Principio faciliores Orationis partes, ut sunt diversarum rerum, modo fabularum, modo historiarum narrationes, vernacula ipsis lingua adolescentibus propositas Latio sermone vertendas Magister dabit, cum praecipua horum cura ad stylum etiamnum impendenda sit, remoto, quod retardare solet, inventionis studio. Quo exercitio cum per duas tresve hebdomadas ad illos distinuerit; tumApologum ipse, vel historiam solo perceptam auditu, non exceptam calamo, iubebit stylo decenti exarare, denique extemporali quandoque exercitio promere. Sex eiusmodi laboribus hebdomades dederim, ita ut quandoque hic labor misceatur, et nunc proprio natent cortice, nunc ductu alieno; a facilioribus tamen ad difficiliora narrationum exempla sit transitus.

Tantundem postea temporis descriptionibus rerum, eadem lege viaque dederim, ut nunc vernacula has lingua Praeceptor dictet, idque principio maxime; nunc viva expositas voce, iubeat scribendo reddere. Sunt autem in descriptionibus illae plerumque faciliores, ideoque primum adhibendae, quae vel naturalium sunt rerum, ut e. g. hominis, aut equi: vel artificialium, ut domus, castrorum, pugnae, loci amoeni, horridi carceris: difficiliores vero quae mores affectusque viventium, e. g. equi exsultantis, aut hominis irati depingunt, ab illis igitur ad has transeundum est.

Denique semestris parte reliqua, in locis communibus, vel thesibus generalibus versari poterit, in quibus et in vernacula rursum lingua praeeundum et a magis obviis ducendum erit principium. Loci communes hic dicuntur, qui ad augendum amplificandumque argumentum plerumque adhibentur, theses quae universe ad explicandum probandumque, talesque ob generalem suntmateriam, quae pluribus queant rebus adhiberi. Ut de prospera adversque fortuna aequo animo ferenda, de vita recte instituenda, vitiis devitandis, liberalibus artibus ingenuo adolescenti addiscendis. Sic quae adversus furem, latronem, pro Philosopho, Religioso, pro, et contra testes, quaestiones, rumores dicuntur, locis accensentur communibus, si tractentur prout bona quaedam, vel mala eius insunt; thesibus vero annumerantur, si ad suadendum vel dissuadendum adhibeantur, quod discrimen ad tractandi rationem non magnopere facit, ideoque hic etiam coniungimus.

Altero semestri, si adhuc rudiores fuerint, mense uno alterove iis dem immorari exercitationibus poterunt.Deinde vero, postquam aliquam de locis inventionum propriis, et communibus instructionem acceperint, doceantur in generali quapiam materia (de qua iam egimus) quemcumque locum proprium per reliquos communes inventinum locos, ex fontibus a me propositis, exornare simulatque amplificare, quam exercitationem plerique Chriae nomine complectuntur, quae vel factum aliquod, vel dictum sapientis, vel utrumque etiam comprehendit, primam verbalem, alteram activam, tertiam appellant mixtam. Activae exemplum est, quod Aeschylus Poeta bene potus carmina scripserit: Verbalis, quod ait Virgilius in distichis:

Mixtae, quod miles Pyrrhi Epirotarum Regis accusatus de calumniosis inter pocula apud Regem verbis, ait, longe deteriora eramus dicturi, nisi nos lagena defecisset. Sed horum exemplorum locus proprius est tantum ex fonte secundo de effectis, nam feliciter carmina fundere, arcana detegere, calumniari omnes, sunt effectus diversi ebrietatis. Suadendum igitur, ut si his Chriis diutius immorentur adolescentes, exempla sumantur, vel factorum, vel dictorum, ex diversis locis propriis manantium, ut e. g. ex fonte primo, quod Tiberius Nero, ob ebrietatis vitium, Biberius Mero probrose si app[ellatus, aut quod vinum ebrio venenum sit, quorum illud ex etymo, hoc etiam ex natura sumptum, ex fonte tertio, quod de ebrio Propheta ait, repletus est ignominia, pro gloria. Hab. 2. ex fonte 4. causarum, quod Democritus, seu Anacharsis dixit, tres in vite uvas nasci, voluptatis, ebrietatis, et iniuriae, seu insaniae, ex fonte s. adiunctorum illud Nasonis est.

Eruntque de his locis propriis discipuli admonendi, ita enim intelligent quo haec exornatio per locos communes inventionum hoc est, contrarium, ex empla, similia, testimonia legesve spectent, et sibi in quolibet loco argumentorum proprio hanc tractandi facultatem offerri. Ex quibus facile intelliges, quemadmodum hos locos communes inventionum, ab illis locis communibus materiae, de quibus ante disserui, separem, cum illi singulari materiae, hi propriis argumentorum locis opponantur. e. g. Si generalem vini vel ebrietatis naturam, causas, affectusque, descripsero, utbona, malaque quae in se continet atque operatur, locus erit communis materiae, quae in pluribus mihi singularibus, ut vino Hispanico, Mosellano, adusto, vel in rustico, aut nobili ebrio servire poterit. Si vero a contrariis, exemplis, et comparationibus eadem; seu generatim, seu particulatim dicta illustravero, locis illud faciam communibus inventionis.

Hoc exercitio, cum per menses IV, vernacula primum lingua, deinde maxime latina, argumento locisque inventionum compendio traditis, discipulos Magister distinuerit, mox ad praecipuas illius Chriae partes artificiose tractandas ducet, in quibus contrariorum, ac dein de comparationum vis, ingeniumque, tamquam praecipuum Orationis universae decus, inprimis observandum excolen dumque est. Quae exercitatio quantum ad eloquentiae perfectionem, expeditamque illius apprehensionem faciat, paucorum hactenus, vel observatione notatum; vel sat idoneis progymnasmatum exemplis demonstratum est; ut plusculum mihi hac re in dustriae ponendum esse duxerim. Ordine igitur dictas exercitationes aggrediar, postquam ante de ipsa scribendi forma, studioque ad elocutionem impendendo pauca monuero; tum deinde videro, quid ad haec progymnasmata Aphthonius, vetus inter Graecos Sophista, vel emolumenti, vel compendii adferat.

A Poetis quidem nata est fabula, sed Rhetoribus etiam in adhortationibus usitata. est autem fabula, sermo falsus sub imagine verit atem exprimens. Nunc Sybaritica, nunc Cilissa, nunc Cypria a suis inventoribus appellatur: Vicit tamen consuetudo, qua Aesopicae ab Aesopo fabulatorum principe nuncupantur.

Fabularum genus unum Logicum, alterum Ethicum. tertium Mixtum est. Logicum seu rationale dicitur, cum homo quippiam agere fingitur: Ethicum seu morale, cum rationis expertibus mores tribuimus, Mixtum, in quo utrumque, hoc est ratione utens carensque fabula sociatur.

Sententia, cuius exprimendae gratia fabula excogitata est. in principio posita promu/qion, in fine e)pimu/qion dicetur.

Nihil hic obscurum est. Callidas alii fabulas Cilissas dicunt; molles Cyprias, vel Sybariticas; quod Cilicesdolosi et fraudulenti, Cyprii et Sybaritae luxoriosi sint, ita iocosae Milesiae, qui reconditaenihil sapientiae possident, quales pleraeque aniles ad colum natae sunt. Aescopicae vero seriae ac sapientes, ob reconditam morum disciplinam, appellantur.

Ad genera quod attinet, in Rationalibus nonnumquam persona fingitur, ut Pamphilus amans; nonnumquam res, ut Hercules hydrae capita secans; nonnumquam utrumque, ut Cupido sagitta amantis cor feriens. In moralibus; vel brutis personas actionesque tribuimus, ut muribus et ranis; vel inanimis etiam, ut Soli ac Vento, etc. In mixtis bruta vel res inanimas, una cum hominibus, utlupus cum pastoribus, de canibus a grege amandandis, paciscentes, inducimus.

Narratio est expositio rei gestae, aut quasi gestae, differtque a narrato, ut a poesi poema, siquidem universa Homeri Ilias poesis, fabricatio vero armorum Achillis poema.

Narrationum vero aliae dramaticae sunt, aliae historicae, politicae aliae. Dramaticae rerum fictarum, Historicae olim gestarum. Politicae in concertationibus Rhetorum usitatae sunt.

Sex autem veluti partes Narrationem comitantur. Persona, res gesta, tempus circa quod, et locus in quo, et modus quo, et causa propter quam gesta sit.

Virtutes Narrationis quatuor sunt, perspicuitas, brevitas, probabilitas et vocum proprietas.

Distinctio illa Narrationis et narrati, tum poesis et poematis parum apta est, rectius Scaliger lib. 1. poet. c. 2. poesin ad formam, poema ad materiam refert; ita et narrationem nos formae exponendi, narratum rebus expositis tribuamus, sivepars, sive totum intelligendum sit, cum et Aristoteles 3. Rhet. c. 13. dih/ghsin parti significandae adhibuerit.

Chria est res brevis memorabilisque personae alicui auctori apte tributa. Sic dicta, quod xreiw/dhs, hoc est, utilis sit.

Chriarum vero aliae verbales, aliae activae, aliae mixtae sunt. Et verbalis quidem verbis rem utilem demonstrat, ut illa Platonis. Virtutis ramos sudore ac laboribus procreari. Activa vero actionem designat, ut Pythagoras quanta esset hominum vita, interrogatus, nonnihil comparens, repente se abdidit, vitae mensuram hoc spectaculo designaturus. Mixta utrumque, orationem et actionem complectitur, ut Diogenes adolescentulum deprehendens improbum, Paedagogo inflixit verbera; et tu, sbiecit, sic istum instruis? Et haec quidem Chriae divisio est.

Capita autem quibus tractari Chria poterit, sunt encomium (sive laus personae) paraphrasis (sive expositio dicti factive) causa (sive ratio illius) contrarium, simile, exemplum, testimonium veterum, brvisque epilogus.

Gnome est dictio summatim ad quippiam cohortans, vel dehortans. Est enim sententiarum alia hortativa,dehortativa alia, denique et enuntiativa, rursum alia simplex, composita alia; demum alia verisimilis, alia vera, alia est hyperbolica.

Hortativa est. Venientem oportet amplecti hospitem, abire volentem dimittere.

Dehortans illa. Qui regit, hunc totam vitiosum est stertere noctem.

Enuntians vero. Pecuniis opus est, sine quibus nihil necessariorum recte expediveris.

Simplex. Optimum id auspicium patriam defendere terram.

Composita. Multos esse malum Reges, Rex unicus esto.

Verisimilis. Quales amicos quisque habet, talem scias.

Vera. Expers malorum vita nulli contigit.

Hyperbolica. Nil homine infirmum magis est, quod nutriat orbis.

Tractatio sententiae eisdem, quibus Chira, capitibus constat: ut encomio, expositione, ratione, contrario, simili, exemplo, testimonio, epilogo.

Differt Gnome, vel sententia, a Chria, quod haec aliquando in actione, illa semper in dictione consistat. Deinde quod Chria semper cum auctoris persona; Gnome sine persona efferatur.

Magna ratio haec progymnasmata seorsum tractandi nulla suppetit, cum discrimen illud Chriae et Gnomes, quod Aphthonius statuit, nihil ad viersam scribendi dicendique methodum faciat, nisi quod in Chria laudetur dictifactive auctor in exordio, in Gnome sapientia utilitasque senteptiae. Causam tamen huius divisionis eam habuisse videtur, quod saepe contingat in sententia nullum inesse pondus, nisi gravis aliquis auctor factumve accedat. Ut si dicas, me/tron a)/riston, mensura optimum, nisi enim hoc dictum Cleobuli unius Graeciae Sapientum esse dixeris, magnum huius effati pondus futurum non est: cum multos contradictores habere possit. At si illud protuleris: consilium malum, consultori pessimum, licet nullius auctoritas accesserit, fidem existimationemque habiturum est. Haec igitur causa est, cur illic a laude auctoris; hic ab ipsius sententiae varietate dicendi capiatur exordium.

Confutatio est praeposita cuiusque rei eversio. Illa vero confutanda erunt, quae nec evidentia nimium, nec plane impossibilia, sed mediae conditionis sunt. Oportet autem confutaturos primo reprehensionem in auctores stringere; Deinde expositionem rei subicere: Denique his capitibus subvertere, ab obscuro, non verisimili, impossibili, non cohaerente, indecoro, ac demum inutili. Hoc progymnasma omnem prope aetatis huius vim comprehendit.

Confirmatio, est propositae cuiusquerei probatio. Confirmanda vero sunt, quae nec manifecta nimium, nec plane impossibilia, sed medii ordinis videntur. Confirmaturi autem cpaitibus Refutationi utentur contrariis. Primo enim auctorem laudabunt; expositionem deinde reiadiungent; denique oppositis probationis locis utentur; perspicuo pro obscuro, verisimili pro non verisimili, possibili pro impossibili, cohaerente pro non cohaerente, decoro pro indecoro, utili demum pro inutili. Et haec exercitatio omnem artis vim complectitur.

Nec satis apparer cur inter singularia progymnasmata Confirmatio et confutatio ab Aphthonio in tam arctis inventionis terminis constringatur; cum omnis oratio, quae velsuam probat sententiam, vel adversariorum reicit, ad hanc classem pertineat. Quare haec exercitatio Rhetorum praecipua est, et quidquid argumentorum exfontibus primo libro a nobis demonstratis redundat, ad hanciure derivatur.

Locus communis est oratio extollens illa, quae rei cuique insunt: bona aut mala, dictus communis, quod omnibus eius dem generis rebus conveniat, ut oratio in proditorem, universis proditionis reis aptari potest. Est vero generali argumentorum repetitioni, seu conclusioni similis, ideoque exordio destituitur.

Exercitiorum tamen, et iuventutis causa, exordium praemittimus, cui haec capita subicies, primum a contrario: cui expositionem, non docendi, sed incitandi auctoris causa addes. Deinde comparationem institues: qua rem, de qua agitur, ex collatione extollas. Postea collocabis sententiam, vel mentem agentis, ad ipsum reprehendendum inducta. Denique coniecturis quibusdam ad ante actam vitam perstringendam digredimur, cum misericordiae exclusione. Tandem in fine progymnasmatis usitati loci adhibentur: Legitimum, iustum, utile, possibile, honestum, consequens.

Pugnare in his praeceptis secum auctor videtur; ut idcirco et ipsi cum illo interpretes in tenebris luctentur. Nam cum definitione, quae satis idonea est, non conveniunt illa, quae de ipsa exercitatione suis partibus explicata subicit;cum haec sola extollant illa, quae cuique rei insunt mala, nam ex producta explicataque agentis sententia, illum vult reprehendi, vult perstringi anteactam vitam, vult excludi misericordiam. Cui exemplum de Tyrannidis affectatione respondet, quod interpretes secuti paria de sceleribus subiciunt, ut si virtutum ac laudabilium rerum nullus possit esse in loco communi usus, quod certe absurdum est. Quare ut insistant Definitioni, bona non minus, quam mala admittent. Et loco communi non minus omnes inveniendi fontes (si adiuncta quae fere singularium sunt, demus) quam singularibus indulgebunt. Quae de expositione, sententia, vita anteacta, misericordiaeque excusione adducit, non tam ad utilitatem profectumque, quam ingeniorum tormentum, et desperationem huius facultatis ab adolescentibus obtinendae spectant. Cetera, si velis, hoc versu colliges.

Legitimum, iustum, volupe est, decet, utile, promptum.

Laudatio est eratio exponens cuiusque rei bona. Encomium a Graecis dictum, quod olim in pagis (e)n kw/mais) laus decantaretur. Differt autem ab hymno et praedicatione, quod hymnus Deos extollat, encomium mortalibus tribuatur, praedicatio (e)/painos) laus brevis, Encomium quoque ex arte concinnatum sit.

Laudari vero solent personae, res, tempora, loca, animalia bruta ac demum stirpes. Personae ut Thucydides, vel Demosthenes: Res, ut iustitia, vel temperantia: Tempora, ut ver, aestas: Loca, ut portus vel horti. bruta animautia, ut equus, aut bos: Plantae ut vitis aut oliva.

Laudamus autem et universe et singulatim. Universe quidem ut omnes Athenienses; singulatim unum Atheniensium. Et haec quidem encomii divisio est.

Tractabis vero per haec capita.

1. Exordium sumatur rei, quam sumes, accommodatum.

Vituperatio est oratio exponens cuiusque reimala, differt a Loco communi, quod hic poenas exposcat, vituperatio tantum reprehen dat.

Distribuiture eisdem capitibus, quibus encomium, cum eadem, quae laudantur rerum genera, vituperari queant. Personae et res, tempus et locus, bruta animantia et plantae. Idque tam universe, quam singulatim.

Post exordium, genus prosequeris, eadem, qua in encomio, ratione, Addes educationem et res gestas, comparationem atque epilogum institues: quemadmodum in laudationibus praeceptum est.

Haec plana sunt, et cum Aristotele, Cicerone aliorumque Rhetorum praeceptionibus conveniunt; si illa quae est loci communis, et vituperationis distinctio Aphthonio propria, ut par est, negligatur.

Illud vero etiam observandum, non nisi personae laudandae repraehen den daeque capita ab illo praescribi, idque et parce satis, et obscure, cum dona corporis et fortunae hic spectanda sint, prout quisque male aut bene his usus est. Nos copiosiorem laudis materiem libro 1. cap. sexto et seq. suppeditavimus.

Comparatio est oratio ex collatione rerum compararum, aliquid vel maius, vel aequale declarans. Oportet vero in comparatione vel bona bonis. vel mala malis, vel mala bonis, aut parva maio ribus conferre. Et prorsus comparatio, vel geminam laudationem, vel certe laude permistam continet. Ex comparatione autem accrescit orationis vehementia; praesertim si minora maioribus conferantur. Eaedem vero res comparationem admittunt, quae laudis et vituperii capaces sunt, ut personae, res, tempora, loca, bruta, et plantae.

Non convenit autem comparantem totas res conferre totis; hoc enim supinum atque inefficax, sed pars parti opponenda est, quod inprimis est acre. Porro tractari suis partibus, ut laus quaedam, solet, estque hoc gymnasma in sola collatione positum.

Obscurior hic Aphthonius in fine est, qua adstringere rationem comparandi, aut tractandae comparationis, ad encomii tractationem videtur. Sed latius omnino paret comparatio, perque omnes dicendi formas extenditur, sive laudes, sive repraehendas, sive doceas, sive moveas comparationi ubique locus est, potissimum tamen in genere exornativo versatur, utipsa definitio divisioque hic ab Aphthonio producta abunde restatur.

Ethopoeia est imitatio morum personae propositae. Tres illius sunt species Idolopoeia, Prosopopoeia, Ethopoeia.

Et quidem Ethopoeia notam inducit personam, cuius mores solum effingit, unde h)qopoii/a morum fictionominatur, minatur, ut cum fingis quibus verbis Eurystheo imperanti occurrerit Hercules, ubi liquet quis sit Hercules: mores vero dicentis fingimus.

Idolopoeia vero notum quidem, sed iam defunctum, et loqui impotentem inducit hominem, ut Eupolis in Comoedia e)n dh/mois, Aristides e)n tw|= u(pe\r tw=n tessa/rwn, unde ei)dwlopoii/a simulacri fictio dicitur.

Prosopopoeia omnia fingit et mores, et personam, quale argumentum Menander finxit, in quo res quidem, non tamen persona eiusque mores veri sunt: Unde proswpopoii/a fictio personae dicta est, quod praeter mores persona fingatur. Et hactenus quidem de illa divisione.

Iam vero ethopoeiae aliae sunt patheticae, aliae ethieae, mixtae aliae. Patheticae affectus et commotiones animi continent, ut si Hecubam Troia eversa loquentem inducas; ethicae solos mores exprimunt, ut si ruri educatum ad primum maris conspectum sua sensa promentem audias. Mixtae effectus moresque coniungunt, ut si occiso iam Patroclo Achillem de bello deliberare facias: in deliberatione mores, in amici obitu deplorando, affectus eminebunt.

Tractabis vero Ethopoeiam genere dictionis perspicuo, bevi, florido, soluto, atque a dicendi circuitu figurisque remoto. Capita divisionis tribus temporibus, praesenti, praeterito, et futuro absolves.

Hoc progymnasma a Rhetoribus inter figuras numeratur, estque nihil aliud, quam descriptio morum, sive verae illi sint, sive personae fictae.

Rhetores multi sub profopopoeia etiam idolopoeiam comprehendunt, quos, compendii in prae ceptionibus sectandi gratia, secuti sumus. Cetera obscuritatem non habent, nisi quod ethopoeiam semel universe, prout etiam personae fictionem comprehendit, iterum vero strictius, prout solos spectat mores, accipiat. Illud forte etiam non satis assequaris, quomodo praeterito ac futuro, in hac descriptione morum, tempore utendum sit. Ubi observandum hoc in affectibus exprimendis potissimumvalere, cum tempus alterum cum altero collatum ad maiorem energiam faeit, ut si Hercules in praesenti infelicem statum suum, dura heri imperia, labores et discrimina conquerens, illa quae praeterita sunt, Iunonis iram, immissos serpentes, obiectos tyrannos, partam aliis quietem in memoriam revocet, de futuro vero inquitat, quis denique modus finisque exspectandus sit, annon flectendi aliquando Superi, an ab ipsa morte quaerendus exitus? quae Seneca in suo Hercule diserte est prosecutus.

Descriptio est oratio diducta, oculis rem explicate subiciens

Describuntur autem personae, res, tempora, loca, bruta ac plantae.

Personae, ut Homerus in Odyssea ad Eurybaten.

Res, ut navales pedestresque pugnae, historico usitata.

Tempora, ut veris aestatisque amoenitas, tamquam pictis in oratione floribus adumbrata.

Loca, ut Thucydides portum Thesportarum Chimerium descripsit.

Describentibus personas a primis ad ultima, a capite ad pedes procedendum est. Res ab antecedentibus, iisque quae insunt, quaeque ab illis proveniunt; loca et temproa ab iis, quae complectuntur, describenda sunt.

Descriptionum aliae simplices, aliae compositae sunt. Simplices erunt; ut si pedestres navalesque pugnas explicent. Compositae; ut si res temporaque coniungant, quod Thucydides fecit, cum nocturnum in Sicilia proelium describit, simul et pugnae et noctis imaginem complexus.

Oportet vero describentes tenuem adhibere characterem, varietate tamen figurarum cultum, universeque res, quas describunt, imitari.

Progymnasma hoc obscurum non est, perquam vero ad eloquentiqm utile. Convenitque cum hypotyposi, quam inter figuras Rhetores collocant, nisi quod latius aliquanto patere videatur: cum haec potissimum moribus gestisque hominum; illa rebus etiam temporibusque; ut vidimus, aptetur, nihil enim est, quod describi non possit. Sed alibi de hac disertius

Thesis est rei alicuius in deliberationem adducta disquisitio, aliae autem thesium civiles sunt, contemplativae aliae: civiles de actione ad vitam politicam spectante habentur, ut sitne ducenda uxor, navigandum, urbs munienda? haec enim omnia vitam civilem spectant. Contemplativae sunt, quae sola contemplatione mentis absolvuntur, ut, caelumne rotundum sit? an plures mundi? haec enim non ad opus hominum, sed contemplationem spectant.

Differt autem thesis ab hypothesi, quod hypothesis suis circumstantiis definita est, thesis absoluta. Ad circumstantiam persona, negotium, causa, etc spectant, ut, sintne moenia extruenda; disquisitio est sine persona; an vero Lacedemoniis adversus impetum Persarum, Sparta muro cingenda sit? hypothesis est, personam habens deliberantium Lacedaemoniorum, et singularenegotium muniendae Spartae, causam vero invasionem Persarum.

Est autem thesis progymnasma primum, quod in dissertatione obiectionem solutionemque admittit.

Ita vero distribuitur, ut principio introitus, id est, exordium sit, deinde uteris capitibus usitatis, legitimo, iusto, utili, possibili.

Exercitation in Thesi utilis est iuventuti, quia maiorem illa universalium, quam singularium cognitionem assequitur, cum haec ab experientia pendeat.

Est vero inter Thesin et locum communem magnaaffinitas; quod uterque res a suis abstractas circumstantris universe consideret, quae deinde pluribus singulatim, iisdem, quibus tractantur, argumentis applicari possunt. De utriusque vero natura et differentia suo inferius loco agemus pluribus.

Lagislationem quoque nonnulli inter progymnasamata retulerunt. Est enim fere quaedam hypothesis. quamvis non omnes leges hypothesis. Introducitur quidem persona, sed non omnibus nota, ideoque thesi quam hypothesi est proprior. Prout enim personae rationem habet, thesin transgreditur, at ut manifeste circumstantiam non exprimit, ab hypothesis discedit.

Legis vero inductio duplici exercitatione fiet. Confirmatione legis latae, vel illius confutatione. Est autem lex inventio et donum Deorum, ad constitutionem civitatis, et correctionem hinc et inde erratorum. Et haec legis inducendae distributio est.

Tractabis illam capitibus iisdem quibus thesin, legitimo, iusto, utili possibili. Exordium pones, et postea contrarium, deinde praedictis uteris capitibus, uthac in parte a thesi differat.

Legislatio personam vel auctoris, qui tulit, vel hominum quibus fertur, involvit, ideoque adstrictior est, quam thesis. Si haec ultima tamen persona spectetur, cum vaga sit, minus adstricta, quam hypothesis est, ut Iulius Caesar de adulteris occidendis legem tulit, ubi adulter persona vaga pluribusque conveniens est. Cum vero lex talis est, de qua in utramque partem agitari potest; ut rogandane sit, an abroganda? tum huius progymnasmatis locus est. Talis illa est, quod adulter deprehensus statim occidi possit: Et lex Oppia, quae mulieribus rhedas prohibuit, et Volumnia, qua cautum, ne qua mulier haeres institueretur. Sed cur legislatio in exercitationibus hisce ab hypothesibus separetur, non magna est oratio, plane etiam difficilior est, quam ut inter progymnalmata numerari mereatur.

Brevi perspicuaque. quantum mihi ex Graecis licuit, expositione Aphthonium dedi. Exemplis quae plerisque locis adiecit praeteritis, quod his longe absolutiora, magisque ad profectum usumque studiosorum accommodata ex Maximo, Cicerone aliisque daturus essem. Multum vero huic post alios Rhetores auctori in progymnasmatum instructione debemus, quod, de his praecepta nemo meliora reliquerit.

Quae potissimum causa fuit, cur haec ipsius etiam auctoris sententia tradere placuerit. Quae tamen universe ea moderatione accipienda censeo, qua ad Aristotelis Ciceronisque, atque illas, quas libro 1. tradidimus praeceptiones accedunt. Nam ut in plerisque Aphthonii disciplinam amplector; ita probare non possum, quod in multis eam tractandi rationem instituat, quaeapud Oratores Scriptoresque alios usitata non est. Quis enim ea lege, qua ipse praescribit fabulis utitur? Confirmationes, confutationes et locos communes aut tractat, aut circumscribit?

Verum haec aliaque in ipso decursu breviter censui, ut qua arte sequendus maxime, quaque etiam negligendus sit, candidatus eloquentiae intelligat.

Nimia enim onerari praeceptorum mole, quaeque apud diversos diversa sit, nihil tamen commodi singularis oportet, hoc confusionem denique fastidiumque generat. Nobis iisdem, quos principio libri 1. excitavimus fontibus ubique, in hac etiam varietate insistere decretum est, cum quibus nihil magis ex Aphthonio quam Chriae sententiaeque tractatio conspirat.

Fabulae historiarum in modum exponuntur, etiam illae quae manifestam prae se fictionem mentis ferunt; ut sunt Ethicae de brutis; Mixtaeque, quae hominibus simul inductis, ad aliquam sententiam animideclarandam usurpantur. Ita Homerus Batrachomyomachiam, hoc est, Ranarum Muriumque pugnam, tamquam hominum inter se bello congredientium, lepidissimo poemate descripsit. Ut igitur eadem historia, et compendio sine adiunctorum expositione, et prolixius cum eadem; sic et fabula narrari potest.

Causae cur fabulae manifestae, velut historiae, exponantur; una quidem est, quod apta quadam fictio haec nitatur similitudine, quae ad persuadendum idonea sit, ac saepe rem oculis, clarissima quadam in luce, et tamquam vivo adumbratam colore obiciat; ut et altissime veritatem sub hoc velo recionditam infigat animis, et sine difficultate assensum impellat. Cuius generis quaedam postea exempla daturus sum. Altera causa est, quod cum voluptate quadam audientium illabatur animis praesertim vulgi atque adolescentum, qui no vitate illa capti detinentur, quamque dormitantibus erant animis veritatem, sine hoc fuco, accepturi; hanc illo melle illitam cupide hauriant.

Quare et nonnumquam ex apta rerum naturalium similitudine, aut etiam disparitate, vel convenientia simul et pugna, hae fabulae ab Oratore recens concinnandae sunt, ut inexspectata novitate captos teneat. Quod non omnino difficile futurum est, si quemadmodum ex aptis illas similibus Aesopus, Gabrias, Phaedrus aliique collegerint, observetur. Ex quibus plura exempla in Speculo figurat imaginum, lib. cap. 9. et 10. collegimus.

His enim rebus, unde convenientia aut disparitas sumitur, si vitam personamque humanam (modo eis careant.)leges, facta hominibus similia tribueris, compones fabulam. Qua in ra illud maxime iucundum esse solet, quod et maxime congruit, et minus solet esse exspectatum, ut enim haec in symbolis alibi maxime delectare ostendi, ita et in fabulis, quae symbolica imagine inprimis animantur. Quod deinde in comoediis gratissimum est, ut varia implicatione ductae suspensum auditoris animum, inopinato denique eventu feriant, hoc in illa quoque fabularum constructione, quae affinitatem quandam habet, solet evenire: ut avida totum mente auditor hauriat, dum optatam denique conclusionem excipiat.

Utrumque Homerus in sua Batrachomyomachia egregie praestitit. Nam et personas Muribus Ranisque aptissimas, per ficta scite nomina, tribuit, et consilia et arma, locumque pugnae convenientem, et ingressum belli novum atque insolentem, et progressum ancipitem, exitumque magis etiam, per interventum cancrorum, inspectatum. Age strictim primo, mox eandem etiam fabulam cum Homero fusius exponamus.

Mus felix sibi insidiantis ungues devitans ad Ranam pervenit, quae illum, salutis et hospitii gratia, invitans, dorso excepit, ad medium lacus deferendum, verum ubi progressi aliquantulum sunt, hydrus exerto super aquas colio utrisque metuendus imminebat. Quo conspecto, exterita Rana, Mure inter discrimen in summis aquis destituto, ad interiora sese lacus recipit. Quo casu Mus, frustra aliquamdiu cum aquis luctatus, denique mersus est. Unde hostile odium bellumquem inter Mures reliquos et Ranas exarsit, quod cum utriusque partis clade gestum, per Cancros denique in Ranarum opem adventantium, his victoribus, est absolutum. Quod docemur, quam inconsulta inter homines bella, non nisi utriusque partis clade finienda, suscipiantur.

Ut prolixius haec fabula exponatur. Personae, res gesta,tempus, locus, modus et causa expenditur, quae vulgato continentur verus.

Quis? quid? ubi? quibus auxiliis? cur? quomodo? quando?

Non quo ubique singula (ut nec Homerus in proposito fecit exemplo) sed praecipua et maxime opportuna, ad rei illustrationem consideranda sint.

Haec vero quem ad modum expendenda sint, libro 1. cap. 3. de fontibus inventionis tradidimus, praesertim in fonte 1. et 5. Homerus id fecit poetice, nos oratorie; sed paucis rudique Minerva praestemus.

Summus ille Poetarum Phoenix Homerus, ut multa sapienter, quae ad principum virorum institutionem spectarent, gemino in opere, Iliade et Odyssea, posteritati reliquit; ita minime contenendum poema vulgavit, quo sub fabulosa Murium et Ranarum inductione docuit, quam temere nos mortales in bella ruere, quantoque utrqrumque partium exitio ea gerere soleamus, non absque Superum, de cael o hanc nostram insaniam spectantium, ludibrio.

Quis? Mures principio levi de causa in Ranas concitatos memorat. Nonnemo Murium Psicharpax a micarum raptu nun cupatus, fuga felix insidias declinans, ad lacus ripam accesserat, iuxtaque sitim ac fatigationem, hausta aqua, levaturus constiterat; quem ubi Physignatus (a) Inflans buccas. Rana conspicata esset, genusque non ignobile, tum vero discrimen vitae didicisset, hospitium illi aquarum, dorsumque, quo veheret, amice obtulit.

Quid? Nec detractavit Mus obsequium, exeipitur mollibus Ranae humeris, ferturque primo insolita natatione laetus. Verum ubi spargi aqua vento, Ranaque nonnumquam subsidere natatu altius, postremo etiam postquam hydrus ipsi infectus apparuisset, prorsus Rana sese ad tutiorem lacus recessum coepit subducere; tum seranequicquam facti paenitentia, opem inclamare, obluctari, mergi aquis, rursumque victor emergere: donec madido gravanteque pilo, ac viribus sensim fractis, undisque vincentibus, hausta aqua animam interciperet.

Cur? Erat Lichopinax (a) Lambes paropsides. Murium alter in ripa spectator cladis, qui ad partem Toxarten (b) Vorator panis. reliquosque sui generis mortui Psicharpagis nuntium detulit, quae res Mures universos, Toxarta Duce, ad arma concitavit, iactantes: hanc nequaquam fraudem perfidiamque Ranas impune laturas; esse sibi vires animosque, quibus tantum fas sit iniuriam vindicare: indignum esse, ut siquidem in fidem domumque receperis, hunc deinde hospitii iure violato, tupiter destituas, atque in extremam perniciem praecipites: exemplum esse paris in cetos perfidiae liberius usurpandae, nisi poenis debitis occurratur. Tangebat illos Toxartae infelix orbitas, qui filiorum alterum, in venatione Cattorum, alterum lignea in decipula incaute deprehensum amiserat.

