maxen. Pavidus per umbras animus incedit suae Praegasus urnae. Fata si nondum parat Suprema Numen, magna trepidanti imminet Procella capiti. Cernis? hic quantis solum Funeribus albet? Miles, heu! miles meus Hic ossa sparsit. Terra sub pedibus tremit, Totusque late trepidat excussus sua Esede mundus. Sidera elisis tonant Metuenda flammis. Omnia in nostrum malum Elementa pugnant. iste quis cana caput Gravis senecta? Nempe, qui nuper mea Marcellus ira cecidit. An rursus nova Ut morte pereas, bellua in vitam redis? Eheu! cruentus undique in caedem meam Ignescit ensis. Gemitus hinc auras ferit, Hinc multa funus ulula supremum canit. En Tiberis undat sanguine, et late vias Effusus omnes occupat: totis frequens Cadaver undis volvitur. Miles meus Inter procellas funere extremo perit. Quis hic chelydrus sibilat? quis me premit A fronte serpens? Hinc. et hinc dirum iacit Anguis venenum. Dymas. Vana correptam rotat Imago mentem Frena, qui Romae paras, Populisque sceptra, te prius Caesar rege. Max. Quis tu fluente squalidus barba Senex? Quae monstra averno proruunt! Duri heu flagri Acerba plaga! Dym. Scelere torquetur suo Animi impotentis aestus. Has poenas trahit Praemissa culpa. Nullus impune est nocens. Si poena desit alia, tormenti satis Est ipsa culpa. Max. Patrite immites Deae! Dym. Illusus umbris animus est impos sui. Mentis stuporem corylus attactu levet. Max. Video Dymantem! o columen, et maior mei Fortuna sceptri! quantus in media venis Castor procella! Dym. Frontis augustae iubar Adoro pronus. Max. Potius assurge, o Pater, Spes unde nostra fulget, et quidquid super Vitae est, tenetur. Erro! num species mali Viso Dymante fugit, et rursus dies Oculis serenus redditur? Dym. Si quid potest Colchi per herbas, Magica si quidquam valent Prodesse metra, Caesari impendam, Iube Quodcumque libitum est: paret et caelum mihi. Et Styx, et Umbrae, et vastus Oceani sinus, Et flammae, et ignes, fulmen, et Averni chaos. Max. Quae bella verset ales, et nostro incubet Fortuna sceptro; quamque stet dubio gradu Salus Quiritum, Ditis interpres, vides. Hinc multa metuo, multa despero quoque. Dym. Prudentis est metuere; sed freno tamen Regere timorem. Qui nihil cautus videt, Nihil usque metuit. Plura qui cernit, cavet Is plura. Vanus saepe, sed magnos timor Lacessit animos. Max. Vanus, an verus mihi, An profuturus torqueat mentem pavor, Turbatus animus non videt. Dym. Nihil interest. Verusne sit, vel vanus. Hoc multum interest, Quod ipse metuas. Anxium eventu rei Pectus futurae, carnifex sortis suae est, Audere quae timemus, est magnam metus Domuisse partem. Maxen. Quamdiu belli exitus Dubius laborat inter adversam simul Facilemque sortem, nulla metuenti est quies Tranquilla menti. Ostende, quam fata aleam Versent sinistra, fata quam versant bona; Quam dubia palma flectat in partem; cui A Marte caelum lauream, aut taxum paret. Aeque Tonant is fulmen, ac risum poli Tolerare didici. Dym. Carmine horrendum chaos Movere ab imo, cogere in vocem Deos, Tacitaque nocte evolvere latentes metus, Ars nostra, Caesar, est. Avernalem traham In vota sedem; quidquid aereis volat Campis, ciebo; nubibus quicquid crepat Tonitruorum Conside hoc Caesar loco. Thespis ministra. Cedat ex humeris chlamys. A fronte sacra in turbinem coeat coma. Varii coloreis tunica resoluto fluat Nodo per artus. Baltheus pectus liget Pariter colore varius. Albentem timet Serenus aer. Namque si iubeam, coit Ab utroque mundi cardine procellae fragor, Tonitruque et atrae fulminis saevi faces. Ruber minantes nubium frangit sinus, Ventosque in arma cogit, et murmur gravi Elidit ictu. Corulus ponto imperat, Levibusque crispum Etesiis turbat mare, Tempestuoso Circii eiectum impetu. Tremefacta nutat terra ad imperium nigri, Vastoque hiatu pandit Umbrarum domos, Et quidquid orcus claudit, in apertum trahit Lucis theatrum. Virga, qua Lunam voco, Qua pello caelo sidera, et furva aerem Subtexo nube, spatia describat rei Bene peragendae. Hoc circulo totus mihi Ministret Erebus. Solitus in mentem furor Dum provocatur, Martiae clangor tubae Accende pigrum sanguinem. Satis est. Cruor Iam bullit omnis, sexque vix venis tenet. Hinc exciatur Orcus. Inferni lacus, Cancer silentum, vosque Avernales domus, Sedes gementum, semper inamoenum chaos Stygios hiatus pandite, et puram dolos Efferte in auram. Dormit aut languet DEUS? Tuba excitetur. Tympanum Thespis quate. Iam micuit ignis primus, et fumi vapor Infecit auras. Dire tenebrarum Pater; Et Imperator Manium, tristis domus Saevi inquilini, vulgus Umbrarum ferox, Genus draconum, sontium tortor, sacri Lues honesti; sive Sisypheum gravi Collum fatigas mole, sive undae fuga Senis calentem Tantali ludis sitim; Seu corde Titii pascis effosso nigri Ululas Averni, sive discerpis rata Currente membra sontium, in votum veni. Immugit iterum terra: laxantur sinus. Volant chelydri; Cerberi latrant, Draco Exspumat ignes. Numen obsequiis tuis Adest paratum. Posce, quae poscis: tuo Caesar faventem senties voto Deum. Max. Arbiter. Umbrarum, domitorque nigrantis Averni, Cui rerum series, tacitisque sepulta tenebris Belli scena patet; si non iniusta precamur, Quid cudat fortuna, refer, venturaque pande Omnia bellorum. Voti reus ardua centum Terga iuvencorum, manus haec tibi caedet ad aras. Pluto. Ex speculo fatum, casusque evolve futuros. Aggeris Iligni texto, tabulaque frequenti Hostibus in fraudem sternes Tiberina fluenta. Illum fata prement. fugiens qui pontis adibit Insidias: illum spumaeque, undaeque, procellaeque Involvent aestu, qui gentis sceptra Quirinae Perdere, et Imperium lacerare per arma laborat. Max. Ambigua verbis cecinit, et dubio metro, Concussit animum. Dym. Certa non dubiis dedit Responsa verbis. ille qui pontis dolos Fugiens subibit, primus inferias dabit Sacras Averno. Max. Sceptra qui gentis parat Perdere Quirinae. Dym. Tune per Martem studes Lacerare Romam? Max. Iuro torquentem vices, Mortaliumque fata volventem Deum; Non ego Quiritum funera, aut Romae neces, Caedesque volvo Civium. Patriae bonum, Urbis salutem, Civium pacem peto, Arasque cultas Numinum, et acerras Iovis Semper calentes turis incensi dape. Dym. excedat ergo pectore timoris gelu. Ambigua Ditis verba funestum tibi Nihil minantur. Flavio hoc fatum Duci Instat sinistrum. Namque dum Romam agmine Denso coronat, civibus pacem eripit, Ipsumque bellis turbat Imperii caput. Vel ista cecinit Pluto, vel cecinit nihil. Max. Reprimis timorem pectore, et vastum fibris Subdis calorem; quando iam nostri patet Belli secundus exitus. Sic me fovet Styx saepe culta victimis. ibo sacro In iussa felix omine, et qua sese iter Pandit per arcus Milvios, silvae trabes Spolium Sabinae congeram, et pontis dolos Aptabo Tiberi, Vota fortunet polus: Vel si renuerint astra, Cocytus fave. SCENA OCTAVA. Constantinus mittit Artemium Ducem ad Maxentium, ut urbis deditionem petat. Constantinus. Artemius. Const. Imperia terris, nomen aequamus polo: Sed quod beatum Caesarem solum facit, Pacis caremus otio: invitos Ducis Humeros fatigat cura bellorum gravis. Pax est amori, pax tamen amantem fugit, Per tot procellas Martis, et per tot vices Quaesita sortis. Certa iam nostris sedent Tropaea in armis; certa palmarum Deus Omina spopondit Caesari. at quanto hoc decus Stabit cruore! Sanguini quando potes Parcere, sitire Civium cladem, est nefas. Honesta palma est, caede quae nulla venit. Manu cruorem Regia tarde decet, Parceque fundi. Lenitas primum est decus Iuste imperantis. Artemi, alloquio prius Tenta tyrannum: ponat augustum Imperi Diadema nostri, quodque violento sibi Ausu arrogavit, Regiae sceptrum manus Urbem timore liberet, Cives iugo; Suaque miles sorte contentus dies Reliquos in armis transigat. Caesar volo Iubeoque: mitis impio, si me audiat In iussa promptus; at reluctantis morae Severus ultor. Forte Perusinae monent Meliora strages. Saepe quos praeceps furor In arma duxit, revocat ad mentem timor. Est, qui minatur, aemulo quando caret: Quando arma spectat aemuli, irarum graves Ponit tumultus. Artem. Rigidus ingenio furor, Animusque durus sana consilia excutit, Non est tyrannus, qui metu flecti potest. Mediis ab ipsis indoles durae trahunt Animi rigorem. Const. Quamlibet flecti sciam Indocile cor Maxentii, nolo tamen, Quod suadet ira, Martis incenso prius Impete ruinas agere, quam clementiam Agnoscat orbis Caesaris. Iuste quidem Furere liceret; quando tentati sat est Suspicio regni, ferrea ut regnum manu Securitati vendices. Non quod petit Meritum tyranni, pensito; sed quod decet Sublime Regis pectus. Hoc orbis sciat, Tentata molli vulnera attactu. Piam Si durus animus dexteram nolit, gravem Sentiat in ictus. Nemo sic Martis mei Damnabit iras; Roma laudabit modum. Piumque noscet Caesarem, et Iustum simul. CHORUS. Pietas et Impietas Victoriam captant. Fugientem Pietas insequitur. Nititur et Impietas sequi; sed a Consilio, et Industria laqueo detinetur. Victoria. Pietas. Impietas. Consilium. Industria. Vict. Ergo bellaces committo manus, Geminoque acies misceo marte, Amor utrique, at saepe utrumque Fugio nulli iurata Deo Subdita soli. palmam ostendo, Nec trado tamen: nisi cum caeli Provida mandant iussa, ambiguis Huc feror, illuc incita pennis; Anceps homini, sed certa Deo. Hinc me Pietas, hinc Impietas Ardore pari, paribusque armis Sollicitant. Piet. O Diva meorum Amor armorum! Imp. O Diva meorum Flamma furorum! Piet. Huc verte virentem O Dea palmam! Imp. Huc age victorem Diva virorem! Vict. Precibus flecti Nescia. nutus exspecto Dei. Quo iubet, illuc palmam inclino. Dum non mandat, venio, fugio, Semper dubiis suspensa alis. Imp. Teneo! Vict. Fugio Imp. O gratia fallax! Et spes celeri delusa fuga! Amor inconstans! profugusque favor. Vict. Quae cito venio, rapida effugio. Imp. Sic cita nimium gaudia pensas Maiore malo. Vict. Cernite reducem: Tendite dextras Tu cape palmam. Piet. Etiam Pietas caelo invisa est? Displicet etiam. si tendo manus, Palmamque peto? Vict. Certo veniunt Ordine palmae. Nondum caelo Placuit bellis ponere finem. Veniunt longo magna labore. Vis hoc palmae decus? Imp. Irritas? Vict. Rideo vani vota laboris. Non tibi nascor. Frustra Impietas Vincere quaerit, Imp. Saepe rotata Victrix palmam per bella tuli. Vict. Numquam at solida stetit illa manu. Tarda advenit, praepes abivit. Impietatis regnum instabile est. Piet. Quid Pietatis? Vict. Pietas solae Est regnorum secura basis. Imp. Impietatis regnum instabile est? Per tela petam. Vict. Per tela rues. Imp. Est leve damnum vitae, ut regnes. Vict. Iactura gravis vitae et regni est. Non regnabis. Imp. Ringere; morere; Ego regnabo. Vict. et Piet. Ringere morere, Non regnabis. Imp. Quocumque pedem Fugitiva feres, studiosa sequar. Vict. Huc tende gradum, si stulta potes. Piet. Ego migrantem persequar. Imp. Et ego. Consc. Inice laqueum. Cons. et Ind. Non, non ibis. Multa minari, pauca efficere Stulta ira potest. Impiet. Teneor. Cons. Indit. Vincta Non effugies, Imp. Mitte furentem Cons. Indit. Non effugies. Imp. Fulmina superi! Fulmina nubes! Cons. Ind. Furit in cassum Vincta catenis Caspia tigris. Furit in cassum, cui stulta fine Viribus ira in pectore fervet. Non regnabis. Ringere, morere; Non regnabis, non regnabis. ACTUS II. SCENA PRIMA. Artemius ad Maxentium Legatione fungitur; sed irrita. Artemius Metellus Consul. Maxentius. Artemius. IUssu benigni Caesaris pacem fero, Si pax amatur. Met. Quamlibet pacem Augusta Roma; dulce ridentem tamen Videre pacem non potest. Rigidus nimis Instat tyrannus, seque non iusto rotat Furore in arma. Vota si Romae pius Audiret aether, pestis haec pridem suo Tabo innataret. Sed reluctari malo Nimium ulceranti non licet. Quando fremit Ima revulsi sede tempestas maris, Dare obsequentem fluctibus navim decet, Ne vela rumpat Eurus, et mergat ratem. Quae fugere nequeas tela, sapienter feras. Artem. Erit furori meta. Vel sceptrum dabit Suo tyrannus Caesari; aut caeli manum Gravem suorum vindicem scelerum feret, Numquam tyranni sceptra toleravit diu Taciturnus aether: Instat a tergo sua Vindicta sceleri Metel. Sera sed nimium venit. Artem. Gravior prementis ira pensabit moram. Met. Sic iubeat aether. Maxen. Liceat at vultus mihi Tyranni adire. Met. Sonuit impulsi fragor Cardinis. En ipse Caesar. affatus dabit. Art. Non esse gentis Flaviae augustum Patrem, Cui rigida quondam dederit in primas dapes Uber Leaena, vel superbifico pede Premat iacentes; discat Ausonii laris Iniustus heres. Licuit obstantis moras Mavorte toto infringere, evulsas domos, Et templa, et aras Numinum, atque ipsos Deos Involvere uno, pariter ac Cives, rogo. Moderatur aestum pectoris. Quamquam tua Si merita spectet, caedibus teque, ac tuos Sepeliret una. At ille (quod Regem decet) Parcit cruori Civium, et gaudet manu Tractare molli vulnera. Imperio suo Parere Romam poscit, ad cuius sedes INiustus heres sceptra. Si obsequeris, tuo Vivis superstes funeri; sed si negas Violentus Urbem miles in cinerem dabit. Quo vestra vento lina, quo fluctu ratis Agatur, ipse cernis. Ad muros abest Miles tegendos; magna pars Urbis tibi Infida nutat: Civium adstringis metu Obsequia, non amore. Quae fundat timor, Diuturna non sunt, Occupat viros pavor Timidaque trepidant castra. Quo vigeat statu Res nostra, pariter cogita Victor sua Numerat tropaea miles, et longo ordine tu Palmas recenset: sive quas hostis fuga Praeceps reliquit; sive quas stratae solo Urbes dederunt; five quas cives metu Trepidi obtulerunt; sive quas tanti potens Amor occupavit Caesaris. Victoria Prior sequentem spondet, a prima venit Calor in secundam. Militi accrescit vigor, Vicisse cum se meminit Hoc animo quoque Expende: amari Caesarem. Quid non potest Praeoccupatus cordis affectus! Ruit Sponte in paternos civis amplexus; ubi Patrem experitur, quem timuit hostem. Fidem Huc ille vertit, unde manantes fluunt Gratiae et amores Caelaris si quis tamen Respuit amores hactenus, ferrum tulit, Suoque tabo turpe foedavit solum. Sapere alienis casibus discat, suos Qui vult cavere. Sed quid aliena advoco? Propria pericula terreant. Nondum excidit Verona mente; quando non pavidus lares Miles subivit; quando te populi iocus Vilis secutus, terga cum turpi dares Fugae, et sequentem mortis horreres pedem: Repone sceptra Caesari, et vivit salus Tua, et tuorum. Maxent. Sceptra latrones petunt? Quirina sceptra? Roma non didicit iuga Aliena ferre. Gentis Ausoniae pater Genuit nepotes liberos, prolem sui Iuris tenacem, nesciam alieni; Deos Patrios tueri fervidam. Collo iugum Non induemus Fulminum quidquid strepit, Inane murmur credimus. Iactat minas Infirmus animus: fortis, ad ferrum volat. Victoriarum quidquid est partum, probat Inertiam hostis, non manum invictam tui Ducis. Nec esse victor hac lege appetam: Labore parta palma delectat magis Herois animam. Si qua vel nullo venit Sudore, vel precari; indigna est viro. Martem professo. Nostra si parvi est tibi Fortuna, visque Martis; opposito licet Marte experiri. Quisque, qui possit docet Facta exhibendo. Si semel vidit fugam Verona nostram (non nego) praesens dies Delebit illud dedecus. Sententia Stat mente fixa: sceptra non ponam: prius Mea et meorum vita sub Avernum ruat. Art. Nihil ira fanum suggerit, motu abstine, Meliora cernes. Pace dum frui licet, Male Martis arma sequeris. In quem te trahes Tuosque fluctum? Facile principium datur Bello quod aetas longa non finit. Tuo Bellum inchoare pendet arbitrio; exitus A sorte et hoste. Max. Pendet arbitrio meo Bellum inchoare? Prima iam auspicia dedi; Quid sors et hostis possit, haec quaeret manus. Art. Hic pacem et arma pallio in eodem fero; Elige, quod optas. Max. Arma, quae coepi, sequar. Coepisse necdum paenitet: bellum volo. Art. Habe quod optas. Caesaris laus haec erit, Pacem obtulisse. laudibus demet tuis, Hanc noluisse, et sponte in exitium ultimum Traxisse Cives, templa cineribus, lares, Tumulasse busto. Max. Quas iacis frustra minas, Differ, ruina donec oppressus gemas. Art. Ita astra iubeant. Senties quicquid iacis Frustra minarum quando calcatus gemes Max. Recede. Quantus urbe sit populi tremor Narra tyranno: nempe Circensi dabo Ludos arena: si lubet, veniat mei Spectator animi: vel veniat Actor rei. SCENA SECUNDA. Maxentius Magico vaticinio exsultans Ludos Circenses celebrat sinistro omine. Maxentius. Metellus. Consul. Gloriae duae. Attemperare bellicas curas iocis Pars est laboris. Seria molestant, nisi Iocis leventur. Circus in ludos patet. Auspicia pindus, et novenarum choro Cinctus sororum Phoebus in circum vehat. Chorus, Surge palma amica Marti, Surge laurus, et virentes Tende ramos, et coronas Implica Maxentio. Surgit illa, crescit ista; Implicantque se in coronas. Surge laurus, surge palma, Necte serta Caesari. Glo. 1. Involabo. Glo. 2. Considebo. Chor. Involate, Considete. Glo. 1. et 2. Serta Marti serta faustae Nectimus Victoriae. Vive Caesar! Flaviaque Gente victa laureatam Prome frontem, dextra palmas Inter arma demetat. Glor. 1. Instat Auster. Glor. 2. Urget Eurus. Viraque Nutat arbor, mors minatur. Glor. 1. Labor eheu! Glor. 2. Labor eheu! Chorus Triste funus occidunt. Sors amoena longa numquam est: