Epos valet verbum seu locutio, facere seu fingere, et quaecunque sive soluta, sive ligata oratione expressa fictio. Ita erunt Epici, tum qui dialogos componunt, tum poetae quilibet. Sed cum Epos proprie magisque poeticam locutionem, propter eius nobilitatem (versum scilicet) quam aliam significet (ut quoque vatibus tribuitur) rursum ob gravitatem, stabilitatem, amplitudinem, excellentiam ad hexametrum carmen transfertur, diciturque haec poesis et huius compositores Epici. Plato sane et Aristoteles vocant. Et Cic. ad Q. F. Quod me hortaris ut absoluam, habeo absolutum, suave mihi quidem ut videtur ad Caesarem.

A maiestate item, sive ut est apud Demetrium, ob magnitudinem, et quia heroum personis conveniat (quia nimirum eo actiones heroum commodissime et optime imitamur) heroicum appellatur. Ob id Horatius nominavit forte epos, eo sensu, quo Persius robustum carmen, et alius in epitaphio Tibulli de Virgilio: Aut caneret forti regia bella pede. Nam res gestae regumque ducumque et tristia bella subiciuntur huic carmini. Hexametrum igitur semper appellare licebit: heroicum non semper: nempe si eo virorum fortium et inclytorum facinora non memorabuntur. Inter Graecos quidem Orpheus Linus, Homerus ad hymnos deorum accommodarunt, qui caelestes habebantur heri, ut Catullus vocat, heroum ipsorum procreatores, quibus et nobilitatem dabant. Musaeus ad amores, infelices tamen atque tragicos, Leandri videlicet et Erus. Hesiodus, Nicander, Virgilius rei rusticae praeceptiones eo complexi sunt. Oppianus venatui et piscatur: Aratus et Manilius astronomicis: Theocritus, Bion, et rursum noster Maro pastoritiis lusionibus: Horatius, Persius, Iuvenalis, et his maior natu Lucillius hominum vitiis insectandis, et improbitate accusanda versus huiusmodi celebrarunt, quae satyrae dictae. Possunt etiam epistolae hexametris conscribi, exemplo Horatii, et epigrammata exemplo Martialis. Epithalamia, genethliaca frequentius hexametris constare videas. Porro res et personae de quibus ante dictum, hexametris maxime conveniunt: neque usquam praeterea tanta huius carminis maiestas, dignitas, suavitas, sonus perspicitur, quam cum eidem argumenta illa gravitatis, amplitudinis, admirationis plena committuntur, ubi res novae, excellentes, mirifice, singulares finguntur: quales inprimis sunt bellicae: sententiae illustres interponuntur, verba delecta gravitate, ornatu, sono, compositione, numero. Hic ingenti ac magnifico spiritu confisus poeta tubam inflare videtur, quod volebat Alexander. qui assiduo Homeri poesin voluens, et aliquid cotidie ediscens, non ad citharam, sed ad tubam ea carmina canenda asseverabat. Quam ob causam Virgilius de bucolicis suis propter rerum verborumque humilitatem confiteri non erubuit, se gracili avena carmen esse modulatum.

EX his facile quid sit Epopoeia cognoscemus. Est poesis carmine hexametro illustres illustrium actiones per narrationem imitans. Oportet ipsam imitari actionem: alioqui poesis minime vocabitur: quae, poesis, inquam, absque imitatione, non tam imperfecta, quam nulla est, ut ex primo libro planissime disci potuit. Quod autem insignes et memorabiles actiones imitatur, hoc ipso a comoedia distat, in qua sunt, exprimunturque actiones humiles personarum civilium. Narratio eam a comoedia et tragoedia separat: siquidem utrobique aguntur res (quamobrem etiam dramata vocantur) non autem exponuntur. Carmine hexametro a reliquis generibus poeseos distinguitur. Dramaticis enim fabulis iambus, quem Horatius alternis sermonibus aptum esse dicit, aptior visus est, quam hexametrum.