Quomodo? Ergo miles conscribitur, et sua quisque arma ad certamen cum Ranis ineun dem comparat. Et primo quidem ne quod tibiis im becillis immineret discrimen, fabarum, quas exederant, corticibus, muniebant crura, eveneratque fortuna, ut felix excoriatae pellem deprchenderent, quam scissam primoribus dentium sibi in thoraces aptabant, pro clypeis deinde lucernae medius umbelicus, pro hastis acus erant, denique capita testae nucum pro galeis cingebant. Quae, ut latere non poterant, ita Ranas quoque impar belli armorumque consilium pertraxere, nec defuit a Muribus Tyroglyphi (c) Excavans caseum. filius submissus nuntius, qui ad certamen provocaverit. Turbavit ea res principio Ranas, seque etiam palam Physignatus innoxium in crimen perfidiae vocari testatus est, non enim sibi hanc cladem, sed fortunae imputandam. Verum, agite, inquit, commilitones, Dii bonae causae favebunt, vim vi opponamus, comparemus arma, campus nobis ad bellandum optatissimus contigit, facile infestum illud nobis Murium agmen in ruinam impellemus. Consilium in promptu est. Stabimus iuxta ripas in ordinem aciemque distributae, suis quique accinctae armis,opperiemur hostis impetum, cominusque quam primum congressae, implicatae illorum armis, nobiscum per lubricas declivesque ripas in lacum praecipites devolvemus. Plana nobis res, neque expeditu difficilis, modo arma animique non defuerint. Placuit, laetaeque Ranarum turmae ad arma provolabant. Malvarum foliis circumopertae sunt tibiae; virides in thoracas, brassicarum folia in clypeos versa sunt; acutus pro lancea iuncus fuit, capitaque subtilioribus inserta sunt cochleis: ut utrumque hoc armoatorum agmen ipsi de caelo Dii intuentes risum non tenerent.

Ita postremo ad mutuum venere conspectum, et velitatione levi inter nonnullos excursores praevia, plenis denique castris est concertatum. Quae hic datae acceptaeque clades, quot generosae bellantium animae, aut ferro inflicto exturbatae, aut aquis haustae, aut tenaci immersae limo, non facile percensendo assequaris. Artophagus (a) Vorans panem. ac Tyroglyphus murium principes cecidere cum plurimis suorum.

Quibus auxiliis? Verum ubi desperata eorum res visa est, Meridar pax (b) Rapiens pariticulas. subsidiaria sociorum cohorte adfuit, labantemque exercitum restituit, omnibus Ranarum copiis metuendus, fuissetque eo die, praecisa iam ad lacum via, de Ranis conclamatum, nisi Iove miserante excitum a rivo vicino horribile, militum genus, dura tergus in cude armatum, oblongis recurvisque munitum falcibus, quas Persarum esse acinaces crederes, ferruginea accinctum casside, ac loricata cauda, qui latis fulgentes per humeros armis, octonis ingressi pedibus, nova arte Parthorum, retrocedendo pugnarent. Cancros, una voce antiquitas appellavit. Hi natura ad pugnam praedamque nati, nec tuto quidem apprehendi ab hoste possunt; ita etiam dum stringuntur, fortiter stringunt. Illi igitur immixti in acie bellantium, dum cedendo Mures in congressum trahant, pedes caudasque illorum falcato ore, brachiisque praeputabant, ut ad pugnam inutiles conciderent, ac plerique ruentium clade territi, de fuga ac salute soliciti, victoriam Ranis ultimam relinquerent.

En, ut vir ingeniosissimus sub huius involucro fabulae, stultam mortalium ad bellandum libidinem, infelicesque plerumque atque insperatos bellorum exitus complectitur. Caussa praeliorum saepe nulla, aut certe vana, facilique partium, nisi mutuo inviderent, compositione vitanda. Sed cum alienae inhiamus fortunae, cum nostris minime regnis acquiescimus, cum mari iuxta terraque dominatum prensamus, plusque etiam quam aequo imperio administrari possit, infinita cupididate ambimus, quaelibet nobis causa ad aliorum oppressionem sufficit; arma rapimus, socios ad bella concitamus, fas nefasque ad nostram ambitionem fovendam confundimus: propria relinquimus, ut aliena occupemus; sed saepe et propriis excidimus, et aliena non tenemus: opes nostras profundimus, ut vicinas invadamus, utrisque non raro privandi. Denique cum possessiones vitamque inimicorum petimus, multa hominum milia nobiscum saepe pessessioen omni vitaque excidunt. Spolinamus et spoliamur, vulnera damus, et accipimus, vitam (haec omnium bellantium sors est) cum nonnullis hostium extorsimus, nostram plerumque morte aliqua infelici terminamus, Quotuscumque militantium adeo felix extitit, ut quae periculosis votis prensavit, quae tot laboribus, per mille discrimina, secutus est, haec denique tranquilla possessione sit assecutus? Et quid demum inSuperum conspectu, hac nostram de caelo amentiam, non sine risu spectantium, esse videmur? Quod nobis Mures Ranaeque pugnantes, hoc nos illis; quod ridicula illorum arma, hoc nostrae illis machinae; quod mutuae illorum insidiae, quod vires, quod copiae, quod proelia, uno Iovis fulmine disturbanda, hoc nostrae artes, vis, audacia, ferocia; ridenda atque explodenda uno Divorum Deique immortalis nutu. Et, ut quisquam sit, qui cum virtute, cum gloria, cum felicitate praelietur, qui faventibus etiam superis, de obtenta plaudat victoria: ingratus tamen illo multis mortalibus, ipseque Deo plausus esse debet, qui ab hostilibus profectus odiis, qui tot impensis miserorum emptus, tanto multorum cruore irrigatus, tot pereuntium exitio comparatus est.

Conclusio. Haereant intra suas Mures cavernas, neque aquarum dominatum insana ambitione affectent, Ranae suis sese aquis contineant, nec terra velint dominari; alter nonnumquam alterum ad mutuam excurrere opem, sine noxa, hinc ad terras, inde ad aquas patiatur. Non quaerantur tam inanes dissensionum causae, non tam perversae ad mutuum exitium machinationes, nemo exsultet sociorum interitu, et nulli superum vel risum, vel indignationem movebunt. Similis ad nos sapientum oratio est. Stent intra tributas sibi a Deo possessiones quieti mortales. Sua quemque nascendi conditio, ratioque vitae, certis iussit haereditatis terminis consistere, quod sors, quod natura, quod superi largiti sunt, hac aequa mente amplectatur. Satis est, quidquid necessitati est satis; cupiditatem, insatiabilem belluam, numquam explebit, arctis magis gaudebit in pace rebus, quam in bello amplissimis. Aliena nemo impune appetit, plerique cupitis excidunt, et vivendi ante, quam cupiendi finem statuunt. Bella raro sine scelere suscepta sunt, rarius etiam terminata. Recte Terentius.

Omnia prius experiri, quam armis sapientem dect.

Haec fabulas diducendi ratio prae reliquis amplectenda est, quas nonnulli in Apthonium Commentatores secuti sunt. Nihil enim hic praeterquam similitudo cumvoluptate audientium exposita, tum vero facta ad mores applicatio spectanda est. Per ceteros vero communes locos effundi, fabulas alias historiasque in comparationem arcessere, non est huic instituto proprium, cum fabula historiae tantummodo tractanda sit, ad cuius imaginem est efformata. Quare cum studiosi inprimis adolescentes hoc genere tractationum capiantur, quas facilius suis etiam adiunctis (quod ex rebus obviis fabulae desumantur) expendunt, non null as compen dio recensitas adiciam; ut has suo deinde marte latius prosequantur.

TEmpore, inquit, quo in homine, non ut nunc, omnia in unum consentiebant, sed singulis membris suum cuique consilium, suus sensus fuerat, indignatas reliquas partes, sua cura, suo labore ac ministerio omnia ventri quaeri: ventrem in medio quietum, nihil aliud, quam datis voluptatibus frui: conspirasse inde, ne manus ad os cibum ferrent, nec os acciperet datum, nec dentes conficerent. Hac ira, dum ventrem fame domare vellent, ipsa una membra, rotumque corpus, ad extremam tabem venisse. Inde apparuisset ventris quoque haud segne ministerium esse: ne magis ali, quam alere eum, reddentem in omnes corpor is partes hunc, quo vivimus, vigemusque, divisum pariter in venas maturum, confecto cibo, sanguinem. Comparando hinc, quam intestina corporis seditio adversus ventrem similis esse irae plebis in Patres, flexit mentes hominum.

Haec Livius. Latior expositio hac ratione instituetur.

Laudabis 1. Menenii prudentiam at que facundiam, 2. adquaestionem quis? Dices hominis membra post aureum pacis atque innocentiae saeculum, primo secum ipsamet dissentire coepisse, invidia mutua primam concordiam turbante. Ubi pax antiqua membrorum cum praesenti discordia componetur.

Quid?) Membra igitur cetera, Duce rebellionis Capite, pedibus, manibusque in coniurationem adductis: hoc inter se mutua statuisse fide; nulli deinceps membrorum tribuendum quicquam opis nisi et ipsum laboris esset socium. Ubi consilia et deliberationes inducentur.

Cur?) Causam huius foederis habuisse illam, quod venter nihil ad opus commune omnium adferret commodi, solusque hoc maxime frueretur, quo loco interea ventris describi poterit.

Quomodo?) Abstinuisse igitur mutua ope, quam frustra ventre a Capite, ab ore, a Manibus Pedibusque blandis iuxta verbis, minisque atrocibus postularit, implorando denique Deum hominumque fidem. Nec irritis votis, cum Macies ex orco erumpens gravissime afflixerit, Morte iam imminente, nisi mutatis consiliis ad pristinum obsequium rediissent.

Applicatio deinde subiungetur.

Remp. corpori humano persimilem esse, in qua nobiles et opulenti, ventris instar, pleraque ad se reip. commoda derivent, otio saepe ac voluptate fruantur, dum artifices tenuiorque plebs laboribus se cogitur impendere. Interea tamen, ut a ventre digesti cibi in sanguinem venasque transmittuntur, nervique illius virtute animantur, ita praecipuum reip. praesidium roburque in nobilitate procerum atque opibus ditiorum situm esse. Cum his igitur consentire plebem, aequum videri.

Culex hiberno tempore, famis imminentis metuens, frigorisque impatiens, a palustri loco ad vicinum agricolae hortum concessit, repertoque illic Apum alveari, blando verborum streptiu admitti petiit, Apumsenioribuspollicitus, illarum sese iuventutem in arte musica gratuito instructurum, modo hospitio communique pro laboribus mensa frui liceret. Cui nonnulla saniorum respondit. Malo aliam mea proles artem doceatur, qua se a famis frigorisque iniuria tueri possit, ne alienis deinde haerere tecum ostiis stipemque emendicare cogatur. Optima ars est quae suos cultores alit. Ita Musicus hic exclusus est.

Latius hac oratione diducetur.

1. Laudabis inventorem, quod is quicumque demum fuerit, ingeniose quorundam vagorum hominum mores expresserit.

2. Ad quaestionem Quis? describes culicem otiose in paludibus haerentem, et aliorum potissimum animalium gaudentem sanguine, invisum raptorem, futurorum minime providum. etc.

3. Quid?) Hieme paludes relinquit, agricolae hortum et alvearia Apum secutus, ubi, et hiermem, et hortum, alvearia, Apumque ordinen, et occupationes licebit describere. Tum culicem perorantem suamque iactantem artem inducere, contrra Apem haec aspernantem ac refutantem.

4. Cur?) egestatem et famem, ita efferatum Culicem mitigasse, atque ad has preces abiecisse dices, ubi quam multa doceat necessitas expones.

5. Quomodo?) Ostendes quomodo supplex reiectus, multorumque illi exprobatae iniuriae, et crudelis ante hac vita. Ubi locus est docendi, illos qui in alios fuere immites, vix aliorum miserationem in calamitate mereri.

N. B. In hoc apologo Applicatio misceri fere per singula membra poterit, ut in 4. et 5. factum. Nam et primo illorum stultitam licebit arguere, qui praesentibus cantum intenti, futuris minime prospiciunt; Deinde quod inertem patris alieno labore frui iniquum sit. Deinde docere etiam, quod illi potissmum sit arti vacandum, quae cum honestate nutriat.

Tibicienem praeter aquam commeantem aliquando substitisse memorant, utque suam piscibus testaretur benevolentiam, sibique atque illis commune gaudium pareret, iucundis ad saltum modulis tibiam inflasse; sed adversatos hanc gratiam pisces, ne se movisse quidem, ad tam festivum hospitis cantum lusumque, eius vero rei causa indignatum Tibicinem, missa in praeterfluentem sagena, brevi tempore non exiguum in hac piscium collegisse numerum, quos cum denique in ripam captos educeret, salientesque in reti passim intueretur. Cum ante, inquit, ad tibiam saltare nolueritis, hic vobis nunc saltus parum profuturus est. Quo Cyrus indicabat Iones serius de sua cogitare salute, et pacem optare, quam oblatam neglexissent.

Expositio eiusdem fusior.

1. Alaude Cyri, non minus sapientis, quam fortis Imperatoris: manu et consilio prompti.

2. Ad quaestionem Quis? Describit Tibicinem arte promptum, quem Arionis exemplo ductum, cui Delphini canenti adstiterant, idem voluisse experiri in minoribus dices piscibus.

3. Ubi? Locum amoenum, viridemque iuxta fluvium piscosum ripam describes, licebitque etiam philomelas mollius canenti applaudentes in ducere, sed pisces his nihil blanditiis motos asseres.

4. Quid? Ut viridi reclinis in gramine tibicen modulos auspicatus sit, ut per omnem sonum variando duxerit, ut alias aliasque tentarit canendi artes, describes.

5. Cur? ut suam piscibus benevolentiam ostenderet, atque illorum saltu mutuaque societate, ut Orpheus olim ferarum in silvis frueretur.

6. Quomodo? ut denique indignatione orta, mutato consilio, iniecta sagena invitos obluctantesque traxerit, ac seriusdenique saltantes, cum aliis sociis ad spectaculum praedamque advocatis, riserit, etc.

Applicatio subici gemina poterit.

Prima quidem Ionum stulte Cyri tot populorum victoris gratiam amicitiamque respuentium, cum viribus armisque longe essent impares. Praestitisse, insolentibus licet, et durioribus ipsius mandatis cum pace obsequi, quam illius vim atque arma experiri, ac frustra libertate iam amissa, in servitute ipsius voluntati obsequi.

Altera esse generalior potest, prospiciendum omni in re, quid possit adversi evenire, ne serius denique mediis immersi malis, id frustra velimus aut agamus, quod si tempestive actum esset, ad salutem prodesset. Ne illud in nos proverbium cadat, quod in Phryges et Iones, sero sapiunt.

Mures aliquando graves Cattorum insidias, et tot suorum cladem pertaesi, indicta synodo, statuerunt ex communi sententia huic malo occurendum esse. Verum diversis ultro citroque opinionibus re agitata, nihil consultius visumest, quam ut nola ex collo feliumappensa, insidiae ad illius sonum, ubi ubi demum se movissent, paterent, Cumque omnes in hanc convenissent sententiam Una denique ex senioribus assurgens, inquit; sed quis nostrum, ô fratres, nolam Catto appendet? Tum enim vero haesere omnes, neque quisquam repertus est, qui huius consilii exequendi discrimen adire vellet. Aequa igitur viribus consilia esse debent. Stultum enim est velle, quod exequi nemo possit.

Expositio eius prolixior.

1. Ordieris ab ipso epimythio, sive illo quod per fabulam significatur. Ut quod prudentis viri non sit consilium, quod exequi nemo possit, agendi dare, aut capere, ut eleganti Murium fabula, adumbratum esse asseres.

Vulpes in foveam inter paludes delapsa, cum e muscis obsessa teneretur, quae cinxissent quaqua versum, haustoque iam sanguine, non tenuiter pastae essent. Erinaceus vexatam misertus, suam arcendis tam importunis hospitibus operam Vulpi detulit, iamque explicatis aculeis laute ex hac rapina pastas, aut ulturus, aut abacturus erat. Cum vulpes officium hoc deprecata. Sine, inquit, frater, satiatasatque impinguatas abigere, ne aliae limpostae et macilentae succedant, quae me totam denique exhauriant. Levius iam plenas sustinebo, quam exhaustas impletura sum. Ita Samios qui Praefectum suum peculatus damnaverant, mutata sententia, ad ipsius absolutionem convertit. Quod inteligerent, facilius se iam suis opibus ditatum sustinere deinceps posse, quam si alium ex tenuiori fortuna ad parem opulentiam adspirantem admitterent. Nimirum Muscae esurientes alieno sanguine pascuntur avidius.

Lepus venaticorum timore canum in suo latebat hiberno tempore nido abditus. Erinaceus cui commodum minus eo tempore in propinquo diversorium obtigerat, id conspicatus, ad Leporem accedit, suam illi adversus canes opem defert, armatis sese spiculis infestos facile hostes abacturum; sed Lepus principio detrectabat sui causatus niduli angustias. Tum vero Erinaceus exiguum sibi locum pro defensione sufficere, modo in extrema parte illum cesserit, nihil se praeterea exacturum, acquievit demum Lepus, et accepit in angulo hospitem, qui primo quidemse continet, at sensim laxatis per corpus aculeatis setis, patientem leviora incommoda leporem, ad extremas nidi angustias coarctabat, idque se defensionis ac necessitatis gratia agere dictitabat. Sed Leopre fidem datam incusante, graviusque inter nimias angustias quiritante, quod in antiqua possessione ab ingrato hospite vim pateretur; Erinaceus denique respondit: Quod si illis suis angustiis minus acquiesceret, patere exitum: iret vero, ac de emliori sibi diversorio provideret, nihil se causae habere cur ab opportuno loco discederet. Ita Lepus suam damnans levitatem, quod ignotae fidei hospiti temere salutem credidisset, documentum posteris reliquit. non facile cuiusvis opem societatemque admittendam esse; ne amicus plus ipsis denique hostibus noceat.

Equus, ait, pristina adhuc in pratis libertate fruens, nullique iugo, aut habenae obnoxius, dolebat infesta suis pascuis cervorum agminia imminere, et optimos quosque bolos praecerpere. Quare submovendi huius consortii avidus hominem adit, oratque adversus cervos, ut sibi praestet suppetias. Non detrectat homo. Itur in consilium; qua hoc optime ratione impetretur, ut ne tam impune in pascua irrumpant cervorum agmina? ac denique placuit, ut armatum suis hominem telis equus indorsum acciperet, atque habenas ore admitteret, quo consultam ab homine viam, directus ipse a prudentiore magistro capesceret. Ita adversus servos felici expeditione processum est, partim fuga, partim in praedam abstractis feris. Sed equo deinde pristinam libertatem roganti, negavit homo id sibi fas videri: aequum enim esse, ut qui tam utilem ipsi homo navasset operam, rursum eadem ad suum commodum fruatur. Unde sub admissis semel inconsulte habenis equo imposterum serviendum fuit. Exemplum posteritati fuit, non facile potentioris Domini opem, nisi circumspecte admodum, esse admittendam.

Postquam ait, Lupi infestis saepe invasionibus ovium gregem lacerassent, pacem denique offerebant, modo canes, quorum latratibus offensi iure essent, sibi dedissent obsides. Oves dolum huic postulationi nullum subesse ratae, canibus ad illorum voluntatem oblatis, cum excubiis adversusinsidias, praesidioque necessario destitutae essent, appetitae per insidos quaquaversum lupos, brevi omnes in praedam cessere. Par vobis, o viri Athenienses, Oratoribus a vestra ab ductis custodia, ac Philippo traditis, metuendum est. Urbs nulla diu sine prudenti Procerum consilio tuta stetit.

Arion citharoedus ludendi inprimis peritus, ex Italia quaesitas opes in Graeciam conductos navigio transportare statuit. Nautas ad hanc rem Corinthios delegerat, qui postquam Arionem suis cum opibus nave excepissent, iamque in altum provecti medium tenerent Oceanum, pecuniarum avidi, necem innocenti praeparabant. Quem cum iamiam in mare praecipitem daturi essent, hoc unicum sibi extrema in morte solatium impendi rogavit, ut fidibus suo sese praeludere funeri carmen aliquod liceret, ratus, ut opinor, barbarorum sese hominum conceptum in se furorem mitigare posse. Indulta illi quidem aliqua fidium modulatio, sed quam immites denique nautae praecipitato in Oceanum Arione abrumperent. At non perinde immites Marinae belluae. Siquidem Delphinus cantu illectusadfuit dorsumque nataturo praebuit Arioni, atque in Taenarum eundem cum sceleratis Nautis portum deportavit. Ubi re cognita atque ad Regem Periandrum delata, eundem et improborum vindicem et suarum opum habuit restitutorem. Quam vere Horatius:

Hanc facile ad superiorum imitationem amplificabis.

1. A providentia Dei omnia in mundo ita administrantis, ut nec improbis suae desint poenae, nec probis sua defensio. uti in Arionis fabula patere dices.

2. Quis? Describetur Arion a patria Graecorumque felici ad omnes artes ingenio, tum vero ipsius ludendi peritia, qua ingentes sibi in Italia opes paraverit, honesto vitae instituto, ut iccirco gratus Superis fuerit.

3. Quid? Exponatur quemadmodum cum Nautis liberali stipendio laboris oblato convenerit, et Corinthiis tamquam popularibus fisus sit.

Quomodo? et quibus auxiliis? Qua deinde ratione laetus in navem exceptus, provectusque ventis faventibus, interludente quandoque Arione Phocis iuxta natantibus, Nautisque applaudentibus. Ut deinde collatis inter se capitibus de pernicie Arionis consultate coeperint, isque fatali iam hora properante, suavissimum ad deliniendos animos carmen, cithara interstrepente, lacrimisque nonnumquam intercidentibus modulatus sit. Quemadmodum postremo nonnullis inflexis, aliis ad scelus obfirmatis praecipitatus sit. Ut Delphinus eundem cum cithara cadentem exceperit, celerrimoque impetu a conspectu sustulerit, Arione rursum ad citharae praesidium, et blanditias suo cantu belluafaciendas converso. Adeo ut ipsae etiam in mari Sirenes suae modulationis oblitae huius melodiam secutae sint.

5. Ubi? Inter medios Oceani fluctus et monstra infesti maris, Arionem bonae causae, suaque fretum cithara incolumen ad portum Taenari deductum esse, hominibus undequaque ad tam insolens spectaculum affluentibus, ut Arion Deus potius Marinus, quam homo sit habitus.

6. Cur? Ad Regem accersitum, causamque huius profectionis tam insolitae rogatum exposuisse arionem etNautarum scelus, et Delphini miserationem. Ubi de illorum avaritia atque inhumanitate disserendi locus est.

7. Concludet in ope et praesidio Regis adversus improbos postulando, quod Rex pollicitus, mittet qui captivos adducant.

Applicatio fabulae ad mores.

Hac 1. docebis quemadmodum avaritia omnem in orbe fidem evertat, ut nec amicus ab amico, nec frater a fratre tutus sit. 2. Quandam Superi curam hominum innocentium suscipiant, et quod demum bona causa in lucem emergat et triumphet. 3. quod illud Senecae verissimum sit.

Ita singatur Ver. Aestas, Autumnus, Hiems, de excellentia sua inter se, apud Annum patrem, vel Hominem contendere; et quaelibet pars sibi honorem principatus deposcat. Sua certatim producant munera, Deorum etiam favore patrocinioque nitatur ver Apollinis, Florae, Dryadum, Musarum et Aestas Cereris, Autumnus Bacchi, verum Hiemi suo patrono destitutae Vulcanus se denique offerat. Quae res ad multas exercitationes, et rerum variarum descriptiones (de quarum usu agemus inferius) servire poterit, suaque simul varietate delectare. Pari ratione, vel Dies inter se, ut festivi cum Ferialibus, aut Esuriales cum Epularibus, aut Nox cum Luce in dignitatis,sive utilitatis, aut pacis et quietis disceptationem venire potest, suosque pars quaeque Patronos arcessere.

Sic et Elementa coram caelo Iudice in certamen venire possunt, et quodvis suam in orbe necessitatem, commodaque, quibus et universum et ipsum hominem sustineant conservenrque in contentionem pro excellentia adducere. Denique sua quaeque animantia, ut Aer volucres, Aqua pisces, Terra praecipui quaeque generis inducere. Igne etiam lucis suae vim, qua caeli ac sidera in haec inferiora influant, depraedicante. Iupiter denique pro igne, Iuno pro Aere, Pan pro terra, Neptunus pro Aqua decertet.

Planetae ac caelestia sidera, vel praecipua. ut sol et luna, vel quae in caelum a terris esse translata finguntur, ut Perseus, Hercules, Ganymedes, sive Aquarius: aut animalia, ut Aquila, et Cygnus, Pegasus, Aries, Taurus, Leo in concertationem litterariam procedant, etc. Haec certare de sua dignitate aptis rerum naturae et effectuum descriptionibus poterunt.

Diversae certent animantes, hoc est, vel inter se volucres, et ferae, vel, contra, alterius generis animantia: Fingamus de regno inter illos concertatum, Pavonemque Aquilam et Noctuam reliquis praelatas, quarum prima Iunonis, altera Iovis, tertia Minervae praesi dio freta, illa in terris iussa sit praeesse; unde aulas Principum occupet: Aquila in caelo, Noctua tempore nocturno summum tenere imperium, quae causa cur illa in altissimis nidificet rupibus, haec die iam occumbente primum se efferat.

Bestiae domesticae, ut Equus, Bos, Canis, Asinus, Porcus: velcerte Anser, Columba, Anas, Gallina: vel Gallorum diversae species, ut Gallus excubitor et Capo, etGallus Indicus, de primatu in domo obtinendo contendant, suas singulae utilitates, quibus Hero serviant, quam maxime extollant, feriasque aliquas a laboribus postulent, et alimentorum maiorem lautitiam, quam dum Bovi, Porco, Anseri, Galloque concedit Herns, ac denique impinguatos mactat, aliae se pristina sua sorte contentas esse significent, neque huiusmodi sui Domini favores sibi impensos velle. Satius fore in demissione imposterum servire, quam eiusmodi honoribus praeferri reliquis.

Fluvii inter se, vel Regiones diversae, ut Rhenus cum Mosa, Danubio, aut Amisi, Terra Iulia plana et cerealis, cum terra Montium inaequali et piscosa, fructuum, atque animalium feraci. italia cum Gallia, Germania cum Hispania, Maritima regia Batavorum, cum Palatinatu a mari secluso conferri, et suis quaeque emolumentis sibi arrogare possunt victoriam.

Scientias, aut Artes, suis ornatas descriptasque insignibus et armis, ad laudem reprehensionemque mutuam, induces. Grammatica cum Rhetorica, haec cum Philosophia, Iurisprudentia cum Medicina, Ethica cum Mathesi, Politica cum Monastica certabunt. Liberales contra Illiberales Artes producentur, Pictoria cum Musica. Agricultura cum Mercatoria, etc. in disceptationem venient, suos quaeque Patronos adducent, artificia probabunt, etc. ac pro dignitate, cum utilitate potiore contentionem instituent.

Virtutes pulchro certamine pro hominis dignitare extollenda in scenam adduces. Iustitia quantum ad humanum genus ornandum conferat, idem et Prudentia et Temperantia, et Fortitudo contendet. Singula suos heroas immortali per se donatos nomine exhibebunt. Ita ad Iurisperitum aliquem digne ornandum aptae eidemVirtutes et Artes confluent, suum tribuet decus Discretio, Integritas, Studiositas, Aequitas, Vigilantia, etc. proscriptis vitiis huic officio adversantibus praesertim corruptela munerum, Inertia, etc. Themidis in tribunali accusatis. Sic et Medicum, et Ecclesiae Doctorem, et Virum Senatorem atque etiam Adolescentem Disciplinae virtutes dignae, et hunc quidem Modestia, Diligentia, Pudor, Obsequendi promptitudo, et Reverentia maiorum ornabunt, oppositis Vitiis ad Phoebi, aut Eloquentiae, vel etiam Sophiae iudicium damnatis, proscriptisque.

Ipsae etiam Naturae dotes, aut Fortunae, suis personis indui partibusque disserendi instrui possunt. Veniant sensus quinque, Oculusque sit pictor, Auditus citharoedus, Odoratus Pharmacopaeus, Gustus Coquus, Tactus Leno et adulator suamque quisque operam prae ceteris utilem homini deferat, postuletque, ut sibi potissimum benevolentiam studiumque omne impendat, ceterique subesse ac servire tamquam digniori cogantur. Sic et Ratio voluntasque adversus Phantasiam et Appetitum irrationalem: aut etiam Anima cum suis facultatibus adversus Corpus eiusque potentias non inepta concertatione inducetur. Iam vero de Fortuna Opibusque ac Honoribus in scenam inducendis, nulla est Palaestra litteraria, quae nesciat.

Quin et Plantae ipsae, Fruges ac Fructus suis donari personas atque oratione in mutua aliqua disceptatione queunt. Sic Ioathan Iudic. 9. patria exul, fratribusque per Abimelechum interfectis, cum hunc parricidam Sichimitae in Regem delegissent, hac fabula illorum stultituam arguit. Convenisse Ligna ut Regem eligerent, oblatumque imperium Olivae, at hanc suam noluisse deserere pinguedinem, et steriles honores sectari, oblatum et Ficui vitique, sed utramque pari responso detrectasse, denique et Rhamno oblatum, quae suam protinus umbram ad quietem obtulerit, acceptoque honore, execrata sit omnes Cedri Libanos quotquotadversarentur. Quo figmento ceterorum omnium ineptissimum Abimelechum regnum stulte atque improbe affectare ostendit.

Huiusmodi fictiones venuste, tam ad encomistica et honoraria quaedam scripta, viris principibus aliisque proceribus offerrisolita, quam etiam adtheatrales gratulationes, sapientesque morum instructiones adhiberi possunt. Iuveritque ex re praesenti in primis deponere, Illud vero quod in Apologis potissimum delectat, ut in exspectata conclusione aliqua fabula absolvatur, hoc et in ceteris plerisque fictionibus locum habet. Tanto enim altius animo illabitur, insidetque firmius, quanto magis praeter opinionem eventus cadit.

Nos aliqua harum exercitationum exempla in Exercit, Oratoriis dedimus, quo studiosum lectorem remittimus, Nuncaliena, quam nostra dare maluimus, quamvis eius generis fabularum pauca suppetant. Ex Maximo Tyrio, aucto. re longe suavissimo unam alteramve fabulam adiciam, quam exlege superius praescripta latius exornare studiosae iuventuti licebit,

1. FAbula de bivio Herculis, quod hinc virtus, illinc voluptas tenebat.

2. Sic vitam nostram hinc Amicus, inde Adulator sollicitat.

3. Huncplures, illum pauci, cum Hercule, sequuntur.

Prodicus in fabula Herculem iam puberem virilesque gerentem animos, duplici in via statuit: utrique huic viae Virtutem Voluptatemque tamquam Duces praeficit. Quarum alter arrogans procaxque: alteraformoso vultu,modesto incessu, venusta voce, aspectu mansueto, veste solutioriab eo inducitur. Altera rursus lasciva, fucata, veste florida, vultuimpudentissimo, incomposito gradu, voce inconcinna. Haec animadvertitipse etiam Hercules, ut qui et Iovis esset filius, et in dolis praeclarae. Quare voluptatires suas sibi habere iubet, ducemque sequitur Virtutem.

2. Hoc exemplo et nos fabulam fingamus, viamque itidem statuamus duplicem, et una virum bonum. Huius viae duces, pro virtute amicum, pro voluptate adulatorem ponamus. Sed et hi habitu, vultu, veste item, voce atque incessu differant. Ut alter quam iucundissimus appareat, alter nihil praeterid, quod est, praeseferat. Alterrenidens dextera protensa, crebris laudibus, blanditiis, precibus, obsecrationibusque ad se invitet hominem, mirasque, ad quas se duce perventurus sit, voluptates describat. Locum videlicet, ubiprata floribus rideant, labantur fluvii, volucres canant, aurae spirent leniter, arbores plurimis amictae foliisterram vestiant, planaesemitae, latissimasint curricula. Sed et horti floridissimi, ubipyra pyris (ut apud Homerum est) mala malis, uvae subnascantur uvis. Alter contra dux pauca dicat, sed vera. Maximam nimirum viae partem esse salebrosam, minimam, facilem: esse itaque necesse, ut vir bonus qui committere se illi postulet, ita se comparet, ut cum opus sit, laborem ferre possit: si quid planum expeditumque occurrat, id in lucro reponat. Haec uterque si dicat, utri credet, utram viam inibit?

3. Respondeamus fabulae auctori, si quidem homo ille aliquis ex corrupto Assyriorum grege futurus est aut Phoenicius, Strato, Cocles, aut qualis fuit Sybaritaille, alterum e ductoribus pessime eriam oderit, nec aliud quam agrestem, austerum, atque invenustum putabit esse: alterum contra elegantem, suavem, mireque humanum iudicabit. Demus ergo a praeclaro illo, si diis placet, ductore deduci hunc hominem; dubium non est, quin in ignem cum Assyrio, aut in paupertatem cum Phoenice, aut in vincula cum Cyprio, eum deducturus sit: aut in aliud denique verum malum, ad quodfalsa perducere voluptas solet. Sin aliquis similis Herculi futurus est, verum certe ductorem, id est, amicum, praeferet, sicut Hercules virtutem.

Opponatur pari ratione Amor divinus Amori humano, sive Eros et Anteros, via, habitu, arte ac legibus diversis, quibus utrimque sui sectatores non desint.