Laeta migrat, advenitque Maesta; Sed iucundiore Maesta sors est longior. Max. Secede tristis bubo, tecumque amove Inauspicato carmen ululatum sono. Galeata turba subeat, et laeto meis Praeludat armis omine. Metel. O quantis micat Animis Iuventus! Max. Iste, cui galeam nigrae Cristae flagellant, nostra simulabit: rubra Cui ludit ala, Flavii et castra, et viros Signabit, Met Ite umbratili audaces manus Conserite bello. Max Buxei in ferrum viri! Ignava corda! pudeat in Martem reses Tulisse pectus, corque mobilius sua Trepidasse crista! Romulae vobis decus Sic gentis animo est? ite Rommulei ioci Indigni arena. Met. Melior in scenam cohors Prodite Nani. Bella, quae deceant viros, Gruibus parate. Veniat in scenam Gigas Parvae cohortis ludus. Max. O monstrum viri! Sub ipsa caeli sidera abiecit breve Compendium hominis. Metell. Turba Faunorum iocos Inferat arenae. Flavii in medio ducis Statua erigatur. Max. Quisquis elisis valet Aliquid sagittis Flavii primus Ducis Transfigat oculum, praemio haec veniet chlamys Radiata abauro, perqueve discretas notas Intexta gemmis. Ille quis celeri puer In nube lapsus? vincimur? Caelum invidum Miscet iocosis seria? At numquam dabo Victam Tonanti dexteram. Nostra in forum Statua vehatur; quam prono genu colet, Quicumque gentis Flaviae signis studet. Huic festa Iuvenum turba promeritos date Cum plausu honores. Flavius sic me colet: Sic me Quirinus Caesarem agnoscet suum. Quae dira monstra? semper infensus mihi Pugnabit aether? Aliquis an magico sono Exciit in arma Caelites? Claudat iocos Turbata scena: sidera invadam manu. Si quis sub astris invida torques manu Non paria nobis sceptra, quem fingit Deum Servile vulgus; exsere in bellum manus: Descende caelo: Martium hunc campum subi: Tibi violenta dextera infringam caput. Dymas vocetur, Ditis interpres, meae Sortis minister. Proelia Gigantum traham Vindex in astra. Si mihi indignans polus Intentat arma, serviant larvae stygis, Totusque famulam proeliis nostris opem Impendat Orcus. Nolo propitium Deum; Omen secundum nolo: nec Numen colo, Nec astra veneror. Aethere excutiam faces Caeloque lucem. Siqua delituit meo Sub corde pietas, ense scrutabor fibras, Et vel sub ipso sanguine latentem eruam. Adhuc per aurei spatia decurrit poli Sol lucis auctor, nec remetitur diem? In ipsa Martem sidera triumphans feram, Totumque ab imis sedibus olympum traham. Quod scelere partum est, scelere defendam iubar. SCENA TERTIA. Incendio Capitolini templi turbatur Maxentius, et sibi male ominatur. Maxentius. Nuntius. Romani Cives. Nunc. Auguste Caesar. Max. Bubo quid maestum canis? Nunc. Exitia Romae. Max. Exitia? dum Maxentius Vivit, sinister casus exitium queat Adferre Romae Nunc. Iam a: tulit. Maxen. Quodnam malum? Effare. Nunc. Patri a Numina in bustum vorat Grassatus ignis: iamque se fumus tuae Infundit aulae, et igneam nubem trahit Cineres daturam. Max. Verticem nostrum petunt Haec sortis arma. Ite, ite famulares manus: Mali incubantis pondus haud pigra potest Opera levari, Flamma depascens mora Cunctante crescit. Civ. 1. Quantus ex urbis rogo Atra sub auras nube se cumulat vapor! Eheu? cadentes aedium moles rudi Aggere teguntur. Alter ambusto domus Culmine ruentis desilit; strata aedium Alter ruina tegitur: obtritu perit Quadrupedis alter: Max. Quis lacessito malis Animum reponat pectori? fatum undique Oberrat oculis. Conscius scelerum timor Animum flagellat, mensque non constans sibi Inter tot aestus, mole collapsa, ultimam Spectat ruinam. Cuncta procidua fluunt Mihi sorte semper. Regios inter iocos Circique ludos, nullus optato exitu Tulit triumphum. Laurus occubuit; lyrae Rupere chordas: Flavii nostris Ducis Erepta manibus statua: truncato mea Repente capite planxit ingenti solum Circi ruina. Gaudiis semper meis Inserpit aliquid triste, quod mentem vorat, Quod torquet animum Nullus innubi dies Se luce comit, nullus ad votum fluit. Semel fatendum est: Flaviae genti studet Pronior Olympus. Studeat; ego caelum impetam, Et astra vindex more Titanum eruam: Quod invidentis Numinis manus negat, Ferrum hoc parabit. Subtrahant sese meo Sidera favori, sidera hac cogam manu; Totumqne subigam iussibus nostris polum. SCENA QUARTA. Artemius refert obstinatum Maxentii animum. Initur a Constantino consilium. Constantinus. Artemius Ablavius. Constantinus Iunior. Const. Ergo cruentus ille furiarum rogus, Prodita Acheronte pestis, et Romae latro Neque nostra metuit arma, neque mitem capit Benignitatem caesaris? Art. Mentem sitis Si quando regni corripit; ratio exulat. Ambitio frenos nescit, et tumidae furor Calorque mentis sana consilia excutit. Regnare quid sit, quando gustavit semel, Subesse nescit. Cadere de regno grave est: Roma emigrare dedecus; regni iubar Dimittere, probrosum aestimat. Nullum parem Ambitio tolerat. Splendor alienus grave Est vulnus animo. Ridet ad nostras minas; Quin et minatur: dumque per venas cruor Aliquis meabit, Flaviae in gentis necem Semper calebit. Const. Rigidus exstinguet chalybs Aestum furentis. Alpium evici iuga, Concussi Italiam, iacuit ad nostros pedes Ausonia tellus; hoste ter fracto lupos Latium momordit: quis quis armorum sonum Sensit, furentis arma prae venit prece Genuque curuo; quisque se victum meis Gaudebat armis. Nempe Mars nulli meus Advenit hostis. Iste praedonum caput, Spuma haec Averni, contumax scopulus maris, Iuris charybdis; iste tranquillus mei Sedem tenebit Imperi? Sinon sapit Benignitate, sapiat attritus mea Severitate. Fateor effusus mihi Non facile sanguis bibitur: at quan do exigit Ius, fasque Martem, parcere cruori est nefas. Ablav. Cum iusta causa est, arma fortunat Deus. Const. Mea iuro posco. Abl. Quidquid ablatum fuit, Repetere fas est. Const. Quam grave est capiti, micans Diadema Regum! frontis in scena rosas, In corde spinas exhibet; foris levat, Sed pectus intus mole Atlantaea opprimit. Cognata regnis cura se cumulat novis Fecunda curis. Quaerere imperium grave, est Gravius tenere: at perdere, hoc animi ulcerat Penitos recessus. Iure quod tenuit bonum, Nemo, sine mentis vulnere, alieno videt Raptum furore. Gravius hoc nostrum tamen Acerbat animum, quod nisi effuso Patrum Cruore repeti nequeat Augustum decus. Abl. Haec iura belli: fluctus innocuos simul Rapit, et nocentes. Const. Cogimur; grandi licet Animi dolore. Ablav. Velle, quod nolis, licet, Quando volendi causa commune est bonum. Const. Quae vestra mens est? Romuli minimum velim Spargi cruoris. Abl. Solus haud unquam cadit Ingens colossus, tecta quin sternat suo Vicina lapsu. Opprimere crudelem nequis Bello tyrannum, nisi simul perimas quoque, Quodcumque adhaeret. Const. Urbis antiquae Patres? Abl. Plebem, Patresque Neminem insontem puta, Commune quando crimen est. C. Non est nocens, Quem vis adurget. Abl. Iure bellorum est nocens, Infesta quisquis arma molitur manu, Seu sponte, seu vi. Ut sit nocens, usum hoc sat est; Servit Tyranno. Con. Cogitur. Abl. Cogi nequit, Cui maior est vis. Const. Maior est Maxentio. Abl. Millena plebis capita plus possunt. Const. Caput Si membra flectat aliquod. Abl. In scelus caput Reperere. Const. Violentum caput. Abl. Violentiam Violentia frangi decet. Sontem foves Si parcis Urbi. Quando concepto crepant Propinqua tecta ab igne, vicinae quoque Lacerantur aedes. Flaviae Augustum caput Columenque stirpis, si quid Ablavius potest Suadere sanum; parte qua Tibris natat, Instructa classis milite frementes agat Fluctus in urbem: parte, qua spectat diem Urbs occidentem, moenia assultu premat Agmen frequente: parte qua septem videt Currus Trionum, missili flamma volet Incensus aer Plura cum tentas, trabis In vatia studium plebis, et robur teris. Distracta cura non potest unquam satis Multis mederi. Art. Civium ut parcas neci, Auguste Caesar, parce violento manum Urgere ferro; et militi parces tuo Martisque flori, Valla si ferro impetas; Hoc est necesse, Civium ut perdas gregem, Aut vim tuorum militum. Neutrum satis Clementiam commendat. in cuius velis Iurasse leges. Parcere et civi, et tuae Potes cohorti. Saepe crudeles mora Fregit tyrannos: saepe, non nego, acrius Exulceravit. Non diu violens ferent Iugum Quirites Ipsa se frangunt mala, Quae nimis arcebant. Saepe quod ferrum nequit, Diuturna, ferro gravior, expressit fames. Cingantur Urbis valla, tranquillis cohors Stet fusa in armis: ne vel exiguum famis Solamen intret. Veniet, et sero licet, Tamen incruenta veniet in nostras manus Hac arte Roma. Flaviae hoc gentis decus, Haec imperantum gloria est: quando sine Cruore possunt vincere, intactas manus Servare tabo. Val. Caesar, armata e manu NOn facile sceptrum est rapere, nisi dolis agas. Const. Hoc imperantem non decet. Val. Quando imminet Solio ruina, genere quod in alio est nefas, Fas est in isto. Tutus, ut regnes, licet Hostem dolis subvertere, Hoc nemo improbat. Tollenda fraus est fraude: ne subeas prior Dolos, dolose praeveni. Sunt qui tuos Fasces in urbe postulant: sunt qui iugum Grave exsecrantur, quod ferunt. Maxentium Odere multi, Flavium plures amant. Tacitisque votis ambiunt. Ego, iube, Ego penetrabo; tacita consilia eruam, Firmabo pacta, mobili plebi ingeram Odium tyranni: concitus tandem furor Rebellione publica ardebit. Const. Doli Virtutis adimunt gloriam. Herous vigor Se librat armis, non dolis. Quid tu meae Virtutis haeres, nate, quem imperii paro Quondam saluti, nate quid censes? Const. Iun. Pater Auguste Caesar, cuius in dextra sedet Libratus Orbis; quamlibet magnum scelus Mora invalescat; attamen et ipsum mora Robur adolescit, quo recidatur malum. Suspende Genitor arma, dum Crispus suas Sistat cohortes. Longa non aberit mora: Praevia propinquum fama iam fratrem canit. Pars magna belli Crispus est; partem quoque Tuae meretur laureae Cedet tamen Laus tota Patri, quando pars magni sumus Soboles parentis, Militum accessu, furor Maiore franget impetu obstantes moras Obicemque valli: fratris exemplum pigros Acuet in iram milites. Tum qua lubet, Aggredere muros parte, stat in omni virens Tuis triumphis laurea. Con. Probantur Patri Consilia nati. Crastinus natum dabit Laurumque Phoebus. Ferte quam fertis moram. Gloria meorum magna bellorum, Duces; Miles acuatur interim, et fesso quies Concessa vires reparet. Immensus labor Vegetos lacertos, spiritum excelsum petit. SCENA QUINTA. Circensium ludorum sinistro omine turbatum Maxentium, Magus productis in auxilium larvis solatur. Maxentius. Dymas. Max. Natus sinistro sidere, adversos poli Semper labores patior, et tristi traho Bubone Martem. Cuncta me in mortem petunt: Caelum, solumque Frontis augustum iubar In capite nutat. Undique incursat gravis Procella timido, meque discerptum trahit Et huc, et illuc. Saeva, quo feriat, malum Fortuna semper invenit: semper via Patet insolenti, sceptra qua premat, Deae. Sed non prememur. Invidus ut erret polus, Hic faciet ensis Ditis interpres meo Ades timori medicus. Dym. Adversum impetum Imbelle pectus queritur, heroum domat. Sors unde laedit, inde magnanimae patet Virtuti arena. Spiritum antiquum indue; Certaque spe victoriae nixus, gelu Exue pavoris. Max. Quidquid attento, exitus Habet sinistros. Dym. Saepe generosum timor Molimen antevertit: ubi coeptum tomen Facinus, virilis animus in pectus redit. At sint sinistra sidera, faventem tuis Habes Avernum rebus Invito potes Bellare caelo; at exitu infa usto nequis. Max. In arma nostra facile Cocyti iube Agmen venire, cuius ad nomen tremat, Quicumque genti Romulae exitium sua Per arma portat; cuius in ferrum cadat, Quicumque gentis Flaviae in Martem venit. Dym. Ut ego iubenti pareo; sic vos mihi Parete Averni spiritus. Terram pede Ubi premo, ab orco Martium exsurgat genus Hic ubi Draconis veteris exuvias sero Dentesque spargo; terra Cadmaei memor Seminis, ab undis Tartari densa evomat Umbras caterva. Lenta, quid spectas? gradum Molire in auras: carpe inassuetos poli Lucentis ignes; cerne radiatum iubar Educta tenebris ulula; et artificem tuae Verere vitae, proximum caelo caput; Tantaeque prona sortis auctorem cole. En bellicosus servit Augusto chorus Mavortis arte clarus, et bello potens. Max. Non modica, vultus. indoles, ductus, status Flexasque spondet artuum. Dym. Caesar iube, Parata bellis turba documentum dabit, Quo Marte corda ferveant. Max. Edant, placet. Dym. Simulacra pugnae more Spartano, chelys Animosa misce. Gratus armorum fragor Hostile binis agmen obvertens choris Simulata bella ducat. Max. His armis mihi Spondes triumphos? Dym. Proelia eventu gerit Secundo avernus. Max. Caesari fidas manus. Artesque spondent? dubia quae nutat, meis Accedet armis laurea? Dym. Infamem Deum Si persequaris, ture quem multo colit Gens Christiana; cuius in cultu parat Sua arma Constantinus. Exemplum unius Lex plurimorum est. Quam viam Princeps init, Hanc populus ultro sequitur. Impune est nefas In plebe, quando ficta magnorum id probant. Qua belli Constantinus, et Martem rotat, Hac ara nostri Numinis friget, calet Succensa Christo acerra. Nec deest, impia Qui tura Christo spargit, et negat Iovi, Qui, te remoto, Flaviae genti studet. Ubi fulcra vulgus invenit, quodvis nefas Aggreditur audax. Bella dum fervent foris, Cave Imperator, bella ne foveas domi Consilia miscent paria, qui cultu pari Idem verentur Numen. Max. At paucos habet Hac peste nocuos Roma. Dym. Plus unus nocet Latens in Urbe proditor toto foris Ardente Marte. Ma. Si scelus careat duce, Metuit in auras tollere ignavum caput. Dy. Spes ipsa dux est sceleris, incentrix mali. Tentare quodvis audet insanus nefas, Quis quis secundos exitus suo potest Sperare sceleri. Ma. Viribus quando caret. Dy. Spes ipsa vires suggerit. Quod non potest Audere timidus; audet, ubi fulget spei Scintilla modica. Maxent. Debilis quidquid potest Audere, facile premitur. Dym. Infirmus gravi Saepe ferit ictu. Cum furunt lentae manus, Hoc vulnus urgent certius, quod se sciunt Minus timeri. Nec tamen plebem putes, Aut vile solum vulgus Eoos cruci Cremare honores: serpit impunis lues Etiam per alta capita, et illustres domos Afflavit aura. Scelera non habent modum. Ma. Modum iste ponet ensis, et dextrae rigor Adiutus Orco Iuro pulvinar sacrum Semper faventum Numinum, et sacros focos Arasque Martis; sceleris infandi Deus Fugatus aris, Tartari ad fundum ultimum Interminatis ibit urendus rogis. Dym. Hac arte vinces Fultus his armis dabo Documenta prima proelii. Caesar iube. Maxen. Semper Dymantis nostra res nutu stetit. Quidquid tibi Orcus loquitur, id votum meum est. Dy. Huc sulpurato Taenari emissum specu Agmen malorum, sceleris adiutrix cohors, Et architecta fraudis, Inferni Iovis Adeste magnum columen et Cimini iugum Tenete montis: inde quam stragem dabo, Hic cernet orbis oculus, et nostrum retro Actas stupebit facinus. Ite hinc ocius. SCENA SEXTA. Dymas Personam Constantini mentitur. Dymas seu fictus Constantinus. Maguscus. puer. Dym. Semel inchoata tela texenda dolis. Magusce; celerem iussibus pedem exhibe. Mag. Ut imperabis. Dym. Arte Mercurii volo Te mihi ministrum. Mag. Suada mihi labris sedet Facunda Siren. Dym. Nolo te loqui. Tace. Max. Sum mutus. Ast hic Mercuri non est labor; Silere. Dym. Labor est Mercuri, quem te peto. Mag. Mendaciorum forte me fabrum iubes? Duco in catenam, quotquot e lingua voles. Dym. Sile proterve. Mag. Sileo, non audis? Dym. Loquax Proterve nebulo audiris. Mag. At sileo tamen. Dym. Te mihi ministrum in arte Mercurii volo. Mag. Parebo: manda. Forte furari iubes? Dym. Hac arte polles. Mag. Ambigis? non sum tuus Discipulus ille, cuius obsequio domos Saepe vacuasti? Dym. Quid meos prodis dolos? Mag. Meum Magistram te voco. Dym. Sic est: fui. At nunc tuo Magusce discipulum proba Temet Magistro. Grande secretum sinu Latente meditor. Flavii huc galeam mihi Sagumque siste, et arma. Mag. Taciturno pede Subibo castra. Dym. Quos dies stupeat, dolos Fraudesque texam Flavios Duces procul Hac urbe ducam. Mag. En artis exemplum meae. Totum Magistrum combibi. Dy. Superas prope. Tolle hanc Dymantis sarcinam. Galeam mihi. Sagumque Marti idoneum: huc hastam. Tibi Qualis videmur? Mag. Flavius totus. Nisi Mihi notus esses, Flavium te dicerem. Dym. Bene est? dolosa fronte velatur Dymas. Aliaque tectus veste surreptus sibi Magus videtur Specimen at nostri tamen? Latet in medullis. Flavium vestis foris Mentitur; intus machinas texit Dymas. At en cupita prodit in apertum fera. SCENA SEPTIMA. Fictus Constantinus, sive Dymas Magus in persona Constantini agit. cum Artemio, et Ablavio, et secreta ab iis eruit. Dymas. Artemius. Ablavius. Ablav. En ipse Caesar. Artem. Solus? et galeae caput Munitus aere? Abl. Caesar, augustum latus Nemo tuetur? Dym. Sola maiestas. Decet Sic Imperantem militis amorem sui Emere obeundo. Artem. Caesarem hoc decet magis Vitare plebem. Dym. Plebis in dextris sedet Fortuna Regum: aut ponere augustum decet Diadema frontis, aut coronatum caput Populo exhibere. Nempe non nostri sumus, Qui sceptra gerimus. Si quid est nostri tamen, Hoc forte eadem est militis. Ablav. Sed quo tamen Insolita cura vergit? Dym. Ut miles sciat, Non esse me qui torpeam, et medius pigris Marcescam in armis. Militis amores rapit, Se quando Caesar militi