Heroum Helvetiorum Epistolae Machine-readable text Barzaeus, Johannes Johannes Barzaeus XML version, markup prototype, December 1999 Susanne Mussmannmarkup Camena
http://www.uni-mannheim.de/mateo/camena/ barza1 barzaeusheroes.html barza001.jpg barzaeusheroes.xml barza1/jpg html Freiburg i.Ue.: David Irrbisch, 1657.

Regeln fuer die Texterfassung 03/2001

not necessary

 14 December 2003 Susanne Mussmann and Ruediger Niehl markup Errata-list entries for pages 134-138 illegible; typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - Morpheus spell check HEROUM HELVETIORUM EPISTOLAE. LIBER TERTIUS. DE Helvetiae miscellaneis. EPISTOLAE I. ARGUMENTUM.

SAlodorum ex antiquissimis Helvetiae Urbibus, cum Ludovici IV. Bavari Imp. Rom. partes foveret, Austriam offendit, obsideturque decem ipsas hebdomades a Duce Austriaco Leopoldo. Sed visione nocturna perterritus (ubi Thebaeos Martyres murorum, quos obibant, Custodes esse intelligit) obsidione soluta, vexillo primario Salodorum honorat, Urbem ingreditur, domumque pace stabilita revertit Anno 1310. Rem inter alios describit Dominus Capitaneus Antonius Hafner Paptricius Saldor. in Chronica Urbis eiusdem. etc. HARTMANNUS COMES A NIDAVV. Praepositus Salodorensis. LEOPOLDO AUSTRIAE ET SUEVIAE Duci.

De Urbis Salodoranae Obsidio. CE de DEO Princeps, contraria omitte Minerva In Salodori unum, vertere tela, sinum. Niteris iratas nequicquam illidere calces In stimulos magni, DUX generose, DEI. Caelica ni pressam custodia protegat urbem, Excubiarum omnes stant sine fruge vices. Dia lacessitam si dextera fulciat urbem, Fulmina si iacias plurima, bruta iacis. Ille exercituum Rex atque corona, proteruo Depopulabundas ridet in hoste manus; Ridet Achillea fretos virtute lacertos, Et Briaree tuas seditiose minas. Ingenium, Stimulus, sapientia, machina, virtus, Plurimum, ubi Domini flaverit aura, valent, Consilium, ratio, robur, prudentia, nervus, Ni conspirarit Numinis aura, iacent. Excitus ista tuo posses agnoscere damno, Consilii infidam ni sequerere fidem. Dum Salodoranos caepisti incessere muros. Iam decies septem praeteriere dies. Praeteriere dies, quin et LEOPOLDE labores, Suscepti invitis, praeteriere, Diis. Sors Tibi successus si concessisset amicos. Fluxissent placito si tua vela Noto. Urbs nostra, Iliaci muris aequaeva Quirini, Incustodito iam foret aequa solo. Obsidio vallos, acies acerrima Cives. Turbavere omnem tela inimica larem. Stat tamen incolumis Trevirorum haec aemula Turris, Stant instar firmae, moenia salua, petrae. Absit ut hoc nostris animi tumor arroget armis; Numinis est purum cunctipotentis opus. Nonne vides fauces ut ludificarit hiantes? Fecerit ut nihili caepta superba, DEUS? Ingeniosa novum struxit tibi fabrica pontem, Tutius obsesso quo potiare loco. Arula sed subitos crescensque furensque per imbres, Pontem aciemque suis, turbidus, hausit aquis. Turba Tibi irata quam multa perisset in unda Urbs nisi maturam nostra tulisset opem? Urbs tibi nostra suam quanquam minitantibus armis Undique pressa foret, suppeditabat opem. Hostiles cuneos (qui fluminis impete raptos, Vix tuiti fuerant a Phlegethonte, pedes) Traximus e mediis, conscensa nave procellis, Arulaque extinctis fluctibus, Ara fuit. Vix a jurato sperare licebat amico, Praestitit obsessi quod Tibi cura loci. Praesidium si nosse cupis; sunt civica nobis Pectora, in undenas dinumerata Tribus: Sunt quadringenti, quos Ursa heroica Bernae, (Mutua ne lateat foederis arrha) dedit. Parua quidem series, si armatae Principis alae. Spectentur numeri si, Leopolde, tui: Parua sed unitis stat constantissima neruis, Prompta per armiferas, qualibet ire, manus. Exigui numero, sed aperta Martis arena, Ut crepuit lituus, vivida turba sumus. Praecipuum sed enim quis in isthoc puluere pilum, Aut quis in excubiis nomina prima gerat; Ipsa Tibi claris monstrarunt Sidera signis, Sidera Cretensem non habitura fidem. Intimus ille tuae, solersque Notarius aulae, Qui vigili totum lumine versat opus; Ille Tibi primos, caelo assignante, Camillos, Ille potest nostros insinuare Duces. Insinuare potest; fidoque haec nuper ab ore Dum Tibi signa dedit, non Tibi verba dedit. Rem paucis repeto. Tuus ille fidelis Achates, Ut posset summae certior esse rei, Saepius obsessam, sed cautus, obiverat urbem. Cum vaga nocturnis luna niteret quis. Ibat, ut excubias vafer exploraret, et omnem Circumvallata nosset in urbe statum. Audiit egregio munitos milite muros, Principis infestas nil metuente minas. Audiit Helvetico crepitantia tympana ritu, Atque irritantes Martia corda tubas. Pervigil insomnes tenuit Custodia cives, Inque alacri trepidus non fuit urbe metus. Cum conjurata Salodorum scilicet Versa, Marte flagrante, omnem dedidicere metum. Viderat Heroum generosam hic ipse phalangem, Rite observatas urbis, obire, vias. Prodigiosa cohors. Cataphracti corpore toto, Splendebant radio nobiliore, Viri: Excubiasque simul telluris et Urbis agentes, Obsidio cincto circumiere lares. Circuiere omnem signis radiantibus Urbem, Crista inter tremulas luxuriante comas. Terribilem visu referebat quisque nitorem, Quantus ab humanae non micat igne genae, Attoniti sic ante oculos, atque ora Suevi, Omnia vel terror vel grave fulgur erant. Unus in hac serie, gravitate heroica et armis Cultior, ac primum visus habere gradum, Maiestate omnem tulit excellente triumphum, Tantus erat frontis, tantus et oris, honos, Clarior humana radiaverat indole vultus, Formaque caelestis plena nitoris erat. Fulserat ignivoma, cataphracta argentea, flamma, Per gyrum insolitas eiaculata faces. Thoracem, ac medium Crux ambiit inclita pectus, Candore hybernas visa praeire nives. Haec Indi gemmis et puro clarior auro, Splenduit Eoae non minus igne rotae. Celsior ipse Heros reliquisque augustior, omnem Pro patriae subiit prosperitate vicem. Magnanimam prior ipse aciem ducebat; ab uno Dependebat ibi tota caterua Viro. Cuncta adeo explorans, Saldori in maenibus altis Visus erat vigilem constituisse Pharon. Ista quidem nocturna tui sunt visa NotarI. Inscribi cedrinis visio digna notis. Ter generose Heros, validis qui nomen ab armis Et decus a claro quaeris habesque fago: Desine Symmistam hunc, tam lucida signa profatum, Dicere de volita proditione reum. Quae tibi, quaeque tuo sunt demonstrata ministro, Parce in noctivagas visa referre stryges. Audisti factum; cape nunc mysterium et almo, Si dubitas oculis credere, crede DEO. Nobilis illa cohors, et prodigiosa Virorum Copia, conspectis tam peregrina stolis, Quae supra humanum rutilansque micansque tenorem, Illustri tantas evibrat ore faces; Cui cataphracta ambit fortes nitidissima lumbos, Pectore quae niveam fert radiante crucem; Quae velut e specula totam circumspicit urbem, Ut Salodorenses servet ab hoste focos. Non sunt mortales, terrestri ex ordine, cives. Quos videt illa dies vivere, et ista mori: Agmina siderei sunt invictissima regni, Iam pridem Elysiis associata choris. Thebaea fortes sunt e Legione Sodales, In Patriae vigiles emolumenta Patres. Ausonio quondam Gens serviit ista Tyranno, Horrida cum in Francas duceret, arma, plagas. Serviit Imperio: septemplicis ostia Nili, Et Pelusiaci pinguia regna soli, Atque adeo patrias, spreta Mareotide, sedes Deseruit, Latium rite secuta Ducem. Olim, inquam, Imperio; nunc nobiliore corona, Imperii Domino, seruit amicta, DEO. Celsior ille Heros, qui Maiestatis et oris Supremum meruit nobilitare gradum, Militiae primus reputatur jure Tribunus, Iure inter Socios fert diadema suos Tutelaris hic est Patriae, fortissimus: URSUS, Gloria Thebaeos inter, honosque, Duces. Protegit ille suam curis ingentibus urbem Martia belligeros dum ciet Hydra globos, Tutatur pressos, ceu turris ahenea, cives, Queis exoratam Numinis addit opem. Ad triginta ipsos agitur millesimus annus, Si lubet elapsos enumerare dies: Cum sacer ille URSUS, Phariis qui duxit ab aruis Undecies senos, in Legione, viros, Numinis effundens roseum pro lege cruorem, Egregie hanc nostram nobilitavit humum. {a. Passi sunt Solodori circa annum Christi. 288.} Nobilitavit humum non solo sanguine; totum Lipsana nobilitant hic tumulata Solum. MAXIMIANUS enim domiturus milite Celtas, Fracturusque novo Gallica regna iugo, Iusserat, ut Legio peregrina e Mempheos ora, Lecta in Thebaeis, castra iuvaret, agris. Lecta fuit Legio, comitataque Caesaris alas, Sectata est Iovios, Herculeosque Duces. Iuverat Imperium, sed ad aras: credita natis Alcena et Maia, non fuit ara, diis. Caesar ad obsessi fines, dum mandat, Agauni, Impia Tarpeio tura litare Iovi: Turba colens veri, nomenque fidemque Tonantis, Unanimi infamem deierat ore Iovem. Abrogat invisam, pro cultu Hermetis, acerram, Dedignans flexo Numina muta genu. Tura decent Dominum, qui torquet Numine Caelum, Qui styga, qui terras, qui moderatur aquas. Sacrilegos, quos terra amens, quos Caesar adotat, Dignamur iusso nuspiam honore, Deos, Dixit Thebaeus: tonat ergo repente, furitque, Et fremit insani more, Tyrannus, apri. Bassaridumque fero, Thyadumque agitatus ab oestro, Invocat anguicomas, ore minace, deas: Iraeque impariens, Legionem invadit; et acri Plectere mox decimum praecipit ense virum. Procubuere alacres. MAVRITIVS ipse secandum Obtulit, ingenti strenuitate, caput. Pertulit enormem Legio fortissima stragem, Quique mori optarant, VICTOR et URSUS erant. Illi, ut dilato Salodoria tecta subirent Martyrio, arcanis edidicere notis. Nutu igitur Superum, Turritam Solis ad Urbem, Undecies seni dum coiere Viri; Ordinis electi coryphaeus et arbiter URSUS, Iam pridem diae fonte renatus aquae, Ludicra fictilium spernens simulachra Deorum, Helveta salvificam spargit in arva fidem; Liberiore unum profitetur pectore Christum, Numina turicremis privat ahena sacris: Ac veterana inter Salodori maenia, primam In vera statuit relligione basin. Verum ubi Caesareas nequicquam praedicat iras Hirtacus, insanis plenus agyrta minis: Egregiam Thebaea refert constantia palmam, Nec flamma gladii, nec tremefacta rogi. Magnanimi, praeeunte URSO, cecidere tribuni, Carnifici promptum subiciendo caput. Ille ut barbarico penetrarat guttura ferro, Mergere Lethaeis cuncta parabat aquis. Ceruices sacras, et corpora trunca iubetur Arulae in infernos praecipitare sinus: Sorbeat uda Thetis, queis Mulciber igneus ante Noluit accenso claudere fata rogo. Sic ait, inque vagos dum proicit omnia fluctus, Quod ratus est barathrum, conspicit esse vadum. Nam ratio succrevit aquae. Sentina Tyranni Ferre ubi Thaebeos noluit, unda tulit. Ordine quam miro ceruicem quisque resectam Suscipit, inque ipsis fert, quasi vivus, aquis! Attonita quam pulchre acies spatiatur in unda! Quam scite liquidas calcat in amne vias! Ense necate cohors, ac lethi victima, quinam In mutilo tantum corpore robur habet? Supplicat, atque oculis caeli convexa tuetur Rhomphaea avulsum, qua ratione, caput? Fluminis ad ripam, statuens sibi quisque sepulchrum, Flectit ad effusas quam pia genua preces! Turba preces fudit semi-ipsam intenta per horam, Caelo, hei, quam gratas fuderit ipsa preces, Dicere deposito potuerunt corpore. Terrae, Quae dedit hic requiem, praebeat axis opem. Cuncta adeo humanas opera excedentia vires, Quid nisi in auctorem sunt referenda DEUM? Urus hic, et Victor coryphaeo primus ab URSO, Turbaque quae nostram sanguine tinxit humum. Corporis exuviis patriam dum purpurat urbem, Iure etiam patrios seruat ab hoste lares. Excubiae, Vigiles, loricae, balthea, cristae, Armorum series, lux, cataphracta, cruces, Clarior humanis spectata corona figuris, Visio Thebaei sunt manifesta chori. URSUS, et Ursi acies, praeclaro munere Divum, In Salodorensi procubuere solo. URSUS et Ursi acies, dum fulminat hostis in urbem, Pro Salodoranis stantque flagrantque focis. Congere belligeras, numero quocumque, phalanges, Tutante hoc Urso maenia, puluis erunt. Pannoniae vires, ipsumque accerse Gradivum; Iunge lacertosis agmina Sueva Quadis: Experiere isthac raros ex urbe triumphos, URSUS ubi excubias, castra ubi VICTOR habet. Dextera si quassam, Domini, custodiat urbem, Mittimus in rapidos irrita tela Notos. Ergo agedum, o Princeps, alto qui a sanguine regum Nactus es, ingenti nobilitate, genus. Si Salodoranis mens est succedere tectis, Atria si tutum figere in ista pedem: Austriaci primum Labari praemittito signum, Sic poteris pandas urbis inire vias, {b. Vexillum hoc Austriacum hodieque ostenditur in Ecclesia Colleg: ibidem. Cum Scriptores alii Ducem signate non nominent, expressie nomi. natur Leopoldus a Sebastiano Munstero l. 3. f. 435.} Iunge tibi comites, sacramque evectus ad AEdem, Grata offer Superis munera, grata Deo. Laetior inde tuos, graviorque revise Suevos, Signa tamen memori visa reconde sinu. Terrarum varias varius decor evehat urbes; Haec scutum nivei syrmate pingat equi. Aureus hinc aries gemino sua moenia cornu Protegat: immanis fulguret inde tigris. Taurum alia, aut colubrum, caprumue, aquilamve bifrontem Aut humero alatam, iactet, utroque Leam: Cuique suae gazae, sua, sint insignia: Nobis Supplet abunde omnes palmifer URSUS opes. II. ARGUMENTUM.

LUdovicus XI. Galliarum Rex, generosissimos Helvetiorum animos, Anno 14444. ad Divi Iacobi iuxta Basileam expertus, iisdem et Archiduci Austriae Sigismundo author extitit, ut pacem componerent, mutuaque in foedera coirent. Proposito huic exequendo, praeter Nobiliss. Equitem Nicolaum a Diessbach, usus praecipue fuerat opera Iodoci a Syllinen Lucernatis, Viri egregii, atque ex praeposito Beronensi, ad Episcopatus Sedunensis mitram, et gratianopolitani administrationem evecti. Foedus ipsum praeter Orbis opinionem, ad Ludovici Regis instantiam, primario fuit compositum 1474. Quod licet in bello Suevico sit interruptum, a Maximiliano tamen I. Imper. circa Annum 1511. fuit restauratum, Burgundiae Comitatu in foedus hoc haereditarium assumpto. Eius tenorem Iadocus ipse primariae Helvetiorum Rei publ. exponit. IODOCUS A SYLEINEN, HENRICO GÖLDLY a Tieffenaw, Equiti, Patricio Tigurino.

De Foedere Austriaco, sive Haereditario. SIste Gradive pedem, lituosque et bellica ab alto Fige trophaea tholo. Pax jucundissima rerum, Dulcor amorque hominum, quae tanto tempore salsos Haesit apud Gyaros, iam serta virentis olivae Explicat, et nostras optata revertit in oras. AUSTRIA Martipotens, Alemannae gloria terrae, Et basis Imperii, compluribus hactenus annis Plus satis infesto, nobiscum exercita, bello, Hostiles furias, bacchataque atrocius, arma Deierat, ac stabilem poscit, cum Foedere, pacem. Rara salus bello, lauro licet ubere, et auro Helvetiam, spoliisque simul ditarit opimis: Rara salus bello est: ferit oppida, diruit urbes, State vetat Cererem, laetum populatur Iacchum, Sternit humi, fundoque simul fortissima adequat Maenia, Torquatos eviscerat, enecat Iros: Vana perinde sacris, et sacra perinde profanis Miscet, et Elicii plus pisa Veiovis ira Fulminat, afflicti pestis deterrima mundi. Terrigenis, Pax, dulce bonum, pulcherrima caeli Filia (quae Cereri, quae papula grata Lyaeo Porrigit, et blando complectitur omnia nexu) Sex centis merito venit anteferenda triumphis. Belli elementa ruant, quando inclinantibus astris Excubat ad patrios, Pax et concordia, postes, Ille Monarcha potens, aequo moderamine Francum Qui regit imperium: quem virtus Helveta nuper Terruit, ingentes cum armatae Galliae aceruos Rauriacas, trepidante solo, duxisset in oras: Ille, inquam, Helvetiae Rex LUDOVICUS amicam Ferre paratus opem, cura septemplice dudum Discordes animos, et longi taedia belli Nititur a nostris, satagitque avertere tectis, Ille decor Regum, cuius prudentia caelos Voluit, et omnigeni penetrat mysteria mundi, Foedere perpetuo Nobis celeberrimam adunat Austriam, et a tanta venturos stirpe Monarchas. Ille SIGISMUNDI consensum Principis, ille Austriacae iam pacta Domus, mentemque fidemque Obtinuit, studiisque animi solertibus, omnem Pro tam magnifico stabilivit foedere normam {a. Explicat haec ommnia dilucide Iosias Simler Libro de regimine Helvetiorum etc.} Nos modo consilium ni detrectamus amicum, AUSTRIA perpetuo nobiscum foedere juncta est. Illa augusta Domus, quae nomina Caesarum avito Explicat e solio: quae tanquam uberrima mater Imperio fortes hoc tempore praebet Atlantes, Teutoniaeque Duces: illa omnibus obruta gazis, Omnibus aetheriae donisque bonisque Pronaeae Austria, Suiceris iam aeterno foedere nexa, Dissidii insanos permutat amore tumultus. Hei quantum famae, quantumque parate decoris, Per tam praecipites, effuso sanguine, dextras Utraque Gens poterat! Quantos captare triumphos, Iam bis vicenis bella haec exercita lustris! Threicios penetrare sinus, terrere feroces Sauromatum populos: per Atlantidos arva Calypsus, Per Syrtes Libycas, Gens haec unita, per ipsas Eridani spumas extendere jura, sibique Subdere Parrhasii sedes potuisset Euandri. Iam quoque si socias gens coeperit Helveta bello Pannonas, unito poterunt proferre secures Robore, ad extremam, trans ponti caerula, Thulem. Atque, immaturos ne quis praeiudicet actus, FOEDERIS hic tenor est. Ut caepta utrinque secundet Numinis alma Trias; divina petatur ab illo Gratia Principio: quod dirigit omnia solo, Per mare, per terras, per Tartara, et aethera, nutu: Quo sine nil validum, nihil est durabile, cuius Erigit humanas reprimitque, potentia, sortes. Illius, ut fas est, augendo semper honori, Mutua belligerae coeant in foedera gentes, Austrii et Heluetii: Pars approbet utraque pacem; Utraque livorem, bellique praeambula vitet Iurgia; legitimum teneat concordia clavum. Pristina sic facies rerumque hominumque, simulque Libera per tutas vigeant commercia terras. Alterutram partem si rancor, et orta simultas Acrius irritent; in apertam neutra feratur Bellonae rabiem: stent coram Iudice causae, Dicaturque dies, adeat pars laesa tribunal, Urbibus a geminis, dabit aut CONSTANTIA pandum, Aut BASILEA forum: sacram fovet utraque mitram, Utraque juris amans, Rhadamanthi praesidis urnam Porriget, et motam dirimet sine sanguine litem. Bella Sigismundum si fors inopina fatigent Principem; ad Austriacae, quantum decet, aera crumenae, Natio Suitiadum sataget, die jure petitas Mittere suppetias; et lecto milite laesum Proteget Archiducem: verum hic seruetur honesti, Iustitiaeque tenor. Nobis dabit ipse vicissim Auxiliatricem, si poscant tempora, dextram. Praedia, rura, arces, pagi, castra, oppida et Urbes, Et quicquid terrae, quicquid ditionis, et agri. Hactenus Helveticae sibi subiecere secures. Pareat Helvetiis. Sua quondam hic jura, resignat Austria. Suitiadum rata sit possessio, et istas Pacifico, per secla regant, moderamine, terras. Instrumenta tamen, tabulaeque authenticae, ad usum Principis erectae (nostro quae nempe nec obsunt, Nec Statui prosunt) Dominis reddantur avitis. Exteram et Austriaco natam sub Principe plebem Associare sibi tutela, foedere, tecto, Aut numerare suos, aut inter scribere cives: Helvetii caveant: caveat Dux ipse vicissim Allicere Helvetios: salua nisi pace prioris Principis aut Domini, veterem mutare tabernam Indigenae, atque alias malint inquirere sedes. Hosti subsidium, tectumque, laremque, stipemque, Et cum securo victum praebere meatu, Foederis ordo vetat. Quocirca aut tendere dextram, Aut capre hospitio, victuve, penuve, manuve. Aut quacumque alia demum ratione tueri Hostiles acies, et iisdem clamve palamve Mittere suppetias, quia res censuraque juris Publica non tolerat, nec foedera nostra probabunt. Excitet armatos ne res insueta crabrones, Sollicitent neutram nova vectigalia gentem. Nec tricae insolitae, portoria, feuda, tributa, Alterutri addictos onerentue, graventue colonos. Praeteritum quaecumque tulit fastidia bellum Austriae et Helvetiae, rancores, funera, luctus, Tamque graves irarum ignes, vitaeque charybdes, In fumos abeant, submersave Nereus imo. Occulat in barathro. Mutetur amore simultas, Dissidiique ommnes, tam turbido in aequore, tricas, Trans vehat Hesperiam veneranda amnestia Calpen. Si vero extinctos iniuria quaelibet ignes Suscitat, in vererem concordia laesa furorem Ne rursum erumpat: caveat pars quaeque calenti Addere ligna foco: tollatur causa, peribit Ilicet effectus. Maesonica scommata, sannas, Et sine honore jocos, et non sine dente cavillos Utraque gens prohibe. Si quid fortuna propinquo Contulit eugenio, stultus ne incessat Amyntas. In paruis etiam solet indignatio dentes Addere et a salsis procedunt verbera verbis: Verbera sopitum revocant ad tympana Martem: Mars acuit choleram, cholerae nec Mempheos alti Frena dabunt muri: Babylonem, Pergama, Thebas Sternit, et aerias, facto impete, perforat Alpes. Hisce quidem pactis geret utraque Natio morem; Utraque consensum, falsi sine schemate fuci, Sponte suapte dabit. Contra haec (cum incerta teramus Saecula) foediftrago si quisquam impegerit actu: Ne rursum armisonae Marti laxentur habenae, Extra sanguineam conventio fiat arenam. Atque ita propositas, talique tenore refertas, Ad LUDOVICI matura arbitria Regis, Condidimus leges. His me praesente, nec ullam Pro Patriae fructu remoram patiente, sereno Annuit assensu, pace omni ac foedere dignus, Dignus et Euboici transcendere pulueris annos, Ipse SIGISMUNDUS; fixasque, ratasque, probasque Censuit, ac firmas iubet annis esse futuris. Quin ut legitimum sua seruet pondera foedus, Austriacam DUX ipse Domum, gentemque, genusque, Et descensuros a tanta Stirpe Nepotes, Ut pacti socios, sic Foederis esse tenaces, Egregio feruore, iubet. Sint foederis arrha, Thessera sint pacis, quos nostra exinde quotannis Spondet, et Helvetiis fixos dabit AUSTRIA nummos. {b. Explicat haec ommnia dilucide Iosias Simler Libro de regimine Helvetiorum etc.} Dixit, et augusto rata reddidit omnia vultu. FOEDERIS haec summa est, quam paucis hisce retextam HENRICO offerimus; quem prudentissima rerum, Palladis ac Martis vocat, experientia, pullum: Quem Tigurina suos inter Respublica cernit Fulgere Patricios: et quae virtute refertos Euehit heroes, heroum ex ordine censo, Iure suo meritas impertiit Urbis habenas. Pactarum interea lex atque decentia rerum Exigit, ut tanto memorati regis amori Helveta perpetuas exsoluat natio grates. Ipsius auspiciis, curaque ingente, sepulti Sunt animorum aestus; jucunda pacis oliva Marspiter, et foedum mutatur Foedere bellum. Vivat, et optatos sua sceptra propaget in annos Ille decor Regum, qui Lilia Franca potenti Protegit imperio: qui tanti Foederis auctor, Arbiter et caput est: cuius virtute ministra, AUSTRII et HELVETII socio sunt foedere nexi. Vivat, et invictis quanquam sit prosper in armis, Par Laertiadi sit acumine mentis Ulyssi: Hic tamen, o utinam, Rex tantus et ipse, perennem Austriaco posthac statuat cum sanguine pacem. III. ARGUMENTUM.