PRAECIPIUNT quidam Epico, nec inscite, uti a rerum scriptoribus historiam, seu veteris alicuius et eximiae rei memoriam hauriat: quandoquidem ipsa vetustatis commemoratio maiorem fabulae fidem auctoritatemque parit. Maro aduentum Aeneae navigationemque in Italiam nequaquam commentus est: sed ab historicis petivit. Nam et Livius de eo, et ante Livium alii memoriae prodiderunt. Similiter argumenta tragoediarum plerunque nota sunt: quoniam regum facinora, et calamitates latere non queunt: cum contra comoediarum argumenta nesciantur, quod humiles et ignobiles actiones habent ad imitandum propositas. Sumet igitur Epicus argumentum ab historicis: qui si variaverint, sequetur quem voluerit. Verumtamen a fama et memoria publica non discedet. In quo Virgilius, qui Didonem feminam castissimam, ut ex Iustino et aliis liquet, amore Aeneae hospitis furentem finxit, quae aliquot ante saeculis nata fuit, quam ille Italiam peteret, in reprehensionem incurrit. Ceterum quamuis historiam mutuetur Epicus, multa nihilominus suo iure fingit, variisque rationibus historiae faciem in poematis speciem vultumque commutat. Quin etiam allegoria res inuertit: et cum ab historico res individuas sumpserit, ad universale, ut in scholis loquuntur, transit, de quo infra pluribus, cum de discrimine narrationis historicae et epicae disseremus. Ilias Homeri, magnanimi ac bellicosi: Odyssea prudentis, civilis ac togati hominis imago est. Aeneis optimi et religiosissimi principis. Et cum idonea dicere vitae propositum sit poetis, quam apte et iucunde id uterque praestiterit, nihil opus est in praesens particulatim osten dere. Iam hoc quoque necessario monendum est, ut fabula, id est actionum conformatio, et dispositio, una sit sive simplex, non multiformis. Licet enim in Epopoeia plures actiones insint, tamen ex omnibus, velut e pluribus membris unum corpus, una fabula componatur necesse est: ne forte monstrum Horatianum nascatur. Praeterea dilatanda et amplificanda est Epopoeia pluribus episodiis, sive digressionibus, quarum varietas leporem, ornatum, venustatemque magnam generat.

RE iam proposita, divinam opem implorare vates consueverunt. Merito, nova enim plerunque, magna semper et admiranda canunt. Est autem ea in hominum mentibus impressa opinio, nihil arduum ac difficile sine caelesti afflatu posse perfici: proinde omnes quibus aliquod est cum religione commercium, ad auxilium divinum, opus laboriosum aggressuri confugiunt. Quod ipsum poetae dum faciunt, aliorum animos ad benevolentiam alliciunt. Pietas enim est amabilis: ut omittam, quod inuocatione attentionem summam admirationemque commovent: perinde, ac si illa divinitus efferantur. Graeci inuocationem propositioni coniungunt, ut Homerus in utroque opere.

PROPOSITIONEM invocatio, invocationem excipit narratio. Sed ante hanc, est quando historicorum more causas quasdam, quamuis alte, et a prima origine enumeramus, quae simul ad ipsam expositionem quasi viam muniant, eamque illustrent. Sic Virgilius cur tantis in Aeneam odiis baccharetur Iuno, causas prius quinque recensuit, quam ad narrationem aggrederetur. Sed iam de totius narrationis collocatione, unde videlicet ordiendum sit Epico disputemus. Virg. noster Homericarum perfectionum cupidissimus, opus non quidem ab eversione urbis Troiae, verum a navigatione e Sicilia versus Italiam inchoavit. Turbulentissima autem tempestate iactatus et ad Africae littora tandem appulsus Aeneas, ibique a Didone Carthaginensium regina hospitio perhumaniter, ac perbenigne exceptus, ipsam Troiae vastationem, itinera omnia a Troiae littoribus in Siciliam usque terra marique confecta duobus libris, secundo, inquam, et tertio commemorat. Quamobrem, si ad rerum gestarum ordinem tempusque respicimus, liber secundus erit primus, tertius secundus, primus tertius: quia prius utique capi, et solo aequari Troiam oportuit, quam Aeneas diversa exilia, et desertas terras quaereret, atque ab Italia reiectus, per Tyrrhenum pelagus in Africum littus exscenderet. Homerus in Odyssea post deletum funditus Ilium Ulyssem in insula Ogygia, apud Calypsonem Atlantis filiam constituit. Deinde per gravissima pericula, ad Alcinoum Phaeacum regem in Corcyram insulam deducit. Ibi (sicut Aeneas Carthagini apud Didonem inter epulas) suos errores, Pugnas, et casus antegressos lib. 9. et reliquis tribus usque ad 13. exponit. Videtur itaque Virgilii saltem et Homeri exemplo vel a postremis, vel a mediis ducendum narrationis principium, secus quam historici solent, qui a primis initiis, et caussis narrationem ordiuntur, et rerum tantummodo ordinem, ac seriem temporum intuentur: quos cum imitatus sit in Metamorphosi Ovidius, potius inter historicos fabulosos, quam inter poetas epicos a quibusdam habetur. Quod si qui vitam alicuius carmine persequuntur, ab ortu eius ducant initium, illi quoque hac in parte magis erunt historici, quam poetae. Hoc illis versibus praecepisse Horatium eruditi contendunt.

