1. Docet ab adiunctistemporis Rabirium peccare non potuisse,cum exemplo Coss. C. Marii et L. Valerii totiusque Senatus contra Saturnium aliosque in capitolio armatos, et ipse arma sumpserit, patruo Labient flagitiose Saturnino suffragante.

2. Ostendit a parium comparatione; quod cum Decianus questus de morte Saturnini tantum, et Titius eius solum imagineusus, condemnati sint, Labienus tamen impune utrumque facere, iure sit admirandum.

3. Docet tursum a part, quod praeclarissimos reipubl. Rom. viros iam fato functos, tum etiamnum vivos, qui in eadem cum Rabirio causa fuere, simul cum eo condemnet. Illorum vero gloriam immortalem se Cicero defensurum asserit.

Cum C. Marius et L. Valerius Coss. adhiberent Tribunos pleb. et Praetores, quos eis videretur, operamque darent, ut imperium pop. Rom. maiestasque conservaretur. Adhibent omnes Trib. pleb. praeter Saturnium, omnes praetores praeter Glauciam, qui rempubl. salvam vellent, arma capere, et se sequi iubent. Parent omnes, ex aedificiis, armamentariisque publicis arma populo Rom. C. Mario consule distribuente, dantur. Hic iam, utomittam cetera, de re ipso, Labiene, quaero, cum Saturninus capitolium teneret, armatus esset una C. Glaucia, C. Saufeius, etiam ille ex compedibus, atque ergastulo Gracchus: addam (quoniam ita vis) eodem Q. Labienum, patruum tuum: in foro autem C. Marius, et L. Valerius Flaccus, Coss post cunctus Senatus, atque ille Senatus, quem etiam vos ipsi, qui hos Patres conscriptos, quinunc sunt, in invidiam vocatis, quo facilius de hoc Senatu detrahere possitis, laudare consuevistis: cum equester ordo: at quorum equitum Romanorum, Dii immortales? patrum nostrorum, atque eius aetatis, quae tum magnam partem reip. atque omnem dignitatem iudiciorum tenebat, cum omnes omnium ordinum homines, qui in salute reip. falutem suam repositam esse arbitrabantur, arma cepissent: quid tandem C. Rabirio faciendum fuit: De re ipso, inquam, Labiene, quaero: cum ad arma consules, ex S. C. vocavissent: cum armatus M. Aemilius, princeps Senatus, in comitio constitisset: qui cum ingredi vix posset, non ad insequendum sibi rarditatem pedum, sed ad fugiendum impedimento fore purabat: cum denique Q. Scaevola, confectus senecture, praepeditus morbo, mancus, et membris omnibus captus, ac debilis, hastili nixus, et animi vim, etinfirmitatem corporis ostenderet: cum L. Marcellus, Ser. Galba, C. Serrarus, P. Rutilius, C. Timbria, Q. Catulus, omnesque qui tunc erant, consulares pro salute communi arma cepissent: cum omnes praetores, cuncta nobilitas, ac iuventus occurreret, C. et L. Domitii, L. Craffus, Q Mutius, c. Claudius, M. Drusus: cum omnes Octavii, Metelli, Iulii, Cassii, Catones, Pompeii: cum L. Philippus, L. Scipio, cum M. Lepidus, cum D. Brutus, cum hic ipse P. Servilius, quo tu imperatore, Labiene, meruisti: cum hic Q. Catulus admodum tum adolescens, cum hic C. Curio, cum denique omnes clarissimi viri cum consulibus essent: quid tandem C. Rabirium facere convenit: utrum inclusum atque abditum latere in occulto, atque ignaviam suam tenebrarum, ac parietum custodiis tegere: an in capitolium pergere: atque ibi se cum tuo patruo, et ceteris, ad mortem, proptervitae turpitudmem confugientibus, congregare? an cum Mario, Scauro, Catullo, Metello, Scaevola, cum bonis denique omnibus coire non modo salutis, verum etiam periculi societatem? Tu denique Labiene, quid faceres tali in re, ac tempore? cum ignaviae ratio te in fugam atque in latebras impelleret: improbitas et soror L. Saturnini in capitolium accerseret, consules ad patriae salutem, ac libertatem vocarent: quam randem auctoritatem, quam vocem, cuius sectam sequi, cuius imperio parere potissimum velles? patruus, inquit, meus cum Saturnino fuit. Quid Pater? quicum? quid propinqui vestri equites Romani? quid omnis praefectura, regio, vicinitas vestra? quid ager picenus universus, utrum tribunitium furorem, an consularem auctoritatem secutus est? Equidem ho affirmo, quod tu nunc de tuo parruo praedicas, neminem unquam adhuc de sese esse confessum, nemo est unquam inventus tam profligatus, tam perditus, tam ob omni non modo honestate, sed etiam simulatione honestatis relictus, qui se in Capitolio fuisse cum Saturnino fateretur. At fuit vester patruus. Fuerit: et fuerit nulla desperatione rerum suarum in ullis domesticis vulneribus coactus: induxerit cum L. Saturnini familiaritas, ut amicitiam patriae praeponeret. Idcircone oportuit C. Rabirium desciscere a republ. non comparere in illa armata multitudine bonorum?consulum voci atque imperio non obedire? Atqui videmus, haec in rerum natura tria fuisse: ut aut cum Saturnino esset, aut cum bonis, aut laterer. Lateremortis eratinstar turpissimae: cum Saturnino esse, furoirs et sceleris: virtus, et honestas, et pudor cum consulibus esse cogebat. Hoc tu igitur in crimine vocas, quod cum iis fuerit C Rabirius, quos amentissimus fuisset, si opugnasset: turpissimus, si reliquisset.

2. At C. Decianus, de quo tu saepe commemoras, quia cum hominem omnibus insignem notis turpitudinis, P. Furium, accusaret summo studio bonorum omnium, queri est ausus in concione de morte Saturnini, condemnatus est. et Sex. Titius quod habuit imaginem L. Saturnini domi suae, condemnatus est. Statuerunt equites Romani illo iudicio, improbum civem esse, et non retinendum in civitate, qui hominis hostilem in modum seditiosi, imagine, aut mortem eius honestaret, aut desideria imperitorum misericordia commoveret, autsuam significaret imitandae improbitatis voluntatem. Itaque mihi mirum vidertur, unde hanctu, Labiene, imaginem, quam habes, inveneris, nam Sex. Titio damnato, qui istam habereauderet, inventus est nemo. Quod tu, si per aetatem scire potuisses, numquam profecto istam imaginem, quae domi posita, pestem atque exsulium Sex. Titio attulisses, nectuas unquam rationes ad eos scopulos appulisses, ad quos Sex. Titii afflictam navem, et in quibus C. Deciani naufragium fortunarum videres. Sed in his rebus omnibus imprudentia laberis. Causm enim suscepisti antiquiorem memoria tua: quae causa ante mortua est, quam tu natus esses. Qua in causa tute profecto fuisses, si per aetatem esse potuisses, cam causam in iudicium vocas.

3. An non intelligis, primum quos homines, et quales viros mortuos summi sceleris arguas? deinde quor ex iis, qui vivunt, eodem crimine in summum capitis periculum arcessas? Nam si C. Rabirius fraudem capitalem admisit, quod arma contra L. Saturninum tulit: huic quidem afferet aliquam deprecationem periculi aetas illa, qua tum fuit: Quint. vero Catulum, partem huius, in quo summa fapientia, eximia virtus, singullaris humanitas fuit: M. Scaurum, illa gravitate, illo consilio, illa prudentia, duos Mucios,L. Crassum, M. Antonium, qui tum extra urbem cum praesidio fuit: quorum in hac civitate longe maxima consilia, atque ingenia suerunt: ceteros pari dignitate praeditos, custodes, gubernatoresque reipubl. quemadmodum mortuos defendemus? Quid de illis honestissimis viris, atque optimis civibus, equitibus Romanis dicemus, qui tum una cum Senatu salutem reipublicae defenderunt? quid de tribunis aerarii, ceterorumque ordinum omniumhominibus, qui tum arma pro communi libertate ceperunt? sed quid ego de iis omnibus, qui consulari imperio paruerunt, loquor? de ipsorum Coss. fama quid futurum est? L. Flaccum, hominem cum semper in republica, tum in magistratibus gerendis, in sacerdotio, caeremoniisque, quibus praeerat, diligentissimum, nefarii sceleris, ac parricidii, mortuum condemnabimus? adiungemus ad hanc labem, ignominiamque mortis, etiam C. Marii nomen? C. Marium quem vere patrem patriae, parentem, inquam, vestrae libertatis, atque huiusce reipubl. possums dicere, sceleris, ac parricidii nefarii mortuum condemnabimus? Etenim si C. Rabirio, quod iis ad arma, crucem T. Labienus in campo Martio defigendam putavit: quod tandem excogitabitur in cum supplicium, qui vocavit? Ac, si fides Saturnino data est, quod abs te saepissime diciturnon eam C. Rabirius, sed C. Marius dedit: idemquc violavit, si in fide non stetit. Quae fides Labine, qui pornit, sine Senatus consulto, dari? Adeone hospes huiusee urbis, ade one ignarus es disciplinae, consuetudinisque nostrae, ur haec nescias? ut peregrinari in aliena civitate, non in tua magistratum gerere videaris? quid iam ista C. mario, inquit, nocere possunt, quoniam sensu et vita caret? Itane vero? tantis in laboribus C. Marius, periculisque vixisser, si nihil longius, quam vitae termini postulabant, spe atque animo de se, et gloria sua cogitasset? At credo cum innumerabiles hostium copias in Italia fudisset, atque obsidione rempubl. liberasset, omnia sua secum una moritura arbitrabatur. Non est ita Quirites, neque quisquam nostrum in reip. periculis cum laude, ac virtute versatur, quin spe posteritatis fructuque ducatur. Itaque cum multis aliis de causis virorum bonorum mentes divinae mihi, atque aeternae videntur esse, tum maxi me quod optimi et sapientissimi cuiusque animus ita praesentit in posterum, ut nihil nisi sempiternum spectarevideatur. Quapropter quidem et C Marii, et ceterorum virorum sapientissimorum, ac fortissimorum civium mentesquae mihi videntur ex hominum vita ad deorum religionem, et sanctimoniam demigrasse, testor me pro illorum fama, gloria, memoriam, non secus ac pro patriis famis, atque delubris propugnandum putare: ac si pro illorum laude mihi arma capienda essent, non minus strenue caperem, quam illi pro communisalute ceperunt. Etenim, Quirites, exiguum vitae curriculum natura circumscripsit, immensum gloria. Quare, si eos, qui iam de vita decesserunt, ornabimus: iustiorem nobis mortis conditionem relinquemus. Sed si illos Labiene, quos iam videre non possumus, negligis: ne his quidem, quos vides, consuli putas oportere? Neminem esse dico ex iis omnibus, qui illo die Romae fuerint, quem tu diem in iudicium vocas, pubesque tunc fuerit, quin arma ceperit, quin consules secutus sit. Omnes ii. quorum tu ex aetate coniecturam facere potes, quid tum fecerint, abs te rei capitis, C. Rabirii nomine citantur.

Quod Catholici Helveti non peccarint, armis contra hostes suae religionis sese invadentes sumptis, sed pro Ecclesiae de fensione haec merito arripuerint, et Maiorum suorum exemplo ad versus Zvvinglium pugnantibus, et ipsorummet adversariorum, qi id sibi permissum volunt, ad huius loci imitationem, facile probabis.

1. Marcellum Syracusanae urbis subactorem, cum Verre desensore confert.

2. Syracusas describit, ut Verris scelera magis pateant.

3. Ad Verris sacrilegia, cum Marcelli continentia comparanda redit.

4. Siciliae tyrannis Verrem intolerabiliorem facit.

In nostrae aetatis templorum vastatores, quae tanto maiorum studio impensisque ornata fuere, par scribendi ratio serviet. Opponatur huiusmodi sacrorum violatoribus priscorum Principum, atque Episcoporum fervor: qualis olim in Germania SS. Willibrordus, Suibertus, Helena Constantint mater, Carolus magnus, aliique.

Locus ab effectibus humaniorum literarum, quo et illae commendantur, et gloriae honesta cupiditas describitur, et Archias Poera defenditur.

1. Literarum humaniorum beneficio, se Cicero privatim delectari, publice aliis prodesse tradit, naturamque ingenii banam mirifice his studiis perfici.

2. Dicit Poetas, ut Roscium, Ennium, Homerum, omnium amorem, ob divinum quoddam ingenium, meritos, Archiam magis etiam amandum, quod gesta Rom. literis mandet, rem a Themistocle et Alexandro, summe aestimatam.

3. Cicere se innato quodam gloriae aeppetitu, quo ducantur omnes, maiorum exemplo hunc amplecti Archiam profitetur, quod is res in suo consulatu gestas versibus ad aeternam memoriam laudem que commendet.

Hoe exemplum ad alium locum Confirmationis spectat, de laude Poetarum, et huc fuit per typothetarum errorem translatum: loco alierius comparationis quae post reditumCiceronis ad Quirites legitur. Tu igitur exornativo generi hoc adice, cuius non inelegans exemplam est.

Hanc in resolutione huius Orationis variis exprimi argumentis posse intelliges. Licebit ostendere, ex sola literarum cognitione, perpetuo Doctos non tantum vivere, sed ad posteros transmittere omne studium laboremque, summo reipubl. emolumento. Ut vel in vidi, vel desidiosi animi sit corum conatibus non favere.

[Narratio] Aulus Cluentius Avitus fuit pater huiusce, Iudices, homo non solum municipii Larmatis, ex quo erat, sed etiam regionis illius, et vicinitatis, virtute, existimatione, nobilitatefacile princeps. Is cum esset mortuus, Sylla, et Pompeio Coss. reliquir hunc annos XV. natum; grandem autem et nubilem filiam: quae brevi tempote post Patris mortem nupsit M. Aurio Melino, consobrino suo, adolescenti in primis, uttum habebatur, inter suos et honesto, et nobili. Cum essent hae nuptiae plenae dignitatis, plenae concordiae, repente est exorta mulieris, importunae nefatia libido, non solum dedecore, verum etiam scelae convicta. Nam Sassia mater huius Aviti Mater enim a me nominis causa, tametsi in hunchostili odio, et crudelitate est, mater, inquam appellabitur: neque numquam illa ita desuo scelere, et immanitate audier, ut naturae nomen amittat. Quo enim est ipsum nomen amantius, indulgentiusque maternum, hocillius matris, quae multos iam anos, et nunc cum maxime silium iotetfectum cupit, singularescelus, maiore odio dignum esse ducetis.) Ea igitur Aviti Melini illius adolescentis, generi sui, contira quam fas erat, amore capta, primo, neque idipsum diu, quoquo modo poterat, in illa cupiditate continebatur: deinde ita flagrare coepit amentia, sic inflammata serri libidine, ut eam non pudor, non pudieitia, non pieras, non macula familiae, non hominum fama, non fillii dolor, non filiae maeror a cupiditate revocarer. Animum adolescentis, nondum consilio, acratione firmarum, pellexit iis omnibus rebus, quibus illa aetas capi, ac deliniri soler. Filia, quae non solum illo communi dolore muliebri in eiusmodi viri iniuriis angeretur, sed nfarium matris pellicatum ferte non posser, de quo ne queri quidem sine scelere se posse arbitraretur, ceteros sui tantim mali ignaros esse cupiebat: in huius amantissimi sui fratris man bus, et gremio maerore, et lacrimis consenescebat Ecceautem subitum divortium: quod solatium molorum omnium fore videbatur. diicedit a Melino Cluentia: ut in tantis iniuriis, non invita: ut a viro, non libenter. Tum vero illa egregia, ac praeclara mater, palam exsultare laetitia, actriumphare gaudio coepit, victrix filiae, non libidinis. Iraque diutius suspicionibus obscuris laedi samam suam noluit: lectum illum genialem, quem biennio ante filiae suae nubenti straverar, in eadem domo sibi ornarr, et sterni, expulsa arque exturbara filia, iuber. nubir genero socrus, null s auspiciis, nullis auctoribus, funestis omniubs omnium.

(Exaggeratio.) O mulieris scelus incredibile, et praeter hocunum, in omni vita, inauditum! O libidinem effrenatam, et indomitam! ô audaciam singularem! non timuisse, si nminus vim Deorum, hominumque famam, at illam ipsam noctem, facesque illas nuptiales? non limen cubiculi? non cubile filiae? non parietes denique ipsos; superiorum testes nuptiarum? Perfregit, ac prostravit omnia cupiditate acsurore: vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia, Tulit hoc commune dececus familiae, cognationis, nominis, graviter filius: augebatur autem eius molestia quotidianis querimoniis, et assiduo fleru sororis, statuittamen nihil sibi in tantis iniuriis, ac tanto scelere matris: gravius faciendum, quam ut illa matre ne uteretur: ne, quam videreline summo animi dolore non poterat, ea si matre uteretur, non solum videre, sed etiam probare suo iudicio putaretur.

In Putipharis uxoris, aut Bersabea, aut Thamaris scelers exaggerando par oratio poterit adhiberi, cum et Viris et parentibus findem debitam, effreni libidine fallere, magni flagitii loco habendum sit.

1. Expenit qua ratione Verres simulacrum Mercurii a Tyndaritanis postularit, per Sopatrum Senatus principem, et reiuctus sit.

2. Ostendit, quam crudeliter afficto Sopatro signum Mercurii extorserit.

3. Exaggerat factum ex natura rei, multa in uno facinore complexus crimina, tum ex persona Marcelli urbis Patroni, cuius statua ignomintose Sopater adstrictus suerat.

(Narratio.) Non solum Asricani monumentum Verres violavit, sed a Tyndaritanis quoque eiusdem Scipionis beneficio positum simulacrum Mercurii pulcherrime factum sustulit. At quemadmodum, Dii immortales, quam audacter, quam libidinose, quam impudenter! audistis nuper dicere legatos Tyndaritanos homines honestissimos, ac princeps civitatis, Mercurium, qui sacris anniversariis apud cos, ac summareligione coleretur, quem P. Africanus Carthagine capta Tyndaritanis non solum suae victoriae, sed etiam illorum sidei, socieratisque monimentum, atque iudicium dedisset, huius vi, scelere, imperioque esse sublatum, qui, ut primum in illud oppidum venit, statim tamquam ita fieri non solum oporteret, sed etiam necesse esser, ramquam hoc senatus mandasser, populusque Rom. iussisser, ita, continuo signum ut demolirentur, et Mcssanam deportarent, imperavit, quod cum illis, qui aderant, indignum, qui audiebant,incredibile videretur: non estab isto, primo illo adventu, perseveratum. Discedens mandat Proagoro Sopatro, cuius verba audistis, ut demoliatur, cum recufaret, vehementer minatur, ita tum ex illo oppido proficiscitur. Proagorus refert rem ad senatum: vehementer undique reclamatur. ne multa: iterum iste aliquanot post ad illos venit, quaerit continuo de signo. respond tur ei, senatum non permittere, poenam capitis constituram, si iniussu senatus quisquam attigisset: simul religio commemoratur. tum iste, quam mihi religionem narras? quam poenam? quem Senatum? vivum renon relinquam: moriere virgis, nisi sig um traditur. Sopater iterum flens ad senatum refert istius cupiditatem minasque demonstrat. Senatus Sopatro responsum nullum dat, sed commorus, perturbatusque discedit. ille a praetore accersitus nuntio, rem demonllrat, negat ullo modo fieri posse. atque hae c nihil enim praetermittendum de istius impudentia videtur) agebantur in conventu palam, desella, ac de loco supertore.

2. Erat hiems summa, tempestas, ut ipsum Sopatrum dicere audistis, persrigida, imber maximus, cum ilte imperat lictoribus, ut Sopatrum de porticu, in qua ipse sedebat, praecipitem in forum, deiciant, nudumque constituant. Vix erat hoc plane eriam imperatum, cum illum spoliatum, stipatumque lictoribus videres. omnes ideo putabant ut miser atque innocens virgis caederetur. fefellit haec homines opinio. virgisiste cederer sine causa Socium populi Rom. atque amicum? non usque eo improbus: non omnia tunt in eo uno vitia: numquam tuit tam crudelis. Leniter hominem clementerque accepit. equestres sunt medio in foro Marcellorum statuae, sicutifere ceteris in oppidis Siciliae, ex quibus iste C. Marcelli statuam delegit: cuius officia in illa civitate, totaque provincia recentissima erant, et maxima. in ea Soparrum, hominem tum domi nobilem, tum summo magistratu praeditum, divaricari aut deligari iubet. quo cruciatu sit affectus, venire in mentem necesse est omnibus, cum esset vinctus nudus in aere, in imbri, in frigore. nequetamen finis huic iniuriae, crudelitatique fiebar, donec populus, atque universa multitudo attocitarerei, misericordiaque commota, Senatum clamore coegit, ut ei simulacrum illud Mercurii polliceretur. clamabantfore, ut ipsi sese Dii immortalesuleiscerentur, hominem interea perire innocentem non oporterc. tum frequens Senatus ad istum venit, pollicetur signum. Ita Soparer de statua C. Marcelli, cum iam pene obriguisser, vix vivus aufertur.

3. (Exaggeratio ab adiunctis quid? et quis?) Non possum disposite istum accusare, si cuipiam opus est non solum ingenio, verum et artificio quodam singulari: unum hoc crimen videtur esse, et ame pro uno ponitur: de Mercurio Tydaritano plura sunt: sed ea quo pacto distinguere, acseparare possim, nescio. est pecuniarum captarum, quod signum a sociis pecuniae magnae sustulit: est peculatus, quod publice populi Rom. signum, de praeda hostium captum, positum imperatoris nostri nomine, non dubitavit auferre: est maiestatis, quod lmperii nostri, gloriae, rerumque gestarum monimenita evertere, atque asportare ausus est: est sceleris, quod religiones maximas violavit: est crudelitatis, quod in hominem innocentem, in socium nostrum atque amicum, novum, ac singulare supplicii genus excogitavit. Illud vero quid sit. iam non queo dicere: quo nomine appellem, nescio: quodin C. Marcellistatua. Quid est hoc? patronusne quod erat? quid tum? quo id spectat? utrum ea res ad opem, an ad calamitatem clientium, atque hospitum valere debeat? an ut hoc ostenderes, contra vim tuam in patronis pra sidii nihil esse? quid hoc non intelligeret, improbi praesenti Imperio maiorem esse vim, quam in bonorum absentium patrocinio? an vero ex hoc illa tua singularis significatur insolentia, superbia, contumacia? detrahere videlicet aliquid te de magnitudine Marcellorum putasti: itaque nunc Siculorum Marcelli non sunt patroni, Verres in eorum locum substitutus est, quam in te tantam virrutem esse. aut dignitatem arbittatus es, ut conarere clientelam tam illustrem, tam splendidae provinciae traduceread te, auferre a certissimis antiquissimisque patronis? tuista stultitia, nequitia, inertia, non modo totius Siciliae; sed unius tenuissimi Siculi clie telam tueri potes? tibi Marcelli statua pro patibulo in clientes Marcellorum fuit? tu ex illins honore in eos ipsos qui honorem illi habuerant, supplicia quaerebas? quid postea? quid tandem tuis statuis fore arbitrabare? an veroid, quod accidit? nam Tyndatitant statnam istius, quam sibi propter Marcellos, alt ore etiam basi iusserat,deturbarunt, simul ac successum isti audierunt. dedit igitur tib fortuna Siculorum C. Marcellum iudicem, ut cuius ad statuam Siculi de praetore alligabantur, eius religioni te eundem vinctum astrictumque dedamus.

Huic narrationi Romani Martyres aliique crudelia a Tyrannis perpessi; ut D. Andreas multo tempore ex ligno suspensus, aut etiam ipsius Christipatientis historia non inepte posterit accommodari.

1. Attentionem a gravitate veiexpondende exeitat, deinde exponit, quemadmodum Antiochus iunior Rex Syria, Roma per Siciliam ad ivos rediturus. a Verre per fvaudem et vim, pretiosissimis rebus spoliatus fuerit.

2. Candelabrum pretiosisimum describit lovidesignatum, a Verre ablatum.

3. Ab adiunctis et consequentibus exaggerat facinoris gravitatem.

4. Q. Catulum iudicem ad vindicandum scelus. deinde et iudicesreliquos, a facti sacrilegi et per comparationem amplificati turpitudine, inflammat.

(Narratio,) Venio, Iudices, non iam ad furtum, non ad avalitiam, non ad cupiditatem, sed ad eiusmodi facinus, in quo omnia nefaria continerimihi, atque inesse videantur: in quo Dii immoratales violati, existimatio, atque auctoritas nominis populi Rom. imminuta, hospitium spoliatum, ac proditum, abalienati scelere istius a nobis omnes Reges amicissimi. nationesque, quae in eorum regno, ac ditione sunt: nam Reges Syriae, Regis Antiochi filios pueros, scitis Romaenuperfuisse, qui venerant, non propter Syriae regnum: nam id sine controversia obtinebant, ut a patre et maioribus acceperant: sed regnum Aegympti ad se, et ad Selinem matrem suam pertinere arbitrabantur. hipostquam, temporibus populi Rom. exclusi, per senatum agere, quae voluerant non potuerunt: in Syriam in regnum patrium profectisunt. Eorum alter qui Antiochus vocatur, iter per Siciliam facere voluit: itaque isto praetore venit syracusas. Hie Verres hereditatem sibi venisse arbitratus est: quod in eius regnum ac manus venerat is, quem iste et aud erat multa secum praeclara habere, et suspicabatur. mittit homini munera satis large: haec ad usum domesticum, vini, olei, quod visum erat: etiam tritici, quod satis esset, de his decumis, deinde ipsum Regem ad cenam vocavit. exornat ample, magnisiceque triclinium: exponit ea, quibus abundabat, plurima ac pulcherrima vasa argentea: namque haec aurea nondum fecerat. omnibus curat rebus instructum, et paratum utsit convivium. quid multa? rex ita discessit, ut et istum copiose ornatum, et sehonorisice acceptum arbitraretur. Vocat ad cenam deinde ipse praetorem, exponit suas copias omnes, multum argentum, non pauca etiam pocula ex auro, quae, ut mos est regius, et maxime in Syria, gemmis erant distincta clarissimis. erat etiam vas vinarium ex una gemma pergrandi, trulla excavata cum manubrio aureo: de qua, credo, latis idoneum, satis gravem testem Q. Minutium dicere audistis. iste unumquodque vas \in manu sumere, laudare, mirari. rex gaudere praetori populi Rom satis iucundum, et gratum illud esse convivium. Posteaquam inde discessum est, cogitare iste nihil aliud, quam id quod res ipsa declaravit, nisi quemadmodum regem ex provincia spoliatum, expilatum que dimitteret, mirrit rogatum vasaea, quae pulcherrima apud illum viderat: ait se suis caelatoribus velle ostendere. Rex, qui istum non nosser, sine ulla suspicione libentissime dedit. mittit eriam trullam gemmeam rogartum: velle eam se diligentius considerare, ea quoque ei mittitur, nunc reliquum, iudices attendite, de quo et vos audistis, et populus Rom. non nunc primum audiet, in exterisnationibus usque ad ultimas terras pervagatum est.

2. Candelabrum e gemmis clarissimis, opere mirabiliperfectum, reges hi, quos dico, Romam cum attulissent, ut in Capitolio ponerent: quod nondum etiam perfectum templum offenderant, neque ponere potuerunt, neque vu go ostendere, ac proferre voluerunt. ut et magnificentius videretur, cum suo rempore in cella Iovis Optimi Maximi poneretur: et clarius, cum pulchritudo eius recens ad oculos hominum, atque integra perveniter. Statuerunt id secum in Syriam reportare, ut cum audissent simulacrum Iovis Optimi Maximi de dicatum, legato mitterent, qui cum ceteris rebus illud quoque eximivin, atque pulcherrimum donum in capitolium afferrent. pervenit res ad istius aures nescio quomodo: nam rex id celatum voluerat: non quo quicquam metueret, aut suspicaretur, sed ut ne multi il dante perciperent oculis, quam populus Rom. iste petit a Rege et cum pluribus verbis rogar, utiad se mittat: cupere se dicit inspicere, enque se aliis potestatem esse facturum. Antiochu,s qui an mo et puerili esset, et regio, nihil de istius improbirate suspcatus est: imperat suis, ut id in praetorium involutum quam occultissime deferrent. quo posteaquam attulerunt, involucrisque reiectis constituerunt: iste clamare coepitm diganam rem esse regno Syriae, dignam regio munere, dignam Capitolio: erenim erat eo splendore, qui ex clarissimis, et plurimis gemmis esse debebat: ea varietate operum, ut ars cortare videretur cum copia ea magnitudine, ut intelligi posset, non ad hominum apparatum, sed ad amplissimi templi ornamentum esse factum; quod cum satis iam perspexisse videretur, tollere incipiunt, ut referrent. Iste air, se velle illud etiam atque etiam considerare; nequaquam se esse satiatum, iuber illos dicedere, et candelabrum relinquere. Sic illi tum inanes ad Antiochum revertuctur. Rex primo nihil metuere, nihil suspicari. dies unus, alter plures: non referri. tum mittit rex ad istum: si sibi videatur, ut reddar, iuber iste posterius ad se reverti. Mirum illud videri, mittititerum: non redditur, ipse hominem appellat, rogat, ut reddat. Os hominis, insignemque impddentiam cognoscite. quod sciret, quodque ex ipso rege audisser in Capitolio esse ponendum, quod Iovi Optimo Maximo, quod opulo Romano servari videret, id ipsi ut donarer, rogare, et vehementer perere coeoit cum illese et religione Iovis Capitolini, et hominum existimactione impediri diceret, quod multaenationes testes essent illius operis; acmuneris, iste homini minari acetrime coepit. ubi videt eum nihilo magis minis, quam precibus permoveri: repente hominem de provincia iubet ante noctem discedere: ait se comperisse, ex eius regno piratas in Siciliam esse venturos. Rex maximo conventu Syracusis, in foro, ne quis forte me in crimine obscuro versari, atque affingere aliquid suspicioni hominum arbitretur, in foro inquam Syracusis flens, deos hominesque contestans, clamare coepit, candelabrum factum e gemmis, quod in Capitolium missurus esset quod in templo clarissimo, populo Rom. monimentum suae societatis, amicitiae que esse voluisset, id sibi C. Venem abstulisse. de caseteris operibus ex auro, et gemmis, quae sua penes illum essent, se non laborare: hoc sibi eripi, miserum esse et indignum: id ersi antea iam mente, et cogitatione sua, fratrilque sui consecratum esset: tamen tum se in illo conventu civium Rom. dare, dicere, donare, dicare, consecrare Iovi Optimo Maximo, testemque ipsum Iovem suae voluntatis, ac religionis adhibere.

(Exaggeratio ab adiunctis? quis? quid? et cur?) Quae vox? quae vires huius unius criminis querimoniam poflint sustinere? Rex Antiochus, qui Romae ante oculos omnium nostrorum biennium fere comitatu regio, atque ornatu fuisser, is cum amicus et socius populi Rom. esset, amicissimo parre, avo, maioribus, antiquissimis ac clarissimis regibus, opulentissimo et maximo regno, praeceps e provincia populi Rom. exturbatusest. quemadmodum hoc acceptuias nationes exteras, quemadmodum huius tui facti famam in regna aliorum, atque in ultimas terras perventum putasti, cum audierint, a praetore populi Rom. in provincia violatum Regem, spoliatum hospitem, eiectum socium populi Rom. atque amicum? nomen vestrum populique Rom. odio atque acerbitati scitote nationibus exteris, iudices, futurum, si istius haectanta iniuria impunita discesserit. Sic omnes arbitrabantur, praesertim cum haec omninosama de nostrorum hominum avaritia, et cupiditate percrebuerit, non istius solius hoc esse facinus, sed eorum etlam, quiapprobarint. Multi Reges, multae liberae civitates, multi privati opulenti, ac potentes habent profecto in animo capitolium sic ornare, ut temph dignitas, imperiique nostri nomen desiderat, qui siincellexerint, interverso regali hoc dono, gravitervos tulisse: grata fore vobis populoque Rom sua studia, ac dona arbitrabuntur. Sin hoc vos in Rege tam nobili, in re tam eximia, in iniuria tam acerba neglexisse audierint, non erunt tam amentes, ut operam, curam, pecuniam impendant in eas res, quas nobis gratas fore non arbitrentur hoc loco.

4. Q. Catule te appello: loquor enim de tuo clarissimo, pulcherrimoque monumento. non iudicis solum severitatem in hoc crimine, sed prope inimici, atque accusatoris vim suscipere debes: tuus est enim honos in illo templo, Senatus populique Rom. beneficio: tui nominis aeterna memoria simulcum templo illo consecratur. tibi haec cura suscipienda, tibi haec opera sumenda est, ut Capitolium, quomodo magnisicentius est restitutum, sic copiosius ornatum sit, quam fuit: utilla flamma divinitus extitisse videatur, non quae delcret Iovis Optimi Maximi templum, sed quae praeclarius magnisicentiusque deposceret. Audisti Q. Minutium Rufum dicere, domi suae diversatum esse Antiochum Regem Syracusis, seilludscire adistum esse delatum, se scirenon redditum. Audisti, et audies omni e conventu Syracusano, qui ita dicant, fese qudientiubs, illud Iovi Optimo Maximo dedicatum esse, ab Rege Antiocho, et consecratum. Si iudex non esses, et haec ad te delata es esset: te potissimum hoc persequi, te perere, et agere oporteret. Quare non dubito, quo animo iudex huius criminis esse debeas, qui apud alium iudrcem multo acrior, quam ego sum, actor, accusatorque esse deberes. Vobis autem, iudices, quid hoc indignius, aut quid minus ferendum videri potest? Verresne habuit domisuae candelabrum Iovis Optimi Maximie gemmis auroque perfectum? cuiusfulgore collucere, atque illustrari Iovis Optimi Maximi templum oportebat, id apud istum in eiusmodi conviviis constitvertur, quae domesticis stupris, flagitiisque flagrabant? in istius lenonis turpissimi domo simul cum ceteris Chelidonis haereditariisque ornamentis Capitolii ornamenta ponentur? quid huic sacri unquam fore, aut quid fuisse religiosi putatis, qui nunc tanto scelere se obstrictum esse non sentiat? qui in iudicium veniat, ubi ne precari quidem Iovem Optimum Maximum, atque ab eoauxilium petere more omnium possit? a quo ctiam Dli immortales sua repetunt in eo iudicio, quodhominibus ad suas res repetundas est constitutum. Miramur Athenis Minervam, Deli Apollinem, Iunonem Sami, Pergae Dianam, moltos praeterea abisto Deos rota Asia, Graeciaque violatos, qui a Capitolio manus abstinere non potuerit? quod privati homines de suis pecuniis ornant, ornaturique sunt, id C. Verres ab Regibus ornatinon est poaslus. Itave hoc nefario scelere concepto, nihil postea tota in Sicilia neque sacri, neque religiosi esse duxit, ita sese in ea provincia per triennium gessit, ut ab isto non solum hominiubs, verum etiam Dris immortalibus bellum indictum putaretur.

In templorum, hac aetate, Violatores, qui ab illis candelabra aurea, argenteaque, acvasa qu et que pretiosissinia, ad privatos thesauros et domesticum luxtimtranssulere; tum singulatim etiam ad Balhasaris Babyleniiregis factum exagrtandum, quitemplt Hrerosolymitani vasis in convivio abusus fuit, haec oratio imitanti seruter.

1. Musica caelestis origine commendatur, reiecta molli illa voluptatis Magistra.

2. Musicainter homines recte instituta, ad affectus, vellanguentes excitandos, velefferatos moderandos reperta est, ut Orphei et Amphionis et Themistoclis exemplo traditur.

Nunc de Musica, ut instituimus, quae omnium animi disciplinarum antiquissima est, quae par videntur, dicamus Eam nimirum et singulis hominibus, et totis conducere urbibus, quibus Deorum munere exercitium eius est concessum. Non de ea nunc ago, quae tibiis, aut cantiunculis, aut pedum motibus, aut sola vocis inflexione, sine verbis, animum penetrat: nec aliud quam aurium voluptatem habet, cur celebretur. Hanc enim amplexa esse videtur animi humani coriuptio, dum iucunditatis sequitur speciem, et ut gratificetur sibi veram illam spuriam illegitimamque mutuasse Musicen. Hodie certe ex nostris sublata est oculis: positaque antiqua illa sinceraque sua pulchritudine, imponit nobis.

Nescimus enim solara Musicae imaginem esse, quam retinu mus, veramque illam Heliconiam Musam habere falsonos arbitramur, quae amica Hemeri, magistra Hesiodi, Orphei mater fuit. Cum neque habeamus eam, neque imbuti ea simus. Hinc illegitima usurpatio paullatim sese insinuans, nostrum cum publice, tum privatim in errorem hunc pertraxit animum! Ex quo Dores, qui Siciliam incolunt, simplicem illam agrestem que Musicen, qua inter greges suos pecudesque urebantur, domi reliquerunt, ac pro ea tibias Sybariticas amare, ad Ionicas saltare coeperunt. Atque ita dementiores, ut levissime dicam, aut ut verius, intemperantiores facit sunt. Antiqua Atheniensium Musica, nihil aliud, quam chori puerorum virorumque erant, et agricolae in populos div si, qui adhuc a semente sua et messe sordidi, incomposita quaedam et extemporanea canebant carmina. Ab his cum ammus ad scenicam paulatim et theatralem artem, quae res voluptatem prorsus habet insatiabilem. deflecteret, hoc corrumpendae fuit reipublicae principium. At vera illa harmonia, quam Musarum canit chorus, dux earum inchoat Apollo, ammum in statu suo retinet, domum conservat, conservat navem, conservat exercitum. Quod si Pythogorae, ut par est, credimus, caelum quoque modulationem edit. Non quod ut lyra pulsetur, autinfletur ut tibia: sed quod circuitu suo divina illa. Musicaque in eo sunt corpora, congruo aptoque motu caelestem quandam excitent harmoniam. Cuius quidem elegantiam Dii sentiunt, nos vero non item: vel quod tanta eius sit excellentia, vel quod tanta sit nostra imbecillitas. Nec aliud occulte innuere Hrsiodus voluit, cum Heliconem quendam statuit Musarum, divinosque choros, praesidem, sive solem facit, sive Apollinem, sive quocumque nomine clarissium illum ignem, qui in hac harmonia agit principem, appellare libuerit.

At vero humana illa nostra, quae circa animum versatur, quid aliud est, quam custos eius et magistra: quae affectibus prae est illius, ut si qui nimium se efferant, et exsultenr, eos demulceat: si qui remissi nimium, et dissoluti sint, eos exacuat denuo excitetque? Haec est, quae sacillime luctum levat, facillime iram cohibet, optime cupiditates temperat, dolores mitigat, amores solatur, adversam sublevat fortunam. Optima haec in sacrificiis comes, in epulis convictrix, imperatrix in bello. Haec est, quae maxime in festis reficit, Bacchanalibus saltat, in mysteriis afflat homines. Huius praecipuumquoque opus est, modulatione sua apte rempubl. temperare, Ita agrestes Boeotorum mores tibiae studium, tibiaeque aptatum Pindari carmen mitigavit. Sic Tyrtaei numeri Spartanos, Argivos, Telesillae modi, Lesbios Alcaei cantus excitarunt. Sit et Polycratem Samiis mitiorem reddidit Anacreon, eiusque tyrannidi Smerdiae amorem, Cleobuli comam, tibiasque Bathylli, et Ionicos immiscuit cantus, Iam antiquiora his quid attinet dicere? celeberrimus ille Orpheus. Oeagri et Calliopes ipsius dicitur fuisse filius: qui in Thraciae monte Pangaeo natus putatur. Hunc Thracum populi in colunt, quos Odrysos dicunt, homines agrestes, latrociniis addicit, inhospitales. Sola tamen cantus voluptate deliniti, Orpheum tamquam ducem secuti sunt Odrysi. Hoc erat videlicet quercus et fraxinos ducere. Feritatem enim ignobilem eorum, quos hac capi voluptate videbant, inanimi contulerunt corpori Poetae. Alius in Boeotia citharoedut erat Praestantissimus, cuius artem non saxa, ut fabula vult, sequebantur (quomodo enim cantu strui posset murus?) sed bellica militarique modulatione in acie Boeoticam iuventutem ordinabat: atque ita inexpugnabili muro Thebas cingebat. Qualem et apud Spartiatas suos excogitavit Lycu gus, qui tibiam pro duce militari iuventuti in praelio praeire voluit. Illi pone sequebantur, et tripudiantes hostem invadebant. Talis fuit et Themistoclis tibia, qua ipsas Athenas in naves deduxit: ubi ad tibiae modos remigabant alii; alii pugnabant: utrique vincebant. Huic choro Eleusiniae applaudebant Deae. Hinc tot illa victoriarum monumenta: Hinc Laconica Atticaque trophaea mari terraque parta, cum inscriptionibus pulcherrimis erecta fuerunt. In hoc choro Lacedemonii vincebant, hunc Leonides ducebat. Quid autem pluribus opus est, aut de Musica ultra agimus? Cum optima pacis administra, optima belli comes: optima Reipublicae socia, optima puerorum nutrix. Omnium namque sensuum velocissimus auditus est, omnium celerrime, quae percipit, animae communicat, suisque eam convenire ac consentire cogit affectionibus. Quo fit ut animi vera a Musica aliena, quippe quamvis voluptatis pro ea amplectuntur speciem numquam rectae legis fiant participes.

Serviet si quem ad Musices studium coneris impellere, aut aliquem artis illius peritum dignis laudibus ex ellere, ab universo enim genere ad singulas transire species, aut personas illi studio addictas licet.

In exordio definie amicitiam, quam in virtute, fundari asserit, ean que mulias opportunitates habere.

Probat 1. es commodis solattisque, quae amicus ab amico in omni fortuna percipit, cum in illo, tamquam altero se, acquiescat. Probat 2 a contrarie. Ubi enim sublata amicitia est, dissensionibus Respubl turbantur. Probat 3. Ex consensa mortalium omnium, qui fidam amicitiam magni faciunt.

1. Amicitia nihil est aliud, nisi omnium divinarum humanarumque rerum, cum benevolentia et caritate summa consensio. qua quidem haud scio, an, excepta sapientia, quidquam melius homini sit a Diis immortalibus darum, divitias alii praeponunt, bonam alii valetudinem, alii potentiam, alii honores, multi etiam voluptates. belluarum quidem hoc extremum est: illa autem superiora incerta et caduca, posita non tam in nostris consillis, quam in fortunae temeritate. qui autem in virtute summum bonum ponunt, praeclare illi quidem; sed haec ipsa virtus amicitiam gignit; et continet: nec sine virtute amicitia esse ullo pacto potest. iam virtutem ex consuetudine vitae, sermonisque nostri interpre temur; nec metiamur eam, ut quidam decti, verborum magnificentia; virosque bonos eos, qui habentur, numeremus, Paullos, Catones, Gallos, Scipiones, Philos. His communis vira contenta est: eos au em omittamus. qui omnino nusquam reperiuntur. Tales igitur inter viros amicitia tantas opportunitates habet, quantas vix queo dicere.