POst acerrimum Orbique stupendum bellum Francos inter et heluetios in Gallia Cisalpina gestum; sub Saeculi XV. initium studuerunt Galliarum Reges Ludovici XI. consilium prosequi, et gentem Helveticam devincire sibi amicitia, quam supprimere non poterant arma. Cum iisdem igitur Helvetiis et eorum Sociis atque Confoederatis Franciscus Rex anno Christi 1516. Pacem perpetuam Friburgi Nuithonum statuit, et mutuo foederi fundamenta iecit: quod Anno post modum 1521. Lucernae t mature deliberatum, ita magnifice fuit conclusum. Pacis huiusce ac Foederis adiuncta potiora praesens Epistola recenset. FRANCISCUS PETRUS A PERROMAN. AEGIDIO TSCHUDI Patricio Claronensi.

De Pace perpetua, et Foedere Gallico. INter Aventini turres ac tecta FRIBURGI, Quod secat obliquis SANA recuruus aquis, Nuper ab excelsis repetita tonitrua pinnis, Unde ferunt ipsos contremuisse polos: Et stridor lituum, clangorque canorque tubarum, Perque simul sparsus compita quaeque fragor: Iubilaque Ausonios, ac pompa imitata triumphos, Quique fere tota plausus in urbe fuit: Qualia portendant rerum mysteria, nostris Pacemne attulerint, an fera bella plagis; Scire laborantem, modicae Te pagina chartae Instruet, ad placitum pagina scripta tuum. Gallia FRANCISCO iam Rege, et Achille, beata, Quae vires regni vix capit ipsa sui; Helveticos iam experta animos, experta secures, Et nimis infestas. Marte furente, manus, Pristina contendit renovari foedera, magno, Francigenis quondam Regibus icta, bono. Iungere amicitias, Lethaea quaesiit unda Bellonae ardentes exanimare faces. Quaesiit Helvetios sibi reddere rursus amicos, Nesciit armatis quos superare globis. Inde Friburgiacam Legatio vecta per urbem, Exposuit pulchro regia sensa stylo. Regia sincerum contestabantur amorem, Plenaque multiplicis sensa favoris erant. Martia parturiit stabilem discordia pacem, Digna magis celeri, pessima, prole Parens. Iussimus antiquas ad Caspia caerula rixas, Inque cavernosos Mempheos ire specus. Mutuae amicitiae, quae terram, atque ipsa serenat Sidera, perpetuum iussimus esse locum, Foedera cum Francis quon dam composta Monarchis. Fixa, implorato, iussimus esse, DEO. Hinc fragor, hinc mixtus volitare per aethera plausus, Hinc dare nitrati murmura rauca globi. Hinc nova laetitiam testari jubila; Pacem Saluere hinc lituis iussimus, inde tubis. Inter Francigenas miraris, Foedera Reges Cum tam diverso pacta fuisse statu? Desine mirari. Sanctum et venerabile semper Audiit, electae nomen Amicitiae. Usus amicorum pretiosis nonne Smaragdis Praevalet, et fuluas fert caput inter opes? Nonne tibi a fido vox siqua refertur amico, Suavior Orphea creditur esse lyra. Ni virtus animae fuerit superaddita, corpus Quid nisi concretum dixeris esse lutum? Corpus es absque anima, si destituaris amico; Si tibi Nisus erit, spiritus alter erit. Dogmata quae toti quondam aurea protulit orbi Graecia, divinis pene referta Sophis, Vicinos quanquam non diceret esse petendos Celtarum, populos, in regione, satos: Asserit illa tamen, verbisque fatetur Achivis (Quae dicas Clariam promeruisse fidem) Galliae amicitiam studiosius esse petendam, Prae mundi reliquis, asserit ipsa, plagis. {a. Ita testatur Ianus Caecillius Frey in Admirandis Galliarum c. 6.} Nos, quia vicini tetigerunt Helveta Galli Limina, ab hinc ipsas Deucalionis aquas. Ducti consiliis, ac fida oracla secuti, In Pandionia non male docta schola: Condidimus pacem cum Franco Rege, fidemque Partibus unitis iussimus esse ratam. Scire cupis leges, decisaque pacis amicae Pragmata? Rem primis en tibi pando labris. Interrupta diu Pax et Concordia, festos Restaurent, caelo propitiante, dies. Debacchata diu lis et discordia, Erinneis Exilio mulctent conveniente suas. Dissidiorum amplas, quas belli iniuria telas Texuit, armigeri cornibus icta Dei, Iurgiaque, elapsos coxit quaecumque sub annos In Phlegethonteo, livor et ira, foco: Condat in abstruso trux ipse Trophonius antro, Gente sub hac nullum post habitura locum, Compescat veteres Pax sic stabilita querelas, Et Zephyri, tragicos, leniat aura, Notos. Alterutri si justa tamen querimonia parti, Cum necdum fureret Martia flamma, fuit: Standum decretis, quae cum Cantonibus olim Condidit Helveticis Rex Ludovicus, erit. Capti in praeteritis, tractique ad vincula, tricis, Cujuscumque sient ordinis, atque tribus, Liberi, et absque ullo, remeent e carcere, lytro, Semitaque ad proprios detur amica lares. Militum ab Helveticis si quisquam prodeat oris; Regia cui necdum fecerit arca satis: Debita proposita, poscat stipendia, praeda Ut poscit merito vivere quisque suo. Municipes quoscumque suos Res publica scripsit: Helveta, Civilem contribuendo gradum: Libertate rata, nullo aduersante, fruantur, Adscribantque suis civica jura bonis: Si tamen Helvetiae sint intra limitem, et isti Ni contradicant altera pacta, thesi. Ut Mercatores et amantes lucra propolae Composita possint sic quoque pace frui: Libera Francigenum quondam indulgentia Regum Quae motu Helvetiis liberiore dedit: Integra, citra ullas vigeant, indulta, lituras; Continuetque suam gratia facta viam. Helvetiae sumptus in Gallia utraque profusos, Franco- ubi-Suicerus miscuit arma furor, Regius exoluet praesente numismate fiscus, Et suffecturas sumptibus addet opes. Inter abundantes stomachanti sanguine Partes, Parturiat bellum ne recidiva novum: Si refricet veterem gens illa vel ista favillam, Pronaque bellicrepas evomat ore minas: Praesto sit assumptis Hermes caducifer alis, Placetque offensas aurea virga manus. Qua gravis O Ebaliae circumsonat ira Maleae, Effundant rabiem bilis et ira suam. Alterius, pars neutra, hosti sit amica; meatum, Tecta, larem, aut vescos det quoque neutra cibos Sed neque scripto ullus foveatur milite Princeps, Qui ferro alterutram turbat et igne plagam, Hostica quin imo sectantes castra, vocandos Et culpae et paenae dicimus esse reos. Mutua ne gentis pereant commercia, purae Sint imposturis insidiisque viae. Quilibet alterius sit tutus in urbe, feratque Compita inoffensum, per sua quisque, pedem. Nec Gallo-Helveticas, nova vectigalia, merces, Nec prius insuetum, quemque fatiget, onus. Atque ut munificum gens praedicet Helveta Regem, Neu paci reputet Punicam inesse fidem: Cantones tredecim, San-Galli Principem et urbem, Quaeque Sedunensis oppida Vallis habet: Et Mullhusinos, et amantes foedera Rhatos (Membra sub Helvetico nobiliora statu) Annua non modicis recreabit Pensio nummis, Ordine per Francas distribuenda manus. {b. ita Iosias Simlerus.} Nec petet Helvetios in apertam haec Pensio nassam Trudere, nec visci hic fiscus ad instar erit. Nec vires minuet, nec ab isto pensilis hamo Patria, squamigeris quondam erit esca lupis. Tessera pacis erunt haec Regia dona, nec atram Pristina Libertas contrahet inde notam. Provisum satis est, ne Libertatis honorem Fallat Arachneo, pensio Franca, dolo. Panicus hic metus est. Labyrinthi evadere technas Docti, Theseo iam sumus absque glomo, Urbs Bellizonae, Vallis Madiana, Locarnum, Luganique amplum, Mendrisiique solum, Iuribus utantur, quibus olim est usa, fuisset Cum Mediolani subdita terra Duci. Stat penes Helvetios, placitoque suopte valebunt Vel mutare istas, vel retinere plagas. Nempe coronatum ter centum milia, Regis, Non interposita suggeret arca, mora: Si pro Lugano, Madiana valle, Locarno, Nummorum oblatas Patria malit opes. Si vero Italicas dominari malit in arces, Uniat imperiis Oppida dicta suis. {c. C. ita Iosias Simlerus.} Istud amicitiae, pacisque perenni statutum, Decisum placidis, Gente ab utraque, Diis, Stabit, eritque ratum, Iurassus donec apricus, Sequana ab Helveticis dividet arva iugis: Dum Rhodani rapidus, spumanti vortice, gyrus Sese in Tyrrhenas exonerabit aquas Pace ita firmata, magnum pars utraque foedus, Post longas tandem composuere, moras. Idem utriusque tenor. Collimant omnia ad unum, Subscripta adicias si quoque pacta, scopum. Foederis intuitu, Gens laesae illaesa studebit Auxiliatrices ferre repente manus. Extera Francigeno quoties taratantara regno Cernet et hostiles, Rex, inhiare greges: Seu Trans-montanam, seu Cis-petat hostis arenam, Dummodo Francorum sub ditione sitam: Milia sena Virum si rite petantur, habebit. Exquisitorum milia sena Virum. Parcior haud esto numerus. Si mittere plures Consultum fuerit, copia maior erit. Decretum tamen est, si milia sexdecim ab aruis, Rex ipse Helveticis duxerit, esse satis. {d. ita Iosias Simlerus.} Qualis hic et quantus-sit-cumque Exercitus, omnem In Patriae ac Regni commoda junget opem. Indole magnanimum stabit pro Rege leonum, Nec trahet injussos e statione pedes. Regis ad obsequium durabit, ut Helveta cautes, Grandine compositi non subigenda nitri. Seruiet, ac patrio penetrabit acinace turbas, Dum belli pandas viderit esse seras. Olli regalis dabit aequa salaria census, Ut primum e patriis perget ad arma focis, Symbola quin etiam tribuetur cuique trimestris, Bello ipso octavum non superante diem. Hic ne divisas valeat quandoque cohortes Perdere vel numerus, vel superare dolus, Non nisi coniunctae coeant in praelia turmae, Compositusque suos audiat ordo duces. Viribus unitis sic virtus Helveta neruos In quocumque dein exeret, hoste suos. Militiae sit terra locus: nec Nerea sulcet Helvetus, in salsum nec ferat arma fretum. Saepe triumphali, terrestris adorea, lauro Vidit Suiceras emicuisse comas. Durante emissas bello revocare phalanges, Nec ratio tolerat, nec decor ipse probat. Intestina tamen, seu Gentis nescio qualis Turbarint patrium, si quoque bella, solum: Publica res poterit secum retinere petitos, Vel peregre stantes mox revocare, Viros Bellica quin etiam tormenta, agilesque sarissas, Et maturatam Gallia mittet opem. In belli neruum, spatio quocumque trimestri, Viginti aureorum milia quinque dabit. Si salis haec inter fuerit penuria, Francum Ocyus emittet regia cura salem. Aurea laurigeris si Pax veneranda capillis Intret Francigenas arma inhibendo plagas. Celtica cumque suo si caeperit hoste pacisci, Gens etiam consors Helveta pacis erit, Ut quoque regalem tellus haec nostra favorem Comprobet; ac magnum ne quis inane putet, Altera succedent regalibus aera talentis: Haec pacis peragent, Foederis illa vicem. Perpetuos Pax ista quidem durabit in annos. Optato o utinam, perfruitura bono! Foedus erit fixum, donec sua stamina Regi Cernemus triplices continuare deas: Et solida perstabit adhuc trieteride, postquam Cunctis calcandam triverit ipse viam. {e. Idem. Ponunt tamen aliqui annos V. vel XXV.} Siqua tamen fuerint aevo iam pacta priori, Seruabunt vires Foedera pacta suas. Signatis etenim Gens eximit utraque verbis Sedem Romanae, Pontificemque Petrae. Eximitur Caesar, sacrique verenda potestas Imperi, in Augusto non violanda throno. Inde Status alii, quos esse ac scribere Amicos, Foedera iusserunt iam veterana, suos. {f. Quos recenset Simlerus l. 1. f. 317. 318. 323.} Iussimus imprimis (Graecos nos forte Sinones Ne quisquam in sera posteritate vocet) Iussimus Helvetii, validum seruare vigorem, Austriacos inter, Foedera pacta, Duces. Haec meminisse satis. Sed quod tam nobile Faedus Sanximus, allecti commoditate sumus. Nonne sitibundi, Suiceri, sanguinis, hostes Circundant nostras sole ab utroque plagas? Insidias Nobis struit Auster, et Arctos; et acres Bacchari hinc furias cernimus, inde minas. Sic ergo affectis, generosa peritia belli, Mille lucra Helvetiis, mille trophaea dabit. Floret ubique Viris, et abundat terra colonis, Otia queis nullum sunt paritura lucrum. Inter belligeros, poterit vel judice Phoebo, Aurea Libertas tutior esse, Viros. Fortius instat Atlas, si caeli a pondere fesso Alcides sociam non remoretur opem. Dicere nemo ausit, Cum imbelli foedera regno, Aut cum barbaricis, nos iniisse, Scythis. Franca est, quam petimus, Superis gratissima tellus. Naturae egregiis nobilitata bonis. Messe ferax, mansueta Viris, jucunda racemis, Grata et amica mero, blanda et amaena solo. Nec torrens nimio, velut India decolor, aestu: Algida Hyperboreo nec, velut Ursa, gelu. Aura tepet, Zephirosque fovet, mitisque Favon I Non nisi fecundos gratia, reddit agros. Laeta ibi, pro sterili, florescit Oliva, glabreto: Pro fastiditis, aurea mala, rubis. Iurares, campos illuc migrasse Caystros, Fundique e Francis pura Falerna cadis. Tabifico nusquam tellus est languida caelo, Thessala nusquam ullus fert aconita locus. Tristia nec pariunt deserti absynthia campi. Ut solet in duris Pontica terra Getis. Sed neque pestifero, velut arva Libyssa, veneno Pullulat: Armenias nec capit illa feras: Non erit, ut miles vel de salsugine terrae, Vel populi possit de feritate queri. Optima temperies, ut terque quaterque beatum. Sic amplectendum praedicat esse, solum. Nec dubitant aliqui Regnum hoc, et Balsamon orbis, Et mundi celebrem nominitare Rosam. {g. Sic vocat Architremius Poeta, in encomio urbis Parisinae.} Una haec Euphrosynen, dabit omnem haec terra leporem, Palladaque e gremio promet utramque suo. Imbuet Helvetios simul arte ac Marte: vigorem Ubertim in summo callet utrumque gradu. Haec quanquam AEGIDIUS (patriis qui lucet in oris. Iaspis ut Helveticas inter, Eoa, plagas: Cui Pimpla et Pindus, cui Castalis Attica, largo Hippocreneas, imbre, profudit opes) Haec, inquam, AEgidius licet haud ignoret, ab isto Non aliena tamen sum ratus esse scopo. Terrarum dominam si quondam haec GALLIA Romam, OEnotriae vastas si superare plagas: Si populos Asiae, si fortes quivit Iberos, Si Macedum Franco subdere regna iugo: {h. ita praeter ceteros refert Gabriel Bucelinus in Nucleo Historiae universalis. etc.} Unita Helveticis, ac foedere juncta, lacertis (Soli etiam invictos qui domuere Duces) Quam celebres olim sit portatura triumphos, Credere, qui gentem norit utramque, potest. IV. ARGUMENTUM.

CLEMENTI VIII. ad Pontificatum evecto, cum more maiorum gratulati fuissent Helvetii Romanae Ecclesiae addicti, eundem pariter sunt deprecati, ut Galliae Helvetiis confoederatae, atrocissimis autem bellorum iniuriis, id tempus, afflictae (ubi armis disputata fuit Henrici III. Successio) patrocinium sumere, ac Pacis media procurare clementissime dignaretur: matura reminiscentia meritorum veterum, quae Ecclesiae Sedisque Romanae protectioni multis saeculis, a Christianissimis Francorum Regibus, magnificentissime sunt impertita. Proponuntur haec vulgari carmine, ab illo, quem facundissime perorantem Pontifex, cum purpurato Collegio apprime fuit admiratus. Anno Christi 1393. IOANNES IACOBUS A STAAL, Eques auratus. CLEMENTI VIII. Pontifici Maximo.