facit parem, Paresque curas sumit; et vigilem suis Impendit oculum. Sterile non unquam fuit Ducibus, amari. Fraude ceu magica animat Amor Gradivum, plusque quam fremitus tubae Accendit animos. Ista sed sero nimis! Abl. Quae cura mentem lancinat! Caesar, potes; Animi dolorem opprimere, si tuum potes Aperire vulnus. Dym. Quando medicinam malum Superat, remedia lenta sunt. Artem. Non hoc vetus Vigor ille mentis, non tyrannorum minis, Totaque pectus mole furiarum altius, Magnanime Caesar, patitur, ut subeat metus, Cum Mars arenam sternit ad palmae decus. Dym. Necessitate premimur. Ablav. Id forti decet Tolerare mente, quod non arbitrio venit, Sed lege caeli. Nulla vis tanta est mali, Virtute, quam non frangat Herous vigor, Dym. Praesagus animus grande mihi loquitur malum. Ablav. Quod saepe victum est. Dym. Quod tamen vincet semel. Ablav. Aliquisne magnum Flavii pectus queat Terrere turbo? Dym. Nempe qui Romam quatit. Ablav. Romae tyrannus? Dym. Ille, quem facit polus Orbi timendum. Art. Cuius ad tuos pedes Caput iacebit? Istene est mentis calor, Quem visa caelo signa, quem constans favor Numinis inussit pectori? Dym. Frustra insequor, Quod obtinere negatur. Abl. His armis Ducum? Hoc flore vasti militis? Crispus prope Victoriosus instat, et palmis gravis Palmas secundas ruget: animosi Duces Iam spe subacta moenia, atque urbem premunt. Dym. Spes saepe fallit. Art. Quando vitiatur metu. Dym. Etiam feroci quando libratur manu. Art. Non quando certis astra praeludunt notis. Non tibi curuli nube deductus polo Genius per umbras adstitit? non et dedit Praesaga palmae labara? non aether, In hoc Vince Imperator, dixit? Huc tanti calor Animi resedit? Dym. Multa praeteritum tegit Tempus, futurum plurima revelat. Mora Consilia mutat. Abl. Caesar Heroa preme Virtute fluctus Palma metuentem fugit, Sequiturque fortem pronior. Qui nil timet, Terret timenda. Dym. Multa prudentes timent. Art. Initia dedimus, finis urgendus rei est. Dym. At inchoasse paenitet. Abl. Pudeat magis Sic inchoatis cedere. Haec labes sat est, Ut omne veteris gloriae exstinguas decus. Dym. Si nempe victor flavii collum pede Premat tyrannus. Abl. Si quod inceptum bene, Formidolosus deseras. Dym. Non est timor Certam ruinam fugere. Art. Sed non est vigor Deponere animum, quando discrimen tonat, Hinc gloria emitur, unde discrimen venit. Dym. Hinc gloria quoque perditur. Abl. Nempe hoc erat, Quod tibi cruoris civici parcam manum Suadebat ante, Caesaris probrum, metus. Herous animus plumbeos habet pedes, Timidus fugaces. Pectoris, Caesar, vetus Resume robur: cede fortunae tuae, Quae gloriosa porrigit laurum manu. Metitque palmas: cede tot votis Ducum, Tuaeque prolis indoli augustae, et spei Animoque tanti militis. Lauros tuas Lauro hac corona, qua per oppressum aemuli Gradiare collum. Dym. Militum mentem prius Tentare fas sit. Art. Militum mens est, tibi Per pulchra palmam funera in manus dare. Dym. Sistantur acies. Fraudis instructae dolus Aura secunda vehitur! optatum Dymas Portum tenemus. Turpis umbrarum cohors, Sceleris ministrae, nutui semper meo Parere promptae, adeste, nunc vestram mihi Fidem probate; cumque percussa dabo Tellure signum, ferte violento metum Per castra ferro Rursus accedit sera: Nunc anime solitos coge in obsequium dolos. SCENA OCTAVA. Dum fictus Constantinus sive Dymas ad milites perorat, Larvae infernales turbant exercitum, et in confusionem agunt. Dymas. Valerius. Artemius. Miles 1. Miles 2. Maguscus. Dym. O nata bellis pectora, Imperii mei Pars magna miles! cuius in ferro sedet Fortuna nostri generis, animosi cohors Prodiga cruoris, bella non alio vocant. Equidem parabam Marte Romanas solo Aequare turres, quamque dominatu premit Urbem tyrannus, pedibus attritam dare Spolium Gradivo: sanguinis sed me tui Amor coercet. Non emo tanti impii Caedem lationis, unicum ut perdam caput Tantae cohortis Perdere quid hostem iuvat, Si nisi meorum caedibus perdi nequit? Val. Ne parce, Caesar Maxime, tuorum neci: Omnes paratum pectus in mortem gerunt. Dym. Hoc esse fidi militis nosco. Tamen Quid imperantem deceat, expendo. Val. Hoc decet, Aperire campum militi, ubi lauros metat, Dym. Non ubi metatur ipse. Val. Tot palmis gravis Tot eruditus laureis, nescit manus Porrigere victas. Dym. Prodigus animae et sui Fundere cruorem novit. Val. Et fuso tibi Parere triumphum sanguine. Dym. Haud emitur bene Sanguine triumphus. Val. Quolibet constant bene Imperia pretio. Dym. Purpura ingrata est, cui Addit colorem sanguis. Val. Ingrata est cohors, Quae timida fatis verticem metuit dare, Ut tingat ostrum Caesari. Dym. Ut timidum exsecror, Sic servo fortem militem. Est semper gravis Iactura fidi exercitus. Val. Grave est quoque Hoc Martis agmen laureis centum inclitum, Centumque palmis nobile, optatae alea Pugnae vetari. Dym. Laudo magnanimam indolem Pectusque sacra Martis accensum face. At differenda vota sunt, ut par decus Mihi sit, tibique vicisse. Alia virtus Ducis, Alia probati est militis. Miles fremat Campum subire, temperent ignem Duces. Val. Fovenda flamma est. Si negas pugnam, perit. Dym. Exsuscitabo rursus: ubi terram pede Feriam, tremiscet orbis. Val. Heu! quaenam styge Prognata monstra! totus Acherontis labor Incumbit in nos. Fugite, Dym. Sic trepidas tui Tutela miles Caesaris? quo vos furor? Val. Pugnare monstris est inassuetus labor. Lernaea monstra! militum fidae manus! Dym. Consiste miles: Caesarem exserto tuum Tuere ferro. Art. Castra confuso metu Tumultuantur. Caesar id potius cave, Ne quis repente ab hoste succedat dolus. Val. Descende caelo Phoebe, praecipites age Currus in umbras; furva nox Erebi soror Incumbe mundo. Miles 1. Pluto Tartareis caput Me claude tenebris. Mil. 2. Conde me tota Deus Mundi ruina. Dym. Militis nostri probrum! Qui strage Romam condere, et rupto Tibri Lacerare muros, quique Tarpeiam pede Victore rupem premere minitaris, fugis Vanas ad umbras? Mil. 1. Terror attonitum occupat. Ubique Caesar monstra palantem fugant Gregem per agros. Nemo sat constans virum Se sibi fatetur. Fulminant larvae manu, Ferroque campos strage cumulata replent, Horrore caelos, aerem fumo. Perit Quodcumque superest militis. Dym. Sic se probat, Quo Martis animo, quamve generosa manu Urgeret urbem. Praevola; et suis iube Signis cohortes colligi: intrepidus sequar. Abiit? Magusce! Mag. Quid fatigatum occupas Toties Maguscum? nullane mihi quies erit? Magusce, toties, quin crepas tandem tuo Clamore. Dym. Mi Magusce, famularem exhibe Operam Dymanti. Flavium pono: tua Repone furta. Nemo te videat, cave. Mag. Ita me rudem arbitraris? Dym. Urbs me iterum vocat. Res est peracta. Magusce, qua Lethes vadum Palusque stygia flammeos fluctus agunt; Emitte nubem fumeam, quae me foro Sistat Quiritum. Mag. Nempe, quae mediis stygis Te sistat undis. Perge, qua te Orcus rapit. SCENA NONA. Constantinus miratur sparso terrore militem: intelligit a larvis agi. expedit contra eas labarum. agnoscit subesse Magicae artis dolos. Constantinus. Ablavius. Valerius Artemius. Const. Quis iste terror Panicus sparsos agit Avia per arva milites? castris dolus Irrepsit hostis? Quo Ducum elapsa est fides? Quo robur illud Martium? nullus meum Latus tuetur? Ablavi, quis hic metus? Quis mentis horror? Abl. Ipse spectasti styge Emissa monstra Const. Monstra? Quid narras rei? Abl. Quid verba simulas? Ipse spectasti aere Circum volantes ultimi Acherontis minas? Densoque Larvas agmine. Const. Quis Ablavi, stupor Invasit animum? Corrige errorem aviae Mentis, animose Ductor. Valer. In vastos cohors Effusa campos, agmen umbrarum fugit. Const. Et tu mihi umbras, Valeri, Avernales canis? Val. Nam quid volantes aere, tonantes manu, Flammas vibrantes ore, nisi larvas putem Umbrasque Averni? Const. Fraudis hic nodus latet. Et quando primus militi incussus pavor? Valer. Praesente te, te orante. Const. Quo tandem dolus Hic se explicabit. Quo loco? Valer. Hoc ipso. Const. Stupor Me pene mihimet eripit. Totus loco Collectus isto constitit miles? Val. Stetit. Et exsecratus Caesaris metum est. Const. Metum? Meum? implicatum subeo labyrinthum. Meus Quis fuerat horror ille? Val. Quo numquam soles Alias moveri. Const. Thema quod orantis fuit? Val. Abducere urbe militem. Postquam suis Ordinibus acies constitit? nostri Imperi Pars melior, inquis, cuius in ferro sedet Fortuna nostri generis animosi cohors Prodiga cruoris, bella nos alio vocant, Equidem parabam Marte Romanas solo Aequare turres, quamque dominatu premit Urbem tyrannus, pedibus attritam dare Spolium gradivo; sanguinis sed met tui Amor coercet. Non emo tanti impii Caedem tyranni, unicum ut perdam caput Tantae cohortis Perdere quid hostem iuvat, Si, nisi meorum caedibus, perdi nequit. Const. Portenta rerum! Artem. Caesar auguste, obvia Mali procellae ratis in ambiguo natat. Const. Quis male Deorum militis tanto metu Turbavit animos? Art. Scilicet quando caput Timore quatitur, transit in corpus tremor. Tuus, Imperator, militem turbat pavor. Const. An me tot inter proelia, et Martis vices, Inter theatra tragica fortunae meus Aliquando trepidum miles aspexit? Abl. Metum Nescire semper visus es. Const. Non et prius Consilia vestra Caesar exegi? Tamen Mens fascinata credidit regem metu Posse trepidare? credidit, et hora brevi Mutare mentem? Nullane indicium brevi Dedere signa? an corporis moles? Abl. Fuit Haec ipsa. Const. Vestis? Abl. Talis. Const. Humerorum modus? Abl. Hic ipse. Const. Gestus? Abl. Talis. Const. Aut vocis sonus? Abl. Vox rauca sonuit: cassidis rebar dolum, Quo frangeretur vocis assuetae tenor. Const. Agnosco fraudes Thessalo enatas metro, Agnosco stygium carmen, et monstra infimo Educta ab Orco. Sedneque hinc pectus timor Acerbat ullus. Sacra constantes duces Proferte labara, monstra qua fervent stygis, Qua trepidus ossa militum incessit pavor. Quod venit ab astris munus, enervat dolos. CHORUS: Repraesentatur pugna Pietatis cum Impietate. Fugatur Impietas. Pietas. Impietas. Pietas. Nusquam innocuae datur ulla quies, Nusquam latebrae! Pacis genitrix Semper in aris vivere cogor. Curda Impietas (proferre pudet) Cruda Impietas, odium caeli, Terraeque probrum, sine lege furens Templa evertis, diripit aras, Sacra confundit, iura sacrilego Pede conculcat; Numina fingit Ignota polis, exosa solo, Verumque iubet migrare deum. Ecce illa ferox, caede piorum Foedata manus, solitis vultum Incensa minis. Impiet. Satis in tigres Nemo ferocit: Nullus in hydram est Satis Alcides: in nova capita Fecunda mali vulnere crescunt. Sed mihi bullit satis irarum, Ferrique satis calet in caedes. Numen laesum vocat ultricem in Funera dextram. Subeat, ficto Nomine Pietas, claustra Acherontis, Ipsaque Christi brachia subeat: Stygis ardentem iuro paludem, Discet, quid sit furor iratae Impietatis. Fiet. Satis heu! sensi! Nusquam tutis ulla latebris Hic tecta patent. Impiet. Video optatam In tela feram? Video. Est ipsa. Saeva charybdis, spuma Acherontis, Erebi foetor, fumus Averni, Mundique probrum, caelique odium, Ades hic nostri praeda furoris? Ades hic nostra laceranda manu? Piet. Adsum, multo pressa furore, At nullo unquam tamen oppressa. Impiet. Hodie tandem victimam Averno Dabis optatam. Piet. Qui nimium audet Saepe per ipsos interit ausus. Impiet. Ibis ad umbras. Piet. Furor insanus Saepe ipse suis interit armis. Impiet. Iam millena est data funesto Victima Averno: tu suprema Accede sacris hostia nostris. Piet. Heu! premor insons! O consilium, o Industria ades, Impiet. Frustra vana Nomina poscis. Funesta peri. Quae flamma micat? Quis fragor astra Tonitru rumpit? Piet. Deus extremis Ades o rebus. Imp. Quae monstra tuor? O vince Draco! Piet. Belli finis Nondum patuit. Vince Tonantis Iustior ales! Impiet. Vinco! triumpho! Piet. Nondum patuit belli finis. An mihi famulas pennas Aquila Sponte ministras? Accipio omen. Imp. Siccine? ludor? Draco quid nubes Inter oberras? Euge? beate! Piet. Fugit. at nondum cornua ponit: Decussa semel saepe resumit. Anguis semper toxica nutrit, Donec trito capite occumbat. Erit alterius tempus arenae, Cum supremus mucro peremptae Impietatis collo haerebit. Fidite; quisquis per sua Numen Bella tuetur; per sua referet Bella triumphos. Sunt pia caelo Proelia cordi, pronusque Deus Sibi pugnantum prosperat arma. ACTUS III. SCENA PRIMA. Larvae Infernales Labaro Constantini enervatae ad Orcum fugiunt. Rex Inferorum. Larva Infernales. Ablavius. Valerius. Larv. 1. Fuge turba nata styge, fuge ultimam in Insulam Torpentis orci: robur amittunt doli, Sagittae hebescunt: nulla vis acuit manus, Vis nulla ferrum. Flavium postquam stetit Signum inter arma, migrat ingestus pavor Auctior in umbras. Fugite: nil orcus iuvat, Orcique fraudes. Abl. miles hac propera gradum, Hac dira Averni monstra rimantur fugam. Hac signa praefer. Larv. 2. Nulla nos fidis satis Umbris latebra condit. Larv. 1. In Avernum fuge Secura nusquam. Valer. Pertinax hostis malum, Sparsusque toto milite timor, hac fuit Arte opprimendus. Larv. 2. Pandite Acherontis lacus, Et aestuantis sulpuris vivi rogos. Piceaque Ditis stagna. Larv. 1. Sic tandem quies Concessa trepidis. Magne Pallentum arbiter Et fulminator Inferum, Regnum labat Vincuntur arma, toxici vires iacent; Occidimus omnes. Rex. Infer. Quis timor mentem Occupat? Iterumne praeceps patrio e caelo ruis? Superi minantur inferis? et quod malum? Larv. 1. Quod stagna Lethes horreant: nostro malum Timore maius. Rex. Inf. Ede, quod tandem scelus Fatale Averno est? Iuro per flammeam mei Capitis tiaram; iuro per sceptrum pice, Sulpureque candens; victa si cecidit semel Nostri potestas Imperi, in fractum prior Virtus redibit. Saepe maiores solet Animos ruina facere. Quod nostro incubat Discrimen Orco? Larv. 1. Flaviae gentis tumor, Rex Inf. Hunc ego verebar semper, et numquam stetit Expers timoris animus, ex quo Caesarem Silvester hinc, hinc veteris Antistes Myrae Afflant veneno. Perge, quid tandem parat? Larv. 1. Quid sit, quod urget, nescio; hoc solum scio; Enervat omne toxicum caeli magus Volante labaro; cuius aspectu tremor In nostra migrat pectora, et gravior fibris Ferocit ignis. Fugerat primam levis Per arma miles Flavii, atque impos sui Ceciderat animo. Labara sed postquam globi: Stetere mediis, omnis in nostrum caput Ruina versa est. Stare non licuit loco, Non tela iacere; non Avernali face Terrere populum; quin reviviscens vigor Maiore nervo militum incessit fibras. Quod licuit unum, fugimus: campum tenet Victoriosus. Rex Inf. Pro capax scelerum dies! Caligo, nubes, spissa nox caelum obruat, Omnemque tenebrae siderum exstinguant facem Adgemite nostro luctui, dum se furor Ratione frenet, Mota mens oestro nequit Consilia sana parere, dum sidat furor. Cantus Inf. Heu! Artifex malorum Dies, ferax dolorum! Quid turba nos rebellis Movemus astra bellis? O luctus Inferorum! O dura sors reorum! Animosa spes honores Ambit: metit dolores. Tentata in astra bella, Haec nostra sunt procella. O luctus Inferorum! O dura sors reorum! Quam saeva styx rebellat, Tam poena nos flagellat. O luctus Inferorum! O dura sors reorum! Rex Inf. Satis est, redivit animus, et tot calet Acheronte pectus. Prima si cecidit male Fortuna Martis; altera ereptum dabit Diti triumphum. Nemo, si iacuit semel, Desperet iterum surgere. A nostra stetit Antaeus unda fortior, et ipso vigor In membra lapsu fusus est. Victis solet. Furor redire, et perditam vasto impetu Reparare laurum. Si semel miseri sumus, Non sumus inulti. Si quid antiqui calet In corde vobis ignis, o nostrum decus Animae nocentes; ite qua caelum venit In signa pronum Flavia, et primae probrum Pugnae, secunda exstinguite: aut saltem decus Istud referte Patriae; quod si cadat Aliquando, numquam Tartarus inultus cadat. SCENA SECUNDA: Dymas magus refert maxentio, quae in castris Constantini egerit. Mittitur Perusium, ut Romulum filium Maxentii adducat. Maxentius. Dymas. Max. Spectata castra Flavii? Dym. Et trepido metu Confusa castra Nobilem in causam cohors Acherontis ivit, et gravem solo dedit Terrore stragem. Militis terror Duces Traxit sequentes. Flavius clade ultima Iacuisset hostis, obvius si quis fugae Miles stetisset. Max. Flavio quantus meret Sub Marte miles? quantus in pugnam viris Ducibusque fervor? Dym. Testor oculorum fidem, Vix iste segnem spiritus Martem decet. Non multa turba est, quaeque vix totis trahit Ferrum lacertis: populus enervis, reses, Fame sitique exhaustus. Max. His nostris tamen Est terror armis? Romulum haec fregit manus? Haec omne Latium subigit? atque ipsam metu Romam fatigat? Perge, quid tandem parat? Dym. Hodie subactum premere Maxenti caput. Max. Hac nempe segni militis inertis manu? Dym. Victoriarum signa de caelo canunt Fulsisse. Max. Caeli signa refringam hac manu. Dym. Totum Gradivi pondus in Numen refert. Hunc flaviorum Praesidem armorum canit, Victoriarum Phosphorum, Auroram suae Felicitatis auspicem acceptae spei. Nam quando certus Regna promittit Deus, Nihil timen dum censet. Max. Hoc addat quoque, Si nostra dextra langueat; cuius furor Ipsum Tonantem Christianorum opprimet. Quibus Tribunis Martis hanc molem trahit? Dym. Duces pares sunt militi. In Crispo tamen Spes