Quod nemo amicus DEo fidelior sit, qui virtute conciliari nobis potest, et sine hac Dei amicitia omnis nostra ruat felicitas, cum hac vero consistat, imitando facile docebis, et hanc unam esse, cui homines caelitesque plaudant.

Argumenta sumuntur a partium enumeratione.

1. Exordium a suo studio; quod se post longas pro Republ. occuptiones, de Philosophia, ait, resumere.

2. Ostendit deinde per artium, et discip linar um enumerationem, pler asque apud Lationsi am esse, aut reddi illustriores. ut sunt disciplina domestica, ac praecipue militaris, artes vero ut Poeticam, pictoriam, musicam, Mathematicam, ideo minus cultas, quia parum honoratas. In oratoria Graecis Latinos nihil concedere.

3. Denique se elaboratur um asserit, ut Philosophia quoque apud Latinos illustretur polito dicendi genere.

Cum defensionum laboribus senatoriisque muneribus,aut omnino, aut magna ex parte aliquando liberatus, retuli me, Brute, te hortanre, maxime, ad ca studia quae retenta animo, remissa temporibus longo intervallo intermissa revocari, et cum omnium artium, quae ad rectam vivendi viam pertinerent, ratio et disciplina, studio spaientiae, quae Philosophia dicitur, contineretur: hoc mihi Latinis literis illustrandum putavi: Quia Philosophia Graecis et literis, et doctoribus percipi non posset: sed meum iudicum semper fuit, omnia nostros aut invenisse per se sapientius, quam Graecos, aut accepta ab illis fecuisse meliora, quae quidem digna statuissent, in quibus elaborarent.

Nam mores et instituta vitae, resque domesticas ac familiares nos profecto, et melius tuemur, et lautius. Rem vero publicam nostri maiores certe melioribus temperaverunt, et institutis, et legibus. Quid loquar de re militaris? in qua cum virtute nostri multum valuerunt, plus etiam disciplina, iam illa, quae natura, non literis assecuti sunt, neque cum Graecis, neque cum ulla gente sunt conferenda, quae enim tanta gravitas, quae tanta constantia, magnitudo animi, probitas, fides, quae tam excellens in omni genere virtus in illis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda: doctrina Graecia nos, et omni literarum genere superabat, in quo erat facile vincere non repugnantes. Nam cum apud Graecos antiquissimum doctis sit genus Poetarum. si quidem Homerus fuit, et Hesiodus ante Romam conditam, Archilochus regnante Romulo: serius Poeticam nos accepimus: annus enim fere CCCCCX post Romam conditam Livius fabulam dedit Claudio caeci filio, et M. Tutidano Consulibus, anno ante natum Ennium: qui fuit maior natu, quam Plautus et Naevius. Sero igitur a nostris Poetae, vel cogniti, vel recepti. Quamquam est in Originibus, solitos esse in epulis canere convivas ad tibicinem de clarorum hominum virturibus. honorem tamen huic generi non fuisse declarat oratio Catonis, in qua obicit, ut probrum, Marco Nobiliori, quod is in provinciam Poetas duxisset, duxerat aurem Consul ille in Aetoliam, ut scimus, Ennium. Quo minus ergo honoris erat Poetis, eo minora studia fuerunt. Nec tamen si qui magnis ingeniis in eo genere exstiterunt, non saris Graecorum gloriae responderunt. An censemus, si Fabio nobilissimo homini laudi datum esset, quod pingeret,non multos etiam apud nos futuros Polycletos, et Parrhasios fuisse? honos alit artes, omnesque incenduntur ad studia gloria: iacentque ea semper, quae apud quosque improbatur. Summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus. igitur et Epaminondas, Princeps, meo iudicio, Graeciae, fidibus praeclare cecinisse dicitur: Themistoelesque aliquot ante annis, cum in epulis recusasset lyram, habitus est indoctior. Ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebar, satis excultus doctrina putabatur. In summo apud eos honore Geometria fuit. itaque nihil Mathematicis illustrius. At nos, metiendi, rationandique utilitate huius artis terminavimus modum. At contra Oratorem celeriter complexi sumus: nec eum primo erudirum, aptum tamen ad dicendum: post autem cruditum. Nam Galbam, Africnum, Laelium, doctos fuisse memoria traditum est, studisoum autem eum, qui hos aetate anteibat, Catonem: post vero Lepidum, Carobnem, Gracchos; Deinde ita magnos, nostram ad aetatem, ut non multum aut nihil omnino cederetur Graecis.

3. Philosophia iacuie usque ad hanc aetatem, nec habuit ullum lumen literarum Latinarum: quae illustranda, et excitanda, nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus, otiosi. In quo eo magis nobis est elaborandum. Multi iam esse Latini libri dicuntur scripti, inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. Fieri autem potest, ut recte quis sen tiat, et id, quod sentit, polite eloqui non possit. Sed mandare quendam literis cogitationes suas, qui eas nec disponere, nec illustrare possit, nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio, et literis. Itaque suos libros ipsi legunt, cum suis, nec quisquam attingit praeter eos, qui eandem licentiam scribendi sibi permitti volunt. Quare si aliquid oratoriae laudi nostra attulimus industria, multo studiosius Philosophiae fontes aperiemus, e quibus etiam illa manabant. Sed, ut Aristoteles vix summo ingenio, scientiae copia, cum motus esset Isocratis Rhetoris gloria, dicere etiam coepit, adolescentes docere, et prudentiam cum eloquentia iungere: sic nobis placet nec pristinum dicendi studium deponcre, et in hacmaiore et uberiore arte versari. Hanc enim perfectam philosophiam semper iudicavi, quae de maximis quaestionibus copiose posset, ornateque dicere.

1. Exordium et Propositio declarat prefuisse Rebuspubl. Eloquentiam ad pacem tranquillitatemque firmandam. Inutilem vero et sibi et patriae esse, quieloquentiae studio ad Reipubl. commodum non utatur.

2. Confirmatio probat 1. ex eo utilitatem eloquentiae, quod per hanc primum homines ex agrestirudique vita, ad civilis vitae cultum, mansuetudinem, societatemve iuris communis, traducti fuerint.

3. Contra vero, postquam maligni homines abuti eloquentia adiniquas privatorum hominum contro versias coepere, ac multitudinsi iudiciso ad Rempubl. administrandam evehi, ab optimis quibusque neglecta rursus eloquentia obsolevit. Fuisse tamen eo tempore maxime retinendam a probis viris eloquentiam.

4. Probat 2. ex co. Quod stuliorum hominum audaciae in Republ. maxime per eloqueintiam resistatur, ut exemplo Catonis, Laelii, et Gracchorum Rempubl. Romanam adversus improbes homines tuentium ostendit.

5. Probat 3. non tantum ex commodis Reipubl. sed etiam honestate ac dinitate eloquentiae, quod hac una homines maxime a bestiis distingui videantur.

1. Saepe et multum hoc mecum cogitavi, an mali plus attulerit hominibus, et civitatibus copia dicendi, ac summum eloquentiae studium. Nam cum et nostrae reipublicae detrimenta considero, et maximarum civitatum veteres animo colligo calamitates, non minimam video perdiscrtissimos homines invectam esse partem incommodorum. Cum autem res ab nostra memoria, propter vetustatem, remotas, ex literarum monimentis repetere instituo: multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas societates, sanctissimas amicitias intelligo cum animi ratione, tum facilius eloquentia comparatas. ac me quidem diu cogitantem, ratio ipsa in hanc potissimum sententiam ducit, ut existimem sapientiam sine eloquentia parum prodesse civitatibus, eloquentiam vero sine sipientia nimium obesse plerumque, prodesse numquam. Quare si quis, omissis rectissimis atque honestissimis studiis rationis et officii, consumit omnem operam in exercitatione dicendi, is inutilis sibi, pernitiosus patriae civis alitur: qui vero ita sese armat eloquentia, ut non oppugnare commoda patriae, sed pro his pugnare possit, is mihi vir et suis, et publicis rationibus utilissimus, atque amicissimus civis fore videtur.

2. Ac si volumus huius rei, quae vocatur eloquentia, sive artis, sive Studii, sive exercitationis cuiusdam, sive facultatis a natura profectae, considerare principium: reperiemus id ex honestissimis causis natum, at que ab optimis ratiobus profectum. Nam fuit quoddam tempus, cum in agtis homines passim bestiarum more vagabantur, et sibi victu ferino viram propagabant, nec ratione animi quidquam, sed pleraque viribus corporis administrabant. Nondum divinae religionis, non humani officinratio colebatur: nemo legitimas viderat nuptias: non certos quisquam inspexerat liberos: non ius aequabile, quid utilitatis haberet, acceperat. Ita propter errorem, atque inscitiam, caeca ac temeraria dominatrix animi cupiditas, ad se explendam viribus corporis aburebatur, perniciosissimis satelliribus. Quo tempore quidam magnus videlicet vir, et sapiens cognovit, quae materia esset, et quanta ad maximas res opportunitas animis inesset hominum, si quis eam posset elicere; et praecipiendo meliorem reddere: qui dispersos homines in agris, et in tectis silvestribus abditos, ratione quadam compulit in unum locum, et congregavit, et eos in unamquamque rem inducens, utilem, atque honestam, primo propter insolentiam reclamantes, deinde propter rationem atque orationem studiosius audienteis ex feris et immanibus, mites reddidit et mansuetos. Ac mihi quidem videtur hoc nec tacita, nec inops dicendisapientia perficere potuisse, ut homines a conluetu dine subito converteret, et ad diversas vitae rationes traducerer. Age vero, urbibus constitutis, ut fidem colere, et iustitiam retinere discerent, et aliis parere sua voluntate consuescerent, ac non modo labores excipiendos, communis commodi causa, sed etiam vitam amirtendam existimarent: qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae ratione inven slent, eloquentia persuadere potuissent? profecto nemo, nisi gravi, ac suavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, adius voluisset sine vi descendere: ut, inter quos posset excellere, cum eis se paterctur, et sua voluntate a iucundissima consuetudine recederet, quae praesertim iam naturae vim obtineret propter vetustatem. Ac primo quidem sic et nata et progressa longiu eloquentia videtur: et item postea maximis in rebus pacis, et belli cum summis hominum utilitatibus esse versata.

3. Postquam vero commoditas quaedam, prava virtutis imitatrix, sine ratione officii, dicendi copiam consecuta est: tum ingenio freta malitia, praevertere urbes, et vitas hominum labefactare assuevit. Atque huius quoque exordium mali, quoniam principium boni diximus, explicemus. Verisimillimum mihi videtur, quodam temporeneque in publicis rebus infantes et insipientes homines solitos esse versari, nec vero ad privatas causas magnos ac disertos homines accedere: sed cum a summis viris maxime res administrentur, arbitror alios fuisse non incallidos homines, qui ad parvas controversias privatorum accederent. quo bus in controversiis, cum saepe e mendacio contra verum hominem stare consuescerent, dicendi assiduitas aluit audaciam: ut necessario superiores illi propter iniurias civium resistere audacibus, et opitulari suis quisque necessariis cogeretur. Itaque cum in dicendo saepe par, nonnumquam eriam superior visus esset is, quis omisso studio sapientiae, nihil sibi, praeter eloquentiam comparasset; fiebat, ut et multitudinis, et suo iudicio dignus, qui rempublicam gereret, videretur. Hinc nimirum non iniuria, cum ad gubernacula reipublicae, temerarii atque audaces homines accesserant, maxima ac miserrima naufragia fiebant. Quibus rebus tantum odii, atque invidiae suscepit eloquentia, ut homines ingeniosissimi, quasi ex aliqua turbida tempestate, in portum: sic exseditiosa et tumultuosa vita se in studium aliquod traderent quietum. Quare mihi videntur postea cetera studia recta, atque honesta per otium celebrata ab optimis, enituisse: hoc vero a plerisque eorum desertum obsolevisse eo tempore, quo multo vehementius erat retinendum, et studiosius adaugendum.

Nam quo indignius rem honestissimam et rectissimam violabat stultorum, et improborum temeritas, et audacia, summo cum reipublicae detrrimento: eo studiosius et illis resistendum fuit, et reipublicae consulendum. Quod nostrum illum non fugit Catonem neque Laelium, neque horum (ut vere dicam) discipulum africanum neque Gracchos Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus, et summa virtute amplificata auctoritas, et quae his rebus ornamento, et reipublicae praesidio esset, eloquentia, Quare meo quidem animo nihilominus eloquentiae studendum est, etsi ea quidam et privatim, et publice, perverse abutuntur: sed eo quidem vehementius, ne mali magno cum detrimento bonorum, et communi omnium pernicie plurimum possint: cum praesertim hocidem sit, quod ad omnes res et privatas et publicas maxime pertineat: hoc tuta, hoc honesta, hoc illustris, hoc eodem vita iucunda fiat.

5. Nam hinc ad rempublicam plurima commoda veniunt, si moderatrix omnium rerum praesto est sapientia. hinc ad ipsos, qui eam adepti sunt, laus, honor, dignitas consluit: hinc amicis quoque eorum certissimum, ac tutissimum praesid um comparatur. Ac mihi quidem videntur homines, cum multis rebus humiliores, et infirmiores sint, hac re maxime bestiis praestare, quod loqui possunt. Quare praeclarum mihi quiddam videtur adeptus is, qui qua re homines bestiis praestent, ea in re hominibus ipsis antecellat.

1. Exorditur Cicero a felicitate eor um, qui se turbulentisque Reipublicae curis, ad quietum studior um otium transferre pos. sunt, quod sibi hactenus inconcessum, nunc denique gauder obtigisse, ut Q. fratri politius aliquod scriptum de optime oratore postulanti morem gerat.

2. Propositione docet plures in cateris artibus, quam in eloquentiae admirabiles extitisse.

3. Confirmatione probat 1. ab enumeratione caterarum artium, in quibus omni atate excelluerunt, quamquam singulae aetates vix unum perfectum Oraiorem dederint.

4 Cum tamen videri contra possit eloquentia ceteris omnibus facilior, ut quae 1. ad vulgi sensum maxime accedere debeat, reliquae vero art es ab eo deflectere soleant. 2. maximo semper studio in Graecia ac Romae culta sit summis etiam opum honorisque praemiis imitantibus.

5. Probat 2. Ecloquentiae difficultatem ab enumeratione earum partim quae ad eloquentiam requiruntur, eo quod res plurimae eloquenti cognoscendae sint.

Cogitanti mihi saepenumero, et memoria vetera repetenti, perbeati fuisse, Quincte frater, illi videri solent, qui in optima republica, cum et honoribus, et rerum gestarum gloria florerent, eum vitae cursum tenere potueiunt, ut vel in negotio sine periculo, vel in otio cum dignitate esse possent. Ac fuit tempus illud, cum mihi quoque initium requiescendi. atque animum ad utriusque nostrum praeclara studia referendi, fore, iustum, et prope omnibus concessum esse arbitrarer, si infinitus forensium rerum labor, et ambitionisoccupatio, de cursu honorum, etiam aeratis flexu constitisset. Quam spem cogitationum, et consiliorum meorum, cum graves communium temporum, tum varii nostri casus fefellerunt. Nam qui locus, quietis, et tranquillitatis plenissimus fore videbatur, in eo maximae molestrarum, et turbulentissimae tempestates exstiterunt.

Neque vero nobis cupientibus, atque exoptantibus fructus otii datus est ad eas artes, quibus a pueris dediti fuimus, celebran das, interque nos recolendas. Nam prima aetate incidimus in ipsam perturbationem disciplinae veteris: et consulatu devenimus in medium rerum omnium certamen. atque discrimen: et hoc tempore omen post consulatum obiecimus iis fluctibus, qui per nos a communi peste depulsi in nosmetipsos redundarunt. Sed tamen in his, vel asperitatibus rerum, vel angustiis temporis, obsequar studiis nostris: et quantum mihi vel fraus inimicorum, vel causae amicorum, vel respublica tribuet otii ad scribendum potissimum conferam. Tibi vero, frater, neque hortanti deero, neque roganti. Nam neque auctoritate quisquam apud me plus te valere potest; neque voluntate. Ac mihi repetenda est veteris cuiusdam memoriae non satis sane explicata recordatio, sed, ut arbitror, apta ad id, quod requiris, ut cognoscas, quae viri omnium eloquentissimi, clarissimique senserint, de omniratione dicendi. Vis enim, ut mihi saepe dixisti, quoniam quaedam pueris, aut adolescentulis nobis ex commentariolis nostris inchoata, atque rudia exciderunt, vix hac aetate digna, et hoc casu, quem ex causis, quas diximus, tot tantisque, consecuti sumus; aliquid iisdem de rebus politius a nobis, perfectiusque proferri: soleque nonnumquam hac de re, a me in disputationibus nostris dissentire, quod ego eruditissimorum hominum artibus eloquentiam contineri statuam: tu autem illam ab elegantia doctrinae segregandam putes et in quodam ingenii, atuqe exercitationis genere ponendam.

II. Ac mihi quidem saepenumero in summos homines, ac summis ingeniis praeditos intuenti, quaerendum esse visum est; quid esset, cur plures in omnibus artibus, quam in dicendo admirabiles exstitissent. Nam quocumque te animo et cogitatione converteris, permultos excellentes in quoque genere videbis, non mediocrium artium, sed prope maximarum

1. Exorditur ab adolescentum laude, qui eloquentiae student, qua nihil praestantius in Propositione esse asserit.

2. In confirmatione hoc probat 1. ex eo, quod Eloquentia hominum voluntates impellat, quo velit, deinde magnificum sit posse Senatum inflectere, populum tueri, etc. Denique et iucundum ornate lo qui.

3. Probat 2. ex eo, quod homines per eloquentiam a feru moribus ad honestam vitam traducamtur, et universae Reipubl. salus contineatur.

Concludit. diligenter in hoc studium adolescentibus incumbendum esse.

1. Non mihi cohortandi Sulpicius et Cotta, sed magis collaudandi videntur, quod tantam iam sint facultatem adepti, ut non aequalibus suis solum anteponantur, sed cum maioribus natu comparentur: Neque vero mihi quicquam praestabilius videtur, quam posse dicendo tenere hominum coetus, mentes allicere, voluntates impellere quo velit, unde autem velit deducere. Haec una res in omni libero populo, maximeque in peccatis tranquillisque civitatibus praecipue semper floruit semperque dominata est.

2. Quid enim est, aut tam admirabile, quam ex infinita multitudine hominum existere unum, qui id, quod omnibus natura sit datum, vel solus, vel cum paucis facere possit? aut tam iucundum cognitu atque auditu, quam sapientibus sententiis gravibusque verbis ornata oratio et perpolita? aut tam potens tamque magnificum, quam populi motus, iudicum religiones, Senatus gravitatem, unius oratione converti? Quid tam porro regium, tam liberale, tam munificum, quam opem ferre supplicibus, excitare afflictos, darefalutem, liberare periculis, retinere homines in civitate. Quid autem tam necessarium, quam tenere semper arma, avibus vel tectus ipse esse possis, vel provocare improbos, vel te ulcisci lacessitus? Age vero ne semperforum, subsellia, rostra, curiamque mediteris. Quid esse potest in otio, aut iucundius, aur magis proprium humanitatis, quam sermo facetus, et nulla in re rudis. Hoc enim uno praestamus vel maxime feris, quod colloquimur inter nos et exprimere sensa possumus. Quamobrem quis hoc non iure miretur, summeque in eo elaborandum esse arbeitretur, ut quo uno homines maxime bestiis praestent, in hoc hominibus ipsis antecellit.

3. Ut vero iam ad illa summa veniamus, quae via alia potuit aut dispersos homines unum in locum congregate, aut a fera agrestique vita, ad hunc humanum cultum civuilemque de ducere, aut iam constitutis civitatibus leges, iudicia, iura describere. Ac ne plura, quae sunt pene innumerabilia, consecter, comprchendam breviter. Sic enim statuo, perfecti Oratoris moderatione, et sapientia non solum ipsius dignitatem, sed et privatorum plurimorum, et universae Reipublicae salutem maxime contineri.

4. Quamobrem pergite, ut facitis, adolescentes, atque in studium, in quo estis, incumbite, ut et vobis honori, et amicis utilitati, et Reipub emolumento esse possitis.

1. Exorditur ab oratione Crassi, in qua duo se negat probare posse.

2. Negat Civitates per homines eloquentes primum constitutas, quod probat variis exemplis.

3. Negat Oratori necessarium esse, ut in omni arte versatus sit, idque variorum Philosophorum opinione et instituto probat.

4. Concludit satis esse Oratori, si in iure et iudiciis, in sententia etiam pro senatu populoque dicenda valeat.

1. Cetera tibi Crasse assentior, ne de genere cuiusquam, arte aut gloria detraham; sed illa duo vereor, ut possim concedere Unum, quod ab Oratoribus civitates, et ab initio constitutas, et saepe conservatas esse dixisti: alterum, quod, remoto foro, concione, iudiciis, senatu, statuisti, Oratorem in omm genere sermonis, et humanitatis esse perfectum.

2. Quis enim tibi hoc concesserit, aut initio genus hominum in montibus, ac silvis dissipatum, non prudentium consiliis compulsum potius, quam disertorum oratione delinirum, se oppidis moenibusque sepisse? aut vero aliquas utilitates, aut instituendis aut conservandis civitatibus, non a sapiencibus, et fortibus viris; sed a disertis et ornate dicentibus esse constitutas? an vero tibi Romulus ille, aut Pastores, et convenas congregasse, aut Sabinorum connubia coniunxisse, aut finitimorum vim repressisse eloquentia videtur; non consilio, et sapientia singulari? Quid? in Numa Pompilio, quid? in Ser. Tullo, quid? in ceteris Regibus, quorum multa sunt eximia ad constituendam rempublicam, numquid eloquentiae vestigium apparet? Quid? exactis Regibus, (tametsi ipsam exactionem mente, non lingua, perfectam, L. Bruti esse cernimus) sed deinceps omnia, nonne, plena consiliorum, inania verborum videmus? Ego vero si velim, et nostrae civitatis exemplis uti et aliarum, plura conferre possim detrimenta publicis rebus, quam adiumenta per bomines eloquentissimos importata: sed, ut reliqua praetermittam, ommum mihi videor exceptis. Crasse, vobis duobus, eloquentissimos audisse Tib et C. Sempronios, quorum pater, homo prudens, et gravis haud quaquam eloquens, et saepe alias, et maxime censor, saluti reipublicae fuit. Atque is non accurata quadam orationis copia, sed nutu, atque verbo libertinos, in urbanas tribus transtulit. Quod nisi fecisset, rempublicam, quam nunc vix tenemus, iam diu nullam haberemus. At vero eius silii diserti, et omnibus, vel naturae, vel doctrinae praesidiis ad dicendum parati, cum civitatem vel paterno consilio, vel avitis armis florentissimam accepissent, ista praeclaragubernatrice, ut ais, civitatum, eloquentia rempublicam dissiparunt. Quid? leges veteres, moresque maiorum: quid? auspicia, quibus et ego, et tu Crasse, cum magna reipublicae salute praesumus, quid? religiones et ceremoniae, quid? haec iura civilia, quae iam pridem in nostra familia, sine ulla eloquentiae laude, versantur, num, aut inventa sunt, aut cognita, aut omnino ab Oratorum genere tractata? Equidem et Ser Galbam, memoria teneo, divinum hominem in dicendo, et M. Aemilium Porcinam, et Cn. ipsum Carbonen, quem tu adolescentulus perculisti, ignarum legum, haesitatem in maiorum institutis, rudem in civili iure? et haec aetas nostra, praeter te, Crasse, (qui tuo magis studio, quam proprio munere aliquo disertorum, ius a nobis civile didicisti) quod interdum pudeat, iuris ignara est.

2. Quod vero in extrema oratione, quasi tuo iure sumpsisti, Oratorem in omnis sermonis disputatione copiosissime posse versari, id, nisi hic in tuo regno essemus, non tulissem, multisque praeissem, qui aut interdicto tecum contenderent, aut te ex iure manu consertum vocarent, quod in alienas possessiones tam temere irruisses. Agerent enim tecum lege primum Pythogorei omnes, atque Democriti, ceterique in suo genere Physici, vindicarentque ornati homines in dicendo et grraves, quibuseum iusto sacramento contendere non liceret Urgerent praeterea Philosophorum greges. iam ab illo fonte, et capite Socrate; nihil te de bonis rebus in vita, nihil de malis, nihil de animi permotionibus, nihil de hominum moribus, nihil de ratione vitae didicisse, nihil omnino quaesisse, nihil scire convinceret? et cum universi in te impetum fecissent, tum singulae familiae litem sibi intenderent. instaret Academia, quae, quidquid dixisses, id te ipsum negare cogeret. Stoici vero nostri disputationum suarum, atque interrogationum laqueis te irretitum tenerent. Peripatetici autem etiam haec ipsa, quae propria Oratorum putas esse adiumenta, atque ornamenta dicendi, ab se peti, vincerent, oportere; ac non solum meliora, sed etiam multo plura Aristotelem, Theophrastumque de his rebus, quam omnes dicendi magistros scripsisse ostenderent. Missos facio Mathematicos, Grammaticos, Musicos, quorum artibus vestra ista dicendi vis ne minima quidem societa te coniungitur.

I. Exorditur a sententia Graecorum, qui Oratori tantum cognitionem rei iudiciariae, velut necessariam tribuebant.

II. Proponit et statuit etiam illi Orantori, qui tantum in iudiciis versatur, praeter iuris et legum cognitionem, ex Philosophia natur am moresque hominum noscendos esse. Quare cum dehis Plato, Aristoteles, aliique, composite, ornate, copioseque locuti sunt, fecerunt ut Orateres, cum vero ieiune Chrysippus, tantum Philosophi munus implevit.

III. Ad Oratorem vero utrumque requirit.

Probat 1. Ex eo quod oratio omnis, sinere subiecta, irrisione digna sit.

2. Quia Oratoris est hominum mentes in omnem affectum flectere, quod sine Philosophia non poterit.

3. Probat idem ex materia, de qua disserendum, quae cum omnium pene disciplinarum sit, et prout secundum se penerratur, vel Philosophum, vel Iurisperitum, vel militem, vel medicum, etc. constituat, prout tamen ornate copioseque exponitur, Orantorem requirit.

I. Non sum nescius, Scaevola, ista inter Graecos dici et disceptari solere; Audivi enim summos homines, cum quaestor ex Macedonia venissem Athenas, florente Academia, ut temporibus illis ferebatur, quod eam Carneades, et Clitomachus, et Aeschines obtinebant. Erat etiam Metrodorus, qui cum ipsis una ipsum illum Carneadem dili gentius adierat, hominem omnium in dicendo, ut ferebant acerrimum, et copiosissimum. Vigebat, auditor Panaetii illius tui Mnesarchus: et Peripatetici Critolaus, Diodorus: multi erant praeterea praeclari in Philosophia, et nobiles, a quibus omnibus una pene repelli voce Oratorem a gubernaculis civitatum, excludi ab omni doctrina, rerumque maiorum scientia, ac tantum in iudicia, et conciunculas, tamquam in aliquod pistrinum detrudi, et compingi videbam. Sed ego neque illis assentiebar, neque harum dispuationum inve4ntori, et principi longe omnium in dicendo gravissimo et eloquentissimo, Platoni, cuius tum Athenis diligentius legi cum Carneade Gorgiam: quo in libro in hoc maxime admirabor Platonem, quod mihi in Oratoribus irridendis ipse esse Orator summus videbatur. Verbienim controversia iam diu torquet Graeculos homines, contentionis cupidiores, quam vertitatis.

II. Nam si quis hunc statuit esse Oratorem, qui tantummodo in iure, aut iudiciis possit, aut apud populum, aut in Senatu copiose loqui, tamen huic ipsi multa tribuat, et concedat necesse est. Neque enim sine multa pertractione omnium rerum publicarum, neque sine legum, moris, iuris scientia, neque natura hominum incogaita, ac moribus, in his ipsis rebus satis callide versari, et perite potest, qui autem haec cognoverit, sine quibus ne illa quidem minima in causis quam recte tueri potest, quid huic abesse poterit de maximarum rerum scientia? sin Oratoris nihil vis esse, nisi composite, ornate et copiose cloqui, quaero, id ipsum qui possit assequi sine ea scientia, quam ei non conceditis? dicendi enim virtus, nisi ei, qui dicit, ea, de quibus dicit, percepta sint, exstare non potest.

Quamobrem si ornate locutus est, si cut fertur, et mihividetur, Physicus ille Democritus: materies illa fuit Physici, de qua dixit: ornatus vero ipse verborum, Oratoris putandus est, et, si Plato de rebus a civilibus controversiis remotissimis divimtus est locutus, quod ego concedo: si item Aristoteles, si Theophrastus, si Carnea des in rebus iis, de quibus disputaverunt, eloquentes et in dicendo suaves at que ornati fuerunt: sint hae res, de quibus disputant in quibusdam aliis studiis; oratio quidem ipsapropria est huius unius rationis, de qua loquimur, et quaerimus. Etenim videmus, iisdem de rebus ie iune quosdam, et exiliter, ut cum, quem acutissimum ferunt Chrysippum, disputasse, neque ob eam rem Philosophiae non satisfecisse, quod non habuerit hanc dicendi ex arte alienam facultatem.

III. Quid ergo interest? aut qui discernes eorumt, quos nominavi, ubertatem in dicendo, et copiam, ab corum exilitate, qui hac dicendi varietate, et elegantia non utuntur? unum erit profecto, quod ii, qui bene dicunt, asserunt proprium, compositam orationem, et ornatam, et artificio quodam, et expolitione distinctam.

1. Haec autem oratio si res non subest ab Oratore percepta, et cognita: aut nulla sit necesse est, aut omnium irrisione laudatur. Quid est enim tam furiosum, quam verborum, vel optimorum; atque ornatissimorum sonitus inanis, nulla subiecta sententia, nec scientia? quidquid erit igitur quacumque ex arte, quocumque de genere, id Orator, si, tamquam clientis causam didicerit, dicet melius et ornatius. quam ille ipse eius reiinventor, atque artifex. Nam si quis erit, qui hoc dicat, esse quasdam Oratorum proprias sententias, atque causas, et certarum rerum forensibus cancellis circumscriptam scientiam: fatebor equidem in his magis assidue versari hanc nostram dictionem: sed tamen in his ipsis rebus permulta sunt, quae isti magistri, qui Rhetorici vocantur, nec tradunt, nec tenent.

2. Quis enim nescit, maximam vim existere Oratoris in hominum mentibus vel ad iram, aut ad odium aut dolorem, incitandis; vel ab hisce permotionibus ad lenitatem, misericordiamque revocandis? quae nisi qui naturas hominum, vimque omnem humanitatis, causasque eas, quibus mente aut incitantur, aut reflectuntur, penitus perspexerit, dicendo quod volet, perficere non poterit. Atqui totus hicPhilosophorum locus putatur proprius: neque Orator, me auctore, unquam repugnabit: sed cum illis cognitionem rerum concesserit, quod in ea solum illi voluerint elaborare: tractationem orationis, quae sine illa scientia nulla est, sibi assumet. hoc enim est proprium Oratoris, quod saepe iam dixi, oratio gravis, et ornata, et hominum sensibus, ac mentibs accom modata. Quibus de rebus Aristotelem, et Theophrastum seripsisse fateor. Sed vide, ne hoc, Scaevola, torum sit a me, nam ego quae sunt Oratori cum illis communia, non mutuor ab illis: isti quae de his rebus disputant, Oratorum esse concedunt. itaque ceteros libros artis isti suae nomine hos rhetoricos et inscribunt, et appellant.

3. Etenim cum illi in dicendo inciderint loci (quod persaepe evenit) ut de Diis immortalibus, de pietate, de concordia, de amicitia, de communi civium, de hominum, de gentium iure, de aequitate, de temperantia, de magnitudine ammi, de omni virtutis genere sit dicendum, clamabunt, credo, omnia Gymnasia, atque omnes Philosophorum scholae, sua haec esse omnia propria, nihil omnino ad Oratorem pertinere, Quibus ego, ut de his rebus omnibus in angulis, consumendi otii causa, differant, cum concessero, illud tamen Oratori tribuam, et dabo, ut eadem, de quibus illi quondam tenui et exiguo sermone disputant, his cum oimni gravitate et iucunditate explicet. Haec ego cum ipsis Philosophis tum Athenis disserebam. Cogebat enim me Marcus Marcellus hic noster, qui nunc aedilis curulis est. et profecto, nisi ludos nunc faceret, huic nostro sermoni interesset, ac iam tum erat adolescentulus his studiis mirifice deditus. Iam vero de legibus instituendis, de bello, de pace, de sociis, de vectigalibus, de iure civium generatim in ordines, aetatesque deseripto, dicant vel Graeci, si volunt, Lycurgum, aut Solonem (quamquam illos quidem censemus in numero eloquentium reponendos) scisse melius, quam Hyperidem, aut Demosthenem, perfectos iam homines in dicendo, et perpolitos: vel nostros decemviros, qui XII. tabulas perscripserunt, quos necesse est fuisse prucdentes, anteponant in hoc genere et Ser. Galbae, et Socero tuo C. Laelio, quos constat dicendi gloria praestitisse. Numquam enim negabo, esse quasdam artes proprias eorum, qui in his cognoscendis atque tractandis studium suum omne posuerunt: sed Oratoremplenum, atque perfectum esse eum dicam, qui de omnibus rebus varie, copioseque possit dicere. Etenim saepe in iis causis, quas omnes proprias esse Oratorium confitentur, est aliquid, quod non ex usu forensi, quem solum Oratoribus conceditis, sed ex obscuriore aliqua scientia sit promendum et assumendum.

Quaero enim, num possit, aus contra Imperatorem, aut pro Imperatore dici sine rei militaris usu, aut saepe etiam sine regionum terrestrium, aut maritimarum scientia? Num apud populum de legibus iubendis, aut vetandis, num in Senatu de omni reipubl. genere dici summa rerum civilium cognitione, et prudentia? Non admoveri possit oratio ad sensus animorum, atque motus, vel inflammandos, vel etiam exstinguendos (quod unum in Oratore dominatur) sine diligentissima pervestigatione earum omnium rationum, quae denaturis humani generis, ac moribus a Philosophis explicantur? Atque haud scio an minus hoc vobis sim probaturus. Equidem non dubitabo, quod sentio dicere. Physica ista ipsa, quae paulo ante. et mathematica, et ceterarum artium propria posuisti, scientiae sunt eorum, qui illa proficentur. Illustrare autem oratione siquis istas artes ipsas velit, ad Oratoris ei confugiendum est facultatem. Neque enim si Philonem illum architectum, qui Atheniensibus armentarium fecit, constat perdiserte populo rationem operis suireddidisse, existimandum est architecti potius artificio disertum, quam Oratoris, fuisse. Nec si huic Marco Antonio pro Hermodoro fuisset de navalium opere dicendum, nonne cum ab illo causam didicisset, ipse ornate de alieno artificio, copioseque dixisset? Neque vero Asclepiades is, quo nos medico amicoque usi sumus, tum cum eloquentia vincebat ceteros medicos, in co ipso, quod ornate dicebat, medicinae facultate utebatur, non eloquentiae.

Haec de Eloquentia universe dicta sunt in his paragraphis, poterunt ad singulares viros eloquentes ut Cyprianum, Hieronymum, Chrysostemum, Salvianum, etc. adhiberi, qui ad Christi disciplinam illustrandam eloquentiam attulere, summa vi hominum obstinatorum animos inflexere. Ostendet quoque quantasit talis eloquentia difficultas, quam pauci excellintes in ea veperti: quanta tamen eius dignitas, et amplitudo, quemadmodum omnis ad talem Oratorem, qui excellat, virtus requiratur et scientia; ut et ipse sapiens probusque sit, et aliis prebitatem sapoentiamque divinam tradat, ac persuadeat. Quod si tamen remotius in diversa materia imitari placeret, de Fide seu Religione Christiana institui haud dissimilis posset dissertatio, ut de origine ipsius, de vi, de diffienltate, de dignitate et amplitudine; sed hanc fortioribus humeris imitationem assignamus.

1. Utilis eloquentia ad illorum defensionem est.

2. Voluptatem magnam adfert fructus eloquentiae.

3. Cum gloria et honore et opibus hoc studium coniungetur.

4. Poeticae studium his plerisque destituitur. Quocirca in hoc subsistendum non est, sed ad illud deflectendum.

1. Ostendit se ab oratoria facultate, et magis dura, suavius in Poetica acquiescere, qua et Neronem iure perstrinxerit, et secretum tuto occupee.

2. Poetas honore ac gloria Oratoribus praeferri, minus trepsdos, magis securos esse, quod merito ante opes habendum sit.

1. Forte arbitrabar, ut a laudatione Oratorum digressus Aper detrectaret Poetas, atque carminum studium prosterneret: arte quadam mitigavit, concedendo his, qui causas agere non possent, ut versus facerent. Ego autem sicut in causis agendis efficere aliquid et eniti fortasse possum, ita recitatione tragoediarum ingredi famam auspicatus sum, tum quidem cum in Nerone improbam et studiorum quoque sacra profanantem vaticinii potentiam fregi. Hodie si quid in nobis notitiae ac nominis est, magis ar bitror carminum, quam orationum gloria partum. ac iam me deiungere a forensi labore constitui, nec comitatus istos et egressus, aut fiequentiam salutationum concupisco: non magis quam aera et imagines, quae etiam me nolente in domum meam irruperunt. Nam statum cuiusque ac securitatem meliusinnocentia tueor, quam eloquentia, nec vereor, ne hi unquam verba in Senatu, nisi pro alterius discrimine facienda sint. Nemora vero, et luci, et secretum ipsum, quodAper increpabat, tantam mihi afferunt voluptatem, ut inter praecipuos carminum fructus numerem. quod nec in strepitu, nec sedente ante ostium litigatore, nec inter sordes ac lacrimas reorum componuntur; sed secedit animus in loca pura atque innocentia, fruiturque sedibus sacris. Haec eloquentiae primordia, haec penetralia: hoc primum habitu cultuque commoda mortalibus, in illa casta atque nullis contacta vitiis pectora influxit. Sic oracula loquebantur. Nam lucro sae huius et sanguinantis eloquentiae usus, recens, et malis moribus natus, atque, uttu dicebas Aper, in locum telorum repertus est. Ceterum felix illud, et, ut more nostro loquar, aureum saeculum, et Oratorum et criminum inops, Poetis et Vatibus abundat, qui benefacta caperent, non qui mala admissa defenderent.

2. Nec ullis aut gloria maior, aut augustior honor: primum apud Deos, quorum proferre responsa et interesse epulis ferebantur: Deinde apud illos Diis genitos sacrosque reges, inter quos neminem causidicorum, sed Orphea ac Linum, ac si introspicere altius velis, ipsum Apollinem accepimus. Vel si haec fabulosa nimis, et composita videntur, illud certe mihi concedis, Aper, non minorem honorem Homero quam Demostheni apud posteros: nec angstioribusterminis famam Euripidis, aut Sophoclis, quam Lysiae aut Hyperidis includi. plures hodie reperies, qui Ciceronis gloriam, quam Virgilii detractent. Nec ullus Asinii aut Messallae libertam illustris est, quam Medea Ovidii, aut Varii Thyestes. Acne fortunam quidem Vatum, et infelix illud contubernium, comparare timuerim cum inquiera et anxia Oratorum vita. Licet illos certamina et pericula sua ad consulatus evexeriot: malo securum et secretum Virgilii secessum, in quo tamen neque apud divum Augustum gratia caruit, neque apud populum Romanum notitia. Testes Augusti epistolae, testis ipse populus, qui auditis in theatro versibus Virgilii, surrexit universus, et forte praesentem spectantemque Virgilium veneratus est, sic quasi Augustum. Nenostris quidem temporibus, Secundus Pomponius Afro Domitio vel dignitate vitae, vel perpetuitate famae cesserit. Nam Crispus et marcellus, ad quorum exempla me vocas, quid ha bent in haec praesenti sortuna concupiscendum? an quod timent, an quod timentu? quod cum quotidic aliquidrogentur, hi, quibus praestant, indignantur? quod alligati cum adulatione, nec imperantibus unquam satis servi videntur, nec nobis satis liberi? Quae haec summa eorum potentia est? tantum posse liberti solent? Me vero dulces, ut Virgilius ait. Musae, remotum a sollicitudinibus, et curis et necessitate quotidie aliquid contra animum faciendi, in illa sacra, illosque fontes ferant: nec insanum ultra et lubricum forum famamque pallentem trepidus experiar. non me fremitus salutantium, nec anhelans libertus excitet: nec incertus futuri, testamentum pro pignore scribam: nec plus habeam, quam quod possim cui velim relinquere, quandocumque fatalis et meus dies veneit, statuatque tumulo non maestus et atrox, sed hilaris et coronatus: et pro memoria mei, nec consulat quisquam nec roget.

Pro pace contra bellum, et pro bello adversus pacem disserere hoc pacto licebit. Veprincipio utilem, iucundam atque honorificam pacem esse declares, quibus bellum destituatur titulis. Tum contrapro bello dicas, multos in hoc utilius acquie scere, fortes in illo atque ad magna idoneos educari; cum pax homines enervet, ac deiciat, etc.

1. Cicero furentem contra se inducit Clodium Tribunum pleb. Deinde duos graphice depingit Consules, alterum mollem Gabinum, alterum Severum Pisonem, qui promissis a Clodio Provinciis adversus Ciceronem coniurarunt.

2. Lugentem hoc in casu urbem mutata veste inducit, vetantibus luctum consulibus, quorum leges quoque priscas abrogantium audaciam proponens exagitat.