AEsopus, Phryx ille, fabellas conscripsit quasdam, in quibus mutua inter se consuetudine bruta utuntur animalia. Interdum vero, et arboresintroductuntur, et pisces; aliud cum alio, veluna cum homine. Moralem autern sensum haefabulae complectuntur, reconditamque occultant veritatem. Illa in reliquis celebratur, qua cervam Leo insectatur: et suae illa saluti fugiendo consulens, denso quodarn in nemore occultatur. Leo vero qui quantum robore cervam vincit, tantum velocitate a cerva vincitur, nemus subir, quaeritque ex pastore; sicubi latitantem vidisset cervam? Negat pastor, simulque manu protensa locum ostendit. Atque ita cervam miserrimam invadit Leo. Vulpecula autem, (hanc enim callidam ubique Aesopus facit) naetu, inquit Pastori, imbellis simulimprobusque es: coram Leone quidem imbellis, improbus vero in cervam. Videturmihiha. hominis Phrygii fabula, adversus eos qui voluptatem accusant, uti posse Epicurus: qui voce tenus fortes videntur, animum vero, ut ille digitum, ibihabent. Quis enim tamsibi inimicus est, ut rem, quae omniuro natura sua maxime nos allicit, sponte sua aspernetur? Reliqua enim quae sequuntur homines, aut experientia intelligenda nobis dedit, aut artis approbavit industria, aut de iis fidem nobis secitratio, aut longi indicium temporis ea conciliavit nobis. Voluptas necratione eget, et arte est antiquior, et experientiam praevenit, nec tempus exspectar. Ut ineffabilis quidam eius amor, una cum corporibus nobis innatus sit, qui quasifundamentum aliquod animalium subicitursaluti, quod si quis tollat, statim id quod natum est evanescere sit necesse. Scientiam enim rationemque, et id, quod ab omnibus intellectus dicitur, progressu temporis, paulatim congredientibus cum rebus ipsis sensibus, longa experientia colligit homo, conservatque. Voluptatem autem sponte statim a natura ipsa, haurit atque accipit. Hanc amplectitur, oditque quidquid dolorem affert, ab hac servatur, ab illo corrumpitur. Quod si vituperanda esset voluptas, neque nobiscum ea nasceretur, neque omnium, quibus conservationem debemus nostram, esset antiquissima. Quaeautem vulgo a Sophistis obiciuntur voluptati, Sardanapali luxus. Medicae deliciae, mollities Ionica, mensae Siculae, Sybaritica tripudia, Corinthiae meretriculae, haec omnia, et si plura etiam his adferre vehs, non voluptatis, sed artis rationisque sunt effectus: longo namque post tempore, accedente plurimarum lenocimo artium, voluptatem violarent homines. Sicut autem rationem, rem natura sua honestam, nemo negat esse, quamvis ea in re, minime natura honesta, quis utatur: ita neque de voluptate secus loquendum est, sed qui voluptate abutuntur.

AB illa, quam diximus fabularum ac historiarum tractatione ad Descriptionem transeundum erit, quarum naturam varietatemque supra Cap. 8. §. 9. breviter ex Aphthonio dedimus, quamquam ille ad posteriores progymnasmatum clasles sedemque minus idoneam has reiecerit. Verum ut neque historia, neque oratio alia profectior, sine Descriptionibus absolvipotest, a quibus et copiam et ornatum potissimum mutuarur; ita necesse estad deseribendi aliquam facultatem sibi parandam candidatum eloquentiae comprimis incumbere; hoc est rei, de qua disserit partes explicare singulas: utoratio, velut pictura singulis membris peradhibitos colores expressa, sensibus animoque subiciatur. Hoc enim agit Descriptio, ut earum nihil rerum, quae in sermonem veniunt, nisipraecipuis explicarum partibus, proponatur, idque per omnia cum rerum tum argumentorum genera. Sic res physicas, sic gesta et mores, sic personas, tempora, loca, et quidquid universe m dissertationem cadit, ab historicis etiam absolutioribus adumbratur; ut sine Descriptionibus munere illi suo sunginequaquam possint. Sednec Rhetor alium habet sigurarum affectuumque campum, materiemque opportunam magis, quam quae abiisdem suppeditatur. Uthocstudium ad eloquentiam adspiranti plane inter praecipua essedebeat.

Haec autem Descriptio per omnia, ut dixi, argumentorum genera, quaepropria dicuntur, effunditur. Definitionem suis exponit partibus; causas effectusque cum iis, quaeantecedunt,quaeque consequuntur, enumerat; attributa, adiunctaque pleraque recenlet. In locorum igitur propriorum invest gatione diligens est quod studium quidam est ad ipsam eloquentiam ingressus cumabhis locis, omne ad solide disserendum petatur fundamentum

Nonnumquam tamen ad illustrandam descriptionem similitudines, exemplaque inducta serviunt; cum in illis tamquam imagine resappareant, lucemque accipiant. Quare et eiusmodi Descmptiones aliquot, ex optimis subicere auctoribus placuit. Quamquam hoc loco illud praecipue agendum sit, ut proptiorum locorum clara expositione, suum rebus colorem noverit ante omnia canditatus eloquentiae tribuere.

In personis igitur describendis consideranda at que enumeranda erunt, quaecumque interbona illius interna reperens, ut in homine, quidquid in anima, tam ad dotes defectusque naturales, quam etiam ad virtures vitiaque spectaverit; quidquid corporis praeterea partes, formam, vires, aut eorum contraria, a capite ad pedes usque complectentur. Est enim descriptor pictoris instar, qui hoc calamo et oratione, quod hic penicillo et colore meditatur; ut scilicet res quaelibet lineamentis o. mnibus in oculos animosque aliorum incurrat. quod quo quisque propius, hocabsolutius assequitur. Differt igitur hoc scribendi genus a Demonstrativo; quodin exornatione res alrenis etiam coloribus supra communem existimationem non raro extollatur: Descriptio in proprtis verisque haereat illa oratio metaphoris sigurisque luceat haecnativo simplicique cultusplendescat, et quasi viam quandam ad illam copiosius luxuriantem sternat. Unde haec familiaris Historicis, illa Oratoribus est. Mutuo tamen auxilio fulciuntur. Iuveritigitur ad Descriptiones illa etiam videre, quae de laude et vituperio diversarum rerum lib. I. c. 6. et sequ. tiadidi, nam exiisdem utraque principiis ducuntur.

Praeter Descriptionem personarum etiam rerum quarumcumque, sive substantiae illae sunt, sive attributa, seu adiuncta, seu tempora, seu loca, recte describes. Igitur animalia, artes, scientiae, regiones, populi, fluvii, agri, fructus, plantae, flores, metalla, elementa, caelum, sidera De. scriptioni patent. latiusque illa quam pictoris ingenium effertur, quod ad dotes occultas rerum non extenditur. In his autem describendis maxime per rerum partes et adiunctaIncedendum est; quod causae et attributa magis occulta sint, effecta vero saepe extra rem illam quam effingimus. in Descriprionibus autem et notiora, et interiora plerumque rerum tagenda sunt, ut quibus maxime ommum oculis subiciantur. Haec universe monuiffe sufficiant. Nunc ad diversa bonorum auctorum exempla vertamur. Quae hcet eiusmodi non sint, ut ex profeslo ad rei totius, quam tangunt, lineamenta exprimenda usurpentur; sed prout a quolibet ad argumenti, quodtractabat, institutum pertinere visa sunt, tamen ad ideam Descriptionum exhibendam sufficere non omnino rudi poterunt, atque ex ungue quod aiunt, Leonem demonstrare, simuletiam modum rationemque aperire, quemadmodum relique orationis corpori opportune sint inferendae, Exemplis enim aptissime ducimur.

1. Deum omnium esse opificem et gubernatorem manifestum est.

2. Mirum igitur merito videatur, unde tot. que bit breviter describuntur, mala in homines exundent.

3. Improbitas malorum causa est.

1. Legatos illos imitemur, qui communi gentis alicuius nomine ad oraculum mittuntur, atque ex Iove hoc quaeramus: Quis hominibus bonorum paterest, et auctor? quae principia, qui fontes, unde huc deferantur? Nisi de his forte similibusque rebus, non obrundendus est Deus, cum praesertim ipsae appareant causae, cum oculis occuriat origo corum, et ipse se nobis fons offerat, cum patrem horum omnium opificemque videamus. Illum dico, qui cocli disposuit ordinem, qui solem lunamque aurigatur, siderum circuitus certosque lapsus et choreas cursusque, voce sua motuque, tamquam praecentor aliquis in choro, moderatur: qui aeni distinguit tempora, ventos gubernat, mare formavit, fabricavit terram, fluvios emitit, fructus educat, animalia gignit? quiNatalitius, Pluvius, Fructifer, Patrius, Progenitor a nobis dicitur. Cuius mens solida, et incorrupta, nusquam dividitur, sed incredibili velocitare, tamquam unico oculi inrustu, quodcumque tangit, ornat, atqueillustrat. Non secus quam radii solares in rerram, ubi inciderust, quamcumque eius invasere pariem, eam illustrant. Quomodo utem id fiat, mihi non est promptumdicere, Homerus tamen occulteinnuit, cum inquit:

Una cum nurtu Iovisterra constitit, et quicquid terra educat; mare constitit, et quidquid mare producit: aër constitit, et quidquid aër fert: Caelum constitit, et quidquid in coe. lo moventur. Omnia baec opera Iovis nutus perfecit. Hactenus nullum oraculum requiro, Homero fidem habeo, Platonicredo, Epicurimemiseret

2. Quod si vicissim ad mala me converto, et de iis cogito, non possum quin quaeram; unde tandem pervenerint? Qui fontes eorum, quae origo prima? Anex Aethiopia, cum Peste, aut Babylone cum Xerxe, aut ex Macedonia cum Philippo? non enime caelo, me Hercules, none caelo. exsultat enimillic mvidia. Hic certe, hicoraculo opus habeo. Consulamus ergo Deos, Iupiter et Apollo, aut si quis praeterea Deus fatidicus es, qui humant generis curam geris, hanc nobis quaestionem explicate. Unde malorum estinitium? quae causa? quo pacto vitare ca, aut effugere possumus.

Quis enim non videt, quam multa passim circa terram versentur quam multis luctibus suspiriisque teram impleant; Quae omnia tamquam fato quodam vitam humanam comitantur? Deplorat morbos suos, a quibus obsidetur hoc corpusculum, deplorat incertam valetudinis conditionem, et ambiguitatem vitae Quae namque aetas, aut tempus est, quae non a malo oppugnatur aliquo? nonne simulacnatum est. humidisque matris e locis recens evulsum, luto sordibusque d ffluit, vagitu omnia complet, ac lacrimis? Postea si adaetatis floremadolescat, fervore quodam, et intemperie agitur. Si perveniat ad pubertatem, prae ardore animi, et vehementia, nullis consiliis in officio contmeri potest, nullis monitis Si ad senectutem, paulatim moritur, etdeflorescit. Nihil denique aliud quam inutile morosumque fit, ac difficile animae hospitium. Quod necimbres fert amplius, nec ventos, necsolem: de omnibus denique caeli tempestatibus conqueritur, et cum ipso Iove in certamen venit. Si hiemsadveniat, vestemultategitur: si aestas, refrigerari petit. Si chibis se repleverit, evacuare se optat: si evacuaverit, rursus se replet. Denique ut Euripus aliquis, aut maris refluxus, numquam consistit, numquam quiescit. Insatiabile est, contumaxest, vorax est. Vestbus eget, eget calceis, unctionibus eget, eget medicamentis, egetlavacris. Cumque mille equos equiso unus, msinitas oves pastor unus, infinitas boves unus regat bubulcus, uni corporimanus plurimae, plurimae inserviunt artes. Quin ne haec quidem sufficiunt omnia quam enim hactenus attem invenire potuerunt homines, qua, aut pestem avertere, aut caelo cadentem vim pluviae cohibere, aut terrae motum sistere, aut ignem e terra surg encem possent exstinguere? vides malorum feriem successionemque mutuam, vides continuationem periculorum.

Quod si ad animam venias, videbis et hic morborum agmen, quibus obsidetur ea. Simaerorem absterseris, metus succedit. Simetus recesserit, ira excitatur. siira desinit, invidia accedit. Admanum est calamitas, in vicinia mala sunt. Nec ulla unquam certa quies contingit.

3. Quid quaeso ad ista aut Iupiter, aut Apollo responder, aut alius fatidicus Deus? Audiamus qurd eorum interpres dicat:

Quae est ergo improbitatis huius causa? cum caelum et terra, duae diversissimae sint sedes: alteram omnis mali immunem alteram exuttaque mixtam essesciendum est. Ita ut bona quidem, e caelo veniant: mala vero ex innata illiimprobicate oriantur.

Haec ab ethnico homine Christiane propemodum scripta, facile ad similes humana originis et calamitatis descriptiones aptari poterunt.

Nunc videamus quemadmodum non tantum affirmando ea, quaerebus insunt, sed negando etiam quae desunt, ressuo modo describi possint. Quae ratio describendi, licet in Deo rebusque incognitis praecipue usurpetur, tamen et in notisquandoque locum reperiet.

Non improbandum eorum esseconsilium videtur, qui humanam Deorum maginibus affinxere formam. Siquidem Deo vicina, Deo simillima est anima hominum. Necaequum videtur rem sui timilliamam deformi includere corpori voluisse Deum: sed quod animam facillime circumferret immortalem, leve, motuiaptum, quodque solum omnium, quae in terra sunt, corporum capat in caelum attolieret, venustum, alacre, apre compositum. Non tam magnum ut terrere quemquam; nectam hirsutum, ut formidabile cuiquam essepossir; nectam grave, utnon moveri; nec tam leve, ut stare nequeat: non tam durum, ut tactum repellat; non tam frigidum, ut humi serpere; nec tam calidum, ut in altum se efferre; nec tam laxum, ut natare cogatur: non tam postremo immane, ut crudas carnes; nec tam infirmum, ut solas e terra herbas voret. Sed ea corporis totius compositione, quae vere est concinna, singulisque eius operibus quam maxime respondet: quae et metum timidis, et amorem conciliet probis: natura quidemincedat, ratione tamen volet, artenatet, terram colar, fruges cdat, fructus mandat; colore nitido, membris firmissimis, vultu pulchro, barba quae deccat. Talicorporis forma repraesentare Deos cosque colere consueverunt. Graeci.

1. Prineipio Scipionem in caelostatuit, orbesque caelestes primiim, deinde et terram, orasque in illa babitatas proponit.

2. Ostendit, quam vanum sit, aliquam nominis memoriam, gloriamque, intam angusto temporum, locorum, hominumque spatio captare.

3. Concludit adcaelestia igitur, spretis coeteris, animus trans. ferendum esse.

1. Quousque humi defixa mens etis, cum caelos inturetis? Nonne aspicis, ut novem orbibus vel potius globis connexa sunt omnia, quorum unus est caelestis extimus, qui reliquos omnes complectitur (summusipse Deus atcens, et continens ceteros) in quo infixisunt illi, qui volvuntur stellarum cursus sempiterni! cui subiecti sunt orbes septem, qui versautur retro contrario motu, atque caelum. et quidem unum globum possidetilla, quam in terris Saturniam nominant. Deinde esthominum generi prosperus et salutaris ille fulgor, qui dicitur Iovis. tum rutilus horribilisque terris, quem Martem dicitis. Deinde subter mediam fere regionem sol obtinet, dux, et princeps, et moderator luminum reliquorum, mens mundi et temperatio, tanta magnitudine ut cuncta sualucelustret, et complcat. Huncut comites consequuntur, alter Veneris, alter Mercurii cursus, in infimoque orbe luna, radiis solis accensa convertitur. infra autem iam nihilest, nisi mortale, et caducum, praeter animos geneti hominum munere Deorum datos. Supra lunam tuntomniaaeterna. Namea, quaeestmedia et nona. rellus, neque movetur, et infima est, et in eam ferunturomnia nutu fuo pondera.

Contta vero dulcis quidam ac caelestis sonus impulsu et motuipsorum orbium efficitur, qui intervallis coniunctus imparibus, sed tamen pro rata portione distinctis, acuta cum gravibustemperans, variosaequabiliter concentus efficit. Nec, enimsilentio tanti motus incitari possunt, etnatura fert, ut extrema exaltera parte graviter, ex altera autem acuie sonent quam ob causam summus ille quidem stelliferi caeli cursus, cuius conversio est concitatior, acuto et exetcitato movetm sono, gravissrmo autem hic lunaris atque infimus. nam terra nova, immobilis mantns, ima sede femper haeret, complexa medium mundi locum. Illi autem ccto cursus, in quibus eadem vis est duorum, septem efficiunt distinctos intetvalli sonos; qui numerus rerum omnium fere nodus est. Quod docti homines netvis imitati arque cantibus, aperuere sibi reditum ad bunel ocum; sicut alit, qui praestantibus ingeniis, in vita humana, divina ftudia coluerunt.

2. Haec caelestia semper spectato, illa humana in parvis teirae spatiis; contemnito. Tu enim quam celebritatem sermonis hominum, aut quam expetendam gloriam conse qui potes Vides habitari raris, et angustis in terra locis, et in ipsis, quasi maculis, ubi habitatur, vastas solitudines interiectas, hominesqueve qui, incolunt terram, non modo interruptos ita esse, ut nihil inter ipsos ab aliis ad alios manare posset, sed partim obliquos, partim transversos, partim etiam adversos stare vobis: a qu. bus gloriam exspectare nullam certe potestis. Cernis autem terram eandem quasi quibusdam redimiram et circumdatam cingulis: e quibus duos maxime inter se diversos, et caeli verticibus ipsis, ex utiaque parte submxos, obrigmsse pruina vides: medium autem illum, et maximum solis ar dore torreri duo sunt habitabiles: quorum Australisille, in quo qu insident, adversa nobis urgent vestigia, nihil ad ucstrum genus: hic autem alter subiectus Aquiloni, quam incolitis, cerne quam vos tenui parte contingat Omnis terra, quae colitur vobis, angusta verticibus, lateribus latior, parva quaedam insula est, circumfusaillo mari, quod Atlanticum, quod Magnum, quod Oceanum appellatis in terris: qui tamen tanto nomine, quam sit parvus, vides.

Exhs ipsis culis notisque terris, num ant tunm, aut cuiul quam nostrum nomen, vel Caucasum hunc, quem cernis transcendere potuit, velfllum Gangem transnare; quis in reliquis Orientis, aut obeuntis tolis ultimis, aut Aquilonis Austrive part bus, tuum nomen audiet, quibus amputatis, cernis proftcto quantisin angustns vestia glona se dilatare veht Ipsiautem, qui de nobis loquentur, quam diu loquentur? quin etiam si cupiat proles illa futurorum hominum deinceps laudes uniuscuiusque nostrum a patribus acceptas, posteris prodere, tamen propter eluviones, exustionesque terrarum, quas accidere tempore certo necesse est, non modo non aeternam, sed ne'diuturnam quidem gloriam assequi posiumus. qu d autem interest, ab iis, qui postea nascentur, sermonem fore de se, cum ab iis nullus fuerit, qui ante nati sint: qui nec pauciores, et certc mcliores fuerunt viri? cum praesertim apud eos ipsos, a quibus nomen nostrum potest audiri, nemo unius anni memoriam consequi posset. Homines cnim populariter annum tantum modo solis, id cst, unius astri reditu metiuntur. cum autcm ad idem, unde semel profecta sunt, cuncta astra redierint, eandemque totius caeli descriptionem longis intervallis retulerint: cum ille vere vertens annus appellari potest: in quo, vix d cere audeo, quam multa saecula hominum teneantur, Namque, ut olim desicere sol hominibus, exstinguique visus est, cum Romuli animus ipsa haec in templa penetravit; quando eadem parte soli, codemque tempore iterum defecerit, tum signis omnibus ad idem principium, stellisque revocatis, expletum annum habeto. Huius quidem anni nondum vigesimam partem scito esse conversam. Quocirca si reditum in hunc locum desperaveris; in quo omnia sunt magnis et praestantibus viris: quanti tandem est ista hominum gloria, quae pertinere vix ad unius anni partem exiguam posset.

Igitur, alte spectare si voles, atque ad hanc scdem, et aeternam domum intueri: nequesermonibus vulgi dederis te; nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum: suis te illecoebris, oportet, ipsa virtus trahat ad verum decus. Quid de te aliii loquantur, ipsi videant. sed loquentur tamend; sermo autem omnis ille et angustiis cmgitur tis regionum, quas vides; nec unquam de illo perennis fuit; et obruitur hominum intexitu; et oblivione posteritatis exstmguitur.

Servit hic locus od mundi honorisque vanitatem, in sanctie hominibus, ut D. Bernardo, Francisco, Ignatio, aliisque illam consider antibus, de spicientibu sque, explodendam; tum vero etiam coedi caelestiumque aestimatioaeem animis subiciendam.

Pulchritudo urbis ac vetustas non Regis modo, sed etiam omnium oculos in semet haud immerito convertit. Semiramis eam condiderat, vel ut plerique cred dere Belus, cuius regia ostenditur. Murus laterculo coctli, bitumine int erlitus spatium triginta et duorum pedum latitudine amplectitur quadrigae inter se occurrentes sine periculo commeare dicuntur: altitudo murorum 50. cubitorum cminet spatio. Turres denis pedibus quam murus altioressunt. Totius opetis amdbitus 368. Stadia complectitur. Singulorum stadiorum structuram singulis diebus perfe ctam esse memoriae proditum est. Aedificia non sunt admota muris, sed fere spatium iugeri unius absunt, ac ne totam quidem urbem tectis occuparunt: per stadia octoginta habitatur, nec omnia continua sunt, credo quia tutius visum est plutibue locis spargi. Cetera serunt coluntque, ut si externa vis ingruat, obsessis alimenta ex ipsius urbis solo subministrent. Euphrates intersluit magnaeque molis crepidinibus coercitus. Sed omnium operum magnitudinem circum veniunt cavernae ingentes in altitudinem pressae ad excipiendum impetum fluminis quod ubi appositae crepidinis fastigium excessit, urbis tecta corriperet, nisi essent specus lacusque qui exciperent. coctili laterculo structi sunt. totum opus bitumine adstringitur. Pons lapideus siumini im. positus iungit urbem. Hic quoque inter mirab lia orientis opera numeratus est. quippe Euphrates altum limum vehit, quo penitus ad fundamenta iacienda egesto, vix fulciendo operi firmum reperiunt solum. Arenae autem subinde cumulatae, et saxis, quibus pons sustinetur annexae, morantur amnem, qui retentus, acrius quam si libero cursu mearet, illiditur. Arcem quoque ambitu viginti stadia complexam habet, triginta pedes in terram turrium fundamenta demissa sunt, ad septuaginta summum munimenti fastigium pervenit. Super arcem vulgatum Graecorum fabulis miraculum, pensiles horti sunt, summam murotum altitudinem aequantes, multarumque arborum umbra et proceritare amoeni. Saxcaepilae, pilae quae totum opus sustinent, instructae sunt. Supetpilas l'apide quadrato solum stratum est, patiens terram quam altam ini ciunt, et humoris, quo rigant. adcoque validas arborum sustinent moles, ut stipites earum octo cubitorum spatium crassitudine aequent, in quinquaginta pedum altitudinem emineant, et frugiferae aeque sint, ac siterra sua alerentur. Et cum vetustas non opera solum manufacta, sed etiam ipsam naturam paulatim exedendo perimat; haec moles, quae tot arborum radicibus premitur, tantique nemoris pondere ornata est, inviolata durat. qu ppe viginti lati parietes sustinent, undecim pedum intervallo distantes, ut procul visentibus silvae montibus suis imminere videantur. Syriae Regem Babylone tegnantem hoc opus este molitum memoriae proditum est, amore coniugis victum, quae desideric nemorum silvarumque in campestribus locis virum compu. lit naturae genium amoenitate huius operis imitari.

Saguntum summa vi ab Hannibale oppugnabatur. Civitas ea longe opulentissima ultra Iberum fuit, sita passus mille serme a mari. orundi a Zacyntho insula dicuntur, missique etiam ab Adrea Rutulorum quidam generis, ceterum in tantas brevi creverant opes, seu maritimis seu terrestribus fructibus, seu multitudinis incremento, seu fanct tate disciplinae, qua fidem socialem usque ad perniciem suam coluerunt, Hannibal infessto exercitu ingressus fines, pervastatis passim agris urbem tripartito aggreditur. Angulus murierat, in planiorem potentioremque, quam cetera circa, vallem vergens. adversus eum vineas agere instituit, per quas aries moe. nibus admoveri posset. Sed ut locus procul muro satis aequus agen dis vineis fuit: ita haud quaquam prospere, postquam ad effectum operis ventum est, coeptis succedebat. etturris ingens imminebat: et murus, ut in suspecto loco, supra ceterae modum altitudinis, emunitus crat.

Iuventus delecta, ubi plurimum periculi ac laboris ostendebatur, ibi vi maiore obsistebant, ac primo missilibus summovere hostem: necquicquam satis tutum munientibus pati. Deinde iam non pro moembus modo atque turri tela micare, sed ad erumpendum etiam in staciones operaque hostium animus erat. Quibus tumultuariis certaminibus haud fere plures Saguntini cadebant quam Poeni. Ut vero Hannibal ipse, dum murum incautius subiit, adversum femur tragula graviter ictus cecidit: tanta circafuga atque trepidatio fuit, ut non multum abesset, qumopera ac vincae desererentur. Obsidio deinde per paucos dies magis, quam oppugnatio fuit, dum vulnus Ducis curaretur. per quod tempus ut quies certaminum erat, ita ab apparatii operum ac munitionum nihil cessatum. Itaque acrius de integro obortum est bellum, pluribusque pattibus, vix accipientibus quibusdam opera locis, vineae coeptae agi, admovetique aries. Abundat multitudme hominum Poenus. ad centum enim quinquaginta milia habuisse in armis creditur. Oppidani ad omnia tuenda atque obcunda multimoda arte distineri oepti sunt: et non sufficiebant, iam enim feriebantur arietibus muri: quassatae quoque multae partes erant. Una continentibus rumis nudaverat urbem. tres deinceps turtes, quantumque inter eas muri erat, cum fragore ingenti prociderant, captumque oppidum ruina credidetant Poeni, qua velut si pariter utrosque murus texisset, ita utrimque in pugnam procursum est. Nihil tumultuariae pugnae simile erat, quales in oppugnantibus urbium pet occasionem partis alterius conseri solent: sed iustae acies, veluti patenti campo, inter ruinas muri tectaque urbis modico distantia intervallo constiterant. Hincspes, binc desperatio animos irritat. Poeno cepisse se urbem, si paululum adnitantur, credente: Saguntinis pro nudata moenibus patria corpora opponentibus: nec ullo pedem referente, nec relicto a se loco hostem immitreret. Itaque quo acrius et confertim magis utrimque pugnabatur, co plures vulnerabantur, nullo inter armacorporaque vano intercidente telo. Falarica erat Saguntinis, missile telum hastili oblongo, et cetera tereti, praeterquam, ad extremum, unde ferrum exstabat. Id sicut in pilo quadratum stupa circumhgabant, linebantque picc. Ferrum autem tres in logum habcbat pedes, ut cum armis transfi. gere corpus posset. Sed id maxime, etiamsi haesisset in scuto, nec penetrasset in corpus, pavorem faciebat; quod cum accensum mitteretur, conceptumque ipso motu multo maiorem ignem ferret, arma omiti cogebat, nudumque militem ad insequentes ictus praebebat. Cum ergo diu anceps fuisset certamen, et Saguntinis, quia praeter spem resisterent, crevissent animi: Poenus quianon vicisset, pro victo esset: clamorem repente oppidani tollunt, hostemque in ruinas muri expellunt: inde impeditum trepidantemque exturbant: postremo fusum fugatumque in castra redigunt.

Dum Romani tempus terunt legationibus mittendis, Hannibal quia fessum militem proeliis operibusque babebat, paucorum iis dierum quetem dedit, stationibus ad cuftodiam vincarum aliorumque operum dispositis, interim animos eorum, nunc ira in hostes stimulando, nunc fpe praemiorum accendit Ut vero pro concione praedam captae urbis edixit militum fore, adeo accensi omnes funt, ut si extemplo signum datum esset, nulla vi resist videretur posse. Saguntini, ut a proeliis quietem habuerant, nec lacessentes, nec lacessiti per aliquot dies: ita non nocte, non die unquam cessaverant ab opere, ut novum murum ab ea parte, qua patefa ctum oppidum runis erat, reficerent. Inde oppugnatio eos aliquanto atrocior, quam ante, adorta est: nec qua primum aut potissimum parte ferrent opem, cum omnia variis dclamoribus streperent, satis scire poterant. Ipse Hannibal, qua turris mobilis omnia mummenta urbis superans altitudine agebatur, hortator aderat, quae cum admota catapultis ballistisque per omnia tabulata dispositis, muros defernsoribus nudasset, tum Hannibal occasionem ratus, quingentosferme Afros cum dolabris ad subruendum ab imo mu um mittit: Nec erat difficile opus, quod coementa non calce durata erant, sed mterlita luto, structurae antiquae genere. Itaque antequam caederetur, ruebat: perque patentia ruinis, agmina armatorum in urbem vadebant locum quoque editum capiunt: collocatisque eo catapultis ballistisque, ut castellum in ipsa urbe velut arcemimminentem haberent, muro circumdant. Et Saguntini murum interiorcm ab non dum capta urbis parte ducunt. Utrimque summa vi et muniunt et pugnant, sed interiora tuendo, minorem in dies urbem Saguntini faciunt. Simul crescit inopia omnium longa obsidione, et minuitur exspectatio interinae opis, cum tam procul Romani, unica spes, circa omnia hostium essent. Paulisper tamen affectos animos recreavit repentina profectio Hannibalis in Oretanos Carpetanosque, qui duo populi delectus acerbitate consternati, retentis conquisitoribus, metum defect onis cum praebnissent, oppressi, celeritate Hannibalis, omiserunt mota arma. Nec Sagunti oppugnatio segnior erat, Maharbale Himilconis fillio, quem praefecerat Hannibal, ita impigre rem agente, ut ducem abesse, nec cives nechostes sentirent. Is et proelia ali quot secunda fccit, et tribus arietibus aliquantum muri discussit: strataque omnia reccntibus ruinis advenienti Hannibali ostendit. Itaque ad ipsam arcem extemplo ductus exercitus, atroxque proelium cum multorum utriusque caede initum, et pars arcis capta est.

Tentata deinde per duos exigua pacis spes, Alconem Saguntinum, et Alorcum Hispanum. Alcon insciis Saguntinis, precibus aliquid moturum ratus, cum ad Hannibalem noctu transisset, postquam nihil lacrimae movebant, conditionesque tristes, ut ab irato victore ferebantur, transfuga ex oratore factus, apud hostem mansit, moriturum affirmans qui sub conditionibus his de pace ageret. Postulabatur autem, tedderent res Turdetanis: traditoque omni auro atque argento, egressi urbe cum singulis vestimentis, ibi habitarent, ubi Poenus iussisset. Has pacis leges abnuente Alcone accepturos Saguntinos, Alorcus vinci animos, ubi alia vincantur, affirmans, se pacis eius interpretem fore pollicetur. Adhaec audienda cum circumfusa paulatim multitudine, permistum senatui esset populi concilium: repente Primores secessione facta, priusquam responsum daretur, argentum aurumque omne ex publico privatoque in forum collatum, in ignem ad id raptim factum conicientes, codem plerique semetipsos praecipitaverunt. Cum ex copavor ac trepidatio totam urbem pervasisset, alius insuper tumultus ex arce auditur. Turris diu quassata prociderat: perque ruinam eius cohors Paenorum impetu facto, cum signum Imperatori dedisset, nudatam stationibus custodiisque solitis hostium esse urbem, non cunctandum in tali occasione ratus Hannibal, totis viribus aggressus urbem, momento cepit: signo dato, ut omnes puberes interficerentur. quod im perium crudele, caererum prope necessarium cognitum in ipso eventu est, cui enim parci potuit ex iis, qui aut inclusi cum coniugibus ac liberis, domos super seipsos concremaverunt? aut armati nullum ante finem pugnae quam morientesfecerunt? Captum oppidum est cum ingenti praeda, quam quam pleraque ab dominis de industria cortupta erant, et in caedi bus vix ullum discrimen aeratis ira fecerat, et captivi militum praeda fuerant: tamen ex pretio rerum venditarum aliquantum pecuniae redactum esse constat, et multam pretiosam supellectilem, vestemque missam Carthaginem.

Iam Hannibal pervenerat ad loca insidiis nata; ubi maxime cortonenses Thrasimenus subit. Via tantum interest perangusta, velut ad ipsum de industria relicto spatio: deinde paulo latior patescit campus, inde colles assurgunt. Ibi castra in aperto locat, ubi ipse cum Afris modo Hispanisque consideret Baleares, ceteramque levem armaturam post montes citcumducit: equites ad ipsas fauces saltus, tumulis apte tegentibus locat: ut ubi intrassent Romani, obiecto equitatu, clausa omnia lacu ac montibus essent. Flaminius cum pridie solis oceasu ad lacum pervenisset, inexplorato postero die, vix dum satis certa luce angustiis superatis, post quam in patentiorem campum pandi agmen coepit: id tantum hostium, quod ex adverso erat, aspexit: a tergo acsuper caput decerpere insidiae.