De meritis Helvetiae ac Galliae in Ecclesiam Romanam. MAgne Parens, quem cura Deum, quem Purpura E Capitolini venerando colle Palatj, Terrigenum condire gregem, Christique sequaces Patrum, Pascere iussit Oves: sacrae cui tempora frontis Infula tergemina cingit redimita corona. Quod Tua Majestas trabeati tecta Quirini, Ac Vaticanae tam augusta palatia Sedis Helvetios intrasse videt, reverentia Summo Debita Pontifici, candorque, fidesque, favorque, Iuraque Tarpeiae faciunt assueta Cathedrae. E septemgeminis Patriae Cantombus isthuc, Ad septemgeminis decoratam montibus Urbem. Per Lepontinas, Legati accessimus, Alpes: Perque lacus varios, perque amnes Arulae et Ursae Venimus optatas ad amaeni Tibridis undas. Venimus Helveticae mandato ac nomine gentis, Ut Tibi Magne Parens, ad summi culmen honoris. Ad Petri claves, Urbisque arbitrium et Orbis, Ordine Nobilium simul applaudente Quiritum Legitime evecto devoti pectoris arrham Terrarum domina, simul offerremus, in aula. Helveticos apices, Appenninique recuruos Scandimus anfractus, claramque faventibus astris, Visimus Ausoniam (quod plebiscita, frequensque In septemgeminis decrevit Curia Pagis) Ut ritu veteri, verosque imitando Clientes, Pontificum capiti, magno telluris Atlanti, Pastorique Orbis, Dominoque, Patrique perennem, Quod faciunt Tyrio fulgentes murice Reges, Poplite submisso contestaremur amorem. Nulla, Beate Pater, nulla unquam oblivio nostris Eruet ex animis, quae quondam aetate parentum Helveticis Pagis ultro exhibuere priores Munera Pontifices: seu Libertatis avitae Confirmatus honos, seu nobilis ille Galerus, Principibus sacras qui supplet in orbe Tiaras, Seu Labaris spectata suis insignia, et alti Spectentur Tituli: Manet alta mente repostum Sedis Apostolicae studium, quae fontis ad instar Iugiter undantis, condito nectare plenos, Currere per Patriae iussit viridaria, rivos. Tu quoque, qui leges Divumque hominumque gubernas, Blanda cui pulchrum tribuit Clementia nomen, Tu Tibi devotos, Antistes summe, Clientes, Optime Pastor Oves, Pater acceptissime Natos, Pontificum solita non dedignabere cura. Quae Latio quondam Saraceni militis atram Expulit illuviem, fractosque horrore Quirites, Obsidione, metu, rerumque vorace rapina Reddidit eximios: gratam iam paene labanti Quae tulit Italiae, pulso procul hoste, salutem. Pristina stat Patriae, stabitque interrita virtus {a. Sub annum Christi 828. sub Gregor. IV. a quo Uranii, Suitenses, ac Subsilvani, Ecclesiae Defensores Protectoresque primo vocati, suisque Vexillis fuerant insigniti: qui Titulus, una cum certis Labarorum ornamentis, XIII. Helvetiae Civitatibus posthac impertitus est a Iulio II. Pontif. Anno 1512.} Teutonicas acies, et nostro cognita seclo Praelia quae domuit: quaeque altae moenia Romae, Caesariana suum cum effunderet ira calorem, Fortiter asseruit; pro hac ipsa Sede tuenda Fixa stat Helvetiis, stabitque acerrima Virtus. {b. Anno 1557 sub Paulo IV.} Nunc si cura Tui, dulcissime Pastor, ovilis, Si Tibi cura gregis: gratantes fronte serena Dignare Helvetios: Gentemque Ecclesiae amicam, Tergeminae toties insignia sacra coronae Tutari solitam, perge his complectier ulnis, Queis Tibi juratum studiose amplecteris Orbem. Foederis Helvetici, quorum haec Legatio, fidos Protege Cantones: et quod praestare suescit Maxima Tarpeiae majestas arcis, eosdem Tu quoque munifica Charitum perfunde sagina Iam mihi (quod tanti deposcant principis aures) Attica si Alpestrem mulceret Suada Thaliam Si sapor ambrosius, Latiique medulla leporis, Manasse augusti qui fertur ab ore Quirini, Ex Arolae potas condirent gurgite lymphas, Fas mihi, conceptam, foret hic, pertexere telam. Plura etenim fandi tribuit contermina grandem GALLIA materiem, quae nunc feralibus armis Obruta, post decumas, quas sustinet aegra, procellas, Ipsa sui absimilis, veteremque exuta nitorem Fluctuat, ac miserae nimis est vicina ruinae. Gallia pestifero iam paene absorpta barathro Te patiente, meum iubet hic protendere cursum, Subsidiumque petit: quod ni Romana ministrer Curia, et Ausonii prudens Clementia Papae, Quomodo grassantem poterit compescere flammam? Christiadum toto celeberrimum in agmine regnum Gallia, quae gratos tibi, sancta Ecclesia, flores Instar Paestani pulcherrima protulit, horti: Nunc ubi bellivomae gustavit pocula Circes, Degener hirsutos, inamaeno pignore, sentes Parturit, et crebris patet, ut Gaetulia, monstris. Aurem, igitur, Pater alme, dabis, si supplice voto, Si rudiore labro, Patrii decreta Senatus Eloquar, et Franco precer adjutoria regno. Quod petimus, Pax est: pacem deposcere Francis, Foedus amorque iubent. Vulcano urgente propinquus Si flagrat Ucalegon; paries si proximus ardet, Serio et ipsa suos curat vicinia postes. Gallia si periit, fortuna salusque propinquae Occidit Helvetiae: tanti nam accita charybdis Imperii, amicitia Nobis ac foedere juncti, Certa simul nostrae dabit incrementa ruinae. Hactenus electo vicinos milite Gallos Fovimus, et grandi sedare incendia nisu Conati fuimus: generosum Exercitum ab oris Duximus Helveticis: alieno denique nostras, Sumptibus heu quantis! oneravimus aere crumenas. Pro Regni auspiciis, pro Relligione tuenda, Pro sartis tectis, pro Rege, arisque focisque, In dubium tractae pro Majestate Coronae, Movimus una omnem, non segni Marte, rudentem: Ut vel belligeri compescere limina lani, Vel Paci optatas possemus pandere valuas. Sed quia maiores res tam petit ardua vires, Praesul Aventinus, Christique vicaria Roma, Tam male confusis cataplasma imponere rebus, Ac desolato poterit succurrere regno. Consilium, fatoque hominis prudentia maior, Et modus, et ratio, mundique Pronaea supremos Stipant Pontifices: vertendi cardinis aequas Papa gerit claves: et quam solertia terrae Reddere non potis est, dabit unam haec Petra medelam. GALLIA (quod magnae non nescit gloria Romae,) Innumeros iam paene fuit reputata per annos, Christiadum neruus, melioris dextera mundi, Robur Apostolicae, fulcrumque haud debile Petrae. Donec compositas rexit Pax aurea gentes, Grande ornamentum. Si pulchro Ecclesiae in horto Effera fulmineas acuerunt bella secures, Nobile Subsidium. Si fluctibus atque procellis Turgida, Petre iam quassarunt aequora navem, Portus et hospitium. Latia si pulsus ab aula Papa peregrinas Exul migravit ad oras, A furiis tutum fuit incessanter Asylum. Iam mihi si veteres sermonem flectere in actus, Ad dere si flores roseo, mens esset, Hymetto, Francigenum quam clara forent encomia Regum! Scit tua Majestas, quantis defuncta periclis Gallia; divinae pro culmine et arce Sionis, Quanta per Insubres, per et omnes Ausonis oras, Praelia pertulerit: tantosque exinde Monarchas Quadriiugo quoties vectarit Gloria curru. Sacrilegos, terraeque simul, caeloque molestos, Una haec quam celebri domuit virtute Tyrannos! Haec quoties profugos, faevique furore Gradivi Exilio intrusos, iamque hinc, iamque inde repulsos Fovit Pontifices! Haec pompa aequante triumphum. Quam saepe exceptos, quantisque favoribus auctos Figere Liligera sedem praecepit in aula: Donec magnificis, bacchante Tyrannidis oestro, Profligato armis, comitatu ingente repostos In Vaticana, vidisset Roma, cathedra! Ecquis Aistulphos Desideriosque, feroque Nomine Luitprandos, Romani Antistitis acres Quondam mastiges, iam tecta superba Quiritum, Pontificumque sacras ausos incessere claves Ense triumphavit? Quis tam praesentibus armis, Tanta animi flamma, quanta horum purpura Regum Perdomuit reliquam Lombordo e sanguine faecem? Constat Amorrheos, Athimosque; inimicaque caelo Nomina, deletis ingenti funere Mauris; Trans Libyae fines, et adustos solibus Afros, Gallorum egregiis ejecta fuisse lacertis. {d. Ut praeter alios clare Horat. Tursellen. in Historiis Mundi c. 6. sub Carolo Martello, Pipino, Carolo Magno Regibus Francorum.} Dexteritate pari, tam perniciosa quis unquam Schismata? tot falsos in relligione prophetas Quis Regum oppressit? Quis tantis, obsecro, Sectis, Tot fidei monstris immunem reddidit Orbem? Nosti, o magne Pater, nosti haec et pluria quondam, Grandi opera France patrata fuisse Coronae. Hic Martelle tuum ne desit Carole nomen, Contra hostes fidei, Virtus quoque praestita, mandat. Barbara gens Arabum, Mabometis prodroma pestis, Auspice Martello, memoratu perpete dignum Pertulit excidium. Saraceno sanguine Franci Immaduere agri: pugna unius una diei, Ter centena Arabum septuagintaque peremit Milia: Francigenum sic rursus acinace Regum. Expirasse feras Ecclesia vidit Erinneis. {e. Idem in Leone Isauro Imp.} Fallor, in immensi si quisquam cardine mundi Munera Apostolicae dedit uberiora cathedrae. Si Spoletinas, quas vendicat Umbria, terras, Si pinguem AEmiliam, si puppibus Adriae amicam Visimus Anconam: si lumina candida mentis Vertimus ad reliquas Piceni nobilis urbes Manare a solis profitebimur omnia Francis, Insula Sardiniae, contermina Corsis, opimum {f. citatus, sub Pipino et Carolo Magno.} Trinacriae regnum, florensque Hetruria, faustis Gallorum auspiciis, nutuque manuque potentis Caroli, ut Imperio, sic rerum pondere Magni, Suscepere, tuos Romana Ecclesia, fasces. {g. citatus, sub Pipino et Carolo Magno.} Liligeros certe, quos Gallia nobilis orbi Progenerat Reges, non casso agnomine suescit Scribere Primigenas, haec ipsa Ecclesia, Natos. Dicite Calixti, Paschales, atque Gelas I, Urbani ac Stephani, Clementes, atque Anacleti, Dicite Gregorii, vosque o generosa Leones Nomina, ab augustis Gallorum Regibus, olim Dimanasse omnem Papaeque Urbisque salutem. {h. Vide pro his Flosculos Historiarum Ioannis de Bussteres, parte altera, c. 4. Itemque Bartholom. Chasanaeum in Catalogo Gloriae Mundi.} Impetuosa etenim vesani murmura Ponti, Ausoniae quoties insultavere carinae; Cura vigil Regum firmis considere transtris, Soluere vela iubens, terraque marique coactam Acceleravit opem: stridentes Tethyos iras Leniit, atque tuum placans Neptune tridentem. Praecipites Austrique minas, Eurique furores, E patria ascitis Zephyri compescuit alis, Donec ad optatum sua ferret carbasa portum. Digna adeo poterit, sanctissime Praesul, haberi, Gallia, quae toties, superatis Alpibus, almam Reddidit Hesperiae pacem: quae barbara mundi Monstra Europaeis generosa fugavit ab oris: Quae mundi dominam, Latio cum Antistite, gentem Reddidit antiquo, per mille pericla, vigori: Quae dextram profugis, quae praesens semper asylum Praestitit exulibus. Tantarum in turbine rerum, Digna, inquam, poterit celeberrima Gallia dici, Cui, stimulante Tua, Pastorum o maxime, cura, Porrigat optatam caducifer Arcas olivam. IULIUS ille tuae caput olim ac gloria Romae, Urbis et Orbis apex, infando saepe relatu, Et iactabundis audebat spargere buccis: Caesaris auspicio (praeter civilia Magni Praelia, terribilem quae glutivere cruorem) Amplius undecies hominum centena perisse Milia, Tartareas se praeside missa sub umbras. Caesare digna quidem, sed vox indigna supremo Flamine. Tu melius, Tu Clementissime Princeps, A Cajo afflictam qui nunc dominaris in Urbem, Auspiciis Pax alma tuis, medicinaque belli, Francorum eximio fuerit si reddita regno: Quos titulos, proh quanta feres encomia! Olympe Heu quam augusta tuas aequabit gloria laudes! Amplius undecies hominum centena beabis Milia, quos belli vel cruda voraret orexis. Vel Libitina cava, ferrove ignive peremptos, Conderet in fovea. maiorem Caesare laurum Orbe ab utroque feres: CLEMENTI Gallia plures Conservata dabit, quam CAIO oppressa triumphos. Marco Antonino, quem Augustum Roma Piumque Dixerat, aeternae vox haec fuit unica laudi: Malo equidem unius vitam defendere civis, Fulmineo quam mille hostes aut perdere ferro, Aut dare supplicio. Vox ac sententia summo Digna Magistratu. Votum hoc, o Marce, perennem Si peperit iam tanta Tibi per saecula famam: {i. Tursell. l. 4. in M. Anton. Imp.} Clementi Papae quantus gratabitur olim Terrarum applausus, si tot seruaverit Unus Inter Christiadas, animarum milia, cives! Quare age, Magne Pater, quem cura salusque regendi Iure trahit secli; Ne schismatis orgia in illo Bacchentur regno, quod florentissima semper Lilia, et ambrosios orbi produxit odores: Quod celebri fama, quod relligione suorum Ac studiis Regum Viginti trina subegit Schismata. Ne tragicis dum Gallia scinditur armis, {k. Gabriel Bucellinus in Nucleo Histor. univers in Regno Galliarum, etc. Legationem hanc Romanam obiere DD. Ludovicus Schumrpf, Lucernas; Gualterus im Hof, Urius: Rudolphus Reding, Suicus: Ioann. Iacobus a Staal Solodoranus, Viri in sua quisque Re publica magni.} Exanimet Scissura Fidem: ne sacra Tonanti Dum sese assiduis eneruant regna duellis, Intumeant lunatae acies, nostraque ruina Fortior, Odrysius prorumpat in arma Tyrannus: Utere jure tuo, vagina condere ferrum Impera, et indigno Panaceam porrige tabo. Sollicitis quod nostra rogat Legatio votis, Helvetus unanimi quod postulat ore Senatus, Sume patrocinium turbatae Galliae, et auream Paci sterne viam. Si stabit Gallia, stamus: Si perit, occidimus: curata Francia, et ipsos Curasti Helvetios. Exhausta aeraria, nummi Largiter est usi, Legio generosa strategum, Copia clara ducum (patriis quae nuper ab oris Excita, dum validos pro sceptro et Rege lacertos Exerit, ac magno propugnat Lilia sumptu) Pharmaca sollicitant curandis apta crumenis. Ut Tibi (qui claro superans vel Lyncea visu E Latia totum Specula circumspicis orbem) Esse queat liquidum, quod Nos profitemur et ipsi, Verti etiam nostram praesenti in cardine caussam. Ad dere plura nefas. Tu Maxime et Optime Pastor; Si totidem caelo, quot Iulius intulit orco, Conserues animas: Tibi Pacis amator et auctor, Praemia Stelligera quam larga refundet ab aula! Pontificum Princeps, Ter maximus ille Sacerdos, Qui Tibi, qui reliquis Tarpeii in sede locatis Pascere commissos, in Petro, praecipit agnos, Pascere mandat oves: e gazae divitis arca, Centuplici tantam pensabit munere curam. Nos quoque, si florem, si fragrantissima regni, A tam barbaricis, tuearis Lilia, spinis: Quam Tibi sublimes utrinque seremus honores! Gloria praeclari quam stabit vivida facti! Tempora Pontificis placidam apportantis olivam, Unanimes in plebe preces, encomia, grates, Tergemina rursum satagent ornare corona. Te Patriae verum super evehet aethera Patrem Gallia, et ad sacras hecatomben offeret aras. Imo de auratis argentea Lilia iunctim Porriget e calathis. Plebs, Curia, Clerus, et ampli Nobilitas Regni, partam a CLEMENTE salutem Inseret aeterno, patriis, adamante, tabellis.

C. Ita aequi rerum Scriptores.

 V. ARGUMENTUM.

ORbis miraculum Lectori hic proponitur F. Nicolaus a Flue, inclitum illud undervaldiae ac totius Helvetiae iubar: cuius admirabilem vitam, incolis iuxta atque accolis in pretio habitam, simulque rariora quaedam, cum vitam ipsam comitata, tum mortem subsecuta prodigia, breviori hac epitome insinuat Anachoretae eiusdem conterraneus, olim hac super re ad Gregorium PP. XIV. una cum Illustri Viro Melchiore Lussio E. A. Legatus Tractatur materia haec libro peculiari a Ioan. Ioach. Eichhorn, et accuratius a Petro Hugone S. I. Ubi, quicquid fere epistola hac de B. Viro asseritur, implicitum habetur. MELCHIOR IM FELD, Eques auratus. ANDREAE S. R. E. CARDINALI ab Austria, Epscopo Constantiensi etc.