Volunt etiam (iam nunc debentia dici) esse media, vel postrema: (pleraque) esse antecedentia, quae omitti debent praesens in tempus, hoc est in ipso ingressu narrationis, vel in aliud tempus, quod commodius illis narrandis videbitur. Reprehenditur Apollonius, qui hunc ordinem neglexerit in Argonauticis. Poeta igitur non undelibet, et gemino ab ovo, sed a re aliqua illustri faciet initium, rerumque novitate et episodiis auditoris animum quasi captivum ad finem usque perducet. Antecedentia vero, et media (si ab ultimis coeperit) opportune intermiscebit. Sicut Tragici et Comici non ea omnia quae argumento commemorant, per agentes personas imitantur: verum inde agentes faciunt, unde res ad certam temporis legem venire potest: quae vero antecedunt, ca explicant in prologo. Idest in prima parte fabulae, in qua ret praeteritae ab actore aliquo edicuntur. Quod in actu primo maxime fit, ut spectator ex praeteritarum rerum commemoratione intelligat, quae aguntur. Haec ad istum modum Viperanus.

POETIS cum historiarum scriptoribus, quemadmodum in multis convenire, sic vicissim in multis non convenire animadvertas licet, si attentius ambas facultates inter se composueris. De harum igitur similitudine et differentia in narrationibus, quantum satis erit explicemus. Rem gestam et veram ad exponendum sumit etiam Epicus, ut Historicus, quamuis suo eam more et libertate tractet. Non omnia de Aenea finxit Maro, legerat aliquid, sicut de illo, ita de expugnatione Ilii apud historicos. Uterque proponit quod est narraturus, perinde ut orator id de quo est dicturus. Amant historici nescio quomodo verba poetica. Xenophontis sunt ista, et alia complura, cum Thucydide et Herodoto illi communia. Allusit nonnumquam ad Homeri locos, et locutiones quasdam ab eo mutuatus est. Nec poeticis vocabulis caret Livius. Eius enim leguntur haec. Is AEneam Sylvium creat, loco herbido, mater veridica, magister regii pecoris (ut Virgilius, Pan curat oves oviumque magistros) inter tela volantia Quin et dimidiatos, et plenos versus apud hunc et Sallustium invenire est. Facturus ne operae pretium sim. Etsi in tanta scriptorum turba mea fama. Docet, vanam sine viribus iram. Spurius Tarpeius Romae praeerat arci, si longum sit, prae, et si in Spurius more antiquo absorbeatur S. Haec omnia ex primo libro. Livius quidem solutum quodam modo poema videtur scribere. Sallustius ab hexametro caepit. Bellum scripturus sum quod populus Romanus. . Fideliter ambo, poeta videlicet et historicus, locos, ritus, mores, gentes describunt, Africam Sallustius: quod ut melius faceret, dicitur eam obivisse: ut Homerus illa loca Graeciae, de quibus in secundo Iliados. Galliam describit Caesar, Carthaginem Virgilius, et Italiam in Georg. In 3. Aeneid ritum placandi manes, in 6. rationem sepulturae. Livius in 1. docet quo pacto ferirentur foedera, quibus caerimoniis indiceretur bellum. Apud Herodianum Imperatorum legas. Atque hac in parte poetis vehementer prosunt historici. Res a capite, et ultima origine historici repetunt, propter clariorem rerum videlicet propositarum explicationem. Livius: Iam primum omnium satis costat, Troia capta in ceteros saevitum esse Troianos, et quae sequuntur. Sallustius in Catilin. Urbem Romam sicuti ego accepi, condidere atque initio habuere Troiani. Dido in 1.