3. Describit reipubl. pericula, si improbis restitisset, eamque secum conservatam esse contendit.

4. Suam eiectionem e republ cum importuna Consulum depraedatione coniungi.

Antequam de Tribunatu P. Sexti incipiam, totum superioris anni reipubl. naufragium exponam. In quo colligendo, ac reficienda salute communi, omnia reperientur P. Sexti dicta, facta, consilia versata. Fuerat ille annus in reipubl. magno metu, et multorum timore,tamquam intentus arcus in me unum, sicut vulgo ignari rerum loquebantur: re quidem vera, in universae reipubl. traductione ad plebem suribundi hominis, ac perditi, mihi irati, sed multo acrius otii, et communis salutis inimicim, hunc vir clarissimus, mihique, multis repugnantibus, amicissimus Cn. Pompeius omni cautine, foedere, execratione devinxerat, nihil tribunatu contra me esse facturum, at ille nefarius ex omnium scelerum colluvione natus, parum se foedus violaturum arbitratus, nisi ipsum cautorem alieni periculi suis propriis periculis terruisset: hanc tetram immanemque belluam, vinctam auspiciis, alligatam more maiorum, constrictam legum sacratarum catenis, solvit subito legum vinculis Consul, vel ut ego arbitror exornatus, vel, ut nonnemo putaret, mihi iratus, ignarus quidem certe et impendentium tantorum scelerum ac malorum. Qui tribunus plebis felix in evertenda republ. fuit, nullus suis nervis, qui enim in eiusmodi vita nervi esse potuerunt, hominis fraternis flagitiis, sororis stupris, omnia inaudita libidine infamis? sed fuit profecto quaedam illa reipubl. fortuna fatalis, ut ille coecus atque amens tribunus plebis nancisceretur, quid dicam Consules? hoccine ut ego appellem nomine, everfores huius Imperii? proditores vestrae dignitatis? hostes bonorum omnium? qui ad delendum Senatum, affligendum equestrem ordinem, exstingenda omnia iura, atque instituta maiorum se illis fascibus, ceterisque insignibus summi honoris atque Imperii ornatos esse arbitrabantur, quorum, per Deos immortales, si nondum scclera vulneraque inusta reipubl. vultis recordari, vultum, atque incessum animis intueamini, facilius facta eorum occurrent mentibus vestris, si ora ipsa oculis proposueritis. Alter unguentis affluens, calamistrata coma, despiciens conscios stuprorum, ac veteres vexatores aetatulae suae, puteali et foeneratorum gregibus inflatus, atque perculsus, olim, ne Scyllaeo illo aeris alieni in freto ad columnam adhaeresceret, in tribunatus portum profugerat, contemnebat Equites Rom. minitabatur Senatur: venditabat se operis, atque ab iis ereptum, ne de ambitu caussam diceret, praedicabat: ab iisdem se,etiam invito Senatu, provinciam sperare dicebat: eamque nisi adeptus esset, se incolumem ullo modo fore arbitrabatur alter, ô Dii boni, quam teter incedebat, quam truculentus, quam terribili aspectu. Unum aliquem te ex barbatis illis, exemplum Imperii veteris, imaginem antiquitatis, columen reipubl. diceres tueri. Vestitus aspere, nostra hac purpura plebeia ac pene fusca, capillo ita horrido, ut Capua, in qua ipse tum imaginis formandae causa, duum viratum gerebat, Seplasiam (a) Vicus Capuae urbis, in quo unguentarii et myropolae erant. sublaturus videretur. Nam quid ego de supercilio dicam, quod tum hominibus non supercilium, sed pignus reipubl. videbatur? tanta erat gravitas in oculo, tanta frontis contractio, ut illo supercilio Respublica, tamquam Atlante caelum, niti videretur: erat denique hic omnium sermo. Est tamen reipubl. magnum firmumque subsidium: habeo, quem opponam labi illi, atque coeno: vultu medius fi dius collegae sui libidinem, levitatemque franget, habebit Senatus, in hunc annum quem sequatur: non deerit auctor, et dux bonis, mihi denique homines praecipue gratulabantur, quod habiturus essem contra tribunum plebis furiosum, et audacem cum amicum, et affinem, tum etiam fortem et gravem consulem. Atque eorum alter fefellit neminem, quis enim clavum tanti Imperii, et gubernacula reipubl, tractare in maximo cursu ac fluctibus posse arbitraretur, hominem emersum subito ex diuturnis tenebris lustrorum, ac stuprorum, vino, ganeis, lenociniis, adulteriisque confectum, cum is praeter spem in altissimo gradu, alienis opibus positus esset, qui non modo tempestatem intueri impendentem temulentus, sed ne lucem quidem insolitam aspicere posset? alter multos plane in omnes partes fefellit: erat enim hominum opinioni nobilitate ipsa, blanda conciliatricula, commendatus. Omnes semper nobilitati favemus, et quia utile est reipubl. nobiles hominses esse dignos maioribus suis, et quia valet apud nos clarum hominum, et bene de republ. meritorum memoria etiam mortuorum, quia tristem semper, quia taciturnum, quia subhorridum atque incultum videbant: et quod erat eonomine, ut ingenerata familiae frugalitas videretur: favebant, gaudebant, et ad integritatem maiorum spe sua hominem vocabant, materni generis obliti. Ego autem (vere hoc dicam iudices) tantum esse in homine sceleris, audaciae, crudelitatis, quantum ipse cum republ. sensi, numquam putavi: nequam esse hominem, et levem, et falsa opinione, errore hominum, ab adolescentia commendatum sciebam, etenim animus eius vultu, flagitia parietibus tegebantur. Sed haec obstructio nec diuturna est, nec obducta ita, ut curiosis oculis perspici non possit. Videbamus genus vitae, desidiam, inertiam: inclusas eius libidines, qui paulo propius accesserant, intuebantur. Denique etiam sermonis ansas dabat, quibus reconditos eius sensus tenere possemus. laudabat homo doctus Philosophos nescio quos: neque eorum tamen nomina poterat dicere: sed eos tamen laudabat maxime, qui dicuntur praeter ceteros esse auctores, et laudatores voluptatis: cuius, et quo tempore, et quo modo, non quaerebat: verbum ipsum omnibus modis animi, et corporis devorabat: eosdemque praeclare dicere aiebat, sapientes omnia sua causa facere: rempubl. capessere hominem bene sanum non oportere, nihil esse praestabilius otiola vita, et plena, et conferta voluptatibus. Eos autem, qui dicerent dignitati esse serviendum, reipubl. consulendum, officii rationem in omni vita, non commodi esse ducendam, subeunda pro patria pericula, vulnera excipienda, mortem oppetendam, vaticinari atque insanire dicebat. Ex his assiduis eius quotidianisque sermonibus, et quod videbam, quibus cum hominibus in interiore aedium parte viveret, et quod ita domus ipsa fumabat, ut multa eius sermonis indicia redoleret, statuebam sic, boni nihil ab illis nugis exspectandum, mali quidem certe nihil pertimescendum. Sed ita est, iudices: ut, si gladium parvo puero, aut si imbecillo seni, aut debili dederis, ipse impetu suo nemini noceat: sin ad nudum vel fortissimi viri corpus accesserit, possit acie ipsa et ferri viribus vulnerari: ita, cum hominibus enervatis, atque exanguibus consulatus tantus, tamquam gladius esset datus; qui per se pungere neminem unquam potuissent, hi, summi Imperii nomine armati, rempubl.contrucidaverunt: fedus fecerunt cum tribuno plebis palamus ut ab eo provincias acciperent, quas ipsi vellent: exercitumus et pecuniam, quantam vellent, ea lege, si ipsi prius tribuno pleb. afflictam rempublicam tradidissent: id autem fedus meo sanguine ictum sanciri posse dicebant.

2. Qua re patefacta (neque enim dissimulari tantum scelus poterat, nec latere) promulgantur eodemque tempore rogationes ab uno tribuno de mea pernicie, et de provinciis Consulum nominatim. Hic tum senatus solicitus, vos equites excitati, Italia cuncta permota, omnes denique omnium generum, atque ordin um cives summae reipubl. a Consulibus, atque a tummo Imperio petendum esse auxilium arbitrabantur; cum illi soli essent, praeter furiosum illum tribunum, duo reipubl. turbines, qui non modo praecipitanti patriae non subvenirent, sed etiam nimium tarde concidere moeterent. Flagitabatur ab his quotidie cum querelis bonorum omnium, tum etiam precibus Senatus, ut meam causam susciperent, agenent aliquid, denique ad Senatum referrent. hic non modo negando, sed etiam irridendo, amplissimum quemque illius ordinis insequebantur. Hic subito, cum incredibilis in Capitolium multitudo ex tota urbe cunctaque Italia convenisset, vestem mutandam omnes, meque etiam omni ratione privato consilio (quoniam publicis ducibus respubl. careret) defendendum putarunt. Erat eodem tempore senatus in aede concordiae, quod ipsum templum repraesentabat memoriam consulatus mei, cum flens universus ordo Concinnatum Consulem orabat. Nam alter ille horridus, et severus consulto se domi continebat, qua tum superbia coenum illud, ac labes, amplissimi ordinis preces, ac clarissimorum civium lacrimas repudiavit? me ipsum ut contempsit helluo patriae? nam quid ego patrimonii, dicam? quod ille, cum quasi quaestum faceret, amisit. Cum venisset ad Senatum; vos, vos inquam, Rom et omnes boni, veste mutata, vos pro meo capite ad pedes lenonis impurissimi proiecistis, cum, vestris precibus a latrone illo repudiatis, ut incredibili fide, magnitudine animi, constantia, L. Mummius ad Senatum de Republ. retulit, Senatusque frequens vestem pro mea salute mutandum censuit. O diem illum iudices, sunestum Senatui, bonisque omnibus reipubl. luctuosum, mihi ad domesticum maerorem gravem, ad posteritatismemoriam gloriosum, Quid enim quisquam potest ex omni memoria sumere illustrius, quam pro uno cive et bonos omues privato consensu, et universum Senatum publico consilio mutasse vestem? quae quidem tum mutatio non deprecationis causa est facta, sed luctus, quem enim deprecarentur, cum omnes essent sordidati? cumque hoc satis esset signi esse improbum, qui mutata veste non esset Erat igitur in lu ctu Senatus: squalebat civitas publico consilio mutata veste: nullum erat Italiae mancipium, nulla Colonia, nulla praefectura, nulla Romae societas vectigalium. nullum collegium, aut concilium, quodtunc non honorificentissime decrevisset de mea salute: cum subito edic unt duo consules, ut ad suum vestitum Senatores redirent. Quis unquam Consul senatum ipsius decretis parere prohibuit? quis Tyrannus miseros lugere vetuit? parumne est Piso (ut omittam Gabinium) quod tantum homines fefellisti, ut negligeres auctoritatem Senatus, optimi cuiusque consilia contemneres? reipublicae proderes? consulare nomen affligeres? etiamne edicere audeas, ne maererent homines meam, suam, reipublicae calamitatem? neve hunc suum dolorem veste mutata significarent? nam sive illa vestis mutatio ad luctum ipsum, sive ad deprecandum valebat, quis unquam tam cruelis fuit, qui prohiberet quemquam aut sibi maerere, aut ceteris supplicare? quid? sua sponte homines in amicorum periculis unstitum mutare non solent? pro teipso Piso nemone mutavit: neistiquidem, quos legatos, non modo nullo Se natus Consulto, sed eriam repugnante Senatu, tute tibi legasti? ergo hominis desperati, et proditoris reip ubl, casum lugebunt fortasse qui volent: civis florentissimibenevolentia bonorum, et optime de salute patriae meriti periculum coniun ctum cum periculo civitatis lugere Senatui non licebit? iidem consules, (si appellandi sunt Consules, quos nemo est, qui non modo ex memoria, sed ex fastis evellendos non putet) pacto iam federe provinciarum producti in circo Flaminio in concionem ab illa furia, ac peste patriae, maximo cum gemitu vestro, omnia, quae tum contra me, contraque rempublicam dixerant, voce ac sententia sua comprobaverunt. Itsdem Consulibus sedentibus, atque inspectantibus, lata lex est, ne auspicia valerent, ne quis obnuntiaret, ne quis legi intercederetut omnibus festis diebus legem ferri liceret, ut lex Aelia, lex Fusia, ne valeret, Qua una rogatione, quis est, qui non intelligat, universam rempublicam esse deletam? iisdem Consulibus inspectantibus, servorum delectus habebantur pro tribunali Aurelio, nomine collegiorum, cum vicatim homines conscriberentur, decuriarentur; ad vim, ad manus, ad caedem, ad direptionem incitarentur. lisdem Consulibus arma in templum Castoris palam comportabantur: gradus eiusdem templi tollebantur, armati homines forum, et conciones tenebant: caedes, lapidationes fiebant, nullus erat Senatus nihil reliqui Magistratus: unus omnem omnium potestatem armis, et latrociniis possidebat, non aliqua vi sua, sed cum duos Consules a republica provinciarum federe retraxisset; insultabat, dominabatur, aliis pollicebatur, terrore, ac metu multos, plures etiam spe, et promissis tenebat. Quae cum essent eiusmodi, iudices: cum Senatus duces nullos, ac pro ducibus proditores, aut potius apertos hostes haberet: equester ordo reus a Consulibus citaretur: Italiae totius anctoritas repudiaretur, alii nominatim relegarentur: alii metu, ac periculo terrerentur: arma essent in templis, armati in foro, eaque non silentio consulum dissimularentur, sed et voce, et sententia comprobarentur, cum omnes urbem nondum excisam et eversam, sed iam captam, atque oppressam videremus: tamen his tantis malis tanto bonorum studio restirissemus; sed me alii metus, atque aliae curae, suspicionesque moverunt.

3. Forsan nonnemo vir fortis, acris animi magnique dixerit, restitisses, repugnasses, mortem pugnans oppetisses. De quo te, te inquam, patria obrestor, et vos penates patriique Dii, me vestrarum fedium, templorumque causa, me propter salutem meorum civium, quae mihi semper fuit mea charior vita, dimicationem caedem que fugisse. etiam si mihi in aliqua nave cum meis amicis naviganti hoc iudices accidisser, ut multi ex multis locis praedones classibus, eam navem se oppressuros minitarentur, nisi me unum sibi dedissent: si id vectores negarent, ac mecum simul interire, quam metradere hostibus mallent: iecissem me ipse potius in profundum, ut ceteros conservarem, quam illos mei tam cupidos, non modo ad certam mortem, sed in magnum vitae discrimen adducerem. cum vero in hanc reipublic. navem,ereptis Senatui gubernaculis, fluitantem in alto tempestatibus seditionum ac discordiarum, armarae tot classes, nisi ego unus deditus essem, incursurae viderentur, cum proscriptio, caedes, direptio denuntiarentur: cum alii me suspicione periculi fuinen defenderenr, alii verere odio bonorum incitarentur, alii inviderent, alii obstare sibi me arbitrarentur, alii nlcisci dolorem sunm aliquem mallent, alii rem ipsam publicam arque hunc bonorum statum otiumque odissent, et ob hasce causas tot tamque varias me unum deposcerent: depugnarem potius, cum summo, ne dicam exitio, sed periculo certe vestro, liberorumque vestrorum, quam non id, quod omnibus impendebat, unus pro omnibus susciperem ac subirem? victi essent improbi: at cives, at ab eo privato, quisine armis etiam rempubl. Consul conservarat. Sin victi essent boni, qui superessent? non ad servos videtis rem venturam fuisse? an mihi ipsi, ut quidam putant, fuit mors aequo animo oppetenda? quid? tum morremne fugiebam? an erat res ulla, quam mihi magis optandam putarem? aut ego illas res rantas in tanta improborum multitudine cum gerebam non mihi mores, non exilium ob oculos versabantur? non haec denique a me tum, tamquam fata, in re ipsa gerenda concinebantur, an erat mihi in tanto luctu meorum tanta disiunctione, tanta acerbitate, tanta spoliatione omnium rerum, quas mihiautnatura, aut fortuna dederat, vita retinenda? tam eram rudis? tam ignarus rerum? tam expers consilii, aut ingenii? nihil audieram? nihil videram? nihil ipse legendo, quaerendoque cognoveram? nesciebam vitae brevem esse cursum, gloriae sempiternum? cum esset omnibus definita mors, optandum esset, ur vita quae necessitati deberetur, patriae potius donata, quam reservata naturae videretur? servavi igitur rempublicam discessu meo, iudices: caedem a vobis liberisque vestris, vastitatem, incendia, rapinas meo dolore luctuque depuli, et unus rempubl. bis servavi, semel gloria, iterum aerumna mea. Neque enim in hoc me hominem esse inficiabor unquam, ut me optimo fratre, carissimis liberis, fidissima coniuge, vestro conspectu, patria, hoc honoris gradu, sine dolore caruisse glorier. Quod si fecissem; quod a me beneficium haberetis, cum pro vobis ea, quae mihi essent vilia, reliquissem? hoc meo quidem animo, summi in patriam amoris mei signum esse debetcertissilmum, quod, cum abesse ab ea non possem sine summo dolore, hunc me perpeti, quam illam labefactari ab improbis, malui. Memineram, iudices, divinum illum virum, atque ex iisdem, quibus nos, radicibus natum ad salutem im perii huius, C. Marium, summa senectute, cum prope vim iustorum armorum profugisset, primo senile corpus paludibus occultasse demersum, deinde ad in firmorum ac tenuissimorum hominum Minturnis misericordiam confugisse, inde navigio perparvo, cum omnes portus terrasque fugeret, in oras Africae desereissimas pervenisse. atque ille vitam suam, ne inultus esset, ad in ertissimam spem, et ad reipubl, statum reservavit: ego, qui (quemadmodum multi in senatu me absente dixerunt) periculo reipubl. vivebam, quique ob eam causam consularium literis de senatus sententia exteris nationibus commendabar, nonne, si meam vitam deseruissem, rempubl prodidislicm? in quo quidem nunc, me restituto, vivit mecum simul exemplum reipubl, defendendae. Quod si immortale retinetur, quis non intelligit immortalem hanc civitatem futuram.

4. Sed ut revertar ad illud, quod mihi in hac omni est oratione propositum, omnibus malis illo anno scelere consulum rempubl. esse confectam: primum illo ipso die, qui mihi sunestus fuit, omnibus bonis luctuosus, cum ego me e complexu patriae, conspectuque vestro eripuissem, et metu periculi vestri, non mei, fuiorihominis, sceleri, perfidiae, telis, minisque cessissem: patriamque, quae mihi erat charissima, propter ipsius patriae caritatem reliquissem, oum meum illum casum tam horribilem, tam gravem, tam repentinum non solum homines, sed tecta urbis ac templa lugerent: nemo vestrum forum, nemo curiam, nemo lucem aspicere vellet: illo inquam, ipso die, die dico? im mo hora, atque etiam puncto temporis eodem, quo mihi reique publicae pernicies, Gabinio et Pisoni provincia rogata est. Pro Dii immortales, custodes et conservatores huius urbis, atque imperii! quaenam illa in republ. monstra, quae scelera vidistis? civis erat expulsus is, quirempubl, ex Senatus auctoritate cum omnibus bonis defenderat, et expulsus non alio aliquo, sed eo ipso crimine. Erat autem expulsus sine iudicio, vi, lapidibus, ferro, servitio denique concitato: lex erat lata vastato ac relicto foro, sicariis, servisque tradito, et ea lex, quae ut ne ferretur,Senatus fuerat veste mutata. Haec tanta perturbatione eivitatis, ne noctem quidem consules inter meum discrimen et eorum praedam interesse passi sunt: statim me percluso, ad meum sanguinem hauriendum, et spirante etiam republ. ad eius spolia detrabenda advolaverunt. Omitto grarulationes, epulas, parritionem aerarii: beneficia, spem, promissa, praedam, laetitiam paucorum in luctu ommum. Vexabatur uxor mea: liberi ad necem quaerebantur: gener, et Piso gener, a Pisonis consulis pedibus supplex reii ciebatur: bona diripiebantur, eaque ad consules deferebantur: domus ardebatin palatio: consules epulabantur qui si meis incommodis laetabantur, urbis ramen periculo commoverentur.

Egregium in Ieanne Chrysostome Constantinopoli propter. Eudoxiam Augustam et sceleratos Episcopos spsi sa entes, in exilium eiecto, ad imitandum exemplum proponitur, ut quiinvito poputo, et bonis omnibus, ultro cessit improborum audacia, ne probi secum perirent, magno rursum honore revocatus. In qua historia plurima cum Ciceronis exilio conveniunt.

1. Catilinam seleratum urbe egressum esse, varia eiusdem rei amplificatione, gaudet.

2. Optat, et hortatur, ut reliqui ex nefaria societate sequantur, recusantibus minatur.

3. Catilinam postremo extra urbem cum reliquis coniuratis facile opprimendum ostendit.

Tandem aliquando, Quirites, L. Catilinam furentem audacia, scelus anhelantem, pestem patriae nefarie molientem, vobis, atque huic orbi ferrum, flammamqueminitantem, ex urbe, vel eiecimus, vel emifimus, vel ipsum egredientem urbe, prosecuti sumus. Abiit, excessit, evasit, erupit. Nulla iam pernicies a monstro illo, atqueprodigio moenibus ipsis intra moenia comparabitur. Atque hunc quidem unum huius belli demestici ducem sine controversia vicimus, non enim iam inter latera nostra sica illa versabitur: non in campo, non in foro, non in curia, non denique intra domesticos parierespertimescemus. Locoille motus est, cum ex urbe depulsus: palam iam cum hoste, nullo impediente bellum iustum geremus. Sine dubio perdidimus hominem, magnificeque vic imus, cum illum ex occultis insidiis in apertum latrocinium coniecimus. Quod vero non cruentum mucronem, ut voluit, extulir, quod vivis nobis egressus est, quod ei ferrum de manibus extorsimus, quod mcolumes cives, quod stantem urbem reliquit: quanto tandem illum maerore afflictum esse, et profligatum putatis? Iacer ille nunc prostratus, Quirites, et se perculsum atque abiectum esse sentit, et retorquer oculos profecto saepe ad hanc urbem: quam ex fuis faucibus erepram esseluger.

2. Hunc vero si fui fuerint comites secuti: si ex urbe exierint desperatorum hominum flagitiosi greges, ô nos beatos! ô rempubl. fortunatam! ô praeclaram laudem consulatus mei! Non enim iam sunt mediocies hominum libioines, non humanae audaciae, ac tolerandae, nihil cogitant, nisi caedes, nisi incendia, nisirapinas: patrimonia sua profuderunt: fortunas fuas abligurierunt: res eos iam pridem, fides deficere unper coepit: eadem tamen illa, quae erat in abundantia, libido permanet. Quod si in vino, et alea commessationes solum, et scorta quaererent: essent illi quidem desperandi, sed tamen esset serendi. Hoc vero quis ferre possit. merceshomines fortissimis viris insidiari, stultissimos prudentissimis, ebriosos sobriis, dormientes vigilantibus? qui accubantes in conviviis, compleximulieres impudicas, vino languidi, confecti cibo, sertis redimiti, unguentis obliti, debilitati stupris, eructant sermonibus fuis caedem honorum, atque urbis incendia. Quibus ego confido impendere fatum aliquod: et poenas iam diu improbitati, nequitiae, sceleri, libidini debitas, aut instare iam plane, aut certe iamappropinquare. Quos si meus consulatus, quoniamsanare non potest, sustulerit: non breve nescio quod tempus, sed multa saecula propagarit reipubl: Nulla est enim ratio, quam pertimescamus: nullus rex, qui bellum populo Rom. inferre possit. omnia sunt externa, unius virtute, terra, marique pacata. domesticum bellum manet? intus insidiae lunt: intus inclusum periculum est: intus est hostis. cum luxuria nobis, cum amentia, cum scelere certandum est, Huicego me bello ducem profiteor, Quirites, suscipio inimicitias hominum perditorum. Quae sanari poterunt, quacumque ratione sanabo: quae resecanda erunt, non patiarad perniciem civitatis manere. Proinde, aut exant, aut quiescant: aut, si in urbe, et in eadem mente permanent: ea, quae merentur, exspectent.

3. Instruite nunc, Quirites, contra has tam praeclaras Catilinae copias, vestra praesidia, vestrosque exercitus: et primum gladiatori illi confecto et saucio, consules, imperatoresque vestros opponite: deinde contra illam naufragorum eiectam, ac debilitatam manum, florem totius Italiae, ac robur educite. iam vero urbes Coloniarum, municipiorum respondebunt Catilinae tumulis silvestribus. Neque vero ceteras opes, ornamenta, praesidia vestra cum illius lattonis inopia atque egestate debeo conferre. Sed, si omissis his rebus omnibus, quibus nos superamus, eget ille, senatu, equitibus, populo, Rom. urbe, aerario, vectigalibus, cuncta Italia, provinciis omnibus, exteris nationibus, si inquam his rebus omissis, ipsas causas, quae interse confligunt, contendere velimus: ex eo ipso, quam valde illi iaceant, intelligere possumus. Ex hac enim parre pudor pugnat, illinc petulantia: hinc pudicitia, illinc fraudatio: hinc pietas, illinc scelus: hinc constantia, illinc furor: hinchonestas, illinc turpitudo: hinc continentia, illinc libido: denique ae quitas, temperantia, forritudo, prudentia, virtutes omnes certant cum iniquitate, cum luxuria, cum ignavia, cum temeritate, cum vitiis omnibus: postremo copiae cum egestate, bona ratio cum perdita, mens sana cum amentia, bona denique spes cum omnium rerum desperatione confligit. In huiusmodi cerramine ac praelio, nonne, etiamsi hominum studia deficiant, Dii ipsi immortales cogent ab his praeclarissimis virtutibus, tot et tanta vitia superari? Quae cum ita sint Quirites, vos, quemadmodum iam antea dixi, vestra tectacustodiis,vigiliisque defendite: mihi, ut urbi sine vestro motu, ac sine ullo tumultu satis esset praesidii, consultum, ac provisum est. Coloni omnes, municipesque vestri, certiores a me facti de hac nocturna excursatione Catilinae, facile urbes suas, finesque defendent: gladiatores, quam sibt ille maximam manum, et certissimam fore putavit, quamquam animo meliore sunt, quam pars patriciorum potestate tamen in vestra continebuntur. Q. Metellus, quem ego prospiciens hoc, in agrum Gallicanum, Picenumque praemisi, aut opprimet hominem, aut omnes eius motus, conatusque prohibebit, reliquis autem de rebus constituendis, maturandis, agendis, iam ad Senatum referemus, quem vocati videtis. Nunc illos qui in urbe remansernut, atque adeo qui contra urbis salutem, ommumque vestrum, in urbe a Cartlina relicti sunt, quamquam sunt hostes, tamen quia nati sunt cives, monitos etiam, atque etiam volo. Mea lenitas adhuc sicubi solutior visa est, hoc exspectavit, ut id, quodlarebat, erumperet. Quod reliquum est iam non possum oblivilci, meam hancesse patriam, me horum esse consulem: mihi aut cum his vivendum, aut pro his esse moriendum. Nullus est portis custos, nullus insidiator viae: siqui exire volunt, consulere sibi possnut: qui vero in urbe se commoverit, cuius ego non modo sactum, sed inceptum ullum, conatumve contra patriam deprehendero: sentiet in hac urbe esse Consules vigilantes, esse egregios magistratus, essefortem Senatum, esse arma, esse carcerem: quem vindicem nefariorum, ac manifestorum scelerum maiores nostriesse voluerunt. Atque haec omnia sic agentur, Quirites, ut res maximae minimo motu, pericula summa nullo tumultu, bellum intestinum, ac domesticum, post hominum memoriam crudelissimum, et maximum, me uno togato duce et imperatore, sedetur. Quod ego sic administrabo, Quirites, ut, si ulle modo fieri poterit, ne improbus quidem quisquam in hac urbe poenam fui sceleris sufferat. Sed si vis manifestae audaciae, si impendens patriae periculum me necessario de hac animi lenitate deduxerint: illud profecto perficiam, quod in tanto et tam insidioso bello vix optandum videtur, ut nequis bonus intereat, paucorum poena vos omnes salvi esse possitis. Quae quidem ego, neque mea prudentia, neque humanis consiliis sretus polliceor vobis, Quirites, sed multis et non dubiis Deorumimmortalium, significationibus: quibus ego ducibus in hancspem, sententiam que sum ingressus: qui iam non procul, ut quondam solebant, ab extero hoste atque longinquo, sed hic praesentes suo numine, atque auxilio, sua templa, atque urbis tecta defendunt. Quos vos, Quirites, precari, venerari, atque implorare debetis, ut quam pulcherrimam, florentissimam, potentissimamque esse voluerunt, hanc omnibus hostium copiis, terra marique superatis, a perditissimorum civium nefario scelere defendant.

Adversari haereticos, velpriscos, vel novitios Catholicae Ecclesia exitium molientes. ut, e. g. Anabaptistas husus aut superioris saecult. qui Monasteriensibus nefario sartore Leidensi duce exitium pene extremum attulerunt, Episcopo denique illam h minum pestem funditus evertente, similis potest oratio intorqueri.

1. Pisoni exprobrat, quod Macedoniae Imperator electus literas ad Senatum, vel nullas dederit, vel ab amicis suppressae sint. Gabiniusdederit; sedcumprobro fuerint reiectae. Hanc vero tantam poenam (qualis haec infamiaeect) se negat a Dits exorarepro bosiibus ausum fuisse.

2. Poenam sceleratae conscientiae ob male administratas spoliatasque Procincias, inflictas, iure asserit.

1. Quis unquam Provinciam cum exercitu obtinuit, qui nullas ad Senatum miserit literas! quis ex MacedoniaConsularis, qui quidem incolumis fuerit, quinon triumpharit? Appellatos est hic Vulturius (Pise) illius provinciae (si Diis placet) imperator ne tum quidem, Paule noster, tabulas Romam cum laurea mittere audebas? Misi, inquit. quis unquam recitavit? quis, utrecitarentur, postulavit? mhil enim mea refert, utrum tu conscientia oppressus scelerum tuorum, nihil unquam ausus sis scribere ad cum ordinem, quem despexeras, quem affixeras, quem deleveras: au amici tui tabulas abdiderint Atque haud scio, an malim re viderinullo podore fuisse in literis mittendis, an animos tuos plus habuisse et pudoris et consilii, quam aut te videri prudentiorem fuisse, quam soles; aut tuum fastum non esse condemnatum iudicio amicorum. Quod si non tuis nefariis in hunc ordinem contumeliis in perpertuum tibi curiam praeclusisses, quid tandem erat actum, aut gestum n illa provincia, de quo senatum cum gratulatione aliqua seribiabs te oporteret? vexatio Macedooiae? an oppidorum turpis amissio? an sociorum direptio? an agrorum depopulatio? an munitio Thessalonicae? an obsessio militaris viae? an exercitus nostri interitus, ferro, fame, frigore, pestilentia? tu vero, quiad Senatum nihil scripseris, ut in urbe nequior in ventus es, quam Gabinlus, sic in provincia: paulo tamen, quam ille, demissior: nam ille gurges, atque helluo, natus abdomini suo, non laudi, atque gloriae, cumequites Rom. in provincia, cum publicanos nobiscum et voluntate et dignitate coniunctos, omnes fortunis, multos fama, vitaque privasser, cum egisset aliud nihil in illo exercitu, nisi ut urbes depopularetur, agros vastaret, exhauriret domos, aususest (quid enim ille non auderet?) a senatu supplicationem per hteras postulare ô Dil immoratles, tunc etiam, atqueadeo vos geminae voragmes, scopulique reipubl. vos meam fortunam deprimitis, vestram extollitis, cum de me Senatus Consulta absente sacta sint, cae concioneshabirae, is motus suerit municipiorum et Coloniarum omnium, ea decreta publicanorum, ea collegiorum, ea denique generum ordinumque omnium, quae egonon modo oprare numquam underem, sed cogitare non possem: vos autem sempiternas foedissimae turpitudinis notas subieritis. An ego, si te et Gabinium cruci suffixos viderem, maiorem afficerer laetitia, excorporis vestri laceratione,quam afficior ex insamia? nullum est supplicium putandum quo affici casu aliquo, etiam boni fortesque possunt. Atque hoc quidem etiam isti tui dicunt voluptarii Graeci: quos utinam ita audires, ut erant audiendi: numquam te in tot flagitia ingurgitasses. Verum audis in praesepibus, audis in stupris, audis in cibo et vino. Sed dicunt ipsi, qui mala dolore, bona voluptate definiunt, sapientem, etiamsi in Phalaridis tauro inclusus, succensis ignibus torreatur: dicturum tamen, suave illud esse seseque ne tantulum quidem commoveri. tantam virturis esse vim voluerunt, ut non posset unquam esse vir bonus non beatus. quae est igitur poena? quod supplicium? id mea sententia, quod accidere nemini potest, nisi nocenti: suscepta fraus, impedita et oppressa mens, conscientia, bonorum omnium odium, nota iusti Senatus, amissio dignitatis. Nec mihi ille M. Regulus, quem Carthaginenses, refectis palpebris, illigatum in machina vigilando necaverunt, supplicio videtur affectus: nec C. Marius, quem Italia, servata ab illo, demersum in Minturnensium paludibus, Africa, devicta ab codem, expulsum et naufragum vidit: fottunae enim ista tela sunt, non culpae: supplicium autem est poena peccati. Neque vero equo, si unquam vobis mala precarer. quod sarpe feci, in quo Dii immortales meas preces audierunt: morbum, aut mortem, aut curciatum precarer: Thyestea ista execratio est Poetae, vulgi animos, non sapientum moventis: ut tu naufragio expulsus uspiam saxis fixus asperis, evisceratus latere penderes (ut ait ille) saxa spargens tabo, sanie, et sanguine atro. Non ferrem omnino moleste, si ita accidisset; sed id tamen esset humannum. M. Marcellus, qui ter Consul fuit, summa virtute, pietate, gloria militari, periit in mari, quitamen, ob virtutem, gloria et laude vivit. In forruna quadam est illa mors, non in poena putanda. Quae est igitur poena? quod supplicium? quaesaxa? quae cruces? ecce duos duces in provinciis pop. Rom, habere exercitus, appellari imperatores: horum alterum sic fuisse infirmatum conscientia scelerum et fraudum suarum, ut ex ea provincia, quae fuerit ex omnibus una maxime triumphalis, nullas sit ad Senatum literas mittere ausus. ex qua provincia modo omni dignitate ornatissimus, L. Torquatus magnis rebus gestis mereserente, absens imperator sit appellatus, unde bispauc isannis. Cn. Dolabellae, C. Curionis, M. Luculli iustissimos triumphos vidimus, ex ea, te imperatore, nuntius ad Senatum allatus est nulus, ab altero allatae literae, recitatae, relatum ad Senatum. Dii immortales, id ne ego optarem, ut inimicus meus ea, qua nemo unquam, ignominia notaretur? ut Senatus is, qui in eam benignitatis consuetudinem venit, ut eos qui bene rempubl. gesserint: novis honoribus afficiat, et numero dierum, et genere verborum: huius unius literis nuntiantibus non crederet, postulantibus denegaret? His ego rebus pascor, his delector, his persruor: quod de vobis hic ordo opinatur non secus, ac teterrimis hostibus: quod vos equites Rom. quod ceteri ordines, quod cuncta civitas odit: quodnemo bonus, nemo denique civis est, qui modo se civem esse meminerit, qui vos non oculis fugiat, auribus respuat, animo aspernetur, recordatione denique ipsa consulatus vestri perhorrescat. Haec ego semper de vobis expetivi, haec optavi, haec precatus sum: plura etiam acciderunt, quam vellem. nam ut amitteretis exercitum, numquam me hercule optvai.

2. Illud etiam accidit praeter optatum meum, sed valde ex voluntate: mihi enim non enerat in mentem, furorem et insaniam optare vobis, in quam incidistis, atqui fuit optandum: me tamen fugerat Deorum immortalium has esse in impios et consceleratos poenas certissimas constitutas. Nolite enim putare P. C. ut in seca videtis, homines consceleratos impulsu Deorum terreri furiarum taedis ardentibussua quemquesraus, suum facinus, suum scelus, sua audacia de sanitate, ac mente deturbat: hae sunt impiorum furiae, hae flammae, hae faces. Ego tenon vecordem, non furiosum, non mente captum, non tragico illo Oreste, aut Athamante dementiorem putem, qui sis ausus primum facere (nam id est caput) deinde paulo ante, Torquato giavislimo et sanctissimo viro, prementeconfiteri, te provinciam Macedoniam, in quam tantum exercitum transportasses, sine ullo milite reliquisse? mitto de amissa parte exercitus. Sit hoc inselicitatis tuae: dimittendi vero exercitus, quam potes auferre causam? quam potestatem habuisti? quam legem? quod S. consultum? quod ius? quod exemplum? quid estaliud furere, nisi non cognoscerehomines, non cognoscere leges, non Senatum, non civitatem? Cruentare corpus suum? maiesest haec vitae, famae, salutis suae vulneratio. Si familiam tuam dimisisses, quod ad neminem nisi ad psum te, pertineret, amici te tui constringendum purarent: praesidium tu pop. Rom. custodiam provinciae, iniussu populi Senatusque dimisisses, situae mentis compos fuisset? Eccetibi alter effusa iam maxima praedia, quam ex fortunis publicanorum ex agris urbibusque sociorum exhauserat, cum partim eius praedas profundae libidines devorassent, partim nova quaedam et inaudita luxuries, partim etiam in illis locis, ut omnia diripuit, emptiones, partim permutationes ad hunc Tusculanum montem extrnendum. Cum iam egeret, cum illa eius immensa et intolerabilisaedificatio constitisser: se ipsum, fasces suos: exercitum populi Rom. numen interdictumque Deorum immortalium, responsa sacerdotum, auctoritatem Senatus, iussa populi, nomen ac dignitatem imperii, regi Aegyptio venditit. Cum fines provinciae tantos haberet. quantos voluerat, quantos mei capitis precio periculoque emerat, his setenerenon potuit, exercitum eduxit ex Syria. qui licuit extra provinciam? tribuit se mercenarium comitem Regi Alexandrino. quid hoc turpius? in Aegyptum venit, signa contulit cum Alexandrinis. quando hoc bellum, aut hic ordo, aut populus susceperat? cepit Alexandrinam. quid aliud exspectamus a furore eius, nis ut ad Senatum tantis de rebus gestis literas mittat? Hicsi mentis esset suae, nisi poenas patriae, Diisqueimmortalibus eas, quae gravissimae sunt, furore atque insania pendere, ausus esser (mitto exire de provincia) educere exercitum, bellum sua sponte gerere, in reg um iniussu populiaut Senatus accedere? quae cum plurimaeleges veteres, tum lex Cornelia maiestatis, Iulia de pecuniis repetundis, planissimaevetant.

Imitaberis si cuivis homini scelerato tum ex infamia, tum ex con cientia propria, satis gravem infligr scelerum poenamasseras Ita Iudaein Christum, Neronis in Matrem, Maximini in Catharinam, aliorumque scelesta facinora perstringes.

1. Verres buxui luxuriaeque deditus Cleomenem Syracusanum classi praeficit.

2. Classis male instructa, a milite et commeatu, a Piratis capitur, aut incenditur.

3. Syracusanis ad hunc nuntium concurrertibus, Verres periclitatur de vita.

4. Piratae ipsum Urbis portum intra Syracusas penetrare ausi sunt.

5. Vulgo hanc culpam in Verrem derivante, ut testes deessent, navarchos criminis insimulatos; praetor Cleomenem, tollere statuit, Phalargo Cleomenis navarcho etiam exempto.

6. Parentes frustra cum lacrimis intercedunt. furius moriturus Verri sceleraexprobrat.

7. Timarchides Verris minister, et carnifex; ut mors et funus inhumanum ne sit, a morituis etiam pecunias extorquet.

8. Deceptum hocconsilio Verrem ostendii, testesque modo nondeesse tanti facinoris.

9. Postrmo brevienumeratione omnium, quae ad unum hoc scelus conveniunt, finit.

1. Verresaestate summa, quo tempore ceteri Praetores obire Provinciam et concursare consueverunt, aut etiam in tanto praedonum metu et periculo ipsi navigare, eo tempore ad luxuriam libidinesque suas, domo sua regia quae Hieronis fuit, qua Praetores uti solent, contentus non fuit. sabernacula, quemadmodum consueverat temporibus oestivis, carbaseis intenta velis, collocari iussit in littore, quodest litus in insula Syracusis, post Arethusae fontem, proptet ipsum introitum atque ostium portus, amoeno sane et abarbitris remotoloco. Hic dies aestivos sexaginta Praetor populi Rom. custos defensorque Provinciae sic vixit, ut muliebria quotidie convivia essent, vir accumberet nemo praeter ipsum, et praetextatum filium. tametsi recte sine exceptione dixerim, virum, cum isti essent, neminem fuisse.

Erat Nice facie eximia, urpraedicatur, uxor Clemenis Syracusani. quam ut animo foruto liberoque secum haberet, rem excogitat singularem, Classi populi Rom. Cleomenem Syracusis praeesse iubet, atque imperare. Hoc eo facit, ut ille non solum abesset a domo tum, cum navigaret, sed etiam libenter, cum magno honore beneficioque, abesset. Quid hic primu, aut accusem, aut quaerar iudices? Siculone homini legati, quaestoris, praetoris denique potestatem, honorem, auctoritatem dari? Si te impediebat illa conviviorum mulierumque occupatio: ubi quaestores? ubi legati? ubi praefecti, et tribuni tui? si ci vis Rom. dignus isto negotio nemo fuit? quid civitates, quae in amicitia fideque popul. Rom. perpetuo manserant? ubi Segestana, ubi Centuripina civitas? quae tum officiis, side, vetustate, tum etiam cognatione populi Rom. nomen attingunt. O Dii immortales, quid si harum ipsarum civitatum militibus, navibus, navarchis Syraculanus Cleomenes iussus est imperare? non omnis honos ab isto dignitatis, aequitatis, officii sublatus est? Ecquod in Sicilia bellum gessimus, quin Centuripinis sociis, Syracusanis hostibus, uteremur? atque haec omnia ad memoriam vetustatis, non ad contumeliam civitatis referri volo.

Itaque ille vir clarissimus, summusque Imperator M. Marcellus, cuius virtute captae, misericordia conservatae sunt Syracusae, habitare in ea parte urbis quae insula est, Syracusanum neminem voluit: est enim locus, quem vel pauci possunt defendere. Committere igitur cum non fidelissimis hominibus noluit. Simul quod ab illa parte urbis navibus aditus ex alto est. Quamobrem qui nostros exercitus saepe excluserant, eis claustra loci committenda non existimavit. Vide quid intersit, inter tuam libidinem, maiorumque auctoritatem: inter amorem furoremque tuum, et illorum consilium atque prudentiam. Illi aditum literis Syracusanis ademerunt; tu maritimum imperium concessisti. illi habitare in coloco Syracusanum, quo naves accedere possent,noluerunt; tu classi et navibus Syracusanum praeesse voluisti: quibus illi urbis partem ademerunt, iis tu nostri imperti parrem dedisti: et quorum sociorum opera Syracusani nobis dicto audientes sunt, cos Syracusanis dicto esse audientes iussisti.