De prodigiosa vita F. NICOLAI a Flue, Eremitae Under valdensis. VEcta columbinis, ad stagna Acronia, pennis E Subsilvana, littera, tende plaga: Perque lacus patrios, per amaena, per hirta viarum, Extimum in Helvetico limite quaere lacum. Quaere palatinas, positis anfractibus, aedes, Servantemque, pedum Pontificale, domum: Sive Marisburgum, seu te Constantia captet. Quaesitos pandet postis uterque lares, Magnus ibi Princeps, et magni pastor ovilis, Protegit illustres cui sacra mitra comas, Qui sibi commissum, sit quanquam extensio juris Maxima, clementi pascit amore gregem; Te quoque munificio non dedignabitur aula Virtuti haec clausas non habet Aula fores. Nobile virtutis portas insigne: benigno, Intuitu eiusdem, constituere loco. Materies ut digna viro, sic digna relatu. Debet nosse suam si quoque Pastor ovem NICOLEOS de RUPE hic est, quo sanctius uno AEtherii nobis nil tribuere Dii. Quem natura sagax, quem mundus, Olympus, et Orcus Quondam inter patrios obstupuere rubos. Cui gula, cui luxus, vasti cui gloria mundi Sive minus nihilo, sive fuere nihil. Qui lustris quatuor, doctus mysteria caeli Desuper, humanum non tulit ore cibum. Huic licet Arpinas, totusque applaudere Pindus, Et genus Ascraei debear omne chori; Tu tamen Helveticae nata inter robora silvae, Parnassi hanc ipsam fungere, Musa, vicem. Tu patriae tam illustre jubar, cedroque perenni Iure inscribendum carmine pange virum. Clara virensque suis terra VNDERVALDIA pratis. Almaque silvani SAXULA vicus agri, Nicoleo primas, felici sidere cunas, Atque adeo patriae tecta dedere domus. Nec genus indecores habuit, sed origine claros, Saecula plus quatuor stirpe vigente patres. Ver erat, et placidi clementior aura FavonI Iam fragrante novum mulsit odore solum: Phryxaeusque Aries sua cornua protulit, almam. Cum mira haec proles tangere caepit humum {a. Nascitur mundo Nicolaus, Anno Domini 1417. die XXI. Martii.} Prodigiis hic cuncta scatent. Infantulus usum, Clausus adhuc utero, iam rationis habet. Editus in lucem, simul ac caeleste lavacrum, Et baptismalem vertice sumit aquam, More novo geminos, cum Baptizante, Patrinos Noscit, et una ipsum cum Genitrice, Patrem, In puero puerile nihil: speculi instar, in aevo Praetulit insignem, lubriciore, facem. Ingenui mores, castique modestia vultus, Usque per impubes emicuere genas. Nulla isthic levitas: referebat semper adultum Seu ratione Virum, seu gravitate Senem. Usque adeo, ante alios, Veri studiosus, ut ullos Mendaci nusquam sparserit ore logos. Virtute Obsequii (cui viva voce frequenter Sub luna nullam dixerat esse parem) Omnibus anteibat, monitis parere Parentum Impiger, absque ulla suetus ubique mora. Firmior ingenuis cum sensim adolesceret annis, Intulit exosae praelia prima gulae. Feria sexta prius, mox illum et Feria quarta Vidit concessis abstinuisse cibis; Hisce diem Saturne tibi, tibi Cynthia sacrum Addidit, et solitas iussit ab esse dapes; Prodiga quin etiam pertaesus prandia, Comum, Et Comi socios fugit ubique sales. Atque adeo stomachi summa in certamina, dio, Praefixit talem, percitus igne, basin. Turbae obtrectanti, cui tot jejunia, et arctus Vivendi, nimium displicuere, modus, Pulchre dissimulans, Sic suggerit Arbiter, inquit, Omniparens, hominem qui replet, atque feram. maiorum arbitriis (a quorum scilicet ore Flectere nec latum sueverat ipse pedem) Connubii socias, prae vita caelibe; taedas Suscipit, et sacri fert quoque vincla iugi. Sanctius hoc uno nil vidit terra marito, Nulla fuit casti noxa luesque tori. Nam veterem vitae retinensque augensque rigorem, Conjugii caeptum fert sine labe statum. Alter in alterius conspirat commoda conjux, Liber et ipse suo seruit, et ipsa DEO, Hic et concubiam crebro interrumpere noctem Cernuus inque statas cogere genua preces, Virtutique omnem confertim impendere curam, Nulla inculpatum lite gravante torum. Ipsa quidem Conjux decimo, ceu vitis abundans, Pignore, Nicoleon fecerat esse patrem: Par proli sexus; sed maior cura parentum, Haeredes caelo, quam genuisse solo, Consulis ad fasces per, plebiscita vocatus Liber ab oblato maluit esse gradu: Maluit ipse suos agitare inglorius annos, Ne mentem infidi verteret aura fori. Forte altercantes agitabat curia lites, Ille suam causam dixerat, iste suam. Iudicis ambigua decisio stabat ab urna, Integer in votis iam Rhadamanthus erat. Verum ubi, suscepto corruptus munere, Iudex Cogitat insontem voce vocare, Reum. Ignea nummivora surgens e fauce favilla Sensim sulphureas ejaculare faces, Nicoleos solus tam horrendam cernere flammam, E reliquis pyrios nemo videre globos. Territus hoc monstro, iam ardentius astra tueri, Et prae mundano, caepit, amare, luto. Conjugis ergo suae consensum inquirit; eundem Dat precibus cupidi sponte lubensque viri; Consiliumque probat: sed iniqui livor Averni Mille viro insidias, retia mille parat. Ipse sed insidiis., et toto fortior Orco, Subsidium quoties expetit, astra ferit. Quinquaginta ipsos aetate expleverat annos, Cum vitae austeram laetus inire viam, Altera iam spreto cum indicere praelia mundo, Et nihili cunctas pendere caepit opes. Abiciens ergo veterem cum veste nitorem, Obtegit hirsuta corpus inane toga: Induit endromidem, levis armat scipio dextram, Et caput, et nudos praecipit esse pedes. Hac pompa attonitis, sexus utriusque, propinquis Supremum blando personat ore, VALE, Divumque auspiciis commendans patriam, et omnem Cum consanguineis, conjuge, prole, larem, Impigra ad Alsaticas vestigia destinat oras, Verteret instabilis ne pia vela Notus. Et mox Iurassi superato culmine, sentit Retrahi ad Helveticum se, quasi fune, solum. Obsequitur, paretque DEO; iamque humida noctis, Claudere Phaebeam coeperat, umbra, rotam; Cum bonus in tenuem nutans Asceta soporem, Caelitus emissam cernit adesse facem, Perfundique suos, velut ictu fulminis, artus, Torserat unde gravis viscera tacta dolor. Indoluere artus, sed post id temporis ullam Nec stomacho esuriem, nec tulit ore sitim. Undervaldiacas exinde regressus ad Alpes, Introit abstrusam, qua via nulla, specum: Principiumque novae, lustra inter inhospita, vitae, Nulli hominum cupiens cognitus esse, facit. Aula fuere vepres, salebrosum culcitra saxum, Languida qui lectus membra foveret, humus: Alta Larix aestus, Titane flagrante, diurnos, Et pluvias caeli praepediebat aquas. Conscia caelestum, iugis meditatio, rerum, Unica jeiuno fercla fuere Viro. Sic adeo inpransus, sic incaenatus adegit, Indelibatis viribus, octo dies. Nam velut Haebreos, lentes Babylonis, Ephebos, Plus quam regales, quondam aluere, dapes: Sic ipsum Assyria meliusque magisque sagina, Gratia divinae nutriit Ambrosiae. Displicuit stygio res portentosa colubro, Nec poterat tanti ferre trophaea viri. Ergo suos versare dolos, intendere casses, Mille nocendi artes, mille parare vias. Clandestina prius tentantur bella; iubetur Ultra naturam non catus esse suam. Nimirum Angelico poteris, temerarie, ritu Annonae expertes semper habere dies? Desipit, humanum qui vult invertere cursum, Quique ultra metam non sapit, ille sapit. Quid iuvat Icario caelum affectare volatu? Ut gravis ascensus, sic quoque lapsus erit. Sic quondam cecidit, qui Lunae ad concava vectus, Ducebat patrios non bene cautus equos. Tu mage nosce hominem: peccas improvide, diam Consimili tentes si ratione manum. Tartareus sic saepe quidem latrare molossus, Sic stygio tinctos spargere felle sales. Quin et finitimi, patriaque domoque propinqui, Nicoleo tales ingeminare strophas. Ima namque specu quamcumque latere volentem Prodit, venantum sedula turba canum; Admiransque hominem plebs Undervaldia, suadet In sua, desertis, tecta redite, feris: Suadet, inhumano nec vitam abrumpere cursu, Nec Lachesis diras accelerare manus. Atque ait; Humanam tu eludere solus orexin? Nulli hominum tritam solus inire viam `Utere concessis. Scelus est tentare Tonantem: Sis Custos vitae, non homicida, tuae. Respuit imbelles pugilis constantia tricas, Prosequiturque suum, quo pede caepit, opus. Nec consanguineis animus, nec carne movetur: Nec prece, nec vafris flectitur ipse dolis. Sed nec aperta timet Sathanae fastidia, suffert Terrorem, insultus, verbera, flagra, minas. Iam speciem Libyci praesentat bestia monstri, Terrificatque omnem subdola larua specum: Mox ululans totam, frendensque, fatigat eremum: Mentita Arcadicam, iam rudit, ore seram. Iam coram aggreditur, tunditque, trahitque, feritque, Gyratque arreptis, per nemus omne, comis. Durat magnanimo miles generosus in ausu, Et patiendo, omnem fertque domatque Stygem. Ne tamen ipse suos, audiret, velle corymbos Citra imploratam, nectere solus, opem; Intima susceptae placuit mysteria vitae Consilio docti tandem aperire viri. Is fuit Osvaldus, divini semine verbi Iussus Kernensem pascere Mysta gregem. A puero exactos olli submissius annos, Propositumque animi significare sui: Et tot jejunio productos corpore menses, Et non infestam marcido in ore famem: Hanc, superum nutu, se suscepisse; paratum Hanc nutu superum, perpetuare viam. Ne tamen extra omnem videatur vivere rhombum, Et maiora suo quaerere velle statu; Eius ab arbitrio totum se stare, probatam A Pastore velut stare deceret ovem. Territus, Angelicum mirari mysta tenorem. Et toto, insolitum, corde stupere, virum. Arbiter ergo rei, vultumque, oculosque manusque, Brachiaque et nudos rite probare pedes: Collumque et cunctas scrutari in corpore fibras, Et cautam medici caepit obire vicem. Pallidiora videt crispata corpora buxo, Et macie tostas extenuante genas. Et nimis angusta contractos pelle lacertos. Vixque cohaerentem, quae tegar ossa, cutem. Et sine purpureo, gracilentum, sanguine, vultum; Et sine carne manus, et sine carne pedes. Chasmataque et fissas hinc inde dehiscere rimas, Prae nimia, in siccis, ariditate, labris. Membra requisito caruere exanguia succo, Formaque praesentis plurima mortis erat. Nec tamen exsucco deerant in corpore vires, Membraque sufficiens rexit obesa vigor. Iudicii magnos sub inani hoc carcere neruos, Ac latitare aliam, Curio sensit, opem. Continuare igitur tam fausto fidere caeptum. Hortatur, caelo suppetiante, modum. Entheus ipse novas, inter spineta, latebras, Et magis obstrusos poscit inire sinus. Hosce requirenti, perque avia lustra meanti Prodigio monstrat lucidiore, DEUS. Quattuor e summo vidit descendere caelo In loca vepreti deteriora, faces. MARGO loci nomen, silvestribus undique dumis Aspera, et hirsutis faeta crepido rubis. Laetior has salebras, hanc Numinis indice doctam Introit, absque ullo se comitante, specum; Introit, ac Domino fretus ductore, frequentat A populo structam commiserante, casam. Suppetit hic eadem quae visa erat ante, suppellex, Quamque unam toto legit in orbe, Nihil. Captabat modicum, duro super assere, somnum; Cervicalis erant plumulae, acuta silex. Sobrius hic inter lacrimas Asceta profusas, Inter et ardentes linguae animaeque preces, Nescius humanae, sensu tamen integer; escae, Numini ad extremum serviit usque diem. Serviit; atque statis, ad mystica sacra, diebus Non detrectantem protulit inde pedem, Nempe DEI famulo divini pabula Verbi, Numinis excelsam mens meditata trabem, Sumpta Salutiferae, quot mensibus, hostia Cenae, Scitamenta, penus, nectar, Hymettus erant, Tanta quidem movere vagos mysteria scrupos, Famaque multiloqui non erat aequa fori. Lecti igitur vigiles scitis communibus, arcta Invasere omnes obsidione vias, Accessum nulli, nulli tribuere recessum, Copia suspecti ne foret ulla doli. Integrum in excubiis tenuit Custodia mensem, Non subiisse ullum testificata penum. Quin etiam Thomas, Hermanni Praesulis olim Perfunctus sacras, Praesul et ipse, vices, Ut sibi certa novae foret experientia famae, Nicolei obscuram venit ad usque casam: Comique alloquio, Virtutis uterque decorem Euehit, humanam damnat uterque luem. Praesule, Quae tandem Virtus sit prima? rogante, Omne, inquit, punctum, Qui bene OBEDIT habet. Approbat, atque dari sibi morem Antistes, et aurem, Ac bolum panis mandere dente, iubet. Liber ab hoc uno, mandante Antistite, iussu, Submissas inter dum nequit esse preces: Tentat in insuetas Cererem demittere buccas, Bucca sed ingratum nauseat aegra cibum. Tandem ut conscissas in frusta minuscula micas: Glutiat, omnem operam gutture et ore locat. Ringitur insolito turbatus ab hospite venter, Nec potis est panem, nec tolerare merum. Praesul in extremum conversus paene stuporem, Dum videt offensae praelia tanta gulae: A tam morigero veniam obtestatus Alumno, Fama, ait, o tanto quam canit aequa Viro! Sacramenta igitur mirari exotica, habere A prava immunem suspicione fidem, Unanimesque Deum pergunt celebrare, patrantem Prodigia in feruis, non imitanda, suis, Interim Eremitae, toti fit cognitus orbi Rumor, et affines excubat ante fores. Naturae stimulus, Bacchique gulaeque triumphus, Omnium in ore crepant, omnium ab ore volant, Huc velut ad Tripodem, Cariique oracula Phoebi, Currit ab omnigenis, sexus uterque, plagis. Helvetiae Sidus, summique Tonantis amicum, Claustra inter modicae conditum opaca casae, Certatim innumerus satagebat visere coetus, Passus ab inculta taedia nulla via. Repperit hic certum quivis afflictus asylum, Et non frustratam tristis et aeger opem. Seruus enim prudens, fidusque Athleta Tonantis, Cui dedit aetherius plurima dona, polus; Occultas hominum mentes penetravit, et imos Subtili inspexit cognitione sinus: Visentumque suam, penitissima pectora, cellam, Atque animi totum resciit, ante, statum, Saepius eventus praesagiit ipse futuros, Fatidicis pandens abdita quaeque labris: Quaeque dedit populis, divino percitus aestro, Verba, Sibyllinam promeruere fidem. Illum inter reliquas visit quoque Ganeo turbas, Qui spurio infamem reddidit igne torum. Ille verecundum simulans adstare Iosephum, Integra ab Idaliis sit cui vita sacris, Nicoleo ad Melcham, comitante, adducitur amnem, Ipse sui vivum cernat ut inde typum. Continuo geminas, laruis crudelibus, umbras Prodire e mediis, cernit adulter, aquis: Cernit eas viva magis excandescere pruna, Et vomere ignitos, fauce flagrante, globos: Monstroque attonitus, postquam Cocytia spectra Visu terribiles exhibuere modos; In Lamia expressas agnovit utraque Corynnas, Quas sibi comixtas noverat ante lupas. Iamque pavescenti Viden, o temerarie, formas, Quas miser in lenis quaeris amasque tuis! Corrige, sis, Paphiae malesuada incendia tedae, Perditus Orcino ne cruciere rogo. Dixit Nicoleos: correxit ganeo mores, Doctus ab hoc uno, caelum Erebumque viro. Sexcentos taceo. Lanione patebit ab uno Noverit arcanos qua ratione sinus. Ille quidem pecori coemendo assuetus. in istas Saepe tulit loculo fulua metalla, plagas: Et Dictatorem latitare hic nescio qualem, AEmula Thesbitis qui gerat ora senis. Praeteritum, praesens, qui praesciat atque futurum, Qui sicco nullum glutiat ore cibum, Dum semel atque iterum, sparsis rumoribus audit Ipse rei testis, dixit, et augur ero. Faeno igitur replens pendentem e fune crumenam. Gestare Attalicas, histrio fingit, opes; Cornuaque attollens, ac ficto turgidus auro, Introit hirsuti lustra casamque viri. Praescit Nicoleos, fastumque ut sedet inanem, Pone, ait, o laruam pone miselle tuam. In vacua quid fingis, opes, aurumque crumena? Ad cultum loculi non facit herba soli. Ne simula Craesum, tua te constantia, fili, Cum passim soleat nominitare Codrum. Rectius incedes, si cures esse, quod audis: Centoculum nulla luseris arte DEum. Erubuit, Vatemque stupens. fucumque resorbens, Confusum retulit, vanus Agyrta pedem. Qui flammam Veneris, qui fastum extinxit, eundem Vulcani ardentes extimuere faces. Corripuere ipsam furibunda incendia Sarnam, Flammarum rapidis perniciosa globis; Iamque supra tostos caeperunt tecta penates, Inter et ambustas tigna crepare trabes. Nil populi accursus, nihil udi in plebe lacerti. Nil gravis affusae profuit imber aquae. Auxerat accensas Vulcani insania vires. Contiguas late depopulata domos: Cum celer ad notae currit penetralia cellae! Nicoleique piam, Nuntius, orat opem. Ipse malum miserans, ascensi e culmine clivi Prospicit ignivomos lege carere globos. Sed Crucis extensum formando per aera signum, Iam desperatae fit medicina rei. Flamma Patri vix visa fugit, sensim interit ignis, Deserit invasos Mulciber ipse lares. Deseruere omnem sopita incendia pagum, Virtutem orantis nescia ferre Senis. Plura recenserem; sed omittere plurima, suadet Trita haec Magnatum tessera, sermo brevis. Addere de miro lubet hic quoque paucula visu, Euasit tantus, quo radiante, sophus. Apparere olim rutila, sibi vidit, in aethra, Schemata mirificae prodigiosa Rotae. Fulserat e media facies clarissima sphaera, Undique lucentes eiaculata faces. Mitra coronatam decorabat regia frontem. Qualis Caesareas ornat amatque comas. Enituit tot Majestas caelica vultu, Et transformati mystica imago DEI. Seni inerant radii, quos luce auroque coruscos Distinxit variis, mira figura, modis. Ex oculis radius prodiverat alter; habebat Alter in aure suas, alter in ore bases. Ista quidem nimiam dum evibrat machina lucem, Stravit humi attonitum, machina visa, senem, Perstringensque omnes macilenti corporis artus, Scintilla tactas laesit hiante genas. Laesit; et in vultu, ceu quondam in vertice Mosis, Conspicuam cunctis reddidit inde notam. Ista Rotae facies, et dictae schema figurae. Nicoleum Actaea plus docuere schola. In graphica certe cuncta haec expressa, tabella Ante oculos voluit semper habere suos. Crebrius affirmans, missam hanc a Numine sphaeram, Purum divini Pneumatis esse librum: Dogma sacrae Triados, Fidei mysteria, caeli Abdita, in hac una se didicisse Rota. Ebrius id circo divini a fonte Lycei, Quid mirum, humanam si renuebat opem? Ipsa viri sedes, et amatae angustia Cellae, Sicut odor pleni quae redolebat adri, Tam suavi ambrosia fragrabat saepius, ac si Cum vernante omnem Chloride ferret Hyblam. Iamque in spelaeo vicenos circiter annos Egerat, elusae malleus iste gulae. Cum placuit purum jejuna e corporis arca. Spiritum ad aetherios associare choros, Lustra aerumnoso bis septem agitabat in aevo, Primaque gliscentis tempora veris erant: Cum super assueti decumbens assere tigni, Iam praelibato, per pia sacra, DEO, Immortalem animam, mortali e carcere, plenus Misit ad Empyreos, speque fideque, thronos. {b. Nascitur caelo Anno 1487. eodem Mensis Martii Die qui Divo Benedicto est sacer.} Sic moritur, sic regna petens caelestia Iustus, Marginem, et electae deserit antra casae. Mors preciosa nimis, si caeli jubila spectes; Si mundi gemitum, mors lacrimosa nimis. Rumor enim spargens defuncti fata prophetae, In querebundo udas reddidit orbe genas. Indoluit iam priva suo plebs omnis asylo, Ereptum hic medicum fleverat, ille patrem. Luxerat amissum silvania tota Patronum, Thesaurum patrii delitiumque soli. Rituque eximio, iam mortis lege solutum, In Saxellensi condidit AEde, virum. Conditur, ut dia posthac recreetur ab esca, Nesciit humanus quem recreare cibus. Quemque suis Natura epulis, quem Massicus humor, Quemque Syracosiae blanda libido gulae Allicere haud poterant, meliore allectus olivo, A dio cunctam nunc replet ore famem. Quam vero haec fuerit caelestes inter Ephaebos, Inter et Elysias mors celebrata plagas: Plurima morborum docuit farrago, medelas Funeris ad capulum qui reperere suas. Excivere omnem Iusta haec funebria plebem, Deseruere suos, dives inopsque, lares. Quisque repente miser, caecus, surdaster, et aeger, Ad sacra sollicitos, busta, tulere gradus; Quorum ubi praesentes coluit reverentia Manes, Praesentem caeli vidit adesse manum. Sepositis iam claudus agens vestigia fulcris, Plus solito abiegnos, plaudit, abisse pedes. Alteri anhela gravis dum torret viscera febris, Cedere quartanam gaudet et ipse luem. Quique Machaonias nequicquam inhiabat in herbas, Quique Epidauream sollicitabat opem, Vivum funerea sentit Podalirium in urna, Sentit adesse suo pharmaca quisque malo. Hic vero innumeram si exilis Epistola tabem, Si persanatas enumerare febres: Ad Subsilvanum miracula visa sepulchrum, Tentaret solitis si memorare metris: Cogere in angustam, tentaret Epistola, fossam Hellespontiaci stagna profunda freti. E signis aliud meminisse, aliudque trecentis, Vix patitur curtae finis et ordo rei. Capti oculis aliqui qui concavo ab orbe tueri Lumina Phebeae non potuere rotae, Ad Saxellensem, caelestia Numina, tumbam, Ut visum acquirant, supplice corde rogant: Reddita lux oculis, perhibebat ad astra profusas, Numinis assensu non caruisse, preces. Ducebat surdam Mater nimis anxia natam Ad tam mirifici lustra casamque viri. Introit haec cellam, precibusque fatigat Olympum, Curata, ad patrios mox redit, aure, focos. Praesul in Helvetiis, Benedictus nomine, claudos Flectere Apollinea, dum nequit arte pedes: Surgit, et ascenso per saxa, per arva, per undas, Prodigiosa Viri lipsana quaerit equo; Quaerit, et inventam, dum vota exoluit, ad aram, Calcis utrinque tumor, cedit utrinque dolor. {c. erat Episcopus Lausannensis. etc.} Transiit Arctoas haec emphasis Helveta gentes, Danumque hanc ipsam traxit ad usque casam. Claudus erat, nassaque prius solitabat et hamo In sua squamigeros cogere lucra greges, At pedis invisos perpessus et ipse dolores (Dum supplent tremulum lignea fulcra gradum) Sacra, profana, suis quaerit medicamina talis; Cura sed in patrio non iuvat ulla solo. Compostellam igitur, terrasque invisit Iberas; Nec tamen exorat, quam miser orat, opem: Caelestique suam Cosmo tardante medelam, AEger in Hesperiis marcet, ut ante, plagis. Interea somni post sparsa papavera, Morpheus, Dum videt in tristi languida membra toro. Surge, ait, inque aliis tibi quaere Machaona terris; Ostia Teutonici sunt repetenda soli. Helveticas inter Chiron tibi suppetit Alpes Inde manet plantam cura salusque tuam. Nicolei manes illic venerare: medetur Dextra Dei cunctis, eius ad ossa, malis, Paret, et Ascetae per in hospita tesqua sepulchrum, Per loca centuplici plena labore, subit. En tibi portentum! Quod compestella, quod omnis Dania, quod medicae non tribuere manus, Saxula dat Cimbro. Sacram vix repit ad aedem. Nicoleum et magnos vix vocat ore DEOS: Planta repente gravem cum persanata tumorem, Eque medulla omnem sentit abisse luem. Exilit ingeminans divina charismata Cimber, Suffigit medio fagina fulcra tholo: Prodigiumque ingens mundo admirante, revertit Velo, ad Codanum, prosperiore, sinum. Turba frequens hominum letho iam proxima, cymban Hoc quoque ab iratis auspice saluat aquis. Praecipiti puero, procera ex ilice lapso, Trajecere acres intima colla sudes. In lecto teneram, suppressus pusio, vitam Perdidit, ac mortis non nisi praeda fuit. Haesit in occlusa, buccella imperuia, bucca, Horrente invisum gurgulione cibum; Iamque epiglottis erat secluso, visa, meatu Perdere velle ipsam, cum comedente, gulam. Partem aliam torrens rapido suppressit in alueo: Obstruxit fauces huic grave rheuma suas: Altera congeries, laxatus AEoli habenis, Cernit in irato fata suprema lacu. Parturiens, comitante suo, creberrima, faetu Funeream visa est, velle subire scrobem. Verum ope divina, cum tot languoribus aegri Nicolei sacros aut adiere lares, Aut veteri sese commendavere Parenti, Falcibus armatas impediere Deas. Suffocativus cessit cum rheumate branchus, Praecipiti agrestes nil nocuere sudes: Fugit ab obstructo buccellae injuria collo: Reddidit immunem fluctus et unda ratem. AEolus horrisonos mulctavit carcere ventos, Versa est in tutum barbara Scylla vadum. Atropos, incaeptum iam prona abrumpere filum, Seruavit nomen, parcere iussa, suum. Calculus, atque acres Dysuria, et hernia, pestes, Tam sibi praesentes nusquam habuere DEOS. Testantur reliquas suspensa anathemata febres, Ad tumulum magni quae cecidere Viri. Herculei hic certe cecidit contagio mori, Sive Epilepsis erat, sive phrenitis erat. Anne igitur mirum, si vulgi vocibus audit, Morborum requies publica, certa salus? Salue stelligeri Iaspis pretiose Palati, Gloriae inaurata iam redimite stola. Helveticae Tu gentis honos. Tibi patria festos Instituet, memori semper amore, choros. Perge, age, certantem mundani in puluere circi, Pastori aeterno conciliare, gregem, Sermo sed hic tanti ne Principis obruat aures Longior, imposito, Littera, fine, tace. VI. ARGUMENTUM.