magna palmae. Max. Filius Crispus Patrem In arma sequitur? Dym. Romulo nuper tuo Victor timendus. Caesari si quis potest Pavendus esse, Crispus, ut nullus potest. Max. Didici parentem premere, sed natum opprimam. Dym. In Iuvene saepe maior est virtus. Max. Minor Sed esse vis prudentiae solet. Dym. Pater Iuvenem reget prudentia; natus Patri Praestabit iras. Max. Turbo, qui Regem petat, Aliunde perflet. Montium obstantes minas Quod fulmen urget, Numinum e dextra venit. Dym. Idemque terrae est vilis halantis vapor. In vasta Regum vulnera cuivis manus Armata satis est, corde si caleat furor. Max. Quem saepe domui. Dym. Saepe qui domitus, tamen Iterum resurgit. Max. Vulnere extremo ut cadat. Dym. Hoc a regentum pendet arbitrio Deum. Max. Cogam Deos parere. Dym. Si pares prior. Habet obsecundans Numen, obsequio prior Qui Numen urget. Max. Impero et Marti, et Iovi, Mihi ipse Mars et Iuppiter Fortis manus Isto favore non eget. Dym. Populi tamen Obsequere votis. Ipse si nolis Deos Belli vocare Praesides, populi tui Fidei obsecunda. Max. Sacra peragantur, licet. Si Numina faveant, placet: cogam tamen Invita sidera. Victimam sacras Popae Sistant ad aras; Roma gradivum vocet. At tu Dymantem sume; qua semper soles Favere fraude, nunc quoque Augusto fave. Perusina nube moenia inscende, et meum Mihi siste natum. -- SCENA TERTIA. Crispus advenit, seque Constantino sistit. Constantinus. Crispus. Constantinus Iunior. Crisp. -- Magna romulei salus Auguste, mundi, quoque mihi blande magis Nomine vocaris, Genitor, in sobolem tuam Caesarea flecte lumina, et reducem sinu Excipe paterno. Constant. Qualis exoriens dies Victor repulsae noctis antiquum decus Restituit orbi; talis acceptum redis, O Crispe, Latio sidus, Amplexu sinum Patri reclude. Genibus invictas manus Aufer, meosque potius amplexus subi. Crisp. O dulce Genitor nomen! o magnae inclita Stirpis propago! tuque qui patriam trahis, Dilecte Frater, indolem, Crispum sinu Vestro fovete. Domita iam nostro iacet Italia ferro. Iussa quae Genitor dedit, Exhausta sisto. Romulus fractus gemit; Ligustis ora paret, et validam instruit In bella classem: iamque qua Tibris patent Ostia triumphi certa decretam diem Horamque anhelat proelii. Con. I. Quod tu facis Spatium per arma Crispe, generosae est iter Virtutis. Illa tramitem durum terit; Ibique palmas carpit, ubi gravi incubat Torrente letum. Crisp. Gloriae optatus cibus Periculorum pondus est. Inde emicat Honoris Iris, unde discrimen tonat. Sed totum honoris pondus in Patrem cadit. Hic imperavit; impetum hic animis dedit, Manibusque vires. Quidquid est actum mea Virtute, virtus Patris est. Huc respice, Amate Frater, unde fons manat boni. Const. P. Levis est honor iubere, sed iussa exsequi, Quantum laboris, gloriae tantum trahit. Crisp. Non est honor parere, nisi quando est honor Iubere. Const. P. Saepe maior est honor tamen Parere, quam iubere. Crisp. Saepe etiam minor. Imo iubere semper est maior, minor Parere iussis. Fontium laus est, decus Quodcumque rivi est: Laureae auspiciis tuis Venere nostrae Con. P. Sed tuis laboribus. Crisp. Natura quos a sobole poscebat. Con. P. Pater Quos aestimare debet; et meritis pares Grates referre. At digna quae tanta rear Virtute dona? Crisp. Maximum virtus sibi Est ipsa munus. Vera laus facto insita est. Non aestimatione progenitum decus. Quidquid alieno manat arbitrio, potest Carere; vera laude non potest tamen, Laudanda quisquis egit. Est facti optima, Fecisse, merces. Praemium si quod meo Pater Gradivo destinas, calido novam Concede arenam pectori Haec merces sat est Laudanda posse facere. Con. P. Quod poscis, dabit Hic, Crispe, Phoebus. Praelio Augustum novo, Placet tueri? Crisp. Capite venali quoque, Vitam dedisti, recipe tu vitam Pater. Hanc cum repono, reddo quod Genitor tuum est. Sed fenerari genio; ut quidquid meo Decedit aevo, gloriae accedat tuae. Con. I. Nec ego remissus iussa detrecto Patris; Tuis ut anni serviant sceptris mei. Iube: obsequentem filium Genitor habes: Seu me per alta moenia ascensum velis Moliri in urbem, sive famulantem Tibrin Cum fratre premere; laudis hoc apicem reor; Dignum videri, tanta cui praestas Pater. Con. P. Hac prole nixus, nixus auspiciis poli Quid anime verear? quas lacessitus minas Formidet aestus? Tota stet ferro et face Armata Roma, Thessalas artes vocet Mundi tyrannus; robur elidet manu Animosa proles; Colchicas artes Deus. Actum est, peristi saeve Maxenti, latro Populi innocentis. Ibitis magnum Patris Nati levamen, avida quo mentem vocat Cupido famae. Crispe, tu classem trahe, Totumque tabula Tibrin, atque illa metus Infunde parte: Nate tu parte altera Per alta Romae moenia inscensum manu Molire forti. Crastinus nobis dies Regnum et triumphum, militi praedam dabit. SCENA QUARTA. Dymas Magus per aera Perusium translatus, Romulo fortunam Patris videndam exhibet in Phaetonte, persuadetque Romulo, ut secum se aeri committat, ac Patri sistat. Romulus. Dymas. Sol. Phaeton. Maguscus. Dym. Adeste nostro nubium ingens sinus Voto obsequentes; meque Perusina procul Locate arena. Statis affixae polo In iussa lentae? Quin Giganteo impetu Inobsequentes nubium irrumpo in sinus, Suaque totum sede devolvo polum? Hodie sinistris nubibus inanes fero Dymas labores. Erebe, dum in fraudes meas Aether reluctans languet, ex antro ultimo Piceum volumen exsere, et fumo abditum Dymanta siste Romulo. Ut soles celer In vota properas. Rapite me obscoenae stygis Obsequia. prompta. Rom. Nostra difficili natat Carina ponto, seque post sortem asperam Asperior urget. Bella tractamus diu, Nec ulla nostram Laurus in frontem venit, Aut palma dextram. Longa Perusinos premit Obsidio muros, nec tamen palmam exprimit. Et (quod malorum summa) tractamus manu Trepidante bella. Primus exitii ultimi Gradus est, timere. Quamdiu mentem incitat Mavortialis flamma, nec trepidae metu Titubant cohortes, aliqua vincendi super Spes nutrit animos: quando iam totas virum Timor phalanges occupat pigrae fremunt In arma dextrae. Nempe qua metus subit, Hac palma migrat. At, quis adversus gradum Tendit citatum. Dym. Romule agnoscis? Rom. Virum Doli capacem nosco. Quo vento fluit Fortuna Patris? Dym. Quo solet vento Ducum Fortuna ferri; quando plus stimulat furor, Quam ratio mentem. Rom. Languido? Dym. Caelum bonis Votis repugnat. Rom. Forte iam magna stetit Decisa causa clade? Dym. Vicina imminet Sors, quam timemus. Stant adhuc castris suis Opposita signis signa. Spe tumidus Pater Laurum reposcit, seque magnanimo rotat In arma nisu, sortis ignarus suae; Quae iam virentis laureae augustum decus Transferre in hostem nititur. Rom. Sic tu Patri Vates sinister? sic mihi infausti canis Eventa belli? Dym. Veritas sucum fugit Nescia timoris. Si lubet coram dabo Videnda fata Patri, et quali rotet Se sors iniqua turbine. Rom. Hoc nobis dabis, Quod diu subhorret animus, et tortor sui Pavor tyrannus pingit. Obsequiis tuis Habes Avernum subditum. Patris iuvat Vel sic videre fata. Dym. Consiste hoc loco: Phaeton, quid umbras inter et tetricas lates Famae tenebras? natus in lucem male Nocte tumularis. exsere in apertum diem Nominis avarum pectus, et Patrios age Per astra currus. Gloriae hac iter patet. Phaet. Satis umbrarum flammee Genitor, Hactenus altum stemma oppressis. Taedia noctis lucis amantem Sobolem affligunt, da Pater aureos Flectere currus, medioque polo Spectare orbem. Sol. Tua damna petis. Sunt stulta nimis vota iuventae: Intima rerum dum non penetrat, Exteriori specie capitur. Non quae placeant, sed quae prosint, Posce, o Phaeton. Pha. Istud prodest: Pectoris ignes non opprimere. Sol. Numquam prodest, tentare suo Maiora statu. Pha. Numquam prodest Nobilis animi vivacem ignem Semper in arcta claudere arena. Publica quaerit fama theatra. Sol. Publica quaerit fama sepulchra, Primus ad lapsum gradus est, altas Tentare vias. Pha. Per praeruptae Gloria graditur nominis avida. Sol. Funera quaerit per praerupta Gloria nimii nominis avida. Pha. Annue nostris, Pater o votis. Sol. Nocitura petis. Pha. Provida mihi mens Oculusque sagax, pectusque capax, Fortisque manus, totusque imo In corde Pater. Sol. nimium nate Tibi blandiris. Pha. Concede Pates. Sol. Audi Patrem nate monentem. Pha. Audi sobolem Phoebe precantem. Sol. In tua celeras fata ruinam. Pha. In mea cumulo stemmata famam. Te Patre natus, Patris exemplo Trahor in lucem. Sol. Sed tibi pariet Lux ista graves, nate, tenebras. Pha. Audi natum Phoebe precantem! Si quis nostri est amor, exaudi! Sol. Cedo roganti. Huc nate volatum Tende, quadrigis succede meis. Cedo. iugales rege sternaces, Breviore lupo, mediumque tene Limitem Olympi. Pha. Patris monita Sunt una mei regula voti. Tandem nostris serva ministrat Gloria votis Imus honoris Iter auspiciis Phoebe secundis. Ite iugales, ite quadrigae, Qua se nobis pandit aviti Callis honoris; qua sublimis Videamque orbem, videarque orbi. Sol. Nate exerras: medio calle Tutior ibis. Quo iuvenilis Te rapit aestus? quo nate furor? Pha. Quo me pulchri gloria gustu Ebria honoris provocat. Ite. Ite iugales, qua se summi Pandit Olympi semita nostris Radianda rotis. Huc mortales Luminis avidos vertite vultus. Sol. Heu! cave laevum Phaeton callem. Stulte peribis. Pha. Quo rapis Aethon Pyroisque manum? Sol. Frenum loro Breviore tene. Pha. Pater heu! rapior. Sol. O quanta dabis busta sepulto Phaeton mundo! Ph. Pater heu! rapior. Sol. Heu flagrat orbis! Pha. Rapior. Pater heu! Flammisque cremor! Sol. Stulta ambitio! Sua damna petit. Discite, si quos Nominis alti cremat ambitio, Moderata sequi. Sit sua votis Mensura: cadunt, quando excedunt. Quae quisque potest, haec quisque petat. Numquam felix immoderatam Ambitionem finis honestat. Dym. Haec sors Parentis, Romule, est. Rom. Ergo Patris Fortuna nostro Marte firmanda est. Dym. Manus Geminae ictus est robustior. Quod non potest Sola una virtus, socia virtuti potest. Rom. O totus, utinam! Romulus sese suo Sistere Parenti possit! Dy. Haud dubita: Patri Sistere totus. Nubis en vastum venit Caelo volumen. Ma. Promptus obsequiis tuis Adsum Maguscus. Dym. Romule, hunc mecum sinum Inscende nubis, Perge, qua Romam est iter. Mag. Et ubi Maguscus? Dym. Perge. Mag. Sed pergat simul Maguscus. Orco digna, et Acherontis lacum Promerita nubes. Nolit infidus Dymas. Tamen Dymantis umbra, quo perget, sequar. SCENA QUINTA. Maximus Urbis Consul Maxentii Tyrannidem detestatus, mittit Selium servum suum (quem ignorabat suum esse filium) cum literis ad Constantinum, quibus deditionem Urbis, et Civium obsequia pollicetur. Maximus. Selius. O Roma, iam non Roma; sed Averni specus; Tot innocentum Civium infamis nece, Et tot nocentum scelere confusum nemus! Quae tuta virtus publicam mundi potest Spectare lucem? scilicet quondam scelus Prodire puduit, seque claudebat suis Timidum latebris. Quando iam Romam premit Crudelitas Maxentii, quaqua patent Compita, theatra funerum, et vastae gemunt Scenae furoris. Nulla criminibus vacat Aetas, vel ordo. Militis saevi calor, Ducis libido, quae licent, quae non licent, Una bilance ponderant: Nulli sua Fortuna tuta est. Sed parum est. Nulli caput Vacat periculo. Et hoc parum est. Nulli sua Secura coniux: quamque commendat magis Pudor, aut honestas, Coniugi minus suo Secura vivit. Vidimus ferri metu Raptum pudorem Virginum, Timidus tamen Sorte hanc Quirinus patitur. At felix scelus Non longa ducit stamina. Ex alto Deus Qui spectat orbem, tolerat innocuos premi Quandoque, sed non opprimi. Atrocis videt Furias Tyranni; at vindicem simul excitat. Impune nullus Imperi sceptro impium Iungit furorem. Nemo cum noctis tegit Iniqua terras Umbra, rediturum diem Desperet orbi. Terminis constant suis Adversa. Constantinus in tanto mali Turbine, benignum sidus affulget tuis O Roma lacrimis Certa num semper fides Tua mihi Seli? Sel. Dubia quae numquam fuit. Max. Cum fors faveret. Sel. Prosperis rebus fidem Tentare licuit, asperis qualis foret. Max. Parant amicos prosperae. Sel. Adversae probant. Max. Et saepe frangunt. Sel. Melle nutritos. Max. Dapem Prospera vocabis melleam. Sel. Imo lacteam. Max. Quid ista distant? Sel. Plurimum. mellis sapor Est dulcis; at non nutrit. Max. Adspondes? sinum. Grandia tenentem arcana recludam. Sel. Potes. Si fallo temere, medius invitis dies Moriatur umbris; Iura distracti poli Elementa rumpant; cuspide intorta furens Olympus istum verticem in Flammas agat. Max. Pridem tyranni sceptra, et obscoenum iugum Excutere mens est. Sel. Unde turbatis potes Sperare rebus? Max. Unde vix ullam putas Spem promicare Roma iam sentit graves Duri secures Imperi, et semper novo Sanguine tepentes Civium; iamque invocat Legitima castra Flavii. Fidem tuam Hic posco Seli. Sel. Iuro. Max. Mentita tege Dolos lacerna. Talis in fraudem places. Ut castra penetres, finge palantes boves Ab insolente militum abreptos manu. At has tabellas occule, et fido tege Crini involutas. Tela iam fraudis fluit. Sic perge Seli Tota Romanae quies In te recumbit Urbis, et Latii salus. Sel. Sic mihi benigno faveat annutu dies. SCENA SEXTA. Dymas sistit Romulum Maxentio Parenti: cuius praesentia hic in spem erigitur. Maxentius. Romulus. Dymas. Ma. Ades labantis una spes amplae domus, Levamen unum Romule, et partem gravis Quod porto dudum, ponderis, mecum subis? Rom. Per tot Gradivi turbines, per tot vices Servatus atrae sortis, auxilio patris Adsum superstes filius. Parvo stetit Mihi vita morsque limite. Maxen. At superes tamen. Rom. Munere Deorum Dym. Munere Dymantis magis; Ego te per uda regna furialis freti, Per operta tenebris nemora, per flammam et focos Periclitantem sustuli. Rom. Verum est. Tibi Producta vitae stamina, et rogi ultima Supplicia victa debeo. Max. Quem tu mihi Rogum renarras? Rom. Quem mihi nuper strui Pater imperasti. Max. Filio rogum strui Ego truculentus iusserim? Rom. Captus levis Errore famae. Max. Fama te mendax neci Datum canebat. Rom Vivo. Damnatus tamen Errore Patris, ultimo vitae steti Cadentis apice. Max. Fabulam ignaro canis. Rom. Pyra veritatem firmat. Max. Hac natum Pater Indere parabam Caelitum ordinibus, tuba Mendace famae lusus, exstinctum mihi Quae te ferebat. Rom, Ibat effigies mei Sublimis humeris Civium, et clarum premens Pulvinar ostro, ferculum busto sacrum Diis inferendum; verus inferias Stygi Ibam daturus Romulus. Max. Cuius dolo? Rom. Furore patris. Ma. Mortuum sic te pyra Caelo inferebam. Rom Mortuum nondum, mori Pater iubebas. Ma. Submove errorem patri Oblivioso, nate, Rom. Cum nostro frequens Pompa rogali funeri extremos daret Populus honores, adstiti, instantis necis Non vanus augur. Namque dicebam, pater Qui me Deorum miscet Indigetum choris, Obiisse iam me credit extremum Diem: Ergo negabit vivere, et falsam ratus Larvam negabit sidera, negabit solum: Et actus ira pandet Acherontem mihi. Praesagus animus vera praecinuit, Steti Ante ora, fassus sanguinem, et natum patris. Qui sum, negabar esse; qui numquam sui, Credebar esse. Nempe sic me oris tenor, Scriptura frontis, linea genarum gravis Tractus humerorum, gestus ac vocis sonus Formavit olim; ut crederet, qui non fui, Syllanus esse. Hinc omnis erroris, Pater, Origo manat. Profugus hinc signis tuis Sum iudicatus, et sacramenti dati Transgressor audax, Flavio Marti meas Dicasse turmas; undique ad mortem tuo Iussu petitus per salebrosas vias Nemorumque saltus invios coepi fugam; Donec paterno vultui oblatus, Patris Acerba retuli fulmina, accensam minis Iraque frontem, et Romuli occisi reus Damnabor illo Romulus verus rogo, Quo ficta statua Romuli indigetes Deos Auctura stabat. Maxen. Romule, innatum Pater Hoc erimen ausus? Rom. Error, et caedis meae Vulgata fama vindicem Patris manum Armabat ira. Max. Parce, sum nocens pater; Quod innocentem filium, fortem, probum, Patri obsequentem, gentis Ausoniae decus, Stirpisque gemmam patris insanus furor Temerarit ira Rem. Culpa, quam ignarus patrat, Veniam meretur Error excusat nefas. Max. At quis furentis Romulum Flammae rogo Eripuit? Rom. Arte Colchica instructus Dymas Imbrem evocavit nubibus, quo se stitit Perfusa flamma; turba spectatrix loco Abacta fugit Rediit in pectus vigor Amorque vitae: ardente desilio pyra, Celerique vitam redimo pretiosam fuga. Max. Habe parentem Romule. Rom. Et natum pater Habe obsequentem. Maxen. Romulo vivo vetus Spes mihi resurgit. Rom Filius vivo Patre Animos resumit. Dym. Alteri alterius amor Addit vigorem. Ma. Flamma sic flammam iuvat. Rom. Sic fluvium adauget fluvius. Max. Hac genitor manu Subigam tumentem Flavium. Rom. Hoc natus patre Romam triumphis augeo. Max. Addicis Dymas? Dy. Natus parentem fulcit, et natum pater. Max. Sed ecce ad aras pompa sacrorum subit. Assiste Patri nate, nolentes Deos Cogam in favores, sponte venientes colam. SCENA SEPTIMA. Maxentius Marti sacrificat sinistro omine. Maxentius. Volumnus Sacerdos Martis. Veranus Mysta. Dymas. Salii. Praeco. Instructa Martis ara consuetis calet In vota flammis? Vol. Foribus assistit Deo Bos victimandus, fronde redimitus caput. Festoque flore cinctus, instructae foco Calent acerrae. Max. Sacra Bellorum patri Placando agantur. Rom. Illius nutu meat Fortuna belli Nullus invito Deo