Convenit ambobus item in eo, quod causas rerum ante narrationem exponunt. Hoc egit Livius in bello Punico lib. 21. et virgilius, ut ostendi capite antegresso, ab illo scilicet versu, Urbs antiqua, ad illum, His accensa super. Plane historice ibi se gessit Virgilius, etiamsi causae illae fictae sint omnes. Quaerit etiam causas dissidii inter Agamemnonem, et Achillem Homerus 1. Iliad. initio. Ac de cognatione quidem hucusque: nunc de diversitate.

Aristoteles luculentum discrimen his verbis tradidit. . perspicuum est autem ex supra dictis, poetae munus et officium non esse, ea quae facta sunt exponere, sed qualia fieri potuissent, et ea quae esse possunt seeundum verisimile, vel necessarium. Quem locum sic interpretari licet. Aut veram actionem explicandam sumit poeta, aut ipse totam fingit. Si veram sumit, non sic omnino narrabit, ut res contigit, nam hae partes historicorum sunt: sed ut geri potuit. Quod si confingit, illa erit , aut secundum probabile, aut secundum necessarium: possibile enim dialecticis est, quod fieri potest, sive possit etiam non fieri, sive non possit non fieri. Pergit Aristoteles , et c. Historicus et poeta non eo distant quod aut metris adhibitis, aut sine metris dicunt: liceret enim Herodoti scripta in metra conuertere, et nihilominus tamen historia quaedam esset cum metro, quam sine metro. Verum hoc discrepant: ille dicit ea quae facta sunt, hic autem qualia fieri debuerint. Quo fit ut philosophicum magis, et praestantius quiddam sit poesis, quam historia. Poesis enim potius quae universe, historia quae sigillatim fiunt, dicit. Est autem universum quidem, quali homini, qualia conveniat dicere aut facere: singulare autem, quod Alcibiades fecit, aut passus sit. At poetae, licet Achillem iracundia furentem, Ulyssem disertum ac prudentem, Aeneam pium describant, et de personis definitis videantur loqui, tamen in homine uno, in una persona genus ipsum, rem universam, ante oculos constituunt, sapientissimeque in primo naturam. iracundi, quidque ille dicat et faciat, in altero prudentis, in tertio pii ostendunt: atque ut ante dictum est, res gestas Aeneae, Ulyssis, Achillis non sic narrant, ut ab illis gestae sunt: sed ut ab illis secundum personam ipsorum geri aut potuerunt, aut debuerunt. Vides, opinor, quam recte Aristoteles pronuntiaverit, poesin esse : philosophia namque universalia intuetur, quid et qualis nempe sit homo, equus, corpus, motus: non quid aut qualis Socrates, Bucephalus, quid meum, tuum, aut hoc corpus, aut hic motus: individua enim, ut vocant Dialectici, sub scientiam non cadunt, quia fluxa, mutabilia, interitui obnoxia sunt. Et poetae quidem hoc universum in singularibus definitisque personis exprimunt ac repraesentant, ut Virgilius in Aenea magnanimum ac religiosum principem. Hoc philosophi non solent: definitionibus enim, praeceptis ac disputatione contenti, exempla non requirunt. Petunt quidem argumenta aliunde plerunque vates: verum rebus aliam formam faciemque inducunt, ut supra paucis diximus, addendo nimirum, demendo, transferendo, ordine permutando. Res singulares ac certas mutuantur sane ab historicis, verum ab in dividuis ad ipsas formas, et genera se conuertunt. Quocirca sicut universae et communis rerum naturae scientia melior est, quam rerum singularium cognitio: ita, convenienter doctrinae Aristotelis, poesis melior est historia. Sed iam alias differentias inuestigemus. Praecipit Horatius, ut persona talis seruetur ad extremum, qualis fuit ab initio, ut sibi constet, ut nihil pugnans, nihil contra decorum committatur. Huic praecepto historicus parere non potest, qui diversa diversis locis, temporibus, hominibus gesta exponit, quae in Africa, quae in Italia, quae in Macedonia, his, illis coss. a Scipione, a Catone, a Pompeio, et c. eiusdem etiam hominis inter se contraria studia virtutesque et vitia narrans, Livius Hannibalis, Sallustius Catilinae. Hoc poeta, qui unam aliquam actionem explicandam sumit, numquam fecerit. Maxima porro libertas in omni genere concinnitatis, leporis, elegantiae concessa est poetis. Oratorum historicorumque oratio in modum matronae gravis compta et ornata incedit, pigmenta, calamistros, blanditias non magni pendit.