Poenus ubi id quod petierat, clausum lacu montibusque. et circumfufum suis copiis habuit hostem, signum omnibus dat in vadendi. Qui ubi qua cuique proximum fuit, decurrere: eo magis Romanis subita atque impro visa res fuit, quod orta ex lacu nebula, campo quam montibus densiot sederat: agminaque hostium ex pluribus collibus ipsa inter se satis conspecta, eoque magis pariter decurrerunt. Romanus clamore prius undique orto, quam satis cerneret, se circum, ventum esse sensit: et ante in frontem lateraque pugnari coe. ptum est, quam satis instxueretur acies, aut expediri arma, string que gladii possent. Consul perculsis omnibus, ipse satis, ut in trepida re, impavidus, turbatos ordines, vertentesque se quoque ad dissonos clamores instruit, ut tempus locusque patitur: et quacumque potest, adhortatur, ac stare et pugnare iubet. Nec enim inde votis, aut imploratione Deum, sed vi ac virtute evadendum esse, per medias acies ferro viam fieri, et quo timoris minus sit, eo minus fere periculi esse. Ceterum prae strepitu actumultu, nec consilium, nec imperium accipi poterat: tantumque aberat, ut sua signa atque ordmem et locum nosceret miles, ut vix ad arma capienda aptandaque pugnae competeret animus; opprimerenturque quidam onerati magis his, quam tecti. et erat in tanta caligine maior usus aurium, quam oculorum. ad gemitus vulnerum, ictusque corporum, aut animorum, et mistos strepentium paventiumque clamores circumferebant ora, oculosque. Alii fugientes pugnantium globo illati haerebant, alios redeuntes in pugnam avertebat fugientium agmen. Deinde ubi in omnes partes nequidquam im petus facti, et ab lateribus montes aclacus, a fronte et a tergo hostium acies claudebat, apparuitque nullam nisi in dextra ferroque salutis spem esse: tum sibi unusquisque dux adhortatorque ad rem gerendam, et nova de integro pugna exorta est, non illa ordinata per principes hastatosque ac triarios: nec ut pro signis antesignanus, post signa alia pugnaret acies: nec ut in sua legione miles aut eohoite, aut manipulo esset, sors conglobabat, et animus suus cuique ante aut post pugnandi ordinem dabat: tantusque fuit ardor animorum, adeo intentus pugnae animus, ut eum terrae motum, qui multarum vibium Italiaemagnas partes prostravit, avertitque cursu rapido amnes, mare fluminibus in vexit, montes lapsu ingenti proruit, nemo pugnantium senserit. Tres ferme horas pugnatum erat, et ubique atrociter; Circa Consulem tamen acrior infestior que pugna est, cum et robora virorum sequebantur: et ipse quacun. quein parte premi ac laborare senserat suos, impigre ferebar opem: insignisque armis, et hostem summa vi petebat, et et tuebatur suos cives, donec Insuber equum (Ducario nomen erat) faciemque noscitans: Consul, inquit, hic est, popularibus suis, qui legiones nostras cecidit, agrosque et urbemest depopulatus Iam ego hanc victimam manibus peiemptorum foede civium dabo. Subditisque calcaribus equo per confertissimam hostium turbam impetum facit: obtruncatoque prius armigero, qui se infesto venienti obviam obiecerat, Confulem lancea transfixit. Spoliare cupientem, triaarii obiectis clypeis arcuere. Magnae partis fuga inde primum coepit: et iam neclacus nec montes obstabant pavori. Per omnia arcta praetuptaque veluti coeci evadunt: armaque et viri super alium alii praecipitantur. pars magna ubi locus fugae deest, per prima vada paludis in a quam progiesssi, quoad capitibus humeiisque extare possunt, sese immergunt. Fuere quos inconsultos pavor nando etiam capessere fugam impulerit, Quae ubi immensa ac sine spe erat, aut deficientibus animis hauriebantur gurgitibus, aut ubi nequidquam festinaverant, retro aegerime terram repetebant, atque ibi ab ingressis aquam hostium equitibus passim trucidabantur. Sex milia ferme primi agminis per adversos hostes eiuptione impigre facta ignari omnium, quae post se agerentur, exsaltu evasete, et cum in tumulo quodam constitissent, clamorem modo ac sonum armorum audientes, quae fortuna pugnae esset, neque scire, nec perspicere prae caligine poterant. Inclinata ad iniquare, cum calescenre sole depulsanebula aperuisset diem, tum liquida iam Iuce montes campique perditas res, stratamque ostendere foede Romanam aciem, itaque ne in conspe ctos procul immitteretur eques; sublatis raptim signis, quam citatissimo poterant agmine, sese abripuerunt. Postero die cum super cetera extrema fames enam instaret, fidem dante Maharbale, qui cum omnibus equestribus copiis nocte consecutus erat, si arma tradidissent, abiie cum singulis vestimentis passurum. Quae Punicareligione servara fidesab Hannibale rst, atque in yincula omnes coniecti.

Haec est nobilis ad Thrasimenum pugna, atque inter paucas memorata populi Romani clades. Quindecim milia Romanorum in acie caesa sunt: decem milia sparsa, fuga per omnem Hetruriam diversis itineribus romam petiere. Mille et quingenti hostinm in acie, multi postea utrimque ex vulneribus periere. Postero, ac deinceps aliquot diebus ad portas maior prope mulierum quam virorum multitudo stetit, ac suorum aliquem, autnuntios, de his operiens: circumfunde banturque obvis sciscitantes: neque avellt utique a notis, priusquam ordine omnia inquisissent, poterant. Inde varios vultus digredientium ab nunctis cerneres, utcuique aut laeta aut tristia nuntiabantur: gratulantesque aut consolantes reduntibus domos circumfusos. Feminarum piaecipue et gaudiainsignia erant, et luctus. Unam in ipsa poita fospite filio repente oblato in conspectu eius exspirasse ferunt: alteram, cui mors filii falso nuntiata erat, maestam sedentem domi, ad primum conspectum redeuntis filii gaudio nimio exanimatam.

Nihil est iucundius, quam in Historia versari, quam sine labore ullo passim divagari, omnes simul locos intueri: omnibus bellis sine periculo interesse, infinitum temporis spatium contrahere, infinitas res gestas simul cognoscere, quae ab Assyriis, quaeab Aegyptiis, quae a Peisis, quae a Medis, quae a Graecis facta sunt. Bello nunc terrestri, nunc concionis mediae videri interesse consiliis. Cum Themistocle in mari, cum Leon de in terra pugnase, cum Agesilao traicere, cum Xenophonte incolumem redite: amare cum Pantheo, venari cum Cyro, regnare cum Cyaxari quod si sapiens ea de causa Ulysses dicitur, quod vafer esset, et

Licebit hec ad particularem aliquam Historiam Indorum, e, g. aut Chinensium applicare, et ostendere quemadmodum huius beneficio, sine discrimine ad alium orbem animo demigremus, spectemus illic omnia, ac sine impensis peregrinemur. Quin et pari ratione, Astrologiam, aut Geographiam aliasque scientias eleganter describas.

1. Ius ci vile eiusque interpretes nisi observentur, omnium rerum possessio incerta est.

2. Posteriminus commodi ab haereditate parentum. quam iureconservati exspectanticum illa per hoc defendenda sit.

1. Qui ius civile contemnendum putat, is vincula revellit, non modo iudiciorum, sed etiam utilitatis, vitaeque communis. Qui autem interpretes iviis vitupe: at, si imperitos iuris esse dicit, de hominibus, non de iure civili detrahit: sin peritis non putat esse obtemperandum, non homines laedit, sed leges, ac iura labefactat. Quod vobis venire in mentem profecto necesse est: nihil enim in eivitate tam diligenter, quam ius civile, retinendum: etenim hoc sublato, nihil est: quare exploratum cuiquam possit esse, quid sum, aut quid alienum sit: nihil est, quod aequabile inter omnes, atque unum omnibus esse possit, itaque in ceteris controversiis atqueiudiciis, cum quaeritur aliquid factum, nec nesit? verum anfalsum proferatur? et fictus testis fubornari solet, et interponi falsae tabulae; nonnumquam honesto ac probabili nomine bono viro iudici etror obici, improbo facultas dari, ut, cum sciens perperam iudicarit, testimonium aut tabulas secutus esse videatur. Iniure nihil est eiusmodi, Recuperatores, non tabulae falsae, non testis improbus. denique nimia ista, quae dominatur in civitate, potentia in hoc solo genere quiescit: quid agat, quo modo aggrediatur iudicem, qua denique dig tum ptoferat, non habet. o rem praeclaram, vobisque ob hoc retinendam, Recuperatores. quod enm est ius civile? quod neque inflecti gratia, neque perfrmgi potentia, neque adulterari pecunia possit. Quod si non modo oppressum sed etiam desertum, ad negligentius adservatum erit, mhil est, quod quisquam sese habere certum, aut aperte accepturum, aut relicturum liberis arbitretur. Quid enim refert caedes, aut fundum relictum a patre, aut aliqua ratione habere bene partum, si incertum sit, quae tua communi iure maneipii sint, ea possisne retinere? Si parum sit communitum ius; si civilis ac publica lege conrta alicuius gratiam teneri non potest; quid inquam, prodest fundum habere, si. quae decentissime descripta a maioribus iura finium, possessionum, aquarum itinerumque sunt, haec perturbari aliqua ratione, commutarique possunt.

2. Mihi credite, maior haereditas venit unicuique nostrum in iisdem bonis a iure et a legibus, quam ab iis, a quibus illaipsa bonarelicta sunt. Nam, ut perveniat ad me fundus, testamento alievius fieri potest: utretineam quod meum factum sit, sine iure civili non porest. Fundus a patre relin qui potest: at usucapio fund, hoc est fims solicitudinis, ac periculi litium, von a patre relinquitur; sed a legibus. Aquaeductus, haustus, iter, actur a patre, sed rata auctoritas harum rerum omnium a iure civili surnitur. Quapropter non minus diligenter ea, quae a maioribus accepistis, publica patrimonia iuris, quam privatae rei vestrae retinere debetis: non solum, quod haec iure civili septa sunt: sed etiam, quod patrim onium unius incommodo drmittitur, ius amitti non potest, sine magno incommodo civitatis. In hac ipsa cavia, Recuperatores. si hoc nos non obtinebimus, vi armatis hominibus deiectum esse eum, quem vi armatis hominibus pulsum,fugatumque esse constet: Caecinna rem non amittet, quam ipsam animo forti, si tempus ita ferret, amitteret: In possessionem, in praesentia, non testituetur, nihil amplius: populi Romani causa, civitatis ius, bona fortunae, possessionesque in dubium, incertum que revocabuntur: vestra auctoritatchoc constituetur, hoc praescriberut: qui cum tu posthac de possessione contendes, eum, si ingressum modo deieceris, in praedium restituas oportebit: Sin autem ingredienti, cum atmata multitudinc obvius fueris, et ita venientem repuleris, fugaris, averteris, non restitues.

Poterit servire ad verae religionis laudem et propugnationem, ex qua defensa et florente, civiles etiam vita, proscripta iniuria, facilius transigitur.

Principio describit agriculturam, et frugum ortum progres. sumque.

2. Culturam propagationem que vitis.

3. A cultura agri deflectit ad hortorum et pomariorum curam.

4. Exemplis variorum Rom. Reipubl. principum declarat, quantum honestae veluptatis hi posuerint in vitarustica, ut Man. Curii et Q. Cincinnati.

Concludit 5. denique hanc esse voluptatem senibus dignam.

1. Voluptatibus agricolarum incredibiliter delector, quae nec ulla impediuntur senectute, et mihi ad sapientis vitam proxime videntur accedere. Habent enim rationem cum terra, quae numquam recusat imperium, nec unquam sine usura reddit, quod accipit, sed alias minore, plerumque maiore cum foenote. quamquam me quidem non fructus modo, sed etiam ipsius terrae vis, ac natura delectant. quae cumgremio mollito ac subacto sparsum semen exeepit, primum id occatum cohibet; ex quo occatio quaehoc efficit, nominata: deinde tepefactum vapore, et complexu suo, diffundit, et elicit herbescentem exeo viriditatem: quae mxa fibris stirpium sensim adoleseit, culmoque erecta geniculato, vaginis iam quasi pubescens meluditur: e quibus cum emersit, fundit frugem spicae ordine structam, et contra avium minorum morsus munitur vallo aristarum.

2. Quid ego vitium satus, ortus, incrementa commemorem? satiari delectatione non possum; ut meae senectutis requiem, oblectamentumque noscatis. Omitto enim vim ipsam omnium, quae generantur e terra, quae ex fici tantulo grano, aut ex acino vinaceo, aut ex ceterarum frugum, ac stirpium minutissim8is seminibus, tantos truncos ramosque procreat: malleoli, plantae, sarmenta, vivi traduces, ptopagines, nonne ea efficiunt, ut quemvis cum admiratione dclectent? Vitis quidem, quae natura caduca est. nisi fulta est, fertur ad terram, eadem, ut se erigat, claviculis suis, quasi manibus quicquid est nacta, complectitur: quam serpentem multiplici lapsu, et erratico, ferro, amputans coercet ars agricolarum, ne silvescat sarmentis, et in omnes partes nimia fundatur. Itaqueineunte vere, in iis, quae relicta sunt, existit, tamquam ad articulos sarmentorum ea, quae gemma dicitur: a qua oriens uva se ostendit: quae et succo terrae, et calore solis augescens, primo est peracerba gustatu; deinde matuta dulcescit; vestitaque pampinis nec modico tempore caret, et nimio sole dcfendit arbores; qua quid potest esse, cum fructu laetius, tum aspectu pulchrius? cuius quidem non utilitas me solum, ut ante dixi, sed et cultura, et natura ipsa delectat, adminiculorum ordines, capitum iugatio, religatio, et propagatio virium, sarmentorumque ea, quam dixi, aliorum amputatio, aliorum immissio.

3. Quid ego irrigariones, quid agrifossiones, repastinationesque proferam, quibus fit multo terra fecundior? quid de utilitate loquar stercorandi? dixt in eo libro, quem derebus rusticis scripsi: de qua doctus Hesiodus ne verbum quidem fecit, cum de cultura agri scriberet. At Homerus, qui multis, ut mihi videtur, ante saeculis fuit, Laertem lenientem desiderium, quod capiebat e filio, colentem agrum, et cum stercorantem facit. nec vero segetibus solum, et pratiset vineis, et arbustis res rusticae laetae sunt, sed hortis etiam, atque pomariis, tum pecudum pastu, apum examimbus, florum omnium varietate. nec consitiones, modo delectant, sed etiam insitiones; quibus nihil invenit agricultura solertius. possum persequi multa oblectamenta rerum rusticarum, sed eaipsa, quae dixi, fuisse sentio longiora. Ignoscetis autem: nam et studio rerum rusticarum provectus sum; et senectus est natura loquacior, ne ab omnibus eam vitiis videar vindicare.

4. Ergo in hac vita Man. Curius, cum de Samnitibus, de Sabinis, de Pyrro triumphasset, consumpsit extremum tempus aetatis. Cuius ego villam contemplans (abest enim non longe a mea) admirari satis non possum, vel hominis continentiam, vel temporum disciplinam. Curio ad focum magnum auri pondus Samnites cum atrulissent, repudiati ab co sunt. non enim aurum babere, praeclarum sibi videri dixit, sed iis, qui haberent aurum, imperare. poteratne tantus animus non efficere iucundam senectutem? sed venio ad agricolas, ne a meipso recedam. In agris erant tunc senatores, id est, senes; siquidem L. Quinctio cincinnato in agro aranti nuntiatum est, eum Dictatorem esse dictum. cuius Dictatoris iussu, magister Equirum C. Servilius Abala Sp. Melium regnum appetentem, occupatum interemit. A villa in Senatum accersebantur, et Curius, et ceteri senes: ex quo, qui eos accersebant, viator es nominati sunt. Num igitur eorum senectus miserabilis fuit, qui se agricolatione oblectabant? mea quidem sententia, Haud scio, an ulla possit esse beatior vita, neque solum officio, quod hominum generi universo cultura agrorum est salutaris; sed et delectatione quam dixi, et saturitate, copiaque rerum omnium, quae ad victum hominum, ad cultum etiam Deorum pertinent.

5. Et quoniam haec quidam desiderant, in gratiam iam cum voluptate redeamus. Semper enim boni, assiduique Domini referta cella vinaria, olearia, et penuaria est; villaque tota locuples abundat porco, haedo, agno, gallina, lacte, caseo, malle. iam, hortum ipsi agricolae succidiam alteram appellant. conditiora facit haec supervacaneis operis aucupium, atque venatio, quid de pratorum viriditate, aut arborum ordinibus, aut vinearum, olivetorumve specie dicamt brevipraecidam, agrobene culto nihil potest esse, nec usuuberius, nec specie ornatius: ad quem fovendum non modo non retardat, verum etiam invitat, atque allectat senectus, ubi enim potest illa aetas, aut calescere vel apricatione melius. veligni; aut vicissim umbris aquisve refrigerari salubrius.

Usui haec futura descriptio est, si velrusticorum vitam cum tivili ac ferensi componas, vel etiam veterum Patriarcharum, us Abrahami, Isaaci, Iacobi felitit atem in pastoritia et agresti vita positam.

Bifariam anima hominis dividitur. altera pars ratio, altera affectus dicitur. Quarum utraque si aut male habeat, aut inordinate moveatur, uno simul nomine foedissimoimprobitas dicitur, fontesautem primaque malihuius causa exilluvie, et quasi exundatione, existit: quotiescumque ille affectuum fervor animum accendit: quoties pullulantem quasi, et efflorescentem rationis vim confundit. Non aliter quam hiberni torrentes solent, qui si legitimum suum semel excesserint alveum, sataque ac plantas agricolarum invadunt, penitus inundant eos, ac destruunt. Eodem modo immodicis turbata affectibus anima, rationis praescriptum excedit, falsaeque in ea improbaeque opiniones, et quae cum natura eius pugnant, efferre seincipiunt. Planehocipsum, quod ebriis eveniresolet: nimia enim illa crapula morbos, qui intus latent, educit, non secus, quam e latibulis suis proserpentes educuntur bestiae: atque ita mentem confundit, eamque voces non suas, sed eiusmodi belluarum cogit proferre. Quod si manifestiori etiam res illustranda est exemplo; lubet cum populari imperio improbitatem conferre animi. Quotiescumque nimirum eo urbis res rediit, ut optimi quique in servitutem redacti, parere cogantur: demens vero multorumque capitum populus, cuinimios addidit spiritus licentia, habenas sibi vendicat, necesse est eam varias in voces, plurimas in partes, in affectos diversissimos, in cupiditates innumerabiles divisam esse. Intemperantem in voluptatibus, in iracundia praecipitem, in gerendis ambiendisque honoribus immodicam: in secunda fortuna sine modo, in adversa sine spe esse. Cum Pericles abeat. Aristides exulet, moriatur Socrates, in expeditionem cogatur ire Niceas, Sphacteriam ambire Cleo, Siciliam Alcibiades, aliamque alius terram, aut mare: Eorumque cupiditatibus plebs otiosa, incomposita, mercenaria, et quae facile quovisimpellitur, subscribat. Hic eas cupiditates necesse est servitutem, calamitates inducere, et tyrannidem, et si quae magis absurda suntistis. Eodem modo et in animo multi seditiosi sunt tribuni, populusque intemperans: multi Alcibiadae, multi Cleones, qui nec quiescere, nec rationi suae aut legi parere miserrimam sinunt animam. Atvero virtus, cuius causa tam multa verba cedimus, contra se haber. Plane id Lacedaemoniorum resp. probat, in qua tali sub imperio vivit populus, minima pars, eaque optima imperat. Altera conservat, conservatur altera, altera iubet, paret altera; quodque utramque sequitur, libertas est. Egetalterapars altera: tam quae imperat ea, quae paret; quam quae paret, conservatione eius et tutela, quae imperat. In anima bene constituta eodem agitur modo. Ratio est, quae conservat, et tuetur; qui conservantur, et praesidio egent, sunt affectus. Moderatior ratio, moderatione egent affectus: ex utroque libertas procedit.

1. Exorditur ab exemplo duorum, amoris gratia, diversa dona offerentium. Emi tamen nisi donis liberalibus amorem posse negat, quod liber sit, et omnia vincula perrumpat.

2. Voluptas tamen facile amoris hunc affectum induit et corrumpit. Ubi exemplis docetur Paridis et Xerxis, ad quam stulta consilia his amor impellat.

Smerdies natione Thrax, formae elegantissimae planeque regiae puer, dono a Graecis quibusdam Regi Ionico Polycrati Samio, donatus est. Quo munere in tantum Rex delectatus est, ut puerum vehementer amarer: in quo rivalem habuit poetam Teium Anacreontem. Et a Polycrate quidem aurum argentumque dono accepit Smerdies, aliaque eiusmodi quae puerum formosum a Rege amatore accipere aequum est. Ab Anacreonte contra carmina ac laudes, et quaecumque ab amatore Poeta convenit. Si quis iam utrumque amorem, regium dico poeticumque inter se componere velit, utrum eorum divinum magis caelestemque utrumque magis homine dignum, magisque sanctum visium ni cxistimas? ego illum magis arbitror, quem Musae Gratiaeque temperant, quam quem necessitas et metus. Alter enim homini captivo aut infelici similis est mercenario, alter libero et Graeco. Quam esse causam arbitror, cur vix apud Barbaros amor inveniri soleat. Ubi enim populus servit, rex imperat; ibitotum illud medium, quod auctoritate, quod dignitate, ac societatis lege inter se par est, penitus sublatum est. Nihil autem amori magis inimicum est, quam metus et necessitas Est enim generosum quid amor, ac ingenuum, ipsaque Sparta magis liberum. Solus enim omnium, quae homimbus adesse solent, cui pure ae sine labe ulla haeserit, nec opes admiratur, nec reges metuit,nec regiam stupet, nec iudicium horret, aut mottem vitat. Non bellua ulla, non ignis, non praeceps locus, non mare, non ensis, non laqueus, illi metum incutit. Sed et invia penetrat, et periculosa superat, et quae alii metuunt, facile contemnit, et quae aliis difficilia videntur, facile efficit. Fluvios tacile tranat, tempestate facile navigat, in montibus facile currit. Ubique praesentiest animo, omnia despicit, omnia in potestate habet. Res minime contemnenda est amor, quoties talis est. Utarbitrer, optaturum esse sapientem virum, ne unquam ab eo amot recedat; si quidem una cum illo libertatem, securitatem, animique firmitatem consecutus sit.

2. Vereor tamen ne in omnibus talis sit, sed potius res foeda, quae pulcherrimae habitum sibi vendicet, solaque similitudine se efferat: ut ipsam quidem consequatur imaginem, multum tamen absit a fine. Sicut Agyrta imitatur medicum, Sycophanta oratorem, Sophista Philosophum. Ita ubique invenies malum bono adhaerere, et ob similitudinem quam habet, cum eo coalescere. Cum tamen, vel proposito distinctum sit, ut orator a Sycophanta, vel fine, ut medicus ab agyrta; vel virtute, ut philosophus a Sophista. Pauci enim, vel propositum, vel finem, vel virtutem intelligunt.

Recte D. Paulum Apostolum post conversionem longe ardentius amore Christi, quam ante zelo legis sua flagrantem, introduces; qui omnibus periculis spretis, superatis difficultatibus, ad mortem usque depugnavit pro lege Christi. Idem de Francisto Xaverio, Indiarum Apostolo, iure statues.

Nulli affecctui, quam irae, peior est vultus, quem descripsimus asperum et acrem, et nuncsubito retrorsum sanguine fugato pallentem, nunc in os omni calore ac spiritu verso subrubicundum, et sinimilem cruento, venis tumentibus, aculis nunc trepidis et exilientibus, nunc in uno obtutudefixo et haerentibus. Adice dentium inter se arietatorum et aliquem esse ac de vorare cupientium, non aliorum sonum, quam est apris, tela sua (hocest dentes) attritu acuentibus. Adice articulorum crepitum, cum se ipsae manus frangunt, et pulsatum, saepius pectus, anhelitus crebros, tractosque altius gemitus, instabile corpus, incerta verba subitis exclamationibus, trementia labra, interdumque compressa, et dirum quid exsibilantia.

Ferarum, mehercules, sive ilias fames exagitar, sive infixum visceribus ferrum, minus tetra facies est, etiam cum venatorem suum semianimes morsu ultimo petunt, quam hominisira flagrantis. Age si exaudire voces et minas vacet, qualia excarnificati animi verba sunt. Nonne revocare se quisque ab ira volet; cum intellexerit illam a suo primum malo incipere.

Non vis ergo admoneam eos, qui iram in summa potentia exercent, et argumentum virium existimant, et in magnis fortunae bonis ponunt paratam ultionem; cum non sit potens, im onec liber dici possit, ira captus? Non vis admoneam, quo diligentior quisque sit; ut ipsese circumspiciat, alia animi mala ad pessimos quosque pertinere, iracundiam etiam eruditis hominibus, et ad alia sanis obrepere.

1. Orditur a fabula formati a Promet heo hominis, et Saturni saeculo aureo, cui opponit saeculi ferrei mores perversos, descriptione illustri, per contraria.

2. Proponit, inter utriusque vitae commoda, merito prioris amplectenda esse.

3. Similem hanc esse luxuriantibus in carcere, illam ilibere, sedmoderate viventibus esse tradit.

4. Etiam in ferrea aetate aureis moribus repertum esse Philosophum Diogenem, qui liberepriori ista vita viveret, nullius forsunae metuens.

1. Adamae et Evae creatio, atque eorum in Paradiso de scribatur felicitas.

2. Infelix ac perturbata mortalium e Paradiso eiectorum vita cum illa comparetur.

3, Adami libertas cum hinnulo in partis solute, aliorum hominum, cum equo sub iugum ducto componatur.

4. In ferrea taen aetate nostra homines alios Diogene, aut Socrate meliores, ut Abrahamum, losephum, Iobum, Davidem aut similes repertos asserat, de scribatque, etc.

5. Ceteros mundo potius eiusque vanitati quam Deo fisos omnes esse opinione delusos, ut in Absolone et Salomone, docebit.

Diversorum labor diversus, ut beati esse possint.

2. In bello alii, re quamvis odio sa, beatitudinem quaerunt.

3. Plebs in variis occupatur artibus ac saepe ridiculis, quod

4. Simili illustratur.

5. De frivolis rebus solliciti homines, Philosophiam Ducem optimam negligunt; quamvis et baec, in suas sparsa sectas, unum verumque bonum occultet.

Crotoniata oleastrum amat olympicam, navali praelio Atheniensis delectatur, Spartiata pedestri, Venatione Cres, Sybarita luxu: Thebanus tibiis afficitur, Ionicus choris: Mercator aurum, Vinosus vinum, elegantiores homines amores, qui cantu delectatur, cantum, dicendi studium orator sequitur. Scire igitur velim, an et hoc animal, quod philosophum dicunt homines, nulla prorsus re delectetur? Lapidis mihi vitam narras; ne dum, ut animal, cui videre, cui vivere, cui saperc contigit; quod appetitu, sensu, cupiditatibus impellitur, hoc deceat. Dices fortasse, aliquid esse, quo delectetur, quod uno tamen dici vix possit nomine.Beatitudinem nimirum. Equidem simplicitatem licet admirari tuam, si aliquem ex omnibus, quos iam commemoravimus, in suis quas persequitur voluptatibus, cessurum tibi esse existimes: ac non responsuros esse pro se singulos, hunc quod certet, hunc quod laborem subeat, hunc quod negotietur, hunc quod agriculturae, hunc quod militiae nomen dederit, alium quod amet, alium quod dicat, solius causa beatitudinis facere, nisi forte illum ipsum sardanapalum existimes, cum effeminato isto corpore, cum oculis patrantibus, cum implexa caesarie: qui in purpura defossus, in regia sua conclusus, in media pellicum turba versatur, aliud quid proposuisse sibi praeter beatitudinem? Nec enim voto suo infelix fuit. Quid illi, qui Oceano conviciatur, qui Apim mactat, aliud cum haec faceret, quam beatitudinem sectatus est? Ego quidem Xerxen, vel cum ipso Iove de beatitudine audacter certaturum fuisse non dubito. Tam vide licet sibi felix vel propterea videbatur, quod aliquot navibus, tamquam ponte aquam stravisset, Europam Asiamque brevi, et mox perituro, coniunxisset vinculo. Et enim vero, cum eiusdem apud Homerum dignitatis sit Neptunus cum Iove: ab hoc (quae hominis est insania) vapulat, in vincula conicitur, Quid reges commemoro barbaros? Nonne Pisistratum vides, qui et Graecus, et Atheniensis est, quo studio in arcem quotidie currat: non aliter quam si beatitudinem ibi cum antiqua Minervae olea defossam putaret. Licet enim voto frustretur, non tamen propterea desinit. Quid? quod Polycratem ne regis quidem Aegyptiorum monita in officio continere potuerunt, quo minus se efferret, magnificeque de felicitate sentire sua, quod Ionicum mare, et in eo plurimas triremes haberet, quod gemmam annuli pretiosam, quod in amicis Anacreontem, in deliciis haberet Smerdiam. Sed fortasse venia danda est principibus, quod a luxu, et voluptate, speciosis decepti videantur malis. At vero non audis, quibus laudibus Homerus prosequatur Aeacidas, quos dicit,

2. Iam quid bello minus est amabile: et Tamen res tam odiosa, tam invisa, non postremae sortis amatores habuit. Qualis postea Philippus fuit, qui cum in Macedoniamanere, in Amyntae bonis, in Perdiccae felicitate vitam potuisset agere, alibi eam per ambages plurimas, tamquam in tota Macedonia non esset, quaerere maluit. Huius videlicet causa cum Triballis pugnavit, Illyrios invasit, Byzantium obsedit, Olynthum evertit, Athenienses fefellit; cum Thessalis se coniunxit, cum Thebanis foedus iniit: Elateam occupat, Phocenses perdit, peierat, mentitur, mutilatur. Nullum tam scelestum, aut dictum, aut factum erat, a quo abstinendum sibi Philippus putaret: ne dedecus quidem aut infamia. Quaeramus ex Philippo, cuius rei gratia tantum subeat molestiae, tot in rebus gerendis pericula, tot corporis vulnera? Infelicitatem tibi proponis? Ridicula est haec quaestio. Quamvis enim quod quaerebat, non inveniret, non aliud tamen eum, quam beatitudo impulit. Huius causa, et Alexander, Europam, tamquam bonorum omnium sterilem, relinquendam sibi putavit; in Asiamque transivit: quasi vero Sardibus inter auri ramenta, aut in Caria inter Mausoli thesauros, aut Babyloniorum muris, aut in Phoenicum portubus, aut Aegyptiorum littoribus, aut in Ammoniorum arenis defossa iaceret felicitas. Quid quod nihil illi satis esse potuerit, non Darii fuga, non Aegypti expugnatio, non Ammon pater, non Babylonis deditio, quo minus cum exercitu in Indiam excurreret. Quaeramus huius facti causam ex Alexandro. Quid petis? quid proponis tibi? quid tam studiose sequeris? Aliude dicturus est, praeter beatitudinem?

3. Reges relinquamus et Principes. Nonne eadem in plebe vides? Nonne eodem omnes festinant undique? An alio fine hunc terra, illum mare occupatum tenet? Alius militare, alius litteris vacare mavult: hic uxorem ducit, illa liberosnutrit. Ut omittamus eos, qui ex rapto vivunt, qui contumeliis gaudent: qui munera captant, quos stupra delectant, qui mercede addicunt operam. Quorum plerique difficilem plenamque periculorum ingrediuntur viam: et ut verius dicam, per praecipitia et manifestas abyssos incedunt. Qui licet infelices iudicentur ab iis, sponte hoc, et non ignari faciunt. Ettamen omnes, quos hactenus diximus, aliquid agere videntur. Quidiam de otiosis illis, qui sine certo vitae scopo oberrantpassim, dicendum putas? An hos ipsos sine spe aliqua boni consequendi vivere arbitraris? Non, ita me Deus amet. Frustra namque adulator tanto negotio alienae serviret libidini, frustra suaviludius aliquis admirationes et risus tam diligenter excitare et movere tentaret: membra sua inflecteret, ac distorqueret circulator, ut artes suas venditaret, et miracula. Neque alius denique quisquam, qui magno labore nugas agit. Sic Babylonem ad persarum Regem venisse dicitur quidam, natione Ionicus, qui mirificam quandam veller ostentare artem. Offulas habebat parvas rotundasque, quas in hunc usum fecerat: eas tam certo ictu in mucronem acus ex distanti loco dirigebat, ut numquam ab acie eius aberraret. Neque minus magnifice de hac acu sua, eiusque arte sentiebat, quam Achilles de hasta sua, quam ex Pelio monte Homerus illi fabricavit. Rursus in Libya quidam eius regionis fuit Psaphon nomine, qui felicitatem ambiret, non parvam quandam, me hercules, aut quam vulgus hoc affectat, sed ut videri Deus posset. Plurimas itaque, quas canoras esse iudicabat maxime, aves collegit: easque canere haec verba docuit? Magnus Deus Psaphon. Atque ita edoctas rursus in priorem locum demittebat. Itaque tum ipsae hae, tum aliae, vocem earum imitatae, hoc canebant. Ibi Lybies qui divinum hoc augurium esse iudicabant, Psaphoni continuo rem sacram facere: atque ita comitiis avium Libycus Deus designatus Psaphon est. Quamvis hac in parte nihil Regi Persarum debeat; quem non prius adorare Persae voluerunt, quam Rex a libidinoso equo creatus est. Sic cum nihilin rebus sit humanis, in quo non diversum aliquid ab alio invenias; in eo tamen conveniunt, quod, ut communi amore bonum omnes prosequuntur, in varia eo diversaque via tendant: nec ullus sit propemodum, qui vel idem agat, vel fortunam eandem sequatur.

4. Sic cum omnibus unus sit boni ipsius amor insitus, nec tamen hic magis quaerit, quam ille consequitur. Sed ut qui noctu aurum aut argentum quaerunt, neque tamen habent, quo illud, quod quaeritur, dignoscant, sed ex pondere tantum et tactu coniecturam faciunt incertam: pugnis saepe et dentibus inter se velitantur: dum nemo, quod in manu habet, vult dimittere, ne forte habeat, nequea quaerendo abstinere, ne forte non habeat. Hinc tumultus oritur et contentio, hinc clamores diversi, dum alii adhortantur, alii quaerunt, alii insequuntur alios, alii lamentantur, alii rapiunt, eripiunt alii. Saepe omnes clamant prae gaudio et exsultant, tamquam bonum omnes repererint, cum tamen habeat nemo. Rursus tam incerti sunt omnes, ut singuli in verba inquirant singulorum. Hoc est illud, quod terram turbat et mare, hoc est, quod conciones convocat, iudicia cogit, implet carceres, naves fabricat, triremes deducit, aciem instruit. Hoc est, quod equis suis equites, aurigas curribus, arcibus imponit Tyrannos Hinc Imperatores, hinc milites.

Infinita denique alia mala sunt, quae propterea hominibus eveniunt, quod sperent bonum et ignorent. Exspectationem namque boni tamquam scintillam aliquam mortalium animis insevit Deus: inventionem vero abscondidit.

Non enim me decipiet Homerus, quamvis alio utatur nomine. Scio quid sibi velit, illud moly: intelligo hoc, quod obscutius ab eo dicitur, nec me latet, quam difficilis inventu haec res ist.