Hostem subegit. Vol. Quis quis hic Marti facit Lustretur unda. Caelites putas amant Foventque dextras. Ver. Quisquis assistit Deo Est expiatus. Vol. Cinge verbena caput. Mente evagari crimen est, quando Deo Adstas sacerdos. Ver. Tempora sacrata virent Redimita fronde. Vol. Vina. qui Marti facis, Socio propina. Per merum in pugnas calet Animosa virtus. Ver. Quisquis hic aras colit, Bibit Gradivum. Velum, Victimae in tergum meri Everge partem, tingatur focus. Veran. Stupuit ad undam taurus, et flammae, sacro Crepuere latice. Vol. Praeco consuetum intona. Praec. Procul hinc profani. Martis interpres iubet. Procul hinc profani abeste. Vos tacitis pii Favete linguis. Volum. Dexteram armatus Popa Protrahat ad aeras victimam. Ver. Lento gradu Invita sequitur. Volum. Flamine obducto sacram Obvolve frontem. Vota bellorum Patri Popae vovete. Vota delectant Deos. Popa. Mars soli magnum decus o Quirini! Si tibi sanctis amor in medullis Patriae bullit, vigilasque Romae; Annue votis: Nostra Romanis coque corda flammis; Ut ferox mentem rapiat per arma Spiritus; magni decus o Quirini Annue votis. Vol. Iam bellicoso vota Maxenti potes Concipere Patri, pronus in vota annuet. Max. Bellorum Gradive pater, quem pulchra verentur Agmina Romulidum. Cui magni pectoris ardor Servit, et heroae veniunt sub signa cohortes: Cuius ad imperium sese victoria flectit, Dispensatque decus famae: tu Caesaris arma Dirige magne parens; exsultantemque superbis Latronem spoliis Tiberino immerge sepulchro. Huc age Mars animum, et qua tempestate cadentes Irruis in populos, quo fulmine conteris urbes, Si te Roma iuvat, Romam defende Quirini Progeniem, et domito pacem compone tyranno Sic nos vota damus, sic dona rependimus aris. Vol. Tu cui terrifico riget inflammata metallo Dextera, quem sequitur rapido discordia passu, Utricesque minae, qui laurum in tempora solus Inclinas Gradive pater; si te iuvat aris Numen adorari, multoque altaria tabo Diffluere. Armatis in Flavia funera turmis Suggere fulmineo flagrantem ardore calorem, Et constantino trepidos infunde timores; Ut cadat, et Romae tandem Victoria cedat. Exsuscitetur ignis. Ver. Exarsit. Vol. Sacris Ingerite flammis tura. Ver. Panchaeum dedi Iam munus aris. Vol. Qualis effulsit iuba Coloque acerris? Ver. Flamma vix micuit, petit. Non unus illi fulsit aspectu color. Non una facies mobili flammae fuit. Caerulea primum, deinde sanguineis notis Permixta fulsit, ultimum in tenebras abiit. Vol. Qua parte micuit? Ver. Turbido ad laevam sinu Prosiliit ignis? Vol. Rectus an crinem extulit? An latera circum serpsit incertus viae? Ver. Circumvolutus marginem in partes duas Discessit et se flamma discordi scidit Rixata luce. Vol. Parte qua sumus volat? Ver. Pars nube densa dexterum in latus ruit, Pars fluctuante verticem motu tuum Involvit, inde tenuis in ventos abit. Vol. Inter tumultus mentis incertos Dei Arcana nondum teneo. Quod vidi, malum est. Sed unde, vel quod; Numen iratum tegit. Patet ira certo Numinis signo; tamen Quid illa nobis ira portendat mali, Pudet profari Caelites. Propius sacro Igni admovete victimam. Ver. Attollit caput Trepidusque pavidum taurus avertit gradum. Vol. Iterate vota Numini. Eoo imbuo Dum ture flammas, atque Achaemenius vapor Manifesta belli signa subeundi notat. Popae. Mars soli magnum decus o Quirini! Si tibi sanctis, etc. ut supra. Ver. Stat ara segnis. et sacri trepidant foci. Vol. Arae admovete victimam. Veran. Haec sacros petit Cornu ministros. Vol. Numini assuetum date Plausum ministri, casside armati caput, Clypeo sinistram, dexteram ferro graves. Satis est. Sacratas ingero dum igni dapes, Geminato magno Numini cantus Popae. Popae. Mars soli magnum decus o Quirini.! Si tibi sanctis, etc. ut supra. Vol. Imprimite cultos victimae. Qualis sacram Stetit ad securim? qualis in terram ruit? Ver. Expavit ictum taurus, et quaerens fugam Et huc, et illuc dubius avertit gradum: Et vix ad aras dextra pugnantem impulit. Tamen securi cecidit, et spuma solum Infecit omne. Vol. Viscerum certas mihi Notas revela. Ver. Vulnere impacto cruor Ater, pigroque lentus incessu fluit; Agitata trepidant exta; spumanti iecur A felle tabet. viscera effugiunt manum: Cor sede vulsum propria ac mersum latet, Aegrumque penitus marcet et tabo fluit. Vol. Portenta rerum! Max. Signa quam tandem mihi Sortem loquuntur? Vol. Nosse. quae Caesar petis, Nescire cupies. Max. Non satis sortem levat, Nescire sortem Sive per tragicas mihi Minetur iras, sive ridentes fluat Sors in favores, iste constantis tenor Animi triumphat. Ede: securos solet Etiam supremus facere fortunae furor. Vol. Odere Reges dicta, quae dici iubent. Max. Odere Mystas; quando, quae dici iubent, Proferre tardant. Vol. Caesar obsequium pete Maius loquela. Max. Qui tacet iussus loqui, Praestae quod debebat, obsequium negat. Vol. Non magna posco: liceat hoc unum mihi Silere. Max. Liceat Caesarem atque Urbem simul Perimere. Tantum nempe quod poscis, nocet. Vol. Siluisse nulli nocuit. Max. Evertit tamen Vox pressa Amyclas. Quando per silentium Tegitur minantis Sortis incumbens furor, Tacere scelus est. Exprime, aut ferro exprimam Negata verba. Vol. Vocis invitae iubes Obsequia Caesar. Parce si iussus loquor Quae forte mentem Regiam in fluctus agent. Max. Veniam merentur verba, quae iussus dedit. Vol. Vel ludit aether vota, vel rigidus tuis Bellis Olympus instat. et turpi exitu Funestat arma Desine. Irarum sat est. Nolente quisquis numine in ferrum ruit, Demens ruinam vertici adsciscit suo. Max. Audio minantem. Dextera invitos Deos In arma cogam; quemque signavi, exitum. Donabo bellis invido armorum Patre, Nolente caelo. Vol. Numina in nefas habent Parata tela. Max. Caesar adversas habet Fulminibus iras. Vol. Debiles iactas minas. Max. Quibus in ruinam sidera et Divos traham, Terrasque vertam. Sacra, non sacra impio Sanguine natabunt: nullus inveniet suae Saluti asylum: feminas mixtas viris, Pueros, puellas, lacteum infantum gregem Quadrupedis ungue proteram: nullus nece Peribit una: mortuos cogam mori, Perimam peremptos. Perge. me furor rapit. Vol. Si saevientis laureae starent minis, Victor tyrannus astra calcaret pede. Sed arma causa honesta, non furor regit. Qui vult sinistra proelia, furore incitet Invita sidera, et reluctantes Deos. SCENA OCTAVA. Selius interceptus cum literis, et Maximus Consul habitae cum Constantino conspirationis reus Maxentio Tyranno sistitur: uterque morti adiudicatur. Maximus venit in cognitionem, quod Selius sit filius suus, quem hactenus servum habebat: Selius vicissim Maximum Patrem agnoscit, alter pro altero mori certat. lubetur filius Patrem occidere. Hic pietate motus se ipsum potius conficit. Pater super filii cadavere indolens, idem facturus erat, nisi prohibitus fuisset. Maxentius. Maximus Consul. Selius. Max. Probrum Quirinae gentis, infandae caput Reum castatae, Consul infamis, Stygis Abominanda pestis, in dignus die, Indignus aura publica; hac Urbem fide Civesque servas? Maxi. Roma qua solum potest Immunis esse. Maxe. Roma qua solum potest Subdi tyranno, Maxi. Quem nimis tolerat diu Gemente populo. Maxe. Rideor? in os haec mihi Obtrudis audax? Maxi. Consulem ut decet. Max. Decet. Ut proditorem patriae. Iuris, Deum. Maxi. Nec iura patriae prodita, aut laesos Deos Agnoscit animus: iura servare et Deos Consul petebat. Maxe. Nempe testatur manus Tuae hoc character. Flaviae stirpis decus Iuste Imperator, Romulae Gentis salus, Latiique columen, Urbis afflictae unica Spes et levamen, generis Ausonii parens, Amorque Constantine; si votum excipis Populi Quirini, cura si patrum movet, Si te Senatus fata suprema, et preces Tangunt gementis Urbis, et frontis notae Iniuste ademptae vertici, et sceptrum manu Gemens tyranni; iura si Patriae aestimas. Ne differ arma, Grande, quod patimur, malum, Moram exsecratur. Si venis, magnum tibi Cumulas honorem, Civibus pacem, necem Certam tyranno. Stat sacramento tuis Iurata Roma partibus fidus tuis Studiis Senatus; Civis adicit fidem. Populusque vitam. Crastinus quando dies Deterget astra, parte qua Tibris natat Advolve Castra Civis occursu hosticam Simulabit iram: deinde complexus suam Sinu Salutem, magna pars ibit tuo Praevia triumpho perque calcatum trucis Caput tyranni Tarpium inscendet iugum Haec vota Romae, Civium, Plebis, meae, Latii, Deorum Supplices Caesar tuis Cerne advolutos genibus; et qualis soles Tuis benignum si lus auxilio veni. Itane cruente consulis Patriae bono, Romae saluti? Maxi. Non nego, sed nec pudet. Maxe. Sic tibi Quiritum, ac Romulae gentis salus Amorque Constantinus est? hoc Caesare Me crimen audes? senties quando hoc scelus Cruore stabit Frontis in iuste iubar Egone ademi, Marte quod fido mihi Miles paravit? Stat sacramento alteri Fidus senatus? Hostis est ergo mihi: Iuratus hosti in arma, periurus mihi est. Properate sida militis lecti cohors, Per quam serenum teneo Regnorum iubar, Et iura Romae; vestra quod virtus mihi Diadema peperit, vestra conservet quoque Immune dextra; carcerum abstruso specu Claudite senatum; plebis emotae dolos Opprimite ferro. Crastinus quando dies Deterget astra, sentient lumen sibi Ire in tenebras noctis. Occursu hosticam Simulabit iram Civis? Occursu hosticam Iram anteverte miles. In poenas pari Eant procella, qui scelus tantum pari Furore tentant. Nullus est mihi innocens. Communis urbis culpa communi quoque Poena expietur. Maxim. Nempe sic Civi probas Mores tyranni. Maxent. Nempe sic urbis pium Me probo parentem. Maxim. Quando tot sora, et domos Caedibus inundas. Maxen. Quando tot nocuos neco, Ut innocentes tuear. Maxim. At solum innocens Nocens tyranno est. Maxent. Maximus sui exhibet Documenta verbi. Maxim. Qui nocens visus tibi, Quod studeat urbi. Maxent. Iura quod Regni impio Transscribat hosti. Maxim. Iura quod regni suo. Domino reponat Lege si hac iubes mori, Quod te tyrannum Romulae gentis querar; Moriar libenter. Maxent. Lege, qua ultricem vocant Scelera securim: Lege, qua numquam manu Stant tuta sceptra, aut fronte securum iubar, Dum spirat Hostis; lege, quae in gratum vetat Agere inter homines. Quo lacessitus malo Mihi haec rependis? Cui Quirinalis dedi Secunda Romae iura: quem vulgus supra Posui ad secures, quem Magistratus meo Iussu audiebat; sic remetiris vicem? O foeda semper mentis ingratae lues! Hoc ergo velles frontis augustae iubar Nostro revulsum vertice? hoc sceptrum meis Manibus ademptum? lateris hoc ostrum suo Perire Domino? Marmor in duro tibi Tantum rigescit pectore? An tanti est tibi Stravisse turpi columen augustum nece, Cui nixa Romae penitus incumbit salus? Sed fraus aperta est. Semper a tergo imminet Haec poena sceleri, quamlibet sese occulat, Numquam latere posse. Iam parta ultio est Cum culpa patuit. Maxim. Culpa si mortem mea Meruit, superstes Selius facto meo Vivere meretur. Maxent. Par scelus poenam parem Trahit in utrumque. Non minus servus reus Est exsequendo scelera, quam Dominus reus Sit imperando. Maxim. Poenam in auctorem redit: Si quid patratum credis, est crimen meum. Supplicia subeat ille qui fecit nefas. Hic imperanti fidus, obsequii sui Munus meretur. Maxent. Quale debetur tibi, Qui scelera mandas. Maxim. Sim reus; non est reus. Sevire qui iuravit, et servit. Maxent. Nisi Quando imperata publico bono nocent. Maxim. Si nocuit aliquid, quidquid id fuit, meum est. Ego imperavi crimen, ego sceleri modum Viamque feci. Maxent. Rapite sceleratum caput, Membrisque membra avellite, et rabidis date Epulanda canibus. Selius. Proximum o Divis caput Invicte Caesar! Ma Aufer a genibus manum Scelerose serpens. Selius. Caesar hoc unum precor. Maxent. Precare; sed non vivere. Sel. In mortem iube Me Caesar ire: vivere at patrem iube. Max. Patrem? Sel. Benigne filii amplexum Pater Admitte. Dubitas? sum tuus natus, pater, Quem tot per annos stemmati ereptum gemis. Maxent. Tene ergo servum finxeras? Sel. Servus fui Nec esse soboles desii. O duras vices! Quod ante patrem noscere negatum mihi, Quam cum cadendum est! Maxim. Fateor affectum patris Meiere Seli, nec tamen fateor patrem, Nisi signa prodas. Maxent. Siste dum natus patrem, Paterque noscat filium. Sel. Quondam patri Qua forte raptus, nescio; Aegypti plagas Peregrinus hospes, generis ignarus mei, Exul subivi; quemque votivo colit Apin Canopus ture, adoravi pari Cultu Tonantem. Cana tum forsan meae Templi sacer dos condolens sorti, puer, Ait, benigno solis aspectu sate, Sed invidente sortis agitate alea Casus per omnes, generis ignarus tui, Aliis, tibique ignotus, hoc tandem solum Peregrinus hospes debili cymba tenes. Sed fata quam diversa sunt caeli! mare Olim procellis aestuans motis, sinu Te Patris amico avulsit, atque Euro dedit Praedam rapaci Te pater multa Italum Lacrima per orbem flevit, et multa prece Surdum rogavit Numen. At, sero licet, Signata tandem sideri adveniet dies, Quae tibi parentem, teque tot functum malis Reddet parenti. Nempe cum pronum caput Subdes securi, sata ut avertat tua Aliquis subire fata contendet. Tuus Est ille genitor. Dixit; et Lunam dedit Gemmis nitentem: Genitor hanc collo tibi Suspendit, inquit, quando puerilem togam Bullis parentum compsit: Et similis tibi Luna rubefactis cornibus pectus notat. Gemmam tuere: sique adhuc dubitas pater, Tuere pectus filii: Maxim. O fili, mihi Sidere benigno reddite! O qualis redis? Servus reusque: post tot exactas tuae Sortis procellas, post tot exilia, et gravis Iuga servitutis! Nempe deflendus redis, Idemque amandus: gaudium et maestos simul Adfers dolores. Auctor ego mortis tuae Dum te recipio, perimo. Sed vives patris Morientis haeres. Caesar, immites fibras Si flamma nondum deserit, et adhuc iuvat Saevire ferro, pectus hoc ultor pete, Quod innocentem filium genitor nocens Tuo furori victimam aptarim. Sel. O pater Tu vive potius; quosque mors adimet mihi Annos, tibi reponat. Maxi. Hoc absit scelus Pio a parente. Sel. Sicne crudelis pater Vetas pium esse filium? Caesar, ferum Huc verte chalybem: cerne poenarum capax Divesque pectus sanguine; hic irae graves Exstingue flammas. Vivat innocuus pater, Romae, tibique Vivat, et senio gravis Tua iura multa Consul in lustra audiat. Maxi. Fili parentis facilis ad nutum obsequi Si quid merentur capitis hae nostri nives, Si quid parentis nomen! Sel. O genitor diu Mihi negate, nunc Patrem demum proba Te mihi. Max. Nihilne nate concedis Patri? Sel. Nihilne genitor filio? Max. Possum Pater Etiam imperare. Sel. Filius possum preces Patri admovere. Max. Per Patris blandum precor Te nate, amorem, quasque manare aspicis Per ora lacrimas! nate! non aliquid Patri Sperare fas est? Sel. Genitor ut vivas. Max. Mori Ut liceat. Max. Ensis vindicis flammas reus Meruit uterque. Neuter alterius scelus Suo expiabit sanguine. Max. At maius nefas Est imperare scelera, quam scelera exsequi. Max. Et imperans et obsequens unam facit Sceleris catenam. Nemo si iubeat nefas. Nemo exsequetur: nemo si paret quoque Nemo iubebit mutuo haec sese trahunt, Iubere et exsequi Duplice tamen Pater Se damnat ausu. Patriae tractat suae Consul ruinam. Grandius an aliquid potest Coquere vel hostis? Deinde non satur suo Crimine, cruentum in facinus et natum trahit. Max. Minus ille aberrat, iussa qui Domini facit Seseque solum fingit imperiis parem Maxe. Uterque iustas ensis irritat faces. Uterque mortem provocat. Nostri tamen Benigna sceptri lenitas, mitis manus. Blandumque ferrum tenuat urgentis necis Supplicia merita, et pendit unius nece Culpam duorum. Meta stet natus Patri Paterque nato: missili armentur manus Utriusque telo. Quisquis alterius prior In cor sagittam fixerit, vivet. Maxi. Stygem Audio iubentem. Viscera ut nato pater Natusque Patri rumpat? o Roma procul Abacta pietas! Maxe. Sic volo et iubeo: manus Aptate telis. Maxi. Ergo tu vives meae Pars magna vitae, nate. Me satis est iugo Voluisse patriam solvere, et tanti decus Meruisse facti. Taedium vitae meis Iam sponte canis instat, et praeceps trahit Fatum senectus. Nate tu votum Patris, Tu iussa Caesaris expedi; et misso fibras Transadige telo Renuis? Hoc iubeo Pater. Saltem supremum Patris imperium cape. Sel. Ego ille, stygia vipera palude edita. Ego ille, Averni fusus ex antris Draco. Qui corda lacerem patris? o tellus mihi Dehiscat ante, perque radiantem aethera Praeceps agatur Phoebus. Eumenidum scelus Pater imperasti. Maxi. Iussa non audis adhuc? An stirpe Fabia genitus indignum meo Nomine bibisti sanguinem? Vitam mihi Si nate poscis, eneca: Vitam dabis Feriendo pectus. Vita natorum recens Est vita Patrum. Maxent. Terminus liti et modus Sint nostra iussa. Tu prior Seli in patrem Iaculare telum. Sel. Quando sic Caesar iubes, Habe obsequentem Selium. Quicquid iubes Aequum facis iubendo. Max. De rostris patrem Statuite metam. Sel. Gravius hoc telum date. Max. Iam nate dignam patre te sobolem probas; Fabiique generis indolem. En cordis patet Aperta scena. Maxe. Dubis quid toties manus Suspendit ictum? Caesaris iussa expedi. Sel. Telo hoc amanti debitum solvam patri. Sic, sic iuvat perire, quo vivat pater. Max. Heu nate! in uno vulnere occidis duos Date mi cadentis filii exsangues genas Libare maesto basio. Infelix