GEnerosissima populi Helvetici acta, velitationes et praelia, cum prae multitudine exponi non possint singula; visum est eorundem nonnulla in angustam Epistolae huius epitomen redigere, et grandiores cothurnos merita, parcioris Camenae versiculis Lectori insinuare potius, quam explicare: authoribus ipsis, quos inspicere licuit, in epistolae calcem reiectis. CAROLUS A MONTENACH, CONRADO ZUR LAUBEN, Equiti Ordinis Sancti Michaelis, Tugii Landammanno.

De admirandis quibusdam actibus Helvetiorum. TU quoque nostrorum traheris virtute parentum? Tu proavorum actus, et belli turbine partos, Alite Castalio, gestis audire triumphos? Dulce vies operum: dulce est meminisse peractos, Otia nunc inter patriae secura, labores. Tam varia sed enim mixtam farragine telam Quis tibi pertexat? Certe tot bella vetustis Bellata Helvetiis, tot nobilitata trophaeis Praelia, concessam toties a Numine palmam, Fusosque e patriis tam saepe penatibus hostes. Nucleus angustae nequeat comprendere chartae. Iliadem exaequant Bellonae monstra, vel unam Sparsa per Helvetiam; quorum iam pleraque dudum Nacta fuere suos, vario scriptore, cothurnos. Sempacum canitur; celebratur opima Morati Laurea: defensae virtus heroica Laupae, Palmaque Morgarti, Donaci praeda, per omnes Cantantur plateas. Stat vulgi animosus in ore Tellius: elati funesta tragaedia passim Caroli, et Helveticae resonant praeconia famae. Pridem habuere suum Suicera epinicia praelum. Magnanima patrata tamen compluria dextra Acta tibi ut memorem, quod amice praecaris amicum, Pauca ex innumeris, summatim expressa, capesse. Si paritatem, ullam reperit natura, videtur Helvetus Herculeum gestis aequare vigorem. Ille flagrans Heroum oculus, cum praecoce facto, Parvulus in teneris etiamnum pusio cunis Insidiatrices elideret ungue cerastas; Terruit una omnes tam nobili adorea, et orbi Amphitryoniacos praesagiit inde triumphos. Prognosis, primo rata si spectetur ab aevo, Inclita et a nostris praesagia sume pusillis. Altero abhinc seclo, cum suevica bella per agros Orta forent patrios; chorus ecce infantium, aprico Addictus sabulo, consueta crepundia circum Ludere, et in sicca considere coepit arena. Lusus erat pueris, cum proximo ab hoste, repente Exonerata gravem, cum ingenti murmure, glandem Balista evomuit; quae raucis stridula bombis Irruit in blandi gremiumque sinumque puelli. Suscipit ignivomam cordatus pusio sphaeram. Et manibus versando rotat: vivaceque demum Indole, nil digitos, nil membra tenellula laesus Abicit insuetum, ceu pondus futile, monstrum. {a. Ita Io: Iac: Grasserus, f. 180.} Si tanti teneros reputantur gesta sub annos. Omen et istud habe: confer Tirynthia nostris Robora cum pueris; te praevia signa docebunt. Nec tonitru pyrio, nec fartis sulphure sphaeris, Nec ballistarum reboanti fulmine, fortes Terreri Helvetios. Hac indole praeditus olim (Ignea ubi saevam iam ursere tonitrua pugnam) Centurio Suicerus ait; Si quispiam in isto Tela gerit campo, cui tam furibunda paventem Iniciant tormenta metum; Vel si quis asylo Defensare suam cupit hoc in puluere frontem; Me petat intrepidus: titubanti hic cuique licebit Quaerere, pone meum, sua propugnacula, tergum: {b. Iulius VVilhelm Zincgref, in apophthegmatis.} Vir plane, armisonus quem nil movet impetus, hic stat. Martia si nostri memorare trophaea FRIBURGI Mens foret, Heroes efflarem uno ore trecentos, In mediis quorum vox haec fuit unica telis, Helvetus, armicrepus quem nil movet impetus, hic stat: Quae Patrum arbitrio, Cantones inter et Urbes Eminet Helveticas, etiam hic Res publica primum Obtineat TIGURINA locum. Numeraverat orbis Saecula iam tredecim post prolem ex Virgine natam; Cum Tiguri Canto, brumam intendente Decembri, Armatorum aciem Badenae misit ad urbem. Turba quadringentum fuerat selecta Virorum, Plus animi quam plebis habens; quae Marte secundo Thermopoli egrediens, dum nullum somniat hostem, Insidiarum amplos Detuillae offendit aceruos. Quattuor Austriadum latitabant milia, quorum Rexerat armigeras dux Ellerbachius alas. Dux aberat nostris; Christo tamen auspice freti, Et solitis neruis, animisque ingentibus usi, Teutonicum expugnant, pugnando viriliter, agmen, Algor et ardor erat; facta antiperistasis illic E Suicera omnem deduxit pube calorem. Insidiatrices exenterat illa cohortes, Inque fugam redigit, septingentisque necatis. Tam vafro eximium deportat ab hoste trophaeum. Ni parui pendas, quod milia quattuor, uno, A quadringentis sint fusa heroibus, actu. Quadraginta ipsos acies Tigurina reliquit. {c. Simler, Stettler, in Annum 1351. inlibro, Anklag Gottes / ponuntur Helvetii 400.} Quando legis toto divisos orbe Britannos, Egregie quondam nostra tellure fugatos, Ictosque Helveticis reminiscere viribus, Anglos. Buttisholzensem postquam hic exercitus agrum Vastare occaepit; Lanionum animosa repente Cerdonumque manus, nervisque animisque potentes Luceriae cives, rarique e rure coloni, Pertaesi illuviem prae vipera et angue Britannam, Stare loco nequeunt; praeter decreta Senatus, Arma sudesque legunt, atque acrius impete facto, Dum sine lege graves bacchantur in hoste bipennes, Fata Caledoniis, lethumque immane tribunis Accelerant: praedaeque avidos, nec patria rursum. Praedia, nec celeres patiuntur inire triremes. Horum etiam densas simul ac Fraubrunna, phalanges, Caenobio spectata, tulit; clarissima ferrum (Saevirent mediae quanquam horrida frigora brumae) Corripit Arctopolis: peregrinam milite lecto Aggreditur gentem: numeroque tot hostibus impar, Usa tamen solidis, maiorum more lacertis. Plus octingentos, trans Anglica caerula natos, Ad stygias detrudit aquas: Satrapasque, Ducesque, Plebeiosque ferit, Labarisque potitur, et amplas Captat opes, donec generosa exterrita turba Sentina Albionum, grandique repulsa ruina Praecipitante alias inquireret agmine terras. Quattuor aut quinos amisit berna strategos. {d. Etterl. cum iisdem in An. 1375. etc.} Digna cedro res est, cuneis tam ingentibus hostem, Quem decies septem fuerant comitata virorum Milia, quem vasti metuebant oppida Rheni, A tantilla acie tanta periisse ruina. {e. Munst. f. 495, quo asseri. Britannorum fuisse 70. milia.} Hoc etiam seclo, cum brumam pellere verni Caepissent Zephyri, calthasque thymumque recentem Chloris, et egelidos retulisset terra tepores; Cantones socii Clarona ac Suitium, ab acri Pene incredibilem retulerunt hoste triumphum. Ad iuga Nepheliae, ter milia quinque virorum, Austria, belligerum saevis produxerat armis, Depopulando omnem late vastantia terram. Quinquaginta igitur quantocius, atque trecenti Confluere Helvetii, rapere arma, rotare machaeras, Arreptare sparos, et telum quisque propinquum Tollere, Germanosque unita invadere dextra. Pugna repente acris; quodque admirabile dictu, Viva quod Aonii meruit praeconia Piandi, Ter centum Helvetici, quinquagintaque coloni, Bellipotentum hominum sub caelo Teutone cretum Quinque decemque simul profligant milia; denis Augentur Labaris; hostes bis mille, cruento Quingentosque necant gladio. pars multa profundis Mersa expirat aquis, cum respirare relicti Vix possent profugi. Tam prodigiosa vicissim Militia, e nostris viginti quinque peremit. {f. Simler f. 495. Grasser f. 88} Digna quidem virtus, quam nunc Clarona quotannis. Excitura suos ad facta heroica cives, Commemoret, festosque dies, ritusque celebres, Grata DEO, instituat; partique insigne triumphi, Tamque sibi dextrum generosa celebret Aprilem. Qua transalpinum Vallis Livinia monstrat Iornicum in Uraniae visendum margine pagum. Patriae inauditam tribuit Lombardia palmam. Dux, cui parebat Mediae- provincia. lanae, Bello finitimas id temporis obruit oras, Et iam quindecies Italorum milia, fines Misit in Helveticos, qui mox evertere dictum Iornicum, et ingressi penitus delere studebant Agmina praesidii. Sexcentos oppidum habebat In statione viros, illuc per summa Gothardi Culmina transmissos. Hi raptis ilicet armis, More recusantum vincla inicienda leonum, Excipiunt Italos neruisque ingentibus usi, Insubrumque acies iterumque iterumque probatis Viribus aggressi, memoranda strage profundas, Mille quadringentos abigunt, Plutonis ad umbras; Cetera quaeque fugant vallemque simulque sinistram Ticini ripam, Lombardo sanguine complent. Conflictu in tanto non occidit Helvetus unus. {g. Simler. f. 167. Grasser in An. 1478. f. 162. Iornicum vulgo Yrnis.} Si perpetratos Elicurti in finibus actus Hic etiam repetisse iuvat, res gesta docebit, Sequana ab Italicis non sicordare trophaeis. Millia produci iussit tricena, ferocum Dux Burgundionum: processerat ipse Rotundo Magnicrepus de monte Comes, formidinis heros Terrorisque expers, ac pronus in Helveta castra Clamque palamque omnes effuderat undique vires. Stabant innumeris tormenta aduecta quadrigis, Fulmineas minitata pilas: replebat arenam Acer, et omnigenis pollens exercitus armis. Freta tamen Superis, animosque induta viriles Helvetica de gente phalanx, ingentia promit Robora, Burgundas propulsat ab aggere turmas, Clara trophaea refert, spoliis ditatur, et hosti (Milia sanguineus cui bina voravit hiatus) Vade, ait atque alias posthac inquire tabernas. Liba lacessitae non dant meliora popinae. Conflictu in tanto non occidit Helvetus unus. {h. Chronica D. Anton. Hafner.} Gransonii notam cum pugna flagraret ad urbem, Usa indefessis fuit et Basilea lacertis. Plus octingentos mittebat ab urbe tribules, Helvetiae immanem qui luctarentur in hostem. Luctantur, feriunt, certamina grandia certant, Hedua discurrunt per castra, per agmina: et ecce Conflictu in tanto nec Rauracus occidit unus. {i. Grasserus.} Forte Brigantinum iam decedentibus annis Gens Alemanna lacum cum trans-armata-fretasset, Et Patriam insidiis ferroque ignique petisset; Incidit in Scyllam, dum aduerso Marte, voracem Helveticae plebi studet objectare Charybdim. Namque ut flavicomos pubes Turgoica Suevos, Instructamque feris Legionem conspicit armis; Tela simul, vix iussa, rapit, ferrumque manumque Conserit, atque initam tam dextero acinace pugnam Expedit, ut facta Sexcentum clade virorum; Teutonico immensum portarit ab hoste trophaeum. Serius haec legio (dum trans Acronia stagna Degere non segnes vidit quoque Martis alumnos) Serius optavit, vel non intrasse carinam, Vel ferro Helveticas non irritasse secures, Certe ubi sexcentos animam exhalasse Suevos Praecipiti feruore videt? patriamque, lacumque Clamat, et aduectas volucri petit impete puppes. UNICUS e nostris vitalem perdidit auram. {k. Etterlin. Anno 1448.} Iusserat Hippotades alterno turbine Ventos, A conjurati quatuor regionibus Orbis, Turbare Helvetiam. Post Austri praelia et Euri, Post Cori furias, Boreae quoque flatus ab axe Vectus Hyperboreo, violentis saeviit alis. Dornacum audisti, quod denso examine pressum, Caesarianorum cum plus quam terna vorasset Milia, in Helvetico vix perdidit agmine centum. Uberiorem autem petit isthaec laurea vatem. Pauca his subiciam, sed quae memorare latinus Vix patitur calamus. qua divitis ubere glebae Eximios fecunda parit Sundgovia campos, Parturiit nobis famam Oxenfelda celebrem. Helvetiorum acies Mulhusii agebat, et hostem Illic grassantem crebris compescuit armis. Quadraginta igitur, iussi comitare quadrigas Annona gravidas, Tauriscum forte per agrum Ibant Suiceri, duro latus ense revincti. Hos simul atque hostis, velut inter retia, structis Vidit ab insidiis; cum in toto exercitu inanem Lusisset persaepe operam; Iam praeda petitos Incidet in casses; Iam bubulus, inquit, aceruus Mugiet, et nostras cadet hostia caesa sub aras: Offeret Helveticos haec Oxenfelda iuvencos. Ergo Alemanni Equites, rapidi velut aura, trecenti, Quadraginta istos, ferroque, ignique, manuque Urgent Helvetios. Quid ad haec tam dispare Marte Turbula? quid tanto circumdatus aggere caetus ? Perstat, ut in clauso flavescens bellua circo, Et patrias, de more vibrans agitansque secures, Teutonicam nunc dextra acie, nunc parte sinistra Impetit orchestram; iamque hos, iamque impiger illos Demetit, ac tanto feruore fatigat, ut omnem, Ni procul aufugiant, reputent periisse salutem. Pars igitur profugit; pars defalcata caballis Desilit; effuso pars innatat icta cruori. Quod superest, celeres superat currendo capellas. Sicque Lucerna tuos insignis palma tribules, Sic satyra Alsaticos excepit, digna, Thrasones, UNICUS e nostris vitamque animamque profudit. {l. Stettler, Etterlin. Anno 1468.} Bruderholzi eadem facta est prolusio. Stabant Caesarianorum simul octo milia. Nobis Vix octingentum praesto fuit ala Virorum, Missorum Arctopoli, Salodoro, atque urbe Lucerna. His consulta quidem suasit Basilea, caverent Muta in vicina latitantia milia silva Germanorum acres huc confluxisse phalanges, Grex contra Helveticus: Procul, o procul absit, ut ullum Iniciat nobis acies Alemanna tremorem: Caeptum agitamus iter. Quod si contraria Nobis Amina, et e toto seges obuiet aerea Rheno. Stabimus: ac solito nil deficiente vigore, Et segetem et vasti penetrabimus agmina Rheni; Gustabit nostras seges haec quoque ferrea falces. Quod dictum, factum. Prurigo acerrima luco Prosilit, ac nostris inhiat truculenta cateruis. Stant tamen unanimes. Concurritur ordine prorsus Impare; quot nobis hominum centena, tot illis Milia: sed modicus dum cedere nescit aceruus, More leonino nunc insultantia truncans Agmina, nunc sellas et turgida ephippia sueto Sessore evacuans, Satrapamque Ducemque frequentem Macrone exanimans; pulcherrima laurea nostros Transit ad Helvetios: Gens hostica namque suorum Territa caede Ducum, per plana, per aspera praeceps, Per loca quaeque fugit, tortoque simillima telo (Octoginta ipsis nostratium acinace caesis) Transuolat una omnes, pavitante examine, campos. UNICUS e nostris hostilibus occidit armis. {m. Chronica Hafneri, cum citatis, et Grassero Anno 1499.} Parua ubi vitiferos disterminat Harda Rheguscos. Nobilis hoc ipso Victoria fulsit in anno, Tendebat noster cautis Exercitus armis, Quaerebatque suum, per inhospita lustra viarum, Perqui vepres medios, iam pugnae avidissimus, hostem; Ipsius e castris procedunt mille, fugantur: Dena Alemannorum succedunt milia, et acrem, Qua face, qua ferro, qua accensi turbine nitri, Instituunt rabiem; pugnantque, fremuntque, boantque, Turpiaque obscaena iaciunt convitia lingua, Experta Helveticas necdum in certamine dextras. Verum ubi despicimur, subit ecce inopina salaces Naenia Tritones, plexitque haec scommata planctus: Vix tormentorum Germanico in agmine stantum Absoluere suos, crepitantia murmura, bombos, Tormenta Helveticos cum nacta fuere magistros. Inde actus gravior; qui dum vehementius hostem Urget, et AEaciam creberrima mittit ad urnam Funera, projectis fuga fit subitanea telis; Tanta quidem, ut patrios iam pene oblita penates, Pars urbem Augustae, pars ultra aufugerit Ulmae. Plurimi ubi fugitant, Navesque impensius implent, Mortem haud effugiunt: queis telum ac mucro perpercit, Hos lympha extinxit. Numerantur millia quinque, Quos Thetis etc Mavors, spoliarunt lumine vitae; Mense cui sacrum tribuerunt Februa nomen. TRES solum Helvetios tam pugna cruenta peremit. {n. Stettler, Grasser, eodem anno.} Subticuisse tuum, scelus est, Frastentia, bellum. Suevo Exercitui (qua summos Rhaetia montes Explicat) Helveticas placuit gustare bipennes. Bina olli Legio, tormenta curulia vastis Grandia ponderibus, locuples annona, paratus In bella eximius: quorum sibi singula certam A parte hostili poterant promittere laurum. Sed solidi quid bella ferant? mutatur in omnes, Carpathium Mavors imitatus Protea, formas. Urania Henrici genitrix Vollebii, ad isthaec Helvetiae egregium concessit bella Cononem. Hic sibi commissam, dum ingenti ducit et ornat Dexteritate aciem, duodenaque milia lectis Aggreditur sociis; velut ipse Polymnius heros. Pugna cui aeternam generavit Leuctrica famam Occidit, inque suo clausit sua fata triumpho. Occidit, at poenas inimica a gente recepit. Helveta namque cohors ignita glande peremptum Fortiter ulta virum, facto ilicet agmine, stantem Icit adorta hostem, campo duodena fugavit Milia, lethaeas misit ter mille sub umbras, Yllo submersos numeravit mille trecentos. E chalybaea acie (quingentis mille colonis Ex Athesi missis) bombardiferisque Suevis Ter centum numero (quibus ipse Gradivus in una Omnium erat lingua) vix evasere ducenti, Tormentorum ingens cataphractarumque paratus, Cum quinis Labaris, quingentis ordine sclopis, Tantillo insignem tribuere in tempore praedam. UNDECIM in Helvetica mortem oppetiere caterua. {o. Iidem, anno eodem.} Suaderlocensem petit haec quoque pagina stragem, maiorum egregiis exercitam in hoste lacertis, Necdum sedati post praelia tanta fuere Germanorum animi, membrana ac marmore dignos Mens erat Helvetica de gente referre triumphos. Plus duodena Virum Constantia ab urbe, fluebant Milia, diversas in bellum ascita per urbes. Iamque animis absorpta fuit Turgovia; iamque Helvetiae extremum est minitata Alemannia fatum. Ermatinga quidem primam concesserat hosti Lauream et omnigenum tam milia multa phalangum Ausa fuere Viros incessere quadringentos! Verum ubi flammigero lux postera fulsit Eoo. Respexit victrix nostras Tritonia partes. Mille quadringentos animosa licentia ferri Exciit Helvetios: Hos postquam ad Suevica castra, Rara per occultos deduxit semita calles, AEterno dignam pugnarunt marmore pugnam. Nam licet horrificas hostilis machina sphaeras Mitteret, ac totam tonitru confunderet aethram, Terrore Helveticam nequiit confundere pubem. Illa suas, ausuque alacri, virtuteque grandi, Circumagens frameas; illa ensibus, illa sarissis Fortiter aggrediens aciem praepostere ovantem, Instituit tanta praeludia bellica flamma, Ut nimis incautos laniena asperrima Suevos Fregerit; ac modicae, bis milia sena, cohorti Monstrarint tremulos, fugitivo examine, talos. Praeter balistas, quas amisere, curules, Mole sua immensas, ac vastis quercubus aequas; Bis quoque milleni, quadringentique Charontis Intravere nigram, post tristia funera, cymbam: VIGINTI e nostris lethaea obiere ruina. {p. Iidem, anno eodem.} Ad ripam undivomi, seclo anteriore, Lemanni Fama per affines crevit quoque nostra Sabaudos. Commodiore loco quingenti ac mille steterunt Armati Allobroges: visi his cum forte fuissent Quindecim ab Helvetica, quadrigentique, caterua, (Quorum quisque fere Iurassi erat accola) opimam, Hercle, aiunt nobis dabit haec Orchestra merendam, Vixistis miseri! Vobis nec quippe Genevae Tecta, nec in patrios dabitur remeare penates. Concurrunt, feriunt, ferro certatur et igni: Plus quadringenti quadragintaque Sabaudi Efflavere animas; reliquique fugacibus alis. Deseruere cavo tentoria fixa Lemanno, SEPTEM ex Helvetica, mors abstulit improba, turba, Occidit et mulier, sed non prius occidit, imum Quattuor Allobroges quam praemisisset ad Orcum. {q. Iidem Anno 1535.} Si memoraro actus, quos irrequieta cis Alpes Gallia sortita est; paradoxa exotica, dices, Ac supra humanum memorari praelia rhombum. Quid potuit pugnis generosius esse duabus, Quas decimo quinto Mariagna Insubrica seclo, Et quas pugnari iam obsessa Novaria, nostris Viderat a Proavis? Gallorum exercitus ingens, Ticini immensam qui pene aequabat arenam, Hinc secum AEtneos reputabat et inde Cyclopes, Aut terra genitos certamen inisse Gigantes, Helvetiorum octo non plusquam milia (quorum Armatura levis nullos sortita caballos, Nec catapultarum metuenda tonitrua) caedunt Celtarum innumeras, Alemannorumque phalanges, Quadrupedantum aciem, peditumque ingentia fundunt Agmina; fulmineo plus milia dena trucidant Ense, fugantque feros Italis e finibus hostes. Vidit, et obsidio iam exempta Novaria, caras Suiceri populi transvexit ad astra, cohortes. {r. citati cum Simlero Anno 1513.} Quis modo, quis scribat Mariagnae ad rura patratos Helvetiorum ausus? Mavortius ipse Monarcha, Francigeni qui sacra tulit diademata regni, Quinque Virum decies produxit milia, et omnem Militiae neruum: ducto tamen agmine, nostris, Vix quinquaginta defendit milia, ab armis. Solus ad occasum primo pugnabat ab ortu Helvetus, et noctis vix passus abire tenebras, Horrida Sanguinei repetit taratantara belli, Ac nisi tanta tuas, Rex invictissime, turmas. Copia munisset; quanquam insuperabilis, armis. Gallia, ab Helveticis foret hic superata colonis. Vidit, et obstupuit dux ipse TRIVULTIUS. altum Ausonia de stirpe genus: tandemque machaeris Territus Helveticis, Caeli, inquit, sidera testor. Quaecumque haec gens est, Heroum sanguine creta est. Heroum hic animus, tota est heroica virtus, Octodecim egregias, iam castra secutus et ipse Pugnavi pugnas, ubi grandis utrinque refulsit Belligerantum ardor: quibus hanc si confero luctam, Inde meros homines, hinc mecum dicere cogor Diis genitos certasse viros, rhaetique Pholique, Brachia sortitos; quorumque acerrima virtus Tela nihil Tarpeia timens, caelumque, Iovemque, Sideraque, et magnos ausa est invadere Divos. {s. Anno 1515.} Sed nec Ibera acies, vis quanta sit Helveta, nescit. Grande rei specimen, ne exemplis pluribus utar, In Pedemontano, Cerasulae inclaruit, agro. Germano- Hesperias, quas Vasti Marchio duxit In campum turmas, numero ipso et robore grandes. Agmina funesta superarunt Franca ruina, In bellum ascitis e nostra gente cateruis. Vix alibi tanto sudavit Celtiber aestu. Davalus erupit; perierunt milia Iberi Agminis octodecim; rem tormentariam, et omnes Perdidit hostis opes. Quidni Victoria digna Principe Borbonio? Digna est adamante perenni Laurea. Sanguineae sed qui spectator arenae Marte flagrante fuit; poterit vel judice Franco, Dicere; Supremos palmae tam illustris honores, Et decus, et parti caussamque caputque triumphi, {t. Grasser, Hafner Anno 1544. Helvetiorum Phalangiarchus erat VVilhelmus Frolich Salodorensis Eques ac Colonellus generosissimus.} Post caelum, Helveticis jure adscribenda lacertis. Helvetiorum opera Saracenos saepius audis Italia pulsos; Latiumque, urbemque Quiritum, A tam sacrilego divini nominis hoste Olim defensam. Redierunt tempora nuper, Ut rerum Dominae Romano a Caesare pressae, Auxiliatricem ni protinus Helveta tellus Transmisisset opem (Francas moderante phalanges Principe Guisiadum) trabeati tecta Quirini, Templaque Tarpeiae periissent funditus Urbis: Restituit pressam virtus tamen Helveta Romam. {u. Sub eodem.} Quando Equites nigros, importunissima Gallis Monstra, subinde audis; oculo scrutare recentes Celtarum historias: Te res bene lecta docebit, Infinita hominum, quos protulit Orbis et Orcus, Quos Alemanna imis tellus collegit ab antris, Agmina, Liligeri cladem sitientia regni, Viribus Helveticis ad regia classica ductis, Non secus ac tenuem mox expirasse vaporem. {vv. Scriptores varii in annum 1562. Inter Helvetiorum coryphaeos erant generosi Viri, Ludovicus Pfyfferus Lucernas, et Petrus de Clery, Friburgensis, Equites, ut familia, sic virtute heroica vel maxime insignes.} Absit, ut haec memorans, Satyra mordace propinquis Insultem populis, Martisque e casside natos Arbitrer Helvetios. Sua cuique est tessera, virtus: Quemque suum facinus, sua quemque industria laudat: Qui tamen acta patrat; quae nemo patraverit alter, Iure suo altisonum monumenta illustria varum, Famaeque emeritos capit applaudentis honores. Quis VVinckelriedos non tollat ad aethera? quorum Alter ut hostili portaret ab agmine palmam, Robore inaudito, nimiumque andacibus ulnis, Una aciei omnes in se unum attraxerat hastas. Alter ubi immanem patriis in saltibus hydrum Audiit horribiles quanquam ipse attolleret iras, Pestifero stygium distundens ore venenum, Mittit in arma manus, vocat in certamina monstrum. Sibilaque, flammasque acres. sulphurque vomentem Montique aequalem, necat ausu ingente, Draconem. {x. Grasserus alii.} Claronae civis, Ioannes VVallius, actu Claruit egregio. Multa hunc iam vulnera passum, Sanguineque aspersum sentina invasit equestris, Viginti Austriadum. Ioannes ergo sarissam Arripit; armatos incessit et ipse caballos, Aggrediturque viros; turmamque hinc inde recuruos Flectentem gyros, tam scita intercipit hasta, Ut tribus enectis, reliquisque e puluere trusis, Victor in attrita solus perstaret arena. {y. Grasserus alii.} In bellis Italis silvania terra stupendum Protulit Heroem, Iordani nomen habebat, Dignus ferre suam Iordanis ad ostia famam. Hic, ut materies semper generosa patrandae Esset virtutis; viso procul hoste, reclusas Esse urbis portas pro vallis stare sarissas Iusserat, atque ipsos ultro invitaverat hostes, Nec solum in lingua stetit illi Marspiter, ori Dextra fuit concors. Assueta hic forte bipenni Munitus steterat; cum ferrea turba repente Prosilit, et magnis Iordanum insultibus urget. Feria nulla Viro, comprensat utroque bipennem Pollice, et haud vanis ferit hunc, ferit ictibus illum. Donec ad infernam Viginti denique cymbam Mitteret, ac reliquos sentiret abisse Daretes. {z. Grasserus alii.} Ultima in Helvetico quae nunc est Foedere tellus, Dissona ab heroo nequaquam est corpore, et inter Ultima magnanimas non fert subsellia gentes. APPENZELLA haec est: quae quanquam finibus arctis Clauditur, et paucas armato efferre suescit Milite centurias; animi tamen igne, calentum AEmula Spartiadum, virtute, ac robore supplet, Quod numero defit; pridemque ingentibus ausis Nunquam delendae meruit praeconia famae. Ipsius exiguas, cum armatum quina virorum Milia, fulmineo penetrassent impete terras; Excita magnicrepo, sed nil exterrita, nimbo, Non exspectatos avidissima currit in hostes, Et ferit, et mutilat, sternitque, atque obuia truncat, Et populabandos mucrone, bipenne, sarissa, Sic ruit in cuneos; ut praeclarissima ternis Laurea cum Labaris, et iugi carmine dignus Appenzellana steterint ex parte triumphus. Deserit ergo initam farrago superstes arenam, Adque lacum positas remigrat properanter in urbes. {1. De his Dominus Stettler l. 3. f. 102. in Annum 1400. Munsterus l. 3. in Annum 1403. Iabara haec 3. spectabant ad 3. Urbes ad Lacum Acronium sitas etc.} Infremuere hostes, auctisque repente maniplis, maiori numero, furia asperiore, ferocem Rursus in hos ipsos aciem duxere colonos. Nil hosti deerat, peditumque equitumque potentes Exhibuit turmas; loricae, et ahenea moles Muniit armatos: sed mox acerrima paucis Appenzella viris, nec quadrupedante paratu, Nec cataphractarum ferreis circundata vallis, Currit in arma pedes: facit ardor et ira valentem; Centuriis insultat ovans. hostilia docto Castra quatit ferro; defalcat acinace stantes Nobilitatis equos: quadringentisque cruento. Enectis gladio, rursumque potita duobus In stadio Labaris, furibundum exterminat agmen. {2. citati in Annem 1405.} Talio ab irato mox quaeritur, hoste, sed ipsum Egregie exceptum, totidemque quot ante peremptis, Pellit ad affines, pubes generosa, Rheguscos. {3. dem Stettlerus f. 103. 104. etc.} Insequitur profugos, per et aspera montium, et altas Marte animante, vias, non segni milite Rhaetos, Vindelegosque petit: Ceretisque, Athesique propinquis Bellum infert populis: et mox ultricibus armis Quinquaginta arces, ac ternas subjugat urbes, Ancipitemque sui parit omni ex parte timorem. {4. Idem Stettlerus f. 103. 104. etc.} Forte per has ipsas, petulanti milite, terras Bacchata est Legio, technis nequissima belli, Caelum Erebumque movens, et iniqui more Procustae Fanda, nefanda struens; quam fama ferebat, agrestum De grege Myrmidonum, vel ab ipsa Colchidis ira, Duxisse auspicium. Nihil hac atrocius una, Nil erat alperius: nec duri miles Ulyssi, Monstra Lycaonidum nec erant tam saeva ferarum. Olli vesano volitante per aera signo. Sacrilegis inhiare strophis, hominesque Deosque Irritare ausi, maledicti Acherontis alumnas In sua castra Striges, totamque immitis Averni Colluviem, buccis vocitabant saepe nefandis. Impia Vexilli fuit haec inscriptio; Nobis Tartarus et Phlegethon, Nobis Cacodaemonis irae, Et conjurati praesto sit myrias Orci. {5. Idem Stettlerus f. 103. 104. etc.} Hanc hominum scabiem, tam insigni praeside ductam Tot Geniis auctam, simul ac melioribus armis Appenzellanae praesentem habuere cateruae; Sistite monstra gradum, neu campo erumpite, clamant, Sistite, et in tragicum nobiscum intrate duellum. State Viri, et vestris si tanta est laurea telis, Tela quoque ac nostros hodie tentate lacertos; Finem barbarico praesens dabit hora furori. Horrida mox pariter commiscent praelia, et acres Utraque turba manus: ferit arduus aethera clamor; Feruor utrinque ingens, atque ilicet exerit omnem, Effera gens illinc hinc Appenzella calorem, Ista suis furiis, validis haec freta lacertis Styx tamen et Phlegethon, et Tartarus omnis, et Orcus, Atque imploratae Legio scelerata Megaerae, Victricem Helvetiis non eripuere coronam. Illi sacrilegum scelerati e faucibus hostis Extorquent Labarum; multisque ad Averna redactis, Exiguo totam pessumdant agmine pestem, Accumulantque novis encomia parta trophaeis. Verba mihi desunt eadem tam saepe probanti, Iamque gravare tuas paradoxis pluribus aures Fastidit calamus. Tiguri solius avitos Quis canat Heroes? Quis facta ingentia Bernae? Praelia Luceriae memoret? Quis carmine matrem Foederis Uraniam? Quis cordatissimum adumbret Suitium? in exhaustos tulit olim haec inclita tellus, Fertque hodie Entellos. Generoso nomine profert Belligeraturos Thuregum illustre Leones, Berna potens Marios, ac semper ad ardua pronos Germinat, ingeniis nequaquam agrestibus Ursos. Luceria, ut belli coryphaeos gignit Atridas, Sic Libertati redivivos Uria Brutos. Suitia Marcellos, parit undervaldia Scaevas. Tugium alit Pyrrhos; fortis Clarona Cimones Educat; AEmiliis floret Basilea; Camillos Germinat impavidos praedonum virga Friburgum. Et quod Thebaeo Salodorum claret ab Urso, Fert quoque Scipiades, nutritque acerrima belli Fulmina; praestantes extrema Scaphusia nobis Largitur Fabios; fovet Appenzella, tulitque Hactenus egregios, animi virtute, Metellos. Cantones Tredecim, Sociique, ac nobile corpus Foederis Helvetici, quod simplicitate sagaci, Quod pietate viget; quod tam praestantibus actis In sua supremos allexit foedera Reges; Iuris et Astraeae, bellique domique tenaces, Martisque eximios enititur undique pullos. Quos ego, ne forsan Crispini scrinia Lippi Compilasse puter, prudens transmitto coaevis, Quos alit uberior Permessidos unda, Poetis. VII. ARGUMENTUM.