5. Nunc hominibus de frivolo, nescio quo lebete, qui apud Lydos coquitur, oracula reddit Apollo. Nunc de muro ligneo, nunc de Isthmi angustiis, nunc de imminente bello, nunc de pestilentiae adventu. Quae vero his omnibus potiora sunt oracula, quo pacto vitari bellum possit, quo pacto muris ne opus quidem habeamus, quo pacto pestem ne timeamus quidem; sola haec reticet. De his neque Delphis Apollo, neque Dodona Iupiter, neque aliae e terra oracula mittit alius Deorum aliquis. Quae de his respondet sola philosophia est. O pulchra oracula! ô divinationem multo utilissimam! Cui hac conditione credam, ut nullam in ea ambiguitatem deprehendam. Peto certum, peto sine repugnantia ulla oraculum. Ego quod vitae secure transigendae rationem do eat, oraculum requiro. Responde, quo mittas mortale genus? qua via sit eundum? quem ad finem? sit modo unum, sit omnibus commune.Nunc multas vido Philosophiae colonias, aliumque mitti alio. Sicut in Boeotiam Cadmus, Syracusas Archias, Tarentum Phalanthus, Miletum Nileus, Rhopum versus Tlepolemus. At vero terram diversis locis distingui, aliosque aliam eius occupare partem, necesse est Ego vero bonum simplex, inseparabile, affluens, nullius rei indignum requiro: quodque omnibus, qui ratione menteque praediti sunt, abunde sufficiat. Sicut sol unus, unum est bonum omnibus qui vident, Musica una, bonum unum omnibus qui audiunt, una sanitas omnibus qui carne vestiti sunt. Iam et aliis animalibus, prout in greges suos divisa sunt genera, unum ad conversationem sui sufficit bonum. Aequalem vitam ducunt, eundem finem sequuntur omnia, quae inter se sunt aequalia; cum singulis singula. Sive ea videas, quae volant, sive quae incedunt, sive, quae repunt? tam ea, quae in aquis degunt, quam quae carnibus, aut herbis pascuntur: quaecumque gregatim vivant, quaecumque mansueta, quaecumque agrestia sunt; sive illis cornua addas, sive demas. Quod vitam eorum mutas, naturae vim infers. At vero humanum gregem, qui maxime societate conservatur, omnium maxime mansuetus cst, communitate gaudet, maxime ratione prae ceteris praeditus est, non solum vulgares cupidines, et brutales appetitus, vanique amores disiungere possunt ac divellere: sed et illa, quae omnium rerum stabilissima habetur, Philosophia, in plures populos studiosos sui secat, diversis eos legislatoribus tradit, totum gregem dissipat. Alium ablegat alio. Pythagoram ad Musicam, ad Astronomiam Thalen, insolitudinem Heraclitum, ad amores Socratem, ad castitatem Carneadem, ad labores Diogenem, ad voluptates Epicurum. Videsne magnam ducum copiam, videsne diversas tesseras? Quo me vertam, cui me tradam, cui me dicto audientem dabo?

Serviet imitanti, si omnes in vita infelicitatidiversis casibus obiectos asseras. Vel, omnibus naturale aliquod futura et occulta cognoscendi desiderium inesse doceas. Vel, si de certo vitae Statu maxime tranquillo felicique, per omnes errando, deliberationem instituas.

Haec exempla descriptionum suffeceriut, Exercitatione ad eloquentiam utilissima. In qua Pontanus noster volumen tertium, hoc est potissimam suorum Dialogorum seriem consumpsit. Curtius bonam partem historiae implet. Magna vero conceptuum varietate harum rerum exercitatio in Scholas traduci poterit ut et labor sine fastidio sit, et de re quacumque promptior differendi facultas suppeditetur, cum primum praecipuumque in eloquentia sit, suis rem quamque partibus habere exploratam.

Vis caelum terramque et elementa describere? Inducantur vel diversae Philosophorum sectae, quorum alii aliud ex elementis pro Deo habuere ceterisque rebus omnibus praetulere. Ut Sinae caelum, Persaeignem, Anaximes cum suis asseclis aerem, cuius beneficio cuncti spirant. Empedocles qui elementa omnia aquam etiam terramque, quod ab hac homines prodeant alanturque atque in eandem redeant, ab illa ipsa etiam terra ad fruges reddendas fecundetur Hic enim describendi naturam cuiusque occasio futura est. Quod si de Sideribus disserere libeat, sunt qui lunam, solemque, Bosphorum ac Cynosuram, aliaque in caelis nostra in Diis numerent. Sic ubi de floribus, arboribus, artibus, scientiis ipsisque humani corporis partibus descriptio instituenda sit, sunt inter Gentiles fabulososque Deos, qui aliud prae alio sibi vendicant, depraedicaturi.

Ipsas etiam Artes, Flores, Regiones, etc. committere inter se, non ingrato certamine, poterit, e. g. Artes certent, quaenam earum praecipuum humanae vitae commodum praestet. Flores, quis eorum maius vel emolumentum homini, vel ornamentum, aut gratiam, hortis adferat, quis dignior ambire coronam, qua Deipara Virgo, aut consecranda Deo persona cingatur. Pisces aut ferae contendant, quaenam suis praestet dotibus.

Aut si ficta haec velut in theatrum producere non lubeat,agatur simplicius, et partes, e. g. anni quatuor ver, aestas, autumnus, hiems suis quaeque coloribus describantur, ut a nobis factum in Palaestra ligatae eloq. Ubi vero his naturalium rerum Descriptionibus non oscitanter te impenderis, tum ad moralium Descriptionem, hoc est, irati, dolentis, metuentis, amantis, haesitantis, fortiter pugnantis, patientis, ostentantis, ebrii, otiosi, avari, superbi, etc. transire poteris, quorum nos plerorumque imagines heroica nostra poesi dedimus. Facient vero ad huiusmodi Descriptiones illa, quae dedimus praecepta, de affectibus lib. i. cap. 23. et seq. Qui plura Descriptionum exempla voluerit, Exerccitationes nostras Oratorias consulat. ubi illas quadam simul dissertationum amoenitate exornavimus.

1. Orditur ab opibus, et exemplis docet, beatiores esse, qui has aspernantur: miseriores, qui ad luxum in epulis praesortim, abundent. Ciborum condimentum optimum famem et labovem esse.

1. Quae res pecuniae cupiditatem afferunt, ut amori, ut ambitioni, ut quotidianis sumptibus copiae suppetant, cum (Sapiens) procul ab iis omnibus rebus absit, cur pecuniam magnopere desideret, vel potius curet omnino? Quam multa non desidero, inquit Xenocrates, cum legati ab Alexandro quinquaginta ei talenta, quae erat pecunia temporibus illis, Athenis praesertim, maxima Abduxit legatos ad cenam in Academiam, iis apposuit tantum quod satis esset, nullo apparatu, cum postridie rogarent eum, cui numerari iuberet. Quid? vos hesterna, inquit, coenula non intellexistis me pecunia non egere? quas cum tristiores vidisset, trigmta minas accepit, ne aspernari Regis liberalitatem videretur. At vero Diogenes liberius ut Cynicus Alexandro roganti, ut dicerer, si quid sibi opus esset. Nunc quidem paululum, inquit, a sole absis, offecerat videlicet apricanti. Et hic quidem disputare solebat quanto Regem Persarum vita fortunaque superaret, sibi nihil deesse: illi nihil satis unquam fore. Se eius voluptates non desiderare, quibus numquam satiari ille posset: suas eum consequi nullo modo posse. Extenuatur magnificentia et sumptus epularum, quod parvo cultu natura contenta sit. Etenim quis hoc non videt desideriis ista condiri omnia? Darius in fuga cum aquam turbidam et cadaveribus inquinatam bibisset, negavit unquam se bibisse iucundius. Numquam videlicet sitiens biberat, nec esuriens Ptolomaeus ederat: cui cum peragrantiAegyptum, comitibus non consecutis, cibarius in casa panis datus esset, nihil visum est illo pane iucundius. Socratem ferunt, cum usque ad vesperum contentius ambularet, quaesitumque ex eo esset, quare id faceret: respondisse, se, quo melius cenaret opsonare ambulando famem. Quid? victum Lacedaemoniorum in phiditiis nonne videmus? ubi cum Tyrannus cenavisset Dionysius, negavit se iure illo nigro, quod cenae caput erat, delectatum. Tum is, qui coxerat, minime mirum, inquit: condimenta defuerunt. Quae tandem, inquit ille? labor in venatu, sudor, cursus ab Eurota, fames, sitis. His rebus Lacedaemoniorum epulae condiuntur. Atque hoc non ex hominum more solum, sed etiam ex bestiis intelligi potest, quae, ut quidquid obiectum est, quomodo a natura non sit alienum, eo contentae non quaerunt amplius. Civitates quaedam universae, more doctae, parsimonia delectantur, ut de Lacaedemoniis paulo ante diximus. Persarum a Xenophonte victus exponitur quos negat ad panem adhibere quidquam, praeter nasturcium. Quamquam, si quaedam etiam suaviora natura desideret, quam multa externa, arboribusque gignuntur, cum copia facili, tum fuavitate praestantia? adde siccitatem, qui consequitur hanc continentiam in victu, adde integritatem valetudinis. Confer sudantes, ructantes, refertos epuli, tamquam opimos boves; tum intelliges, qui voluptatem maxime sequantur, eos minime consequi: iucunditatemque victus esse in desiderio, non satietate. Timotheum, clarum hominem Athenis, et principem civitatis, ferunt, cum cenavisset apud Platonem, eoque convivio admodum deleetatus esset, vidissetque eum postridie, dixisse: vestrae quidem cenae non solum praesenti, sed etiam postero die iucundae sunt. Quid, quod ne mente quidem recte uti possunt, multo cibo, et potione completi? est praeclara epistola Platonis ad Dionis propinquos: in qua scriptum est his fere verbis. Quo, cum venissem, vita illa beata, quae ferebatur plena Italicarum, Syracusanarumque mensarum, nullo modo mihi placuit. Bis in die saturumfieri, nec unquam pernoctare solum: ceteraeque quae comitantur hanc vitam, in qua sapiens nemo efficitur unquam, moderatus vero multo minus. Quaenatura tam mirabiliter temperari potest?quo modo igitur iucunda vita potest esse, a qua absit prudentia? absit moderatio? Ex quo Sardanapali, opulentissimi Syriae Regis, error agnoscitur, qui incidi iussit in busto.

Quid aliud, inquit Aristoteles, in bovis, non in Regis, sepulchro inscriberes? haec habere se mortuum dicit, quae ne vivus quidem diutius habebat, quam fruebatur. Cur igitur divitiae desiderentur? aut ubi paupertas beatos esse non finit? fignis credo, tabulis, ludis? si qui his delectatur, nonne melius tenues homines fruuntur, quam illi, qui his abundant? est enim earum omnium rerum nostra in urbe summa in publico copia. quae qui sunt privati. nec habent tam multa, et raro vident, cum in sua rura venerint. Quos tamen pungit aliquid, cum illa unde habeant recordantur. Dies deficiet, si velim paupertatis causam defendere. Aperta enim res est, et quotidie nos ipsa natura admonet, quam paucis, quam parvis rebus egeat, quam vilibus.

2. Num igiturignobilitas, aut humilitas, aut etiam popularis offensio, sapientem beatum esse prohibebit? vide, ne plus commendatio in vulgus, et haec, quae expetitur, gloria, molestiae habeat, quam voluptatis. Leviculus sanenoster Demosthenes, qui illo susurro delectarise dicebat, aquam ferentis mulierculae, ut mos in Graecia est, insusurrantisque alteri. Hic est ille Demosthenes. Quid hoc levius? at quantus orator? sed apud alios loqui scilicet didicerat, non multum ipse secum. Intelligendum est igitur, nec gloriam popularem ipsam per se expetendam, nec ignobilitatem extimescendam. Veni Athenas, inquit Democritus: neque quisquam ibi agnovit. Constantem hominem, et gravem, qui glorietur a gloria se abfuisse. An tibicines, iique, qui fidibus utuntur, suo, non multitudinis arbitrio, cantus, numerosque moderantur: vir sapiens, multo arte maiore praeditus, non quid verissimum sit, sed quid velit vulgus, exquiret? an quidquam stultius, quam quos fingulos, sicut operatios, barbarosque contemnas, eos aliquid putare esse universos? illevero nostras ambitiones, levitatesque contemnet, honoresque populi etiam ultro delatos, repudiabit: nos autem eos nescimus, antequam paenitere coepit, contemnere. Est apud Heraclitum Physicum, de principe Ephesiorum Hermodoro. Universos, ait, Ephesios esse morte multandos, quod cum civitate expellerent Hermodorum, ita locuti sunt, nemo de nobis unus excellat: sed, si quis extiterit, alio in loco, et apud alios sit. An hoc non ita fit omni in populo? nonne omnem exsuperantiam virtutis oderunt; Quid? Aristides (malo enim Graecorum, quam nostra proferre) nonne ob eam causam expulsus est patria, quod praeter modum iustus effet? Quantis igitur molestiis vacant, qui nihil omnino cum populo contrahunt? Quid est enim dulcius otio litterato? iis dico litteris, quibus infinitatem rerum atque naturae, et in hoc ipso mundo caelum, terras; maria cognoscimus.

3. Contempto igitur honore, contempta etiam pecunia, quid relinquitur, quod extimescendum sit, exilium credo: quod in maximis malis ducitur. Id si propter alienam, et offensam populi voluntatem malum est: quam ea sit contemnenda, paulo ante dictum est. Sin abesse a patria miserum est, plenae miserorum provinciae sunt: ex quibus admodum pauci in patriam revertuntur. At multantur bonis exules. Quid tum? parumne multa de toleranda paupertate dicuntur? iam vero exilium, si rerum naturam, non ignominiam nominis quaerimus, quantum demum a perpetua peregrinatione differt? in qua aetates suas Philosophi nobilissimi consumpserunt, Xenocrates, Crantor, Arcesilas, Lacydes, Aristoteles, Theophrastus, Zeno, Cleanthes, Chrysippus, Antipater, Carneades, Panaetitus, Clitomachus, Philo, Antiochus Possidonius? innumerabiles alii, qui semel egressi, numquam domum revertere. At enim non sine ignominia Igitur ignominia afficere poterit sapientem? de sapiente enim est haec omnis oratio, cui iure id accidere non possit, nam iure exulantem consolari non oporter. Postremo ad omnes casus facillima est ratio eorum, qui ad voluptatem ea ferunt, quae sequuntur in vita: ut quocumque haec loco suppeditent, ibi beate vivere queant. Itaque ad omnem rationem Teucri vox accommodari potest.

In multis hic locus imitanti serviet, sive enim luxum Epulonis, e.g. contemnas, ac paupertatem Lazara, contemptumque illius opibus honoribusque praeferas; sive exilium Chrysolstomi, Imperatoris aulae praeferas, sive Homeri aut Democriti alicuius coecitatem, aliave eius generis ornare dicendo volueris, copia hic imitandi futura est.

1. Ostendit, per exempla, nos licet eiusdem rationis participes (in quo tamquam communi persona conveniamus) tamen in propria quemque persona maxime alteri dissimilem esse, alios lepidos, apertosque, graves alios, tectosque. etc.

2. Quemque vitam actionesque apte ad personam propriam formare debere; cum saepe eadem actio, que unum deceat, dedeceat alterum. Unde histriones etiam aptam sibi personam solent imitari.

3. A nostra voluntate pendere, ut certum studiorum ac vitae genus eligamus (licet quandoque casus ad tempus personam nobis aliquam imponat) unde alii maiorum via absistunt, insistunt alii, ut exemplis tradit.

4. Difficillima haec de certo vitaegenere est deliberatio, in qua quisque naturam maxime suam in consilium adhibere tenetur.

5. Quod si in electione sese aberrasse sensexit, pedetentim, dum licet, recedendum erit.

6. Concludit non vitia, sed virtutes maiorum imitandas, idque in omnium petestate esse.

1. Duabus quasi a natura indutos nos esse personis, intelligendum est, quarum una est communis ex eo, quod omnes participes sumus rationis, praestantiaeque eius qua antecellimus bestiis, a qua omne honestum decorumque trahitur, et ex qua ratio inveniendi officii exquiritur: altera autem, quae propriae singulis est tributa ut enim in corporibus magnae dissimilitudines sunt, (alios enimvidemus velocitate ad cursum, alios viribus ad luctandum valere, itemque in formis aliis dignitate inesse, aliis venustatem) sic et in animis existunt etiam maiores varietates, erat in L. Crasso et Philippo multus lepos, maior etiam, magisque de industria in C. Caesare L. filio, at iisdem temporibus in M. Scauro et in M. Druso adolescente singularis severitas, in C. Laelio multa hilaritas, in eius familiari Scipione ambitio maior, vita tristior. De Graecis autem dulcem et facetum festivique sermonis, atque in omni oratione simulatorem, quem ei)/rwna Graeci nominaverunt, Socratem accepimus, contra Pythagoram et Periclem summam auctoritatem consecutos sine ulla hilaritate. Callidum Hannibalem ex Poenorum, ex nostris ducibus Q. Maximum accepimus facile celare, tacere, dissimulare, insidiari, praeripere hostium consilia. In quo genere Graeci Themistoclem Atheniensem et Pharaum Iasonem ceteris anteponunt, inprimisque versutum et callidum factum Solonis, qui, quo et tutior vita eius esset, et plus aliquanto Reipublicae prodesset, furere se simulavit. Sunt his alii multum dispares, simplices et aperti, qui nihil ex occulto, nihil exinsidiis agendum putant, veritatis cultores, fraudis inimici, itemque alii, qui quidvis perpetiantur, cuivis deserviant, dum quod velint, consequantur, ut Syllam et M. Crassum videbamus. Quo in genere versutissimum, et patientissimum Lacedaemonium Lysandrum accepimus. Contraque Callicratidam, qui praefectus classis proximus post Lysandrum fuit. Itemque in sermonibus alium quidem videmus, quamvis praepotens sit, efficere, ut unus de multis esse videatur. Quod in Catulo, et in patre, et in filio, idemque et in Q. Mucio Mancino ividimus, audivi et ex maioribus natu hoc idem fuisse in P. Scipione Nasica; contraque patrem eius illum qui Ti.Gracchi conatus perditos vindicavit, nullam comitatem habuisse sermonis, ne Xenocratem quidem, severissimum Philosophorum, ob eamque rem ipsam, magnum clarumque fuisse. Innumerabiles aliae dissimilitudines sunt naturae morumque minime tamen vituperandorum.

2. Admodum autem tuenda sunt sua cuique, non vitiosa, sed tamen propria, quo facilius decorum illud, quod quaerimus retineatur. Sic enim est faciendum, ut contranaturam universam nihil contendamus, ea tamen conservata propriam naturam sequamur, ut etiam si sint alia graviora, atque meliora, tamen nos studia nostra naturae regula metiamur, neque enim naturae attinet repugnare, nec quicquam sequi, quod assequi nequeas. Ex quo magis emergit, quale sit decorum illud, ideo, quia nihil decet invita, ut aiunt, Minerva, id est, adversante et repugnante natura. Omnino, si quidquam est decorum, nihil est profecto magis, quam aequabilitas universae vitae, ac singularum actionum, quam conservare non possis, si aliorum naturam imiteris, omittas tuam. Ut enim sermone eo debemus uti, qui notus est nobis; ne, ut quidam, Graeca verba inculcantes, iure optimo rideamur; sie in actiones omnemque vitam nullam discrepantiam conferre debemus.

2. Suum igitur quisque noscat ingenium, acremque se et vitiorum, et bonorum suorum iudicem praebeat; ne scenici plus quam nos, videantur habere prudentiae. Illi enim non optimas, sed sibi accommodatissimas, fabulas eligunt. Qui enim voce freti sunt, Epigonos, Medeamque, qui gustu Menalippam, Clytemnestram, semper Rupilius, quem ego memini Antiopam: non saepe Aesopus Aiacem, ergo histrio hoc videbit in scena, quod non videbit sapiens in vita? Ad quas igitur res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus. Sin aliquando necessitas nos ad ea detruserit, quae nostri ingenii non erunt, omnis adhibenda erit cura, meditatio, diligentia, ut ea, si non decore, at quam minimum indecore facere possimus, nec tam est enitendum, ut bona, quae nobis data non sunt, sequamur, quam ut vitia fugiamus.

Ac duabus his personis, quas supra dixi, tertia adiungitur, quam casus aliquis, vel tempus imponit, quarta etiam quam nobis metipsis iudicio nostro accommodabimus. Nam regna, imperia, nobilitates, honores, divitae, opes, eaque avae sunt his contraria, in casu sita, temporibus gubernantur, ipsi autem, quam personam gerere velimus, a nostra voluntate proficiscitur. Itaque se alii ad Philosophiam, alii ad ius civile, alii ad eloquentiam applicant: ipsarumque virtutum in alia alius mavult excellere, quorum vero patres, aut maiores, in aliqua gloria praestiterunt, corum plerique in hoc genere laudis student excellere, ut Quintus Mucius Publii filius in iure civili, Paulli filiusAfricanus in re militari. Quidam ad eas laudes, quas a patribus acceperunt, addunt aliquam suam, ut hic idem Africanus eloquentia cumulavit bellicam gloriam. Quod idem fecit Timotheus Canonis filius, qui cum belli laude non inferior fuisset, quam pater, ad eam laudem doctrinae et ingenii gloriam adiecit. Fit autem interdum, ut nonnulli, omissa imitatione maiorum, suum quoddam institutum consequantur, maximeque in eo plerumque elaborant ii, qui magna sibi proponunt obscuris orti parentibus. Haec igitur omnia cum quaerimus, quae deceant, complecti animo et cogitatione debemus.

4. Inprimis autem constitutum est, quos nos, et quales esse velimus, et in genere viae, quae deliberatio est omnium difficillima, ineunte etiam adolescentia, cum inest imbecillitas consilii, tunc id sibi quisque genus aetatis degendae constituit, quod maxime adamvit: Itaque ante implicatur aliquo certo genere cursuque vivendi, quam potuit, quod optimum esset, iudicare. Nam quod apud Herculem Prodicus dicit (ut est apud Xenophontem) cum primum pubesceret, quod tempus a natura ad diligendum, quam quisque viam vivendi sit ingressurus datum est, exiisse in solitudinem atque ibi sedentem diu secum, multumque dubitasse, cum duas cerneret vias, unam voluptatis, alteram virtutis, utram ingredi, melius esset. Hoc Herculi Iovis satu edito potuit fortasse contingere, nobis non item, qui imitamur quos cuique visum est, atque ad eorum studia institutaque imppellimur, plerumque autem parentum praeceptis imbuti, ad eorum consuetudinem moremque deducimur. Alii multitudinis iudicio feruntur, quaeque maiori parti pulcherrima videntur, ea maxime exoptant, nonnulli tamen, five felicitate quadam, five bonitate naturae, sive parentum disciplina, rectam vitae secuti sunt viam. Illud autem maxime rarum eorum, qui aut excellente ingenii magnitudine, aut praeclara eruditione atque doctrina, aut utraque re ornati spatium deliberandi habuerunt, quem potissimum vitae cursum sequi vellent, in qua deliberatione, ad suam cuiusque naturam consilium est omne revocandum. Nam cum omnibus, quae aguntur, ex eo modo, quo quisque natus est, (ut supra dictum est) quid deceat, exquirimus: tum in tota vita constituenda, multo est eius rei curamaior adhibenda, ut constare in vitae perpetuitate possimus nobis metipsis, nec in ullo officio claudicare, ad hanc autem rationem, quoniam maximam vim natura habet, fortuna proximam: utriusque omnino ratio habenda est, in deligendo genere vitae: sed naturae magis, multo enim et firmior est, et constantior: ut fortuna nonnumquamiipsa mortalis, cum immortali natura pugnare videatur, qui igitur ad naturae suae non vitiosae genus, consilium vitae omne contulerit, is constantiam teneat, id enim maxime decet.

5. Nisi forte se errasse intellexerit in deligendo genere vitae, quod si acciderit (potest autem accidere) facienda morum iustitutorumque mutatio est. Eam igitur mutationem, si tempora adiuvabunt, facilius commodiusque faciemus; sin minus, sensim erit pedetentimque facienda. Ut amicitias, quae minus delectent, et minus probentur, magis decere censent sapientes, sensim dissuescere quam repente praecidere. commutato autemgenere vitae, omni ratione curandum est, ut id bono consilio fecisse videamur.

6. Sed quoniam pauloante dictum est, imitandos esse maiores, primum illud exceptum sit, ne vitia sint imitanda, deinde, si natura non ferret, ut quaedam imitari possint, ut superioris Africani filius, qui hunc Paullo natum adoptavit, propter infirmitatem valetudinis, non tam patris potuit similis esse, quam ille fuerat sui: si gitur non poterit; sive causas detensitare, sive populum concionibus tenere, sive bella gerere; illa tamen praestare debebit, quae erunt in ipsius potestate, iustitiam, fidem, liberalitatem, modestiam, temperantiam, quo minus ab o id, quod desit, requiratur, optima autem haereditas a patribus traditur liberis, omnique patrimonio praestantior, gloria virtutis gestarum, cui dedecori esse nefas, et vitium iudicandum est.

Haec imitaturo legenda erunt, si vel consilium alteri, de statu vitae prudenter eligendo, dare; vel laudare recte legentem, temere vero ad quodvis vitae genus ruentem damnare constituerit. Cuius scriptionis exemplum D. Bernar dus vel Augustinus esse poterit.

Spartam olim veniebat Syracusanus quidam Sophista, qui neque elegantiam dicendi cum Prodico, neque inanem garrulitatem cum Hippia, neque artificium orationis cum Gorgia, neque iniustitiae patrocinium profitebatur cum Trasymacho, nec in ulla denique liberalium disciplinarum parte versabatur. Contra vero tota Syracusii huius Sophistae ars in ipsa actione, et quidem tali, quae cum usu pariter quotidiano ac voluptate esset coniuncta, ponebatur. Obsonia quippe cibosque eleganter praeparabat, variisque condimentis apte concinneque compositis igni admotos, gratiores, quam perse erant, efficiebat Ut propemodum non minus iam esset apud Graecos celebre in hac arte Mithaeci nomen, quam in statuaria Phidiae Spartam ergo se contulit bonus ille viv, quo tempore reliquis adhuc imperabat urbibus, nobilemque suam illam integram servabat potentiam; idque artis suae fiducia, quam gratissimam illis futuram iudicabat. Quae spes eum vehementer frustrata est. Magistratus namque Lacedaemonius statim ad se vocavit hominem, iussitque finibus suis excederet, aliamque in terram, populumque eum, cui et voluptatem artis suae, et usum commendare posset, se conferret. Se enim statuisse, si quo condimento cives egerent, non aliunde id, quam a labore mutuari: ideoque necessario tantum cibo non artificio so sibi opus esse, quippe cum in nutriendis corporibus, nullis illecebris, sed simplicitate quadam victus uterentur, quae non magis, quam leonum corpora, egere condimentis existimabant. Ita Mithaecus cum arte sua Sparta excessit. Nec tamen minus propterea reliquis acceptus fuit Graecis, quorum pro voluptatis suae studio singuli amplexi sunt eum, non pro contemptu Lacedaemoniorumreiecerunt. Quod si et ab aliis videtur artibus, non paulo, quam haec Mithaeci fuit, honestioribus, exempla esse desumenda; scimus Thebanos tibiarum cantu delectari, et hanc musam quasi vernaculam esse Baeotis. Athenienses eloquentiae operam dant, ut vere oratorium studium dici possit ars Attica. Disciplina Cretensium est venari, montes superare, sagittare, currere. Thessalorum equitare, Cyrenensium aurigari. Aetolorum praedari. Iaculo Arcananes, pelta valent Thraces, Insulani navigant. Quod si altorum studia ad alios transferas, perit natura atque usus singulorum. Quid enim navibus mediterraneo opus est, aut tibiis, qui inflare eas nescit, aut equo, qui in montibus, aut curriculis, qui in compestri terra habitat, aut arcu cataphracto, aut sagittario clypeo? Sicut igitur in illis diversas artes diversa loci populique ingenia, aut diversa consuetudo amorque consuetudinis distinguit, neque singulae earum aut omnibus gratae, quia quibusdam sunt; aut invisae omnibus, quia nonnullis sunt; sed pro usu hominum laudatur unaquaeque: quid verat eos, qui tam praeclarae reip. cives futuri sunt, quos ex rationis praescripto Plato, sub novis legibus et quae nihil cum vulgaribus commune habent, eduxit, rursus, ex eius dem rationis praescripto, consuetudines quasdam et instituta servare, quibus a teneris innutriti suntipsi: Fieri enim potest, ut haec illam amplectantur, quia ex usu suo esse sciunt: alii vero non item, quibus non conveniunt. Si enim urbem unam cum altera, aut cum republ. rempubl. aut leges cum legibus, aut cum legislatore legislatorem, aut cum educatione educationem conferre nobis esset propositum, non sine ratione institui posset haec comparatio: cum scire vellemus, quid deesset singulis. At vero si quis partem totius segregatam sumat, eamque seorsim intueatur, deque ea ex hominibus, qui vel usi ea, vel non usi sunt, inquirat, ita fortasse fieri posset, ut omnia quibus utuntur homines, aeque ab honore et infamia distarent, nec facile iudicare posset, utrum alteri praeferendum esset? Quippe et educationes, remedia, et vivendirationes, aliaque, quae in quotidiano hominum versantur usu, non omnibus eadem sunt prorsus, sed unum saepe idemque huic conducit, illi nocet: huic iucundum, illi molestum est. Facile enim aut usus, aut occasio, aut vitaeinstitutum efficit, ut unum quodque horum aliud alii, esse videatur.

Diversa aetatum in homine studia, hoc pacto licebit describere, atque alia puero, alia iuveni, alia viro, alia seni tribuero. Aut etiam Diogenem aliquem Alexandro Magno, vel politicum religioso homini opponere. etc.

1. Ratio est, quia malum quacumque de causa inferre non licet, alias nullus foret malireponendi finis.

Exemplis id constat, cum ex hoc fonte varia perpetuaque inter Graecos bella emerserint: Et simili corporum infectorum, in quibus pars illaesa servanda est.

2. Altera Ratio est, quod malum ulcisci gravius sit, quam inferre, cum improbus plerumque sit qui inferat, qui cum sua satis plectatur infamia, superari a probo improbitate non debet, ne illa in hunc derivetur; ut fuligo in attrectantis manum.

A comparatione dissimilis, Athletae cum Athleta concurrentis, hoc illustratur, ubi pares arte congrediuntur, probus vero improbo inferior est.

3. Refutatur opposita ratio, quod vir bonus se non vindicans a malis opprimatur. Nam hoc contemnendum est a simili puerorum aliquem damnantium, et exemplo Socratis Atheniensium iudicium iniquum ridentis, probatur.

1. Si simpliciter iniuriam inferre improbum est, etiam referre iniuriam, huic simile est. Etenim si improbior est, qui infert iniuriam, quod incipit: improbitate ei certe ae quatur, qui hoc ipsum reddit. Et si is, qui iniuriam facit, male facit: qui malum malo compensat, non minus male facit: quamvis malum ulciscitur, nam ut qui beneficiumreddit, ei a quo accepit prius, nihilominus bene facit, quamvis acceperit prius: Ita qui remuneratur malum, non minus male facit, quamvis prius male acceptus sit. Et quis erit obscuro finis mali? Si enim perpetuo qui iniuria affectus est, malum malo compensat, necesse est ab uno ad alium transire, et quasi transilire malum: atque ita iniuriam excipiet iniuria, quoniam quo iure permittis ei, qui iniuria affectus est, ut iniuriam iniuriae auctori reddat, eodem iure redit iterum ad eundem vindicta, eadem enim iuris in utroque ratio est. Vide praeterea, per Iovem, quid facias, qui ius constituis ex iniuriis. Quousque quaeso se diffundet hoc malum? ubi desinet? non vides quid facias? perennis improbitatis fontem excitas: legemque fers, quam primam malorum causam totum universum agnoscas.

2. Nec est aliud profecto, quod mala omnia hominibus invexit. Hinc Graecae primum barbaraeque classes mare transmiserunt. Hinc impetum aliae in alterius terram facere, at que omnia vastare coeperunt: dum semper praesenti iniurtae priorem obtendunt. PhoenicesArgivis regiam puellam ereptum eunt: Graeci Colchis barbaram. Phryges e Peloponneso Laconicam mulierem rapiunt. Vides seriem malorum, vides belli causas, et per ordinem sceleribus cumulatum scelus. Non alia sunt, quae perdidere Graeciam: quam iniuriae propirae aestimatio, quae in finitimos quoque erupit, quam furor implacabilis, ira immortalis, vindictae cupido, iuris ignorantia. Etenim si omnes, quos prius iniuria invasit, hoc persuadere sibi potuissent, iniuriam ipsam iis qui inferunt, malum esse maximum: eamque, vel bello, vel direptione murorum, vel populationibus terrarum arque incendiis, vel cuiuslibet tyrannidis eversione, poenam graviorem esse; numquam tottantisque calamitatibus redundasset Graecia. Potidaeam Athenienses obsident: permitte hocillis Spartane: brevi post eos coepti paenitebit. Noli malum hoc imitari, noli eandem incurrere infamiam. Quia si praetextum hunc amplecteris, et Plateas petis, periit tibi Melus vicina insula, periit amoenissima insularum Aegina, pariit Sicyone urbs socia. Pro una quam coepisti urbe, multas evertes. Nam ut illi, qui lucri causa maris periculo secommittunt, magno foenore se obstringunt, itaqui in vindicando irae indulgent, maximo se calamitatum foenore in volvunt. Rursus tibi Atheniensis dico: Sphacteriam expugnasti, captivos Spartanis redde, dum sors favet, modestiam in consilium adhibe: sin minus id feceris, homines servabis, triremes, amittes. Lisander ad Hellespontum feliciter rem gerit, nec Sparta se capit. Vide ne Thebas tangas, sin minus, adversam circa Leuctura fortunam lacrimabis, apud Mantineam calamitatem plorabis. Occultam instabilemque fortunae potentiam! Hanc ob causam Aristophani non succensebat Socrates, nec indignabatur Melito, nec Anytum vindicabat, sed alta voce, exclamabat, vitam eripere fortasse Anytus et Melitus mihi possunt, laedere non possunt. Non enim ab improbo detrimentum potest accipere vir bonus.