pater! Infauste nate! sic tuum invisis patrem? Itane parentem diligis? leto tuo Sic nostra fata redimis; At gemino patrem Funere trucidas. Morior aspectu prius Nati cadentis: deinde quid telum facit Tam nobili haustum vulnere? invitat meam In paria dextram vulnera, ut nati super Funere recumbam funus, et maestus tuam Umbram requiram. Tantus in patrem tuum Amor, meretur funere rependi pari. Quae te probarunt filium mihi, me tibi Probent parentem spicula Hoc nati fides, Hoc lex amoris, fasque naturae iubet Maxe. Prohibete famuli facinus, in iectis manum Tardate vinclis. Pereat, at qua non volet Perire dextra. Sceleris exacti nota Graviora tela provocat. Rapite ocius Procul hinc nefandi sceleris auctorem, et suae Patriae inimicum, perque torquendi vias Mille laniatum pabulum alitibus date CHORUS. Pugna Pietatis et Impietatis in aere repraesentatur. Impietas accepto fatali vulnere prolabitur. Pietas. Impietas. Imp. Expulsa prius Martis arena Integra rursus sistor arenae. Gravior prima est ira secunda. Iam suprema est tentanda meo Medicina malo. Vel cadet illa, Vel ego Litem hic dirimet campus. Vincere, vinci; gloria par est Vincam? Stabit nostrum Imperium. Vincar? fuso Roma cruore Fundata olim, nostro rursus Sanguine stabit. Stare cadente Patria, pulchrum est: pulchrum est patria Moriente mori. Prodit en iterum Aemula sceptri. Piet. Semel obtentae Campus arenae patet alterius Pugnae arbitrio. Prius in turpem Conversa fugam cruda Impietas, Nunc perimenda est. Primum, alterius Belli, bellum est omen. Facile est Hostem timidum vincere. Imp. Facile est Hostem timidum vincere? mene? Timor ardentem est versus in iram: Metu ab extremo furor extremus Saepe in caluit. Piet. Video monstrum? Video spumam turpis Averni? Imp. In tua natam funera cernis. Bellua regnis excede meis. Piet. Romae exitium, Latii pestis, Fax Imperii, Procerum latro, Exosa polis, invisa solo Bellua, regnis excede meis. Imp. Quid ventosum furibunda moves Ore Gradivum? consere dextram. Age, supremos exsere totis Draco visceribus pectoris ignes. Fiet. Age, consuetas fulminis Aquila Exsere flammas. Hoc habet. Astra, Vobis palmam refero Pietas. Non ego; Numen vicit in isto Proelia signo. Sic bona semper Causa triumphat. ACTUS IV. SCENA PRIMA. Pons ligneus Tyranni iussu Tiberi imponitur, malum omen praesagientibus Nymphis et Tritonibus. Metellus Consul. Operae. Tiberis. Chorus Naiadum. Chorus Tritonum. Met. Operis struendi Tiberis hic offert locum; Properate. Segnem Caesares servi manum Odere. Primus gratiae ad culmen gradus Est, iussa facili Caesarum dextra exsequi. Chorus Naiadum. Tritonum, et Operariorum. Geminas Tiberis silvae exuviis Iungite ripas; vastasque dolis Nectite quercus. Laevo insidias Omine struitis. Nullus fraudi Locus est, quando Flavia caelum Arma tuetur. Non haec homini Bella tyrannus gerit: impetitur Deus, aeternos qui super orbes Videt humanos, retegitque dolos. Brevis est semper, nec tuta satis Vita dolosis fraudibus. Alnos Littore ab isto tendite in istud: Labor est vanus, suor inanis; Quem pia caelo non fovet astro Meliore manus. Scelus ad tempus Impune meat. Sed tamen hora Est sua poenae; quae, quod latuit Crimen, apertam trahit in lucem, Caput auctoris plerumque doli Repetunt. Sic qui tacite muros Subruit, ausu perit ipse suo, Tumulumque sibi fodit, alterius Cum damna petit. Fraus scelerati Animi est index. Hinc sibi semper Habet infestam Numinis iram. I Maxenti qua vocat ira, Qua rapit oestrum, qua citat ardor: Non effugies Numinis iras. Caput auctoris repetunt fraudes. Quae mala iusto damna, pioque Caesari adornas, in tua structa Fata dolebis. Iussu astrorum Caput auctoris repetunt fraudes. Mergere toto, crude tyranne, Mergere Tiberi. Tantum crimen Non parva potest unda piare. Mergere toto bellua Tiberi: Caput auctoris repetunt fraudes. Mergere Romae fatale probrum: Laetusque tuo funere Caesar Pura reponat gaudia Romae. SCENA SECUNDA. Vindicta divina armatur in Maxentium, ad quam clamat sanguis Martyrum. Inducit minacem Cometam, quem observans Dymas Magus, intelligit res Maxentii desperatas. Vindicta divina. Sanguis Martyrum. Dymas. Maguscus. Mart. Vindicta! vides impune scelus? Pigraque manu stringi cupida Tela coerces? Meruit pridem Impia saevi culpa tyranni Pendere poenas. Stringe volantis Vindicta manu fulminis ignes: Impune scelus parcendo foves. Stringe volantis fulminis ignes Vindicta manu. Vind. Cruor innocuus Me vocat astris. Noxia culpis Est mora poenae. Toxica pestis Late effundit, nisi scintillam Primam exstinguas. Venio, passu Lenta, sed ictu venio gravior. Marty. Vindicta! manu stringe volantis Fulminis ignes. Vind. Impune scelus Hactenus ivit. Iam venit hora Suprema malis. Numquam felix Scelus in longum ducitur aevum. Si quando tamen Deus indulget Longius aevum, gravior sceleri Poena paratur. Crescit ab ipso Tempore verber. Satis est: hora Iam tibi venit summa tyranne, Marty. Sic, Diva, manus urge: ut numquam Scelus in longos profluat annos. Dym. Quid hic Cometes crine ferali nocens Portendit orbi? Natus ex hydrae sinu Per gemina Cancri brachia incedit. Viae Incertus inde oberrat; atque Ursam prope Devexo itinere defluens saevo comam Iungit Draconi. Tolle iam moras puer, Tolle apparatum hunc. Mag. Sidera infausto meant Truculenta cursu? Dym. Non leve est Romae malum. Quod astra dictant. Natus ex hydrae sinu Rigidus Cometes indolem ex ortu trahit Orbi nocentem: gemina per Cancri means Brachia, caloris pestilens virus bibit. Ubi se Diaconi iungit, infestum attrahit Draconis ignem. Caesar in vado sumus; Brevisque sortis Zephyrus in tristes migrat Aquilonis iras. Perdita est Romae salus Faventis aurae. Ma Stygia nil ultra queunt Prodesse metra? nil Dymas? nil eruta Auxilia Averno? Dym. Tela confecta est mali: Romam reponet Flavius Romae; cadet Vetus Deorum cultus, excutient Iovem Delubra, Martis ara viduatis gemet Afflicta acerris: nulla iam Iuno polo, Bellona nulla, Iuppiter nullus. Dii Migrate Roma; funeri vestro haec dies Suprema luxit. ---- SCENA TERTIA. Dymas ex observatione Cometae Maxentio victoriam negat: ideoque a Maxentio occiditur. Iubet cadaver in Tiberim abici. Maxentius. Dymas. Max. ---- Audio. insueto gemit Dymas dolore. Mentis emotae sonos Hic aucupabor. Dym. Gelidus attonitos meat Horror per artus. Fata, Maxenti, polus Suprema sanxit. Max. Fata mihi sanxit polus Suprema? Dym. Belli Flavius palmam rapit Volente caelo. Max. Caesare invito potest Appetere palmam: Caesare invito tamen Numquam obtinebit Dym. Caelites vestram fidem! In me minaci tela iactentur manu: Parcant verendo Caesari. Max. Indignans furor Lupata rumpit. Pressa violentum impetum Adaudet ira. Bubo quid maestum canis? Dym. Adversa Romae fata, Iuratum tuae Caelum ruinae. Max. Siccine, infandum caput Blanditus ante Caelari laurum es meis Pollicitus armis. Dym. Error hic Orci fuit. Sic me docebat Erebus, et Averni data Responsa lacubus. Max. Errat et Avernus quoque? Dym. Quando futuros exitus rerum Dii Pandere recusant. Max. Pandere recusent Dii; Quodcumque velat diphthera, et caelum, manu Caesar refringam. Dym. Pone flammati minas Caesar caloris; quos petis, casso impetu Deos lacessis. Max. Nullus est caelo Deus, Quem metuat ista dextra. Dym. Quem metuis minus, Magis ille saevit. Max. Veniat e caelo Deus, Si vis gubernat astra, vel flamma solum Terret Trisulca conserat mecum manus: Ut discat esse fortius telum mihi, Quo frango terras, quo reluctantes polos Ago in favillas. Dym. Caesar incassum furis, Minasque iactas: iura non franges poli, Max. Quae iura? Dym. Quae Maxentium et tum dos ligant Orbis Monarchas. Max. Caesari an quisquam Deum Decreta statuat? Dym. Caesarem et populum premit Eadem potestas. Max. Vile, probrosum caput, Mendaxque larva: si quis est caelo Deus, Qui fata mundi torquet, et belli vices Pacisque flectit; umbra furialis tuo Hunc repete casu: postque vel caelo redux Anima, vel Acheronte esse testetur Deos. Cui flamma mentis ardet, hic sibi est Deus. I, tristis umbra, mergere extremo lacu Maerentis orci. Dym. Morior; et pigrae stygi Succedo larva, teque furiali sequar Ardore semper, donec Acheronti cadas Victima profundo. Max. Morere. Iam bubo tacet. Nullumque Numen esse, quod Rege altius Dominetur orbi, sanguine effuso probat. Abripite terrae pondus, et Tybri date. SCENA QUARTA. Indignans Tiberis cadaver Magi in littus eicit. Tiberis. Tritones. Naiades. Tib. Quae mihi stygiis Eumenis antris Eruta gelidas incendit aquas? Quis mihi toto gremio serpit Ignis Averni? Cremor in mediis Tiberis undis. Trit. Non hic Tiberis Natat in puris vitreus undis. Stygius lacus est, amnis Averni est, Orci est sulpur. Fuge Tritonum Turba cavernis. Trit. Mediis (monstrum!) Urimur undis. Undas fugimus. Tib. Quo Tritones? quo turba meis Assueta vadis? Trit. Acherontaeo Igne calentes undas fugimus. Naiad. Tacito stygius lacus illapsu Tiberine tuis miscetur aquis. Pellimur udis Nymphae regnis, Tiberine tuis pellimur undis. Non bene socius meat ignis aquae. Hinc sibi stygius rimatur iter Terrae superos amnis in orbes. Tib. Mergere Triton, mergere Nais: Quaerite, nostras qua parte venit Ardor in undas. Currite celeres, Quaerite faciles: Tiberis mandat. Trit. et Naiad. Celeres, faciles iussa paramus. Tib. Ardere undas, fervere gelu, Frigus aduri, non leve monstrum est. Trit. et Naiad. O portentum! Tib. Quodnam insolitum Turba repertum stupet ad monstrum? Trit. et Naiad. O portentum! Larva Acherontis, Mera Tisiphone, cruda Megaera Mediis ardet Tiberis undis. Tib. Erue monstrum, quodcumque latet Amne sepultum Procul hinc, procul hinc Toto monstrum hoc evolve Tybri. Procula nostris submotus aquis Titio hic stygios vomat ardores. Trit. et Naiad. Vivimus Io! Tiberine pater? Vivimus Io! rursumque gelu Redit antiquum. Vivimus Io! Tib. Roma triumpha! Nulla per aevum Tragicas ducit Fortuna vices. Quae presserunt maesta, secundis Tandem cedunt. Omnes. Roma triumpha! Adversa diu sors nulla premit. Si quando dies caput horrente Condidit umbra, rursus amoeno Surget inauro. Numquam durant Adversa diu. Tib. Roma triumpha! Roma triumpha! fors nulla premit Adversa diu. Roma triumpha! SCENA QUINTA. Turbatae Larvae corpus Dymantis ad Orcum deferunt. Larva Prima. Secunda. Tertia. Quarta. Larv. 1. Vae! vae! scelesto. scelera felici diu Quicumque cursu protrahis, tandem tua Claudere meta. Lenta si quando venit Vindicta sceleri; certa sed tandem venit. Silente semper urget a tergo pede Nemesis nocentes; fulminis semper manu Inflammat ignes: quaque suspendit mora Iras trisulci fulminis, eadem gravat Pondus parati verberis. Simulat Deus Nescire crimen improbi, et in annos tacet; Sed igne tandem loquitur, excussae facis Tortique fulguris. Errat, offensum minus Quicumque credit, quod diu impunis trahat Dies secundos, nec gravem telo manum Sentiat in ictum erumpere. Est sceleri sua Statuta meta: si nefas auges, tuam Celeras ruinam. Meta quo posita est loco, Illo stat ultrix Nemesis, et flagrum intonat. Turbata per te Roma, lactatus spei Inanis umbra Caesar, eversus decor Antiquus urbis, civium effusus cruor: Nunc redde poenas. Ibis Acherontis lacum Turbare tristis Umbra, et ardentes stygis Terrere Manes: Ibis infestas reis Lassare Furias. Quisque quod crimen patrat. Hoc poena plectit. Parcit ad tempus polus, Graviore ut instet verbere. O terrae probrum! Mergare Averno. Criminum pondus grave est: Premitque terram, donec immergat stygi. Iussos labores carpite, profundi patent Acherontis antra. Omnes. Victima o Diti sacra! I stygiali debite flammae Funeste Dymas, lacerande avibus Titii celeri raptande rota, Urende siti Tantalea, igni Urende stygis. Meta tuorum Scelerum posita est: nulla tuorum Suppliciorum posita est meta. Coepisse semel stygio ardere Igne, est semper saeva incipere Tormenta pati. Perge aeternis Debite flammis; tua nobiscum Tormenta subi; moriensque doce; Quamvis veniat Nemesis clauda, Sua criminibus tormenta dari. SCENA SEXTA. Committitur proelium. Narratur successus. Achillas Dux. Metellus Consul. Ach. O vana Regum gloria! o falsae spei Retecta larva! Fuimus! ingentis capax Materia cladis! Quantus in praeceps agit Excelsa casus! Met. Quam mihi tragici canis Scenam doloris? Ach. Occidit Romae status; Eversa castra Regis; occumbunt Duces Totusque miles cernitur: palmae decus Et sceptra rursus Flaviam in dextram meant. Met. Exsilit amoeno gaudio pectus: tamen Tegatur ore. Saeva quid tandem paras Fortuna Romae? Prome, quis caedis modus, Seriesque cladis? Ach. Esse quae segetis solet, Cum gravis ab Arcto grandine Orion fremit; Et omne late sternit arvorum decus. Steterat utrinque miles armatus pari Virtute pectus, spiritu ferrum pari, Parique amore gloriae incensus manum. Senuere bellum classica; exsurgit fragor Clamorque campo: mota tempestas coit Geminae phalangis, media decrescit via Inter cohortes; conserunt ferro manus, Pedemque pes adurget, et scutis sonant Inflicta scuta; fervor, irarum calor, Rabiesque totis fulminat campis, Cadunt Et hinc et inde funera, et mixtus fluit Hostis utriusque sanguis. Ambiguis diu Suspensa pennis constitit victoria; Donec sereno miles effusus polo Candidus amictu, candidus et equo, viam Per nostra castra raptus ingentem manu Rutilante scripsit. Ilico magno impetu Turbo insecutus Flavii, nostris gelu Infundit armis. Cadimus; aut victi malo, Pedem relicto praelio in fugam damus. Met. Periimus ergo! Certa iam Romae imminet Ruina tectis. Ach. In tua dextra sedet Spes omnis urbis. Met. Gravius est medio malum. Ach. Malum supremum remedium extremum vocat. Met. Frustra applicatur, quando vis maior mali est. Ach. Nil negligendum est, quando vis magna est mali. Met. Quis hic propinqui tollitur Martis fragor? Ach. Fugiens salutem miles a pedibus petit. Tu Consul urbi consule. Met. O tandem veni Optate Flavi, et ultimo pressam malo Exsolve Romam! in Flavio est urbis salus. SCENA SEPTIMA. Fugitivus Maxentius desperat. Occidi rogat a Romulo filio, fugam in urbem suadente. Maxentius. Romulus. Max. Ignave Caesar! timide pro patria mori! Quousque inertem spiritum animosa fuga Vitae reservas? Militi extremum probrum est Fugisse campo, et Caesar imbellis fuga Quaeris salutem? Repete confusam tui Militis arenam Si cadit miles, cadet Cum laude Caesar: Gloriae magnum est decus Cadere cadente milite, et stragem suo Funere gravare. Castra quo pereunt loco, Illo cadamus O probrum Regum! fugis? Et sceptra inultus pateris Augusta manu Iubarque fronti deripi? Si quod, mihi Semper inimica Numina, irata manu Fulmen rotatis, verticem in nostrum, gravi Librate tonitrum. Iuppiter, si quis tamen Vivit sub astris Iuppiter, toto increpa Hoc pectus igne: frontis haec tuo patet Area furori: fulmina hoc caelo caput. Mori volenti gratia est mortem brevi Subire posse funere. Infande, impie, Crudelis, excors Iuppiter mortem negas Mortem petenti? Repete Maxenti feros Campi furores, aliquod hic telum vacat Tuo paratum funeri. Rom. Quo, quo Pater Infauste properas? Flavius campum furor Omnem cruenta strage sepelivit. Max. Decet Hic quoque perire Caesarem Rom. Regem decet Servare sese civibus. Max. Quando interit Cum Marte populus, Regis imperium perit. Rom. Pars aliqua superest genitor: hanc serva tui Regni columnam. Max. Nulla mihi super est; ubi Miles perivit. Rom. Roma supremum patet Devicto asylum. Max. Roma? quam nullus tenet Miles superstes? Roma? qua nulli fides Est certa civi? Rom. Sponte sed regnum truci Concedis hosti. Max. Nempe Victori. Rom. Potest Fortuna vertere aleam. Max. Sed non potest Facere beatum, quem semel tanto malo Attrivit. Rom. Istud genitor extremum cave, Cumulare gravia gravibus aerumnis mala. Max. Suprema teneo. Nulla maiori potest Fortuna damno furere. Rom. Quod summum putas, Maiore adauges. Max. Nempe cogemur mori? Hoc est, quod opto. Finis hic solus mali est, Perire posse. Rom. Levius ut pereas, decet Curare, genitor. Max. Sive pereundum est gravi Martis procella, sive pacato freto, Quid Nate refert? Rom. Ne simul tecum trahas Orbem in ruinam. Max. Maior est laus cum suis Perire bello, quam diu vitam suis Trahere peremptis. Rom. Genitor extremas preces Ne sperne nati. Max. Romule extremum malum Ne posce patris. Rom. Vivat ut genitor, rogo. Max. Cum laude liceat emori, genitor rogo. Rom Cum vita civi est utilis, probrum est mori. Max. Cum sola laus est emori, vita est probrum. Max. Nate, redeamus, nostra qua campum fuga Vacuavit. Rom. Urbem genitor ingressu tuo Tege perituram. Max. Potius hoc crudo latus Transadige ferro Nate. Mucronem cape Feri volentem. Rom. aeva mi genitor iubes, Quae nec sub Haeme Tigrides natae audeant, Nec inter antra Caspia effusus leo. Natura renuit. Max. Obsequi Patri iubet. Rom. Iusta imperanti. Max. Iusta, non iusta, efficit Patria potestas. Rom. Quando non subest scelus. Cum, quod iubetur, crimen est; nullam suo Necessitatem patria potestas potest Nato obsequendi ponere. Max. Hoc pater rogat: Patrem volentem perime. Ro. Quod possim iube; Natura quod non damnet, aut caelum improbet. Max. Sum genitor, et sum Caesar: ut genitor volo: Ut Caesar impero: totus in pectus patris Incumbe ferro, et corde funestam excute Vitam cadentis. Rom. Caesar et Pater iubes Quod prohibet aether. Max. Iussa num caeli vetant Coli patentem et Caesarem? Rom. Coli iubent: Perimere prohibent. Max. Per Patris nomen. Rom. Sacrum est. Max. Per sancta generis vincula. Rom. Haec rumpi est nefas. Max. Per Nati amorem. Rom. Vivere hic Patrem vovet. Max. Redeamus ergo, qua calet Martis furor, Qua fervet ira Flavii, qua orbis ruit. Quam mihi Tyrannus denegas mortem, pius Impendet hostis. Rom. Siste, venturum Pater Urgere fatum. Si peris genitor, iube Tecum perire filium, atque urbem simul. SCENA OCTAVA. Constantinus Iunior terra urbem oppugnat. Constantinus Iunior cum exercitu. Const. I. Urgenda miles gloria est. Partem dedit Ingente clade fusus hostilis cruor; Cadaverumque vasta congeries putri Tabo dehiscens: alteram partem dabit Subacta Roma. Prosperis quando venit Secunda Zephyris, insequi fortem decet. Vicisse pulchrum est: alteram palmam addere Palmae priori, pulchrius. Dum aliqua super Pars vivit hostis, semper ingenti potest Nocere damno. Tempus hoc lauro favet, Quo Roma trepidat. Hora quod praesens decus Offert, premendum est: hora posterior rapit, Quod prima spondet. Miles, huc age vineam Muris propinquam. Gravior hic aries premat. Hinc tela miles iaciat, et muris gravem Submoveat hostem; machina hinc ignes frequens Infundat urbi. Gloriam quisquis petit, Me, me sequatur: primus in palmam ruo. Oppugnatur urbs vinea, ariete, testudine, telis, et ignibus. 