UNDE narrandi principium Epicus poeta duceret, supra traditum est: ab aliquo scilicet loco illustri, quamuis id principium rei non fuerit. Non enim rerum gestarum, sed fictae cuiusdam actionis explicatio est narratio epica. A re aliqua praestanti, inquam, quae in tota fabula multum emineat, etiamsi illa aut media, aut extrema sit. Et quemadmodum insigne debet esse initium, sic etiam finis sive exitus erit memorabilis: id quod in utroque poeta, Homero et Virgilio cernimus, Tres autem sunt virtutes narrationis, brevitas, perspicuitas, probabilitas. Secundam et tertiam diligentissime consectabitur Epicus, earumque rationem a Rhetoricae magistris percipiet. Primam magnopere non curabit: nihil enim praeter narrationem habet, nullam confirmationem, nullum epilogum. Et haec narratio ad legentis, seu ad vitae humanae utilitatem, non sine magna voluptate conferri debet. Ergo amplificationes, omnesque dicendi veneres desiderat: nec potest necessariis tantum. et quadam verborum parsimonia definiri. Nihilominus quandoque in epopoeiam cadit brevitas: siquidem res ipsa interdum paucissimis verbis, et versiculis explicari vult. Ubi summa cautio est, ne dum brevis esse contendit poeta, obscurus fiat. Illa quoque brevitatis lex numquam non obseruanda erit: ut neque nimis alte, quasi ab ovo rem repetamus, neque ultra quam oportet producamus: quod Virgilio accidisset, si, ut nonnulli perperam opinantur eum voluisse, res Albanas atque Romanas etiam fuisset persecutus: quae profecto sunt extra fabulam, et unam illam actionem Aeneae, quam imitandam poeta susceperat. Vitanda igitur obscuritas, non in brevitate solum: sed alias semper. et quam clarissime omnia explicanda. Quo pertinet, ne fabulis inserendis luxuriemus: rarae sint, nec ita abstrusae, ut mediocriter eruditis multum negotii facessant. Ne magnam antiquitatis cognitionem ostentemus: nec frequenter ad historias veteres, aut dicta egregia sapientum alludamus: nam ut ista oportune si facias, vehementer placent: sic ipsa frequentia displicent, et tenebras gignunt. Fugienda etiam sunt verba prisca, obsoleta. Interim antiquum verbum habere dignitatem non negaverim: et Virgil. quaedam prisca recte intexuit. Fugiendae crebrae, et longiusculae parentheses, hyperbata, et quidquid perspicuitati videtur officere. Quam porro necessarium sit, narrare verisimiliter, quis ignorat? si quidem Poetae officium est, non tam quae facta sunt, quam quae fieri potuerunt, ut potuerunt, vel ut debuerunt, exponere. Si igitur narratio illius vera non est, nihil peccavit: si non est verisimilis, hoc est, si male imitatur, si dicit es, quae fieri non possunt, nomen suum amittit. His tribus virtutibus adiungit Cicero in Partit. suavitatem. Hanc autem esse affirmat, quae habet admirationes, exspectationes, exitus in opinatos, interpositos motus animorum, colloquia personarum, dolores, iracundias, metus, laetitias, cupiditates. Haec non minus epopoeiae, quam duae reliquae necessaria est, et narrationem maxime illustrat, summamque poetae opinionem parit. Ista vero omnia qualia sint, Aeneis docebit. Mirificus etiam suavitatis artifex Homerus est. Ornanda praeterea et varianda erit narratio episodiis, et aspergenda rerum futurarum semina, interimque in praesentibus iucunde morandus auditor. Adhibenda rerum, verborum multa vicissitudo varietasque: graviter omnia dicenda, non tumide. non comparate. Videndum ne prima mediis, ultima primis dissideant: et quae desperamus tractata nitescere posse, illa relinquenda sunt.