3. Haec ipsa iustitiae vox est: quae si ab omnibus codem modo usurparetur, nulla tragoedia extaret, nullam scenae calamitatem ostenderent. Vasta illa ac multiplex malorum seges, ab humanis exularet rebus. Nam ut in corporum morbis ii maxime nocere, constantemque medici opem requirere solent, qui ulterius serpunt, ut quod adhuc est immune, servetur: ita cum in familiam, aut rempublicam, vel levissima iniustitiae scintilla, incidit; cohiberi continuo debet, ut id quod superest, vindicetur. Hoc est, quod Pelopidas evertit, quod Heraclidas sustulit, quod totam Cadmi familiam, quod Persas, quod Macedonas, quod Graecos delevit. O morbum, et qui tot iam saecula, terrarum orbem fatigat!

II. Non dubitabo equidem dicere, si quidem altera maior sit iniuria, magis improbum esse eum, qui illatam ulciscitur, quam qui infert. Qui enim ex ignorantia iuris iniurius est, delicti sui praemium in infamia habet: at qui iniuriam reddit, cum non minus iniurius sit, infamiam illam in se derivat. Nam ut qui fuligine imbutum tractat, aut cum eoluctatur, necesse est corpus inficiat: ita qui cum improbocongreditur, et quasi volutatur, necessario malisit particeps, eadem imbuitur fuligine.

2. Ergo athletam, qui cum athleta ex aequo concurrit, ferre possum, neque studium utriusque reprehendo. Video enim parem indolem, parem curam, parem in utroquevictoriae ardorem. At vero quoties cum improbo probus concurrit, non ex eadem palaestra, neque sub eodem ad luctam edoctus, nec eadem arte instructus, nec iis dem luctationibus innutritus, nec eiusdem coronae competitor, aut praeconii, infelix haec meo iudicio pugna est, et congressus impar. Quid enim obstet, quo minus superior in hoc stadio evadat improbus, ubi scelesti spectatores, et iniqui sunt iudices? Hic enim vir bonus et ab arte destituitur, et a scientia: neque diffidentia, aut sutelis, aut dolis aliisque instructus accedit artibus, quibus confirmatur ac robur assumit improbitas. Ut nihil aliud quam risum excitaturus sit, qui cum improbo manum conferat, nec ingenio, nec arte, nec exercitatione par.

III. Sed hac ipsa de causa supplantatur vir bonus, dicet aliquis, calumniis sycophantiisque differtur, facultatibus exuitur, in vincula conicitur, relegatur, infamia notatur, morti addicitur. Quid tum postea? quid si pueri alibi pro tribunali sederent, ac leges ferrent: atque ex earum legum praescripto hominem aliquem in iudicium vocarent, quem peccasse dicerent: et mox inter pueros suos infamem esse iuberent, eiusque crepundia aliquot, ut puta talos, et si quae eiusmodi essent, hastae subicerent, quid facturum hunc hominem putas? anne aliud quam ut suaviter rideat, ipsosque iudices cum calculis suis, et suffragiis cachinno explodat? Ita A thenienses ridebat Socrates, non aliter quam pueros, qui suffragio suo hominem mori iuberent, quem natura iam ante iusserat mori. Neque aliud facturus est quilibet bonus probusque vir, quam ut risum rideat suavissimum, quoties improbos serio ad se ire videbit, quasi rem geituros maximam, cum tamen nihil possint. Sed et in media eorum contumelia illud A chillis exclamabit:

Quod si facultates quoque eius aufferre parent: eas ille non secus, quam si crepundia eripiant, aut talos, demissurus est. Nec aliter si res ferat morietur, quam si morbo aliquo, febri puta, aut calculo; moriendum esset, neque mortis auctoribus succensebit.

Haec quae universe de iniuriis fortiter perferendis dicta sunt, in singularibus ab imitante adhiberi possunt. Ut si quis Davidem Semei contumelias et opprobria magno animo contemnantem ferentemque, aut D. Paulum aliumve Christianum heroem, introducat.

Ab exemplorum inductione.

1. Exorditur a boni principis cura, qua providendum, ne vel exhausto aerario, vel ex avaritia populum tributis gravet, qua memorat Romam eversam.

2. Ostendit floruisse Romam sub liberalibus in remp. viris Paulle, Scipione, Africano, et Mummio.

3. Avaritia everti Resp. iuxta Apollinis oraculum.

4. Agrarias res minime tentanaas, aliis enim iniuria adimi, quod datur aliis. Ita concordiam tolli. Lysandrum iccirco a Lacedaemoniis pulsum, occisum Agin, Gracchos perditos.

5. Aratum Sicyonium Tyranno Nicocle occiso, exulibus revocatis, pecunia ab se comparata pro vidisse, ne reliqui a bonis possessis deturbandi tumultuarentur.

6. Concludit sapienter ob hoc factum, curandumque ut aequitate omnes in Rep. contineantur.

1. Danda in rebus publ. opera est, ne propter aerarii tenuitatem, assiduitatemque bellorum, tributum sit conferendum, idque ne veniat, mulro ante erit providendum, Sin qua necessitas huius muneris alicui reip. obveneritdanda erit opera, ut omnes intelligant, si salvi esse velint, necessitati esse parendum. Caput autem est in omni procuratione negotii, et muneris publici, ut avaritiae pellatur etiam minima suspicio. Nondum centum et decem anni cum de pecuniis repetundis a L. Pisone lata est lex, nulla antea cum suisset. At vero postea tot leges, et proximae quaeque duriores; tot rei damnati, tantum Italicum bellum, propter iudiciorum metum excitatum; tanta, sublatis legibus et iudiciis expilatio, direptioque sociorum; ut imbecillitate aliorum, non nostra virtute valeamus.

2. Laudat Africanum Panaetius, quod fuerit abstinens. Quid ni laudetur? sed in illo alia maiora: laus enim abstinentiae non hominis est solum, sed ettam temporum illorum. Omni Macedonum gaza, quae fuit maxima, potitus est Paullus: tantum in aerarium pecuniae invexit, ut unius Imperatoris praeda finem attulerit tributorum. At hic nihil in domum suam intulit, praeter memoriam nominis fempiternam, imitatus Pattem Africanus nihilo locupletior Carthagine eversa. Quid? qui eius collega in censura fuit L. Mummius? nunquid copiosior, cum copiosissimam urbem funditus suftulisset? Italiam ornare, quam domum suam, maluit. Quamquam Italia ornata, domus ipsa mihi videtur ornatior. Nullum igitur vitium est tetrius; (ut eo, unde egressa est, referat se Oratio) quam avaritia, praesertim in principibus, et Remp. gubernatibus Habere enim quaestui Remp. non modo turpe est, sed sceleratum etiam, et nefarium

3. Itaque, quod Apollo Pythius oraculo cecinit, Spartam nulla re alia, nisi avaritia, esse perituram, id videtur non solum Lacedaemoniis, sed et omnibus opulentis praedixisse. Nulla autem re conciliare facilius benevolentiam multitudinis possunt ii, qui Reip praesunt, quam abstinentia, et continentia.

4. Qui vero esse populares volunt, ob eamque causam, aut agrariam rem tentant, ut possessores suis sedibus pellantur, aut pecunias creditas debitoribus condonandas putant; labefactant fundamenta. Reipublicae concordiam primum rollunt, quae esse non potest, cum aliis adimuntur, aliis condomantur pecuniae; deinde aequitatem, quae tollitur omnis, si habere suum cuique nonlicet. Id enim, et proprium, ut supra dixi, civitatis, atque urbis, ut sit libera, et non solicita suae rei cuiusque custodia. Atque in hac pernicie Reipublicae ne illam quidem consequuntur, quam putant, gratiam. Nam cui res erepta est, sit inimicus; cui data est, etiam dissimulat se accipere voluisse; et maxime in pecuniis creditis occultat suum gaudium, ne videatur non fuisse solvendo. At vero ille, qui accipit iniuriam, et meminit, et prae se fert dolorem suum. Nec, si plures sunt ii, quibus improbe datum est, quam illi, quibus iniuste ademptum est, iccirco plus etiam valent. Non enim numero haec iudicantur, sedpondere Quam autem habet aequitatem, ut agrum, multis annis, aut etiam saeculis ante possessum, qui nullum habuit, habeat; qui autem habuit, amittat? at propter hoc iniuriae genus Lacedaemonii Lysandrum Ephorum expulerunt, Agin Regem, quod numquam antea apud eos acciderat, necaverunt, ex quo eo tempore tantae discordiae securae sunt, ut Tyranni existerent, et optimates exterminarentur, et praeclarissime constituta Resp. dilaberetur. Nec vero solum ipsa cecidit, sed etiam reliquam Graeciam evertit contagionibus malorum, quae a Lacedaemoniis profectae, manarunt latius. Quid? nostros Gracchos T. Gracchi summi viri filios, Africani nepotes, nonne Agrariae contentiones perdiderunt.

5. At vero Aratus Sycionius iure laudatur, qui, cum eius civitas quinquaginta annos a Tyrannis teneretur, profectus Argis Sicyonem, clandestino introitu urbe est potitus; cumque Tyrannum Nioclem improviso oppressisset, sexcentos exsules, qui suerant eius civitatis locupletissimi, restituit, remque pub. adventu suo liberavit Sed, cum magnam adverteret in bonis et possessionibus difficultatem; quod et eos, quos et ipse restituerat, quorum bona alii possederant, egere iniquissimum arbitrabatur, et quinquaginta annorum possessiones movere, non nimis aequum putabat, propterea quod tam longo spatio multa haereditatibus, multa emptionibus, multa dotibus detinebantur: sine iniuria iudicavit, neque illis admimi, neque his non satisfieri, quorum illa fuerant, oportere, cum igitur statuisset opus esse, ad eam rem constituendam pecunia, Alexandriamse proficisci velle dixit, remque integram ad reditum suum iussit esse: isque celeriter ad Ptolomaeum, suum hospitem, venit, qui tum regnabat alter post Alexandriam conditam: cui cum exposuisset, patriam se liberare velle, causamque docuisset: a rege opulento vir summus facile impetravit, ut grandi pecunia adiuvaretur, quam cum in Sicyonem attulisset, adhibuit sibi in concilium quindecim I'rincipes, cum quibus causas cognovit et eorum, qui aliena detinebant, et eorum, qui amiserant, praefecitque aestimandis possessionibus et uti persuaderent aliis, ut pecuniam accipere mallent, et possessionibus cederent: aliis, ut commodius putarent, numerari sibi quod tanti esset, quam suum recuperare. ita perfectum est, ut omnes, constituta concordia, sine querela discederent, ô virum magnum, dignumque qui in nostra Rep. natus esset. Sic par est agere cum civibus, non, ut bis iam vidimus, hastam in foro ponere, et bona civium voci subicere praeconis.

6. At ille Graecus, id quod fuit sapientis et praestantis viri, omnibus consulendum putavit, eaque est summa ratio, et sapientia summi civis, commoda civium defendere, non divellere, atque omnes aequitate eadem continere.

Iosephi Patriarchae providentia curaque, pro totius Aegypti salute suscepta, ad huius loci exemplum tractari atque exornaripoterit, qua non minus Regem, quam Aegyptum totam, vicinasque nationes sibi devinxit, cum nullum opprimeret, omnes sublevaret.

I. In exordio causam exponit, cur alii sese aliis in imperio subiciant, docet que amore id satius, quam metu fieri.

1. Subiciunt se homines imperio alterius et potestati, pluribus de causis. Ducuntur enim, aut benevolentia, aut beneficiorum magnitudine, aut dignitatis praestantia, aut spe sibi id utile futurum; aut metu, ne vi parere cogantur; aut spe largitionis, promissionisque capti; aut postremo, ut saepe in nostra rep. videmus, mercede conducti. Rerum autem omnium, nec aptius est quidquam ad opes tuendas, quam diligi,; nec alius quam timeri, praeclare Ennius:

II. Multorum autem odiis nullas opes posse obsistere, si antea fuit ignotum, nuper cognitum, nec vero huius Tyranni solum, quem armis oppressa pertulit civitas, interitus declarat, quantum odium hominum valet ad pestem; sed reliquorum similes exitus Tyrannorum; quorum haud fere quisquam interitum similem effugit, malus enim custos diuturnitatis metus: contraque benevolentia fidelis est, vel ad perpetuitatem.

2. Sed iis, qui vi oppressos imperio coercent, sit sane adhibenda saevitia, ut heris in famulos, si aliter teneri non possunt. Qui vero in libera civitate ita se instruunt, ut metuantur; his nihil potest esse dementius. Quamvis enim demersae sint leges alicuius opibus, quamvis tremefacta libertas: emergunt tamen haec aliquando aut iudiciis tacitis, aut occultis de honore suffragiis, acrioresautem morsus sunt intermissae libertatis, quam retentae. Quodigitur latissime patet, neque ad incolumitatem solum; sed etiam ad opes, et potentiam valer plurimum, id amplectamur, ut metus absit, charitas retineatur. Ita facillime quae volumus, et privatis in rebus, et in Rep.consequemur.

3. Etenim qui se metui volent, a quibus metuuntur eosdem metuant ipsi necesse est. Quid enim censemus superiorem illum Dionysium, quo cruciatu timoris angi solitum, qui cultros metuens tonsorios, candente carbone sibi adurebat capillum? quid Alexandrum Pheraeum, quo animo vixisse arbitramur? qui, ut scriptum legimus, cum uxorem Theben admodum diligeret, tamen ad eam ex epulis in cubiculum veniens, barbarum et eum quidem, ut scriptum est, compunctum notis Threiciis, districto gladio iubebat anteire: praemittebatque de stipatoribus suis, qui perscrutarentur arculas muliebres, et, ne quo in vestimentis occultareturtelum, exquirerent. o milerum qui fideliorem et barbarum, et stigmaticum putaret, quam coniugem. Nec eum fefellit opinio.: ab ea est enim ipse pro pter pellicatus suspicionem interfectus, nec vero ulla vis imperii tanta est, quae, premente metu, possit esse diuturna. Testis est Phalaris: cuius est praeter ceteros nobilitata crudelitas, qui non ex insidiis interiit, ut is, quem modo dixi Alexander, non a paucis, ut hic noster; sed in quem universa Agrigentinorum multitudo impetum fecit. Quid Macedones? nonne Demetuium reliquerunt? univerlique se ad Pyrrhum contulerunt? quid Lacedaemonios iniuste imperantes? nonne repente omnes fere socii deseruerunt, spectatoresque se otiosos praebuerunt Leuctricae calamitatis.

4. Externa libentius in tali re, quam domestica recordor. Veruntamen quam diu imperium Pop. Rom. beneficiis tenebatur, non iniuriis, bella aut pro sociis, aut de imperio gerebantur, exitus erant bellorum, aut mites, aut necessarii. Regum, populorum, Nationum portus erat, et refugium Senatus, nostri autem magistratus, Imperatoresque ex una hac re maximam laudem capere studebant, si provincias, si socios aequitate, et fide defendissent. Itaque illud patrocinium orbis terrae verius, quamimperium poterat nominari. Sensim hanc consuetudinem et disciplinam iam antea minuebamus? post vero Syllae victoriam penitus amisimus. Desidum est enim videri quidquam in socios iniquum, cum extitisset etiam in cives tanta crudelitas, ergo in illo secuta est honestam causam non honesta victoria, est enim ausus dicere, hasta posita, cum bona in foro venderet, et bonorum virorum, et locupletum, et certe civium, praedam suam se vendere. Secutus est qui in caufa impia, victoria etiam foediore, non solum singulorum civium bona publicaret, sed universas quoque provincias regionesque uno calamitatis iure comprehenderet. Itaque vexatis et perditis exteris nationibus, ad exemplum amissi imperii, portari in triumpho Massiliam vidimus, et ex ea urbe triumphari, sine qua numquam nostri Imperatores ex transalpinis bellis triumpharunt. Multa commemorarem nefaria in socios, si hoc uno sol quidquam vidisset indignius. Iure igitur plectimus, nisi enim multorum impunita sceleratulissemus, numquam ad unum tanta pervenisset licentia; a quo quidem rei familiaris ad paucos, cupiditatum ad multos improbas venit haereditas. Nec vero unquam bellorum civilium semen, et causa deerit, dum homines perditi hastam illam cruentam et meminerint, et sperabunt, quam P Sylla cum vibrasset, dictatore propinquo suo, idem, sexto et tricesimo anno post, a sceleratiore hasta eadem non recessit. Alter autem, qui in illa dictatura scriba fuerat, in hac fuit quaestor urbanus. Ex quo debet intelligi, talibus praemiis propositis, numquam defutura bella civilia. Itaque parietes urbis medo stant, et manent, ii, qui ipsi iam extrema scelere metuentes: rem vero publicam penitus amisimus. Atque in has clades incidimus (redeundum est enim ad propositum) dum metui, quam cari esse, et diligi maluimus. Quae si Pop. Rom. iniuste imperanti accidere potuerunt: quid debent putare singuli?

III. Quod cum perspicuum sit, benevolentiae vim esse magnam, metus imbecillem: sequitur, ut videamus quibus rebus possimus facillime eam, quam volumus, adipisci, cum honore et fide, caritatem.

Imitaturo, vel inmoderato et populari regimine unius aut plurium tyrannidi praeferendo hic locus serviet; vel etiam in unius prudenti iustoque imperio extollendo, e. g. Davidis inter Israelitas, aut losephi in Aegypto.

Exorditur a liberalitatis laude, in qua illam praefert, qua opera potius, quam pecunia aliis subvenit.

Rationem dat quod ecunia facile exhauriatur, non autem opera. 2. quod largitiones saepe corrumpant, eas itaque moderate tantum et in egentes adhibendas, 3 quod largitionem nimiam rapinae alienorum bonorum sequantur 4. largitiones in epulas, munera gladiatoria, ludos, venationes, cum Aristatele contra Theophrastum damnat; quod neque subveniant necessitati, nec augeant dignitatem.

Cum beneficentiae ac liberalitatis duplex si ratio, ut aut opera benigne fiat indigentibus, aut pecunia. Facilior est haec posterior, locupleti praeserrim; sed illa lautior, ac splendidior et viro forti claro que dignior.

1. Quamquam enim in utroque inest gratificandi liberalis voluntas: tamen altera ex virtute depromitur; largitoque, quae fit ex re familiari, fontem ipsum benignitatis exhaurit: ita benignitate benignitas tollitur: qua quo in plures usus sis, eo minus in multos uti possis. At, qui opera, id est virtute, et industria benefici, et liberales erunt: primum, quo pluribus profuerint, eo plures ad benigne faciendum adiutores habebunt: deinde, consuetudine benficentiae paratiores erunt, et tamquam exercitatiores ad bene de multis promerendum.

2. Praeclare in epistola quadam Alexandrum filium Philippus accusat, quod largitione benevolentiam Macedonum consectetur. Quid te (malum) inquit, rationis in istam spem induxit, ut eos tibi fideles putares fore, quos pecunia corrupisses: an tu id agis, ut Macedones non te Regem suum, sed ministrum et praebitorem putent?quo quid sordidius Regi? melius etiam, quod largitionem corruptelam dixit esse. Fit enim deterior qui accipit, atque ad idem semper exspectandum paratior. Hoc ille filio: sed praeceptum putemus omnibus, Quamobrem id quidem non est dubium, quin illa benignitas, quae constat ex opera et industria, et honestior sit, et latius pateat, et possit prodesse pluribus. Nonnunqum tamen est largiendum: nechoc benignitatis genus omnmo repudiandum est: et saepeidoneis hominibus indigentibus de re familiari impertiendum, sed diligenter, atque moderare. Multi enim patrimonia effuderunt inconsulte largiendo. Quid autem est stultius, quam, quod libenter facias, curare, ut id diutius facere non possis?

3. Atque etiam sequuntur largitionem rapinae. Cum enim dando egere coeperunt, alienis bonis manus afferre coguntur. Ita, cum benevolentiae comparandae causa benefici esse velint, non tanta studia assequuntur eorum. quibus dederunt, quanta odia eorum, quibus ademerunt. Quamobrem nec ita claudenda est res familiaris, ut eam benignitas aperire non possit, nec ita reseranda, ut pateat omnibus, modus adhibeatur, isque referatur adfacultates. Omnino meminisse debemusid, quod a nostris hominibus saepissime usurpatum, iamque in proverbii consuetudinem venit, largitionem fundum non babere. Etenim quis potest esse modus, cum et iidem, qui consueverunt, et idem illud alii desiderent.

4. Omnino duo sunt genera largorum; quorum alteri prodigi, alteri liberales: prodigi, qui epulis et vicerationibus, et gladiatorum muneribus, ludorum, venationumque apparatu pecunias profundunt, in eas res, quarum memoriam, aut brevem, aut nullam sint relicturi omnino: liberales autem, qui suis facultatibus, aut captos a praedonibus redimunt; aut aes alienum suscipiunt amicorum causa; aut in filiarum collocatione adiuvant; aut opitulantur vel in re quaerenda, vel augenda. Itaque miror, quidin mentem venerit Theophrasto in eo libro, quem de divitiis scripsit; in quo multa praeclare, illud absurde. Etenim multus in laudanda magnificentia, et apparatione popularium munerum: taliumque sumptuum facultatem, fructum divitiarum putat. Mihiautem ille fructus liberalitatis, cuius exempla pauca posui, multo et maior videtur, et certior. Quanto Aristoteles gravius, et verius nos reprehendit, qui has effusiones pecuniarum admiremur, fiunt ad multitudinem deliniendam. Atii, qui ab hostibus obsidentur, siemere aquae fextarium mina cogerentur, hoc primo auditu incredibile nobis videri, omnesque mirari: sed, cum attenderimus, veniam necessitati dare: (a) subintellige, solemus. in his immanibus iacturis, infinitisque sumptibus nihil nos magnopere mirari, cum praesertim neque necessitati subveniatur, nec dignitas augeatur; ipsaque illa delinitio multitudinis ad breve tempus, exiguumque duratura sit, eaque a levissimo quoque animo, in quo tamenipso, una cum satietate, memoria quoque moriatur voluptatis. Bene etiam colligitur, haec pueris, et mulierculis, et servis, et servorum simillimis liberis esse grata; gravi vero hommi, et ea, quae fiunt, iudicio certo ponderanti, probarinullo modo posse.

Uteris hac thesi vel cum liberalitatem in pauperes, vel cum eorum, qui se proximorum saluti aut commodo omni studio impendunt, reliquorum liberalitati praeferes.

Non licere, Probat 1. quia magis naturae adverstur, quam mors et paupertas, cum tollat societatem generis humani a natura intentam. Quod simili membrorum declarat, quoruns unum ut sanum sit, alterum non corrumpit. Prob. 2. quia leges illud universae prohibent. 3. Quia magis est secundum naturam comitas et iustitia, quam voluptas et opes et prae his commune bonum etiam Herculeo labore, spectandum. 4.Per dilemma infert animi vitio (quale est proximo iniuriam facere) corporis vitium posthabendum esse, quod incurrit qui damnum aliquod patitur. s. Concludit ergo omnibus communem ubique utilitatem, etiam in reprivata spectandam; ne humana societas et ius naturae dissolvatur. 6. Refutat postremo quosdam 1. quidem qui externorum incommodo suum se posse augere male sentiebant. 2. qui idforte sapientibus, et bonis viris, inrebus alteri nonutilibus, et personis noxiis tyrannorum licere existimant. Quamquam haec non satis cum regulis Christianae legis consentiant.

1. Detrahere aliquid alteri, et hominem hominis incommodo suum augere commodum, magis est contra naturam, quam mors, quam paupertas, quam dolor, quam cetera, quae possunt, aut corporiaccidere, aut rebus externis, nam principio tollit convictum humanum et societatem. Sienim sic erimus affecti, utpropter suum quisque emolumentum spoliet, aut violet alterum: disrumpi necesse est eam, quae maxime est secundum naturam, humani generis societarem. Ut, si unum quodque membrum sensum hunc haberet, ut posse putaret se valere, si proximi membri valetudinem ad se transduxisset, debilitari et interire totum corpus necesse esset: sic, si unusquisque nostrum rapiat ad se commoda aliorum, detrahatque quod cuique posit, emolumenti sui gratia: societas hominum et communitas evertatur necesse est, nam, sibi ut quisque malit, quod ad usum vitae pertineat, quam alteri acquirere, concessum est, non repugnante natura. Illud quidem natura non patitur, ut aliorum spoliis nostras facultates, copias, opes augeamus.

2. Neque vero hoc folum natura, id est, iure gentium, sed et legibus populorum, quibus in singulis civitatibus Resp. continetur, eodem modo constitutum est; ut non liceret sui commodi causa nocerealteri, hoc enim spectant leges, hoc volunt, incolumem esse civium coniunctionem: quam qui dirimunt, eos morte, exilio, vinculis, damno coercent, atque hoc multo magis exigit ipsa naturae ratio, quae est lex divina et humana: cui parere quivelit, (omnes autem parebunt, qui secundum naturam volent) numquam committet, et alienum appetat, et id, quodalteri detraxerit, sibi assumat.

3. Etenim multo magis est secundum naturam celsitas animi, et magnitudo, itemque comitas, iustitia, liberalitas; quam voluptas, quam vita, quam divitiae, quae quidem contemnere, et pro nihilo ducere, comparantem cum utilitate communi, magni animi et excelsi est, detrahere autem alteri sui commodi causa, magis est contra naturam, quam mors, quam dolor, quam cetera generis eiusdem: itemque magis est secundum naturam, pro omnibus gentibus, si fieri posset, conservandis aut iuvandis, maximos labores, molestiasque suscipere, imitantes Herculem illum, quem hominum fama, beneficiorum memor, in concilio caelestium collocavit, quam vivere in solitudine, non modo sine ullis molestiis, sed etiam in maximis voluptatibus, abundantem omnibus copiis, ut excellas etiam pulchritudine et viribus, quocirca optimo quisque splendidissimoque ingenio longe illam vitam huic anteponit, ex quo efficitur, hominem naturae oboedientem, homini nocere non posse.

4. Deinde qui alterum violat, utipse aliquid commodi consequatur, aut nihil se existimat contra naturam facere; aut magis fugiendam censet mortem, paupertatem, amissionem etiam liberorum, propinquorum, amicorum; quam facere cuiquam iniuriam. Sinihil existimat contra naturam fieri nominibus violandis: quid cum eo disseras, qui omnino hominem ex homme tollat? sin fugiendum id quidem censet, sed multo illa peiora, mortem, paupertatem, dolorem: errat in eo quod nullum, aut corporis aut fortunae vitium, animi vitiis gravius existimat.

5. Ergo unum debet esse omnibus propositum, ut eadem sit utilitas uniuscuiusque et universorum: quam si ad se quisque rapiat, dissolvetur omnis humana consociatio, atque si etiam hoc natura praescribit, ut homo homini quicumque sint, ob eam ipsam causam tamen, quod is homosit, consultum velit; necesse est secundum eandem naturam omnium utilitatem esse communem. Quod si ita est: una continemur omnes et eadem lege naturae. Idque ipsumsi ita est, certe violare alterum legenaturae prohibemur. Verum autem primum: verum igitur et extremum.

6. Nam illud quidem absurdum est, quod quidam dicunt, parenti se aut fratri nihil detracturos commodi sui causa: aliam rationem esse civium reliquorum. Hi sibinihil iuris, et nullam societatem communis utilitatis causa statuunt esse cum civibus: quae sententia omnem societatem distrahit. Qui autem civium rationem dicunt esse habendam, externorum negant; hi dirimunt communem humani generis societatem; qua sublata, beneficia, liberalitas, bonitas, iustiria funditus tollitur. Quae qui tollunt, etiam adversus Deos immortales impii iudicandi sunt. Ab iis enim constitutam inter homines focietatem evertunt: cuius societatis arctissimum vinculum est, magis arbitrari esse contra naturam, hominem homini detrahere, sui commodi cauta, quam omnia incommoda subire, vel externa, vel corporis, vel etiam ipsius animi, qua vacent iustitia. Haec enim virtus omnium est domina, et regina virtutum.

Forsitan quispiam dixerit: nonne igitur sapiens, si fame ipse conficiatur, abstulerit cibum alteri homini, ad nuliam rem utili? Minime vero, non enim mihi est vita mea utilior, quam animi talis affectio, neminem ut violem commodi mea gratia. Quid? si Phalarim, crudelem Tyrannum, et immanem vir bonus ne ipse frigore conficiatur, vestitu spoliare possit, nonne faciat? Haec ad iudicandum sunt facillima. Nam si quid ab homine, adnullam partem utili, utilitatis tuae causa detraxeris, inhumane feceris; contraque naturae legem, sin autem is tu sis, qui multam utilitatem reip. atque hominum societati, si in vita remaneas, afferre possis; si quid ob eam causam altert detraxeris, non reprehendendum. Sin autem id non sit eiusmodi, suum cuique incommodum ferendum est potius, quam de alterius commodis subtrahendum; non igitur magis est contra naturam morbus, aut egestas, aut quid eiusmodi, quam detractatio atque apperitio alieni Sed communis utilitatis derelictio contra naturam est: est enim iniusta: itaque lex ipsa naturae, quae utilitatem hominum conservat, et continet, decernit profecto, utab homine inerti, atque inutili, ad sapientem, bonum,fortemque virum transferantur res ad vivendum necessariae; qui si occiderit, multum de communi utilitate detraxerit: modo hic ita faciat, utne, ipse de se bene existimans, seseque diligens, hanc causam habeatad iniuriam. Itaque semper officio fungatur, utilitati consulens hominum, et ei, quam saepe commemoro, humanae societati. Nam quod ad Phalarim attinet, perfacile iudicium est, nulla est enim focietas nobis cum Tyrannis, sed potius summa distractio: neque est contranaturam spoliare eum, si possis, quem honestum est necare. Atque hoc omne genus pestiferum atque impium ex hominum communitate exterminandum est. Etenim, utmembra quaedam amputantur, si et ipsa sanguine, et tamquam spiritu carere coeperunt, et nocent reliquis partibus, corporis: sic ista in figura hominis feritas, et immanitas belluae, a communi tamquam humanitate corporis segreganda est.

Serviet cum Magistratum, aut Principem, aut virumprivatum, etiam ab humanitate, et charitate, erga alios laudaveris, contra alium earum virtutum negligentem reprehenderis.

1. Exorditur a studio eorum, qui ad bene beateque vivendum philesophiae se tradiderunt, et praeclare quidem, si virtute id assequi liceat.

2. Diversum tradit animi dolorem, a dolore corporum; cum, licet haec saepe insanabilis, is tamen virtute sanari semper possit.

3. Error noster de sensu doloris per Philosophiae studiumcorrigendus est, quae adversus vitia pro virtute pugnat, qua sola beati sumus.

1. Virtutem ad bene beateque vivendum seipsa contentam esse, etsi difficile est probatu propter tam varia et tam multatormenta fortunae. Tale tamen est, ut elaborandum sit, quo facilius probetur. Nihil est enim omnium quae in Philosophia tranctantur, quod gravius magnifientiusque dicatur. Nam cum ea causa impulerineos, qui primi se ad Philosophiae studium contulerunt, ut omnibus rebus posthabitis totos se in optimae vitae statu exquirendo collocarent; profecto spe beate vivendi tantam in eo studio curam, operamque posuerunt. Quod si ab iis inventa, et perfecta virtus est, et si praesidii ad beate vivendum in virtute satis est: quis est, qui non praeclare, et abillis positam, et a nobis susceptam operam philosophandi arbitretur? sin autem virtus subiecta sub varios, incertosque casus, famula fortunae est, nec tantarum virium est, ut se ipsa tueatur: Vereor, ne non tam virtutis fiducia nitendum nobis sit ad spem beate vivendi, quam vota facienda videantur.

2. Equidem eos casus, in quibus me fortuna vehementer exercuit, mecum ipse considerans, huic incipio sententiae diffidere: interdum etiam humani generis imbecillitatem, fragilitatemque extimescere. Vereorenim, nenatura, cum corpora nobis infirma dedisset, iisque, et morbos insanabiles, et dolores intolerabiles adiunxisset, animos quoque dederit, et corporum doloribus congruentes, et separatim suis angoribus et molestiis implicatos. Sed in hoc me ipse castigo, quod ex aliorum, et ex nostra fortasse mollitie, non ex ipsa virtute, de virtutis robore existimo. Illa enim, simodo est ulla virtus (quam dubitationem avunculustuus, Brute, sustulit) omnia quae cadere in hominem possunt, subter se habet; eaque despiciens, casus contemnit humanos: culpaque omni carens, praeter se ipsam, nihil censet ad se pertinere.

3. Nos autem omnia adversa, tum venientia metu augentes, tum maerore praesentia; rerum naturam, quamerrorem nostrum, damnare malumus. Sed et huius culpae et ceterorum vitiorum, peccatorumque nostrorum omnes a philosophia petenda correctio est. Cuius in sinum cum a primis temporibus aetatis nostra voluntas, studiumque nos contulissent, his gravissimis casibus in eundumportum, ex quo eramus egressi, magna iactati tempestate consugimus. O vitae philosophia dux: ô virtutis indagatrix, expultrixque vitiorum, quid non modo nos, sed omnium vita hominum, sinete, esse potuisset? tu urbes peperisti: tu dissipatos hommes in societatem vitae convocasti: tu eos inter se primo domiciliis, deinde coniugiis, tum literarum et vocum communione iunxisti: tu inventrix legum, tu magistra morum, et difciplinae fuisti. Adte confugimus: a te opem petimus: tibinos, ut antea magna ex parze, sic nunc penitus, totosque tradimus, est autem unus dies bene, et ex praeceptis tuis actus, peccantis immortalitati ante ponendus. Cuiusigitur potius opibus utamur, quam tuis? quae et tranquilhtatem largita nobis es, et terrorem mortis sustulisti? Motus turbulenti, iactationesque animorum incitatae, et impetu inconsiderato clatae, rationem omnem repellentes, vitae beatae nullam partem relinquunt. Quis enim potest, mortem aut dolorem metuens, quorum alterum saepe adest, alterum semper impendet, esse non miser? quid si idem (quod plerumque sit) paupertatem, ignominiam, mfamiam timet: si debilitatem, caecitatem; si denique, quod non singulis hominibus, sed potentibus poulis saepe contingit, fervitutem: potest eatimens esse quisquam beatus? quid, qui non modo ea futura timet, verum etiam fert, sustinerque praesentia? adde eodem exilia, luctus, orbitates. Qui rebus his fractus aegritudine eliditur, potest ne tandem esse non miserrimus? quid vero illum, quem libidinibus inflammatum, et furentem videmus, omnia tabide appetentem, cum inexplebili cupiditate, quo que affluentius voluptates undique hauriat, eo gravius, ardentiusque sitientem; nonne recte miserrimum dixeris? quid elatus ille levitate, inanique laetitia, et exsultans, et temere gestiens, nonne tanto miserior, quanto sibi beatior viderur? ergo ut hi miseri, sic contra illi beati, quos nulli metus terrent, nullae aegritudines exedunt, nullaelibidines incitant, nullae futiles laetitiae exsultantes languidis liquefaciunt voluptatibus. Ut maris igitur tranquillitas intelligitur. nulla ne minima quidem aura fluctus commovente: Sic animi quietus et placatus status cernitur, cum perturbatio nulla est, qua mo veri queat. Quod si est qui vim fortunae, qui omnia humana, quaecumque accidere possunt tolerabilia ducat, ex quo, ne timoreum, necangor attingat: idemque, si mhil concupiscat, nulla efferatur animi inani voluptate, quid est, cur is non beatus sit? et si haec virtute efficiuntur, quid est, cur virtus ipsa per se non cffciatbeatos.