1. Cust. ex. Huc arma cives, arma densato impetit. Moenibus Superare tentat moenia hostilis furor. 2. Custos. Huc arma cives: hostis huc certam trahit Urbi ruinam. Const. I. Sequere praeeuntem Ducem Animose miles. Laurea in muris viret. SCENA NONA. Crispus urbem classe oppugnat. Crispus. Artemius. Custos. Crisp. Coniuncta nondum classis algosas Tibris Tabulavit undas? Art. Tota iam spumis natat, Avidumque pectus gloriae in pugnas citat. Crisp. Hinc tela miles, inde flammatos age Globos in urbem. Cust. Civis huc vires age. Crisp. Huc ad virentem lauream miles gradum Victorem adurge. Turbinis nondum fragor Resedit omnis Moenibus clausum latet Aliquid veneni. Flavio quamvis Patri Iurata Christo turba constantes manus Et arma pendat, aliquid est tamen mali, Quod adhuc minatur. Restat exiguus labor, Finis laborum. Prima laus fortis vini est, Amare dura: proxima laborem subit Quaesita palma, Moenium obstantes moras Superate passu Martio. Hoc titulo placet Decus virentis laureae, quod non venit Aut otioso, aut desidi. Somno potens Esse generosus animus ignorat. Licet Quiete laurum carpere, aut palmam queat, Mavult labore. Pergite: hac Romam via Calcanda restat. Primus inscendo. Cui Mavortialis bullit in venis cruor, Avidaque flamma nominis fibras movet, Me, me sequatur: primus in laurum volo. SCENA DECIMA. Maxentius ex aestu proelii fugiens in urbem tendit per pontem, in quo Constantino insidias paraverat; pons collabitur, et ipse cum suis mergitur. Maxentius. Romulus. Achillas. Miles. Max. Invisa fata! Numinum invisus furor! Invisa caeli sidera! invisae faces, Quotquot sinistro lumine aspicitis meae Sortis ruinan! tuque qui stygiis lates Sepultus undis Pluto, Avernales Dii, Deaeque et Umbrae Manium invisae mihi! Rom. Parce, o verende genitor, audaci Deos Lacessere ore. Hoc unicum restat malis Medium supremis; fortiter sortem ut feras. Fortuna fortes metuit, imbelles premit. Max. Fortuna fortes sternit, imbelles levat. Ach. Levius ferentem praeterit. Ma. Gravius ferit Ultro ferentem. Rom. Quod grave est, fiet leve Ferendo sponte. Max. Quod grave est, gravius facis, Si non repellis. Ach. Frangitur fluctus rumor, Si quando scopulum verberat. Max. Scopulum quoque Pelagus procellis exedit. Rom. Centum fluet Refluetque fluctus saeculis, nondum cadet Allisa rupes. Max. Sed semel tandem cadet. Ach. Hic, Caesar, ictus primus est. Numquam solet Nisi repetito premere fortuna impetu. Max. Cum vastat omnia impetu primo, nihil Habet secundus. Rom. Hoc habes Caesar: potes Servare Romam, Roma te potest tibi Servare. Max. Sera Nate consilia ingeris. Rom. Sed sana Patri. Max. Flavius Romam tenet. Ach. Pellatur urbe. Max. Robur, ut pellas, abest. Ach. Numerosa turba Civium superest. Max. Favet Sed tota Marti Flavii. Rom. Affixum trabi. Quae Christum adorat. Max. Patrios fuso Deos Quae ture adorat. Desine. Statutum est mori. Ach. Si sic statutum est, morere: sed memor tuae Auguste famae. Morere, sed fato ut tuo Semper supersis. Ipsa mors vitae est lucrum, Si gloriose moreris. Huc mentem rape, Spes unde se victoriae, aut famae incitat. Rom. Ibi quaere vitam ponere, ubi lucrum facis Laudis perennis. Max. Nemo laudandus perit, Qui vincit absque laude. Rom Quod decoris abest Vitae anteactae, saepe restaurat dies Mortis supremus. Quis tubae allapsus canor Flagellat aures? Mil. Flavius in urbem furor Accelerat iras. Max. Ibo, vel Roma premar Cadente, vel cadens premam. Huc mecum gradum Per pontis arcum miles: hinc salus patet. Ach. Fugite: supremus ultor a tergo premit. Omnes. Heu cruda fata! Max. Crude, funeste, impie, Quicumque mundi fata disponas Deus. Morior. At Orci sulpure accensus, tibi Semper rebellis, semper infestus traham In odia caeli Tartarum, atque umbras stygis. SCENA UNDECIMA. Crispus et Constantinus Iunior proclamant e moenibus urbem iam domitam. Crispus. Constantinus Iunior. Ablavius. Crisp. Residat ira milites, satis impii Fusum est cruoris. Roma iam nostris dedit Collum lupatis. Nemo iam ferrum movet. Const. I. Nemo resistit: induunt cives iugum, Frenumque mordent sponte. mutetur furor Benignitate. Principis primum est decus, Parcere subactis. Abl. Principis primum est decus Sternere superbos. Con. I. Civium cara est salus. Abl. Non perfidorum. Const. I. Perfidi addiscunt fidem. Abl. Metu coacti. Con. I. Mollis attactus feros Domat leones. Abl. Mollior at hostem manus Reddit ferocem. Con I. Belluas frenat metus; Benigna Cives gratia. Abl. Rebellis parum A belluarum moribus distat. Ferant Rigida lupata belluae, quibus placent Mores feroces. Con I Frena non diu aspera Tolerat iugalis, Primus inventor timor Rebellionum est. Abl. Primus exstinguit quoque. Contempta res est, Principis mollis manus. Con. I Exosa res est Principis grandis furor. Parce bibendus Civium Regi est cruor. Crisp. Parcite cruori. Displicet miti Patri. Sitis cruoris. Con. I. Audio: mollem petis In urbe frater dexteram. Parce Ablavi Urgere caedes. Barbarum hoc animum sapit, Saevire post victoriam. En medium mei, Frater propinquat. Nostra quo vento volat Fortuna Crispe? Crisp. Quo solet semper Patri Iurata, facili. Victus inclinat suas Consul secures: Tiberi absorptum natat Corpus tyranni: quisquis adversos tulit Patri furores, sanguini immersus vomit Animam putentem: nemo iam ferrum rotat. Civis parenti supplices tendit manus: Plebs et Senatus Flavium ad sceptrum vocat. Con. I. Nihil tonandum restat? Crisp. Oppressus furor. Martis resedit: sponte subiectus luem Sibi imminentem populis avertit. Con. I. Sapit. Depone curas miles, et rigido manum Ferro relaxa: nosque gratemur Patri. Crisp. Eamus, aegre laeta patiuntur moram Nuntia: serenum gaudium in plures amat Prodite, quando plurium est emptum manu. CHORUS. Pietas Victrix triumphat, et in partem triumphi evocat Consilium et Industriam. Pietas. Victoria. Pax. Consilium. Industrias. Fama 1. Fama 2. Vict. Vicit Pietas! Io triumphe! Ultima Solis, seu nascentis, Seu morientis domus, audite: Vicit Pietas! Io triumphe! Dira impietas rigido terram Ore momordit, taboque suo Confusa natat; numquam posthac Iterum Ausonias subitura domos. Vicit Pietas! Io triumphe! I fama citis provecta Notis: Tu qua veniens aurora micat, Tu qua fugiens Sol mergit equos: Ite, extremis dicite populis, Vicit Pietas! Io triumphe! Fam. 1. Vicit Pietas! Io triumphe! Fam. 2. Vicit Pietas! Io triumphe! Vitraque Fama. Vicit Pietas! Io triumphe! Cons. et Indust. Pax iam domito Pulchra tumultu candida revehat Saecula Romae. Martius ardor Iacet exstinctus, bellique truces Cecidere minae. Vicit pietas! Io triumphe! Pax. Vicit Pietas! Io triumphe! Iam grave litui siluit murmur. Tutior orbi pax restituor. Ante remotas pulsa in terras, Nunc tibi reddor Roma quietis Vecta quadrigis Illud facilis Subeo regnum, quo mite tenet Pietas sceptrum. Vict. Vicit Pietas! Cons. et Indust. Regnat Pietas, Io triumphe! Piet: Adsum, magni filia caeli; Risus olympi, mundique salus Pietas, domito laetior hoste. Co. In. Pa. Vi. Vicit Pietas! Io triumphe! Piet. Vicit Pietas! sed Consilio Socio vici; sed et Industria Socia vici! Vicimus. Io! Consil. Haec Pietatis bella fuerunt: Victrix Pietas solat triumphet. Piet. Haec Consilii bella fuerunt, Bella fuerunt haec industriae. Qui fuit aestus pars magna maci, Sit pars etiam magna triumphi. Metat hic laurum, qui tulit arma. Utraque vicit, nostras utraque Scande quadrigas: quaeque laborem Ardua mecum in bella dedistis, Meritas laetae carpite lauros. Haec virtutem gloria sequitus: Ut sua sequitur Delion umbra. Fa. 1. Ultima mundi regna audite. Fa. 2. Ultima mundi regna audite. Fa. 3. Vicit Pietas! io triumphe! Fa. 2. Vicit Pietas! io triumphe! Fa. 1. Oriens audi! vicit Pietas. Fa. 2. Audi occasus! vicit Pietas. Utraque. Io triumphe! io! io! io! triumphe! Omnes. Vicit Pietas! io triumphe! Victor. Hic ego viridem porrigo laurum, Ubi consilium suggerit artes, Martemque calens movet Industria, Iurata tibi milito, Pietas. Qua te flectis, laurum inclino, Sic astra iubent: semper Pietas Unica vincat. Certa ibi palma est, Ubi Consilio Pietas iuncta Movet arma manu. Piet. Vicimus! hoc est Munus olympi. Certo veniunt Ordine caeli. bellica palma, et Pacis olivae. Dicite mecum: Bellica palma est munus olympi, Pacis oliva est munus olympi: Statuente Deo haec venit, ac illa. Victo. Bellica palma est munus olympi. Pax. Pacis oliva est munus olympi. Pietas. Vicit Pietas, Deus at toto Orbe triumphet. Omnes. Vicit Pietas, Deus at toto Orbe triumphet. ACTUS V. SCENA PRIMA. Fabricatur Arcus Honoris triumphaturo Constantino. Metellus. Operarii. Metellus. PRoperate: ad urbem proximo Caesar gradu Urget triumphum. Semper exosa est mora, Quaecumque honorem tardat. amittit decus Paranda Pompa, quando venienti moram Ponit triumpho. Gratiam hinc habet labor, Si sit paratus tempori. Quod agis, age. Oper. 1. Flavia virtus non satis una Contenta manu, non satis uni Victura orbi, non mille satis, Cantanda annis, occupat omne Romae obsequium. Op. 2. Decet huic omnes Servire manus, qui omnes urbis Servavit opes, capita, et vitam. Oper. 1. Nihil impendis Roma triumphis, Ipsam vitam licet impendas. Caesaris est laus, meruisse: tua Laus est, numquam solvere posse, Semperque tamen solvere velle. Oper. 3. Summus meriti gradus est; sua si Praemia vincat. Oper. 2. Summa rependis Praemia meritis si, plura velis Pendere semper. Numquam merita Posse aequari, maxima laus est. Par quoque laus est, semper merita Aequare pari velle obsequio. Quod virtuti satis est, etiam Satis est Flavio; plurima velle, Cum pauca potest. Oper. 4. Vivat Caesar! Amor Ausoniae, gloria Romae, Decus Imperii, delicium orbis, Viva! vivat Constantinus! Et prole sua ventura beet Saecula mundi. Oper. 2. Gloria patris in Prole superstes, sceptra priora Cumulet sceptris, regnaque regnis Antiqua novis. Oper. 1. Sic vovet orbis, Sic Roma vovet! post sua vivat Fata superstes Constantinus, In prole novos inchoet annos. Sic Roma vovet! sic vovet orbis. Omnes. Sic Roma vovet! sic vovet orbis. SCENA SECUNDA. Constantinus triumphans Urbem ingreditur. Constantinus Imperator. Crispus. Constantinus Iunior. Metellus, Artemius. Ablavius. Valerius. Senatus. Chorus Militum. Chorus Iuventutis. Ablav. Romulaeae flos Iuventae; Martis ira, Pacis esca, Praeliorum per calores, Martiosque per rigores Saepe ducta, saepe duros Passa Circii furores, Aestuantis et Leonis Passa fervidos calores; Impedite nunc recenti Fronde crines, laureasque Implicate frontibus. Valer. Parta palma per labores Flaviorum in arma venit. Hac emuntur arte magna: Laureatas ut reportes Fronte frondes; per feroces Martis iras arma misce. Palma constat sanguine. Vicimus! sed per labores. Semen hoc est gloriarum Asperam subire sortem. Seminare quem pigebit Duriora, gloriosos Numquam honores demetet. Artem. Vicimus! sed insolente Saepe sorte fulminati. Palma vitat otiosos, Diligit laboriosos. Irrigatur sanguine, Flavius sic in tyranni Vectus arma, sortis atrae Fregit iras, laureamque Nundinatus sanguine est. Met. Magne Imperator, Flaviae augustum decus Sidusque stirpis; sive tu dici pater, Sive Imperator postulas; Romae venis Utroque carus nomine; et patriae pater, Et imperator. Caesar, imperiis tuis Habes paratos obsequi Cives Pater Civibus amores ingeris. Si quid tuae Restitimus irae, parce: violentus fuit, Non liber animis impetus. Iugum grave Egit tyranni in arma, quae numquam velit Sumpsisse Roma: mens tamen semper stetit Constans amica Flavii. Non est scelus Quod est coactum. Qua soles, Caesar, leva Pietate Romam: fusus ad tuos pedes Civis veretur aureum Augusti iubar; Urbisque claves; urbis imperium tuae Benignitati cedit Hoc unum rogat, Posthac subacta Roma, dicatur tua. Non postulamus levia. Nam quisquis tuus Meruit vocari, gloriae humanae tenet Apicem supremum. Const. Facilis in Romae preces Descendo Caesar. Quisquis annutu Dei Imperia tractat, aemulus debet Dei Facilem rogantum precibus auditum dare. Rogare verbum est arduum: si post preces Nil impetretur, pectoris, vulnus grave est Rogasse frustra Sanguinis parcus. libens Audio rogatus Civium; quin, si preces Non admoveres, facilis e nostro sinu Venia veniret Non amo Cives pede Calcare tumido, non superbifico gradu Premere innocentes. Barbari Regis reor: Timenda gerere frena, et in viso metu Terrere Cives. Non a mo nostrum latus Sanguine rubere Civium, aut rigidum manu Torquere ferrum. Quando me iussit Deus Terrae imperare Caesarem, iussit quoque Animum parentis sumere; et Cives, meam Amare sobolem. Caesaris nomen grave est: Utere parentis nomine, et tutam scies Urbi salutem. Quas datis claves, mei Insigne iuris, reddo: si voles, potes His ipsa cordis viscera, atque imos sinus Aperire mentis. Caesarem foris vides, Intus latere patris affectum scies. Art. Procede pompa. Chor. Iuv. Magna depositi status Fortuna, Caesar, publicae fulcrum rei. Columenque Romae, quodque vis dici magis, Pater labantis patriae, fusa ad tuos Pedes Iuventus Romula, peractum polo Favente bellum; quas minabatur furor Caedes repressas, laeta gratatur. Tuo Stetit labore, Roma quod rursus levet Maerore frontem, seque iactante erigat Fluctu doloris. Candidae per te dies Pacis reductus, Civibus fides, tenor Felicitatis urbibus Salve Imperi Nutantis Atlas: Sique Romanos amas Iuvenum calores; cerno qua dextra micant, Quo spiritu ardent genibus affusae tuis Iuvenum cohortes. Bella si rursus furor Incendat hostis, et procellosa tonet Mars saevus ira; stabimus clypeus, tua Fata vetituri; maximum hoc decus rati, Servare posse propria Augustum nece. Const. Studia Iuventae, Caesar, atque animos probo Patriam tueri sanguine paratos. Vetus Haec est Quiritum gloria, aut agere, aut pati Fortia. Parentum decora succrescens premis Studiis Iuventus paribus: a tenero arduam Meditatur ungue gloriam, et inertes manus Exosa, pulchris ausibus mentem applicat. Iuventa, prima aetatis aurora est: dies Quis sit futurus, prodit aurorae color. Iuventa flos aetatis: in flore emicat Dulcedo fructus. Ite Romanae indoles Generosa pubis, quo patrum virtus trahit Fecunda laudum, quo Quirinalis vigor Avida laboris pectora ad famam vocat. Bene inchoasse, primus est laudis gradus. Artem. Procede pompa. Const. Quis chorus nostro obvius Hic est triumpho? Crisp. Saxeo eductus specu est Romae senatus, innocens passus grave Iugum tyranni: gemuit innocuas manus Pedesque ferro vinctus: hunc turpi situ Solvi imperavi, et liberam tandem diem Subire Solis. Const. Principis, fili, decus Assequeris animo. Caesaris primum reor Hoc esse punctum, solvere iacentes situ, Metu timentes, dexteram afflictis dare, Levare miseros. Senator. Magna Dardanidum salus Invicte Caesar: quando te caelum nova Lauro coronat. illud Augustis decus Addit triumphis, Civis ut miser tuam Benignitatem sentiat. Tuos facis Belli labores; publicum fructum iubes Manare in omnes. Constant. Caesarem, sortis bonae Scias ministrum, Principes caelum vetat Propriis studere commodis: quin nec sibi Nascuntur ipsis. Solis exemplum sumus. Hic lucis aurum publico impendit bono. Fontem arbitrare caesarem Hic gaudet suas Undas rogari. Quin pigrae si fors manus Haurire fugiant, obvias offert aquas Trepidante rivo. Metell. Vidimus semper bono Nostro studentem Caesarem, et patri parem In nostra natum commoda, heredem patris Venire prolem: quodque nos unum necat, Meritis honores quaerimus pares, tamen Nec invenimus, Magna sie virtus modum Excessit omnem prae mii Hoc unum est super: Crispus in honores patris admissus, iubar Nomenque gestat Caesaris, et aequat manu Factisque nomen: pariter Augustum iube Natum minorem. Co. Tanta vix florens capit Nomina Iuventus. Metel. Quando iam vastum dedit Fructum ante