2. Egredltur Centuripina quadriremi Cleomenes e portu, sequitur Segestana navis, Tyndaritana, Herbitensis, Heracliensis, Apolleniensis, Haluntina, praeclara classis in speciem; sedinops, et insirma propter dimissionem propugnatorum atque remigum. Tamdiu in imperio suo classem iste praetor diligens vidit, quamdiu convivium eius flagitiosissimum praeteruccta est. Ipse autem qui visus multis diebus non esser, tum se tamen in conspectu nautis paulisper dedit. Stetit Soleatus praetor populi Rom. cum pallio purpureo, tunicaquetalati, muliercula nixus in litore. Iam hoc ipso istum vestitu Siculi, civesque Rom. permulti saepe viderunt. Posteaquam paulo provecta est classis, et Pachynum quinto denique die appulsa est, nautae fame coacti, radices palmarum agrestium colligcbant, et his miseri perditique alebantur. Cleomenes autem qui alterumse Verrem, cum luxuria atque nequitia, tum etiam imperio putarer, similiter totos dies, in litore tabernaculo posito, perpotabat. Ecce aurem repente ebrio Cleomene, esurientibus ceteris, nuntiatur piratarum naves esse in portu Edissae. nam ita is locus nominatur. nostra autem classis erat in portu Pachyni. Princeps Cleomenes in quadriremi Centuripina, malum erigi, vela fieri, praecidi anchoras imperavit, et simul, ut se ceteri sequerentur, signum dari iussit. Erat animus in reliquis, quamquam erant pauci, quoquo modo se res habebat, pugnaretamen se velle clamabant, et quod reliquum vitae viriumque fames fecerat, id ferro potissimum reddere volebant; sed inopes relicti a Duce praefectoque classis eundem necessario cursum tenere coeperunt Pelorum versus, ut ipse Cleomenes, ita ceteri navigabant, neque istac tamen tam praedonum fugiebant impetum, quam imperatorem sequebantur. tum ut quisque in fuga postremus, ita in periculo princeps erat. Postremam enim quamque navem pirataeprimum adoriebantur. it puma Haluntinorum navis capitur, cuipraeerat Haluntinus homo nobilis Philanthus. Haec dum aguntur, interea Cleomenes iam ad Pelori litus pervenerat iam sese in terram e navi eiecerat, quadrirememque in salo fluctuantem reliquerat. Reliqui praefecti navium, cum in terram imperator exisset, cum ipsi neque repugnare, neque mari effugere ullo modo offent, appulsis ad Pelorum navibus Cleomenem pertecuti sunt, Tuncpraedonum Dux Heracleo, repente, non sua virtute, sed istius avaritia nequitiaque victor, classem pulcherrimam populi Rom. in litus expulsam et eiectam, cum primum advesperasceret, inflammari incendique iussi. O tempus miserum atque acerbum Provinciae Siciliae, ô casum illum, multis innocentibus calamitosum, atque funestum! ô istius nequitiam, ac turpitudinem singularem! una atque eadem nox erat, qua Praetor amoris turpissimi flamma, ac clnssis populi Rom. praedonum incendio conflagrabat. Affertur nocte intempesta gravis huiusce mali nuntius Syracusas: curritur ad praetorium, quo istum e convivio illo praeclaro reduxerant paulo ante mulieres, cum cantu atque Symphonia Cleomenes, quamquam nox erat, tamen in publico esse non audet. includit se domin neque aderat uxor; quae consolari hominem in malis posset. Huius autem praeclari Imperatoris, ita erat severa domi disciplina, ut in re tanta, in tam gr vinuntio, nemo admitteretur, nemo esset, qui auderet, aut dormientem ex. citare, aut interpellare vigilantem.

3. Iam vero re ab omnibus cognita concursabat urbe tota maxima multitudo. Non enim, sicut antea contuetudo erat, praedonum adventum signisicabat ignis a specula sublatus, aut tumulo, sed flamma ex ipso in endio navium, et calamitatem acceptam, et periculum rehquum nuntiabat. Cum praetor quaereretur, et constarer ei neminem nuntiasse: sit ad domum eius cum clamore con cursus atque impetus: tum iste excitatus exit: audit rem omnem ex Timarchide: sagum sumit (lucebat iam fere) procediein medium, vini, somni, stupri, plenus Excipiuntur abomnibus eiusinodi clamore, ut ei Lampasceni periculi similitudoversaretur ante oculos. Hoc eriam maius eo videbatur, quod in odio simili multitudo hominum haec erat maxima. Tum istius acta commemorabantur, tum flagiriosa illa convivia: tum appellabantur a multitudine mulieres nominatim: tum quaerebatur ex ipso palam, tot dies continuos, per quos numquam visus esset, ubi fuisset? quid egisset? tum Imperator ab ipso praepositus Cleomenes flagitabatur: neque quicquam propius est sactum quam ut il. lud Uticense exemplum de Adriano transferretur Syracusas, ut duo sepulchra duorum praetorum improborum, duabusque in provinciis constituerentur. Verum habita est a multitudine ratio remporis, habita est tumultus, habita etiam dignitatis, ex stimationisque communis, quod is est conventus Syracusis civium Rom. ut non modo illa provincia, verum eriam hac republ. dignissmus existimetur. Consirmant ipsi se, cum is etiam tum semisomnis stuperet: arma capiunt: totum forum atque insulam, quae est urbis magna pars, complent.

4. Unam illam solam noctem praedones ad Pelorum commorati, cum fumantes etiam nostras naves reliquissent, accedere, incipiunt ad Syracusas, qui videlicet saepe audissent, nihil esse pulchrius, quam Syracusarum moenia, ac portus: statuerant sese, si ea Verre praetore non vidissent, nunguam esse visuros. Ac primo adilla aestiva praetoris accedunt, ipsam illam ad partem littori, ubi iste per cos dies tabernaculis positis castra luxuriae collocarat quem posteaquam inanem locum offenderunt, et praetorem commovisse ex eo loco castra senserunt: statim sine ullo metu in portum ipsum penetrare coeperunt. Cum in portum dico, iudices (explanandum estenim diligentius earum causa, qui locum ignorant) in urbem dico, atque in urbis intimam partem venisse piratas: non enim poitu illud oppidum clauditur, sed urbe portus ipse cingitus, et concluditur: non ut alluantur a mari moenia extrema, sed influant in urbis sinum portus. Hic, tepraetore, Heracleo archipirata cum quatuor myoparonibus parvis ad arbitrium suum navigavit. Pro Dii immortales piraticus myoparo, cum imperium pop. Rom. nomen, ac sasces essent Syracusis, usque ad forum, et ad omnes urbis crepidines accessitquo neque Carthaginensium gloriosissimae classes, cum mari plurimum poterant, multis bellis saepe conatae, unquam aspirare potuerunt: neque populi Rom. invicta ante tepraetorem gloiia illa navalis, unquam tot Punicis, Siciliensibusquebellis penetrare potuit, qui locus eiusmodi est, utante Syracusani in moenibus fuis, in urbe, in foro hostem armatum, ac victorem, quam in portu ullam hostium navem viderent. Hictepraetore praedonum navioulae pervagatae sunt, quo Athen ensium classis sola post hominum memoriam CCC. navibus vi, ac multitudine snvasit: quae in eo ipsoportu, loci ipsius, portusque natura victa, atque superata est. Hic primum opes illius civitatis victae, communtae, depressaeque sunt: in hoc portu Acheniensium nobilitatis, imperii, gloriae nausragium sactum existimatur. Eonepirata penetravit, quo simul atque adisset, non modo a latere, sedetiam a tergo magnam partem urbis relinqueret? Insulam totam praeterverctus est, quae est urbis magna pars Syracusis suonomine, ac moenibus, quo in loco maiores, utantea dixi, Syracusanum quenquam habitare vetuerunt, quod, qui illam partem urbis tenerent, in eorum potestare portum futurum intelligebant. At quemadmodum est pe vagatus? radices palmarum agrestium, quas in nostris navibus invenerat, iaciebat, ut omnes iltius improbiratem, et calamitatem Siciliae possent cognoscere. Siculesnemilites, oratorumne liberos, quolumpatres tantum labore suo frumenti exarabanr, ut populo Rom totique Italiae suppeditare possent, eosne in insula Cereris natos, ubi primum fruges inventae esse dicuntur, eo cibo esse usos, a quo maiores eorum ceteros quoque, frugibus inventis, removerunt? Te praetore Siculi milites palmarum stirpibus praedones Siculo frumento alebantur. Ospectaculum miserum, atque acerbum! ludibrio esse urbis aloriam, populi Rem. nomen, hominum con ventum, atque multicudinem, piratico myoparoni? in portu Syracusano, de classe populi Rom. triumphum agere piratam, cum praetoris nequissimi, inertissimique oculos praedonum remi respergeren?

5. Posteaquam e portu piratae n on metu aliquo affectised satietate exierant, tum coeperunt quaerere homines causam illius tantae calamitatis: dicere omnes et palam disputate minime esse mirandum, si militibus remigibusque dimissis, reliquis egestate et same perditis, praetoretot dies cum muherculis pcrpotante, tanta ignominia et calamitas essetaccepta. Haec autem istius vituperatio atque infamia consirmabatur eorum sermone, qui a fuis civitatibus illis navibus praepositi suerant: qui ex illo numero reliqui Syracusas classe amissa refugerant. dicebant quos es sua quisque navi missos sciret esse, Res erat clara: neque solum argumentis, sed ctiam certis testibus istius aud cia tenebatur. Homo certior sit, aginilil in foro, et conventu, toto die, nisi hoc quaeri a navarchis, quemadmodum classis esset amissa: illos respondere, et docere unumquemque, missione remigum, famereliquorum, Cleomenis rimore, et fuga, etc.

Haec posteaquam acta et constituta sunt, proceditisterepente et praetorio inflammatus scelere, furore, crudelitate in forum venit. Navarchos vocavi iubet. qui nibil me tuerent, nibil suspicarentur, statim accurrunt. Iste hominibus miseris innocentibuique inici catenas imperar. Implorare illi sidem populi Rom et quare id faceret, rogare. Tunc iste hoc causae dicit, quod classem praedonibus prodidissent. Fit clamor, et admiratio populi, tantam esse in homine impudentiam atque audaciam, ut aut aliis causam clamitatis attribueret, quae omnia propter avaritiam ipsius accidissent: aut, cum ipse praedonum socius putaretur, aliis proditionis crimen inferrer: deinde, hoc quinrodecimo die crimen esse natum, postquam classis esser amissa. Cum haec fierent, quaerebatur, ubiesser Cleomenes? non quo illum ipsum, cuiusmodi esset, quisquam supplicio propter illud incommodum dignum putaret. Nam quid Cleomenes facere potuit (non enim possum quenquam iesimulare falso) quid, inquam magnopere potuit Clemenes facere, istius avaritia navibus exinanitis? Atque eum vident, sedere ad latus praetoris, et ad aurem familiariter, ut solitus erat, insufuirare. Tum vero omnibus indignissimum visum est, homines honestissimos, electos ex suiscivitatibus, in ferrum, atque in vincla coniectos. Cleomenem propte flagitiorum ac turpitudinis societatem familia issimum esse praetoris. Apponitur his tamen accusator Naevius Turpio quidam, qui C. Sacerdote praetore iniuriarum damnatus est, homo bene appositus ad istius audaciam: quem ipse in decumis, in rebus capitalibus, in omni calumnia praecursorem habere solebat, et emissarium.

6. Veniunt Syracusas parentes, propinquique miserorum adolescentium, hoc repentino calamitatis suae commotinuntio: vinctos aspiciunt catenis liberos suos, cum istius avatitiae poenam collo, et cervicibus fuis sustinerent: adsunt, defendunt, proclamint. Fidem tuam, quae nusquam erat, necunquam fuit, implorant. Pater aderat Dexio Tyndaritanus, hormo nobilissimus, hospes tuus, cuius tu dom fueras, quem hospitem appeilaras. Eum cum illa auctoritate, aetate, miseria videres praeditum, non te eius lacrimae, non senctus, non bolpitii ius, atque nomen a scelere aliquam ad partem hum nitatis revo. care potuit. Sed quid ego hospitii iura in hac tam immani bellua commemoto? qui Stenium Thermitanum, hospitem suum. cuius domum per hospitium exhausit, et exinanivit, absentem in reos retulerit, causa indicata capire damnarit, ab eo nunc hospitiorum iura atque officia quaeramus? Cum homine enim erudeli nobis res est, an cum vera, atque immani bellua? Tepattis acrymae de innocentis filli periculo non movebant? cum pattem domi teliquisses, filium tecum haberes: teneque praesens filius de liberorum caritate, neque absens pater de indulgentia patria commonebat? Catenas habebath hospes tuus Aristeus Dexionis filius. Quid ita? Prodiderat classem. Quod ob praemium? Deseruerat exercitum Quid Cleomenes? Ignavus fuerat: at eum tu ob virtutem corona antea donaras. Dimiserat nautas: at ab omnibus tu mercedem missionis acceperas. Alter parens ex altera parte Herbitensis Eubulida: homo domi suae clarus, et nobilis: qui, quia Cleomenem in defendendo filio laeserat, nudus peneest deftitutus. Quid erat autem. quod quisquam diceret, aut defenderet? Cleomenem nominare non licet.at causa cogit. Moriere, si appellaris. numquam enim iste es medioeriter minatus. At remiges non erant. Praetorem tu accufas? frange cervicem. Sineque praetorem, neque praetoris aemulum appellare licebir, cum in his duobus tota caufa sit; quid suturum est? Dicit etiam causam Hernchus Segestanus, homo domi suae summo loco natus. audite ut vestra humanitas postulat, Iudices: audietis enim de magnis mcommodis, iniuriisque sociorum. Hunc scitorte fuisse Heraclium in ea causa, qu propter gravem morbum oculorum tum non navigarit, et iussu eius, qui pertesta em habut, cum commeatu Syracusis remanserit. Iste certe neque trodidit classem, neque metu perterrituss fugit neque exercitum deseruit: etemm tune esset hoc animadversum, cu classis Syracusis proficiscebatur. Is tamen in eadem causa su t, quasi esset in aliquo manisesto scelere deprehensus, is, in quem re falso quidem causa conserri criminis potuit Fuit in rillis navarchis Herachensis quidan Furius (nam habent illi nonnulla huiuscemodi Latina nomina) heme quamdiu vixit, domi suae, post mortem tota Sicilia clatus et nobilis. In quo homine tantum animi fuit, non solum ut istum libere laederet, (nam id quidem, quon am moriendum videbat, sine periculo se facere intelligobat) verum morte proposita, cum lacrimans in carcere mater noctes, diesque affideret, defensionem causae suae seripsit: quam nunc, nemo est in Sicilia, quin habeat: quin legat, quin tui seeleris, et orudelitatis ex illa oratione commonefiat. In qua docer, quod a civitate sua nautas acceperit quot, et quanti quemque dimiterit quot secum habuerit; item de ceteris navibus dicit, quae cum apud te diceret, viigis oeuli verberabantur: ille, morre proposita facile dolorem co polis patiebatur, clamabat id quod teriptum rehquit, facinus esse indignum, plus impudicissimae mulieris apud te de Cleomenis salute, quam de sua vita lacrimas matris valere. Deinde etiam illud video esse dictum (qued, si recte vos pop. Rom cognovit, non falso ille iam in ipsa morie de vobis piaedicavit) non posse Verrem testes interficiendo erimina sua exstinguere: graviorem apud sapientes iudices se fore ab inferis testem, quam si vivus in iudicium producerctur. Tumavaritiae solum, si viveretinunc cum essetitanecatus, sceleris, audaciae, crudelitatis testem fore. Iam illa praeclara, non testium modo catervas, cum tua res ageratur, sed tum a Diis Manibus innocentium poenas, sceleratorumque Furias in tuum iudicium esse venturas: sese ideo leviorem casum suun fingere, quod iam ante aciem securium tuarum, Sextiique tui carnificis vultum et manum vidisset, cum in conventu civium Rom. iussu tuo securi cives Rom. ferirentur. Ne multa, Iudices, libertatem, quam vos sociis dedistis, hac ille in acerbissimo supplicio miserrimae servitutis abusus est. Condemanat omnes de consihisententia: tamen neque iste in tanta re, tot hominum, rotque civium causa, P. Vectium ad se accersit quaestorem suum, cuiusconsilio uteretur, neque P. Cervium, talem virum, legarum, qui, quia legatus isto praetore in Sicilia fuit, primus ab isto iudex reiectus est: sed de lattonum, hoc estcomitum suorum sententia condemnat omnes. Hic cuncti Siculi, fidelissimi atque antiquissimi socii, plurimis affecti beneficiis a maioribus nostris graviter commoventur, et de fuis periculis, fortunisque omnibus pertimescunt. Illam clementiam, mansuetudinemque nostri imperii in tantam erudelitatem, inhumanitatemque esse conversam? condemnari tor homines, uno tempote, nullo crimine? defensionem suorum furtorum praetorem improbum ex indignissima morte innocentium quaerere?

7. Nihil addi iam videtur, Iudices, ad hanc improbitatem, amentiam, crudelitatemque posse? et recte viderur: n am si cum aliorum improbirate certet, longe omnes multumque superabit: sed secum ipse certat: id agit, ut semper superius suum facinus novo scelere vincat. Phalargum Centuripinum dixeram exceptum esse c Cleomene, quod in eius quadriremi Cleomenes vectus esset: tamen, avia pertimuerat adolescens, quod eandem suam causam videbat esse, quam illorum, qui innocentes peribant, ad hominem accedit Timarchid es: a securi negat esse ei periculum: virgis ne ca deretur, moner, ut caveat. ne multa: ipsum dicere adolescentem audistis, se ob hunc virgaium m et um pecuniam Timarchid numerasse, Levia sunt haecin hoc reo crimina, metum virgarum navar chusnobilfssimae civitatis pretio redemit: humanum: alius, ne condemnaretur pecuniam dedit: usitatum est. Non vult populus Rom. obsoletis criminibus accusari Verrem: non postulat, inaudita detiderae: non de praetore Siciliae, sed decrudelissimo Tyranno sieri iudicium arbitratur. Includuntur in carcerem condemnati, supplicium constituitur in illos sumitur. Miseri parentes prohibentur adire ad filios sues, prohibentur liberis fuis cibum, vestitum ferre. Patres hi, quos videtis, iacebant in limine, matresque miserae pernoctabant ad ostium carceris, ab extremo complexu liberum exclusae: quaenihilaliudorabant, nist ut filiorum extremum spiritum ore excipere sibi liceret. aderat ianitor carceris carnifex praetoris, mors terrorque sociorum et civium, lictor Sextius: cui ex omni gemitu, doloreque certa merces comparabartur. Utadeas, tantuma dabis: ut cibum tibi introferreliceat, tantum: nemorecusabat. Quid, ut uno ictu securis afferam mortem fili ruo? quid dabis? ne diu crueictur? ne saepius feriatur? ne cum sensu doloris aliquo, aut cruciatu spiritus auferatur? etiam ob hanc causam pecuniam lictori? dabatur: ô magnum, atque intoierandum dolorem, ô gravem, acerbamque fortunam! non vitam liberum, sed mortis celeritatem pretio redimere cogebantur parentes. Atque ipsi ctiam adolescentes cum Sextio de cadem plaga, et de uno illo ictu loquebantur: idque postremum parentes suos liberi orabant, ut levandi cruciatus vi gratia lictori pecunia daretur. Multi et graves dolores inventi parentibus, et propinquis multi. Veruntamen mors sit extrema: non erit. Estne aliquid ultra, quo progredi crudelitas possit? reperietur: nam illorum liberi, cum erunt securi percussi, ac necati, corpora feris obicientur. Hoc si luctuosum est parenti, redimat pretio sepeliendi potestatem, Onasum Segestanum, hominem nobilem dicere audistis, se ob sepulturam Heracli navarchi pecuniam Timarchidi dinumerasse. Hoc (ne possis dicere, patres enim veniunt amissis filiis irati) vir primarius, homo nobilissimus, dicit, neque de filio dicit. Iam hoc, quis tum fuit Syracusis, qui non audierit, quin sciat, has per Timarchidem pactiones sepulturaecum viris etiam illis esse factas? Non palam cum Timarchide loqucbantur? non omnes omnium propinqui adhibebantur? non palam virorum funera locabantur? Quibus rebus omnibus actis, atque decisis, producuntur e carcere, et deligantur ad palum. Quis tam fuit illo tempore durus, et ferreus, quis tam inhumanus, praeter unumte, qui non illorum aetate nobilitate, miseria commoveretur? ecquis fuit, quin lacrimaretur? quin ita calamitatem putaret illorum, ut fortunam tamen non alienam, periculom autem commune agi arbitraretur? Seriuntur securi. Laeraris tu in omnium gemitu, atquetriumphas: testes avaririae tuae gaudes esse sublatos.

8. Errabas Verres, et vehementer errabas, cum te maculas furtorum et flagitiorum tuorum, sociorum innocentium sanguine, eluere arbitrabare: praeceps amentia serebare, qui te exiltimares avaritiae vulnera erudelitatis remedus posse sanare: etenim quamquam illi sunt mortui sce-Ieris tui testes, tamen corum propinqui, neque ubr, neque illis desunt: tamen ex ipso nuinero navarchorum aliquivivunt, et adsunt: quos, ut mihi videtur, ab illorum innocenrium poena fortuna ad hanc causam reservavit Adest Philarchus Haluntinus: qui, quia cum Cleomenenon fugit, oppressus a praedonibus, et captus est: cui calamitas saluti fuit: quinisi captus a piratis esset, in hunc praedonem sociorum incidisser. Dic er is pro testmonio de missione nautarum, de same, de Cleomenis fuga. Adest Centuripinus Phalargus, in amplissima civirate, am plissimoloconatus, eadem dicir nulla in re discrepat. Per Deos immortales, Iudiees, quotandemaniino seretis/ aut haec quemadmodum audius? Utrum ego desipio et plus, quam satis est, doleo in tanta calamitate, miseriaque sociorum, an vos quoque hic acerbissimus innocentium cruciatus, et maeror pari sensu doloris afficit? Ego enim cum Herbitensem, cum Heracliensem securi esse percussum dico, versatur mihi ante oculos indignitas calamitatis. Eorumne populorum cives, cerumne agrorum colonos, ex quibus maxima vis frumenti quotaanis pleb Rom. illorum operis, ac laboribus quaeritur, qui a parentibus spenostri imperii, nostraequeaequitatis tatis suscepti, educatique sunt, ad C. Verrisnefariam immanitatem, et ad eius securem sunestam esse servaros? Cuna mihi Tyndaritani illius venit in mentem, cum Segestani, tum iura simul civitatum, atque officia considero. Quas urbes P. Africanus etiam ornandas esse spolus hostium arbitratus est, eas C. Verres non solum illisornamentis, sed etiam virisnobilissinnis, nesario scelere, privavit. Cui eivitati maioresnostri max mos agros, atque optimosconcesserunt, quam immunem esse voluerent: haec tanta apudte cognationis, fidelitatis, vetustatis auctoritate, nehoc quidem iaris oblinuit, ut unius benestissinmi, atque innocentissimi civis mortem, et sanguinem deprecaretur. Quo confugientsocii quemimplorabunt? qua spe denique ut vivere velint, tenebuntur, si vos eos deseritis? Itaque ad me iudices praere ceteras, hanc querimoniam Siciha detulit laerymis Ego ad hoc non gloria inductus accessi, sed ne falsa damnatio, ne carcer, necatenae, neverbera, nesecures, ne cruciatu sociorum, nesanguis inno entium, nedenique eriam exanguium corpora mortuorum, ne maeror parentum, ac propinquorum magistratibus nostris quaestui posset esse. Hunc egosimetum Siciliae, damnatione istius, per vestram sidem, et severitatem deiecero, Iudices, satis officio meo, satis illorum voluntati, qui a me hoc petiverunt, factum esse arbitraber.

9. Quapropter si quem forte inveneris, qui hoc navale crimen conetur defendere, defendat; illa communia, quae ad causam mhil pertinent, praetermittar: me culpam fortunae affignare, calamitatem crimini dare; meamislionem classis obicere, cum multi viri fortes in communi incertoque perioulobelli, et terra, et mari saepe offenderint. Nullam tibiobiciofortunam: nihilest, quod ceterorum res minus commode gestas proseras: nihilest, quod multorum naus agia fortunae colligas. Ego naves inanes visse dica: remiges, naurasque dimissos: reliquos stirpibus vixille palmarum: prae fuisse classi populi Rom. Siculum, perpetuo sociisatque amicis Syracusanum. Te illo temporeipso, superioribusque diebus omnibus, in littore cum mulierculis perpotasse dico. Harum rerum omnium auctores testesq produco Num tibiinsultare in calamitate, num intercludere perfugiumfortunz, numcasus bellicos exprobrare, aut obicere vi dcor? Tametsi solent ii fortunam sibi obici nolle, qui se fortunae commiserunt, qui in eius peticulis sunt, ac varietare versati. Istius quidem calamitatis tuae fortuna particeps non fuit: homines enim in proeliis, non in conviviis, belli fortunam tentare ac periclitari solent: in illa autem calamitatenon Martem fuissc communem, sed Venerem possumus dicere. Quodsifortunam tibi obicinon oportet, curtu fortunae illorum innoccntium veniam, aclocun non dedisti? Ipte pater si iudicaret, per Deos immortales, quid facere posset, cum tibi haec diceret? Tu in provincia populi Rom. praetor, cum tibi maritimum bellum esset administrandum, Mamertinis, ex sedere, quam deberent navem, per triennum rem sisti: tibi apud eosem privatim navis oneraria maxima publice est aedisicata: Tu a civitatibus pecunias classis nomine coegisti: tu pretio remiges demi. sisti: tu, cum navis ellet a quaestore, et ab legato capta praedonum, archipiratam ab omnium oculis removisti: tu, qui cives Rom, essedicerenter, qui a multis cognoscerentur, securi serire potuisti: tu tuam domum piratas abducere, in iudicium archipiratam domo ptoduccre ausus es: tu in provincia tam splendida apud socios fidelissimos, cives Rom. honestitlimos, in metu periculoque provinciae, dies continuos complures in littore, conviviisque iacuisti: te per eos dies nemo domi tuae convenire, nemo in foro videre potuit: tu sociorum atque amicorum ad ea convivia matresfamilias adhibuisti: tu inter eiusmodi mulieres praetexatum tuum filium, nepotem meum collcavisti, ut aetati maxime lubricae atque incertae exempla nequitiae parentis vita praeberet: tu praetor in previncia cum tunica talari, pallioque purpureo visus es: tu propter am oremlibidinemque tuam, imperium navium legato populi Rom. ademisti, Syracusano tradidilsi: tui milites in provincia Siciliae frugibus, frumentoque caruere: tua luxuria, arque avatitia classis populi Rom. capta et incensa est: post Syracusas conditas, quem in portum numquam hostis accesserat, in co te praetoreprimum piratae navigaverunt: neque hac tot, rantaque dedecora dillimulatione tua, neque oblivione hominum ac raciturni: atc tegere voluisti: sed etiampraefectos, sine ulla causa, de complexu parentum suorum, hospitum tuorum, ad mortem, cruciatumquo rapuisti: neque in parentum luctu atque lacrimis te mei nominis commemoratio mitigavit: tibi hominum innocentium sanguis non modo voluptati, sed etiam quaestui fuit.

Haec universe ad exaggerandam crudelitatem tyrannorum faciunt, sive in Christi Martyres a Maxentio, Decio, Dio cletiano aliis que exercitam, sive stiam in politicis causis adhibitam. Utriusque, cum insigni libidine coniuncta, argumenta praebuit Elisabeihae Angliae Reginae, tum in Mariam consanguineam, tum in alios regnt proceres et Cathelicios.

Haec in utraque, tam laudis quam Vituperii partem exempla suffecerint. Ouibus ultimis admirabilis Tullianae cloquentiae vis emicat, ita eandem rem omnem in partem dicendi versat exagitatque. Quod exemplis facilius quam praeceptis capitur, ut iccirco his non immorer, cum in observatione singulorum, quae suis distinguuntur numeris, ut facilius penetrentur, via tota ad eloquentiam proficiendi sita sit.

Siquis hat exercitationes ad theatrum publicumque usum traducere cupiat, Is opinor, ad ornandum huncactum difficultatem haud magnam experietur. tanta hic omnium sese rerum offert varietas. Laudat terram aliquam fluviumque ad Siciliae laudatae imirationem? quid prohiber Cererem, Bacchum aliosque Genotilium Deastros, aut Nymphas, frugum aliarumque opum imagines quasdam, pro sua regione differentes introducere? Laudar virum fortem, aut reprehendit ignavum? cur non subeat Mars aut Murcia? laudat doctum, aur perstringit imperitum? curnon Pallas, aut Midas quispian personam hic aliquam induat? Ipsae Virtutes, et Vitta, Musae, Charites, Graeae, Furiae, hicornare, lacessere, praemia poenasque instruere, atque irrogare poterunt. Quandoque et Maiorum umbrae ab inferis aut e caelo Genii accersiti, qui ad laudem aut reprensionem suae posteritatis insurgent, minis promissique futurorum urgenant; aut aliquo etiam iudiciotum schemate ad terrorem, vel excitationem praeludant.

1. Populares primo ab Optimatibus distinguit, tumhis et bona reipubl. fundamentis descriptis, a triplici hominum genere turbari illam asserit, quibus senius boni resistant.

2 Hortatur, ut Optimatum vitam virtutemque omnes praeferant, contemnantque iniurias atque inimititias a talibus suscipiendas, ut olim fortissimi Graecorum et Rom. fecerunt.

Duo genera semper in hac civitate fuerunt eorum, qui versari in republ. atque in ea se excellentius gerere studuerunt: quibus ex generibus alteri se popular s, alteri Optimates, et haberi, et esse voluerunt. Qui ea, quae faciebant, quae que dicebant, multiudini iucunda esse volebant, populares: qui autem ita se gerebant, ut sua consilia optimo cuique probarentur, optimates habeantur, quis ergo iste optimus? quis? de numero si quaeris, innumerabiles: neque enim aliter stare possemus. Sunt principes consili publici, sunt, qui eorum sectam sequuntur: sunt maximorum ordinum homines, quibus patet curia: sunt municipales rusticique Romani? sunt negotia gerentes: sunt etiam libertint Oprimates. Numerus, ut dixi, huius generis late et varie diffusus est: sed genus universum (ut tollatur error) brevi cirumscribi, et definiti potest. Omnes optimates sunt, qui neque nocentes sunt, nec natura improbi, nec malis domesticis impediti. esto igitur, ut hi sint. quam tu nationem appellasti. Et qui integri sunt, et sani, et bene de rebus domesticis constituti. Horum qui voluntati, commodis, opinioni in gubernanda republ serviunt, defensores optimatium, ipsique optimates gravissimi et clarissimi cives nominantur, et principes civitatis. Quid est igitur propositum his reipub. gubernatoribus, quod intueri, et quo cursum suum dirigere debeant? Id quod est praestantisimum, maximeque optabile omnibus sanis et bonis, et beatis, cum dignitate otium. hoc qui volunt, omnes optimates: qui efficiunt, summi viri, et contervatores civitaris putantur. Neque enim rerum gerendarum dignitate homines oefferri ita convenit, ut otio non prospiciant: neque ullum aplexari otium, quod abhorreat a dignitate. Huius aute ovosae dignitatis haecfundamenta sunt, haec membra, quaecuenda principibus, et vel capitis periculo defenden da sunt? neligiones, auspicia, potestares magistratuum, Senatus auctoritas, leges, mos maiorum, iudicia, iutisdictio, fides, provinciae, socii, imperii laus, res militaris, aerarium. Harum aerum tor, atque tantarum esse defensorem, et patronum magni animi est, magni ingenii, magnaeque constantiae. Etenim in tanto civium numero magna multitudo est eorum, qui aut propter metum poenae, peccarorum suorum conscii, novos motus conversionesque reipubl. quaerant: aut qui, propter insitum quendam animi furorem, discordiis civium, ac seditione pacsantur: aut qui propter implicationem rei familiaris communi incendio malint, quam suo deflagrare. Qui cum auctores sunt, et duces suorum studiorum, vitiorumque nacti, in republ. fluctus excitantur: ut vigilandum sitiis, qui sibigubernacula patriae deposcerunt: enitendumqucomni scientia, ac diligentia, ut consa vatis his, quae ego paulo ante fundamenta, ac membra esse dixi, tenere cursum possint, et capere otii illum portum et diguitatis. Hanc ego viam, iudices, si aut asperam, atque arduam; autplenam esse periculorum, aut insidiarum negem, mentiar: praesertim cum idnon modo intellexerim semper, sed praeter ceteros senserim. Maioribus praesidiis et copus oppugnatur respubl. quam defenditut: propterea quod audaces homines et perditi, nutu impelluntur, et ipsi etiam sponte sua contra rempubl. incitantur: boninescio quo modo tardiores sunt, et principiis rerum neglectis ad extremum ipsa denique necessitate excitantur: ita, ut nonnumquam cunctatione ac tarditate, dum otium volunt etiam sine dignitate retinere, ipsi utrumque amittant. propugnatores autem reipubl. qui esse voluerunt, si leviores sunt deciscunt; si timidiores desunt: permanent illi soli, atque omnis reipubl causa perferunt, qui sunt tales, qualis pater tuus M. Scaure fuit: qui a C. Graccho usque ad C. Marium seditiosis omnibus restitit: quem nulla unquam vis, nullae minae, nulla invidia labefecit, aut Q. Mesellus patruus matris tuae: qui cum florentem hominem in populari ratione L. Sturninum censor notasset, cumque insitivum Gracchum contra vim multitudinis incitarae censu prohibuisset: cumque in cam legem, quam non iurerogatam iudicarat, iurare unus noluisset, de civitate maluit, quam de sententia dimoveri: aut ut vetera exempla, quorum est copia digna huius imperii gloria, relinquam, neve eorum aliquem qui vivunt, neminem, qualis nuper Q. Catulus fuit: quem neque periculi tempestas, neque honoris cura potuit unquam de suo cursu, aut spe, aut metu dimovere.

2. Haec est una via, mihi credite, et laudis, et dignitatis, et honoris, a bonis viris et sapientibus, et bene natura constitutis laudari, diligi: nosse descriptionem civitatis a maioribus nostris sapientissime constitutam: qui cum regum potestatem non tulissent, ita magistratus annuos creaverunt, ut consilium Senatus reipubl. praeponerent sempiternum, diligerentur autem in id consilium ab universo populo, aditusque in illum summum ordinem omnium civium industriae, ac virtuti pateret, Senatum reipubl. custodem, praesidem, propugnatorem collocaverunt. Huius ordinis auctoritate uti magistratus, et quasi ministros summi consilii esse voluerunt: Senatum autem ipsum proximorum ordinum splendore confirmari, plebis libertatem et commoda tueri, atque augere voluerunt. Haec qui pro virib parte defendunt, optimates sunt, cuiuscumque sint ordinis: qui autem praecipue suis cervicibus tanta munia. atque rempubl. sustinent, ii semper habiti sunt optimatium principes, auctores civitatis, Huic hominum generi fateor, ut ante dixi, multos adversarios, inimicos, invidos esse, multa proponi pericula, multas inferri iniurias, magnos esse experiundos et fubeundos la ores. Sed mihi omnis tatio est cum virtute, non cum desidia: cum dignitate, non cum volutate: cum iis, qui se patriae, qui suis civibus, qui laudi, qui gloriae, non qui somno, et conviviis, et delectationi natos arbitrantur. Nam si qui voluptatibus ducuntur, et se vitiorum illecebris, et cupiditatum lenociniis dediderunt: missos faciant honores: ne attingant rempubl. patiantur viros fortes, laborum patientes, frui, qui autem bonam famam bonorum, quae sola vere gloria nominari potest, expetunt, aliis otium quaerere debent, et voluptates, non sibi. Sudandum est his pro communibus commodis, adeundae inimicitiae, secundae saepe pro republ. tempestates,cum multis audacibus, improbis, nonnumquam etiam potentibus dimicandum. Quod si apud Athenienses, homines Graecos, longe a nostrorum hominum gravitate disiunctos, non deerant, qui tempubl. contra popult temeritatem defen derent, cum omnes, qui ita fecerant, e civitate eicerentur. Si Themistoclem illum conservatorem patriae non deterruit a republ. defendenda, nec Miltiadis calamitas, qui illam civitatem paulo ante servarat; nec Aristidis suga, qui unus omnium iustissimus fuisse traditur: si postesummi eiusdem civitatis viri, quos nominatim appellari non est necesse, propositis tot exemplis iratundiae levitatisque popularis, tamen suam rempubl. illam defenderunt: quid nos tandem facere debemus? primum in ea civitate nati, unde orta mihi gravitas et magnitudo animi videtur: tum in tanta gloria insistentes, ut omnia humana leviora videri debeant: deinde adeam rempubl. tuendam aggressi, quae tanta dignitate est, ut eam defendentem occidere non aliud sit, quam oppugnantem rerum potiri. Homines Graeci, quos antea nominavi, inique a suis civibus damnati, atque expulsi, tamen, quia bene sunt desuis civitatibus meriti, tanta ho die gloria sunt non in Graecia solum, sed etiam apud nos, atque in ceteris terris, ut eos a quibus illi oppressi sunt, nemo nominet, horum calamita: em dominationi illorum omnes anteponant, Quis Carthaginensium pluris fuit Annibale consilio, virture, rebus gestis, qui unus cum tot imperatoribus nostris per tot annos de imperio, et de gloria decertavit: hunctui cives e civitate eiecerunt: nos etiam hostem literis nostris, et memoria videmus esse celebratum. Quare imitemur nostros Brutos, Camillos, Ahalas, Decios, Curios, Fabricios, Maximos, Scipiones, Lentulos, Aemilios, innumerabiles alios, qui hanc rempubl. stabiliverunt: quos equidem in Deorum immortalium coetu, ac numero: epono: amemus patriam, pareamus senatui, consulamus bonis, praesentes fructus negligamus, posteritati et gloriae serviamus: idesse optimum putemus, quod erit rectissimum: speremus quae volumus, sed quod acciderit feramus: coitemus denique, corpus virorum fortium, magnorumque hominum esse mortale animi vero motus et virtutis gloriam sempiternam: neque hancopinionem si in illo sanctissimo Hercule consecratam videmus, cuius corpore ambusto, vitam eius, et virtutem immortalitas excepisse dicitur, minus existimemus eos, qui hanc tantam rempubl. suis consiliis aut laboribus, aut aux erint, aut defenderint, aut servaverint, esse immortalem gloriam consecuturos.

Peterit in bonorum Episcoporum ac Praelatorum commendationem similis descriptio institui. Aut certe haec cadem optimarum laus et ratio in singulari aliqua persona, e. g. Iosepho Patriarcha demonstrari.

1. Docet Cicero contra obiectionem regia assectationis, quid in se regium fateatur, quid officii parum in videndi sractet; torquetque illam ambitionem in familiam Torquati.

2. Ostendit se rebus in consulatis gestis non tam honorem; quam improborum in se collegisse odia, mir umque quod Torquatus cum his, de supplicio consuratorum clara voce; de illorum scelere, remissa quaeratur.

3. Aperte profitetur, se urbem, Regum et regnorum Dominam, ab interitu vindicasse.

Regnum meum, Iudices se ferre non posse, dicit. Quod tandem Torquate regnum? consulatus, credo; mei, in quo ego imperavi nihil; sed contra Patribus conscriptis et bonis omnibus patui. quo in Magistratu, non institutum est a me, Iudices, regnum, sed non permissum. An forte regium tibi videtur ita vivere, ut non modo homini nemini,sed ne cupiditati quidem ulli serviat: conremnere omnes libidmes, non auri, non argenti, non ceterarum rerum indigere: in Senatu sentire libere populi utilitati magis consulere, quam voluntati: nemini cedere, multis obsistere: si hoc putas esse regium, me Regem confiteor esse, Sin te potentia mea, si dominatio, si denique aliquod dictum arrogans, aut superbum movet; quin tu id profers, quam verbi invidiam, contumeliamque maledicti. Ego tantis a me beneficiis in republ. positis, si nullum aliud mihi proemium a Senatu populoque Rom, nisi honestum otium postularem, quis non concederet? sibi haberent honores, sibi Imperia, sibi Provincias, sibi triumphos, sibialia praeclarae laudis insignia: mihi liceret eius urbis, quam conservassem, conspectu, tranquillo animo et quieto frui? quid si hoc non postulo? si ille labor meus pristinus, si sollicitudo, si officia, si operae, si vigihae deserviunt amicis, praesto sunt omnibus? si neque amici in foro requirunt studium meum, neque tespubl. in curia? si me non modorerum gestarum vacatio, sed neque honoris, neque aetatis excusatio vendicat a labore? si voluntas mea, si industria, si domus, si animus, siaures patent omnibus? si mihi ne adea quidem, quae pro salute omnium gessi, recordanda et cogitanda quidquam relinquitur te mporis? tamen hoc regnum appellabitur? cuius vicarius qui velit esse, inveniri nemo potest: longe abest regni suspicio. Si quaeris, qui sini Romae regnum occupare conati, ut ne replices annalium memoriam, ex domesticis imaginibus invenies.

2. Res enim gestae, credo, meae me nimis extulerunt, ac mihi nescio, quos spiritus attulerune. Quibus de rebus tam claris, tam immortalibus, Iudices, hoc possum dicere, me, qui e summis eripuerim periculis urbem hanc, et vitam omnium civium, satis adeptum sore, si ex hoc tanto in omnes mortales beneficio nullum in me periculum redundabit. Etenim in qua civitate res tantas gesserim, memini, et in qua urbe, intelligo. plenum forum est eorum hominum, quos ego a vestris cervicibus depuli, Iudices, a meis non removi. nisi vero paucos fuisse a bitramini, qui conari, aut sperare possent, se tantum Imperium posse delere.Horum ego faces eripere de manibus, et gladios extorquere potui, sicut feci, voluntates vero consceleratas, ac nefarias, nec reservare potui, nec tollere. Quare non sum nescius, quanto periculo vivam in tanta multitudine improborum, cum mihi uni cum omnibus improbis aeternum videam bellum esse susceptum. Quod si illis meis praesidiis forte invides; et si ea tibi regia videntur: quod omnes boni omnium generum atque ordinum suam salutem cum mea coniungunt: consolarete, quod omnium mentes improborum mihi uni maxime sunt infensae, et adversae, qui me non solum idcirco oderunt, quod eorum conatus impios, et furorem con sceleratum repressi; sed eo etiam magis, quod nihil iam simile, me vivo, conari posse arbitrantus, At vero, quid ego miror, si quid ab improbis de me improbe dicitur, cum L Torquatos, primum ipse his fundamentis adolescentiae iactis, ea spe proposita amplissimae dignitatis, deinde L. Torquati, fortissimi Consulis, constantissimi Senatoris, semper optimi civis, filius, interdum efferatur immoderatione verborum? Qui cum suppressa voce de scelere P. Lentuli, de audacia coniuratorum omnium dixisset, tantummodo, ut vos, qui ea probatis, exaudire possetis; de supplicio P. Lentuli, de carcere, magna et queribunda voce dicebat. In quo primum illud erat absurdum, quod cum ea, quae leviter dixerat, vobis probare volebat; eos autem, qui circum iudicium stabant; audire nolebat: non intelligebat, ea, quae clare diceret, ita illos audituros, quibus e venditabat, ut vos quoque audiretis, qui id non probabitis. Deinde alterum iam oraroris vitium, non videre, quid quaeque caus postulet. Nihil est enim tam alienum ab eo, qui alterum consurationis accuset, quam videri coniuratorum poenam,m mortemque lugere.

3. Itaque attende iam. Torquate, quam ego non defugiam auctoriatem consulatus mei, maxima voce, ut omnes exaudire possint, dico, semperque dicam: adestore omnes animis, qui adestis corporibus, quorum ego frequentia magnopere laeror; erigite mentes, auresque vestras, et mede invidiosis rebus, ut ille putat, dicentem attendite. Ego Consul, cum exercitus perditorum civium, clandestino scelereconflatus, crudelissimum et luctuo sissimum exitium patriae comparasset: cum ad occasum, interitumque reipubl. Catilina in castris, in his autem templis, atque tectis dux Lentulus esset constitutus: meis consiliis, meis laboribus, mei capitis periculis, sine tumultu, sine delectu, sine armis, sine exercitu, quinque hominibus comprehensis, arque confossis, incensione urbem, internecione cives, vastitate Italiam, interitu Rempubl. liberavi. Ego vitam omnium civium, statum orbis terrae, urbem hanc denique, sedem omnium nostrum, arcem Regum, ac nationum exterarum, lumen gentium, domicilium Imperii, quinque hominum amentium, ac perditorum poena redemi.