Imitanti velin singularibus personis serviet, ut si, e g D. Augustinum post varias huius vitae iactationes, denique in sola virtute acpietate huius vitae quietem assecutum doceat, vel si in vita Christiana pie tranquilleque transigenda, nullam breviorem verioremque disciplinam esse tradat, quam quae in Dei unius voluntate homini suadeat esse acquiescendum.

1. In exordio supponit, viroforti, ut libero tranquilloque sit animo, cupiditatem gloriae et quandoque etiam imperia deponenda esse, ideoque Philosophos, nonnullosque viros graves, sese a populo segregasse, quaesisseque illud ipsum quod alii in principatu quaerunt, videlicet, ut liberi suo arbitratu viverent.

2. Asserit facilius id quidem solitarios assequi, sed laudabilius alios rebus praefici quibus facultasnon deest. Ratio estquia licet illi gloriam recte aspernentur, videntur tamen motestiarum, repulsae metu tangi, ut tales, qui voluptatesquidem negligunt, dolores tamen non ferunt. Videri itaque Reipubl. curam idoneis subterfugiendam non esse.

3. Statuit Rempubl. administrantibus maiorem animum et despicientiam rerum humanarum necessariam, quam privatis Philosophis, ob graviores casus motus que cavendum vero inpri mis illis, ne quidtemere aggrediantur.

1. Cavenda est viro forti omnis gloriae cupiditas, eripit enim libertatem, pro qua magnanimis viris omnis debet efse contentio. Nec vero imperia expetenda, ac potius non accipienda interdum, aut deponenda nonnumquam, vacandum autem est omni animi perturbatione, tum cupiditate, et metu, tum eriam aegritudine, et voluptate animi, et iracundia, ut tranquillitas animi adsit et securitas, quae afferat tum constantiam, tum etiam dignitatem. Multi autem, et sunt, et fuerunt, qui eam, quam dico, tranquillitatem expetentes, anegotiis publicis se removerunt, ad otiumque perfugerunt, in his et nobilissimi Philosophi longeque principes, et quidam homines severi, et graves nec populi, nec principum mores ferre potuerunt: vixeruntque nonnulli in agris, deletari re sua familiari. His idem propositum fuit, quod et regibus, ut ne qua re egerent, ne cui parerent, libertate uterentur, cuius proprium est sic vivere, ut velis. Quare, cumhoc commune sit potentiae cupidorum cum iis, quos dixi, otiosis: alteri se adipisci id posse arbitrantur, si opes magnas habeant; alteri, si contenti sint, et suo, et parvo.

2. In quo quidem neutrorum omnino contemnenda est fententia: sed et facilior, et tutior et minus aliis gravis, aut molesta vita est otiosorum: fructuosior autem hominum generi, et ad claritatem amplitudinemque aptior corum, qui se ad rempubl. et ad magnas res gerendas accommodaverunt, quapropter et his forsitan concedendum sit rempubl. non capessentibus, qui excellenti ingenio, doctrinae sese dediderunt, et iis, qui aut valetudinis imbecillitate, aut aliqua graviore caussa impediti, a republ. recesserunt, cum eius administrandae potestatem aliis, laudemque concederent, quibus autemtalis nulla est caussa, si despicere se dicante ea, quae plerique admirentur, imperia et magistratus, his non modo non laudi, verum etiam vitio dandum puto, quorum iudicium in eo, quod gloriam contemnant, et pro nihilo putent, difficile factu est non probare: sed videnturlabores et molestias, tum offensionum, tum repulsarum, quasi quandam ignominiam, timere, et infamiam, sunt enim, qui in rebus contrariis parum sibi constent; voluptatem severissime contemnant, in dolore sint molliores: gloriam negligant, frangantur infamia: atque ea quidem non satis constanter. Sed iis; qui habent a natura adiumentarerum gerendarum, abiecta omni cunctatione, adipiscendi magistratus sunt, et gerenda resp. est. Nec enim aliter, aut regi civitas, aut declarari animi magnitudo potest.

4. Capessentibus autem remp. nihil minus, quam Philosophis (haud scio an magis etiam) et magnificentia, et despicientia adhibenda est rerum humanarum; quam saepe dico; et tranquillitas animi atque securitas: si quidem, nec anxii futuri sunt, et cum gravitate, constantiaque victuri, quae eo faciliora sunt Philosophis, quo minus parent multa in corum vita, quae fortuna feriat; et quo minus multis rebus egent; et quia, si quid adversi eveniat, tam graviter cadere non possunt, quo circa non sine causa maiores motus animorum concitantur: maioraque efficienda remp. gerentibus, quam quietis, quo magis his, et magnitudo animi est adhibenda, et vacuitas ab angoribus. Ad rem gerendam autem qui accedit, caveat, ne id modo consideret, quam illa res honesta sit; sed etiam, ut habeat esficiendi facultatem, in quo ipso considerandum est, ne aut temere desperet propter ignaviam, aut nimis confidat propter cupiditatem, in omnibus autem negotiis prius, quam aggrediare, adhibenda est praeparatio diligens.

Imitaberis, si ostendas viro religioso solitudinem potius, et vacationem ab omni cura, quam dominatum aliorum affectandumesse, quod si tamen rebus, inter suos, domiforisque cumimperio administrandis idonei sunt, hanc non deberc curam subterfugere; anime tamen rerum simul humanarum despicientiam amplecti. Hoc in S. Ignatio Loiola factum praedicare etiam poteris.

I. In Exordio docet, neminem sua sorte contentum, aliena laudare, fastidire propria, per enumerationem partium.

Simili illud navigantium, qui ignari sint quo tendant, illustrat.

II. Ad propositionem per transitionem veniens, quaerit, vitane activa hominum contemplativae Philosophorum praeferenda sit?

III. In confirmatione vitam activam pro se agentem introducit, idque per enumerationem omnium, qui Reipubl prosint, adversus Philosophorum contemplationem Reipubl inutilem.

2. Tribus illud similibus illustrat, navigantium, ubi omnibus collaborandum: corporis humani, in quo singulis membris sua sunt officia: aedificiorum, quae singuli lapides sustinent, et ubique, praecipuis (qualis, inter homines, sapiens est) deficientibus, praecipuam cladem docet sentiri.

3. Ratione idem probat, quia nulla illius sapientiae dignitas est, cuius nullus est fructus, quod variis comparationibus ostendit, tum similium, tum exemplorum, Phidiae. Nestoris, Ulyssis, Herculis, ac lovis.

4. Ratio altera est, quod in actione virtus consistat, quae pericura omnia superat. Ubi timidos refutat ex comparatione gubernatoris in navi, et in bello imperatoris, quorum est periculis non terreri; tum oppositione exemplorum, qua Epicuro Platonem, Xenophontem, Diogenem; Sardanapalo Cyrum et Ulyssem obicit.

I. Disficile est invenire vitam undequaque perfectam, sicut et hominem. Nullam enim facrle dixeris, cui nonaliquid ad perfectionem summam. Semperque ea potior dicenda est reliquis, cui quam minimum deest. Sic urbanorum felicitatem praedicat agricola, quod iucundum hilaremque vitam agant. Contra qui in concionibus et iudiciis versantur, magnaque in iis auctoritate pollent, fortem deplorant suam, nec aliud optant, quam ut cum rattris, et parvo aliquo surculo res sibi esse possit. Militem audics vitam pacificam laudibus in caelum efferre: eum contra qui bellum non expertus est, militarem admirari. Quod si Deus aliquis singulis vitam, quam agunt, praesentisque conditionis habitum (ut in scena fieri solet) exuat, quaeque nunc aliorum sunt pro iis inducat, nihilominus ipsi illi priora optabunt iterum, praesentia contra deplorabunt. Ita nihil est, quod facile probent homines, sed queruli semper et morosi vitam transigunt, net quae propria illis sors esse voluit, amplectuntur. Et vulgi quidem vota ac fastidia nihil esse referre (non magis, quam pecudum, aut brutorum mehercule) ipsos vero Philosophos merito accuses, ut infelices, qui cum nihil aliud iactent, quam prudentiam, recte vivendi modum, usumque rationis: nondum tamen sibitemperare possunt, quin secum partim, partim cum aliis rixentur, ac de vitae genere, quam ingressuri sunt, contendant.

Qui idem merito agere videntur, quod gubernatores solent, qui cum omnia, quae ad navigationem pertinent, diligenter praeparaverint, navem maximam, apparatum firmissimum, instrumentorum copiam, nautarum obsequium, accurratam artis peritiam, aptumque saburrae onus, in ipsa tamen navigatione errant, nec satis, quo eundum sit, inveniunt; cum multos quidem portus videant, nullum tamen certum.

II. Reliquos igitur cum sas vivendi ratione praetermittamus: quales sunt, qui in mediis voluptatibus liquescant, qui terram colunt, qui in mari errant, quo stipendia merent, qui in concionibus clamant, qui in iudiciis volutantur: Et ut in corporum certaminibus homines infirmi, et qui sola victoriae spe plus audent, quam oportet, cito deficiunt; at qui virtute fretus in certamen descendit, constanter perdurat, ac de victoria contendit, ita in hoc vitae certamine reliquos omnes eiectos esse a nobis.et succubuisse putemus; solaque interea Contemplativa inter se vita et activa, tamquam aemuli duo, et qul de victoria contendere debeant, rationis armis in praesentia concurrant. Utra ergo prior in hoc iudicio nostro causam suam aget? Certe Activa, me iudice: vel quod praesentis animi sit, et confidentior, vel quo versari cum populo, meliusque vivere consuerit. Quam ita causam agere suam fingamus.

III. Si quis, ubi primum vitam hanc ingredimur singuli mortalium, quasi imperator urbis aut conditor, nascentes exciperet, qui pedem inferre portis non permitteret, nisi prius audiret enobis, quod vel opus, vel quam in commune Reip bonum utilitatem conferre possint singuli; architectos responsuros arbitror, suum esse, lapides componere; atque ex iis munimenta, quibus abuniuria aestus frigorisque tuti esse possint homines, exstruere, Textores licio, et subtegmine vestes contexere, quae simul tegant et exornent corpora. Faber lignarius aratrum se afferre dicet, aut grabatum, et si quid praeterea ab arte illius exspectatur. Ferrarius, quaecumque ex aere, autferro, tam belli quam pacis tempore fieri solent. Etiamilla quae voluptatis tantum causa fiunt, ut veri simile est, admittentur, Quo in genere pictores, statuariosque pono, quorum ars oculos oblectat. Quibus unguentarios adde, coquosque, et qui odores ac fumos venditant, tum quotquot, veltibiis, vel cantu, veltripudiis aurium voluptati student, Sed et aliquis, ut morionem, aliquis ut mirionem agat, advocabitur, alius ut verbis delectet, et sermonibus. Sicut Homerus in mediis quoque castris Nirei formae locum dedit. Adeo, ut nemo sine ulla, quod dici solet, symbola vitam hanc intret: qui aut usum aliquem, aut artem praebeat, aut voluptatem.

I. Esto. Quod ex omnibus opus Philosophi dicemus esse? Neque enim solum hunc sine utilitate ulla tamquam fucum intrasse, sed ut sociale animal, et qui ad communem vitam aliquid conferre possit, non minus, quam reliqui, omnibus notum est. Quam ergo dicemus in hac societate adferri a Philosopho symbolam, aut quo in ordine hunc virum ponemus? An inter operarios cum Tuchio, aut coquos cum Mithaeco, aut miriones cum Phrynione,aut ridiculos cum Philippo, aut populi Principes cum Cleone? solusne hic sine tribu, lareque, quod dici solet, vagabitur? habet certe et ille opus suum; quod tamen sit ignoro. Si ex ipso quaeras: otium dicet ago, solusque mecum rerum naturam contemplor, multaque varietate me pasco.

2. Nae tu beatus es, cum hoc otio tuo, mihomo: siquidem si navem conscendises, ut video, non tantum non gubernatoris, sed neremigis quidem fungi velles munere. imo nec iuvare eos, qui discurrunt, et aliquid ad salutem navis conferunt, nec saltem agiles vectores imitari, qui, quamvis nautae non sint, interdum tamen aut rudentem tangunt, aut si magna sit tranquillitas, remum in manus sumunt. Sed in eorum numero; qui sine ullo usu iacent, et vehuntur, nihil aliud, quam podus, quod dici solet, navis. Nisi forte existimes, minus auxilio egere urbem in terra, ut esse salva possit, quam navem in mari. Multo magis illa in terra, ut arbitror; in qua pauci sunt, qui aliquid agunt, cum sarcina sit maxima. Adde quod urbs sit constitutio quaedam, quae e diversorum subsidiis composita et conslata est, sicut corporis necessitas diversis partibus eget, quae dum singulae aliquid ad obsequium totius conferunt, totum servatur. Sustinent pedes, operantur manus, vident oculi, audiunt aures atqueita deinceps, ne simproli xior. Iam ponamus a Phrygio illo fabulatore fingi fabulam, in qua introducantur pedes, qui reliquis corporis partibus succenseant, negentque se labore suppeditare amplius, aut tanto oneri diutius ferendo esse, sed otiari imposterum velle. Dentes vicissim, cibum qui tantae sufficiat turbae, molere se et praeparare posse. Atque ita singulae incipiant, neglecto opere suo, contemplationi vacare. Quem alium fabulae finem exspectas, quam ut homo moriatur. Eodem modo in Reipublicae corpore agitur. In quo si singuli, taedio laboris, nihil reliquis suppeditent, sed abrupta societate quisque otiariincipiat, quid obstabit, quo minus pereat corpustotum, et dissolvatur. An arbitratis sola aedificia quamdiu inter se cohaerent lapides, vincta manere et consistere, sinminimum e tota compage tollas, tota dissolvi: universae vero vitae salutem non ex aptainterse partium commissione pendere? Praeterea si aliicessare incipiant, nemo adhuc sentit; sicut Thersites die scessu suo e castris Graecos non turbasset: achilles contra, dum irascitur, dum in tentorio suo quiescit, dum otio, dum cithara, et cantu animum oblectat suum, plurimis malis exercitum implevit. Cuius enim iuvare potest praesentia, illius nocere necessario debet absentia. Quis autem ille est, quem contemplari, quem veritati operam dare, quem otiari debere dicis, nisi vir prudens et sapiens? Quid ergo? Num in navi, qui optime gubernat, locum suum aliis cedit, qui minime possunt? aut Imperator exercitus imperium suum tradit iis, qui imperare nesciunt?

3. Praeterea non possum videre, quid omnino minus cum gloria ac dignitate sit coniunctum, quam ut veritatem aliquis cognoscat, sterilemque in animo suo Thesaurum, inertem, atque infoe cundum colligat, qui neque ipsi, neque alii cuiquam prodesse possit. Nisi forte auditus pulcher videtur tibi, ut audiastantum, non ut concentum aliquem percipias: aut visus, ut videas tantum, non ut solis lumen aspicias; aut divitiae, licet apud aliquem sine ullo usu in terra defossae iaceant. Eodem modo scientiae, ne singula commemorem, quis usus esse potest, nisi exerceamus, in quibus prodest scientia. Quid enim medico cum scientia, nisi ex prae scripto eius recte valeat? Quid Phidiae cum arte sua, nisi ebori eam admoveat, et auro? sapiens introducitur ab Homero Nestor: vide tamen effectum illius sapientiae. Conservationem, dico, exercitus, pacem Reip liberorum obsequium, populi virtutem. Sapiens Ulysses: sed opera eius video terra marique gesta.

Sapiens et Hercules; non sibi tamen; sed ut per terras omnes et maria sapientiam suam diffunderet. Hic enim est, qui tot feras sustulit, Tyrannos mofficio continuit, servientibus libertatem peperit, liberis leges tulit, iustitiam confirmavit, statuta sanciit: qui denique veritatem in verbis, in agendo regiam viam secutus est. Quod si procul a societate hominum vitam ducere, siotiari, si sapientiam tranquillam sequi maluisset Hercules, pro Herculerevera Sophista suisset, nec quisquam cum Iovis filium dicere ausus esset. Quia necipse Iupiter otiatur. Nam cum co et moveri caelum, et nutrire terra, et fluere fluvii, et aquae in marelabi, et vices suas mutare anni tempestates desinerent. nec Parcae denique munus suum partisi, nec Musaecanere pergerent. Ceffaret et virtus hominum, et vita reliquorum animalium, et fructuum fecunditas Totum de. nique universum hoc in se abire denuo et confundi in ciperet. Nunc vero administratio Iovis indefessa, perpetua, ac vigilantissima cum sit, ne unquam deficiat, aut ab opere suo recedat, perpetuae quoque conservationis rebus creatis causa est. Hoc est, cur bonos reges Iovique quam simillimos mo. neat insomnis Iupiter.

Haec cum videat Philbsophus, nec Iovem tamen, nec Herculem, nec Reges bonos imitabitur? sed vitam potius ho. minis in solitudine nati, desertam, a so cietate alienam ducet; vitam Cyclopum, nonhominum. His tamen ipsis, cum terra, ut Poeta ait, triticum ferret, hordeumqurue.

Nihilominus singuli uxoribus suis, et liberis leges dictabant, necnihil erat, quod agerentl Nihil enim omnino agere, cui conveniat, nisi mortuo?

4. Quod si actio cum virtute coniuncta non esset, praestaret iurtutem sequi; actionem omittere: at si contra virtus non in verbis, sed in opere, atque in actione, quae societatem humanam respicit, atque vitae ciulhsusu consistit, haee potissimum sequenda sunt, cum quibu ipsa quoque virtus habere possit.

ut Boetius Poeta ait, at

Nisi quis athletam laudet, qui ante sudorem coronam postularer. Atqui. dices, eum, qui in Reipublicae administratione versatur, periculum sequitur, damna, insidiae, invidia, exilium, mors et infamia. Quid si cogitare codem modo gubernator incipiat, infidam esse, plen amque periculorum navigationem, et laborum: multa esse incerta in ea, tempestatem undique imminere et ventos. Quid si cogitare eodemmodo dux belli incipiar; ambiguos esse belli exitus, periculum aequum utrique, discrimina maxima esse in proximo, vicinam mortem. Haec siilli cogitent, quicquam obstabit, quo minus nemo in mari naviget, libertatem suam, ne per somnium quidem, Imperatorum penuria vulgus tueatur: omnes denique vitam lumbricis similem, timidam, inertemque inter metus, transigant? Sardanapalivitam dicis, Epicuri vitam narras. Opponamushicalios, Sardanapalo quidem Cyrum, Persam Assyrio: qui cum otiose posser tranquilleque vivere, laborarc tamen maluit, expeditioncs suscipere, sitire saepe, saepe esurire, nec ullis, aut noctu, aut iaterdiu temperare molestiis, quo Pessas suos liberaret. Oppone et Epicuro multos alios. Graeco Graecos. Ex Academia Platovem, e castris Xenophontem, e ponto Diogenem, Plato unius amici pauperis causa, qui in exlum coniectus erat, tantum tamque potens regnum adortus est; neque terram ullam, aut mare peragrare dubitavit; non iram tyrauni, aut exilium, non pericula ulla metuit, ut vel tantillum praeter Philosophi officium faceret. Cum tamen in Academia sua contemplari, et veritatis studio sese explere poslet. Xenophontem ex longo otio, rerumque contemplatione ad militiam, munusque Imperatorium, et conservanda tot Graecorum milia, vocat Proxenus, cmittit Apollo, et cum Apolline Socrates. nam, de instituto Diogenis, quid necesse est dicere, qui relicto socie suc, vicinas gentes adiit, non segnis, me Hercules, aut ignavus morum inspector, sed qualis Ulysses ille:

Adeo ut nec sibi ipse parceret, sed plecteret, cum necesse cssct, multasqurue cxhibcrcr molestias.

Proxime imitaberis si vel Religiosorum illorum vitam, quae vitam activam contemplationi miscet, ceteris praeferas, vel glorio sius asseras bellafeliciter gerere, quam scribere, vel illorum explodas haereticorum sententiam, qui sola fide hominem coram Deo asserunt iustificari, operibus tamquam mpuris et epprobrio dignis minime requisitis. Remotius imitaberis. si peregrinationem ad diversa orbis loca institutam, vitae solitariae inter familiares praeferas.

I. Principio Graecorum sententiam rationesque proponit, qusbtu dissuadebant plurem amicitiam nisi utiles essent. Contra statuit in amicitia gratuita plurimum boni esse.

II. Probat et refutat Graecos 1. Ab adiunctis. Quia licet curae aliquid molestiaeque, suo in cultu, haberet amicitia; tamen iccirco non esset fagienda, cum omnis virtus curam molestiamque habeat.

Probat 2. A Causa. Quod, qui virtute delectatur, etiam amicitia, quae ex illa ortum habet, delectari debeat. bonienim benos ob similit udinem amare coguntur.

Probat 3. Ab attributis. Quodili, qui opxlenti simul, et virtute sunt praediti, plerumque et liberales sint. ideoque non colant propter indigentiam amicitids; licet utilitas ex amicitia sequi soleat.

3. A contrario, Quod siqui opulentorum absqve amicitiae vivant, id tyrannorum proprium viaeri, qui cum metuantur, non coluntur nisi ficta amicitia, ut Tarquinius expertus est. Quod si quis etiam potentium et divitum sint, negligentes amicitiae, eo quod utilitatem ex ea non sperent; hes illud, qued in viia pulcherrimum iucundissimumque sit, aliu levioribus fortunsbonis postponere.

I. Qu busdam, quos audio sapientes habitos in Graecia, placuisse opinor mirabilia quaedam. (Sed nihil est, quodilh non persequantur suis argutis) partim fugiendas esse nimias amicitias, ne necesse sit, unum solicitum esse pro pluribus; satis superque esse sibi suarum cuiquererum curam; alienis nimis implicari molestum esse. Quam laxissimas habenas habere amictiae, quas vel adducas, cumvelis, vel remittas: caput enim esse ad bene bea eque vivendom secumtatem; qua frm non possit animas, si tamquam parturiat unus pro pluribus. Alios autem dicere, aiunt ctiam, multo inhumanius: quem locum breviter perstrinxipaulo ante: praesidiadiumentique causa, non benevolentiae, neque caritatis, amicitias esse experendas: itaque ut quisque minimum firmitatis habeat, mm mumque virium, ita amicitias appetere maxime. Ex eofieri, ut mulierculae magis amicitiarum praesidia quaerant, quam viri; et inopes, quam opulenti; et clamitosi, quam il, qui putantur beati. ô praeclaram saprentiam! solem enim e mundo tollere videntur, qui amicitiam e vita tollunt: qua nihil a Diis Immortalibus melius habemus, nihil iucundius.

II. Quae est enim ea securitas? specie quidem blanda, sed de re ipsa multis locis repudianda est. neque enim est consentaneum, ullamhonestam rem actionemve, ne solicitus sis, aut non suscipere, aut sulceptam deponere. Quodsi curam fugimus; virtus fugienda est; quae necesse est, ut cum aliqua cura ressibi contrarias aspernetur, atque oderit, ut bonitas malitiam, temperantia libidinem, ignaviam fortitudo. Itaque videas rebus iniustis iustos maxime dolere, imbecillibus fortes, flagitiosis modestos. Ergo hoc proprium est animi bene constituti, et laetari bonis rebus, et dolere contrariis. Quamobrem si cadit in sapientem animi dolor, qui profecto cadit, nisi ex eius animo exst rpatam humanitatem arbitremur: quae causa est, cur amicitiam funditus tollamus, e vita, ne aliquas propter eam sucipiamus molestias? quid enim interest, motu animi sublato, non dico inter pecudem et hominem, sedinter hominem, et saxum, aut truncum, aut quidvis generis eiusdem? Neque enim sunt isti audiendi, qui virtutem duram, et quasi ferream esse volunt: quaequidem est tum multis in iebus, tum in amicitia tenera atque tractabili; ut et bonis amici quasi diffundatur, et incommodis contrahatur. Quamobrem angor iste, qui pro amico saepe capiendus est, non tantum valet, ut tollat evita amicitiam: non plus, quam ut virtutes. quia nonnullas curas et moiestias afferunt, repudientur.

2. Cum autem contrahat vitus amicitiam, ut supra dixi, si qua significatio virtutis eluceat, ad quam se similis animus applicet, et adiungat: id cum contingt, amor tibi cxoriatur necessecst. quid enim tam absurdum, quam delectari multis inan bus rebus, ut honore, ur gloria, ur aedisicio, ut vestitu, cultuque corporis; animo autem virtute praedito, eo, qui vel amare, vel, ut ita dicam, redamari possit, non admodum delectari? nihil est enim remuneratione benevolentiae, nihil vicissitudine studiorum, officiorumque iucundius. Quod si etiam illud addimus (quod recte addi potest) nihil esse, quod ad se rem ullam tam alliciat, et contrahat, quam ad amicitiam similitudo: concedatur profecto verum esse, ur bonos boni diligant, adsciscantque sibi quasi propinquitate coniunctos, atque natura. Nihil est enim appetentius similium sui, nihil rapacius, quam natura. Quamobrem hoc quidem, Fanni et Scaevola, constat, ut opinor, bonis inter bonos quasi necessariam benevolentiam esse: qui et amicitiae fons a natura constitutus. Sed eadem bonitas etiam ad multitudinem pertinet. non est eniminhumana virtus, neque superba; quae etiam populos universos tueri, ei que optime consulere debeat: quod non facere profecto, si a car tate vulgi abhorreret.

3. Atque etiam mihi quidem videntur, qui utilitatis causa fingunt amicitias, amabilissimum nodum amicitiae tollere. non enim tam utilitas parta per amicum, quam amici amoripse delectat: rumqueillud fit, quod ab amico estprofectum, iu cundum, sicum amore, et studio est profctum: tantumque abest, ut amicitiae propter indigentiam colantur, ut ii, qui opibus, et copirs, maximeque virtute praediti, in qua plurimum est praesidu, minimealterius indigeant, et liberalissimi sint et beneficentissimi. Atque haud scio. anne opus sit qu dem, nihil unquam omnino deesse amicis. Ubi enim studia nostravigu ffent, si numquam studio, numquam consilio, numquam opera nostra, nec dominec militiae Scipio eguisset?nonigitur utilitatem amicitia, led utilitas amicisiam secuta est. Non ergo erunt homines divitiis affluentes audiendi, si quando de amicitia, quam nec ratione habent cognitam, disputabunt. Nam quis est (pro Deum fidem atque hominum!) qui velit. ut neque diligat quenquam, necipse ab ullo diligatur, circumfluere omnibus copiis, atque in omnium rerum abundantia vivere? haec enim est tyrannorum vita nimirum: in qua nulla fides, nulla caritas, nulla stabilis benevolentiae potest csse fiducia: omnia semper suspecta, atque solicita; nullus locus est amicitiae. Quis cnim aut eum diligat, quem metuit, aut cum a quo se metui putat? coluntur tamen simulatione amicitiae duntaxat adtempus. Quod si forte, ut sit plerumque, ceciderint; tum intelligitur, quam fuerint inopes amicorum Quod Tarquinium dixisse ferunt; tum. cum exulasset, se mtellexisse, quos fidos ami. cos habuisset, quosque infidos, cum iam neutris gratiam referre posset. Quamquam miror, in illa superbia, et importunitate si quenquam habere potuir. Atque ut huius, quem dixi, meres veros amicos parare non potuere: sic multorum opes praepotentium excludunt amicitias fideles, non enim sola ipsa fortuna coeca est. sedeos etiam plerumque efficit coecos, quos complexa est. Itaque ill efferuntur fastidio fere, et contumacia: neque qu dpiam insipientefortunato intolerabilius fieri potest. Atque hoc quidem vide. relicet, cos, qui antea commodis fuerunt moribus, imperio, potestate, prosperis rebus immutati, spernique abiis veteres amicitias, et indulgeri novis. Quid autem stultius, quam, ut plurimum copiis, facultatibus, opibus possint, cetera parare quae parant, pecuniam, equos, famulos, vestes egregias, vasa pretiosa; amicos non parare, optimam et pulcherrimam vitae, utita dicam, supel'ectilem? etenim cetera cumparant, cui parent, nesciunt. nec cuius causa laborent: ius enim est istorum quodque, qui vincit viribus: amicitiarum sua cuique permanet stabilis et certa possessio; ut etiamsi maneant, quae sunt et quasi dona fortunae; tamen vita inculta, et deserta ab am cis non possit csse iucunda.

Imitaberis, si in amicitiis diligendis lonatham in Davidenullam utilitatis propriae. sedtantum virtutis rationem babuisse sradas. Vel sietiam doceas, saenctos homines, Angelosque, tum ipsum etiam Christum, iure am andos ob insignem virtutem, et submissionem, qua nos, ut pares, suo amore dignantur, etc.

1. Docet lmperaterem verum non esse quis suis cupiditats. bus serviat.

2. Sapientes taentum liberos.

3. Improbos omnes servos esse, quod simili illustrat.

4. Servire quot quot rebus domi splendidis addssti sunt. Secus quam M. Curius.

5. Servire quotquot potentioribus opum aut honoris studio addicuntur exemplo Crassi.

1. Lauderur vero hicimperator, aut etiam appelletur, aut hoc nomine dignus putetur; sed quomodo, aut cui tandem hic libero imperabit, qui non potest cupiditatibus suis imperare? refrenet primum libidines, spernat voluptates, iracund amteneat, cocrceat avaritiam, ceteras animi labes repellat: tum incipiat aliis imperare, cum ipse improbissimis Dominis, dedecori, ac turpitudini parere desierit, dum quidem his oboediet, non modo Imperator, sed liber habendus omnino non erit.

2. Praeclare enim hoc usurpatum a doctissimis, quorune auctoritate non uterer, si mihi apud aliquos agrestes haec habenda esset oratio: cum vero apud prudentissimos loquar, quibus haec inaudita non sunt: cur ego simulcm, me, si quid in his studiis operae posuerim, perdidisse? Dictum est igitur ab eruditissimis viris, nisi sapientem liberum esse neminem. Quid est cnim libertas? potestas vivendi, ut velis. Quisigitur vivit, ut vult, qui recta sequitur, qui gaudet officio, cui vivendi via considerata, atque provisa est? qui legibus non propter metum parit, sed eas sequitur, atque colit, quia id salutare maxime esse iudicat: qui nihil dict, nihil facit, nihil cogitat denique, nisi libenter, aclibere? cuius omnia consilia, resque omnes, quas gerit, ab ipso proficiscuntur, eodemque referuntur: nec est ulla res, quae plus apud eum polleat, quam ipsius voluntas atque iudicium: cui quidem etiam, quae vim habere maximam dicitur, Fortunaipsa cedit: quae, sicut sapiens Poeta dixit, suis ea cuique fingitur moribus. Soliigitur hoc contingit sapienti, ut nihil faciat invitus: nihil dolens, nihil coactus, quod etsi ita esse, pluribus verbis disserendum est: illud tamenbrevi conficiendum est, nisi qui ita sit affectus, csse liberum neminem.

3. Igirur omnesimprobi, servi, ne hoc tam re est, quam dicto inopinatum atque mieabile, non cnim ita dicunt, eos esse fervos, ut mancipia, quae sunt dominorum facta nexu, aut aliquo iure civili: sed si servitus sit, sicut est, oboedientia fracti animi, et obiecti, et arbitrio carentissuo, quis neget omnes leves, omnes denique improbos esse servos? An ille mihi hber videatur, cuimulier imperat? cuileges imponit, praescribit, iubet, vetat, quod videtur? qui nih limperanti negare potest, nihil recusare audet? poscit, dandum est: vocat, veniendum: ei cit, abeundum; minatur, extimescendum. Ego lstum non modo servem, sed nequissimum servum, etiamsi ampl ssima famiha natus sit, appellandumputo,

4. Atque ut in magna familia, sunt alii leutiores, ut sibi videntur, servi, sed tamen servi atrienses. Sic paristultitia sunt, quos signa, quostabulae, quos caelatum argentum, quos Corinthia opera quos aedificia magnisican mio opere delectant, Ex summisinquiunt, civitatis principes sumus. Vos vero ne conservorum quidem vestrorum principes estis, Sedut infamilia, quitractantista, quitergunt, qui verrunr, qui spargunt, hoaest ssimum locum servitutis te. nente: sie in civicate, qui se isfarum rerum cupiditaubus dederunt, ipsius civi: atis locum pene infimum obtinent. Magna, inquis, bella gessi: magnis impetiis, et provinciis praefui. Gere igitur laude dignum. Actaeonis tabula te stppidum detinet, aut signum aliquod Polycleti, Omitto.unde sustuleris, et quomodo habeas, intuentemte, admirantem, clamorestollentem cum video: servum te esse ineptiarum omnium iudico, Nonne igitur sunt illa festiva? sunt, nam nos quoque oculos eruditos habemus. Sed obsecro te, ita venusta habeantarista, nen ut vinculavirorum sint, sed ut oblectamenta puerorum. Quid enim censes? si L Mummius ahquem istorum videret Mall onem Corinthium cupidiffime tractantem, cum ipse totam Corinthum conternpsisiet: utrumillum civem excellentem, anatriensem diligentem putaret? Reviviscat M. Curius, aut eorum aliquis, quorum in villa ac domo nihil splendidum, mhilornatum fuit, praeter ipsos: et videat al quem summis populibeneficiis usum, barbatulos mullulos exceptantem de piscina, et pertractantem, et muraenarum copia gloriantem: nonne hunc hominem ira fervum iudicet, ut ne in familia quidem dignum maiore ahquo negotio putet?