HENRICVM Borbonium Navarrae Regem, Galliarum regni legitimum haeredem, vi foederis inter Helvetios et Rhaetos aliquos, fovebant quoque copiis suis Salodorenses, milite egregio in Gallias ducto: Sub praestantissimis belli ducibus VVallieris, Suriis, Greder, Schvvaller: atque Saleris etc. Phalangiarcho Laurentio Aregger, Viro ad dignitatem Equestrem, ac Salodor. Reip. Praeturam merito virtutis, evecto. Hic bellis continuis praesens, pugnam Ligae Francicae fatalem, ad pagum YURI patratam Victoriam Helvetiorum stipante fortitudine obtentam: et nonnullas Henrici Magni dotes, oculatus rerum testis describit. Pro quibus vide Historiam Navarricam Conradi Leonis, in Anno Christi 1590. et seqq. AEgidii Albertini Teutsches Lusthauss in Henrico IV. Dionysium Petavium, Oratione III. in eiusdem Panaegyrico, etc. LAVRENTIVS AREGGER, Eques, IACOBO VVALLIER, Sancti Albini Domino, Christianissimo Regi a nobilioribus cubiculis; Comitatuum Neoburgi et Vallendisii Proprincipi, etc.

De Yurensi pugna, et HENRICi Magni excellentia. ILle, Iacobe, tuos Laurentius inter amicos. Qui tibi Pirithoo Theseus alter erat; Regia liligerae sectatus castra coronae, Bellaque Francigenis non adamata plagis: Qui valeat? quo Marte acies Salodoria pugnet? Helduetici quidnam nominis agmen agat? More ducum proprio scitari diceris, ex quo A bello in patrios es revocatus agros. Pone, Iacobe, metum. Francis Laurentius armis, Fulmineos inter cinctus ubique tubos, Vivit, et arma gerens turbati in puluere regni, Hactenus invitis non tulit arma diis. Egressi patria mecum tellure strategi Signa gerunt contis inviolata suis, Gallia respirat, cujus suspiria nubes Credimus, atque ipsum iam penetrasse polum. Rex ille Empyreus, rutilis qui praesidet astris, Qui regit invicta sceptra thronosque manu; Terrificas, quas Franca tulit discordia, flammas, Ipsaque, succensas, inter Averna, faces Sensim restinguens, tam afflictae vota coronae, Ac populi cassas noluit esse preces. Livida Persephone, turbatrix improba mundi. Pandere bellicrepas, lex cui prima, seras; Posset ut invicti virtutem infringere regni. Quam timuit gemino subdita terra polo, Exciit anguicomas Stygia de valle Sorores. Perpete gaudentes seditione deas. Paruit una omnis Furiarum insania, et orbem Perculit infestis sanguinolenta flagris Heu nimis atroces, quas Gallia sensit, Erinneis, Gallia ad extremam paene redacta luem! Credo ego, Tartaream simul effudisse Megaeram Toxica quaeque suis, quaeque venena cadis. Plurima cum fortes exornet eparchia Celtas, Mars ubi non fremuit, natio nulla fuit. Transiit assines truculento turbine Belgas, A Pyrenaeis, perdita flamma, iugis. Attigit Allobroges, penetravit ad usque Britannum, Undique collectis viribus, Oceanum. Multis suspectum dum nempe Bearnia regem Protulit, huic flammae pabula amica dedit. Exciit inde novos fortissima Francia Brennos, Praecipueque suum Stirps Cenomanna Ducem. Et Latium, et socios in bellum ascivit Iberos, Belgarumque omnes accumulavit opes. Regia Francigenum ne ferret sceptra Navarrus, Primus erat furiae, militiaeque, scopus. HENRICUS contra, regnis iam proximus haeres, Propugnare suas coepit et ipse vices. Hinc cruor, hinc rabies; hinc ruptis, Gallia, frenis In fera sanguineas excitat arma manus. Arma Europa frequens, arma Italus, arma et Iberus, Arma Britannus atrox, arma Alemannus amat. Tympana dispersas strepuere canora per urbes, Audiit omnigenas mobilis aethra tubas. Ferre Navarraeum nequiit dum Gallia regem, Tranquillum nequiit Gallia ferre statum. Vere hic ambiguis, visa est Victoria, pennis Celtarum attritas peruolitare plagas. Iam tulit Henricus celebres ex hoste triumphos, Iam stetit a Franca, laurea curta, LIGA, Una tamen cunctis praecelluit YURIA pugnis, Hei nimis ardentes Yuria passa Duces! Hic ubi victorem decoravit palma Navarrum, Agmina mox docuit cetera, ferre iugum. Conflictum memorare iuvat. Iam vere rubenti Pingebat tepidam provida Chloris humum: Cum vigilans, cautusque suis Henricus in armis, Post modica pressas obsidione Trecas, Castra locasse ferum, conjunctis viribus, hostem Yuriae in apricis, non procul, audit agris. Audit et unanimes in arena stare phalanges, Et DUMENAE omnem bella parare manum, Ergo suas in pugnam acies, in tela maniplos, In conflictum alacres praecipit esse duces. Duxerat insomnem Regis vigilantia noctem, Praevenitque ipsum, cuncta animande, diem. Caelo igitur gelidam simul ac dimoverat umbram Lucifer, Eois iam redivivus equis. Impiger, ac summos Rex tantum acclivis in actus, Nulla sibi indulgens otia, nulla suis, Belligeraturum quo tutior iret in hostem, Qui numerum exploret, velitem obire iubet? Audit ab hoste suum superari exercitum, in armis Milia lectorum stare bis octo virum. Glandifera instantem minitari fulmina Martem, Classicaque auditas iam cecinisse tubas. Nil numerum Henricus, nil milia tanta pavescens, Corda gerit tacito nil tremefacta metu: Componitque aciem, miraque celerrimus arte, Stare iubet fixis cornua quaeque locis. Hinc peditum cuneos, gentem inde exercet equestrem, Hunc aliam, istum aliam mandat obire vicem. Regis ab intento pendebant singula nutu, Solus hic instructor, regula, ductor erat. Foverat ipsa acies Francorum e sanguine florem, Clara perinde domo stemmata, clara sago; Heroumque alacres, Comitumque, Ducumque cohortes, Dictosque a prima nobilitate PARES. Et tamen in tanta Procerum, cinxere corona Helvetii ac Rhaeti, Regis utrumque latus. Ipsius imperio dextram Salodoria habebant Agmina, praecipuo nobilitata loco: Clarona, et juncti Suicero foedere Rhaeti Ad laevam signis emicuere suis. {a. Ita diserte Historia Navarraea Conradi Leonis.} Rex aciem prior ante omnem (quem cornua cristae Candida, Pegaseus quem decorabat equus) Dispositis ut primo hostem conspexerat alis, Iam quasi Victorem cernere mente Iovem: Lumina, ad astriferi convertere lumen Olympi, Inque salutares quemque monere preces: Tum sic affari. Vos o fidissima regni Membra, per undantes amne cruoris agros, Tela per et gladios, per aperta pericula vitae. Per mala, quae tellus, quae parit uda Thetis, Per tot fulmineas iaculata tonitrua glandes, Per Furiarum omnes, Eumenidumque minas, Perque sitibundi discrimina mille Gradivi, Usque in praesentem me comitata diem: Magnanimas, quod quisque potest, quod quisque solebat Hactenus, instantis quod iubet ordo rei. Magnanimas, si fata vocant, effundite vires, Rituque intrepidum surgite in arma virum. Optatus micat ecce dies, qui vindice caelo Offeret in nostras signa inimica manus Asseret iste dies, quam demum cingere frontem Debeat, et quales regia mitra comas: Cominus astantem dum cernit quilibet hostem, Quisque putet praedam cominus esse suam. Fortunam accumulat cumulatior hostis, eritque Sicut castrorum, maior aceruus opum. Praelia pro Franca sunt belligeranda corona, Henrico aduersos non habitura Deos. Ius Regni violat, generis post fata VALESI, Deberi Nobis qui diadema negat. Qui iubet aeternae defendere jura Themistae. Debitaque, et meritum reddere cuique suum. Qui vetat Astraeae justam violare bilancem, Ipse dabit vires auxiliumque, Deus. Vos modo, vos socii meliore propagine creti, Inclita Borbonicae fulcra, basisque domus; Stringite ferrum alacres: vocat hostis et alea; Segnem Rumpere nunc ratio, nunc iubet hora, moram. Helvetico-Francos mecum una intendite neruos, Et praecessurum me comitate ducem. Primus ego librare meum non terreor ensem, Fortes sors metuit: qui timet, ille perit, Britones arreptis quas quondam, ac Vascones armis, Quas sensere suo, Santona castra malo: Quas cum vicinis, Normandia vasta, Picardis, Quas Arar ad ripas, quasque Garumna suas: Has hodie frameas, hos exercete lacertos, AEternaeque parens YURIA laudis erit. Strenua praeclaro turgescet pugna triumpho, Praeque coronatis vos celebrabit equis. Laudis erit; pro Rege suas acuisse machaeras; Compensare olim haec omnia, Regis erit. En praeo, praeeuntem animis sectamini, et armis: Quae caelum statuet, praemia quisque feret. Dixit, et accensis tribuit nova pabula flammis: Certamen pyrii primum habuere globi. Principium fervens, grandique effundere nisu Incaepit vires, agmen utrumque, suas Ventilat ergo hostis, miscetur puluere campus; Qui prior exibat, Velitum aceruus erat. Illum insultantem, iaculisque immane furentem, Regia nervosa conterit ala manu. Inde repente omnem tempestas ferrea molem Obicit, et saevo turbine rura quatit. Prosiliunt plenis examina densa maniplis, Seu peditum cuneos, seu numeremus equos. Terribiles visu ipso acies, queis nomina lecti Europae e gremio, contribuere, viri. Certe ita dispositam telis infringere et armis, Nulla putabatur machina posse, LIGAM. Tam validis sed enim connexa ligamina spiris, Quemque putet nodum Gordius ipse suum, Prospera Borbonii ruperunt tela Camilli, Robore Pellaeum tela imitata ducem. Heu, Pelusiacos cur non petiere Tyrannos? Cur non Odrysias agmina tanta plagas? Saevit in insontem cur sic Bellona cruorem? Quae sceleri tantum jura dedere locum? Bosphorus effrenis, sociaeque Propontidos orae, Pressaque Bistonio barbara regna iugo, Si sociata tuas sensissent, Gallia, vires, Ante tuos poterant procubuisse pedes. Caecus amor ferri est. Ut bello classica signum, Et balistarum monstra dedere sonum: Ipsa extemplo omnes, Majestas regia, turmas Anteit, utque ingens Mutius, agmen agit. Stare tamen fixo Laurentium in ordine; et omnem Militis intrepidi mandat obire vicem. Visa fuit medios penetrare interrita nimbos, Bellerephonteo ceu veheretur equo. Dux erat, et miles. Quod Regis lingua cohortes Iusserat, id dextra praestitit ipse sua. Induperator erat, Martem clamante tumultu; Seria ut intonuit buccina, miles erat. Miles erat, quem nulla operum, quem nulla laborum, Quem ferri, ac pyriae nulla pericla pilae, Nulla fatigarent discrimina Martis, anhelam Seu comitata famem, seu conitata sitim. Haec quanquam tibi narrat epistola, forsan Difficilem multis est habitura fidem. Dimidiam Rex ipse fere pugnaverat horam In medio, paucis agmine, cinctus equis: Fulmineumque rotans neruis gliscentibus ensem, Perque acres cuneos, agmina perque ruens, Funera magnanima secit creberrima dextra, Terreri armisonos nescius ante globos: Nescius objectas seu formidare sarissas, Sive minabundis vertere terga Tubis. Scanderbegi harpen poteras reputasse, vel ipsam Hic Scanderbegi belligerasse manum. Victor ubi rediit, respersam sanguine frontem, Sanguine perfusas vidimus esse genas. Purpureus toto manabat acinace rivus, Immaduitque ipsum rore rubente sagum. Crista cruorifluas stillabat et ocrea guttas; Nec tamen ulla sui gutta cruoris erat. {b. Ita diserte Historia Navarraea Conradi Leonis.} Funera vulneribus Rex accumulavit, in ipso Non habuere ullum vulnera, Rege, locum. Integer a tragica, salvusque, redibat arena, Telaque regalem non subiere sinum. Et tamen armatus cristarum pondere conus, Quaeque supra volucrem penna nitebat equum, HENRICVM e tota poterant discernere turba, Majestate hominem nuspiam habente parem. Caenea Perrhaebum, qui laedi nesciit armis, Fama erat Yuraeas peruolitasse plagas. In tam praeclari bona nempe perennia Sceptri, Munierit CHRISTUM, dia Pronoea, suum. Nos ubi tam forti certantem pectore Regem, Cernimus, armatas nil metuente manus: Tela citi unanimes aciemque movemus, et omnem Pro debellando quaerimus hoste, viam. Praeliaque exorsi funesta acerrima pugna, Vulnera suscipimus, vulnera plura damus. Conserimus fervente alacres in puluere dextras, Nulla armis superant otia, nulla viris. Ter socias conata fuit penetrare phalanges, Ter retulit victas, UNIO caesa, manus. Constitimus pariter, ceu saxea in aequore moles, Frustra indignantis fluctibus icta maris. Sic vero immotam dum respicit UNIO molem. E statione suos ipsa movere pedes, Helvetico. Francis laurum concedere turmis, Ac desperatum verrere calce solum. Ibant, qui poterant; emergere quippe nequibant, Abscidit atra suam queis Libitina viam. Horum ingens numerus. Peditum pars pleraque, nostram Praeter eos, ultro qui petiere fidem. Ter quingenti equites. Flos primus in hoste: Tribuni Ortu ac progenie nobiliore sati. Eminet in turba hac Comes ipse Egmontius, aurei Velleris, ac rarae dexteritatis, Eques. Inclitus ille heros belli Induperator, et inter Belgarum illustres Praetor et alpha duces; Regis, in affines, late dominantis, Iberos. Dum coryphaeon agit, tristia fata subit. Hanc quoque fert Nemesin Dux Brunsuicensis, amaram Qui cum alii atque alii sustinuere necem. {c. quos refert historia cit. in annum Christi 1590. quo anno pugna haec fuit pugnata.} Cetera, ne totas laniaret Parca cohortes, Agmina pennigerum sunt imitata deum. Perstitit una phalanx, erectis strenua signis, Pieridum clara crescere digna tuba. Haec cuneis deserta suis, deserta maniplis, Utraque cum celerem carperet ala fugam. Mercurium pertaesa stetit; stetit instar ahenae. Machina quam nusquam terreat ulla, petrae. Agnovi popularem aciem. Contraria Regi Duxit ab Helveticis, arma virosque, iugis: Decrevitque simul, potius teterrima mortis Spicula, quam faedae nomina ferre fugae. A profugis Rex ergo redux, Quid nominis isti, Tam graphice stantes e regione, Viri? Unde domo haec acies? num scirpi in arundine nodum, Inquit, et in sicco pumice quaerit aquam? Sola haec compositi servatrix ordinis, ausit Regiam in armisono causam agitare foro? Pectora non hominum, sed pectora habere videntur. Qualia Massylas constat habere leas, Hic ego praecisim, Magnorum o gloria Regum, Curru Tarpejos scandere digne lares; Haec in sanguineo stans imperterrita campo. Veste peregrinum turba professa gregem, Helveticis nobiscum una processit ab oris, Galliae ut oratam sedula ferret opem. Gens eadem, sanguisque sumus; plebs utraque Regni Ut Majestatem protegat, arma parat. Haec licet a cunctis stet desolata cateruis, Nulla etiamnum animi signa paventis habet. Celtiber erupit, fecit divortia Flander, Terga dedit pronis, Teuto Italusque, lupis: Excessere omnes, aut procubuere cohortes, Qui tenuere animam, non tenuere pedem, Helvetus in saeva solus perdurat arena, Solus inassuetam nescit amare fugam Indole stat patria. Nobis quos mutua jungunt Foedera, qui fratres gente et amore sumus, Absit, ut affinem maculemus sanguine stirpem, Pro regno ut pugnent, Gallica jura iubent. AEquales hodie si conjurata Metellos Francia, in Yuraeis, nacta fuisset, agris: Staret in ambigua tua forsan laurea libra, Quam Tibi nunc aequi jure dedere Dii. Rex curtim; Helveticae vivantque, abeantque cateruae, Vita decet tantos, non laniena, Viros. Regia Suiceram non obruet ira phalangem, Quondam etiam nostrum proteget ipsa caput Virtuti vitam, pretium constantiae, honorem Indoli, et omne decus, quod meruere, damus. Quae Fama Helvetios nullis trepidare periclis. Nec nisi sola Iovis tela timere, canit; Saepe licet tanta nostras oppleverit aures Buccina, hyperbolicis non fuit usa tropis. Vivat, et a toto monumenta perennia regno, Natio tam fortes, tam generosa, ferat. Dixit, et admirans tam fertilem ab hoste triumphum, Tot spoliis fartos. quos peragrabat, agros, Ac tot balistas, tot stantes rure covinos, Tot vexilliferis suppara adempta suis; Caeli, ait, hoc opus est: sit gloria prima Tonanti, Qui palmam ac dignas Rege paravit opes. Vos quoque legitimi jus propugnantia sceptri, A Rhaeto- Helveticis agmina missa plagis: Vosque o magnanimi Francorum e stirpe tribuni, Martium ab Hectorea posteritate genus: Vos favor HENRICI, vos non moritura manebunt Praemia, dum solitis Sequana curret aquis. Gallia liligera dum surget ad astra corona, Helvetico. Gallum surget ad astra decus. Haec pugnae series, ubi Rex dum perdidit hostem, Iste sibi interitum condidit, ille thronum. Hic tibi, ne reliquae stet inanis pagina chartae, Ad dere de tanto Principe pauca libet, Bello maiorem, generosa Lutetia, Regem Autumat ipsa suos vix subiisse lares. Pauca ex innumeris si commemoraro, putabis Saecula Pancratium nulla tulisse parem. Vidi ego (nam chari me amplectitur instar Achatis, Pene sibi nullo passus abesse loco) Vidi ego divinas hic elucescere dotes, Vidit in Augustis quas neque Roma suis. Pullulat hic Magni majestas Caroli: abundat Virtus Martelli, gratia Lotharii. In Duce Borbonio, clarum florere Pipinum, Gallia tot palmis nobilitata, videt. Cernit et ipse altis Rex LUDOVICUS ab astris, Virtutum eximias in pronepote faces. Ingenii summo praecellit acumine, quantum Vix ego Telemachi credo fuisse Patri. Nestora judicio, rationis flore Thaletem, Indolis egregiae laude, Bianta refert. Graiugenum nec scita adeo sapuere Sophorum, Ut promanantes Regis ab ore sales: Ut nullus dubitem, tam miro aspersa lepore Gnomata, quin plenos sint paritura libros. Concilium magnis quoties de rebus initur (Quaestio seu belli, sive sit orta fori) Vota licet gnari promant arguta Synedri, Consilio iuvenes Rex praeit, atque Senes. Hactenus illa animi solers prudentia, punctum, Utile dum dulci miscuit, omne tulit. Fulminet arreptis quam prosper et acer in armis. Gallia suscepto sat probat ipsa iugo. Cette inter lituos est alter rebus agendis Hannibal; AEmilius robore, mente Conon. Instar Alexandri, praeit impiger ipse, per undas. Per iuga, per gelidas, agmina fessa, nives. Solus in objectum, ceu Cocles Horatius, agmen Irruit utque leo saucius ungue, furit. Herculis invictam reputares seruere clavam, Henrico frameam circumagente suam. Marte suo victos toties calcavit aceruos, Armatam quoties protulit ense manum. Ensis ei spolium, cassis cristata trophaeum, Certamen laurus, pugna triumphus erant. Romulidum electus quid ni cum Caesare neruus, Itala dum Gallis intulit arma, stetit? Ipse tamen denis certavit, et amplius annis, Ante triumphales quam meruisset equos. Dicere Borbonio queat hic de Principe: Magnos Olim parturiit Roma, Navarra parit: Gallia dat sceptrum, Verum haec qui ponderat, aiet, Talia quae potuit dextera, dia fuit. Omnigenas legionum alas Dux fudit egenus; Fregit et arma hostis tam locupletis, inops: Rex absque Imperio, sine belli robore Princeps, Citra castrenses Induperator opes. Sic tamen abjectus, quam prodigiosa peregit Praelia quam miris nobilitata modis? Quadraginta ipsis interfuit ordine pugnis, Nec nisi victrices rettulit inde manus. Castella enumerant, urbesque hucusque trecentas, Victae ad regales quae cecidere pedes. Pauperi et extorri, sine regno et milite Regi. Submittunt acres iam sua genua Duces. Hoc Victore tamen, quam plurimi in agmine victi, Sub Iove conclamant mitius esse nihil. Iuratos hostes compensat amore, refertque Supplicium meritis regia dona reis. {d. Asserit haec egregie Dion. Petavius, in argumento Epistolae citatus etc.