Posset adhiberi similis oratio in defensione Christi, qui a Iudaeis apud Pilatum accusatus erat, quod se Regem Iudaeorum dixisset Quem id iure dixisse contendas, si regnum sit propriis dominari cupiditatibus, pressos calamitate levare, gentem suam tueri, atque ab extrema pernicie ad salutem revocare, etc.

1. Osten dit C. Pansam Consulem male L. Caesaris sententiam in Senatu esse secutum, et tumultum solum contra Antonium decrevisse, cum bellum reipsa geratur.

2. Docet non hoc bellum solum, sed inter civilia tale, in quo de summa rerum Rom. cum Antonio concertetur.

Confusius hesterno die est acta res, C. Pansa, quam postulabat institutum consolatus tui. parum mihi visus es e os, quibus cedere non soles, sustinere. nam cum Senatus e a virtus fuisset, quae solet: et cum re viderent omnes esse bellum, quidamque id verbum removendum arbitrarentur:tua voluntas discessione fuit ad lenitatem propensior. Victa igitur est propter asperitatem te auctore nostra sententia: vicit L. Caesar, amplissimus vir, qui urbi, atrocitate dempta, oratione fuit, quam sententia lenior, quamquam is quidem, antequam sententam diceret, propinquitatem excusavit. Idem fecerat me Consule in soronis viro, quod hoc tempore in sororis filio: ut et luctu sororis moveretur, et saluti reipubl. provideret Atque ipse tamen Caesar praecepit vobis quodam modo P C. ne sibi assentiremini, cum ita dixit: aliam sententiam se dicturum fuisse, eamque se et republ. digna, nisi propinquitate impedirerur. Ergo ille avunculus: num etiam vos avunculi, qui illi assensi estis? at in quo fuit controversia? belli nomen ponendum in sententia quidam non putabant: tumultum appellare malebant, ignari non modo rerum, sed etiam verborum. Pocest enim esse bellum sine tumultu, tumultus esse sine bello non potest: Quid enim est aliud tumultus, nisi perturbatio tanta, ut maior timor oriatur? unde etiam nomen ductum est tumultus. Itaque maiores nostri tumultum Italicum, quod erat domesticus: tumultum Gallicum, quod erat Italiae finitimus: praeterea nullum tumultum nominabant, Gravius autem esse tumultum, quam bellum, hinc intelligi licet, quod bello Gallico vacationes valent, tumultu non valent. Ita fit, quemadmodum dixi, ut bellum sine tumultu possit, tumultus sine bello esse non possit. Etenim cum inter bellum et pacem medium nihil sit, necesse est tumultum; si belli non sit, pacis esse. quo quid absurdum magis dici, aut existimari potest? si nimis multa de verbo, rem potius videamus, patres conscripti: quam quidem intelligo verbo fieri interdum deteriorem solere. Nolumus hoc bellum videri. Quam igitur municipiis et Coloniis, ad excludendum Antonium, auctoritatem damus? quam ut milites fiant sine vi, sine tumultu, studio, et voluntate? quam ut pecunias in rempubl. polliceantur? si enim belli nomen tollitur municipiorum studia tolluntur: consensus populi Rom. qui iam descendit in caussam, si nos languescimus, debilitetur necesse est. Sed quid plura? D. Brutus oppugnatur: non est bellum? Mutina obsidetur: ne hoc quidem bellum est? Gallia vastatur:quae potest pax esse incertior? illud vero quis potest bellum non esse dicere, quo fortissimum virum cum exercitu misimus: qui cum esset infirmus et gravi diuturnoque morbo, nullam putavit sibi excusationem esse oportere, cum ad reipubl. praesidium vocaretur. C. quidem Caesar non exspectavit nostra decreta, praesertim cum esset illius aetatis: bellum contra Antonium sua sponte suscepit, decernendi enim tempus nondum venerat: belli autem gerendi tempus si praetermisisset, videbar republ. oppressa, nihil decerni posse. Ergo illi nunc, et eorum exercitus in pace versantur. non est hostis, cuius praesidium Claterna deiecit Hirtius: non est hostis, qui armatus Consulem de. signatum oppugnat: nec illa hostilia verba, nec bellica, quae paulo ante ex Collegae literis Pansa recitavit; Deieci praesidium: Claterna potitus sum: fugavi equites: proelium commissum; occisi aliquot. quae pax potest esse maior.

2. Delectus tota Italia decreti sublatis vacationibus: saga cras sumentur: Consul se cum praesidio descensurum dixit. Utrum hoc bellum non est? an etiam tantum bellum, quantum nun quam fuit? ceteris enim bellis, maximeque civilibus contentionem reipubl. causa faciebat, Sylla cum Sulpitio de iure legum, quas per vim laras Sylla dicebat: Cinna cum Octavio de novorum civium suffragiis: rursus cum Mario et Carbone Sylla, ne dominarentur indigni, et ut clarissimorum hominum crudelissimam puniretur necem. Horum omnium bellorum causae ex reipubl. contentione natae sunt. de proximo bello civili non libet dicere: non ignoro caussam, detestor exitium. Hoc bellum quintum civile geritur: atque omnia in nostram aetatem inciderunt: primum non modo in dissensione et discordia ci vium, sed in maxima consensione, incredibilique concordia; omnes idem volunt, idem defendunt, idem sentiunt, cum omnes dico, eos excipio, quos nemo civitate dignos patat. Quae est igitur in me dio belli caussa posita? nos Deorum immortalium templa, nos muros, nos domicilia, sedesque populi Rom. aras, focos, sepulchra maorum, nos leges, iudicia, libertatem, coniuges, liberos, patiam defendimus, Contra M. Antonius id molitur, idpugnat, ut haec omnia perturbet, evertat, praedam reipubl. causam belli putet, fortunas nostras partim dissipet, partim dispertiat parricidis. In hac tamen dispari ratiene belli miserrimum illud est, quod ille latrombus suis pollicetur primum domos: urbem enim se divisurum, confirmat, deinde omnibus portis, quo velit, deducturum. omnes Caphones, omnes Saxae, ceteraeque pestes, quae sequuntur Antonium, ae des sibi optimas, hortos, Tusculana, Albana definiunt. Atque etiam homines agrestes, si homines sunt illi potius, quam pecudes, inani spe ad aquas usque Puteolanas provehuntur. Ergo haber Antonius quod suis polliceatur. quid nos! nunquid tale habemus? Dii meliora? id enim ipsum agimus, ne quis posthac eiusmodi quicquam possit polliceri. Invitus dieo, sed dicendum est. Hasta Caesaris P. C. multis improbis et spem affert; et audaciam. Viderunt enim ex mendicis fieri repente divites: itaque hastam semper videre cupiunt ii, qui nostris bonis imminent, quibus omnia pollicetur Antonius. Quid nos nostris exercitibus, quid pollicemur? multo meliora, atque maiora, scelerum enim promissio, et iis, qui exspectant, perniciosa est: et iis, qui promittunt. Nos nostris militibus libertatem, iura, leges, iudicia, Imperium orbis terrae, dignitatem, pacem, otium pollicemur. Antonii igitur promissa cruenta, terra, scelerata, Diis hominibusque invisa, nec diuturna, neque salutaria: nostra contra, honcsta integra, gloriosa, plena laetitiae, plena pietaris.

De Absalone quaerere poteris; pietasne an impietas dicenda sit, quod ille contra Davidem patrem salutem sese communis patriae ac vulgi, cuius causae in iudicion negliguntur, profiteatur suscipere; et, iustumne hoc bellum, an rebellio potius sit, hoc nomine in patrem populum concitare, et armatum ducere.

1. Dolendi sibi causam oblatam esse Cicero asserit, quod amic um et collegam amiserit.

2. Contra tamen laet andum magis, quam dolendum affirmat. 1. Quia mortuus est priusquam Respubl. civilibus bellis per Caesarem et Pompeium everteretur. 2. Quod ad felicitatem translatus, causam nullam dolendi reliquerit, aliorum vero tantum malum sit, quod eo frui non liceat.

3. Quod magnum dolorem perceptur us esset, si videret locum non esse inter arma consilio atque Oratoris auctoritati.

Concludit, beatum vidert, qui eo tempere cum laude vita functus sit. Quod argumentum magis etiam in fine num. 134. Prosequitur.

1. Cum Cilicia decedens Rhodum venissem, et eo mihi de Q. Hortensi morte eslet allatum, opinione omnium maiorem an imo ocepi dolorem. Nam et amico amisso, cum consuetudine iucunda, tum multorum officiorum coniunctione me privatum videbam, et interitu talis auguris, dignitatem nostri collegii diminutum dolebam. Qua in cognitione et cooptatum me ab eo cin collegium recordabar, in quo iuratus iudicium dignitatis meae fecerat: et inauguratum ab eodem, ex que augurum institutis in parentis cum loco colere debebam. Augebat etiam molestiam, quod magna sapientium civium, bonorum que penutia, vit egregius, coniunctissimusque mecum consiliorum omnium societate, alienissimo reipubl. tempore exstinctus, et auctoritatis, et prudentiae suae triste nobis desiderium reliquerat. Dolebamque quod, non ut plerique putabaut, adversarium, aut obtrectatorem laudum mearum, sed socium potius, et consortem gloriosi laboris amiseram. Etenim si in leviorum artium studio memoriae proditum est. Poetas nobilesPoetarum aequalium morte doluisse: quo tandem anime eius interitum ferre debui? cum quo certate erat gloriosius, quam omnino adversarium non habere. cum praesertim non modo numquam sit, aut illius a me cursus impeditus, aut ab illo meus, Sed contra semper alter ab altero adiutus, et communicando, et monendo, et favendo.

7. Sed quoniam perpetua quadam felicitate usus ille, cessit e vita, suo magis, quam suorum civium tempore: et tum oecidit, cum lugere facilius rempubl. posset, si viveret, quam iuvare: vixitque tam diu, quam licuit in civitate bene, beateque vivere: nostro incommodo, detrimentoque, si est ita necesse, doleamus: illius vero mortis opportunitatem benevolentia potius, quam misericordia prosequamur: ut quotiescumque de clarissimo, et beatissimo viro cogitemus, illum potius, quam nos ipsos diligere videamur. Nam si dolemus, quod eo iam frui nobis non licer, nostrum est id malum, quod modice feramus: ne id non ad amicitiam, sed ad domesticam utilitatem referre videamur. sin, tamquam illi ipsi acerbitatis aliquid acciderit, angimur, summam eius felicitatem non satis grato animo interpretamur. Etenim si viveret Q. Hortensius, cetera fortasse desideraret, una cum reliquis bonis, et fortibus civibus, hunc autem, et praeter ceteros, aut cum paveis sustineret dolorem, cum forum populi Rom. quod fuisset quasi theatrum illius ingenii, voce erudita, et Romanis, Graecisque auribus digna, spoliatum, atque orbatum videret. Equidem angoranimo, non consilii, non ingenii, non authoritatis armis egere rempubl. quae didiceram tractare, quibusque me assuefeceram, quaeque erant propria, cum praestantis in republ. viri, tum bene moratae et bene constitutae civitaris. Quod si fuit in republ. tempus ullum, cum extorquere arma posset e manibus iratorum civium boni civis authoritas, et oratio: tum profecto fuit, cum patrocinium pacis exclusum est, aut errore horninum, aut timore. Ita nobismetipsis accidit, et quamquam essent multo magis alia lugenda, tamen hoc dolemus, quod, quo tempore aetas nostra perfuncta rebus amplissimis, tamquam in portum confugere deberet; non inertiae, neque desidiae,sed otii moderati, atque honesti: cumque ipsa oratio iam nostra canesceret, haberetque suam quandam maturitatem, et quasi senectutem, tum arma sunt ea sumpta, quibus illi ipsi, qui didicerant iis uti gloriose, quemadmodum salutariter uterentur, non reperiebant, Itaque ii mihi videntur fortunate, beateque vixisse, cum in ceteris civitatibus, tum maxime in nostra: quibus cum auctoritate, rerumque gestarum gloria, tum etiam sapientiae laude perfrui licuit.

In cuiuslibet propinqui, veletiam viriprincipis morte similis disserendi ratio locum inveniet.

1. Cicero decernit praemia victeribus contra Antonium et monumentum honoris.

2. Solatur propinquos illorum qui victores prorepubl. oecubuerunt.

1. Proprium senatus sapientis est grata corum virturem memoria prosequi, qui pro patria vitam profuderunt. Quorum de honore utinam mihi plura in mentem venirent. Duo certe non praeteribo, quae maxime occurrunt: quorum alterum pertinet ad virorum fortissimorum gloriam sempiternam, alterum ad leniendum maerorem, et luctum proximorum. Placet igitur mihi P. C. Legionis Martiae militibus, et eis, qui una pugnantes occiderunt, monimentum fieri, quam amplissimum Magna atque incredibilia sunt in rempubl. huius merita legionis. haec se prima latrocinio abrupit Antonii, haec tenuit Albam, haec se ad Caesarem contulit: hanc imitata quarta legio parem virtutisgloriam consecuta est. Quarta victrix desiderat neminem: ex Martia nonnulli in ipsa victoria conciderunt. ô fortunata mors, quae naturae debita, pro patria est potissimum reddita. Vos vero patriae natos iudico: quorum etiam nomen a Marte est: ut idem Deus urbem hanc gentibus, vos huic urbi genuisse videatur. In fuga foeda mors est, in victoria gloriosa. Etenim Mars ipse ex acie fortissimum quem que pignerare solet. Illi igitur impii, quos cecidistis, etiam apud inferos poenas parricidii luent: vos vero qui extremum spiritum in victoria effudistis, piorum estis sedem, et locum consecuti, brevis, autem vobis vita data est: at memoria bene redditae vitae sempiterna, quae si non esset longior, quam haec vita: quis esset tam amens, qui maximis laboribus et periculis ad summam laudem gloriamque contenderet? Actum igitur praeclare vobiscum fortissimi, dum vixistis, nunc vero etiam sanctissimi milites, quod vestra virtus ne oblivione corum, qui nunc sunt, nec reticentia posterorum insepulta esse poterit, cum vobis immortale mommentum fuis pene manibus senatus populusque Rom. exstruxerit. multi saepe exercitus Punicis. Gallicis, Italicis bellis clari, et magni fuerunt: nec tamen ullis tale genus hanoris tributum est. Atque utinam maiora possemus: quandoquidem a vobis maxima accepimus, vos ab urbe rurentem Antonium avertistis, vos redire molientem repulistis. Erit igitur exstructa moles opere magnifico, incisaeque literae divinae virtutis testes sempiternae, numquam de vobis eorum, qui aut videbunt vestrunt monimentum, aut audient, gra vissimus sermo conticescet, ita pvo mortali conditione vitae, immortalitatem estis consecuti.

2. Sed quoniam P. C. gloriae munus optimis et fortissimis civibus monimenti honore persolvitur, consolemur eorum proximos, quibus optima est haec quidem consolatio; parentibus, quod tanta reipubl. praesidia genuerunt: liberis, quod hab ebunt domestica exempla virtutis: coniuglbus, quod us viris carebunt, quos laudare, quam lugere praestabat, fratribusque quod in se, ut corporum, sic virtutum similitudine esse confident. Atque utinam his omnibus abstergere fletum sententus nostris, consultilquepossemus, vel aliqua talis his adhiberi publice posset oratio, qua deponerent maerorem, atque luctum, gauderentque potius, cum multa et varia impenderent hominibus genera mortis, id genus, quod esse pulcherrimum, suis obtigisse, eosque nec inhumatos esse, nec desertos, (quod tamen ipsum pro patria non miserandum putatur) nec dispersis bustis humili sepultura crematos, sed contectos publicis operibus, atque muneribus, eaque exstructione, quae sit ad memoriam aeternitatis, ara virtutis. quamobrem maximum quidem solatium erit propinquorum eodem monimento declarari et virtutem suorum, et pietatem, et senatus fidem, et crudelissimi memoriam belli. In quo rusi tanta militum virtus extitisset, parricidio M. Antonii nomen populi Romani occidisset. Atque etiam censeo P. C. quae praemia militibus promisimus, nos republ. recuperata tributuros, ea vivis, victoribusque cumulate, cum tempus venerit persolvenda. qui autem ex iis, quibus illa promissa sunt, pro patria occiderunt: corum parentibus, liberis, coniugibus, fratribus eadem tribuenda censeo.

Paris ratione, pro religione et Ecclesia certantibus decernenda erunt praemia, ut Ducibus olim Bullioniis adversus Turcas factum, etc.

1. Exorditur a cura omnibus insita de rebus post mortem corperis eventuris, unde argumentum primum sumit de animae superfuturae immortalitate.

2. Argumentum secundum immortalitatis a gloriae cupiditate post mortem ducitur, diduciturque per variarum disciplinarum studiosos.

Illustris hic ad imitationem locus est, si doceas aperituris, et transitoriis, huius mundi bonis, ad immortalia, et caelestia animum trans ferendum esse; quod immortalis cum sit, aliis non possit bonis satiari. Hoc fecisse quotquot veram sect ar entur gloriam, et nominis decus aeternum, hoc sensisse utros sapientissimos, animumque a terrenis ad caelestia transtulisse Deo maxime similes, etc. Quorum modo nomina inter homines etiam gloriosa celebrentur.

Haec quaestio ex illis est, quas nonnulli didacticas tantum esse volunt. Verum si illius spectetur finis, ad actionem quoque ordinata est; cum qui immortalem Deoque similem sese animum nactum esse credit, humilia atque indigna tali animo cogitare ac moliri nequaquam debeat; ut is, qui eundem cum brutis exitum praestolatur.

1. Rempubl. Rom. conservaram esse, summum est benesicium, ob quod decreta selenni supplicatione a Senatu Diis agendae sint gratiae.

2. Cicero pro senibil a populo Rom. nisimemoriam etternamcanservata reipubl. postulat; tum vero, ut se contra invidiam insidiasque sceleratorumiveatur.

Remp. Qunites, vicamque ommum vestrum, bona, fortunas, coniuges, liberosque vestros, atquehocdomicilium clarissimi impeni, fortunatissimam puicherrimamque urbem, hodierno die, Deorum immoralium summoerga vosamore. laboribus, confiliis, periculisque meis, ex flamma, atque ferro, acpene ex faucibus fati ereptam, et vobis conservatam, acrestitutam videtis. Et, sinon minus vobisiucundi, atque illustres sunt ii dies, quibus eonservamur, quam illi, quibusnascimur, quod salutis certa laetiria est, nascendi mcerta condicio: et quod sine seusu nascim ur, cum voluptate conservamur: profecto, quoniam illum, qui hancurbem condidit, Romulum, ad Deos immortales benevolentia, famaquesustulimus: esse apud vos, posterosque verstros in honore debebir dies is, qui candem hanc urbem conditam amplificatamque servavit: nam rotius urbis templis, delubris, tectis ac moenibus subiectos prope iam ignes, cireumdatosque restrinximus: iidemque gladios in rempubl. districtos retudimus, mucronesque corum a iugulis vestris reiecimus. quibus ego si me restitisse dicam, nimium mihi fumam, et non sim ferendus. Ille, ille Iupiter restitit, ille Capitolium, ille haec templa, ille hanc urbem, ille vos omnes salvos esse voluit. Diis ego immortalibus ducibus hanc mentem. Quirites, voluntatemque suscipi, atque ad haec tanta iudicia perveni. Iam vero illaAllobrogum sollicitatio, fic a Lentulo, ceterisque domesticis hostibus, tanta res tam dementer credita et ignotis, et barbaris, commissaequelliterae numquam essent profecto, nisi a Diis immortalibus huic tantae audaciae consilium esset ereptum. Quidveio? ut homines Galli ex civitate male pacata, quae gens una restat, quae populo Romano bellum facere et posse, et non nolle videatur, spem imperii, et rerum amplislimarum ultro sibi a patritiis hominibus oblatam negligerent, vestramque salutem suis opibus anteponerent: id nonne divinitus factum esse putatis? praesertim qui nos non pugnando, sed tacendo superare potuerunt? Quamobrem, Quirites, quoniam adomnia pulvinaria supplicatio decreta est, celebratote illos dies cum coniugibus, acliberis vestris. Nam mulu saepe honores Diis immortalibus iusti habiti sunt, ac debiti sunt profecto iustiores numquam. Ereptienim ex crudehssimo, ac miserrimo mteritu, et erepti sine sanguine, sine exercitu, sine dimicatione, togati, meuno togato duce, et impcratore vicistis.

2. Quibus pro tantis rebus, Quirites, nullum ego a vobis proemium virtutis, nullum insigne honoris, nullum monumentum laudis postulo, praeterquam huius diei memoriam sempiternam. In animis ergo vestris omnes triumphos meos, omnia ornamenta honoris, monumentagloriae, laudis insignia, condi et collocari volo. nihil me mutum potest delectare, nihiltacitum, nihil denique huiusmodi, quod etiam minus digni assequi possint. Memoria vestra, Quirites, nostrae res alentur, sermonibus creseeht, literarum monumentis inveterascent, et corroborantur. Eandem diem intelligo, quam spero aeternam fore, et ad salutem urbis et ad memoriam consulatus mei, propagatam: unoque tempote in hacrepubl. duos cives extitisse, quorum alter fines vestri imperii, non terrae, sed caelircgionibusterminaret: alter: eiusmodi imperii domicilium, sedemque servarer. Sed, quoniam earum rerum, quas ego gessi, non est eadem fortuna atque conditio, quae illorum, qui externa bella gesserunt: quod mihi vivendum sitcum illis, quos vici, acsubegi: illi hostes autinterfectos, aut oppressos reliquerunt: vestrum est, Quirites, sicaettris sua facta profurt,mihi mea ne quando obsint, providere, Mentes enim hominum audacissimorum scelerarae, ac nefariae, nevobis nocere possent, ego providi. quamquam Quirites, mihi quidem ipfi nihil iam ab istis noceri potest. Magnum enim est in vobis praesidium, quod mihi in perpetuum comparatum est: magna in republ. digmtas, quae me sempertacita defender: magna vis est conscientiae, quam quinegligent, cum meviolare volent, seipsi iudicabunt. Est enim in nobis is animus, Quirites, ut non modo ullius audaciae cedamus, sed etiam omnes improbos ulrro semperlacessamus. Quod siomnes impetus domesticorum hostium depulsi a nobis, se in me unum coverterint: vobiserit providendum. Quirites, qua conditione posthac eos esse velitis, qui se pro salute vestra obtulerinr in vidiae, periculisque omnibus. Mihi quidem ipsi quid est, quod iam advitae fructum possit acquiri, cum praetertim nequein honore vestro, neque in gloria virtutis quidquam videam altius, quo quidem mihi libeat adscendere? Illud perficiam protecto, Quirites, ut ea, quae gessi in consulatur, privatus tuear, atque ornem: ursi qua est invidia in conservanda republ. suscepta, laedatinvidos, mihi valeat adgloriam. Denique ita me in republ. tractabo, utmeminerim semper quae ges. serim, curemque ut ea virtute, non casu, gesta esse videantur.

Cum, vel ab hoste, vel seditione, velincendio, vel peste, aliove periculo urbs aliqua, vel provincia, tum bominum tum caelitum ope liberata e§t; parioratione, adreferendas Deo hominibusque gratias, excitare licebit.

Ionathas ad huius rationis exemplar Sauli patri rationes suae dare poterit cum David amicitia, quod omnes clari viri hervoas ament, communique saluti, per Davidem egregie subactis hostitus, consulatur, etc.

1. Docet praesumendum esse quod Pompeius nihil egeritz nisiquod iure concessum erat, propterusum rerum, inges nium, et auctoritatem quae exemplo Metelli et Graecorum illustrantur.

2. Dilemmate idem urget; ut vel scientem, velinseiertem deliquisse arguant; illud non dicere adversarios, hag non posse, cum hoc ius ipsis librariis seu amanuensibus nbium sit.

3. Ostendit Communi omnium temporum vitio, ex invidia, tam in vivum Pompeium (cuimortuo parcetent) quam in Balbum, cuius gloriae partae nen favent, hanc accusationem natam esse, quam, iudicesrogat, ut negligant.

Non est fas dubitare, Iudices, quin quod C. Pompeium fecisse constat, id non solum decuisse, sed eriam debuisse, faseamur Quid enim abesthuic homini, quod si adesset, iurehoc tribui, et concedi putaremus? ususne rerum? qui pueritiae tempus extremum, principium habuit bellorum, atque imperiorum maximorum: cuius plerique aequales minus saepe castra viderunt, quam hic, triumphavit: qui tothabet triumphos, quod orae sunt partesque terrarum: tot victorias bellicas, quot sunt in rerum natura genera bellorum. An ingenium? cum etiam ipsecasus eventusque rerum non duces, sed comites eius consitiorum fuerint: in quo uno ita summa fortuna cum summa virtute certavit, utomnium iudicio plus, quam possit, minus, quam decet, tribuererur An pudor, an integritas, an religio m eo, aur diligentia unquam requilita est? quem provinciae nostrae, quemliberi populi, quem reges, quem exterae gentes castiorem, moderatiorem, sanctiorem non modo videiunt, sed vix sperando unquam, aut optando cogitaverunt? quid dicam de auctoritare, quae tanta est, quanta in his tantis virtutibusaclaudibus esse debet. cui Senatus populusq Rom. amplitlimae dignitatis praemia dedit, non postulann, imperia vero eriam, recusanti: huius de facto, Iudices. ita quaeri, utid agatur, hcueritne ei facere, quodfacit? an vero, non dicam, non licuerit, sed nefas fuexit? (contra fedus enim, id est, contra populi Rom. religronem, et fidem fecisse dicitur) nonneturpe populo Rom.? nonne vobis? audivi hoc de parente meo puer, cum Q Metellus, L. F. causam de pecuniis reperundis diceret: ille, ille vir, cuipatriae salus dulcior, quam conspectus fuit, qui de civitate decedere, quam de sententia maluit: hocigitur causam dicente, cum ipsius tabulae circumferrentur inspiciendi nominis caussa. suisse iudicem ex illis equitibus Rom. gravissimis viris, neminem, quin removerit oculos et se totum averteret: ne forre, quodille in tabulas publicasretulisset, dubitasse quisquam, verumne, an falsum esser, vidererur. nos Cn.Pompiedecretum, iudicium deconsilii sententia pronuntiatum recognoscemus? cum legibus conferemus? cum federibus, quorum acerbissima diligentia est, perpendemus? Athenis aiunt, cum quidem apud eos, qui sanctegraviterque vixisser, et testimonium publice dixisset et, utmoris Graecorum est, iurandi causa ad atasaccederet, una voce omnes iudices, ne is iuraret, reclamasse, cum Graecihomines, spectati viri, noluerint religione videri potius, quam veritate fidem esse constrictam; nos etiam in ipsa religione et legum et federum conservanda, qualis suerit Cn. Pompeius, dubitabimus?

2. Utrum enim, inscientem vultis contra federa fecisse, an scientem? si scientem: ô nomen nostri imperii, ô populi Rom. excellensdignitas, ô Cn. Pompeiisiclate longequediffusalaus, ut eiusgloliae domicilium communis imperii fimbus teiminetur! ô nationes, urbes, populi, Reges, tetrarcha, tyranni, testes C. Pon peiinon solum vitturis in bello, sed etiam religionisin pace: vos denique muraeregiones mploro, et sola terrarum ultimarum, vos maria, portus, insulae, littoraque: quae est enim ora, quae ledes, qui locus, in quo non extent buius cum sortitudinis, tum vero humanitatis, turn anini, um consilii impressa vestigia? hunc quisquam incred bili quad. m atque inauditg gravitate, virtute, constantia prae di um, federa scientem neglexiste, violasse, rupisse, dicere audebit? gratificatur mihi gestuaccusatot: inscientem Cn. Pompeiumfecisse significat. Quasi vero levius sit, cum in tantarepubl versere, et maximisnegotiis para sis, facerealiquid, quod scias non licere, an omnino netcire, quid liceat. Etenim cum in Hispania bellum acerrin um et maximum gesserat, quo iure Gaditana civitas esser, nesciebat? an cuius linguam populi non nosset, interpretationem fedclis non tenebat? Id igicur quifquam Cn. Pompeium ignorasse, dicere audebir, quod mediocres homines, quod nullo usu, nullo studio militari praediti, quodlibrarioli denique scire profiteantur? equidem contra existimo iudiccs, cum in omni genere, ac varietate artium, etiam illarum, quae sinesummo otio non facile discuntur, Cn. Pompeius excellar, tum fingularem quandam laudem eius et praestabilem esse scientiam in federibus, pactionibus, conditionibus populorum,regum, exterarum nationum in universo denique belli iureac pacis, nisi forre, quae nos libri docent in umbra, et otio, ca Cn. Pompeiumneque, cumrequieiceret, literae, neque cum rem gereret, resipsae docere potuerunt.

3. Atque, utegotentio, Iudices, causa dicta esttemporis magis vitio, quam ullius Cornelii crimine de quo plura non dicam. ego de huius, inquam, genere iudicii plura dicam. Estenim huius saeculi labes quaedam et macula virtuti invidere, velle ipsum florem dignitatis infringere. Etenim si Cn. Pompeius abhincannos quingentos fuisser, is vir, a quo Senatus adolescentulo atque equite Rom. saepe communis salutis auxilium expetisser: cuius res gestae omnes gentes cum clarissima victoriaterra marique peragraslenr: cuiusres triumphi testes essent, totum orbem terrarum nostro imperio teneri: quem populus Rom. singularibus honoribus decorasset: si nunc spud vos id, quod is fecisset, contra fedus factum dicetetur, quisaudirct? nemo profecto: mors enim cum extinxisset invidiam, res cius gestae sempiterni nominis gloria niterentur. Cuiusigitur audita virtus dubitationi locum non daret, huiu praesens, experta, atque perspecta obtrectatorum voce laederur? omittam igitur Pompeium iam in oratione mea reliqua: sed vos, Iudiccs, animis ac memoria tenetote de lege, de federe, de exemplis, de perpetua consuetodine civitatis nostrae. Renovabo ca, quae dicta sunt: mhil enim mihi novi, nihil integri, neque M. Ctassus, qui totam causam, et pro facnltare, et pro fidesua diligentissime vobis explicavic: neque Cn. Pompeius, cuius oratio omnibus ornamentis abundavit, ad dicendum reliquir. Sed quoniam me recusante placuit ambobus, adhiberi hunc a me quasi perpoliendi quendam operis extremum laborem: peto a vobis, utme officii potius, quam dicendistudio, hanc suscepisse operam acmunus putetis. Ac prius quam aggrediar ad ius causamque Cornelii, quiddam decommum conditione omnium nostrum deprecandae malevolentiae caussa, breviter commemorandum viderun. Si, quo avisque loco nostrum est, iudices, natus, aut si, in qua fortuna estnascendi initio constitutus, huncvitae statum usque ad senectutem obtineri deber: et si omnes, quos aut fortuna extuht,aut ipsorumillustravit labor, et industria, poena sunt afficiendi: non gravior L. Cornelio, quam multis viris bonis atque fortibus constitui lex viae et conditio videtur. Sin autem multorum virtus, ingenium, humaniras ex infimo genere et fortunaegradu, non modo amicitias, et rei familiaris copias consecuta est; sed summam laudem, honores, gloriam, dignitarem: non intelligo, cur potius invidia violatura virtutem L. Cornelii, quam aequitas vestra pudorem eius adiuturavideatur. Itaque quod maxime petendum est, a vobis iccirco non peto iudices, ne de vestra sapientia, atque de vestra humanitate dubitare videar, Estautem petendum, ne oderitis ingenium, ne inimici sitis industriae, ne humanitatem opprimendam, ne virtutem puniendam putetis. Illudpeto, ut, si causam ipsam per se firmam esse et stabilem videritis, hominis ipsius ornamenta adiumento causae potius, quam impedimento essemalitis.

Iure factum esse, quod Chrysostomus Eudoxiam de alieni agri invasione reprehenderit; cum pluribus iam annis Ecciesiae Constantinopolitanae cum summa scientiae et virtutis laude, contrabaereticos et improbos praefectus fuerit, nihilque iniquum molitus sit, sola invidiatantum ab aliis Episeopis, ir a ab Eudoxia appetatur; ad similitudinem huius argumenti facile diduces.

Haec ad deliberandum proposita suffecerint, ut quemadmodum et hocin genere, ex communibus in ventionis fontibus haurlatur, oratio, ac luis quoque figuris, quamvis modestius ornetur; exemplisteneat. Minus tamen hac generalia esse possunt; cum res quaeque ut agendi rationes habet proprias, ita et disserendi, Quae enim de Optimatum officiis, quae de Rege, quae de animae immortalitate, quaeque alia eius generis in disceptationem veniunt; ita singulis plerumque sunt propria, utaliis, nisi in pari specie, vix possint qpplicari. Quarchicaliquanto difficilior imitatio redditur.

1. In exordio dicit. Videri quod Verres dafendipossit laude et virtute boni in bello imperatoris, uti M. quondam Aquilius, a M. Antonio defensus est.

2. Nullum in Sicilia bellum servile ne metuendum quidem fuisse asserit; cum nec arma bis induita fuerint, et Siculi pacem cum Romanis ament.

3. Esse tamen alicubi in Tricalino coniurationis nomine apprehensos convictosque servos cum Domino; sed hos ad palum iam alligatos magna vi pecuniae redemptos, neglecto supplicii et poenae exemplo. idemque in aliis praestitum.

4. Ficto coniur ationis crimine Apilonium Panormitanum, pecunio sum hominem, oneratum esse; ut, pecunia emuncta, Verres suam diligentiam in avertendo bello. cum quaestis probaraet, probaret. quod factum ab adiunctis varie exagitur.

5. Progreditur tamquam laudaturus universe bellicas in Verre virtutes; sedad Vitiorum ac imollis vitae exprobrationem repente convertitur.

Henrici VIII. Regis Anglerum nefariam cum libidine crudelitatem in surs subditos, acpraecipue Thomam Morum exercitam, avaritiamque incredibilem, qua sublatis plisribus Episcopis, insumerabiles Eccle sie thesauros exhausit, ad huius Verris im tationem describere poteris.

1. Coniuratio Catilinae eiusque impudens audacia a variis adsumctis, et affectibus, cum populi, tum Catilinae describitur, et iusta mortis poena aliorum exemplis declaratur, quamquam Cicero Catilinaeparcat.

2. Ostendit per enumer ationem, partium insidias et scelera Catilinae ians omnibus m anifesta, sivae privata, sivepublica sint, ideoque invisumomnibus actotipatriae, urbe debere excedere.

3. Cicero obiectionem eorum, qui Catilinam occidendum suadebunt, ex patria loquexte audit, responditque de consequentibus consultius esse, utipso excedente coniurati simul ab urbe sebarentur.

Quousque tandem abutere, Catilina, patientianostra? quamdiu nos etiam furoiste tuus eluder? quem ad finem sese effrenata iactabit audacia? nihilne te noctumum praesidium palatii, nihil urbis vigiliae, nihiltimor popali, nihil consensus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi Senatus locus, nihil horum ora, vulrusque moverunt? patere tua consilia non sentis? constrictam iam omnium horum conscientia reneri coniurationem tuam non vides quid proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fuelis, quosconvocaveris, quid consilii coeperis, quem nostrum ignorare arbitraris? O tempora! ô mores! Senatus haecintelligit, Confulvidet: hic tamen vivit. Vivit? immovero ctiam in Senatum venit: fit publici consilii particeps, nocat: et designat oculisad caedem unumquemque nostrum. Nos autem viri fortes, satisfacere reipubl. videmur, si istius furorem, ac tela viremus. Admortemte, Catilina, duci, iussu consulis, iam pridem oportebar: inte conferripestem istam, quam tu in nos omnes iam diu machinaris. An vero vir amplissimus, P. Scipio, Pontifex maximus, Tit. Gracchum mediocriter labefactantem statum reipubl. privatus interfecit: Catilinam orbem terrae caede, atqueincendiis vastare cupientem, nos consules perferemus? nam illa nimis antiqua praetereo, quod Q. Servilius Hala Sp. Melium novis rebus studentem, manusua occidit. Fuit ista quondam in hac republ. virtus, ut viri fortesacrioribus suppliciis civem pernitiosum, quam acerbissimum hostem coercerent. Cupio P. C. me esse ciementem: cupio in tantis reipubl. periculis non dissolutum videri: sed iam me ipsum inertiae, nequitiaeque condemno. Castra sunt in Italia contra rempubl. in Etruriae faucibus collocata: crescit in dies singulos hostium numerus: corum autem imperatorem castrorum ducemque hostium, intra moenia, atque adeo in Senatu videmus, intestinam aliquam quotidie perniciem reipubl. molientem. Si te iam, Catilina comprehendi, si interfici iussero: credo erit verendum mihi, ne hoc potius omnes boni serius a me, quam quisquam crudelius factum esse dicant. Verum ego hoc quod iam pridem factum esse oportuit, certa de causa nondum adducor, utfaciam, tum deniquete interficiam, cum iam nemo tam improbus, tam perditus, tam tui similis inveniri poterit, qui id non iure factum esse fateatur. Quamdiu quisquam erit, qui te defendere audeat, vives: et vives ita, ut nunc vivis, multis meis et firmis praesidiis obsessus, ne commovere te contra rempubl. possis. multorum te etiam oculi, et aures non sentientem, sicut adhuc fecerunt, spesulabuntur, atque custodient.

3. Etenim quid est, Catilina, quod iam amplius exspestes, si neque noxtenebris obscurare caetus nefarios; necprivata domus parietibus continere vocem coniurationis tuae potest. si illustrantur, si erumpunt omnia? muta iam istam mentem: mihi crede? obliviscere caedis, atque incendiorum. teneris undique: luce sunt clariora nobis tua consilia. Recognosce tandem mecum illam superiorem noctem iam intelliges multo me vigilare acrius ad salutem, quam te ad perniciem reipubl. Dico te priori nocte venisse inter falcarios (non agam obscure) in M. Leccae domum: convenisse eadem complures amentiae scelerisque socios. Num negare audes? quidtaces? convincam, si negas. video enim esse hic in Senatu quosdam, qui tecum una fuere. O Dii immortales! ubinam gentium sumus? quam rempubl. habemus? in qua urbe vivimus? Hic, hic sunt, in nostro numero, P. C. in hoc orbis terrae sanctissimo, gravissimoque consilio, qui de meo, nostrumque omnium interitu, qui de huius urbis, atque adeo orbis terrarum exitio cogunent. Hosce ego video consul, et de republ. sententiam rego: et quos serro trucidari oportebat, eos nondum voce vulnero. Fuisti igitur apud Leccam et nocte, Catilina: distribuisti partes Italiae: statuisti quo quemque proficisci placeret: delegisti quos Romae relinqueres, quos tecum educeres: descripsisti urbis partes ad incendia? confirmasti te ipsum iam esse exiturum. Quid enim, Catilina, est, quodre iam in hac urbe delectare possit? in qua nemo est, extra istam coniurationem perditorum hominum, qui te non metuat, nemo qui te non oderit? Quae nota domesticae turpitudinis non inusta vitae tuae est? quod privatarum rerum dedecus non haeret mfamiae? quae libido ab oculis, quod facinus a manibus unquam tuis, quod flagitium a toto corpore abfuit? cui tu adolescentulo, quem corruptelarum illecebris irretisses, non aut ad au daciam ferrum, aut ad libidinem, facem praetulisti? Quid vero? nuper cum morte superioris uxoris, novis nuptiis, domum vacuam fecisses, nonne etiam aliquo incredibili scelere hoc scelus cumulasti? quod ego praetermitto, et facile patior fileri, ne in hac civitate tanti facinoris immanitas, aut extitisse, aut non vindicata esse videatur. Praetermitto ruinas fortunarum tuarum, quas omnes impenderetibi proximis idibus senties. Ad illa venio, quae non ad privatam ignomiam vitiorum tuorum, non ad domesticam raum difficultatem, ac turpitudinem, sed ad summam reipublicae atque ad omnium nostrum vitam, salutemque pertinent. Potestne tibi huius vitae haec lux, Catilina, aut huius caeli spiritus esse iucundus, cum scias, horum esse neminem, qui nesciat, te pridie kalendas Ian. Lepido, et Tullo, Coss. stetisse in comitio cum telo? manum, Consulum, et Principum civitatis interficiendorum causa, paravisse? sceleri, ac furori tuo non mentem aliquam, aut timorem tuum, sed fortuvam reipubl. obstitisse? Ac iam illa omitto. neque enim sunt aut obscura, aut non multo post commissa. Quoties tu me Consulem interficere voluisti? Quot egotuas petitiones ita coniectas, ut vitari posse non viderentur, parva quadam declinatione, et, ut aiunt, corpore effugi? Nihil agis, nihil assequeris, nihil moliris, quod me latere valeat. neque tamen conari, ac velle desistis. Quoties iam, quoties tibi exrotta est sica ista de manibus? quoties vero excidit casu aliquo, et elapsa est? tamen ea carere diutius non potes: quae quidem, quibus abs te initiata sacris, ac devota sit, nescio, quod eam necesse esse putas consulis in corpore defigere. Nunc vero, quae tua est ista vita? Sic enim iam tecum loquar, non ut odio permotus esse videar, quo debeo, sed ut misericordia, quae tibi nulla debetut. Venisti paulo ante in Senatum. Quis te ex hac tanta frequentia, ex tot tuis amicis, ac necessariis salutavit? Si hoc post hominum memoriam contigit nemini, vocis exspectas contumeliam, cum sis gravissimo iudicio raciturnitatis oppressus? Quid, quod adventu tuo ista subsellia, vacua facta sunt? quid, quod omnes consulares, qui tibi per saepe ad caedem constituti fuerunt, simulque assedisti, partem istam subselliorum nudam, atque inanem reliquerunt? quo tandem animo hoc tibi ferendum putas`Servi me hercule mei si me isto pacto metuerent, ut re metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem: tu tibi urbem non arbitraris? et, si me meis civibus iniuria suspectum tam graviter, atque offensum viderem: carere me aspectu civium.quam infestis omnium oculis conspici mallem, tu cum conscientia scelerum tuorum agnoscas odium omnium iustum, et iam tibi diu debitum, dubitas, quorum mentes, sensusque vulneras, eorum adspectum praesentiamque vitare? si te parentes timerent, atque odissent tui, neque eos ulla ratione placare posses: ut opinor, ab eorum oculis aliquo concederes: nunc te patria, quae communis est omnium nostrum parens, odit, ac meruit: et iam diu te nihil iudicat, nisi de parricildio suo cogitare. Huius tu neque auctoritatem verebere, neque iudicium sequere, neque vim pertimesces? Quae tecum, Catilina, sic agit, et quodammodo tacita loquitur. Nullum iam tot annos facinus exstitit, nisi per te: nullum flagitium sine te: tibi uni multorum civium neces, tibi vexatio, direptioque sociorum, impunita fuit, ac libera: tu non solum ad negligendas leges, et quaestiones, verum etiam ad evertendas, perfringendasque valuisti. Superiora illa, quamquam ferenda non fuerunt, tamen ut potui, tuli: nunc vero me totam esse in metu propter unum te: quicquid increpuerit, Catilinam timeri: nullum videri contra me consilium inire posse, quod a tuo scelere abhorreat; non est ferendum: Quamobrem discede, atque hunc mihi timorem eripe; si verus, ne opprimar: sin falsus, ut tandem aliquando timere desinam. Haec si tecum, ut dixi, patria loquatur; nonne impetrare debeat; etiamsi vim adhibere non possit.