florem. Constant Pondus Imperii grave est, Cui saepe cessit Hercules; cui numquam Atlas Satis ferendo est. Machina haec annis gravem Virum reposcit. Met Quod negant anni decus, Matura virtus supplet. Animosa indoles Ad imperandum sufficit, quando indolem Consilia adulta fulciunt, et se gravis Industria animis ingerit. Lenta nimis Maturitatem consili insequitur rota Aetatis annus. Quod capit virtus, tuae Concede proli genitor. Const. Hoc placet decus Subire nate? Con. Iun. Gravius aetate, et mea Virtute regnum est. Metel. Tota te Augusti patris Virtus coronat: illius mentem induis, Cuius bibisti sanguinem. Con. Iun. Excedis modum Metelle laudis Etsi in heredem fluat Sanguis parentum, saepe non virtus meat. Met. Specimen dedisti, quando non trepidus manum, Aptasti in arma; quando molitus gradum Per alta Romae maenia exemplo tuo Militem animasti; quando trepidantem ad manum Bello recenti fervidam, patrio sinu Complexus Urbem es Caesar, hoc Civis petit. Hoc Roma anhelat; hoc merita nati exigunt; Meritum corona verticem sacra indue. Constant. Quid ad ista Crispe? Crisp. Caesar, applausu sequar Fratris triumphos. Livor in viles cadit. Ego invidere nescius, nostrae parem Exopto fratrem gloriae: quin et meos Superet honores, merita qui excessit mei, Const. Quid ad haec Senatus? Senat. Et probat, et optat. Con, Probat Et ista miles? Art. Gloriae partem suae Hoc censet ipsum. Const. Quando sic Romae placet, Quando hoc probatur militi, et Crispus vovet, Nihil repugno; Filium heredem patris, Nostrae coronam stirpis, ad sceptrum voco. Tamen priusquam pompa festivis eat Instructa ludis, Roma disiectos Deos Erebique monstra proterat, et unam colat Crucem Tonantis, cuius auxilio mihi Inter procellas animus invictus stetit. Reliquus amoeno transeat plausu dies. SCENA TERTIA. Plausus Romanae Iuventutis. Est breve regnum sortis amarae. Dicite laeti Flavia domuit Dextra timores Celerem saepe Agit in praeceps fortuna rotam. Non longa tamen concutienti Deus indulget tempora forti. Furit in fluctus mare commotum, Fremit in fulmen polus accensus; Abit in tenebras sol Hesperias: Sed mare rursus mitigat iras; Fulmina rursus polus exstinguit; Rursusque dies redit Eois Novus ex undis Gaudia pereunt, Gaudia redeunt. Dicite laeti Flavia domuit dextra tyrannum, Premit ad tempus quodcumque premit, Nemo, ubi tristi saeva theatro Fortuna fremit, non reditura Candida mundo tempora credat. Abit in luctus, redit in plausus Fortuna; cadit, surgitque iterum. Sic quae gemitu flevit amaro, Roma triumpho plaudit an oeno. Dicite laeti: Flavia domuit Dextra tyrannum. Tu quae flente Patria flebas; nunc quoque patria Plaudente, novis plaude triumphis. Dulce iocari est, cui fuit ante Grave torqueri Satis est. Alius Redit ex alio plausus. Victor Constantinus Constantinum Vocat ad Romaes ceptra Quirinae, Huc verte tuas turba choreas. SCENA QUARTA. S. Helena caelitus intelligit victoriam Constantini, secuturamque brevi Crispi Maioris filii mortem, et pro Constantino imperaturum Constantinum Iuniorem: post Imperium ad Germanos transferendum, et demum in Austriacis perennaturum. B. Virgo. S. Helena. Angeli duo. S. Hel. O cura Matris nate! quam Romam diu Armis fatigas! saepe mihi fusis tua Fortuna lacrimis constitit, saepe et prece Rogatus aether. Rursus avulsa arbitris Felicitati Flaviae pronum voco In vota olympum. Magne dominator poli, Qui bella flectis, qui piam causam manu Foves paterna, cura cui sobolis meae est, Helenae precatus aspice, et fusas pio Lacrimas natatu. Causa qua bellum trahit Iustitia pietasque est. Tyrannorum premit Utramque rabies. Utraque ultorem petit. Utrique Constantinus affulsit pius Per arma vindex Facilis ex alto pater Ades innocenti Caesari, et gravi incitam Turbine procellam proelii, in purum diem Resolve Numen. Quae polo nubes micat? B. Virg. Cecidit procellae fervor, et belli gravis Repressa flamma est Filius Romam tenet Armis Nepotum, Crispus aggressus Tibri, Minorque Constantinus aggressus solo, Tenuere muros: gemina progenies patris Cum Patre triumphat. Iamque Romanis Iovem Deturbat aris, Cruxque stat medio foro Veneranda populis. S. Hel. Numen o vere pium! Suisque pronum semper, et numquam diu Favens tyrannis! Maximi o Mater DEI Augusta Virgo, nosse si per te licet Ventura quondam gloriam nati mei Aperi et nepotum. B. Virg. Flavius primus iubar Sceptrumque Christo subdet, et Romae pia Delubra statuet: iamque se sacro parat Latici abluendum: iam Sacer dotum impia Cohors latebras quaerit, et tota ruit Fugitiva Roma Crispus; ah! Crispus. S. Hel. Siles? Sed ipsa vox repressa mihi loquitur satis Omen sinistrum. B. V. Melius hac tela leges Ventura quondam, Caelitum inviolabili Sancita lege. S. Hel. Raperis? O Virgo mali Averte seriem! Primus intuitus gravi Acerbat animum vulnere: hic ater color Color sinistri est ominis: Angel. Epigraphen lege: S. H. Brevis rosarum vita. Quid maesti canit? Angel. Vultum intuere. S. Hel. Crispus est. Ang. Illum Deus Ostendit orbi; non dedit. Leti ultima Propinquat hora. Fata sic caeli iubent. S. Hel. Quamvis se in alcum pectus insinuet dolor, Sensusque nostri sanguinis; Novit DEUS, Quid faciat. Helenam Numinis iussis decet Parere facilem, Tu mihi Crispum Deus Dederas Nepotem, rursus ego Crispum tibi Repono genitor, Iste quis blando genas Illusus ostro, terga cui subdit leo, Cui frons corona fulget? Ang. Epigraphen lege. S. Hel. Post fata fratris imperat. Tristem fugat Haec scena nubem. Ang. Frontis augustae decus Tuere. S. Hel. Constantinus est. Ang. Illum Deus Tot post avorum funera, suorum dedit Maiorum Epitomen: Consili, ac Industriae Aeque capacem. S. Hel. Magna, mens spondet gravis, Industria acris, grande Consilium, tenor Maturus oris pectus insultu altius Sortis sinistrae mellei nectar labri, Ferocientis nescia furoris manus, Conscia fluentum munerum, Pietas Patris, Iustitia Avorum. Flavius totus sua in Sobole refusus. Ang. Magna, quae spondet, dabit: Illo regente stertet infusus pigris Gradivus armis: alma pax candor, fides Orbem reviset; aurei mores patrum Themisque nuper pulsa revocabunt polo Felicitatis sceptra. S. H. Quae sedet hic Dea, Alite Tonantis? An. Illa quae quondam dabit Mundo obsequendi iura, quae populos premet, Germana tellus: illa post magnam Ducum Regumque ductat lineam, Archiduces dabit Vasti potentes Imperi. S. Hel. Quanam hic lego Deam tiara fulgidam? Ang. Epigraphem lege. S. Hel. Orbis tenebit ultimum Imperium Austria. An. Haec illa Nympha est, cuius ad genua accidet Subactus orbis, cuius ad sacros pedes Domitus iacebit Bosphorus, cuius gravem Uterque mundi cardo trepidabit manum: S. Hel. Quaenam ista series nominum? Ang. Patent: lege S. Hel. Rudolphus. Ang. Ille Habspurgicae gentis pater Augustus. S. Hel. Albertus. Ang. Triumphator; patris Honoris haeres. S. Hel. Fridericus. Ang. Florido Vultu serenus. Hel. Alter Albertus. Ang. Cui Subesse mundus gestiit, cuius caput Pindus corona cinxit, et fronti dedit Apollo laurum. S. Hel. Fridericus. Angel. Inclitus Honore pacis. S. Hel. Maximilianus. Ang. Novus Ad sceptra Salomon. S. Hel. Carolus Quintus. Ang. Cui Subacta Mauri colla, depressus tumor Lybiae calentis, Martis Armenii furor, Et Gaditani decolor fluctus maris, Et Belgae, et Angli, et detriumphati fuga Cessit tyranni Thraciae, et quidquid vago Sinu Amphitrite amplectitur, quidquid dies Utrinque puro pendulus caelo videt. S. Hel. Fernandus. Ang. Aequus, et Pius, caelo satus. S. Hel. Maximilianus An Generis humani lepor. S. Hel. Rudolphus alter. An. Ultimi mundi pavor, Plenus senatu, Bistonum terror, manus Victoriarum dextra. S. Hel. Matthias. Angel. Cui Mera mella candor indidit, nectar merum Natura. S. Hel. Ferdinandus alter. Ang. Caelitum Pietate fervens. S. Hel. Ferdinandus Tertius. Ang. Iustus, Piusque Caesar, et mundi arduum Fulcrum labantis. S. Hel. Quartus, Ang. Alemanno breve Concessus orbi gaudium, Germaniae Medulla Amorque Principum, Europae dolor. S. Hel. Leopoldus: Angel. Unus, omnium compendium Regum priorum: cuius in venas fluit Omnis parentum gloria; ingenii vigor, Matura sceptris indoles, pectus capax. Natura fortis, frontis innubis dies, Animus benignus, aptus in Martem calor, Et cura Themidis, cura pietatis, sacra Religio Avorum, Consili ac Industriae Fecunda vena. S. Hel. Nemo consequitur? Ang. Latent Hoc involucro plurimi: sed quos dabit Seris olympus saeculis: nec, si polus Mihi vera loquitur, Imperi Alemanni iubar Unquam recedet Austria, dum se dies Caelo rotabit. S. Hel. Vivat! o vivat meus Post fata gentis Flaviae ad solium datus Leopoldus orbis! sistite in cursum incitos O astra Soles, serus ut sidus piis Accedat astris. Ang. Annuit votis Deus. SCENA QUINTA. Idola iussu Constantini confringuntur, et Crucis effigies veneranda statuitur. Artemius. Volumnus. Veranus. Metellus. Popa. 1 Popa. 2. Vol. Succumbe magne Iuppiter, nullae tuo Stat arae honori, nullis accensis vapor Fumat ab acerris. Flavius postquam tenet Urbem, recepta Numina fugantur Cruce. Miles per omnes urbis infrenis vias Antiqua Romae decora, Dardanidum Deos Pede violento proterit. Furias putes, Aut editas Acheronte Furiarum nurus Totis volare compitis. Ver. Latebras pater Et antra Soli impervia. et tristes pete Soli cavernas: crudus insequitur furor, Et nec ruinis Numinum expletus, tuum Leto requirit verticem. Po. 1. Fuge o Pater, Et innocentes conde spelunca Deos. Po. 2. Heu! quam malignis fata nos astris agunt! Instant, sequuntur, fugite. Art. Sed nullus fugam Tibi campus aperit; Caspiae rupis genus, Hyrcana tigris Furiarum et Stygis Nutrita spumis vipera! ad noctis plagas, Adoperta tenebris antra damnatum caput Raptate. Dignus publico arceri est die, Quisquis sceleribus publicum infestat diem. Vol. Verere sacros Numinum Mystas: Dii Ferro Poparum iura violari vetant. Art. Vetant? propinqua rupe decisi Dii? Aut fabricati quercino e trunco? vetant? Vol. Per astra! Art. Quae tu scelere non uno inquinas. Vol. Per magna Romae Numina! Art. In quorum ultimam Iurat ruinam Flavius. Vol. Per Flavii Victoriam! Art. Victoria haec nulla est, nisi Ficta eruantur Numina, et tota Dii Fugentur urbe. Vol. Caesaris per clementiam! Art. Severitatem meritus. Insonti nocet Quisquis nocenti parcit. Vol. At quodnam scelus Manum hanc notavit? Art. Saeculi crimen tui, Etiamne quaeris? nemo non nocens fugit. Fuga te nocentem comprobat Vol. Fugio innocens. Fugio nocentes. Art. Consciae mentis timor Fugam imperavit. Vol. Quando moriendi pavor Etiam innocentes occupat. Art. Nullam probus Timet ad procellam. Vol. Nec tamen solus timor Probat nocentem. Art. Conscius quem non premit Animus, pavere nescit. Vol. Insontes quoque Metus flagellat. Art. Et probat sontes quoque Ferro expiatus vindice in Avernum rues. Vol. Iniudicatum perimis. Art. Ubi crimen patet, Frustra est tribunal. Vol. Aequitas causam exigit Art. Vindicta iusta supplet. Vol. Iniusta est tamen Nisi exigatur causa. Art. Quid frustra mores Per verba nectis? Rapite despectum soli Pestemque Romae: nullus est precibus locus. SCENA ULTIMA. Constantinus Imperator poscente Roma filium suum Constantinum Iuniorem, Caesarem renuntiat. Constantinus Imperator. Constantinus Iunior. Crispus. Artemius, Ablautus. Senatus. Con. Victoriarum primus est fructus, Dei Proferre fasces: alter est populi salus: Tertius avitae stirpis et generis honor. Si Roma primum Numini pendas, tibi Pendam secundum Flavius. Pulso Iove Marte exulante, Pallade exstincta, grege Fracto Deorum, Tartari oppressa lue, Simul exulabunt capita vitiorum: Venus, Calor impudicus, furta, sacrilegi doli, Ambitio, rixae Civium, alieno bono Inhians cupido, propriis numquam satur Hydrops, tumultus plebis, Impietas, furor, Et quidquid Acheron lacubus eructat mali. His faustitatis regna succedent; boni Sincera vena, cana Maiorum fides, Saecula refusa melle, relligio patrum, Studium tuendi Numinis, iusta Themis Bilance facta ponderans; riguo polus Fecundus auro pacis, et nuper solo Expulsa virtus. Inde qui reducem arceat Gregem Deorum, quique Pietati semel Collata sceptra foveat, et vero Deo Asserat honores Flavius sanguis dabit. Hoc Roma poscit, Crispus hoc frater vovet, Hoc genitor ambit, bellica hoc virtus petit Nati merentis: Filius solus Patris Romaeque votis abnuit. Vel sic tamen Sceptrum meretur Nemo regnare aptior, Quam qui recusat. Ergo quod iube at bene Romae evenire Numen, atque Orbis bono, Decimusque nostri sanguinis nepos canat, Postquam molesti ponderis pars in meum Crispum recumbit, ponderis partem quoque Natu minoris filii inclino in caput. Ades probatum Flaviae stirpis genus, Et gemma Patris, robur Herculeum para Oneri ferendo. At regna ne primo aspice Obvia colore. Fallit occurrens decor, Oculisque dum blanditur, internos sinus Vulnere cruentat: blanda mentitur foris; Acerba condit. Purpuram rosam putes, Non absque spinis. Quo sedent Reges toro, Sedent eodem pallor et trepidi metus, Imperia edaces pectoris curas alunt. Sic se boni sub fronte dissimulant mala. Armanda mens est Levius est illi iubar, Cui corda virtus munit. Con. Iu. Hoc scuto pater Armabo pectus. Nemo non fauste regit, Virtute quis quis Imperi molem rotat. Crispus. Virtutis expers Caesar, est miles sine Armis: nec hostes Imperi avertit satis, Nec se tuetur; nec suos frenat satis. Unum regendis civibus frenum grave est, Virtus regentis. C. 1. Mentis ingenuae sinu Reposta monita Patris, ac fratris geram. Con. Hinc augurari Romulae genti licet Secunda semper regna, et innubes dies. Haec nate in humeros Regios chlamys fluat. Ut ista Regem purpura involvit sinu, Sic te tenere clausa consilia decet. Arcana regni nesciat vulgus. Perit Vigor imperandi, quando quod decuit tegi, In vulgus exit. Crisp. Illa suspicimus magis, Quae non videmus. Perditur cultus rei, Quae tota patuit. Sic Deus quanto magis Latet, magis honoratur. C. 1. Haud frustra Natura cor reposuit abstruso sino: Consilia clausa Caesarem faciunt suo Populo verendum Con. Capitis augustum iubar Frontem coronet. Caesares servi sumus Capite ligati: quodque spectandos facit Diadema mundo, vinculo adstringit caput, Ne quod libet, licere credamus Co. 1. Miser Rex est, agenda quisquis a libitu suo Metitur. Illa velle ego tantum velim, Quae velle honestum est. Cri. Imperi augusti salus Hac lege stabit Nemo non eadem volet, Cum volet honesta Caesar Co. Hunc mundi globum Accipe gerendum. Dividit tecum suas Curas Olympus Sic rege, ut decet Dei Vices gerentem. Co. Facilis ad motum globus Forti tenendus est manu: impulsu levi Perdit quietem. C. 1. Quamdiu hac stabit manu, Illud studebo semper, ut constet sua Firmus quiete. Maximum Imperii bonum Reor quietem Co, Turbine ut nullo quies Turbetur Orbis, addo quam numquam tulit, Crucem inquieto. Flecte quam in partem voles, Crux eminebit semper. Huc verte: huc rota Deprime resurget. Cr. Nempe qui fidit cruci Maior procellis exstat, et nullo valet Furore fortis opprimi. Const. Sceptrum cruci Adiungo Mundi sceptra findantur cruce. Cri. Regnat beate, quisquis imperium basi Ista locarit. Co. Iu. Primus augustus Pater Imperia fundas in cruce; secundus, Patris Imago Crispus, tertius pariter volo Sic stare sceptra: Fratris exemplum et Patris, Lex mihi regendi est C. Hinc pius manat rigor Rigidaque Pietas. Dura nec nimium volo, Nec blanda nimium sceptra: contemptum facit Nimia facilitas Caesarem, exosum timor. Crisp. Multos timebit ille, quem multi timent. Con Ferro marita dexteram, Hoc forti tuos Tuere Cives: quodque me decet magis Hodie precari, splendeat semper bonae Fulgore pacis ensis, et fugiat gravi Saevire caede, si tamen laesus Deus, Aut laesa iubeat aequitas, forti tibi Manu est tonandum. Cri. Sceptra defendit Deus, Quae vulnerari scelere non sinunt Deum. Conservat idem regna, quae forti Themin Manu tuentur. Con. I. Fulminis legem meo Praescribo ferro: parcit innocuis; face Cremat nocentes. Con. Regio Augustum subi Pulvinar ostro, ut inde specteris tuis, Tuosque spectes. Crisp. Celsior quisquis loco est Animo eminere studeat. Hoc magnum facit. Quod plebis undis eximit. Co I Vilis iocus Est Imperator, quando non populo altior Mens est regentis: vilis est iocus quoque Sublimitatem gloriae non sipari Virtute fulcit. Edito sic me loco Sistam videndum, ut populus in nato Patrem Videat regentem. Maximum hoc decus reor, Exempla regere Patris; et vivum meis Servare meritis. Co. Nate, sic mundum rege Pietate Patris, atque Iustitia, tua Industria, atque lege Consilii. Has tibi Adiunge Comites, sive commoto fremat Fortuna Marte; sive pacato meet Pax alma regno. Nemo non felix regit, Qui iura lege Consili atque Industria Decernit Orbi. Stringe complexu Patrem. C. I. Ut ipsa Patris viscera, atque ipsum imprimam Mihi parentem, Patris exemplum sat est, Ut quos reduxit gemmeos orbi dies; Illi meatu perpeti semper fluant. Con. Exacta pompa est Sic Deus iniquos premit, Probos secundat Nullus invito Deo Scelerata longum in tempus Imperia trahit. Nulli secunda sceptra non pietas facit, Me. Si quis beatos Flaviae genti dies, Auroque cusas ire olympia des vovet; Istam sereno gaudio impendat diem, Plausuque lucem transigat, noctem iocis. Ad maiorem DEI gloriam.