} Haec nihil esse ratus, celeberrimum in orbe triumphum, Sese ipsum potuit dum superare, tulit. Extitit ergo sui, qui vicerat omnia, victor, Introiitque illam, quam scidit ante, ratem. Introiit Petri, celebrem de numine puppim, Pectore Romanam fassus, et ore, FIDEM. Victori tanto suprema haec laurea pluris, Quam Lernae Excetram si iugulasset, erat. Gallica si pergant tam magnos, Lilia, Reges In tam florigero progenerare solo: Si tam felices tulerit stirps ista Nepotes, (Quod sperare orbem publica jura iubet) Quid Regno hoc poterit, vel Majestate, vel armis, In mundi omnipara clarius esse plaga? Terribiles quacumque fremant ex parte Leones. GALLUS hic ut cantum coeperit, horror erit. Hostibus horror erit: Nobis quos mutua jungunt Foedera, magnificus non nisi Tutor erit. VIII. ARGUMENTUM.

COnfoederationis Helveticae fortunam et imperium cum carpant alii, mirentur alii: disseritur hac Epistola breviter de avita Nationis eiusdem politia, candore ac frugalitate: itemque de disciplina militari, et aliis quibusdam virtutibus, quae veluti solidissima fulcra, potentissimae Confoederatorum Reip. substituere basin, promovere vigorem, contribuere incrementum, et castigata luxus extranei licentia, promittere possunt perennitatem. IOANNES CONRADUS A BEROLDINGEN, Eques auratus. CONRADO TANNER ATAVV, Equiti aurato, Landammanno Appenzellae.

De Helvetiorum Politia, et disciplina Bellica. PRaecipe, non ora. Mandandi semper amico Copiam amicus habet. Quamquam id, quod amice rogasti, Largius ipse tua possis depromere, ab arca. Helvetiae te ducit amor, Te flosque decusque Telluris patriae: normam inde typumque basimque: Foederis, et pactas maiorum tempore leges, Comprensas modica satagis cognoscere charta: Ut liquidum fiat, quibus olim condita fulcris Patria, tam laevo bacchantes turbine nimbos, Tot furias, tot ab hoste minas, tot ab orbe paratas Luserit insidias: vel quanto numine Dium Continuare suum Reipublica nostra vigorem querit, ad quarti tam turbida tempora Secli. Haec, CONRADE, tui licet aduersaria possint Promere Musaei: legem nihilominus almae Forsan amicitiae ne me violasse queraris, Seruiat ista tuo dignanter Epistola voto. Ne tamen ingrata veterem lolligine crambem Ipse tibi recoquam, vocemque intendere dicar In melos Archilochi, curta te absoluo sinopsi. Cum nimis elatas tumefacta Superbia cristas Tolleret, atque humili submissa Modestia vultu, Ludibrium solenne foret: donante supremo Numine, cui certum est nunquam placuisse superbos, Displicuisse humiles; calcato syrmate fastus Caeperat Helveticum vires acquirere foedus Tollere ceruicem, violentum e finibus hostem Pellere, et egregiis virtutem extendere factis. Propositi fuit Alpha DEUS, semperque cupitae Semita Iustitiae. Nihil hac antiquius unquam, Nil potuit nostris jucundius esse colonis. Floruit? et dulcem fortita est Patria pacem? Iustitiae cunctam rexit reverentia plebem. Usta fuit flammis, et acerbo Patria bello? Astraeam insonuit; pro fulmine Martis, olivam Obtulit: et blandae cupidissima pacis, amicam, Iudicis arbitrio studuit componere causam. Foedera composuit? Iuri conformia semper, Ac Themidi decreta tulit. Defensio rerum Mutua, et oppressi tutela, salusque popelli, Helveticas in tela manus, in bella lacertos, AEgrius adduxit. Si pacta et foedera primis Discutias jurata Viris; cum saeva libido Iura daret nostris etiamnum exotica terris, Repperies pravae tunc solum indicta fuisse Praelia nequitiae; nostrosque hoc tempore Patres Romano Imperio, Satrapisque a Caesare missis Gessisse obsequium, solosque odisse Tyrannos, Dum nimis intensus subsistere nesciit arcus. {a. Constant haec omnia ex scriptoribus rerum Helveticarum.} Foedera si repetas, Cantones inter et Urbes, Et cum finitimis, diversa aetate, Dynastis Condita: prorumpes in talia denique verba, Cepit ubique DEUS primas, ASTRAEA secundas, Pressit et hostiles defensio iusta furores. Multa quidem Patriae miraris bella, stupesque Vaginae toties productum e carcere ferrum: Detestata, tamen, quin imo coacta videbis Arma, per Helveticos vibrata fuisse colonos, Indignis quando plebs concita restitit ausis. Austriam et ALBERTI genitos e stirpe Camillos, Egregia virtute Duces et ad ardua natae Indolis Heroes, quam saepe allecta studebat Patria, pacificis a bello avertere pactis? Iudicis arbitrium, definitivaque Iuris Decreta amplecti, profugamque reducere pacem, Hei quam sollicito petiit submissa precatu? Cassae abiere preces: annis fremuere ducentis Contra Suiceros, Alemanna tonitrua, Pagos. Bello importunum, Burgundae gentis Achillem Carolum, ab armara famosum Heroa Minerva, Nonne perhumanis Legatio seria verbis, Atque refundendi promissio libera damni, A tam praecipiti studuit revocare phrenesi? {b. Constant haec omnia ex scriptoribus rerum Helveticarum.} Hercle ubi tranquillam Regesque Ducesque, quietem Sunt aspernati, lateque furentibus armis Helvetiam aggressi; comitata incommoda Martem Sunt etiam experti. Iuvat hic memorare statutas A Proavis leges, quas addictissima juri Patria ad aeternam seruari iussit amussim. Pax mundi Euphrosyne Pax gratum hominique Deoque Semper delicium, non infringatur ab ullo Cantone Helvetico: fera nullus praelia condat, Nullus in arma ruat. Martique repagula laxet: Iuris iurandi ni sacramenta, supremos Ante Magistratus sancte trutinata, probatam Reddiderint causam; rerumque examine facto, Publica legitimum dicant suffragia bellum. Alter in alterius tutelam ac commoda spiret Helvetus: iste suum sibi nanciscatur Orestem, Ille sibi Pyladen: habeat Patroclus Achillem: Sit Pythiae Damon, sit fratri frater: amicas Non detrectabit, si res desideret, alter Addere suppetias: pellem pro pelle, cruorem Pro socio det quisque suo: sit nescia fuci Gratia, supremas maneatque fidelis ad aras. Venalem quisquis, seu cymba, sive quadriga Vexerit annonam (sive hic oriundus ab ipso Sit patriae gremio: sive hospes, et advena) saluum Circumagat quacumque pedem: sit ab hospite tutus Institor, et cupidae sine damno, ac fraude crumenae, Securum peragat, citroque ultroque, meatum. Helvetiorum ullus nec sit, nec fiat amici Pignus et arrha sui. Collatis denique signis, Pugnam in sanguinea simul atque indixit arena Praetor, et alternae coiere in praelia turmae; Dimicet Herculeo gens conterranea ritu: Det virtus sua cuique animum: speque ubere lauri Nemo Virum titubet: popularem nemo colonum Deserat, et calido Bellonae in puluere stantem Sive ope destituat, seu campum verrere tenter. Durandum Helvetio est, seu Mars truculentus aperto Fulminet in campo: seu vis et ahenea belli Machina, munitos vallo septemplice muros Impetat, aut celsas balistis arietet arces. Tessera talis erit: Duranti fama perennis, Nutanti aeternum dabitur per saecula probrum. Quin etiam accepto si vulnere fiat, et ictu Saucius, ut laesos ultra exercere lacertos Miles, et assueto nequeat contendere ferro: Incaeptae quanquam sit corpus inutile pugnae, Non tamen erumpet, nec sponte suapte, calentes Destituet pugiles: donec crepitantia cessent Tympana, et inflato tubicen canat ore receptum: Id quoque, seu stantes exercitus acer in hostes Ventilet; obsessam seu ferro territet urbem. Nec spoliis inhiet, nec visam invadere praedam, Intempestiva, pubes temeraria, flamma, Cogitet: assensum donec concesserit ultro Praetor, et obtentam conclamet adorea palmam, Publica quo praedae divisio fiat, in unam Et spolii et lucri fiat congestio massam. Templa, DEOque sacras ne quis contaminet AEdes, Lex Rhadamanthea districtior imperat urna. Helvetiorum ergo quiscumque sit ordo, cavebit Caenobiis ne damna struat, ne sacra prophanet Atria: in expositum ne, clamue palamue, Sacellum Irruat; aut pravo stimulante Mimallonis oestro, Caelo auctoratas petulanter polluat aras. Hostica ni forsan, tali sub schemate, turba Caenobiis templisque inhiet, furtimque sub istis Quaerat Asyla locis: Poterit sic nempe prehensam, Helvetiorum acies, facto moderamine, turbam Flectere, et armatas armis compescere dextras. Nulla tamen sacrisue adytis, Divumue Sacellis, Nulla usquam augustis fiat pollutio fanis, Pestis et ira deum est: terramque axemque, Stygemque, Iapetique omnes, vindictae in tela, nepotes, Numinis aeterni cum majestate, lacessit, Sacrilegas quicumque manus in limina Divum Inicit et Superis devotam exaugurat AEdem. Ille quidem Phlegyaeque trucis, nimiumque scelesti AEmulus Autolyci, tibi quondam erit, AEace, dignus, In lare Tartareo Tityi qui semper edacem Viscere pascat avem: pondusue volubile saxi Sisyphio squalore rotet: vel perpete poena Voluat Avernalem, misero cum Ixione, Sphaeram. Tutus ab armigero sit milite, et impete, sexus Femineus; vertatque sibi quicumque supremo Helvetus opprobrio, genus hoc imbelle, vel armis Laedere, vel foedo violare ferociter ausu. Ergo, Hymenaee, tuis seu iam sit dedita sacris Femina, Virgineum recolat seu corpore florem, Militum ab insanis sit salua et libera technis. Tentet in infirmum quid Virtus Helveta sexum? Si tamen arreptis imitetur Amazonas armis, Si quoque tela manu, silicesue, facesue capessat; Si struat insidias, si tendat subdola casses Feminei sentina gregis: Si porrigat hosti Auxiliatricem nutuve, oculove, manuve, Quod vafra novit, opem: Vel si clamore molesto Prodere nostratem cupiat, seu perdere, coetum: Flagitii delicta luet; poteritque nocentem Pro gravitate rei, Rhamnusia plectere pestem. Contemerare istas si quisquam effraenibus ausis Praesumat leges (seu sit de stirpe Menalcae. Seu lixa e trivio, sive ex [Magnatibus ipsis Publius aut Tacitus) gemino si teste probatum Constiterit facinus: fortunam protinus omnem Perdidit, et vitae iacturam fecit et aeris Cuncta Magistratus sibi dicet propria, sontem Pro meritis ad rostra trahet, sumetque decentes, Pro perpetrato flagrionis crimine, poenas. Et quia vita hominis, fortunae obnoxia telis, Ancipitem versare rotam, magnaeque videtur Aemula militiae: dum ferrea secla perennes Progenerant rhonchos; dum rara est gratia fratrum, Vix gener a socero, vix hospes ab hospite tutus: Inter et Helvetios si quondam jurgia Pagos Dissona prosiliant, Gensque invictissima bello In sua, teligera, conspiret viscera, dextra, Exemplo Ausonidum: nascenti pabula flammae Ocyus, ante, suas quam tollat ad aethera vires, Subtrahat ingenua Patriae prudentia cura: Ne populum invicta qui non nisi victor arena Externae toties iam contudit ora Medusae, Intestina suo perimat Medea veneno. Ista quidem gracili sic declarata Camena Regula quam patrius sanxitque tulitque Senatus, Donec ab armifera fuit observata caterua, Concomitantem habuit, per tot discrimina rerum, Cunctipotentis opem; meruitque hinc inde celebres, Quos vel Melpomene tragico suffulta cothurno Personet, et Phoebo canat insufflata, triumphos. Tempora si pacis trutines, quid honestius unis Obtigit Helvetiis? Quae gens studiosior aequi? Gratior in Superos, rectique tenacior usquam? Scintillat teneris fomes pietatis ab annis, Et cum materno potatur lacte, decorus Iustitiae succus. Vesana superbia, et hydrops Tristis avaritiae, fervorque insulsus habendi; Livensque ambitio, fastusque tumorque vetustos Nesciit Helvetios: amor hosce timorque Tonantis, Et sine fraude fides, et prudentissima cordis Rexit simplicitas. Modico contenta paratu Mensa dapes tribuit, quae crimine et arte careret. Condiret patrii quam lexque saporque salini; Quae luxus Siculos, et quae Sybaritica nunquam, Fercula quaesisset: quod patria rura, gregesque, Quodque Ceres operosa dabat, supplevit opimas Sicaniae caenas, ac prandia stulta Neronis. Et tamen hospitio peregrinum excludere, magni Instar erat sceleris: secura hodieque Viator Compita, et humanos sortitur ubique colonos. Vix terram invenias, quanquam ultima Bactra peragres. Cura peregrinis ubi tanta ministret egenis. Quaeve magis foveat tectos centonibus artus. Iupiter humanae rursus sub imagine formae Si mutare larem, socioque Hermete pararet, Pauperis assumpta Mopsive Codrive lacerna, Visere Terrigenas: quanquam Cereremque, stipemque, Hospitiique sacrum caperet vix uspiam honorem; Helveticas certe si demum inviseret oras, Baucis ubique frequens, et creber ubique Philemon Exciperet blando sacra mendicabula vultu. Ut mirum non sit, si, qui coluere, colantur. Helveticae si in templa casae, vepretaque in hortos Hispida, et illustres caulae mutentur in aulas. Haec populi lex est; Dare dextram cuique, sinistram Nemini, et ad rectum disponere cuncta tenorem. Degenerem sed enim merito nunc jure Mimesin Odimus, et nostri cacoethen carpimus aevi. Quod nisi deposita vigilans solertia larua Passim irrepentes exauctoraret abusus; Exueret veteres hodierna Lubentia laudes. Frugales Curios, et parci fercla Zenonis, Portentosa nova tentant abolere sagina Prandia Luculli. Pretiosa resurgit Apici Lautia, et Assyriae fumant hinc inde culinae, Lentulus aut Cicero, Fabiusque aut I'iso, frequentes Non onerant quadras. Auri renovatur orexis, Pullulat Ambitio: paulatim et candor avitus Nigrefit, ac Virtus, quae compertissima nostris Arrha fuit Proavis, iam in pube senescit et alget. Incircumcisi passim tolerantur Hebraei: Simplicitas antiqua labat: vilescit amictus Pristinus, ac ludens nimium bacchatur ineptis proteus in caligis: et quidquid futile demum Experta est alibi iam castigata Mimesis, Approbat, ac stabiles pedetentim vertit in usus. Hoc, inquam, patrio gliscens cacoethes in horto, Ne profecturas possit, venientibus annis, Figere radices: solidum ne extinguere florem: Neve illaudatos tolerando licentius ausus, Sternere damnosae fulcrumque basimque ruinae: Cura Magistratus, veterum reparatio morum, Tuque, Tuique pares, clavum, CONRADE, tenentes Lege etiam clamante cavent: nisuque virili, In sibi commissa quivis tellure, cavebunt; Ne sua deformi desint cataplasmata psorae; Extera ne perdat genuinum excetra decorem; Calcato Grassus ne jure evisceret Irum; maior inhumano ne glutiat ore minorem; Improba pestiferum ne gestet abusio sceptrum Utque statutarum custodia seria legum Augeat HELVETIAE veneranda encomia, sicque Laudemus veteres, ut eorum utamur et annis.