3. Nunc, ut a me P. C. quandam prope iustam propriae querimoniam detester, ac deprecer; percipite, quaeso, diligenter, quae dicam, et ea penitus animis vestris; mentibusque mandate. Etenim si mecum patria, quae mihi vita mea multo est charior: si cuncta Italia, si omnis Respublic. loquatur, M. Tulli, quid agis? tune eum; quem esse hostem comperisti: quem ducem belli futurum vides: quem exspectari Imperatorem in castra hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis; evocatorem servorum, et civium perditorum, exire patieris, ut abs te non emissus ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur? nonne huncin vincula duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio mactari imperabis? Quid tandem impedit te? mosne maiorum? At persepe etiam privati inhac pernitiosos cives morte multarunt. An leges, quae de civium Romanorum supplicio rogatae sunt? At numquam in hac urbi ii, qui a republ. defecerunt, civium iura ten verunt. An invidiam posteritatis times? Praeclaram vero populo Rom. refers gratiam, quite hominem per te cognitum, nulla commendatione maiorum, tam mature ad summum Imperium per omnes bonorum gradus extulit, si propter in vidiam, aut alicuius periculi metum, salutem civium tuorum negligis. Sed, si quis est in vidiae metus, non est vehementius severitatis, ac fortitudinis in vidia, quam inertiae ac nequitiae pertimescenda? An cum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ardebunt: tum te non existimas in vidiae incendio conflagraturum? His ergo fanctissimis reipublicae vocibus, et eorum hominum, qui idem sentiunt, mentibus, pauca respondebo. Ego si hoc optimum factu iudicarem. P. C. Catilinam morte multari: unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non dedissem. Etenim, si summi viri, et clarissimi cives, Saturnini, et Gracchorum, et Flacci, et superiorum complurium sanguine non modo se non contaminarunt, sed etiam honestarunt: certe verendum mihi non erat, ne quid, hoc particida civium interfecto, invidiae mihi in posteritatem redundaret. Quod si ea mihi maximeimpenderet: tamen hoc animo semper fui, ut invidiam putarem. Quamquam nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, quae imminent, non videant: aut ea, quae vident dissimulent: qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt, coniurationemque nascentem non credendo corroboraverunt. Quorum auctoritatem secuti multi, non solum improbi, verum etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter, et regie factum esse dicerent. Nunc intelligo, si iste, quo intendit, in Manliana castra pervenerit, neminem tam stulrum fore, qui non videat coniurationem esse factam: neminem tam improbum, qui non fateatur. Hoc autem uno interfecto, intelligo hanc reipubl. pestem paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. Quod fi se eiecerit, secumque suos eduxerit, et eodem ceteros undique collectos naufragos aggregaverit: exstinguetur, atque delebitur non modo haec tam adulta reipubl. pestis,verum etiam stirps ac semem malorum omnium. Eten im iam diu P. C. in his periculis coniurationis, insidiisque versamur: sed nescio, quo pacto omnium scelerum, ac veteris furoris, et audaciae maturitas in nostri consulatus tempus erupit. Quod si ex tanto latrocinio iste unus tolletur: videbimur fortasse ad breve quoddam tempus cura, et metu esse relevati: periculum autem residebit, et erit inclusum penitus in venis, atque in visceribus reipubl. ut saepe homines aegri morbo gravi, cum aestu febrique iactantur, si aquam gelidam biberint; primo relevari videntur: deinde multo gravius, vehementiusque afflictantur: sic hic morbus, qui est in republ. relevatur istius poena vehementius, vivis reliquis ingravescet. Quare P. C. secedant improbi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur: muro denique, id quod saepe iam dixi, secernantur a nobis: definant insidiari domi suae Consuli, circumstare tribunal praetoris urbani, obsidere cum gladiis curiam, malleolos ad incendendam urbem, facesque comparate. Sit denique inscriptum in fronte uniuscuiusque civis, quid derepubl. sentiat. Polliceor vobis hoc P. C. tantam in nobis Coss. fore diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus Rom. vittutem, tantam in omnibus bonis consensionem, ut Catilinae profectione omnia patefacta, illustrata, oppressa, vindicata esse videatis. Hisce omnibus, Catilina cum summa reipublicae salute, et cum tua peste, ac pernicie, cumque eorum exitio, qui se tecum omni scelere parricidioque iunxerunt, proficiscere ad impium bellum, ac nefarium. Tum tu, Iupiter, qui iisdem, quibus haec urbs. auspiciis a Romulo es constitutus: quem statorem huius urbis, atque Imperii vere nominamus: hunc, et huius focios a tuis aris, ceterisque templis, a tectis urbis, ac moenibus, a vita, fortunisque civium omnium arcebis: et omnes inimicos bonorum, hostes patriae, latrones Italiae, et scelerum federe inter se, ac nefaria societare coniunctos, aeternis supplicis vivos, mortuosque mactabis.

Par huic Davidis contra Absalonemregiae coronae insidiantem; aut certe Salomonis apud patrem contra Adoniam potest esse oratio, quibus Semei et loab fautores, maligna etiam coniuratione adhaeserunt.

1. Ostendit P. Clodium religionis amore domum suam non dedicasse, cum Sacra Bonae deae solis feminis frequentata, ipse femineo in habitu illapsus violarit, ut Pompeiam adir et.

2. Tradit Deos penates iniuria exturbatos, neque alium quenquam Deorum tam iniquum reperiri, qui, quas nemo sibi, quasque nec ipse Clodius vendicare aedes ausus fuisset, velit possidere.

3. Pro Dea Libertate docet simulachrum meretricis Tanagreae inductum esse.

1. Poteritne hanc, Pontifices, labem populi Rom. dignitas sustinere, vivo Senatu, vobis principibus publici consilii, ut domus M. Tullii Ciceronis cum domo Fuluri Flacci, ad memoriam poenae publicae constitutae, coniuncta esse videatur? Hanc in palatio atque in pulcherrimo urbis loco porticum esse patiemini furoris tribunitii, sceleris consularis, crudelitatis coniuratorum, calamitatis Reipubl. doloris mei defixum indicium ad memoriam omnium gentium sempiternam? quam porticum pro amore, quem habetis in rempubl. et semper habuistis, non modo sententiis, sed si opus esset, manibus vestris disturbare cuperetis. Nisi quem forte illius castissimi sacerdotis superstitiosa dedicatio deterret. O rem, quam homines curasoluti ac liberati, ridere non desinant, tristiores autem sinemaximo dolore audire non possint. Publiusne Clodius, qui ex pontificis maximi domo religionem eripuit, is in meam impulit? Hunc,inquam, etiam vos, qui estis Antistites ceremoniarum et sacrorum auctorem habetis, et magistrum publicae religionis? O Dii immortales (vos enim haec audire cupio) P. Clodius vestra sacra curat? vestrum numen horret? res omnes humanas religione vestrae contineri putat? Hic non illudit auctoritati horum omnium, qui adsunt, summorum virorum? non vestra, Pontifices, gravitate abutitur? ex isto ore religionis verbum excidere, aut clabi potest? Cum tu eodem ore, accusando Senatum, quod severe de religione decerneret, impurissime, teterrimeque violasti. aspicite, aspicite, Pontifices, hominem religiosum, et si vobis videtur, (quod est bonorum Pontificum) monete eum: modum quendam esse religionis, nimium est superstitiosum non oportere. Quid tibi necesse fuit anili superstitione, homo fanatice, sacrificium, quod alienae domi fieret, invisere? Quae autem te tanta mentis imbecillitas tenuit, ut non putares Deos satis posse placari, nisi etiam mulieribus religionibus te implicuisses? quem unquam audisti maiorum tuorum, qui et sacra privata coluerunt, et publicis sacerdotiis praefuerunt, cum sacrificium Bonae Deae fieret, interfuisse? neminem: ne illum quidem qui coecus factus est, ex quo intelligitur, multa in vita falso opinari homines, cum ille, qui nihil viderat sciens, quod nefas esset, lumina amisit: istius, qui non solum aspectu, sed etiam incesto flagitio, et stupro polluit ceremonias, poena omnis oculorum ad coecitatem mentis est conversa. Hoc auctore, tam casto, tam religioso, am sancto, tam pio potestis, Pontifices, non commoveri, cum suis dicat se manibus domum civis optimi evertisse, et eam iisdem manibus consecrasse?

2. Quae tua fuit consecratio? Tuleram, inquit, ut mihi liceret. Quid? non excepras, ut, si quod ius non esset rogare ne esset rogatum? Ius igiturstatuetis esse uniuscuiusque vestrum sedes, aras, focos, Deos penates subiectos esse libidini tribunitiae? in quem quisque per homines concitatosirruerit, quem impetu perculerit, huius domumnon solum affligere, quod est praesentis insaniae, quasi tempestatis repentinae, sed etiam in posterum tempus religione sempiterna obligare? Equidem sic accepi, Pontifices, in religionibus suscipiendis caput esse, interpretari, quae voluntas Deorum immortalium esse videatur: nec est ulla erga Deos pietas, nisi honesta de numine eorum, ac memte opinio, cum expeti nihil ab iis, quod sit iniustum, ac inhonestum, arbitrere. Hominem invenire ista labes tum, cum omnia tenebat, neminem potuit, cui aedes meas addiceret, cui traderet, cui donaret, (ipse cum loci illius, cum aedium eupiditate flagraret. ob eamque causam unam, una iusta illa rogatione sua. vir bonus Dominum se in meis bonis esse voluisset, tamen illo ipso in furore suo non est ausus meam domum, cuius cupiditate inflammatus erat, possidere) Deos immortales existimatis, cuius labore et consilio sua ipsa templa tenuerunt, in eius domum afflictam, et eversam per unius hominis sceleratissimi nefarium latrocinium, immigrare voluisse? cuius est nemo in tanto populo, extra contaminatam illam, et cruentam P. Clodii manum, qui rem ullam de meis bonis attigerit, qui non pro suis opibus in illa tempestate defenderit. At qui aliqua se contagione praedae, societatis, emptionis contaminarunt, nullius neque privati, neque publici iudicii poenam effugere potuerunt. Ex his igitur bonis, quorum nemo rem ullam attigit, qui non omnium iudicio sceleratissimus haberetur, Dii immortales, domum meam concupiverunt? ita tua pulchra libertas Deos Penates et familiares meos Lares expulit, ut a te ipsa tamquam in captivis sedibus collocearetur? Quid est sanctius, quid omni religione munitius, quam domus uniuscuiusquc civium? Hic arae sunt, hic foci, hic Dii penates, hic sacrae religionis ceremoniae continentut: hoc perfugium est ita sanctum omnibus, ut inde abripi neminem fas sit. Quo magis est furor istius ab auribus vestris repellendus: qui quae maiores nostri religionibus tuta nobis et sancta esse voluerunt, ea ista non solum contra religionem labefactavit, sed etiam ipsius religionis nomine evertit.

3. At quae Dea est? Bonam esse opertet,quandoquidem est abs te dedicata. Libertas, inquit, est; eam tu igitur domi meae collocasti, quam ex urbe tota sustulisti? Tu, cum collegas tuos summa potestate praeditos negares liberos esse: cum in templum Castoris aditus esset apertus nemini: cum hunc clarissimum virum, summo genere natum, summis populi beneficiis usum pontificem et consularem, et singulari bonitate et modestia praeditum, (quem quibus oculis aspicere audeas, satis mirari non queo, audiente populo Romano a pedissequis conculcari iuberes: cum indemnatum exturbares, privilegiis tyrannicis irrogatis: cum principem orbis terrae virum inclusum domi contineres: cum forum armatis catervis perditorum hominum possideres: Libertatis simulacrum in ea domo collocaras, quae domus erat ipsa indicium tui crudelissimi dominatus, et miserrimae populi Roman. servitutis? eum ne potissimum Libertas domo sua debuit pellere, qui nisi fuisset, in servorum potestatem civitas tota venisset? At unde inventa est ista Libertas? quaesivi enim diligenter. Tanagraea quaedam meretrix fuisse dicitur, eius non longe a Tanagris simulacrum e marmore in sepulehro positum fuit. Hoc quidam homo nobilis, non alienus ad hoc religioso Libertatis Sacerdote ad ornatum aedilitatis suae deportavit. Hanc Deam quisquam violare audeat? imaginem meretricis, ornamentum sepulchri, a fure sublatam, a sacrilego collocatam? haec me domo mea pellet? haec ultrix afflictae civitatis, reipubl. spoliis ornabitur? haec erit in eo monimento, quod positum est, ut esset indicium oppressi Senatus ad memoriam sempiternam turpitudinis.

Adversitas haereticos Iconomachos haec oratio serviet, qui templorum ornamenta sacrilega manu disturbant, templa ipsa saepe profanant, ac monasteria prisca religiosorum, suasque illic statuunt imagines, ubi sanctorum quondam hominum et Salvatoris nostri visae sunt.

1. Ostendit legem hanc nullam esse, quia a privato, inaisdita causa contra formam iudiciorum, lata sit.

2. Quod improbi ssimi hanc legem ut L. Sextus Clodius, et Aelius Ligar subscripserunt, quae sibimet repugnet, et falsum supponat, vetet recipere eum, qui nulla lege eiectus sit.

3. Per vim legem hanc latam esse contendit, emptis per oblatas Provincias Consulibus, ut faverent, ceteris amicis atque etiam domo Ciceronis oppressa; ut iccirrco nulla esse debeat.

1. Quo iure, P. Clodi, quo more, quo exemplo legem nominatim, de capite civis indemnati, tulisti? Vetant leges sacratae, vetant XII. tabulae leges privatis hominibus irrogari: id est enim privilegium, nemo unquam tulit: nihil est crudelius, nihil perniciofius, nihil, quod minus haec civitas ferre possit. Proscirptionis miserrimum nomen illud, et omnis acerbitas Syllani temporis quid habet, quod maxime sit insigne ad memoriam erudelitatis? Opinor, poenam in cives Roman. nominatim sine iudicio constitutam. Hanc vos igitur, Pontifices, iudicio atque auctoritate vestra tribuno pl. potestatem dabitis, ut proscribere possit, quos velit? ubi crimen est?ubi accusator? ubi testes? quid indignius, quam, qui neque adesse sit iussus, neque citatus, neque accusatus, de eius capite, liberis, fortunis omnibus conductos et sicarios, egentes et perditos suffragium ferre, et eam legem putare? ac si hoc de me potuit, quem honos, quem dignitas, quem causa, quem resp. tuebantur, cuius denique pecuniae non expetebantur, cui nihil oberat praeter conversionem status, et inclinationem communium temporum: quid tandem futurum est iis,quorum vita remota ab honore populari, et ab hac illustri gratia est? pecuniae autem tantae sunt, ut eas nimium multi egentes, sumptuosi, nobiles concupiscant. Dare hanc tribunopl. licentiam, et intuemini paulisper animis iuventutem, et eos maxime, qui imminere iam cupiditate videntur in tribunitiam potestatem. Collegia medius fidius tribunorum pl. tota eperientur, hoc iure firmato quae coeant de hominum locupletissimorum bonis, praeda praesertim populari, et spe largitionis oblata. At quid tulit legum scriptor peritus, et callidus? Velitis, iubeatis, ut M. Tullio aqua et igni interdicatur? crudele, nefarium, ne in sceleratissimo quidem cive ferendum, sine iudicio. Non tulit, ut interdicatur. Quid ergo? ut interdictum sit, ô coenum, ô, portentum, ô scelus! hanc tibi legem Clodius scrip fit spurciorem lingua sua, ut interdictum sit, cui non sit interdictum:

2. Sexre noster, bona venia, dic, quoniam iam dialecticus es, et hoc quoque lig uris: quod factum non est, ut sit factum, ferri ad populum, aut verbis ullis sanciri, aut suffragiis confirmari potest? Hoc tu scriptore, hoc consiliario, hoc ministro omnium non bipedum solum, sed etiam quadrupedum impurissimo, remp. perdidisti. Neque tu eras tam excors, tamque demens, ut nescires hunc Clodium esse, qui contra leges faceret: et alios esse, qui leges scribere solerent, sed neque ceterorum, in quibus esset aliquid modestiae, cuiusquam tibi potestas fuit: neque tu legum scriptoribus iisdem potuisti uti; quibus sceleri: neque operum architectis: neque pontificem adhibere, quem velles: postremo nein praedae quidem societate mancipem, aut praedae socium, extra tuorum gladiatorum numerum, aut denique suffragii latorem in ista tua proscriptione quenquam, nisi furem, aut sicarium, reperire potuisti. Quid si istis verbis scripta est ista proscriptio, ut seipsa dissolvat? Est enim: quod M. Tullius falsum S. C. retulerit. Si igitur retulit falsum S. C. tum est rogatio, si non retulit, nulla est. Satisne tibi videtura Senatuiudicatum, me non modo non ementitum esse auctoritatem eius ordinis, sed etiam unum, post urbem conditam, diligentissime Senatui paruisse? quot modis doceo, legem istam,quam vocas, non esse legem? quid si etiam pluribus de rebus uno fortitu retulisti: tamenne arbitraris, id quod M. Drusius in legibus suis plerisque, bonus ille vir M. Scaurus, et L. Crassus consularis non obtinuerint, id te posse, omnium facinorum et stuprorum omnium Decumis et Clodiis auctoribus obtinere? Tulisti de me. nerecip erer, non licere esse Romae. Quid enim diceres? damnatum? cert non expulsum: qui licuit? sed tamen ne id quidem est scriptum, ut exirem, poena est, qui receperit, quam omnes neglexerunt; eiectio nusquam est.

3. Quid, si per vim tulisti, tamenne lex est? aut quicquam iure gestum videri potest, quod per vim gestum esse constet? an si in ipsa latione tua, capta iam urbe, lapides iacti, si manus collata non est, iccirco tu ad illam labem, atque eluviem civitatis sine summa vi pervenire potuisti? Cum in tribunali Aurelio conscribebas, pallam non modo liberos, sed etiam servos ex omnibus vicis concitatos, vim tum videlicet non parabas? cum edictis tuis tabernas claudi iubebas. non vim impetitae multitudinis, sed hominum honestorum modestiam prudentiamque quaerebas: cum arma in aedem Castoris comportabas, nihil aliud, nisi uti ne quid per vim agi posset, machinabare: cum vero gradus Castoris convellisti: ac remo visti, tum, ut modeste tibi agere liceret, homines audaces ab eius templi aditu, atque ascensu repulisti; cum eos, qui in conventu virorum bonorum verba de salute mea fecerant, adesse iussisti, eorumque ad vocationem manibus, ferro, lapidibus discussisti, tum profecto ostendisti, vim tibi maxime displicere. Verum haec furiosa vis vesani tribunipl. facile superari, frangique potuit, virorum bonorum vel virtute, vel multitudine. Quid? cum Gabinio Syria dabatur, Macedonia Pisoni, utrique infinitum Imperium, ingens pecunia, ut tibi omnia permitterent, te adiuvarent, tibi manum, copias, tibi suos paratos centuriones, tibi pecunias, ubi familias compararent, te suis sceleratis concionibus sublevarent, Senatus auctoritatem irriderent, equitibus r. mortem, proscriptionemque minitarentur, me terrerent minis, mihi caedem, et dimicationem denuntiarent, meam domum refertam viris bonis peramicos suos complerunt, proscriptionis metu me frequentia nudarent, virorum bonorum me praesidio spoliarent. Senatum pro me non modo progugnate amplissim. ordinem, sed etiam plorare, et supplicare, mutata veste, prohiberent: ne tum quidem vis erat? Quid igitur ego gessi? aut qui timor fuit? non dicam in me quidem, fac me timidum essenatura. Quid illa tot virorum fortissimorum milia? quid illi equi? quid illi equites Rom? quid Senatus? quid denique omnes boni? si nulla vis erat, cur me flentes potius prosecuti sunt, quam aut in crepantes reretinuerunt, aut irati reliquerunt? An si ego praesens fugissem, veteres illae copiae coniuratorum, tuique perditi milites atque egentes, et nova vis sceleratissimorum consulum corpori meo pepercissent? Qui cum eorum omnium crudelitati, scelerique cessissem, neabsens quidem luctu meo mentes illorum satiare potui. Quid enim vos uxor mea misera violaret? quam vexavistis, raptavistis, omni crudelitare laceravistis. Quid mea filia? cuius fletus assiduus sordesque lug ubres vobis erant iucundae, ceterorum omnium mentes oculosque flectebaut. Quid parvus filius? quem, quamdiu abfuit, nemo nisi lacrimantem, confectumque vidit. Quid fecerat, quod eum toties per in sidias interficere voluistis! quid frater meus? qui cum aliquanto post meum discessum ex provincia venisset, neque sibi vivendum, nisi merestituto putaret, cum eius maeror, squalor incredibilis, et inauditus omnibus mortalibus miserabilis videbatur: quoties ex vestro ferro ac manibus est elap sus? sed quid ego vestram crudelitatem expromo, quam in ipsum me ac meos adhibuistis. qui parietibus, qui tectis, qui columnis ac postibus meis horrificum quoddam, ac nefarium, omnique imbutum odio bellum intulistis.

In oppugnatione legis alicuius, vitium in legislatione, calamitas ex ea manans publica, visque adhibita ad huius loci imitationem adducentur.

1. Testium personas dictorumque fidem diligenter a Iudicibus expendendam, ne cupidi, trati, coniurati; sed aequi, fideles, religiosi audiantur.

2. Romanis et probi notisque hominibus, si cupiditas, et inimicitia interveniret, fidem a ludicibus habitam non esse, exemplis tradit, quanto minus Gallis credendum:

3. Inducio marum Gallum, mutatis verbis iuramenti solennibus, merito suspectum esse. Universe gentem hanc impiam Delphos et Capitolium violasse, humanisque victimis litare, superbam, minacemque; ut illi credi adversus Romanos non possit.

4. Si Fonteius improbus, et Galli metuendi suis essent armis, tamen audiendi non viderentur; cum vero illorum vis contemnenda sit, et Fonteius vitae taminculpatae, ut hostes, (qui pluribus innocentibus saepe imponere flagitia parati sunt) nihil criminis obiecerint, merito erit par cendum.

1. Potestne testibus Iudex non credere? cupidis, et iratis, et coniuratis et ab religione remotis, non solum potest; sed etiam debet. Etenim si, quia Galli dicunt, ideirco M. Fonteius nocens, existimandus est, quid mihi opus est sapiente iudice? quid aequo quae sitore? quid oratore non stulto? dicunt enim Galli, negare non possumus, hic si ingeniosi et periti, et aequi Iudicis has partes esseexistimatis, ut quoniam quidem testes dicunt, sine ulla dubitatione credendum sit: salus ipsa virorum fortium innocentiam tueri non potest. Sin autem, in rebus iudicandis, non minimam partem ad unamquamquerem existimandam, momentoque suo ponderandam, sapientia iudicis tenet: ne multo vestrae maiores, gravioresque partes sunt ad cogitandum, quam ad dicendum meae. Mihi enim semper unaquaque dere restis non solum semel, verum etiam breviter interrogandus, et saepe etiam non interrogandus, ne aut irato facultas ad dicendum data, aut cupido auctoritas attributa esse videatur. Vos et saepius eandem rem animis agitare, et diutius unoquoque de teste cogitare potestis, et si quem nos interrogare nolumus, quae causa nobis tacendi fuerit, existimare deberis. Quamobrem, si hoc iudices praescriptum lege, aut officio putatis, testibus credere: nihil est, cur alius alio iudice melior, aut sapientior existimetur: unum est enim, simplex aurium iudicium, promiscue, et communiter stultis, ac sapientibus ab natura datum. Quid est igitur, ubi elucere possit prudentia? ubi discerni stultus auditor, et credulus ab religioso, et sapienti iudice? Nimirum illud, in quo ea, quae dicuntur a testibus, coniectura et cogitaritone traduntur, quanta auctoritate, quanta animi aequitate, quanto pudore, quanta fide; quanta religione, quanto studio existimationis bonae, quanta cuta, quanto timore dicantur.

2. An vero vos id in testimoniis hominum barbarorum dubitabitis, quod persaepe et nostra et patrum memoria sapientissimi iudices de clarissimis nostrae civitatis viris dubitandum non putaverunt? qui Cn. et Q. Capionibus, L. et Q. Metellis testibus, in Q. Pompeium hominem novum non crediderunt? quorum virtuti, generi, rebus gestis fidem et auctoritatem in testimonio cupid tatis atque inimicitiarum suspicio derogavit. Ecquem hominem vidimus, ecquam vero commemorare possumus parem consilio, gravitate, constantia, ceteris virtutibus, honoris, ingenii, rerum gestarum ornamentis Marco Aemilio Scauro fuisse? tamen huius, cuius in iurati nutu prope terrarum orbis regebatur, iurati testimonio neque in Caium Fimbriam, neque in Caium Memmium creditumest. Noluerunt si, qui iudicabant, hanc patere inimicitiis viam: quem quisque o disset, ut eum testimonio posset tollere. Quantus in Lucio Crasso pudor fuerit, quodingenium, quanta auctoritas, quis ignorat? tamen is, cuius etiam sermo testimonii auctoritatem habeat, testimonio ipso, quae in Marcum Marcellum inimico animo dixit, probare non potuit-Fuit, fuit illis iudicibus divinum ac singulare, iudices, consilium, qui se non solum dereo, sed etiam de accusatore, de teste iudicare arbitrabantur; quid fictum, quid fortuna ac tempore allatum, quid precio corruptum, quid spe aut metu depravatum, quid a cupiditate aliqua aut inimicitiis prfectum videretur. Quae si iudex non amplectetur omnia consilio, non animo, ac mente circumspiciet: si quidquid ex illo loco dicetur, ex oraculo aliquo dici arbittabitur: profecto satis erit id, quod dixi antea, non surdum iudicem huic muneri atque officio praeesse: nihil erit, quamobrem ille nescio, quis sapiens homo, hac multarum rerum peritus ad res iudicandas requiratur. An vero illi equites Romani quosnos vidimus, qui nuper in republica iudiciisque maximis florucrunt, habuerunt tantum roboris, ut Marco Scauro testi non credetent! vos Belgarum atque Allobrogum testimoniis non credere timetis? Si inimico testi credi non oportuit: inimicior Marcello Crassus, aut Fimbriae Scaurus ex civilibus studiis, atque obtrectatione domestica, quam huic Galli! quorum qui optima in causa sunt, equites, frumentum, pecuniam semel atque iterum, ac saepius invidissimi dare coacti sunt: ceteri partim ab hoc ipso bello superati, et oppressi. Si, ob aliquod emolumentum suum cupidius aliquid dicere videntur, iis credi non convenit: credo maius emolumentum Capionibus et Metellis propositum fuisse ex Q. Pompeii damnatione, cum studiorum suorum obtrectatorem sustulissent, quam cunctae Galliae ex M. Fonteii calamitate, in qua illa provincia prope suam immunitatem ac libertatem positam esse arbitratur. An si homines ipsos spectare convenit, id quod in teste profecto valere plurimum debet, non modo cum summis civitatis nostrae viris, sed mano cuminfimo cive Ro.quisquam amplissimus Galliae compatandus est.

3. Scit Indiciomatus, quid sit testimonium dicere? movetur ex timore, quo nostrum unusquisque, cum in eum locum productus est? recordamini iudices, quantopere laborate soleatis, non modo quid dicatis pro testimonio, sed etiam quibus verbis utamini; ne quod minus moderate positum, ne quod ab aliqua cupiditate prolapsum verbum esse videatur vultu denique laboratis, ne qua significari possit suspicio cupiditatis: ut et, cum proditis, existimatio sit quaedam tacita de vobis, pudoris, ac religionis: et cum disceditis, ea diligenter conservata ac retenta videatur. Credo haec eadem Indiciomarum in testimonio timuisse, aut cogitasse: qui primum illud verbum consideratissimum nostrae consuetudinis, Arbitror, quo nos etiam tunc utimur; cum ea dicimus iurati, quae comperta habemus, quae ipsi vidimus, ex toto testimonio suo sufrulit, atque omnia se scire dixit. Verberatur enim videlicet, ne quid apud vos Populumque Romanum de existimatione sua deperderet: ne qua fama consequeretur eiusmodi, Indiciomarum, talemvirum, tam cupide, tam temere dixisse: non intelligebat, se in testimonio nihil praeter vocem, et os, et audaciam, neque civibus suis, neque accusatoribus nostris stare debere. An vero istas nationes religione iurisiurandi, ac metu Deorum immortalium in testimoniis dicendi commoveri arbitramini? quae tantum gentium a ceterarum more ac natura dissentiunt, quod ceterae pro religionibus suis bella suscipiunt, istae contra omnium religiones: illae in bellis gerendis a Diis immortalibus pacem, ac veniam petunt, istae cum ip sis Diis immortalibus bella gesserunt. Hae sunt nationes quae quondam tam longe ab suis sedibus Delphos usque ad Apollinem Pythicum, atque ad oraculum orbis terrae vexandum ac spoliandum profectae sunt. ab iisdem gentibus sanctis, et in testimonio religiosis obsessum Capitolium est, atque ille Iupiter, cuius nomine maiores nostri sanctam testimoniorum fidem esse volue unt. Postremo, iis quidquam sanctum ac religiosum videri potest, qui etiam. si quando aliquo metu adducti Deos placandos essearbitrantur, humanis hostiis eorum aras ac templa funcstanti ut ne religionem quidem colere possint, nisi eam ipsam prius scelere violariut. Quis enim ignorat, eos usque ad hanc diem retinere illam immanem ac barbaram consuetudinem hominum immolandorum? quamobrem quali fide, quali pietare existimatis esse eos, qui etiam Deos immortales arbitrentur hominum scelere et sanguine facillime posse placari? cum his vos testibus vestram religionem coniungetis? ab his quicquam sancte aut moderate dictum putabitis? hoc vestrae mentes, tam castae, tam integrae fibi suscipient, ut cum omnes legati nostri, qui illo triennio in Galliam venerunt, omnes equites R. qui in illa provincia fuerunt, omnes negotiatores eius provinciae, denique omnes in Gallia, qui sunt socii populi R atque amimici, M. Fonteium incolumem esse cupiant, iurati privatim et publice laudent; vos tam Gallis credere malitis? quid, ut secuti esse videamini? voluntatem ne hominum? gravior igitur nobis erit hostium voluntas, quam civium? an dignitatem testium? potestis igitur ignoros notis, iniquos aequis, alienigenas domesticis, cupidos moderatis, mercenarios gratuitis, impios religiosis, inimicissimos huic Imperio ac nomini, bonis, ac fidelibus, et sociis, et civiribus anteferre? an vero dubitatis Iudices, quin in sitas inimicitias istae gentes omnes et habeant, et gerant cum populi R. nomine? sic existimatis eos hic sagatos brachatosque versari, animo demisso atque humili, ut soleut ii, qui affecti in iuriis, ad opem iudicum supplices inferioresque confugiunt? nihil vero minus, hi contra vagantur laeti, atque erecti passim toto foro cum quibusdam minis, et barbaro atque immani terrore, verborum, quod ego profecto non crederem, nisi aliquoties ex ipsis accusatoribus vobiscum simul iudices audissem, cum praeciperent, ut caveretis, ne hoc absoluto, novum aliquod bellum Gallicum concitaretur.

4. Si M. Fonteium, Iudices, in causa deficerent omnia, si turpi adolescentia, vita infami, Magistratibus, quos ante oculos vestros gessit, male gestis, legationibus flagitiose obitis, convictus virorum bonorum restimoniis, invisus suis omnibus in iudicium vocaretur: si ineo iudicio Colonotum populi Romani Narbonensium, fidelissimorum sociorum Massiliensium, civium Rom omnium restimoniis, tabulisque premeretur; tamen esser vobis magnopere providendum, ne quos ita afflictos a vestris patribus maioribusque accepisseris, ut contemnendi essent, eos pertimuisse, et eorum minis, et terrote commoti esse videremini. Nunc vero cum laedat nemo bonus, laudent omnes vestri cives, atque socii, oppugnent ii, qui saepissime hane urbem, et hoc Imperium oppugnarunt: cumque inimici M. Fonteii vobis, ac populi Romani minentur, amici, ac propinqui supplicent vobis: dubitabitis non modo vestris civibus, qui maxime gloria ac laude ducuntur, verum etiam exteris nationibus ac gentibus ostendere, vos in sententiis ferendis civi arcere, quam hosti cedere maluisse? magna me hercule causa, iudices, absolutionis cum ceteris causis haec est, ne qua insignis huic Imperio macula atque ignominia suscipiatur, si hoc ita perlatum erit in Galliam, Senatum, Equitesque populi Romani non testimoniis Gallorum, sed minis commotos, rem ad illorum libidinem iudicasse. Ita vero, si illi bellum facere conabuntur, excitandus nobis erit ab inferis C. Marius qui Induciomaro isti minaci atque arroganti par in belligerando esse possit: excitandus C. Domituius, et Rom. maximus, qui nationem Allobrogum et reliquias suis iterum armis conficiat, atque opptimat: aut quoniam id quidem non potest, orandus etit nobis amicus meus M. Pletorius, ut suos novos clientes a bello faciendo dererreat, ut corum iratos animos, atque hortibiles impetus deprecetur: ant, si non poterit, M. Fabium subscriptorem plus rogabimus, ut Allobrogum animos mitiget, quoniam apud illos Fabiorum nomen amplissimum: ut velint isti aut quiescere, id quod victi ac subacti solent, aut, cum minantur, intelligere se populo Romano non metum belli. sed spem triumphi ostendere. Quodsi in turpi reo patiendum non esset, ut quicquam isti se minis profecisse arbitratentur: quid faciendum nobis in M. Fonteio arbittabimini? de quo homine iudices (iam enim mihi videor hoc, prope causa duabus actionibus perorata, debere dicere) de quo vos homine, iudices, ne ab inimicisquidem ullum fictum probrosum, non modo crimen, sed ne maledictum quidem audistis. Ecquis unquam reus, praesertim in hac vitae ratione versatus, in honoribus petendis, in potestatibus, in Imperiis gerendis, sic accusatus est; ut nullum probrum, nullum facinus, nulla turpitudo, quae a libidine, aut a petulantia, aut ab audacia nata esset, ab accusatore obiceretur, si non vera: attamen ficta, cum aliqua ratione ac suspicione? M. Aemilium Scaurum summum nostrae civitatis virum, scimus accusatum a M. Bruro: extant orationes, ex quibus intelligi potest, multa in illum ipsum Scaurum esse dicta: falso, quis negat? veruntamen ab inimico dicta, et obiecta. Quam multa M. Aquilius audivit in suo iudicio? quam multa L. Cotta? denique; P. Rutilius? qui ersi damnatus est, mihi videtur tamen inter viros optimos atque innocentissimos esse numerandus. Ille igitui homo sanctissimus, ac temperantissimus, multa audivit in sua causa, quae ad suspicionem stuprorum ac libidinem pertinerent. Extat oratio hominis, ut opinio mea fert, nostrorum hominum longe ingeniosissimi, atque eloquentissimi, C. Gracchi: qua in oratione permulta m L. Pisonem turpia ac flagitiosa dicuntur: at in quem virum? qui tanta virtute atqueintegritate fuit, ut etiam illis optimis tempotibus, cum hominem invenire nequam neminem posses, solus tamen Frugi nominaretur: quem cum in concionem Gracchus vocari iuberet, et viator quaereret, quem Pisonem? quod erant plures, cogis me, inquit, dicere inimicum meum, Frugi. Is igitur vir, quem ne inimicus quidem satis in appellando significare poterat, nisi ante laudasset, qui unico cognomine declatabatur, non modo quis esset, sed etiam qualis esset: tamen in falsam atque iniquam proborum insimulationem vocabatur. M Fonteius ita duabus actionibus accusatus est, ut obiectum nihil sit, quo significari vestigium libidinis, petulantiae, erudelitatis, audaciae possit. Non modo nullum facinus huius protulerunt, sed ne dictum quidem aliquod reprehenderunt. Quod si, aut quantam voluntatem habent ad hunc opprimendum, aut quantam ad maledicendum licentiam, tantum haberent, aut ad ementiendum animi, aut ad fingendum ingenii, non meliore fortuna ad probra nuncaudienda Fonteins; quam illi de quibus antea commemoravi, fuisset.

Adversus haereticos testes scriptoresque corruptissimos historiarum Ecclesiasticarum, tum veterum tum recentium serviet. Ut e. g. quad Catharinam Virginem martyremque adversus Philosophos et tyraennum Maximinum Alexandriae depugnasse negant; sed quod asserant Ioannam feminam inter Pontifices repertam. Qui simili arte ac copia refelli poterunt.

Decot ex vitae anteactae moribus, de innocentia aut crimina in accusatione iudicandum esse. Ita facile Catilinam, Lentulum, Cethegum, Autronium scelestos, P. Syllam vero innocentem agnosci. Qui licet ob L. Syllae tyrannidem (in qua bonis patrocinatus est) et repulsam, quam in consulatu tulit, privatus diu vixerit, tamen nihil unquam tam immane commisit, quod cum Catilinariis conveniret. Tantae integritatis vir, ut nec testes quidem contra illum tormentis subiciendi sint.

Omnibus in rebus. Iudices, quae graviores maioresqus sunt, quid quisque volurit, cogitarit, admiserit, non ex crimine, sed ex moribus eius, qui arguitur, est ponderandum. Neque enim potest quisquam nostrum subito fingi, neque cuiusquam repente vita mutari, aut natura converti. Circumspicitepaulisper mentibus vestris, ut alia omittamus, hosce ipsos homines, qui huicassnes sceleri fuerunt. Catilina contra Remp. coniuravit: cuius aures unquam hoc respuerunt, conatum esse hominem, usque a pueritia, non solum intemperantia, et scelere, sed etiam onsuetudine, et studio in omni flagitio, stupro, caede versatum? Quis eum contra patriam pugnanrem periisse miratur, quem semper omnes ad civile latrocinium natum putaverunts Quis Lentulo societates cum iudicibus, quis insaniam libidinum, quis perversam atque impiam religionem recordatur, qui illum aut nefarie, aut stulte cogitasse miretur? Quis de C. Cethego, atque eius in Hispaniam profectione, ac de vulnere Q. Metelli Pii cogitat, cui non ad illius poenam carcer aedificatus esse videatur? Omitto ceteros, ne sit infinitum: tantum a vobis peto, ut taciti de omnibus, quos coniurasse cognitum est, cogitetis. Intelligetis, unumquemque illorum prius a sua vita, quam nostra suspicione esse damnatum. Ipsum illum Autronium (quoniam eius nomen finitimum marime est huius peticulo et crimini) non sua consuetudo, ac vita convincit? Semper audax, petulans, libidinosus, quem in stuprorum defensionibus non solum verbis uti improbissimis solitum esse scimus, verum etiam pugnis et calcibus: quem exturbate homines e possessionibus caedem facere vicinorum, spoliare fama sociorum, vi conatum, et armis disturbare iudicia, in bonis rebus omnes contemnete, in malis pugnare contra bonos, non reipubl. cedere, non fortunae ipsi succumbere. Huius si ccausa non manifestissimis rebusteneretur, tamen eum mores ipsius, ac vita convincerent. Agedum, conferte nunc cum illius vita vitam P. Syllae, vobis, populoque Rom. notissimam, iudices, et cam ante oculos vestros proponite. Ecquod huius factum, aut commissum, non dicam audacius, sed quod cuiquam paullo minus consideratum videretur factum, quaero verbum, ecquod unquam ex ore huius excidit, unde quisquam posset offendi? At vero in illa gravi L. Syllae victoria turbulentiisque, quis P. Sylla mitior? quam multorum hic vitam est a Sylla deprecatus? quam multi sunt summi homines, et ornatissimi, et nostri, et equestris ordinis, quorum pro salute se hic Syllae obligavit! quos ego nominarem: neque enim ipsi nolunt, ethuic animo gravissimo, adsunt: sed quia maius est beneficium, quam posse debet civis civi dare, ideo a vobis peto, ut quod potuit, tempori tribuatis, quod fecit, ipsi. Quid reliquam constantiam vitae commemorem? dignitatem, liberalitatem, moderationem in privatis rebus, splendorem in publicis? quae ita a fortuna deformata sunt, ut tamen a natura inchoata compareant. Quae domus, quae celebratio quotidiana? quae familiaris dignitas? quae studia amicorum quae ex quoque ordine multitudo? Haec diu, multum, et multo labore quaesita, una eripuit hora. Accepit, P. Sylla, Iudices, vehementes vulnus et mortisferum: veruntamen eiusmodi, quod videretur eius vita et natura accipere potuisse. Honestatis et dignitatis habuisse nimis magnam iudicatus est cupiditatem: quam si nemo alius habuit in petendo consulatu, cupidior iudicatus est hic fuisse, quam ceteri. Sin etiam in aliis nonnullis fuit iste consulatus amor: fortuna in hoe fuit fortasse gravior, quam in ceteris. Postea vero, quis P. Syllam, nisi maerentem demissum afflictumque vidit? quis unquam est suspicatus, hunc magis odio, quam pudore hominum aspectum, lucemque vitare? Qui dum multa haberet in vitamenta urbis et fori propter summa studia amicorum, quae tamen ei sola in malis restiterunt: abfuit ab oculis vestris: et cum lege retineretur, ipse se exsulio pene multavit. In hoc vos pudore iudicii, et in hac vita tanto sceleri locum fuisse creditis? aspicite ipsum: contuemini os: conferte crimen cum vita, usque ad hoctempus explicata: tum crimen recognoscite, mitto rempubl. quae fuit semper Syllae carissima: hosne amicos, tales viros, tam cupidos sui, per quos res eius secundae quondam erant ornatae, nunc sublevantur adversae, crudelissime perite voluit, ut cum Lentulo, et Catilina, et Cethego foedissimam vitam, ac miserrimam turpissima morte proposita, degeret? non, inquam, cadit in hos mores, non in hunc pudorem, non in hanc vitam, non in hunc hominem ista suspicio, nova illa quae dam inhumanitas exorta est: incredibilis fuit ac singulatis furor: ex multis ab adolescentia collectis perditorum hominum vitiis repente tanta ista importunitas inauditi sceleris exarsit. Nolite, iudices,arbitrari, hominum illum impetum et conatum fuisse. Neque enim ulla gens, tam barbara, aut tam immanis unquam fuit, in qua non modo tot, sed unustam crudelis hostis patriae sit inventus. Belluae quaedam illae ex porrentis immanes, ac ferae, forma hominum indutae exstiterunt. Perspicite etiam atque etiam Iudices. Nihil enim est, quod in hac causa dici possit vehementius. Penitus introspicite Catilinae, Autronii, Cethegi, Lentuli, ceterotumque mentes, quas vos in his libidines, quae flagiria, quas turpitudines, quantas audacias, quam incredibiles furores, quas notas scelerum, quae indicia parricidiorum, quantos acervos facinorum reperietis? ex magnis, et divinis, et iam desperatis reipubl morbis ista repente vis erupit, ut ea confecta et eiecta convalescere aliquando et sanari civitas possit. Neque enim est quisquam, qui arbitretur, illis inclusis in republ. pestibus, diutius hoc Imperium stare potuisse. Itaque eos non ad perficiendum scelus, sed ad luendas reipubl poenasfuriae quaedam incitaverunt. In hunc igitur gregem vos nunc P. Syllam, Iudices, ex his, qui cum hoc vivunt, atque vixerunt, honestissimorum hominum regibus reicietis: ex hoc hominum numero, ex familiari dignitate, in impiorum partem, atque in parricidarum coerum ac numerum transferetis? Ubi erit igitur illud fortissimum praesidium pudoris? quo in loco nobis vita ante acta proderit? quod ad tempus existimationis partae fructus reservabitur, si in extremo discrimine, ab dimicatione fortunae deseruerit? si non aderit? si nihil adiuvabit? Quaestiones nobis servorum ac tormenta accusator minitatur: in quibus quamquam nihil periculi suspicamur: tamen illa tormenta gubernat dolor, moderatur natura cuiusque tum animi, tum corporis, regit quae fitor, flectit libido, corrumpit spes, infirmat metus, ut in tot rerum angustiis nihil veritati loci relinquatur. Vita P. Syllae torqueatur, ex ea quaeratur, num quae occultetur libido? num quod lateat facinus? num quae crudelitas? num quae audacia? nihil erroris erit in causa, nec obscuritatis, Iudices, si a vobis vitae perpetuae vox ea, quae gravissima debet esse, andietur. Nullum in hac causa testem timemus: nihil quemquam scire, nihil vidisse, nihil audissearbitramur. Sed tamen si nihil P. Syllae fortuna movet, Iudices, vestra moveat, vestra enim, qui cum summa elegantia, atque integritate vixistis, hoc maxime interest, non ex libidine, aut simultate, aut levitate testium causas honestorum hominum ponderari; sed in magnis disquisitionibus, repentinisque periculis vitam uniuscuiusque esse testem. Quam vos, Iudices, nolite armis suis spoliatam, atque nudatam obicere invidiae, dedere suspicioni, munite communem arcem bonorum, obstruite perfugia improborum. Valeat ad poenam, et ad salutem plurimum, quam solum videtis ipsam ex vi sua, naturaque facilime perspici, subito flecti, fingique non posse.