5. An eorum servitus dubis est, qui cupiditate peculii nullam cenditionem recusant durissimae servitutis? Haereditatis spes quid iniquitatis in serviendo non suscepit? quem nutum locupletis orbisenis non observat? loquitur ad voluntatem: quicquid denun iatum sit, facit: assentatur, assidet, miratur. Quid horum est liberi? quid denique non servi inertis? Quid? iam illa cupiditas, quae videtur esse liberior honoris, imperii, provinciarum, quam dura est domina! quam imperiosa! quam vehemens! Cerhego, homini non probatissimo, servire res coegit eos, qui amplissim: videbantur: mittere munera, noctu venire domum ad eum, precari, denique supplicare. Quae servitus est. si haec libertas aestimari potest? quid? cum cupiditatum dominatus excrslit, et alius est Dominus exortus ex conscientia peccatorum, timor? quam est illa misera, quam dura servitus! adolescentibus paulo loquacioribus est serviendum: omnes, qui aliquid scire videntur, tamquam domini, timentur. Iudex vero quantum habet dominatum? quo timore nocentes afficit? an non est omnis metus, servitus? Quid valerilla eloquenussimi viri, L Crassi, copiosa magis, qeam sapiens oratio? Eripe nos ex servitute. Quae ista servitus, tam claro homini, tamque nobili? Omnis animi debilitari, et humilis, et fracti umiditas, servitusest. Nolite sinere no. cuiquam servire. In libertatem vind cari vult? minime.Quid enim adiungit? Nisi vobis universis. Dominum mutare, non liber esse vult. Quibus et possumus et debemus. Nos vero, siquidem animo excelso, et alto, et virtutibus exaggerato sumus, nec debemus, nec possumus. Tu posse te dicito, quandoquidem potes: debere ne dixeris: quoniam nihil quisquam debet, nisi quod est turpe non reddere. Sed haec hactenus. Ille videat, quomodo Imperator esse possit: cum eum ne liberum quidem esse ratio, et veritas ipsa convincat.

In hac materia imitando facile ill am ornabis sententiam quod servire Deo, regnare sit; regnare in mundo ser vire.

Principio tradit senectutem non iccirco tristem esse, quod mors illi propinqua sit.

Probat 1. Quia et adolescentibus dape moriendum. hoc miserioribus, quod mors illis incerta fuerit.

2. Quod iu venes sperant, ut diu possint vivere (quamquam nihil in hac vit a sit diu) hoc iam senes possident.

3. Quod senes pene fabulam vitae peregerint, et tamquam in exacto anno iam fructus laboris colligant.

4. Quod iu venes repugnante natura saepe, senes quasi poma natura. sponte e vita discedant.

5. Quod senes mortis contemptuplerumque fortiori sint animo, ut Solon apud Pisistratum.

Docet 6. Meditatione mortis candem minus nobis molestam accidere, quod non senum tantum, sed et iuvenum exemplo docet.

7. Cum nulla aetas praeteritae aetatis desiderio tangatur, cur idfaciat senex, praesertim cum vitae iam immertali sit propior.

Causa quae maxime angere, atque solicitam habere nostram aetatem videtur, est appropinquatio mortis, quae certe a senecture non potest long e abesse.

1. O miserum senem, qui mortem contemnendam esse in tam longa aetate non viderit! quae aut plane negligenda est. si omnino exstinguit animum; aut etiam optanda, si aliquo eum deducit, ubi sit futurus aetemus. Atqui tertium certe nihil inveniri potest. Quid igitur timeam, si aut non miser post mortem, aut beatus etiam fururus sum? Quamquam quis et tam stultus, quamvis sit adolescens, cui sit exploratum, se ad vesperum esse victurum? quin etiam aetas illa multo plures, quam nostra, mortis casus habet: facilius in morbos incidunt adolescentes: gravius aegrotant: tristius curantur: itaque perpauci veniunt ad senectutem. Quod ni itae accideret, melius et prudentius viveretur. mens enim, et ratio, et consilium in senibus est: qui si nulli fuissent, nullae omnino civitates essent.

2. Sed redeo ad mortem impendentem. Quod illud est crimen senectutis, cum illud videatis cum adolescentia esse commune. Sensi ego tum in optimo filio meo. tum in exspectatis ad amplissimam dignitatem fratribus tuis. Scipio, omni aetati mortem esse communem. At sperat adolescens diu se esse victurum; quod sperare idem senex non potest. Insipienter sperat: quid enim stultius, quam incerta pro certis habere, falsa pro veris? At senex ne quod speret quidem habet. Est eo meliore conditione, quam adolescens; cum id quod speret ille, hic iam consecutus est.ille vule diu vivere, hic diu vixit. Quamquam, ô Diiboni, quid est in hominis vita diu? da enim supremum tempus, exspectemus Tartessiorum Regis aetatem. Fuit enim, ut scriptum video, Arganthomus quidam Gadibus, qui octoginta regnavit annos, centum et viginti vixit. Sed mihi ne diuturnum quidem quequam videtur. in quo est aliquid extremum, cum enim id advenit, tunc illud quod praeteriit, effluxit; tantum manet id, quod virtute et recte factis sis consecutus: Horae quidem cedunt, et dies, et menses, et anni; nec praeteritum tempus unquam revertitur; nec quid sequatur sciri po: est.

3. Quod cuique temporis ad vivendum datur, eo debet esse contentus. ne que enim histrioni, ut placeat, peragenda fabula est, modo, in quocumque fueritactu, probetur: neque sapienti usque ad. plaudite, veniendum. breve enim tempus aetatis satis est longum ad bene honesteque vivendum. Sin pro esseris longius: non magis dolendum est, quam agricolae dolent, praeterita verni temporis suavitate, aestatem, autumnumque venisse. ver enim, tamquam adolescentia, significat ostenditque vitae fructus futuros: reliqua tempora de metendis fructibus, et percipiendis accommodata sunt. Fructus autem senectutis est, ut saepe dixi, ante partorum bonorum memoria et copia.

4. Omnia vero, quae secundum naturam fiunt, sunt habenda in bonis. Quid aut em est tam secundum naturam, quam senibus emori? quod idem contingit adolescentibus, adversante et repugnante natura. Itaque adolescentes sic mihi mori videntur, ut cum aquae multitudine flammae vis opprimitur; senes autem, sicut cum sua sponte, nulla adhibita vi, consumptus ignis exstinguitur. Et quasi poma ex arboribus, si cruda sunt, vi avelluntur; si matura et cocta, decidunt: sic vitam adolescentibus vis aufert, senibus maturitas: quae mihi quidem tam iucunda est, ut quo propius ad mortem accedam quasi terram videre videar, aliquandoque in portum, ex longa navigatione, esse venturus.

5. Senectutis autem nullus certus est terminus. recteque in ea vivitur, quoad munus officii exsequi, et tueri possis, et tamen mortem contemnere. Ex quo fit, ut animosior etiam senectus sit, quam adolescentia, et fortior. Hoc illud est, quod Pisistrato tyranno, a Solone responsum est,cum illi quaerenti, qua tandem spefretus, sibi tam audacter obsisteret, respondisse dicitur, senecture. Sed vivendi finis est optimus, cum integra mente, certisque sensibus, opus ipsa suum eadem, quae coagmentavit, natura, dissolvit. Ut navem, ut aedificium idem destruit facillime, qui construxit: sic hominem eadem optime, quae conglutinavit, natura dissolvit, nam omnis conglutinario recens aegre, inveterata facile divellitur. Ita fit, ut illud breve vitae reliquum, tam avide appetendum senibus, nec sine causa deserendum sit. Vetat Pythagoras, iniussu Imperatoris, id est, Dei, de praesidio, et statione vitae decedere. Soloni quidem sapientis elogium est, quo senegat velle suam mortem dolore amicorum et lamentis vacare. vult credo se esse carum suis, sed haud scio, an melius Ennius:

Non censet lugendam esse mortem, quam immortalitas consequatur.

6. Iam, sensus moriendi, si quis porest esse, is ad exiguum tempus durat, praesertim seni: post mortem quidem sensus, aut optandus, aut nullus est. Sed hoc meditatum ab adolescentia debet esse, mortem ut negl gamus: sine qua meditatione tranquillo esse animo nemo potest; moriendum enim certe est, et id, incertum, an eo ipso die. Mortem igitur omnibus horis impendentem times, qui poteris animo consistere? de qua non ita longa disputatione opus esse videtur, cum recordarer non L Brutum, qui in liberanda patria est interfectus: non duos Decios, qui ad voluntariam mortem cursum equorum incitaverunt; non M. Atilium, qui ad supplicium est profectus, ut fidem hosti datam conservaret; non duos Scipiones, qui iter Poenis, vel corporibus suis obstruere voluerunt; non avum L Paullum, qui morte sua luit collegae in Cannensi ignominia temeritatem; non M. Marcellum, cuius interitum ne crudelissimus quidem hostis, honore sepulturae carere passus est; sed legiones nostras, quod scripsi in Originibus, in eum saepe locum profectas, alacri animo erecto, unde esse numquam redituras arbitrarentur. Quod igitur adolescentes, et ti quidem non solum indocti, sed etiam docti Rustici contemnunt, id docti senes extimescent?

Praeclara et Christiano digna homine dissertatio hac servire viris fortibus et Martyribus ad generosum mortis contemptum, alteriusque etiam vitae desiderium poterit. Tum etiam cateris ad ferenda huius vita incommoda immortali fine vitaque claudenda.

Causa est, quae hunc nobis ordinem suadeat. Quod Chria arctioribus saepe constringatur terminis, sive materiam, sive tractandi rationem spectes. Nam materia licet in his etiam universalis esse possit, tamen plerumque adstrictior, ideoque minus argumentis dicendi fecunda est. Ut si dicas, virtutem honori praeferendam esse, aut honorem opibus; vel etiam quaeras, an vita propter opes in discrimen adducenda sit? locum communem, aut thesin ad disserendum habiturus es, pluresque sese etiam inquirenti rationes offerent, quas in partem utramque, pro contraque, licebit inducere: quae res maiorem sub icit dicendi copiam Sed per Chrias plerumque haec materies limitatur, minusque patens est. Ut si ex Tacito dicas, Gloria virtutis pedissequa est, quam Chriam si expendas, aliud nihil licebit ostendere (quamvis loco communi ante memorato affinis sit) quam ex virtute sequi gloriam. Cuius rationem ex ipsa deseriptione gloriae eruere poteris? quod gloria aliud nihil sit, quam bona existimatio hominum. dealterius praestantia. Et huic rationi exornandae impendenda deinde erit oratio. At in loco communi, quod virtus honori praeferenda sit, virtutis naturam, causas, effectus, adiuncta praemia; contraque honoris levitatem atque inconstantiam, effectusque ac praemia nulla, magna dicendi copia facilius declarabis.

Plures itaquc chrias sub uno illo loco communi aut thesi reperturus es. Ut illud Publii Syri, Honor fugientes sequitur, sequentes fugit. Gregorii Magni, Deicitur cum elevatur, qui honoribus proficit, et moribus cadit. Valerii Max, Virtutis uberrimum alimentum est honos. Quarum pleraeque sententiarum unam praecipuerationem ex loco communi includunt. Ut prima illam ex attributis virtutis et vitii: quod demissionis virtus, qua honorem devitamus, omni honore digna sit, contraque arrogantia, qua nobis indebitam gloriam vendicamus, ut merito contemnenda. Altera, ex affectis vitiorum, quod malimores optimam hominis partem, hoc est, mentem inquinent, ac deprimant, abiectusque ille sit, quantumvis magnus, qui carni ac vitiis serviat. Tertia a causis moventibus, qualis merito esse potest, aeterna in caelo gloria, honorque ad virtutis incitamentum propositus. Quae rationes cum singulis Chris sufficiant, ad eundem tamen communem locum exponendum possunt concurrere.

Rursum si tractandi methodum spectemus, haec in Chriis ad contrarium, exemplum, simile, auctoritatemque confirmantis adstringitur, in locis communibus thesibusque magis est libera, et illa vel negligit, vel cum inducit pluribus aliquando exemplis, aut testibus, in thesi praesertim, luxuriat. Quae iccirco disserui, ut ostenderem, ante in eiusmodi locis thesibusque, quam in chriis sententiisque iuventutem excolendam esse.

Nunc ad ipsam Chriarum diversiratem, tradendique ac tractandi rationem veniamus, in qua pauci illa, quae maxime utilis esse possit, via insistunt; sed arrepto temere aliquo, quod se primum obtulit dicto factove, nunc hoc, nunc illudargumenti genus sequuntur, nec uni cuipiam exhauriendo insistunt, ut quemadmodum in materia eadem varie copioseque versari iuventus possit. hoc pacto intelligat. Levissimum hoc in illo scribendi est genere, quod aliquid primum putant, ut Contrario, Exemplo, simili, ac testimonio resuna diducatur; hoc enim ubi semel iterumque adolescens fecerit, facile appreh endet sibi in Chria semper esse faciendum. Imo nec hoc quidem tanta, ut nonnulli volunt, religione observandum duxerim. quid enim obstabit, si vel exemplum, vel Testimonium praeterieris, ubi in promptu nullum fuerit, an non hoc passim scriptoribus usitatum? Minimum itaque chriae hac in re momentum est. Lex est illa Aphthoniana, quam sine crimine violaveris. Sed nec ordo ab eodem proscriptus quicquam habet religionis, sive enim praemiseris simile Exemplo, sive postposueris, quid ad causae, quam tractas, momentum attinebit? imo ad illius vim et rem natam intererit quandoqueneglexisse. Hae igitur leges Rhadamantheae non sunt, hic pondus Chriae non libratur. Aliud est, quod in illius usu magistatuo observandum.

Etenim cum ad eloquentiam nihil magis necessarium sit, quam quaedam dicendi copia. ut et ex ipsa copia delectus quidam institui, et ornatus dictionis magnaterum varietate (sine qua inanis est) fulciatur. Ad hanc iuventus per ipsa exercitia scriptionis ita ducenda est, ut simul intelligat ex quo fonte hauriat. Et unde plura haurire possit. Hoc autem facturus es, si cum Chriam, aut sententiam diducendam praescribis, simul ostendas, ex quo fonte inventionis rationem sive causam, ut vocant, sententiae depromas. Haec enim ratio totius debet esse Chriae et orat onis diducendae fundamentum. Tum deinde ostendas, quo pacto vel eadem Chria diversis rationibus diduci possit; vel certe res eadem, de qua agitur (ponamus literatum studia suaderi) diversis Chrisae dissertationibus pateat, ob diversas sententias rationesque ad idem propositum suadendum opportunas. exemplis rem citius apprehensurus es.

Ad hoc Orator instituendus est, ut in re ad disserendum, proposita, universas, quae ad illius confirmationem faciunt, rationes in promptu habeat, ut quae tam dissertationis cuiuslibet, quam Chriae etiam inducendae et exornandae sunt fundamentum.

Rationis autem inventio in Chria fere ab adolescentibus per hanc quaestionem, Quare hoc dixit, aut fecit? elici poterit. Modo ne nimium singularis at que infecunda mater: es sit. Ut Cicero dixit lib. 1. Officior. Adolescentis est maiores natu revereri. Quaero, quae causa est. cur talis reverentia adolescentes deceat? respondebit iam ad fontes inventionis proprios instructus.

I. Ex natura et disinitione talis reverentiae; quia adolescentes decet hac virtute ac bonis monbus instructos esse, quae est ra io quae dam universalis desumpta a genere. Aut dicet; senum aetati, auctoritati, ac sapientiae honor deferendus est, quae ratio a forma seu differentia sumitur. Aut utrumque coniunget dicendo; virtus illa, qui tenum auctoritatiac prudentiae cum submissione honorem defert, maxime adole scentes decet. Quae ratio a definitione petita est.

II. Ex causis rationem responsurus depromet. Si dicat, Deus atque ipsa in nobis ratio ita esse faciendum docet atque imperat. Vel, Christus verbo atque exemplo, cum patentibus subditus esset, hoc a nobis exigit. Quae ratio est a causa movente, et exemplari. vel senibus honorem et obsequium adolescentes debent, ut ab illis ad sapientiam erudiantur. Quae est causa finalis

III. Ab attributis rationem petet. Ut quod honestum illud genus oofficii sit adolescentibus, quod facile, quodque utile.

IV. Ab effectis quod senes haec observantia delecter, excitet ad benefaciendum. Honor ste senibus delatus, in ipsos adolescentes redundet, sitque magis in honorantibus.

V. Ab adiunctis, quod cum reverentia ac verecundiaplerumque ceterae virtutes adolescentibus dignae coniungantur. Quod ab hac eorum observantia, de indole atque ingenaitate sumatur iudicium. En ut repente sub unius Chriae sententia plurium diversarumque tibi dissertationum seges nascatur. Nam ut quaelibet harum rationum ab altera pene diversa est. Ita et contrarium ipsius diversum erit et similia exemplaque poterunt esse diversa, adeoque sub unius Chrae titulo, variae illius tractationes institur, campusque ille aperiri adolescentibus poterit, in quo praecipue solet triumphare eloquentia.

Altera tamen ratio Chrias in eadem materia, per apertos a nobis inventionis fontes, diducendi aliquanto plus habet varietatis. Ut propositum tibi est, pravam societatem dissuadere adolescentibus. Aperis gitur librum aliquem (exempligraria, florilegium Langii) atque hinc sententias de eodem themate diversas ac sub his diversas quoque rationes contentas colligis, quae ad singula inventionis loca haud difficulter haberi poterunt. similia exempla, et testimonia indidem promis: mox in quandam de eademre Chriarum classem dividis. Neque tamen necessarium crit, ut sicubi, vel exemplum, vel simile, aut testantis auctoritas deficiat, illic haereas, et materiam chriae idoneam deesse existimes. Satis erit rationem contrariumque (quae nusquam deerunt) cum aliquo istorum sociari. Ita enim adolescentes ad hoc sensim adduces, ut plerasquas materias investigando exhaurire norint, et vix desit scribentibus copia. Qui si minus ad lios iaventionum fontes identidem recurrere doc eantur, et scripturi, velut ad aerem hiantes exspectent, num quae ratio in mentem denique advolet, parum ad eloquentiam momenti, nisi fortassis phrasis aliquem aut figurae leviculum cultum allaturi sunt. Ubi vero hac arte in Chriss exercitati fuerint, iam ad omne dicendi genus expeditum iter tenebunt. Nihil enim aliud plures eiusmodi Chriae, de eadem institutae materia, futurae sunt, quam membra quaedam integrae atque absolutae orationis, quae nullo deinde negotio in ordinem ad persuasionem accommodate digerentur. Et hoc est singulare illudemolumentum, quod in eiusmodi Chriarum tractatione latere sentio. Tum vero et alterum multo rarrus expeditisque eloquentiaesecretum, hac exercitatione abditur; quod, qui hanc viam disserendi aliquo usu triverunt, ex tempore de oblatoquovis dicendi argumento (modo omnino reconditum non sit) facile possint disserere, si illa videlicet investigandi arte, qua in primo exemplo usus sum, rationes ex singulis fontibus a se deposcant, simulque ad contraria, et si quae occurrant, vel similia, vel exempla, dilabantur. Iuveritque hanc ad rem aliquando Magistrum publice facto aut dicto cuiuspiam celebri proposito, rationes per ordinem a suis poscere, atque ubi haeserint suppeditare: tum deinde ad hoc similia exrebus naturalibus variaque artium cognitione petere. Quae expeditius subvenient, modo illa, quae caelum, quae aer, quae mare, quae terra, quae urbes, in plantis, fructibus, feris, studiis hominum diversis complectitur, velut in imagine quadam oculis subiecta celeri mente percurrat. Exempla ex profanis sacrisque iuxta historiis narratione brevi suppeditanda sunt. Quo pacto se non minus, quam discipulos Magister perfecturus est.

Sive dictum, sivefactum aliquod Chriae legibus amplificandum sumpseris, Exordium atque expositio brevis esse debet; cum sint tantum ingressus quidam, ac veluti praeparatio ad remipsam. Quare stultum sit, cum Philosophi alicuius, aut Historici dictum, aut sactum viri principis exornandum susceperis, velle in laudem Philosophiae, historiae, principatus, aut singulares etiam virtures illorum concurrere, quam ad rem venias praesentem. Rursum vellesententiarum utilicatem, exemp orum vim, aliaque id genus universe laudando prosequi, ac deinde ad singulare dictum factumque descendere, ut nonnulli de Chrus praeciprunt, nimium est puerile, nec a Scriptoribus usurpatum. Cicero,licet Oratorum facile copiosistimus, ad eiusmoditamen theses, sevinfinitas dissertariones, ab hypothesi, vel iaro, velomnino strictim transgreditur.

Primo igitur ordiri potes a laude auctoris, eig Horarli Poctaerqui. (ursupra) dixit. raro antecedentem scelestum, etc. idque varie.

1. Horarium multis aliis Poetis veterum in gravium sententiarum sapientiusu praeferendo, quibus illetamquam illustribus quibuldam stellis poesin suam exornarit.

2. Comparando eundem in doctsina secum, ita ut dicas: multa quidem praeclaro scribendi ornatu ac nitore complexum sua in pocsi Horarium nullo tamen perinde cultu, quam lumintbus sententiarum illucescere.

3. Virtutes moresque scribentis cum aliis conferendo. Ut, quod multis Christianorum homo gentilis nuliaque veri Numiniscognitione imbutus, facem ad virtutes praeferat, incitamenta et stimulos subiciat, poenis scelerum terreat, ut praesentisententia praeclare factum.

4. Sceum rursum in moribus conferendo, quod dupliciter fieripoterit, vellaudando tantum, ut sidiens. Horatium multos quidem proposita virtutis glotraac honestare ad illius amorem provocasse, acrius tamen poenis flagitiorum expositis, a sceleribus mortales revocasie. Vel laudando partim, et partim reprehendendo. Vi si dicas, Horatium quidem in sua poesi quibusdam favisse scribendo vitiis, et velut Sirenes vasto in mari errantes sparsille, his tamen locis declnandum, atque illic audiendum, ubi sapienter fortiterque calamum in flagitia mortalium distrinxit.

5. Doctrina etiam cum moribus auctoris, vel cum aliis, vel inter se ita ronferri poterit, ut alterum alteri vel aquetur, vel preferatur. Ut si dicas. Vixisse quidem Horatium inter vina cyathosque more vererum poetarum liberius, catamen calamodoeto iuxta sapientique exarasse, quae posteritatem totam, nonmodo ecteloqui, sed et vivere doceant.

Secundo. lpsasententia eiusque vis, cum universe, tum sigillatim maxime iuxta causas, effecta, velattributa quoedam expendi poterit. quoderit ex re ipsa et causa visceribus exordium depromere. Ut depredicta Horatii sententia.

I. Universe vela forma, ut, Magnum in omni vita brevium saprentiumque dictorum pondus est, cum paucis animo veritatem subiciant, et ad honestae reistudiumamoremque, velut quasdam faces, admoveant. Qualibus Venusini Poetae scripta passim collucent. Veletiam a materia, ut, Veterum ego Poetarum scripta, illa cumprimis in manibus adolescentum probo quae suis expurgara sordibus, Veneris non exhalant odores; sed gravibus ad virtutem montris implentur, qualem hodie in Orthodoxae fidei assertorum manibus Horatium intuemur, etc. Velafine, ut, Cum omnis scribendi ratio, eo porissimum consilio susceptasit, ut posteritatem. vel in bonarum artium, vel morum disciplina erudiamus, docto illud utilique Poesios genere inprimis Horatius praestitit, in quo cum multa illustria documenta reliquit, tum certe illud omnibus lceleratis iure perpendendum, etc.

2. Sigillatim ab illius, quam proponis, sententia attributa aliquo, veleffectu, ut, quodillius dicti magna, velutiliras, vel honestas sit. quod memoria illius per quam homini, ad vitam, sine gravi Numinis offensione traducendam, salutaris, quod horrorem illa iustum periculorum incuriat, etc. Qua universaexemplis stabilire longum sit. et hominu alieno nimium inge, nio diffidentis.

Expositio in re clara atque enucleate satis proposira locum non habet, in aliis, quae vel patum integre vel ceite obscure proponuntur, adhlbenda est. Quae tam brevitate, quamclaritate suam laudem meretur, cum quisque doctrinam propositam, quam citissiinee brevissimeque apprehendere desiderer, moraque et circuitus hic omnis fastidiosus sit. Quareilla, quaesupra in Chriis dedimus exempla, consulas. Ubi reperies in illo Pythagorae obscuriori: ne cuivis inicias dexteram, plus verborum adhibitum, cum inclusa sententiae comparatio simul evolvenda esset. Expositionisigitur varietatem res ipsa secum adfert.

Hauciam supra ostendimus ex omnibus fontibus inventionis, perlocos proprios, sevintrinsecos peti posse, quos in lib thoc versu complectimur.

Contrarium hoc, vel sententiae, velrationis, seu causae, vel utriusque esse poterit. Exempla diversiratis in Chriis a nobis datis suppeditantur. Nam in Chria nutriusque sententiae et rationis oppositum usurpatur, in 2. sententiae: in 3 et 5.rationis contrarium adhibetur. in 4 verosingularitractandi methodo, contrarium in iplius cavisae et sententiae expositione miscetur. Quare perquam facilis est inventio diductioque contrani, postquam ratio inventa atque amplificata est: eam exdiversis illis contrariorum generibus, de quibus lib. I. cap. 13. egi, facilie unum ad oppositionem inducendam convenit. Ideoque contrarium plerumque non minus late pateat quam causa ipsa.

Simile alteri dicimus, quod in aliqua proprietate rerum, cum altero, ad cuius illustrationem adhibetur, convenit; in caetetis dissidet.

Quae convenientia tanto est gratior, quanto in rebus magis natura separatis reperitur. Varie autem, utnos in praemissis exemplis, adhibetur.

1. Vina et simplex res per protasin in comparationem addueitur. Et illud, cui comparatur per apodosin, subicitur. Qua est obvia communisque similium usurpandorum ratio. Vi protasis est, quemadmodum vestis cand da sordidis contrectata manibus maculas contrahit; (ita sequitur apodosit.) adolescens innocens improborum consortio delectatus facile corrumpitur.

2. Communialiquo dicto utrisque conveniente protasis et apodosis concluditur; ut, quod candida ucstis in manibus sordidorum, hoc adolescens innocens in consortio improborum, utrumque inficitur, suamque puritatem amittit.

3. Apodosis cum protasimiscetur, ut, adolescens innocens candidae parvestiest. Haec facili contactu sordidarum manuum inficitur, ille improbae socieratis contagione vitiatur.

4. Idem simile a contrario induci poterit, ut sidicas. Pura vestis quamdiu a puris manibus cau e tractatur, haudfacile maculis sordibusque inquinatur, at ubi in sordidas illotasque, manus delapsa est, nitorem inter has pristinum facile amittit; ita adolescens, et c.

5. A dissimili, ut, illa auri gemmarumque vis est, ut inter nebulas sordiumque purgamenta, nitorem virtutemque pristinam haudfacile amittant; verum hoc quis sibi detenera innoxiaque adolescentum aetate, ubi in sordidamimproborum societatem incidit, ausit pollicert? mollior illa prorsus est, et propinquam contagionem ab exemplotrahit; aurum esse desinit, ubi in has sordes delabitur, etc.

6. Plura inter sesimilia, vel eriam dissimilia una cum similibus permiscere poteris. Ut a nobis in exemplo Chriae IV. factum est.

Eadem pene huius, quaesimilis, est inducendi ratio ac varietas. Consistit enim in convenientia quoque cum sententia aut facto alterius, licetab hominibus tantum petatur, suoque eventu, id quod in causa affirmamus stabilit. Accipiamus in supra nobis usurpato themate, quod piava socieras no xiasit adolescentibus, Roboami Salomonis filit exemplum, qui, spreto senum consilio, iuunes secum in deliciis nutritos secutus, cum aggravare statursset iugum Israelis, ab eo desertus est.

1. Historia protasis loco reritari potest, ut sententia apodosis partes expleat, ut, Roboamum accepimus iam defuncto Salomone Patre, interaulicos iuvenes, quos in deliciis et voluptatibus habebatsocios, regni quoque moderondiconsilia, at successu parum felici, agitasse. Querebantur subditigravioribussese, quam par esset, tributis opprimi, ideoque abs Kege novo, mitius, quam Salomon in senio gesserat, regnum sperabant; Igitur supplices ad pedes Roboamus cumcerneret, senumque consilio moderatius agendum inteiligeret: plus tamen apud illum inconsulta iuvenum, quibus assueverat, temeritas valuit; quam senilis maturitas: neque reiectis solum precibus spem omnem praescidit clementiae, verum etiam graviora interminatus supplicia; se usurumillic scorpionibus asseruit, ubi pater flagellis tantum in illos animadvertisset. Necmora, indignati Israelitaeiugum Roboami excussere, suisque deinde Regibus a Iuda divisisunt. Roboamus exutus regno sero didicit improborum adolescentum socierate et consilio, sese actum praecipitem, honore maiorum et regno patrio excidisse. Plava enim societas diuconstanterque culta, in exitio plerumque repen ino concluditur, blanditurprimum, illa, quam ostentat viraelibertate, animum deinde sui amore occupat, postremo sanum omnerationis consilium aspernatur. Quaesoena aliter, quam infelici, ut in Tragoediis solet, exitu non terminatur.

2. Sententta, sive eiusdem rationis expositio generali aliquo pronuntiato comprebensa, et pramissa per exemplinudam appositionem confirmatur, ut multos inconsulta adolescentumfa milraritas repentina calamitare perstrinxt. Testis Roboamus amplissimaregoihaereditare a Salomone parre donatus. quod neglecto senum consilio, praecipitiiuvenum, cui adhaeserat, temeritate everrit.

3. Contrarium illius thematis, quodtracto, per exmplumillustratur, ut. gravium prudentiumque hominum locietate utatur, quisquis inter alios, atque ex aliorum consilio vi tam instiruit, magis ab omni diserimine abfururus est. Quodutinam consinum Roboamus olim secutus esser, fidisque acrecta suadentibus senioribus obsecutus, regno non excidisset, etc.

4 Utrumque opposirorum in eodem exemplo coniungipotest, ut, Multos prudenslocretas conservavit, perdidit inconsulta. Roboamus utriusque exemplum esse potest. Dum sub prudentissimi parentis Salomonis d seiplina atque institutione agit, dumque senioium sibi adiunctorum consilia sequitur, cessere ex voto omnia, ipse extanto prolium regiarum numero solus regoi haereditatem adiit, solus a tot subiectis nationibus Rex adoratus est; at cum ad iuvenum inconsultorum monita aurem animumque inflexit, cum praecipitiillorum furori, quam senum mansuetudini obsequi maluit, felicitate pristina excidit, regnum everrit, etc. Tantirefert, quorum ad recteimperandum societare ac consilio utaris.

5. Per exemplum dissimile idem thema stabiliri potest, ut si in materia proposita dicas, Salomon optimorum principum in iuventute exemplar optimum, cum a Davide patread omnem scientiarum disciplinam, et aequi honest que amorem, intersuae aeratis adolescentes, educatus esset, dignam magno Principe sapientiam potius, quam aurum opesque a Deo postulare didicit, moderato suos onere subditos pressit, gratus omnibus, invisus nemini, pacis opulentiaeque huic iunctaepossessor feircissimus. Quam sortem rectae Parentis institutioni, morumque Mag stris et incorruprae aliorum societatipotissimum debuit. Numquamtanta regnaturus inter suosgloria, fililla defuissent.

Testimonii et exordii in Chria magna affinitas est, nec obstar quo minus usurpentur eadem, presertimilla, que de attributis personae sententiaeque singularibus disseruntur; nam ad generalia hie transire illaudabilefuerit.

Quod sietiam obscurius restomonium sit expositione aut paraphrasi illustrari debet. Obscurus enim, aur minus explicatus testis, parum valdeurget. Poterit vero pertestimonium, velipsasentenria, veleius ratio, veletiam oppositum confirmari, verbo quidquid ad un versam causamfacit. Ita ut nonnumquam et ipsum simile stabiliatur. Ut Chria 3. a nobis suprafactum est. In singulis autem Chriis diversam penetestimonii in ducendi rationem secutisumus

In 1. et 2. plura ded mus, quae causam confirmarent, testimonia. Nihilenim veratidem pluribus firmarirestibus. In 4. nudum Senecae restimonium per se satis explicatum subiecimus exemplis, quod corum veritatem roboraret. In 5. per brevem senrentiam, quae testimonilloco esset, ipsum Chriae sectum probatur.

Conclusio, velsimpliciter sit, cum repetitione sententiae in exordio propositae. Ur, prudens igitur illa fuit Apollomiad Deos instiruta oratio, qua precabatur, utbonos nosle et malos devirare posset.

Vil cum rationis brevi inductione, utnos in Chria I. secimus.

Veletiam exempliimitatione, aut evitatione proposita, qua no, Chria 3 usi sumus.

Ad magnam varietatem in Chriarum tractatione adhibendam, iuverit Transitiones illas Oratoribus familiares, quibus ab una parte ad aliam, cum ornatual quo, autfigura dictionis idonra transitur, habereperspectas. Hinc enim illud ad eloquentiam emolumenti adolescens capiet, utrem eandem licet saepius recurrentem, alio tamenalioquesemper modo cultuque pertractare noverit, et rebus etiam simplicibus minime simplicem induere habitum. Has autem Transitiones qui in Chria lemel apprehenderit, quavis deinde Orationis parte opportune usurpabit. Dedilillas primolib, de Elocutione cap. 31. et seq. quo studiosum Lectotem remitto

Nunc Veteres, suam huc quoque conferentes symbolam, nudiamus.