C. Insinuantur haec decreta a Simlerol. 1. F. 183. Recensentur vero singula in Chron. Capit. Hafneri: quae quidem a Civitatibus Helveticis statute fuere Anno Christi 1939.

IX. ARGUMENTUM.

COronidem operi imponat eximia gentis Helveticae corona, F. Nicolaus Asceta: ut spissiori Epistolarum praesentium caligini lumen aliquod impertiatur ab illo D. DEI seruo, qui inter senticeta Helvetiae, quasi stella matutina in medio nebulae emicuit, orbemque et vitae sanctioris exemplo, et oris modestissimi Verbo illustravit. Prioris synopsin Epistola V. pertexuit, de posteriori suprema haec tractabit, exponetque salubria quaedam dogmata, quibus ipse in Comitiis Stanzii, Helvetiorum Proceres, ad concordiam, integritatem, atque constantiam fuit abhortatus, Anno Christi 1481. Petrus Hugo in Vita eiusdem. c. 9. et 14. Ioan. Ioach. Eichhorn. c. 15. etc. NICOLAUS DE FLUE, Eremita Subsilvanus. HELVETIIS.

De Paraenesi eiusdem, facta ad Helvetios Stanzii congregatos etc. ILle ego dumosae grandaevior incola silvae Infimus Helvetici vermis et umbra soli: Quin et projecta terrarum vilior alga, Dignantur nimiis quem tamen astra bonis. Ille ego NICOLEOS, cui quondam agnomina Rupes Ac gentilitiae, clara, dedere petrae, Helvetiis sincera omnem cum pace salutem. Ac semper placidum, desuper opto, DEUM. Gratius in prima quod possim optare tabella, Undervaldiacas nil datur inter opes. Qui cupis aetheria vesci felicius aura, In Domini firmam fige timore basin. Ille Parens rerum, geminos qui succutit axes, Quem tremit Empyreas turba beata plagae: Cum sit principium nostratis, et alpha, vigoris. In quo motamur, vivimus, atque sumus: Promeret aeternum mortali a semine cultum, Seruitiique omnes, orbe in utroque, vices, Lubrica divinum nec inertia tollat amorem, Nec vaga mundani sollicitudo fori. Haec habeat primas, ferat altera cura secundas, Nec tamen a vero deviet ulla scopo. Felices nimium, quos haec solertia, summi Ut primo inquirant regna Tonantis, habet. Divitias, palmaeque amplos victricis honores, Donaque fortunae prosperiora ferunt. Et Vos Helvetii, Vos terque quaterque beati, Viveret indultis si sibi quivisque bonis. Nunc quia non levium lis ac decisio rerum Inter conscriptos, est agitanda, Patres, Si vacat exiguae dare tempus et otia chartae, Pauculaque inculti Verba notate Senis. Mandat amor Patriae, quae me mihi charior, orto Heu nimis infidam, tollere ab igne, facem. Mandat et angustae nemoroso e Margine cellae, In bona, sollicitum, publica, ferre pedem. Unicuique sui si incumbit cura propinqui, Cura super patrio stat mihi justa solo. Fallerer, e nostro si quid praescribere, si me Auderem tantis aequiparare viris. Quam vacuam sit grande mihi, quam curta supellex, Quantaque venturae mortis imago, scio. Helvetiis sed enim quam fastidita simultas, Quamque inconveniens sit quoque rixa, Scio. {a. Lise spoliis Burgundicis orta.} Vos importuno; fidissima pharmaca, morbo, Et febri medicam non renuetis opem. Heu nimis infida consanguinitate ligatas, Virtutem in terris, Invidiamque, deas! Enituit Virtus in apertis vestra periclis Hactenus, indomitos edomuitque Duces: Et palmam spoliis, famamque decusque trophaeis Addidit, et partas multiplicavit opes, Quis modo Virtuti Livorem annectere? vestrum, Quis iubet, ut nigricans occulat umbra jubar Tam graviter partae, divisio mutua, praedae, Num modo fraternae scissio pacis erit? Carolus ille lui, fama celeberrimus, aevi Scipio, Burgundae gloria summa Domus, Nesciit Helvetios dum vivus perdere; fluxi Nunc irretitos, perdat, amore lucri? Intempestivas animis sedate querelas, Argumenta gravis perniciosa luis. Tollite scissuras: ortae victoria rixae Praecellet multis cuncta trophaea modis. {b. de his Petrus Hugo, in vita F. Nicolai f. 159. 160.} Quid iuvat, externo tot ab hoste capessere palmas, Victorem interni non tamen esse mali? Credite Filioli: paruas Concordia vires Erigit, et summum tollit ad usque gradum. Credite Filioli: summas Discordia vires Supprimit et certam mergit ad usque stipem. Foederi, et Helvetico, concors symphonia, flori Afferet augmentum, quae tulit ante basin. Proxima diviso quod sint sua funera regno, Vox incarnati praedicat ipsa Dei. Illa tot ac tantis celeberrima Roma triumphis, Arduum in edomito quae tulit orbe caput, Nonne intestinis attrita emarcuit armis, Quando hic maiorem nauseat, ille parem? Machina, ab Assyrio quae iussa est surgere BELO, Condita sidereas, Turris, ad usque plagas, Crevit in horrendam, fausto conamine, molem, Dum labii unius quisque colonus erat: Verum ubi divisas, Arx haec Babylonica, linguas, Hincque altercantes sensit, et inde, fabros: Desiit incaepti culmen mirabile muri, Et discors totum lingua diremit opus. Sic in prodigiis res primum censa, probrosum Post in ludibriis coepit habere locum, Alloquor expertos. Pulcherrima foederis icti Fabrica, discordes donec abesse manus, Donec in Helvetico beneconsona barbita plectro, Et conspirantes viderit esse choros: Stabit, ut in solida rupes Atlantica petra, Gradivi nullis excutienda minis. Prodromus excidii si vero rancor, in istum Obliqua invidiae semina spargat agrum: Libera pestifero succumbet Patria tabo, Livoris comitem nescia ferre luem: Prodigiumque isto quod nunc reputatur in aevo, Mutato fiet nomine, Ludibrium. Parturit omne bonum, rerum Concordia custos: Dissidium terris parturit omne malum. Fasciculum persaepe cati meditare Sciluri, Helvetiae saluum qui cupis esse statum. Frangere connexos sociali foedere fasces, Nec poterit vafris Daedalus ipse dolis: Nec famosorum toties cantata gigantum Dextera, centimani nec furor ipse Gygis. Si secus; exutos concorde ligamine fustes Disrumpet modica, pusio quisque, manu, Lesbium ab emerito pulsetur Arione sistrum, Destruet una omnem, dissona chorda, lyram. Plus, o Helvetii, plus est seruasse receptum, Quam belli studiis obtinuisse, decus. Inclita LIBERTAS sors optatissima Dium, Quae vero Helveticas est caput inter opes Hei quam terrificis suit olim asserta periclis; Innumero quantum cepit ab hoste malum! Hanc ne Taenariae mutilentve, adimantue sorores, queis tegit hirsutas multa cerasta comas: Foederis incaepti non ultra extendite sepem, Quam bene discussae postulet ordo rei. Neve peregrinis vos ultro intrudite caussis, Ne vitiet puras pix aliena manus. Nec sine delectu stabilite exotica vobis Foedera: prudentem res petit ista moram. Sic humanarum pulcherrima et optima rerum, Tutior in cunctis, Pax erit alma, locis. Sit procul oblatum, quo Patria venditur, aurum; Quamlibet occultas quod reserare seras, Fulmineo quod saxa potest pollentius ictu, Maeniaque arcanis quod penetrare viis: Libertati, inquam, contraria munera, quae vos De patriae reddant proditione reos, Lethifero censete magis vitanda colubro, Vipera, nec vestrum vellicet ista sinum. Et quia per vastum Respublica quaelibet orbem Praeponi reliquis debet avetque lucris, Temnite avaritiam; plusque incessanter habendi, Trans Nabathaea, avidam pellite, Bactra, sitim. Pergite sollicitam Pupillo tendere dextram, Eiusdemque ratas esse iubete preces. Nec date difficilem Viduae clamoribus aurem, Introeat vestrum Causa utriusque forum. Sic humiles, censique tribu de paupere, pergent Vos patriae veros nominitare Patres. Sic qui pupillos viduasque inopesque tuetur, Uberiore istam reddet amore vicem. Helveticos inter, generosa o nomina, cives, Libertatis ubi grandis habetur honos, Undique terrarum, nolite adscribere, pulsos, Aut quacumque vagos e regione viros. Ac licet egregiis firmati in praelia neruis Nulla sciant iuvenes otia, nulla senes. Vos tamen illato ne quemquam offendite bello, Occlusas Iani nec reserate fores. Candida puniceo Pax anteserenda cruori, Libera per tutas stetque meetque vias. Causa tamen vestras si extorserit aequa secures, Exita, non segnes, vertite in arma, manus: Arma fugate armis: vim vi propellite: ferre Hostica ab invasis fundite tela focis. Pro Patriae flammis aequas intendite vires, Subdique indigno ne tolerate iugo. Inculpata tamen sint praelia vestra, nec aequum Vel gladio excedant, vel feritate, modum. Ante tamen reliquas, primum lex unica punctum Obtinet, estque rei summa, TIMETE DEUM. Quaeque homini vastum simul obseruanda per orbem Dogmata, cunctipotens ille Monarcha dedit, Fixa tenete animis: latumque, cavebitis, unguem Extra legitimae currere septa viae. Quamuis centoculus nec lumine percipit Argus, Auris meninga nec caput ulla sua: Terrigenum nemo penetravit corde, refundat Praemia quanta Timor, quanta Tonantis Amor. Presbyteris (quos esse Dei scit quisque ministros, Qui cymbae clavum nobilioris habent) Conveniens reddatur honos: substare notetur Lubrica, compositae, si quoque vita, togae. Quaeque supersolitam clamantque, docentque, cathedram, Vos in morigerum, quisque, referte sinum. Inde Sacerdotum si quis fortassis honesta, Intret aberrantes, a ratione, vias: Doctrinam exosis praeponite moribus: auri, Perstat et in medio, visque, valorque, luto. Frigida, per cupreos, manans e fonte, canales, Non minus humanam temperat, hausta, sitim; Fistula currentem, quam si vehat aurea, lympham: Quod dedit hinc aurum, porrigit inde cuprum Sic in dispositas, divina charismata, mentes, AEternus vivae fons et abyssus aquae, Per leviorem aeque potis est infundere Mystam, Ac fama insignem candidiore virum. {c. idem, f. 122. 123. 167.} Foedere adhuc vestro (Sic vos exhortor, et oro, Nec feriat nostras ulla repulsa preces) Dignari geminas non detrectabitis Urbes, Quas sana. et vitreis Arula lambit aquis; Iungite belligero Solodorum illustre Friburgo, Et conjuratos inter habete locos. Heroum hic flos est: hic Palladis utraque virtus. Stirps ibi praestantum fulget abunda virum. Hactenus in vestro Cantones octo vigebant Foedere: Cantones iam numerate decem, Numinis haec mens est. Urbs proderit utraque vobis, Utraque praeclaram suppeditabit opem. Helvetiae, quod certa monent praesagia, stabit Grandis ab hac Turri, grandis ab Arce, decor. {d. idem f. 161. 162. et seqq. 163. 164. Io. Ioachim. Eichhorn. s. 15. etc.} Ad calcem propero. Paucos numerabitis, annos Cum mea iam gelidum texerit ossa solum; Terra feret mixtas in Relligione Chimaeras, Et contra solidam bella cruenta Fidem. Et scissura frequens, et pugna acerrima mentis, Et metamorphosis plurima gentis, erit, Ancipitem divisa feret Respublica sortem: Illa quidem sentes eliget, ista rotas. Vos genus Heroum, vos aemula rupis ahenae Pectora, ab AEolio non agitanda Noto: Vos mea sollicitis hortatur epistola votis, Et monet, atque iterum Vos iterumque rogat: Discite justitiam, sincero insistite calli, In bivio rectam providi inite viam. Spiritui (qui multa vago dictare susurro, Multa solet vanis illa queare strophis) Praecipitem ne cuique fidem concedite: ab almo, Quaerite, num veniat spiritus ille, DEO. Nequitiam fraus multa tegit: dum saepe decorum Lucis in aligerum vertitur ipse Sathan. Omnia maturo trutinate examine, pravis Ne seducantur Curia, plebsque dolis. Sic emersuras hac tempestate procellas, Et conjurati turbida monstra sali, Laeta salutiferis superabunt carbasa Ventis, Stabit et in tuto vestra carina vado. {e. idem f. 161. 162. et seqq. 163. 164. Io Ioachim. Eichhorn. c. 15. etc.} Stabit in optato Libertas aurea portu, Ipsius auctorem si meminisse DEUM, Tollere caelestem si pergat ad aethera dextram Patria, tam miris nobilitata modis. Si tam magnificas haec Helveta natio dotes, Quas vix in terris altera, nacta fuit: Si victrix, inita, toties contrivit, arena, Qualibet instructos machina et arte globos: Horribiles bellantum acies si saepe coegit, Deserto trepidam puluere, inire fugam: Si patria invisos repulit de sede Tyrannos: LIbera ab externo si colita arva iugo: Si modico immensas pessumdedit agmine turmas: Si spolia, et largas accumulavit opes: Ardua si crebris penetravit sidera palmis, Omnigenoque gravem fecit in hoste metum: Respicite Authorem. Decus omne, trophaea, triumphos, Quicquid et obtinuit, NUMINE freta tulit. Prudens simplicitas, tumidosque exuta cothurnos, Conscia mens recti, nuspiam amica doli, Dira hostis quoties arma infremuere, Tonantis Praesentem toties obtinuere manum. Olli (seu pulsis oriatur Phosphorus astris, Seu Tartessiacas Hesperus intret aquas) AEternum, HELVETII, Paeana, aeternaque laudum Munera, post gratas, ingeminate preces. Ipsius in vestram, quanta heu benedictio, terram, Et quam munificae defluit imber aquae! Aerias natura dedit, pro moenibus, Alpes. Moenia nec ferro, nec penetranda nitro. Sed neque tam forti vallatos aggere muros, Prodigio Babylon annumeranda, tulit. Pinguia montanas ludunt armenta per herbas, Tondentque in summis pascua laeta iugis. Prata suos, hinc inde, bibunt uberrima rivos, Efficiuntque ipsum luxuriare solum. Alma Ceres largas diffundit in horrea messes, Praebentque exculti nobile foenus agri. Ornat Iaccho hilares creberrima vinea colles, Faetuque eximium dant locuplete merum. Squamigerum vitreis genus omne resultat ab undis. Ne facile est amnes, nec numerare lacus. Dulcior haud usquam est Acheloius humor, et ipsi Paene Choaspi aequas advena potat aquas. O grati latices: ex imis lympha cavernis, Limpida ab excelsis prosilit unda petris Corporibus suaves dant terrae viscera thermas: Protegit imo ipsus viscera vestra polus, Quaesitae toties, sub opaca silentia, caedes, Saevaque nocturnis arma parata dolis, Tentarunt vestras si evertere funditus urbes; Obuia si immani dedere quaeque neci: {f. interneciones huiusmodi clandestinae frustra attentatae, et mirabiliter detectae, Tiguri, Lucernae, Basileae, Solodori, etc.} Detectas insidiae, patefacti civibus hostes, Nox caeca in rutilum paene redacta diem, Quam clare perhibent, iam tunc placidissima caeli Numina pro vestris invigilasse focis. Hanc Superum curam nulla unquam oblitteret aetas. Mergat Letheas nulla charybdis aquae. Fons ille omniparens, ac dia uberrimus unda, Indelibati viva scatebra Boni, Gratiae abundantem qui ex aetheris arce saginam Impluit, et vestram sic benedixit humum, In sibi grata suos derivat corda liquores: Stabit in ingrato Gratia rara sinu. Finis Libri Tertii.