Si quis Absalonem coram Davide Patre de coniuratione inita accusare voluerit, is, contra quem hoc factum, ab antecedentibus vitae sceleribus, Fratre temere occiso, corruptionibus subditorum, aliisque sceleribus, eundem reum esse laesae maiestatis arguet, atque illa quae de Sylla asseruntur, de Absalone negabit. Nisi malit similis exempli, cum Sylla. v. g. Danielem, aut Iosephum sumere.

1. Docet provincias per Senatum decerni solitas a Clodio magis novo exemplo adplebis arbitrium decretas, quam lex de re frumentariapro Pompeio lata sit, aut ipse Sex. Clodio frumentum crediderit.

2. Tradit Clodium magis extra ordinem contra se legem tulisse, quam ipse contra Pompeium ferendam senserit: neque esse cur quisquam amplius suam cum Pompeioamicitiam labefactare conetur, quem sibi tam fidum expertus sit.

Quid? nonne homini teterrimo, crudelissimo, omnium scelerum libidinum que maculis notatissimo, L. Pisoni, nominatim populos liberos, multis Senatus consultis, etiam recentilege soceri ipsius, liberatos, vinctos et constrictos tradidisti? nonne cum ab eo merces tui beneficii pretiumque Provinciae meo sanguine tibi esset persolutum, tamen aerarium cum eo partitus es: Itane vero? Tu provincias consulares, quas C, Gracchus, qui unus maxime popularis fuit, non modo non abstulit Senatui, sed etiam, ut necesse esset quotannis constitui per Senatum, decreta lege, sanxit? easlege Sempronia per Senatum decretas, rescidisti? extra ordinem sine sorte, nominatim dedisti, non consulibus, sed reip. pestibus? nos, quod nominatim rei maximae pene iam desperatae summum virum saepead extrema Reipubl. discrimina delectum praefecimus, a te reprehendemur? Quid tandem, si quae tum illis reipubl. tenebris caecisque nubibus et procellis, cum Senatum a gubernaculis deiecisses, populum e naviexturbasses, ipse archipyrata cum grege praedonum impurissimo plenissimis velis navigares: si quae tum promulgasti, constituisti, promisisti, vendidisti, perficere potuisses, qui locus in orbe terrarum vacuus extraordinriis fascibus, atque Imperio Clodianofuisset? sed excitatus aliquando C. Pompeii, (dicam ipseaudiente, quod sensi et sentio, quoque animo, me auditurus est) excitatus, inquam aliquando Cn. Pompeii, nimium diu reconditus et penitus abstrusus animi dolor subvenit subito reipubl civitatemque fractam malis, mutam, debilitatam, abiectam metu, adaliquam spem libertatis, et pristinae dignitatis erexit. Hic vir extra ordinem rei frumentariae praeficiendus non fuit? Scilicet tu helluoni spurcissimo, praegustatori libidinum tuarum, homini egentissimo, et facinorissimo, Sex. Clodio, socio sui sanguinis, qui sua lingua etiam sororem tuam a te abalienavit, omne frumentum privatum, et publicum, omnes provincias frumentarias, omnes mancipes, omnes horreorum claves, lege tua, tradidisti. Qua ex re primum charitas nata est: deindeinopia: impendebat fames, incendia, caedes, direptio; imminebat tuus furor omnium fortunis, et bonis. Quaeritur etiam importuna pestis, ex ore impurissimo Sex. Clodii rem frumentariam esse ereptam, fummisque in periculis eius viri auxilium imploraste rempubl. a quo saepe se et servatam et amplificatam esse meminisset.

2. Extra ordinem ferri nihil placet Clodio, Quid? de me, quod tulissete dicis, patricida, fratricida, sororicida, nonne extra ordinem tulisti? An de peste civis, quemadmodum omnes iam Dii, atque homines iudicaverunt, conservatoris reipubl. quemadmodum autem tute ipse confiteris, non modo indemnati; sed ne accusati quidem licuit tibi ferre, non legem, sed nesarium privilegium, lugente Senatu, maerentibus bonis omnibus, totius Italiae precibus repudiatis, oppressa, captaque republ, mihi populo Romano implorante. Senatu poscente, temporibus reipubl. flagitantibus, non licuit de salute populi Romani sententiam dicere Qua quidem in sententia si Cn. Pompeii dignitas aucta est, coniuncta cum utilitate communi, certe laudandus essem, si eius dignitati suffragatus viderer, qui meae saluti opem et auxilium tulisset. Desinant, desinant homines iisdem machinis sperare me restitutum posse labefactari, quibus antea stantem perculerunt. Quod enim par amicitiae consularis fuit unquam in hac civitate coniunctius, quam fuimus internos, ego et Cn. Pompeius; Quis apud populum Romanum de illius dignitare illustrius, quis senatui saepius dixit? Qui tantus fuit labor, quae simultas, quae contentio, quam ego non pro illius dignitate susceperim? Qui ab illo in me honos, quae praedicatio de mea laude, quae remuneratio benevolentiae praetermissa est; Hanc nostram coniunctionem, hanc conspirationem in republ. bene gerenda, hanc iucundissimam vitae, atque officiorum omnium societatem, certi homines fictis sermonibus, et falsis criminibus diremerunt: cum iidem illum, ut me metueret, me caveret, monerent: iidem apud me mihi illum esse uni inimicissimum, dicerent: ut neque ego, ab illo, quae mihi petenda essent, satis audacter petere possem: neque ille, tot suspicionibus certorum hominum, et scelere exulceratus,quae meum tempus postularet, satis prolixe mihi policeretur. Data merces est erroris mei magna, Pontifices, ut me non solum pigeat stultitiae meae, sed etiam pudeat: qui cum me non repentinum aliquod meum tempus, sed veteres multo ante suscepti, et pro visi labores, cum viro fortissimo, et clarissimo coniunxissent, sim passus a tali amicitia distrahi: neque intellexerim, quibus aut ut apertis inimicis obsisterem, aut ut insidiosis amicis non crederem.

In defen sione legis alicuius, utilitas publica, similesque aliae leges ab accusatoribus probatae ad unitationem huius exempli proferentur.

Hic Confirmationis proprie dictae metas statuimus, priusquam ad Confutationem eidem adiungi solitam veniamus.

Exspectas, ut et hic aliquam publicarum exercitationum in theatro methodum praescribamus? Iudicii hic plerumque forma aliqua erit instituenda, seu Graeci, seu Romani, seu barbari seu popularis, inter Iudices, aut arbitros cuique rei convenientes. Quare hic ad historias, et ritus gentium iudiciorumque proprios, te velim attendere: neque tuo ingenio fingere, quod nusquam est usitatum. Et alienos populorum mores, et leges, et ritus sic ut fas est rudioribus tradere: Non lingua tantum sed et animus adolescentis, in his mutis imaginibus vetera hauriat, absentia videat, et inusitata admiretur. Ex castigatis etiam sceleribus horrorem concipiat, et quod in aliis damnat, ipse horreat perpetrare, quae historica magis veritate, quam inanibus fabularum tirriculamentis condiscet.

Perres post exactas a Siculis fupra numerum modumquedecimas, etiam frumenta in cellam (ut aiebant) comparaturus et datas a Romanis pecunias huic emptioni retinebat, et et loco frumenti duplum a Siculis ar atoribus in are pretium exigebat. Quodfactum, cum aliorum exemplo Hortensius pro Vere tueretur, occurrit, Cicero etc.

1. Exemplis improborum, neque Verrem, neque ipsum se Hortensium suain vitatueri posse ostendit.

2. Hac agendi licentia praemi, tur bari, quaerique omnes populi Romani provincias docet.

3. Inter priscos novosque Romanos nullos reperiri, hac avaritia notatos.

4. Rationem nullam esse, curin Sicilia hoc exemplum potius, quam alibi toleretur.

5. Nec M. Antonii, nec Sacerdotis nec Peducei exemplae Verrem tueri, quodprimus notae improbitatis, alter aestimationem infra commune pretium fecerit, de tertio nihil sit eius generis cognitum.

6. Nec charitas annonae tuetur Verrem, ut C. Sentium in Macedonia defendit. Et licet plures idem cum Verre ausifuissent, plures quoque essent damnandi.

7. Quod si hoc crimen impuntum transeat, erunt qui non tantum imitentur Verrem, sed etiam superent, forte et ipse defensor Hortensius socius criminis futurus est.

V. Videri ipsum Hortensium occulti et nequiter Iudices ipsos, aliquando ad spem similis praedae, persuasa Verris impunitate, provocare. Qui tamen aequiores sint, quam ut hoc spectent.

1. Data tibi est pecunia, Verres, una, qua frumentum tibi emeres in cellam, altera, quae frumentum emeres a civitatibus, quod Romam mitteres, Tibi datam pecuniam domiretines, et praeterea pecuniam permagnam tuo nomine aufers. Quare multa Sophocles Agrigentinus apud Cn. Pompeium consulem nuper homo dissertissimus, et omni doctrina ac virtute ornatissimus pro tota Sicilia de aratorum miseriis graviter et copiose dixisse ac deplorasse dicitur. Ex quibus hociis qui aderant (nam magno conventu acta res est) qua in re Senatus optime ac benignissime cum oratoribus egisset, large liberaliterque aestimasset, in ea re praedari praetorem, bonis everti Oratores, et id non modo fieri, sed ita fieri quasi licitum, concessumque sit.

Simili oratione perstringi iure possunt, vel iniqui Senatotores, vel etiam Principes, aut Magistratus, quinova tributorum onera subditis imponunt, vel postremo Ministre Principum novis artibus collectas vulgo pecunias ad se transferentium.

1. Ostendit ratione, vanum esse, quod Piso neget se triumphandi cupidum.

2. Exemplis Pompei, tum Caesaris per prosopopaeiam intreducti, atiorumque irridet Pisonis, voce, non cupiditate dissentientis, amentiam.

1. Audistis, P. C. Philosophi vocem: negavie, se triumphi cupidum unquam fuisse; ô scelus, ô pestis, ô labes! cum exstinguebas Senatum, vendebas auctoritatem huius ordinis, addicebas tribunopl. consulatum tuum, rempubl. evertebas, prodebas caput, et salutem meam una mercede provinciae, si triumphum non cupiebas, cuius tandem rei te eupiditate arsisse defendes, saepe enim vidi, qui et mihi ceteris cupidiores provinciae viderentur, triumphi nomine tegere, atque velare cupiditatem suam. Hoc modo D. Sylanus consul in hoc ordinc, meusetiam collega dicebat: neque enim quisquam potest exercitium cupere, aperteque petere, ut non praetexat cupiditatem triumphi. Quod si te Senatus populusque R. aut non appetentem, aut etiam recusantem, bellum suscipere, exercitum ducere coegisset, tamen erat angustianimi atque demissi, triumphi honorem atque dignitatem comtemnere. Nam ut levitatis est inanem aucupari rumotem, et omnes umbras etiam falsae gloriae consectari: sic levis est animi, lucem, splendoremque fugientis, iustam gloriam, qui est fructus verae virtutis honestissimus, repudiare, cum vero non modo non postulante atque cogente, sed in vito, atque oppresso Senatu, non modo nullo populi Romani studio, Sed nullo ferente suffragium libero, provineia tibi ista manu pretium fuerit, non eversae per te, sed proditae civitatis: cumque omnium tuorum scelerum haec pactio extiterit, ut, si tu totam rempublicam nefariis latronibus tradidisses, Macedonia tibi ob eam rem, quibus tu finibus velles, traderetur: cum exhauriebas aerarium: cum orbabas Italiam iuventute: cum mare vastissimum hiemetransibas: si triumphum contemnebas, quaete, praedo amentissime, nisi praedae, ac rapinarum cupiditas tam coeca rapiebat?

2. Non est integrum Cn. Pompeio consilio iam uti tuo erravit enim: non gustarat istam tuam Philosophiam, Ter iam homo stultus triumphavit. Crasse, pudet me tui: quid est, quod confecto formidolosissimo bello coronam illam lauream tibi tantopere decerni volueris a Senatu? P. Servili, Q. Metelli, C. Curio, P. Africane, cur non hunc audistis tam doctum hominem, tam eruditum, priusquam in istum errorem induceremini? C. ipsi Pontinio, necessario meo, iam non est integrum: religionibus enim susceptis impeditur. O stultos Camillos, Curios, Fabritios, Calatinos, Scipiones, Marcellos, Maximos, ô amentem Paullum, rusticum Marium, nullius consilii patres istorum amborum consulum, qui triumpharunt. Sed quoniam praeterita mutare non possumus, quid cessat hic homulus, ex argilla et luto fictus Epicureus, dare haec praeclara praecepta sapientiae, clarissimo et summo Imperatori, genero suo? fertur ille vir, mihi crede, gloria: flagrat.ardet eupiditate iusti, et magni triumphi: non dicit eadem ista, quae tu, mitte ad eum libellum. Sed iam, si ipse coram, congredi poteris, meditare, quibus verbis incensam illius cupiditatem comprimas, atque restringas. Valebisapud hominem volitantem gloriae cupiditate vir moderatus, et constans, apud indoctum eruditus, apud generum socer. Dices enim, ut es homo factus, ad persuadendum con cinnus, perfectus, politus e schola Quid est Caesar, quod te supplicationes toties decretae, tot dierum tantopere delectent? in quibus homines errore ducuntur, quas Dii negligunt: qui (ut noster ille divinus dixit Epicurus) neque propitii cuiquam esse solent, neque irati. Non facies fidem scilicet cum haec disputabis: tibi enim et esse et fuisse eos videbis iratos. Vertes te ad alteram scholam; disseres de triumpho, quid tandem habet iste currus? quid vincti ante currum duces? quid simulachra oppidorum? quid aurum? quid argentum? quid legati in equis et tribuni? quid clamor militum? quid tota illa pompa? inania sunt ista, mihi crede, delectamen pene puerorum, captare plausus, vehi per urbem, conspici velle, quibus ex rebus nihil est, quod solitum tenere, nihil quod referre ad voluptatem corporis possis. Quin tu me vides, qui ex qua provincia, T. Flaminius, L. Paullus, Quinctus Metellus, T. Didius, innumerabiles alii leci cupiditate commoti, triumpharunt Ex ea sic redii, ut ad portam Esquilinam Macedoniam lauream conculcarim, ipse cum hominibus quindecim male vestitis ad portam Caelimontanam sitiens pervenerim? quo in loco mihi libertus, praeclaro Imperatori, domum ex hac die biduo ante conduxerat. Quae vacua si non fuisset, in campo Martio mihi tabernaculum collocassem. Nummus interea mihi Caesar, neglectis vehiculis triumphalibus, domi manet, et manebit. Rationes ad aerarium retuli continuo, sicut tua lex iubebat: neque alia ulla in relegi tuae parui. quas rationes, si cognoris, intelliges nemini plus, quam mihi, literas profuisse? ita enim sunt perscriptae scite, et literate, ut Scriba ad aerarium, qui eas retulit, praescriptis rationibus secum ipse, caput sinistra manu perfricans, commurmuratus sint. Ratio quidem hercle apparet, argentum si/xetai(a) Abitt, ut Plaut. in Triaum. hac tu oratione, non dubito, quin illum iam afcendentem in currum possis revocare. O tenebrae, ô lutum, ô sordes, ô paterni generis oblite, materni vix memor. ita nescioquid istud factum, humile, demissum, sordidum, inferius etiam est, quam ut Mediolanensi praecone, avo tuo dignum esse videatur, L. Crassus, homo sapientissimus nostrae civitatis, spiculis prope scrutatus est Alpes, ut ut ibi hostis non erat, ibi triumphi causam aliquam quaereret. Eadem cupiditate vir summo ingenio praeditus C. Cotta, nullo certo heste, flagravit. Eorum neuter triumphavit: quod alteri illum honorem collega, alterimors ademit. Irrisa est abs te paulo ante M. Pisonis cupiditas triumphandi, a qua te longe dixisti abhorrere. Quietiamsi minus magnum bellum gesserat, ut abs te dictum est: tamen istum honorem contemnendum non putavit, tu eruditior quam Piso: prudentior, quam Cotta: abundantior consilio, ingenio, sapientia, quam Crassus: ea contemnis, quae illi idiotae, ut tu appellas, praeclara duxerunt. Quod si reprehendis, quod cupidi laureae fuerint, cum bella aut parva, aut nulla gessissent: tu tantis nati nibus subactis, tantis rebus gestis, minime fructum laborum tuorum, praemia periculorum, virtutis insignia contemnere debuisti, neque vero contempsisti, licet Themista sapientiov, sed ostuum ferreum Senarus convitio verberari noluisti.

Licebit in confutatione atque irrisione illorum imitande usurtare, quirem aliquam, officium, aut honorem, ad quem per natura, aut generis, aut ingenis, aut virtutis defectum aspirare non possunt, eam se contemnere ac nolle ostendunt; neque facultatis, aut virtutis indigentiam profiteantur e. g. libris seribendis nolle se eccupari dictitant, ut in quibus plus sape vanitatis, quam utilitatis. Quos pari ratione facile a vanitate per dissimulationem impotentia quaesita argues.

1. Fatetur Plancium neque disertum, neque Iurisconsultum esse; sed haec illi in munere adilitatis administrande obstare negat. Favet enim Laterensi suas laudes.

2. Admittit quod Laterensis in quaestur a huius Cirenis liberalis fuerit, tamen hanc liberalitatem populo Romano non satis innotuisse, idque suae quaesturae in Sicilia exemplo, tradit, plusque sua sedulitate praesentem Romae valuisse Plancium.

3. Fatetur sebonis omnibus Romae debere, non soli Plancio. eo quod Plancio propter se faverint in electione omnes, etiam si illi, ut fratri et liberis, favere, quod per hunc illis sit conservatus. Gratitudine denique tamquam amicitia vinculo gloriatur.

4. Concedit se in discessu exulem auxiliis aliorum oblatis uti noluisse, ne sui causa ab improbis forte armati probi opprimer entur.

5. Mortem se timuisse, sed iure, fataetur, ne secum resp. eladem ferret.

6. Non diffitetur Laterensem in republ liberum esse; se vero etiam tum esse maxime, cum quandoque tempori serviat.

Quaeris, Cassi; num desertus sit Plancius? imo, id quod fatendum est, ne sibi quidem videtur. Non iurisconsultus? quasi quisquam sit, qui sibi hunc falsum de iure respondisse dicat. Omnes enim istiusmodi artes in iisreprehenduntur, qui cum possessi fuerint, satisfacere non possunt: non in iis, qui abfuisse ab his studiis confitentur. Virtus, probitas, integritas in candidato, non linguae volubilitas, non ars, non scientia, requiri solet. Ut nos in mancipiis parandis, quamvis frugi hominem, sipro fabro, aut pro textore eminus, ferremoleste solemus, si eas artes, quas in emendo secuti sumus, forte nesciverit: sin autem eminus, quem villicum imponeremus, quem pecori praeficeremus, nihil in eo, nisi frugasitatem, laborem, vigilantiam, esse curamus: sic populus Romanus diligit Magistratus, quasi Reipublicae villicos: in quibus, si quae praeterea est ars, facile patitur. sin minus facile virtute corum et innocentia contentus est. Quotus enim quisque disertus? quotus quisque iuris peritus est, ut cos numeres qui volunt esse? quod si praeterea honore dignus nemo, quidnam tot optimis et ornatissimis civibus est futurum? iubes Plancium de vitiis Laterensis dicere. Nihil potest, nisi eum nimis in se iracundum putabis fuisse. Idem effers Laterensem laudibus. Facile patior id de te agere multis verbis, quod ad iudicium non pertineat: et id te accusantem tam diu dicere, quod ego defensor sine periculo possim confiteri. Atqui non modo confiteor summa in Laterense ornamenta esse, sed te etiam reprehendo, quod ea non enumeres: alia quaedam inania, et levia conquiras. Praeneste fecisse ludos. quid alii quae stores, nonneidem fecerunt.

2. Cyrenis liberalem in publicanos, iustum in socios fuisse. Quis negat? sed ita multa Romae geruntur, ut vix ca. quae fiunt in provinciis, audiantur. Non vereor, ne mihi aliquid, Iudices, videor arrogasse, si de quaestura mea dixero. Quam vis enim illa floruerit, tamen eum me postea fuisse in maximis rebus arbitror, ut non ita mihi multum sit ex quaesturae laude repetendam: sed tamen non vereor, nequis audeat dicere, ullius in Sicilia quaesturam, aut gratiorem, aut clariorem fuisse. Vere, me hercules, hoc dicam: sic tum existimabam, nihil homines, unquam aliud Romae, nisi de quaestura mea loqui. Frumenti in summa caritate maximum numerum miseram, negoriatoribus comis, mercatoribus iustus, municipibus liberalis, sociis abstinens, omnibus eram visus in omni officio diligentissimus, excogitati quidam erant a Siculis honores inauditi. Itaque hac spe discedebam, ut mihi populum R. ultro omnia delaturum putarem. At ego, cum casu diebusiis, itineris faciendi causa decedens e provincia,Puteolos forte venissem, cum plurimi et lautissimi solent esse in iis locis: concidi pene, iudices, cum ex me quidam quaesisset, quo die Roma exissem, et numquid in ea esset novi: cui cum respondissem, me e provincia discedere: etiam me hercules, inquit, ut opinor, ex Africa. Huic ego iam stomachans fastidiose, imo ex Sicilia, inquam. Tum quidam, quasi qui omnia sciret. Quid? tu nescis, inquit, hunc Syracusis quaestorem fuisse? quid multa? destiti stomachari, et me unum ex iis feci, qui ad aquas venissent. Sed ea res, Iudices, haud scio an plus mihi profuerit, quam si mihi omnes tum essent congratulati. Nam posteaquam sensi populum Romanum aures hebetiores, oculos acres, atque a cutos habere: destiti quid deme audituri essent homines, cogitare: feci, ut postea quotidie me praesentem viderent: habitavi in oculis: pressi forum: neminem a congressu meo, neque ianitor meus neque somnus absterruit. Ecquid ego dicam de occupatis meis temporibus, cui fuerit ne otium quidem unquam otiosum? nam, quas tu commemoras, Cassi, legere te solere orationes, cum otiosus sis: has ego scripsi ludis et feriis, ne omnino unquam essem otiosus. Etenim M. Catonis illud, quod in principio scrip sit Originum suarum, semper magnificum et praeclarum putavi. Clarorum virorum atque magnorum, non minus otii, quam negotii rationem exstare oportere. Ita, si quam habeo, laudem, quae quanta sit, nescio, parta Romae est, quaesita in foro: meaque privata consilia publici quoque casus comprobaverunt, ut etiam summa respublica mihi domi fuerit gerenda, et urbs in urbe servanda. Eadem igitur, Cassi: via munita Laterensi est, idem virtutis cursus ad gloriam: hoc facilior fortasse, quod ego huc a me ortus, et per me nixus ascendi: istius egregia virtus adiuvabitur commendatione maiorum. Sed ut redeam ad Planium, numquam ex urbe abfuit, nisi forte lege, necessitate: non valuit rebus iisdem, quibus fortasse nonnulli; at valuit assiduitate, valuit observandis amicis, valuit liberalitate; fuit in oculis: petivit: est usus ratione, qua minima in vidia, non homines plurimi eiusdem honores consecuti sunt.

3. Nam quod ais, Cassi, non me plus Manciodebere, quam bonis omnibus, quod iis aeque mea salus cara fuit: ego me debere bonis omnibus fateor; sed etiam iis, quibus ego debeo. Boni viri, et cives, aedilitiis comitiis, aliquid se meo nomine debere Plancio dicebant. Verum me multis debere, et in iis Plancio? utrum igitur me conturbare oportet: an ceteris, cum cuiusque dies venerit, hoc tamen quod urget, nunc cum petitur, dissolvere: Queris a me, Cassi, quid pro fratre meo, qui mihi est charissimus, quid pro meis liberis, quibus nihil potest esse iucundius, amplius, quam pro Plancio facio, facere possim: nec vides istorum ipsorum charitate ad huius salutem defendendam maxime stimulari me, atqueexcitari. Nam neque illis huius salute, a quo meam sciunt esse defensam, quidquam est optatius: et ego ipsenumquam illos aspicio, quin per hunc me his conservatum esse meminerim, huiusque meriti in se recorder. Etenim Iudices, cum omnibus virtutibus me affectum esse cupiam, tamen nihil est, quod malim, quam me et gratum esse, et videri. Haec est enim una virtus non solum maxima, sed etiam mater virtutum omnium reliquarum. Quid est pietas, nisi voluntas grata in parentes? qui sunt boni cives, qui belli, qui domi de patria bene merentes; nisi qui patriae beneficia meminerunt? qui sunt sancti, qui religionem colentes; nisi qui meritam Diis immortalibus gratiam, iustis honoribus et memori mente persolvunt? quae potest esse iucunditas vitae, sublatisamicitiis? quae porro amicitia potest esse inter ingratos? quis est nostrum liberaliter educatus, cui non educatores, cui non magistri fui, atque Doctores, cui non locus ille mutus, ubi ipse altus aut doctus est, cum grata recordatione in mente versetur? cuius opes tantae esse possunt, aut unquam fuerunt, quae sine multorum amicorum officiis stare possint? quae certe sublata memoria et gratia, nulla exstare possunt. Etenim nihil tam proprium hominis existimo, quam non modo beneficio, sed etiam benevolentiae significatione alligari: nihil porro tam inhumanum, tam immane, tam ferum, quam committere, ut beneficio non dicam indignus, sed victus esse videare. quae cum ita sint, iam succumbam, Laterensis isti tuae orationi, in co ipso, in quo nihil potestesse nimium: et quoniam ita tu vis, nimium me gratum esse concedam: petamque a vobis, Iudices, ut eum beneficio complectamini, quem qui reprebenderit, in eo reprehendit, quod gratum praeter modum dicat esse. Neque enim ad negligendam meam gratiam debet valere, quod dixit; idem vos nec nocentes, nec litigiosos esse, quo minus me apud vos valere oporteret. quasi vero in amicitia mea non haec praesidia (si qua forte sunt in me) parata semperamicis esse maluerim, quam necessaria. Etenim ego de me tantum audeo dicere, amicitiam meam voluptati pluribus, quam prae sidio fuisse: meque vehementer vitae meae paeniteret, si in mea familiaritate locus esset memini, nisi litigioso, aut nocenti.

4. Sed sunt haec leviora: illa vero graviora, atque magna, quod meum discessum, quem saepe defleras: nunc quasi reprehen dere et subaccusare voluisti; dixisti enim, non auxilium mihi, sed me auxilio defuisse. ego vero fateor me hercule, quod viderim mihi auxilium non deesse, idcireo me illi auxilia pepercisse. Quis enim starus, quod discrimen, quae fuerit in republ tempestas illa, quis nescit? Tribunitius me terror, an consularis furor movit? decertare mihi ferro magnum fuit, cum reliquis corum, quos ego florentes atque integros sineferro viceram? Consules post hominum memoriam teterrimiatque turpissimi, sicut et illa principia, et hi recentes rerum exitus declararunt: quorum alter exercitum perdidit, alter vendidit emptis provinciis: a Senatu, a Rep. a bonis omnibus defecerant: qui exercitibus, qui armis, qui opibus, plurimum poterant, cum, quid sentirent, nesciretur, furialis illa vox, nefariis stupris, religiosis altaribus effeminata, secum et illos, et consules facere acerbissime personabat: egentes in locupletes, perditi in bonos, servi in Dominosarmabantur. Aderat mecum Senatur, et quidem veste mutata: quod pro me uno, post hominum memoriam, publico consilio susceptum est. Sed recordare, qui cum fuerint Consulum no mine hostes, qui soli in hac urbe Senatum Senatui parere non siverint: edictoque suo non luctum patrib. conscriptis, sed luctus iudieia ademerint. Ademerat mecum cun ctus equestor ordo: quem quidem in concionib. Saltator ille Catilinae consul,proseriptionis denuntiatione terrebat: ac tota Italia convenerat; cui quidem belli intestini, et vastitatis metus inferebatur. Hisce ego auxiliis studentibus, atque incitatis, uti me, Laterensis, potuisse confiteor; sed erat non iure, non legibus, non disceptando decertan dum (nam profecto, praesertim tam bon causa, numquam, quo ceteri abundarunt, id mihi ipsi auxilium meum defuisset) armis, fuit armis, inquam, fuit demicandum: quibus a servis, atque a servorum ducibus, caedem fieri Senatus et bonorum reipubl. exitiosum fuisset. Vinci autem improbos a bonis fateor fuisse praeclarum, si finem eum vincendi viderem; quam profecto non videbam. Ubi enim praesto fuisset aut tam fortis Consul quam L. Opimius? quam C. Marius, quam L. Flaccus? quibus ducibus improbos cives resp. vicit armatis: aut, si minusfortes, attamen tam iusti, quam P. Mucius qui arma, quae privatus sumpsit P. Scipio, ea, F. Graccho interempto, iure optimo sumpta esse defendit? Esset igitur pugnandum cum Consulibus. Nihil amplius dico, nisi illud, victoriae nostrae gravesadversarios pararos, interitus nullos auctores esse videbam. Hisce ego auxiliis salutis meae si iccirco defui, quia nolui dimicare: fatebor id quod vis, non mihi auxilium, sed me auxilio defuisse. Sin autem, quo maiora studia in me bonorum fuerunt, hoe iis magis consulendum, et parcendum putavi: tu id in me reprehendis, quod Qu. Metello laudi datum est, hodieque est et semper erit maximae gloriae? quem, ut potes ex multis audire, qui tum affuerunt, in victissimis viris, constat bonis cessisse: nec fuisse dubium, quin contentione et armis superior posset esse. Ergo ille cum suum, non cum Senatus factum defenderet: cum perseverantiam sententiae suae, non saltem reipubl. retinuisset: tamen ob illam constantiam, qua illud voluntarium vulnus accepit, iustissimos omnium Metellorum et clarissimos triumphos gloriae laude superavit, quod et illos improbissimos eives intersici noluit, et ne quis bonus interiret in eadem caede, providit. Ego tantis periculis propositis; cum, si victus essem, interitus reipublicae; si vicissem, infinita dimicatio pararetur, committerem, ut idem perditor reipublicae nominarer, qui servator fuissem?

Cum in hoc loco diversa concurrant, diffcile erit uni exemplo aptare emnia. Serviet, cum amicus amicum gratitudinis causa sese tueri asseret, quamvis contra amicum alterum; ut cum Ionathas pro Davide apud parentem pugnat, memor beneficiorum quae Pater et regnum per Davidem Goliathi victorem acceperit etc. quamvis rudis David Paster, neque aliis aulicorum nobilium disciplinis excultus fuerit.

1. Muraenam seque ipsum defendit Cicero adversus Caronem: quod is obiceret indignum esse Ciceronem Consulem, qui legem de ambitu hoc anno tulisset, reum Muraenam tueri, ait enim; quod merite Consul consulem, eumque innoa utem propugnet.

2 Sulpitio quaerenti, quod Cicero veteris erga se amicitiae iura violaret, dum adversario competitori adsisteret, respondet se petenti consulatum Suipitio adstitisse, tamquam amicum: periclitanti nunc de bonore et urbe Muranae, in aequa causa, id praestave, quod nec inimico negare iure possit.

3. Causam Muraenae aggreditur, illique obiecta diluit: ut quod ille Asiam luxuriae gratia expetierit, Cicerone tam frivolam Catonis obiectionem eludente, cum in armis illic victoriose pereunti adhaeserit: et saltasse gratis fingatur, quem ebrium fuisse ne quidam constet.

4. Fori, iurisque ignorantiam cum Sulpitius Muaenae obiecisset, Cicero plus in armis, quam iuris cognitione subsidii esse reip. declarat.

Primum M. Catoni vitam ad certam rationis normam dirigenti et diligentissime perpedenti momenta officiorum omnium, de officio meo respondebo, Negat fuisse rectum Cato, me et consulem, et legis ambitus latorem, et tam severe gesto consulatu, causam L. Muraenae attingere, huius reprehensio me vehementer movernon solum ut vobis, Iudices, qulbus maxime debeo, verum etiam ut ipsi Catoni, gravissimo atque integerrimeviro rationem facti mei probem. A quo tandem M. Cato est aequius consulem defendi, quam a consule. Quis mihi in republ. potest, aut debet esse coniunctior, quam is cui resp. a me una traditur sustinenda magnis laboribus et periculis sustentata. Quod si in iis rebus repetendls; quae mancipii sunt, is periculum iudicii praestare debet, qui se nexu obligavit, profecto etiam rectius in iudicio consulis designati, is potissimum Consul, qui consulem declaravi, aucotr ben eficii populi Romani defensorque periculi esse debebit. Ac si, ut nonnullis in civitatibus fieri solet patronus huic causae publicae constitueretur, is potissime honore affecto defensor daretur, qui eodem honore praeditus, non minus afferret ad dicen dum auctoritatis, quam facultatis. Quod si a portu solventibus iis qui iam in portum ex alto in uchuntur praecipere summo studio solent, et tempestatum rationem, et praedonum, et locorum; quod natura affert, ut eis faveamus, qui eadem pericula quibus nos perfuncti sumus, ingrediantur: quo tandem me animo esse oportet, prope iam ex magna iactatione terram videntem in hunc, cui video maximas reipubl. tempeftates esse subeundas? Quare si est boni Consulis non solum videre quid agatur, verum etiam providere quid futurum sit, ostendam alio loco, quantum salutis communis intersit, duos consules in republ. Calendis Ianuar. esse. Quod fl ita est, non tam me officium debuit, ad hominis amiei fortunas, quam resp. Consulem, ad communem salutem defendendam, vocare. Nam quod legem de ambitu tuli; certe ita tuli, ut eam quam mihimetipsi iam pridem tulerim, de civium periculis defendendis, non abrogarem. Etenim si largitionem factam esse confiterer, idquefactum esse defenderem, facerem improbe, etiam si alius legem tulisset: cum vero nihil commissum contra legem esse defendam, quid est, quod meam defen sionem ratio legis impediat? Negat esse eiusdem severitatis, Catilinam exitium reipubl. intra moenia molientem, verbis et pene Imperio, urbe expulisse, et nunc pro L. Muraena dicere. Ego autem has partes lenitatis et misericordiae, quas me natura ipsa docuit, semper egi libenter; illam vero gravitatis severitatisque personam non ap petivi, sed ab republ. mihiimpositam sustinui, sicut huius Imperii dignitas, in summo periculo civium, postulabat. Quod si tum, cum resp. vim ad severitatem desiderabat, vici naturam, et tam vehemens sui, quam cogebar, non quam volebam; nunc cum omnes causae ad misericordiam, atque ad humanitatem vocent, quanto tandem studio debeo naturae meae consuetudinique servire? Ac de officio defensionis meae, et de ratione accusationis tuae fortasse etiam, alia in parte orationis dicendum nobis erit.

Sed me, iudices, non minus hominis sapientissimi atque ornatissimi Ser. Sulpitii conquestio, quam Catonis accusatio commovebat, qui gravissime se ferre dixit, me familiaritatis necessitudinisque oblitum causam L. Muraenae contra se defendere. Huic ego Iudices satisfacere cupio, vosque adhibere arbitros. Nam cum grave et vere accufari in amicitia, tum etiam si falso accusaveris non est negligendum. Ego Servi Sulpiti, me, in petitione tua, tibi omnia officia atquestudia, pro nostra necessitudine, et debuisse confiteor, et praestitisse arbitror. Nihil tibi consulatum petenti a me defuit, quod esset aut a gratioso, aut a Consule postulandum. Abiit illud tempus, mutata ratio est Sic existimo, sic mihi persuadeo, me tibi contra honorem L. Muraenae quantum tu a me postulare ausus sis, tantum dedisse, contra salutem nihil debere. Neque enim, si tibi tum, cum peteres consulatum, affui, idcirco nunc, cum Muraenam ipsum petas, adiutor eodem pacto esse debeo. Atque hoc non modo non laudari, sed ne concedi quidem potest, ut amicis nostris accusantibus non etiam alienissimos defendamus. Mihi autem, cum Muraena, Iudices, et vetus, et magna amicitia est, quae in capitis dimicatione a Servio Sulpitio non idcirco obruetur, quod ab eodem in honoris contentione superata est. Quae si causa non esset, tamen vel dignitas, vel honoris eius, quem adeptus est, amplitudo, summam mihi superbiae crudelitatisque famam inussisset, si hominis, et suis, et Populi Romani ornamentis amplissimi, causam tanti periculi repudiassem. Neque enim iam mihi licet, neque est integrum, ut meum laborem hominum periculis sublevandis non impertiam. Nam cum praemia mihi tanta, pro hac industria, sint data,quanta antea nemini: labores per quos ea coeperis, cum adeptus sis, deponere, esset hominis et astuti, et ingrati. Quod si licet desinere, si te auctore possum, si nulla inertiae, nulla superbiae turpitudo, nulla inhumanitatis culpa suscipitur, ego vero libenter desino: sin autem fuga laboris desidiam, repudiatio supplicum superbiam; amicorum neglectio improbitatem coarguit, nimirum haec causa est eiusmodi, quam nec industrius, nec misericors, nec officiosus deserere possit. Atque huiusce rei coniecturam de tuo ipsius studio, Servi, facillime coeperis. Nam si tibi necesse putas etiam adversariis amicorum tuorum de iure consulentibus respondere: si turpe existimas, te advocato illumipsum, quem aliquando contra veneris, causa cadere? noli tam esse in iustus; ut cum tui fontes vel inimicis tuis pateant, nostros rivulos etiam amicis putes clausos esse oportere. Etenim si me tua familiaritas ab hac causa remo visset, et si hoc idem, Q. Hortensio, M. Crasso clarissimis viris, si item ceteris, a quibus intelligo tuam gratiam magni aestimari, accidisset, in ea civitate Consul designatus defensorem non haberet, in qua nemini unquam infimo maiores nostri patronum deesse voluerunt. Ego vero, Iudices, ipse me existimarem nefarium si amico, crudelem si misero, superbum si Consuli defuissem. Quare quod dandum est amicitiae, large dabitur a me, ut tecum agam, Servi, non secus ac si meus esses frater, qui mihi est charissimus, isto in loco, quod tribuendum est officio, fidei, religioni adita moderabor, ut meminerim me contra amici studium, pro amici periculo dicere.

Intelligo, Iudices, tres totius accusationis partes fuisse, et earum unam in reprchen sione vitae, alteram in contentione dignitatis, tertiam in criminibus ambitus esse versatam. Harum trium prima illa, quae gravissima esse debebat, ita fuit infirma, et levis, ut illos lex magis quae dam accusatoria, quam vera maledicendi facultas, de vita L. Murenae, dicere aliquid coegerit. Obiecta est enim Asia, quae ab hoc non ad voluptatem et luxuriam expetita est, sed in militari labore peragrata. Qui si adolescens, patre suo Imperatore, non meruisset, aut hostem,aut Patris Imperium timuisse, aut a parente repudiatus videretur. Au, cum sederein equis triumphantium praerextati potissimum filii soleant, huic donis militaribus patris triumphum decorare fugiendum fuit, ut rebus communiter gestis, pene simul cum Patre triumpharet? Hic vero Iudices, et fuit in Asia, et viro fortissimo parenti suo magno adiumento in periculis, solatio in laboribus, gratulationi in victoria fuit. Etsi habeat Asia suspicionem luxuriae quandam, non Asiam numquam vidisse, sed in Asia continenter vixisse, laudandum est. Quamobrem non Asiae nomen obiciendum Muraenae fuit, ex qua laus familiae, memoria generi, honos et gloria nomini constitura est? sed aliquod, aut in Asia susceptum, aut ex Asia deportatum flagitium ac dedecus. Meruisse vero stipendia, in eo bello, quod tum Pop. R. non modo maximum; sed etiam solum gerebat, virtutis; Patre Imperatore libentissime meruisse, pietatis: finem stipendiorum patris victoriam ac triumphum fuisse, felicitatis fuit. Maledicto quidem idcirco nihil in hisce rebus loci est, quod omnia laus occupavit. Saltatorem appellat L. Muraenam Cato: Maledictum est, si vere obicitur, vehementis accusatoris; sin falso, maledici von civiatoris. Quare, cum ista sis auctoritate, non debes M. Cato arripere maledictum ex trivio, aut scurrarum aliquo convitio, neque temere consulem Pop. R. Saltatorem vocare; sed conspicere, quibus praeterea vitiis affectum esse necesse sit eum, cui vere istud obici potest. Nemo n. fere saltat sobrius, nisi forte insanit; neque in solitudine, neque in convivio moderato, atque honesto: intempestivi convivii, amoeni loci, multarum deliciarum comes est extrema saltatio. Tu mihi arripis id, quod necesse est omnium vitiorum esse postremum, relinquis illa, quibus remotis, hoc vitium omnino esse non potest. Nullum turpe convivium, non amor, non commessatio, non libido, non sumptus ostenditur, et cum ea non reperiantur, quae voluptatis nomen habent, quaeque vitiosa sunt, in quo ipsam luxuriam, reperire non potes, in eo te umbram luxuriae reperturum putas? Reliqui temporis spatium in contentionem vocatur ab utroque dissimillima ratione tractatum! Servius hic nobiscum hanc urbanammilitiam respondendi, scribendi, cavendi, plenam sollicirudinis ac stomachi secutus est: ius civilc didicit, multum vigilavit, laboravit. Praesto multis fuit, multorum stultitiam perpessus est, arrogantiam pertulit, difficultatem exsorbuit, vixit ad aliorum arbitrium, non ad suum. Magna laus et grata hominibus, unum hominem elaborare in ea scientia, quae sit multis profutura. Quid Muraena interea? fortissimo ac sapientissimo viro, summo Imperatori legatus Lucio Lucullo fuit, qua in legione duxit exercitum, signa contulit, manum conservit, magnas copias hostium fudit, urbes partim vi, partim obsidione coepit, Asiam istam refertam, et eandem delicatam, sic obiit; ut in ea neque avaritiae, neque luxuriae vestigium reliquerit. Maximo in bello sic est versatus, ut hic multas res, et magnas, sine Imperatore gesserit, nullam sine hoc Imperator. Atque haec quamquam praesente L. Lucullo loquar, tamen ne ab ipso, propter periculum nostrum, concessam videamur habere licentiam fingendi, publicis literis testata sunt omnia, quibus L. Lucullus tantum laudis impertit, quantum neque ambitiosus Imperator, neque in vidus tribuere, in communicanda alteri gloria, debuit. Summa in utroque est honestas, summa dignita??, quam ego, si mihi per Servium liceat, pari, atque eadem in laude, ponam. Sed non licet: exagitat rem militarem, in sectatur: totam hanc legationem assiduiratis et operarum harum quo tidianarum, putat esse consulatum Apud exercitum, inquit, mihi fueris tot annis? forum non attigeris? abfueris tamdiu? et cum longo intervallo veneris, cum iis, qui in foro habitarunt, dignitate contendas? Primum ista nostra assiduitas, Servi, nescis quantum interdum afferat hominibus fastidii, quantum satietatis. Mihi quidem vehementer expedit, positam in oculis esse gratiam; sed tamen ego mei satietatem magno cum labore superavi, et tu idem fortasse, veruntamen nostrum utrique desiderium nihil obfuisset. Sed, ut hoc omisso, ad studiorum, atque artium contentionem revertamur. Qui poterit dubitari, quin ad consulatum adipiscendum multo plus adferat dignitas rei militaris, quam iuris civilis gloria? Vigilas tu de nocte, ut tuis consultoribus respondeas: ille, ut eo quointendit, mature cum exercitu perveniat; te Gallorum, illum buccinarum cantus exsuscitat; tu actionem instituis; ille aciem instruxit; tu caves, ne tui consultores, illene urbes, et castra capiantur. Ille tenet et scit, ur hostium copiae; tu ut aquae pluviae arceantur. Ille exercitatus in propagandis finibus; tu in regendis. Ac nimirum (dicendum est enim, quod sentio) rei militaris virtus praestat ceteris omnibus. Haec populo Romano nomen, haec huic urbi aeternam gloriam peperit, haec orbem terrarum parere huic Imperio coegit? omnes res, omnia haec nostra praeclara studia, et haec forensis laus et industria latent in tutela ac praesidio bellicae virtutis. Simul atque increpuit suspicio tumultus, artes ilico nostrae conticescunt. Et quoniam mihi videris istam scientiam iuris, tamquam filiolam osculari tuam, non patiar te in tanto errore versari; ut istud, nescio quid, quod tantopere didicisti, praeclarum esse aliquid arbitrere. Aliis ego te virtutibus continentiae, gravitatis, iustitiae, fidei, ceteris omnibus, consulari, et omni honore semper dignissimum iudicavi. Quod quidem ius civile didicisti: non dictam operam perdidisti, sed illud dicam, nullam esse in illa disciplina munitam ad consulatum viam. Omnes enim artes, quae nobis populi R. studia conciliant, et admirabilem dignitatem, et pergratam utilitatem debent habere. Summa dignitas est in iis, qui militari laude antecellunt. Omnia enim quae sunt in Imperio, et in statu civitatis ab iis defendi et firmari putantur summa etiam utilitas: siquidem corum consilio et periculo, cum Republ. tum etiam nostris rebus, perfrui possumus.

In defensione Athanasii Episcopi Alexandrini, aut D. Chrysostomi, aliorumve, falso de arrogantia, ambitione aliisque sceleribus accusatorum huius loci imitatio serviet.

Si quis his, quae de Confutatione tradidimus, pluraapud Ciceronem desideret, intelliget ex artificio Orationum a nobis praemisso, quibus ex locis ea postulanda sint; cum quandoque defensionem totam Cicero ex adversariorum Confutatione adornaverit, quae Confirmationis vicefuit. Satis enim erat Reum suis purgatum sceleribus abire iudicio.

Ceterum si Refutationes per strictas interrogationes vibratas libeat videre, consule illam pro Quinctio n. 36. et seq. Et in testem Vatinium. Alia ad restium fidem infringendam pro flacco extat. Si tales quibus in Adversarium argumenta detorqueat, pro Aruspicum responsis, adversus Clodium a se deflexis, legantur, et pro Ligario, ubi obiecti huic criminis Tuberonem ipsum reum facit.

In Declamationibus hic eadem ratio, formaque quam supra ostendimus, teneri poterit, nisi quod intervallis ultro citroque disserendi, brevioribus aliquando finiri possit inter contradicentes oratio, ut in Dialogis assolet. Est enim singularis quaedam orationis vis, qua intortam accusationem strictim retorquet adversarius, et sententiam opposita sententia, rationem ratione, par pari, restimonium testimonio eliditur, ac velut in arena cum singulis singula dimicant, quod Seneca in Tragoediis egregie quandoque praestitit, suisque etiam in Dialogis Cicero. Utrum hic modus in oratione diu minime erit producendus, ne Oratorium Dialogistam transformatus, sui instituti legigibus habeat. Poterit tamen ipse adversarii simul personam per sub iectiones, prolepses, obiectionesque alias sustinendo, ita nonnumquam confutationem exacuere.

Fonteium ob Galliae praeturam male ut Pletorius arguebat administratam, ideoque repetundarum postulatum Cicero hao peroratione tuetur, qua 1. Innoxium esse declarat. 2. Matras ac sororis intercessione. 3. Et ipsius Fonteii calamitate commemorata, iudices ad miserationem in flectit, per Apostrophas ad iudices et reum institutas.

1. M. Fonteius ita duabus actionibus accusatus est, ut obiectum nihil sit, quo significari vestigium libidinis, petulantiae, crudelitatis, audaciae possit. Non modo nullum facinus huius protulerunt; sed ne dictum quidem reprehenderunt. Quod si, aut quantam voluntatem habent ad hunc opprimendum, aut quantam ad maledicendum licentiam, tantum haberent, aut ad ementiendum animi, aut ad fingendum ingenii; non meliore fortuna ad probra nunc audienda Fonteius, quam illi de quibus antea commemoravi, fuisset.

Frugi igitur hominem, iudices, frugi inquam, et in omnibus vitae partibus moderatum ac temperantem, plenum pudoris, plenum officii, plenum religionis, videtis positum in vestra fide ac potestate: atqueita, utcommissus sit fidei, permissus potestati. Videre igitur, utrum sit aequius, hominem honestissimum, virum fortissimum, civem optimum dedi inimicissimis, atque imma nissi mis nationibus, an reddi amicis: praesertim cum to: res sint, quae vestris animis pro huius innocentis salute supplicent: primum generis antiquitas, quam Tusculo ex clarissimo municipio profectam videmus: tum autem continuae praeturae, quae et ceteris ornamentis, et existimatione innocentiae maxime floruerunt: deinderecens memoria parentis, cuius sanguinem non solum Asculanorum manus, a qua interfectus est, sed totum illud sociale bellum macula sceleris imbutum est.

2. Num etiam de matris hanc complexu lectissimae miserrimaeque feminae, vobis inspectantibus avellet atque abstrahet? praesertim cum virgo vestalis ex altera parte Germanum complexa teneat, vestramque iudices ac populi Romanifidem imploret: quae pro vobis liberisque vestris rot annis in Diis immortalibus placandis occupata est, ut ea nunc pro salute sua, fratrisque sui animos vestros placare possit: cui miserae quod praesidium, quod solatium reliquum est, hoc amisso: nam ceteri feminae gignere ipsae sibi praesidia et habere domi fortunarum omnium socium participemque possunt: huic vero virgini, quid est praeter fratrem, quod aut iucundum, aut carum esse possit? nolite pati iudices, aras deorum immortalium, Vestaequae matris, quotidianis virginis lamentationibus de vestro iudicio commoveri. Prospicite, ne ignis ille aeternus, nocturnis Fonteiae laboribus vigiliisque servatus, sacerdotis Vestae lacrimis exstinctus esse dicatur. Tendit ad vos Virgo Vestalis manus supplices easdem, quas pro vobis Diis immortalibus extendere consuevit. Cavete ne periculosum, superbumque sit eius vos obsecrationem repudiare, cuius preces si Dii aspernarentur, haec salva esse non possent.

3. Videtisne subiro, iudices, virum fortissimum M. Fonteium parentis et sororis commemoratione lacrimas profudisse? qui numquam in acie pertimuerit, qui se armatus in hostium manus immiserit, cum in eiusmodi periculis eadem se solatia suis relinquere arbitraretur, quaesuus pater sibi reliquisset: idem nunc perturbato animo pertimescit, ne non modo ornamento, et adiumento non sit suis, sed etiam cum acerbissimo luctu dedecus aeternum miseris, atque ignominiam relinquat. O fortunam longe disparem, M. Fontei, si diligere potuisses, ut potius telis tibi Gallorum, quam periuriis intereundem esset: tum enim vitae socia virtus, mortis comes gloria fuisset: nunc vero qui est dolor? victoriae te atque Imperii poenas ad eorum arbitrium sufferre, qui aut victi armis sunt, aut in vitissimi paruerunt? a quo periculo defendite Iudices civem fortem. atque in nocentem: curate, ut nostris testibus plus, quam alienigenis credidisse videamini, plus saluti civium, quam hostium libidini consuluisse, graviorem duxisse eius observationem, quae vestris sacris praesit, quam, eorum audaciam, qui cum omnium sacris del ubrisque bella gesserunt. Postremo prospicite, Iudices, id quod ad dignitatem populi Romani maxime pertinet, ut plus apud vos preces virginis vestalis, quam minae Gallorum, valuisse videantur.

Cn. Plancium accusatum in aedilitatis petitione de ambitu Cicero quaestorem in Macedonia omni se humanitate exulantem suscepisse memorat, atque ex hac illius pietate miserationem concitat.

Dyrrachium cum venissem, cognovi, id qaudieram, refertam esse Graeciam sceleratissimorum hominum ac nefariorum, quorum impium ferrum, ignesque pestiferos meus ille consulatus e manibus extorserat: qui antequam de meo adventu audire potuissent, cum tumabessent, aliquorum dierum viam in Macedoniam, ad Planciumque perrexi. Hic vero simul atque me mare transisse cognovit: audi atque attende Laterensis, ut scias, quide ego Plancio debeam: confiteare aliquando, quod faciam, me et grate, et piefacere; huic, quae pro falute mea fecerit, si minus (profutura sint, obesse certe non oportere:) nam simul ac me Dyrrachium attigisse audivit, statim ad me lictoribus dimissis, insignibus abiectis, veste mutata profectus est, ô acerbam mihi, Iudices, memoriam temporis, illius, et loci, cum hic in me incidit, complexus est, conspersitque lacrimis, nec loqui prae maerore potuit. O rem cum auditu crudelem, tum visu nefariam? ô reliquos omnes dies, noctesque cas, quibus iste a me non recedent Thessalonicam me, in quaestoriumque perduxit. Hic ego nunc de Praetore Macedoniae nihil dicam amplius, nisi eum et civem optimum semper, et mihi amicum fuisse, sed eadem timuisse, quae ceteros: Cn. Plancium fuisse unum, non qui minus timerer: sed, si accederent ea, quae timerentur, mecum ea subire, et perpeti vellet, qui cum ad me L. Tubero, meus necessarius, qui fratri meo legatus fuisset, decedens ex Asia venisset, easque insidias, quas mihi paratas ab exulibus coniuratis audierat, animo amicissimo detulisset: in Asiam me ire propter illius Provinciae metum, et cum meo fratre necessitudinem comparatam non est passus. Vime, inquam, Plancius, et complexu suo retinuit, multosque menses a capite meo non discessit, abiecta quaestoria persona, comitisque sumpta. O excubias tuas, Cn. Planci miserias, ô flebiles vigilias, ô noctes acerbas, ô custodiam etiam mei capitis infelicem, siquidem ego tibi vivus non prosum, qui fortasse mortuus profuissem. Memini enim, memini, neque unquam obliviscar noctis illius, cum tibi vigilanti, assidenti, maerenti vana quaedam miser, atque inania, falsa spe inductus, pollicebar: me si essem in patriam restitutus, praesentem tibi gratiam relaturum: sin autem vitam mihi sors ademisset, aut vis aliqua maior reditum peremisset, hos, (quos enim ego iam alios animo intuebar?) omnia tibi illorum laborum praemia pro me persoluturos, quid me aspectas? quid mea promissa repetis? quid meamsidem imploras? nihil tibi ego tum de meis opibus pollicebar, sed horum erga me benevolentiam promittebam, hos pro melugere, hosgemere, hos decertare pro meo capite, vitae periculo velle videbam: de horum desiderio, luctu, quaerelis quotidie aliquid tecum simul audiebam: nunc timeo, ne nihil tibi praeter lacrimas queam reddere, quas tu in meis acerbitatibus plurimas effudisti: quid enim possum aliud, nisi maerere? nisi flere? nisi te cum mea salute complecti? Salutem tibi iidem dare possunt, qui mihi reddiderunt. Huc exurgere tamen quaeso: retinebo et complectar, nec me solum deprecatorem fortunarum tu arum; sed comitem sociumque profitebor: atque ut spero, nemo erit tam crudeli animo, tamque inhumano, nec tam immemor meorum, non dicam in bonos meritorum, sed bonorum in me, qui a me mei servatorem capitis divellat ac distrahat. Non ego meis ornatum beneficiis a vobis deprecor, Iudices, sed custodem salutis meae: non opibus contendo, non auctoritate, non gratia, sed precibus, sed lacrimis, sed misericordia: mecumque vos simul miserrimus et optimus obtestatur parens, et pro uno filio duo patres deprecamur. Nolite. iudices, per vos, per fortunas vestras, et per liberos, inimicis meis, iis prae sertim, quos ego pro vestra salute suscepi, dare laetitiam gloriantibus, vos iam oblitos mei salutisque eius, a quo mea salus conservata est, hostes extitisse: nolite animum meum debilitaretum luctu, tum etiam metu commutatae vestrae voluntatis erga me: sinite me, quod vobis fretus huic saepe promisi, id a vobis ei persolvere. Teque C. Flavioro, et obrestor, qui meorum consiliorum in consulatu socius, periculorum particeps, rerum, quas gessi, adiutor fuisti, meque non modo salvum semper, sed etiam ornatum, florentemque voluisti: ut mihi per hos conserves cum, per quem me tibi, et his conservatum vides. Plura ne dicam, tuae me etiam lacrimae impediunt, vestraeque, Iudices, non solum meae: quibus ego magno in metu meo subito inducor in spem, vos eosdem in hoc conservando futuros, qui fueritis in me: quoniam istis vestris lacrimis, de illis recordor, quas pro me saepe. et multum profudistis.

Has Perorationes facile proreis seu nocentibus seu innocentibus traduces. Ut pro Cicerone ipso contra Antonium apud Romanos disseratur, respublica ab ipso servata intercedat, filius obtestetur, etc.

Ex multis pauca, sed plane illustria habes conclusionum exempla. Si tamen per haec magis lubeat evagari.

Rationes Cicero te enumerare docebit pro Archia, ubi brevitet causas, ob quas in urbe retinendus sit, enumerat. Rursus pro M. Caelio eius vitam studiaque in rempubl. repetit.

Amplificat pro Quinctio per comparationem et incrementum. Pro Aul. Cluentio materni sceleris exaggeratione, illi misericordiam, huic in vidiam conciliat. Rara etiam amplificatione, pro Milone, ipsius Milonis magno animo parriae valedicentis personam inducit, ac deinde ipse in terponit sese, precesque suas, cum lacrimis Cicero. ideoque hic potenter quoque ad miserationem inflectit.

Ad misericordiam disponit, et deprecatur. Pro Muraena, pristina ipsius fortuna cum praesenti comparata, intercessione deinde Matris et liberorum. Pro Flacco obrestatio Ciceronis et silii parvi introductio potens est. Pro Caelio Pater senex, etiam misericordiam implorat. Pro Sylla ab invidia in adversarios ob immansuetudinem concitata, ad misericordiam Iudicum impetrandam, summa vi et lacrimis admistis, convertitur. Quandoque et prosopopaeiam feliciter adhibet; ut in 3. Agraria contra Rullum, et pro Roscio Amerino, apostrophe, sibi in perorationibus familiari, adiuncta. Quae ubi semel observaveris, pro Conclusionibus tibi neque varietas, neque vis dicendi est defutura.

Sicut medico diligenti, priusquam conetur aegro adhibere medicinam, non solum morbus eius cui mederi volet, sed etiam consuetudo valentis, et natura corporis cognoscenda ea, sic equidem cum aggredior rem an cipitem et gravem ad animos iudicum pertractandos omni mente in ea cogitatione curaque versor, ut odorer quam saga cissime possum, quid sentiant, quid existiment, quid exspectent, quid velint, quo deduci oratione facillime posse videantur. Si se dant, et sua sponte, quo impellimus, inclinant atque propendent, accipio quod datur, et ad id, unde aliquis flatus ostenditur, velando. Sin est integer quietusque iudex, plus est operis: sunt enim omnia dicendo excitauda, nihil adiuvantenatura. Sed tantam vim habet illa, quae recte a bono Poeta dicta est: flexamina, atque omnium Reginarerum oratio, ut non modo inclinantem erigere, aut stantem inclinate; sed etiam adversantem etrepugnantem, ut Imperator bonus ac fortis capere possit. Quae cum a Crasso tractantur in causis, horrere soleo. Tanta vis animi, tantus impetus, tantus dolor oculis, vultu, gestu, digito denique significari solet: tantum est flumen gravissimorum optimorumque verborum, tam integrae sententiae: tam verae, tam novae, tam sine pigmentis fucoque puerili, ut mihi non solum incendere iudicem, sed ipse videatur ardere. Neque fieri potest, ut doleat is, qui audit; ut oderit, ut in videat, ut pertimescat aliquid, ut fletum, misericordiamque de ducatur: nisi omnes i motus, quos orator adhibere volet iudici, in ipso oratore impressi esse, atque inusti videbuntur. Quod si fictus aliquis dolor suscipiendus esset, et si eiusmodi genere orationis nihil esset, nisi falsum, atque imitatione simulatum: maior ars aliqua forsitan esset requirenda: nunc ego quid tibi, Crasse, qui ceteris accidat, nescio: de me autem causa nulla est, cur apud homines prudentissimos atque amicissimos mentiar: non me hercule unquam apud iudices, aut dolorem, aut invidiam, aut odium excitare dicendo volui quin ipse in commovendis iudicibus iis ipsis sensibus, ad quos illos abducere vellem, permoverer. Neque enim facile est perficere, ut irascatur, cui tu velis, iudex, si tu et ipse id lente ferre videaris, ne; ut oderit eum, quem tu velis, nisi teipsum flagrantem odio ante viderit. Neque ad miseri cordiam abducetur, nisi ei tu signa doloris tui verbis, senteutiis, voce, vultu, collachrymatione, denique ostenderis. Ut enim nulla materies tam facilis ad exardescendum est, quae nisi admoto igne, ignem concipere possit: sic nulla mens est tam ad comprehenden dam vim Oratoris parata, quae possit incendi: nisi inflammatus ad eam, et ardens ipse accesseris. Ac ne forre hoc magnum, ac mirabile esse videatur, hominem toties irasci, toties dolere, toties omni animi motu concitari, praesertim in rebus alienis: magna vis est earum sententiarum, at que eorum locorum, quos agas tractesque dicendo, ut nihil opus sit simulatione, et fallaciis. Ipsa enim natura orationis eius, quae suscipitur ad aliorum animos permovendos, oratorem ipsum magis etiam, quam quenquam eorum, qui audiunt, permovet. et ne hoc in aeusis, in iudiciis, in amicorum periculis, in consensuhominum, in civitate, in foro accidere miremur: cum agitur non solum ingenii nostri existimatio (nam id esset levius, quamquam cum professus sis, te id posse facere, quod pauci, ne id quidem negligendum est) sed alia sunt maiora multo, fides, officium, diligentia: quib. reb. adducti, etiam cum alienissimos defendimus, tamen eos alienos, si ipsi viri boni volumus haberi, existimare non possumus, sed, ut dixi, ne hoc in nobis mirum esse, videatur, quid potest esse tam fictum, quam versus, quam scena, quam fabulae? tamen in hoc genere saepe ipse vidi, cum ex persona mihi ardere oculi hominis histrionis viderentur, spondalia illa dicentis.

Numquam illum aspectum dicebat, quin mihi Telamon iratus furere, luctu filii, videretur. Ut idem inflexa ad miserabilem sonum voce.

Flens ac lugens dicere videbatur. Quae si ille histrio quotidie cum ageret, tamen recte agere sine dolore non poterat; quid Pacuvium, putatis, inscriben do leni animo, ac amico fuisse? fieri nullo modo potuit. Saepe enim audivi, poetam bonum neminem (id quod a Democrito et Platone in scriptis relictum esse dicunt) sine inflammatione animorum existere posse, et sine quodam afflatu quasi furoris. Quare nolite existimare meipsum, qui non heroum vereres casus, ficto sque luctus vellem imitari, atque adumbrare dicendo; neque actor essem alienae personae, sed auctor meae: cum mihi M. Aquilius in civitate retinendus esset, quae in illa causa peroranda fecerim, sine magno dolore fecisse. Quem enim ego consulem fuisse, Imperatorem ornatum a Senatu, ovantem in Capitolium ascendisse meminissem; hunc cum afflitum, debilitatum, maerentem, in summum discrimen adductum viderem, non potius sum conatus, misericordiam aliis commovere, quam misericordia sum ipse captus. Sensi equidem tummagnopere moveri iudices, cum excitavi maestum, ac sorditatum senem: et cum ista feci, quae tu Crasse laudas, non arte de qua quid loquar, nescio, sed motu magno animi, ac dolore: ut discin derem tunicam, ut cicatrices ostenderem. Cum C. Marius maerorem orationis meae praesens, ac sedens multis lacrimis suis adiuvaret. Cumque ego illum crebro appellans collegam ei suum commendarem, atque ipsum advocatum ad communem Imperatorum fortunam defendendam, invocarem: non fuisse haec sine meis lacrimis, non sine dolore magno miseratio, omnium que Deorum, et hominum, et civium, et sociorum imploratio, quibus omnibus verbis, quae a me tum sunt habita, si dolor abfuisset meus, non modo non miserabilis, sed etiam irridenda fuisset oratio mea.

Docuit iam nos longa vita, ususque rerum maximarum, ut quibus rebus animi hominum moverentur, teneremus. Equidem primum considerare soleo, postuletne causa? nam neque parvis in rebus adhibendae sunt hae dicendi; neque ita animatis hominibus, ut nihil ad eorum mentes oratioe flectendas proficere possimus; ne aut irrisione, odio digni putemur; si aut trag oedias agamus in nugis, aut convellere adoriamur ea, quae non possint commoveri. Nam quoniam haec vere maxime sunt in iudicum animis (ut quicumque illi sunt apud quos agemus) oratione molienda, amor, odium, iracundia, invidia, misericordia, spes, laetitia, timor, molestia: sentimus amorem conciliari, si id velle videare, quae sit utile ipsis, apud quos agas, defenderes aut pro bonis viris, laborare. Namque haec res amorem magis conciliat; illa virtutis defensio charitatem: plusque proficit, si proponitur spes utilitatis futurae, quam praeteriti beneficii commemoratio. Enitendum est, ut ostendas in eare, quam defendas, aut dignitatem inesse, aut utilitatem: eum qui cui concilies hunc amorem, significes nihil ad utilitatem suam retulisse, ac nihil omnino fecissesua causa. Invidetur enim commodis hominum ipsorum, studiis autem eorum ceteris commodandi favetur. Videndumque hoc loco est, ne, quos ob benefacta diligi volemus, eorumque laudem aut gloriam, cui maxime invideri solet, nimis efferre videamur. Atque iisdem his ex locis, et odium in alios struere discemus, et a nobis ac nostris dimovere. Eademque haec genera tractanda sunt in iracundia, vel excitanda, vel sedanda.

Nam si quod ipsis, qui audiunt, perniciosum, aut inutile sit, id factum augeas, odium creatur: sin quae, aut in bonos viros: aut in eos, in quos quisque minime debuerit, aut in Rempubl. tum excitatur, si non tam acerbum odium, tamen, aut invidiae, aut odii non dissimilis offensio.

Item timor incutitur, aut ex ipsorum periculis, aut ex communibus. Par atque una est ratio spei, laetitiae, molestiae. Sed haud sciam, an acerrimus longe sit omnium motus invidiae. Nec minus virium opus sit, in ea comprimenda, quam in excitanda Invident autem homines maxime paribus, aut inferioribus cum se relictos sentiunt, illos autem docent evolasse. Sed etiam superioribus in videtur saepe vehementer, et eo magis, si intolerantius se iactant, et aequalitatem communis iuris praestantia dignitatis, aut fortunae suae transeunt, quae si in flammanda sunt, maxime dicendum est, non esse virtute parta, deinde etiam vitiis atque peccatis tum si erunt honestiora, atque graviora, tamen non esse tanta ulla merita, quanta insolentia hominis, quantumque fastidium. Ad sedandum autem: magno illalabore, magnis periculis esse parta, nec ad suum commodum, sed ad aliorum esse collata, seseque si quam gloriam peperisse videatur, tametsi ea non sit iniqua merces periculi, tamen ea non delectari, totamque ab icere atque deponere: omnino que perficiendum est; ut illa excellens opinione fortuna, cum laboribus et miseriis permista esse videatur.

Iam misericordia movetur, si is, qui audit, adduci potest, ut illa quae de altero deplorantur, ad suas res revocet, quas aut tulerit acerbas, aut timeat, aut intuens alium crebro ad seipsum revertatur. Ita cum singuli casus humanarum graviter accipiantur, si dicuntur dolenter,tum afflicta et prostrata virtus maxime luctuosa est: et ut illa altera pars orationis, quae probitatis commendatione boni viri debet speciem tueri, lenis, ut iam saepe dixi, atque submissa: sic haec quae suscipitur ab Oratore ad commutandos animos, atque omni ratione flectendos intentata ac vehemens esse debet. Sed est quaedam in his duobus, quorum alterum lege, alterum vehemens esse volumus, difficilis ad pistinguendum similitudo. Nam ex illa lenitate, qua conciliamur iis qui audiunt, ad hanc vim acerrimam, qua eosdem excitamus influat oportet aliquid; et ex hac vi nonnumquam amimi aliquid influendum est illi lenitati: neque est ulla temperantior oratio, quam illa, in qua asperitas contentionis Oratoris ipsius humanitate conceditur: remissio autem lenitatis quadam gravitate et contentione firmatur.

Duo sunt quae bene tractata ab Oratore mirabilem eloquentiam faciunt? quorum alterum est quod Graeci h)qiko\n ad naturam, et ad mores, et ad vitae consuetudinem accommodatum;alterum quod iidem paqhtiko\n nominant, quo perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. Illud superius come, iucundum, ad benevolentiam conciliandam paratum, hoc vehemens, incensum, incitatum, quo causae eripiuntur: quod cum rabide fertur, sustineri nullo modo potest. Quo genere nos mediocres, aut multo etiam minus, sed magno semper visi impetu saepe adversarios de statu omni deiecimus. Nobis pro familiari reo summus orator non respondit Hortensius. A nobis homo audacissimus Catilina, in Senatu accusatus obmutuit. Nobis privata in causa, magna et gravi cum coepisset Curio pater respondere, subitoassedit, cum sibi venenis ereptam memoriam diceret. Quid ego de miserationibus loquor? quibus eo sum usus pluribus, quod etiam si plures dicebamus, perorationem mihi tamen omnes relinquebant: In quo, ut videret excellere, non ingenio, sed dolore assequebar. Quae qualiacumque sunt, me enim ipsum non paenitet, quanta sint, sed apparent in orationibus. Et si carent libri spirtu illo, propter quem maiora eadem illa cum aguntur, quam cum leguntur, videri solent.

Nec vero miseratione sola mens Iudicum permovenda est (qua nos ita dolenter uti solemus, ut puerum infantem in manibus perorantes teneremus. Ut alia in causa excitato reo nobili, sublato etiam filio parvo, plangore et lamentatione compleremus forum) sed etiam est faciendum, ut irascatur Iudex, mitigetur, invideat, faveat, contemnat, admiretur, oderit, diligat, cupiat, facietate afficiatur, speret, metuat, laetetur, doleat. Qua in varietate duriorum accusatio suppeditabit exempla: mitiorum defensiones meae. Nullo enim modo animus audientis, aut incitari, aut leniri potest, qui modus a me non tentatus sit. Dicerem perfectum, si ita iudicarem, nec in veritate crimen arrogantiae extimescerem. Sed (ut supra dixi) nulla me ingenii, sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam, nec unquam is qui audiret incenderetur; nisi ardens ad eum perveniret oratio.

Haec Cicero. Quae nobis viam ad hanc dicendi facultatem, ac vim aperire possunt. Induere autem dicentem aliquando personam huic rei idoneam, tamquam in scena conveniet: offensum gravibus delictis principem, aut gravem virum, sndignatio concitetur: hominem calamitosum et iniuria afflictum, si miseratio ac dolor exspectetur. Videmus enim omnes in propria magis causa et calamitate desertos, accommovere tum maxime reliquos, quando ipsi his affectibus impulsi perorant.

Accusat Cicero Antonium, velut impulsorem 1. Caesaris ad civile bellum, in quo Cn. Pompeius et Romani oppressi sunt. Et quod Caesari Victori ab Antonio in ludis lupercalibus oblata sit, tamquam Regi ac Tyranno, corona. Licet hanc ille simulate reiecerit, populo applaudenre. Deinde eundem Antonium ut invasorem diversarum possessionum Rubrii, Turselii, Pompei et M. Varronis perstringit, odiumque in hunc, in alios miserationem accendit.

1. Odium concitat ab enumeratione effectuum, seu malorum bello illatorum.

2. Ab iniquitate qua sceleratos restituic, suos vero consanguineos etiam neglexit.

3. Ab alienorum bonorum, in luxum atque ebrietatem foedissimam impensorum, rapina; ubi affectum terminat.

4. 5. et 6. Eodem argumento miserationem erga Pompeium, indignationem erga Antonium concitat.

7. Ex Pathetica descriptione oblatae Tyranno corona movet indignationem.

8. Hic, ut supr. num. 6. ex Varronis ab Antonio spoliati, comparatione affectus miscet.

9. A diffidentia mortua Antonii et civium,morem incutit. Quem num. 10. auget ex Caesaris interfects comparatione, et 11. ex sua, in reipubl. defensione, constantia.

1. Nihil de Caesare tibi (Antoni) confitendum est, causam perniciosissimi belli in persona tua constitisse. O miserum te, si intelligis, miseriorem, si non intelligis hoc literis mandari, hoc memoriae prodi, huius rei ne posteritatem quidem omnium saeculorum unquam immemorem fore. Consules ex Italia pulsos, cumque his Cu. Pompeium, qui Imperii Romani decus ac lumen fuit: omnes consulares, qui per valetudinem exsequi fugam illam clademque potuissent, praetores, praetorios, tribunospl. magnam partem Senatus, omnem sobolem iuventutis, unoque verbo Rempublicam expulsam atque exterminatam suis sedibus. Ut igitur in seminibus est causa arborum et stirpium, sic huius luctuosissimi belli semen tu fuisti? doletis tres exercitus Pop. Roman. interfecit Antonius: desideratis clarissimos cives? eos quoque eripuit vobis Antonius: auctoritas huius ordinis afflicta est? Afflixit Antonius. Omnia denique quae postea vidimus (quid autem mali non vidimus?) si recte rationabimur, uni accepta referemus Antonio. Ut Helena Troianis, sic iste huic Reipubl. causa belli, causa pestis, atque exitii fuit.

2. Reliquae partes tribunatus principio similes Omnia perfecit, quae Senatus, Salva republ. ne fieri possent, perfecerat. Cuius tamen scelus in scelere cognoseite. Restituebat multos damnatos, in his patrui nulla mentio. Si severus; cur non in omnes? si misericors: cur non in suos? sed omitto ceteros, Licinium Lenticulam, de alea condemnatum, collusorem suum restituit; hominem nequissimum, qui non dubitaret vel in foro alea ludere, etc.

3. Quid ego istius decreta, quid rapinas, quid hereditatum possessiones datas. Quid ereptas proferam?Cogebat egestas, quo se everteret non habebat. Nondum ei tanta a L. Rubirio, non a L. Turselio haereditas venerat: nondum in Cn. Pompeii locum, multorumque aliorum, qui aberant, repentinus heres successerat. Erat ei vivendum latronum ritu, ut tantum haberet, quantum repere potuisset. Sed haec quae robustioris improbitatis sunt, omittamus: loquar potius de iniquissimo genere levitatis. Tu istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate tantum vini in Hippiae nuptiis exhauseras, ut tibi necesse esset in populi Romani conspectu vomere postridie: ô rem non modo visu foedam, sed etiam auditu. Si inter cenam, in tuis immanibus illis poculis hoc tibi accidisset; quis hoc non turpe duceret? in coetu vero Pop. Roman. negotium publ. gerens Magister equitum, cui ructare turpe esset, is vomens, frustris esculentis vinum redolentibus gremium suum et torum tribunal implevit.

4. Sed hoc ipse fatetur esse in suis sordibus; veniamus ad splendida. Caesar Alexandriam se recepit, felix, ut sibi quidem videbatur (mea autem sententia, si quis Reipubl. sit infelix, felix esse non potest) hasta posita pro aede Iovis Statoris, bona (miserum me: consumptis enim lacrimis tamen infixus animo haeret dolor) bona, inquam Cn. Pompeii Magni voci acerbissimae subiecta praeconis. Una in illa re servitutis oblita civitas ingemuit, servientibusque animis, cum omnia metu tenerentur, gemitus tamen Pop. R. liber fuit: exspectantibus omnibus, quisnam esser ram impius, tam demens, tam Diis hominibusque hostis, qui ad illud scelus sectionis auderer accedere. Inventus est nemo praeter Antonium: praesertim cum tot essent circa hastam illam, qui alia omnia auderent; unus in ventus est, qui id auderet, quae omnium fugisset et formidasset audacia: Tantus igitur te stupor oppressit, vel, ut verius dicam, tantus furor, ut primum cum sector obscene sis isto loco natus, deinde cum Pompeii sector, non te execrandum Pop. R. nondetestabilem, non omnes tibi Deos, omnes homines, et esse inimicos, et futuros scias?

5. At quam insolenter statim helluo invasit eius viri fortunas, cuius virtute terribilior erat Pop. Roman, exteris gentibus, iustitia carior? In eius igitur copias cum se subito ingurgitasser, exsultabat gaudio persona de Mimis, modo egens, repente dives. Sed, ut est apud Poetam nescio quem, male parta male dilabuntur; incredibile, ac simile portenti est, quonam modo illa ram multa, tam paucis, non dico mensibus, sed diebus, effuderit. Maximus auri numerus fuit, permagnum optimi pondus argenti, pretiosa vestis, multa et lauta suppellex, et magnifica multis locis, non illa quidem luxuriosi hominis, sed tamen abundantis. Horum paucis diebus nihil erat. Quae Charybdis tam vorax, Charybdin dico? (quae si fuit, fuit animal unum) oceanus medius fidius vix videtur tot res tam dissipatas, tam distantibus in locis positas, tam cito absorhere potuisse. Nihil erat clausum, nihil obsignatum, nihil scriptum. Apothecae totae nequissimis hominibus condonabantur. Alia Mimi rapiebant, alia Mimae. Domus erat aleatoribus referta, plena ebriorum, totos dies portabatur atque in locis pluribus etc.

6. At eiusdem aedes et hortos tanta nequitia consumpsit. O audaciam immanem! Tu ingredi illam domum ausus es? tu illud sanctissimum limen intrare? tum illarum aedium Diis Penatibus os importunissimum ostendere? quam domum aliquandiu nemo adspicere poterat, nemo sine lacrimis praeterire, hac te in domo tamdiu diversari non pudet? in qua, quamvis nihil sapias, tamen nihil tibi potest esse iucundum. An illa vestibula, rostra, spolia cum adspexisti, domum tuam te introire putas? Fieri non potest, quamvis enimsine mente, sine sensu sis, ut es: tamen et re, et tua, et tuosnosti. Me quidem miserat parietum ipsorum, atque tectorum. Quid enim unquam domus illa viderat, nisi iudicum, nisi ex optimo more et sanctissima disciplina? Fuit enim ille vir, P. C. ut scitis, cum foris clarus, tum domi admirandus neque rebus exteris magis laudandus, quam institutis domesticis, huius in sedibus, pro cubiculis stabula, protricliniis popinae sunt.

7. Sed ne forte, ex multis rebus gestis M. Antonii, rem unam pulcherrimam transibat oratio, ad lupercalia veniamus. Non dissimulat, P. C. apparer esse commotum, sudat, pallet, quidlibet, modo ne nauscet (a) Hoc est, vomat, ut solet. faciat, quod in porticu Minucia fecit, (b) Ubilupertum egit. Quae potest esse turpitudinis tantae defensio? Cupio audire, ut videam, ubi rhetoris tanta merces, ubi campus Leontinus appareat. Sedebat in rostris collega tuus (Iulius Caesar) amictus toga purpurea in sella aurea: coronatus: ascendis, accedis ad sellam (c) Qui ager illi a Caesare datus est. ita eras Lupercus ut te esse consulem meminisse deberes diadema ostendis, gemitus toto foro. Unde diadema? non enim abiectum sustuleras, sed attuleras domo meditatum et cogitatum scelus. Tu diadema imponebas cum plangorepopuli; ille cum plausu reiciebat. Tu ergo unus, scelerate, inventus es, qui cum auctor regni esses, eum quem collegam regni habebas, dominum habere velles: et idem tentares, quid Pop. Roman. ferre, et pati posset. At etiam misericordiam captabas: supplex te ad pedes abiciebas: quid petens? ut servires. O praeclaram illam eloquentiam tuam; cum et nudus (Lupercorum more) concionatus quid hocturpius? quid foedius? quid suppliciis omnibus dignius? num exspectas, dum te stimulis fodiam? haec te si ullam partem sensus habes lacerat, haec cruentatoratio. Vereor, ne imminuam summorum virorum gloriam; dicam tamen dolore commotus. Quid indignius, quam vivere eum, qui imposuerit diadema, cum omnes fateantur, iure interfectum esse quiabiicerit.

Infelicissime mortalium, tu speluncam illam in qua Dei filius natus est, et terra nostra dabat fructum suum, de stupro condicturus ingrederis? nonnetimes, ne de praesepi infans vagiat? ne purpurea Virgote videat? ne Mater Domini contempletur? Angeli clamant, Pastores currunt, stella desuper ritulat, Magi adorant, Herodes terretur. Hierosolyma conturbatur: et in cubiculum Virginis decepturus, irrepis? Paveo miser, et tam mente quam corpore perhorresco, ponere tibi volens ante oculos tuos opus tuum.

Tota Ecclesia nocturnis vigiliis Christum Dominum personabat, et in diversarum Gentium linguis unus in laudibus Dei spiritus concinebat. Tuinter ostia quondam praesepis Domini, nunc Altaris, amatorias Epistolas fulciebas, quas postea illa miserabilis, quasi flexo adoratura genu, in veniret, et legeret. Et stabas deinceps in choro psallentium, et impudicis nutibus loquebaris. Proh nefas! non possum ultra progredi. Prorumpunt lacrimae antequam verba, et indignatione pariter ac dolore in ipso meatu faucium spiritus coarctatur. Ubi mare illud eloquentiae Tullianae? ubi torrens fluvius Demosthenis? nunc profecto mutui essetis ambo, et vestra lingua torpesceret. Immensa res est, quam nulla Eloquentia explicare queat. Repertum est facinus, quod nec Mimus fingere, nec Scurra ludere, nec Attelanus possit effari Nihil dico amplius. Venerabile praesepe, et campi, me non sinunt plus credere, quam te voluntate tantum, et animo corruisse.

Miser! nonne quando in spelunca cum Virgine stare coepisti, caligaverunt oculi tui, lingua torpuit, conciderunt brachia, pectus intremuit, nutavit incessus? A vespere usque mane fenestrae illius assides, et quia propter altitudinem, haerere vobis cominus non licebat, per funiculum vel accipis aliquid, velremittis. Vide quanta diligentia Domini fuerit, ut numquam domi Virginem, nisi in Ecclesia videris, et cum talem uterque vestrum habueritvoluntatem, nisi per fenestram nocte facultas vobis non fuerit colloquendi. Oriebatur tibi Sol in vito, exanguis, marcidus, pallidus, ut suspicione omni careres Evangelium Christi, quasi Diaconus lectitabas. Nos pallorem ieiunii putabamus,exangue os contra institutum,ac morem tuum quasi confectum vigiliis mirabamur.

Iam tibi et scalae per quas deponeres miseriam, parabantur: iam iter depositum, decreta navigia, condicta dies, fuga animo pertractata: Et ecce Angelus ille cubiculi Mariae ianitor, cunarum Domini custos, et infantis Christi gerulus, coram quo tanta faciebas, ipse te prodidit. O funestos oculos meos! ô diem illum omnimaledictione dignissimum, in quo Epistolas illas tuas, quas huiusque retinemus, consternata mente legi. Quae tibi turpitudines? quae blanditiae? quanta de conducto stupro exsultatio? haeccine Diaconum non dicam loqui, sed scire potuisse? ubi miser ita didicisti, qui in Ecclesia te nutritum esse iactabas? nisi quod in eisdem Epistolis iuras te numquam pudicum, numquam fuisse Diaconum. Si negare volueris manustua teredarguet, ipsi apices proclamabunt.

Habeto igitur interim lucrum sceleris, non possum tibi ingerere quod scripsisti. Non doleo demaledictis, hoc plango, quod teipse non plangis, quod te non sentis mortuum, quod quasi gladiator, paratus libitinae in proprium funus ornaris. Amiciris linteis, digitosannulis oneras, dentes pulvere teris, ratos in rubenti calvaria digeris capillos: taurina cervix, adipeis intumescens, nec, quia propter libidinem fracta est, inclinatur. Super haec unguenta fragras, mutas balneas; et contra renascentes pilos pugnas, perforum ac plateas, nitidus ac politus amator incedis. Convertere miser ad Dominum, ut ad te Dominus convertatur.