I. Elegantissimi censentur hexametri, qui numeris sive pedibus ipsarum rerum actionumque celeritati, tarditati, difficultati, gravitati, amplitudini argumentorum, ac personarum respondent, et rem ipsam oculis quodammodo aspectandam subiciunt: qua de re cap. sequenti copiosius. Tales exempli causa sunt hi, celeres quidem Aeneid. 5.

Tibullus.

Viden crebritatem dactylorum? nunc tardos et proferamus. De cyclopibus fulmina Iovi fabricantibus 3. Georg. 1. et 12. Aeneid.

In his versibus regnare spondeum cernis, et unicum dactylum adhiberi, qui praetermitti non potuit. Hic de spondaico versu dicemus aliquid. II. Spondaicum vocant, in quo quinto loco, quae dactyli propria sedes est, collocatur spondeus: quod variis de caussis fieri consuevit. Propter emphasim, propter auctoritatem, dignitatem, maiestatem: item propter affectus magnitudinem exprimendam: nec non ad rem inopinatam, et magnam significandam, quae ex appositis exemplis facile cognosci poterunt. 1. 2. 3. Aeneid. Ecloga quarta.

Catullus de nupt.

Propert.

Inculcant illud praeceptores carminum, ut si quinta regione spondeum collocare ob antedictas causas velimus, quarto loco ponatur dactylus, alioqui versum insuaviorem futurum: quales sunt isti 7. Aeneid. 3. Georg.

Huiusmodi et alia, de quibus paulo post disseretur, praestabit ob seruare in Virg. quam annominationes, alliterationes, alphacismos, capacismos, deltacismos, sigmatismos, et his germana, quae ille nec per somnium cogitavit.

III. Non aspernandum praeterea, immo insigne huius carminis ornamentum creditur, quoties sententia suspenditur, nec nisi post quartum, sextum, septimum, octavum quandoque versum completur. Exempla sub manu sunt 1. Aeneid.

et sequentes quinque his proxime annexi. Item 3. Aeneid. habes septem versus, quasi quandam catenam efficientes, cum unus ab altero, sequens ab antecedente, et ille ab hoc pendeat: ob quam causam, praeter alias, hoc carminis genus appellatum putatur.

IV. Non caret res venustate, cum unico versu sententia tota perficitur. 1. 2. 3. Aeneid.

V. Illud etiam haud indecorum censeo, quoties dactyli et spondei alternis ponuntur. 2. 4. Aeneid.

VI. Admonent insuper, festivum atque elegans videri carmen, quod initium capit a spondeo, qui partem orationis non absoluat, seu qui non est integra vox, cui deinde adhaereant duo dactyli. 2. 12. Aeneid.

VII. Item si plane nullus pes complectatur integrum vocabulum. 1. 2. 3. Aeneid.

Tibullus.

VIII. Afferunt non mediocrem delectationem etiam illa. 10. 2. 1. Aeneid.

Verum de his commodius, qui de figuris scripserunt.

BONORUM et praestantium poetarum cura tribus potissimum in rebus elucere consuevit. Dant inprimis operam, ut versus, non quidem legitimos pedes habeant, et vocibus condantur latinis, usitatis ac propriis, non barbaris, obsoletis, aliunde accersitis: hoc enim totum ad tirocinium, et primas exercitationes primaque praecepta pertinet: sed ut rei subiectae, seu laeta seu tristis, seu blanda, seu atrox. seu tarda seu celeris, seu gravis seu levis illa fuerit, temperamento numerorum, verbis ipsis, atque, sono penitus quadrent, eamque imitentur. Optimi autem iudicantur, in quibus haec tria copulata reperiuntur: quod saepe fit, ubi perfectum est aurium iudicium, et bene scribendi consuetudo optimam naturam confirmavit. Quid igitur illo versu Maronis numerosius, sonantius, verbis aptius? S. Aeneid.

Et 1. Georg. pereleganter grandinis salientis crepitus exprimitur.

Tales non paucos in hoc poetarum Platone invenias. Sed iuvat de singulis seorsim agere, ac primum de numero.

Numerus alius celerior, alius tardior, alius ex utroque mistus et conflatus est. Celeritas quidem ex iis nascitur pedibus, quorum aut omnes, aut plures, aut priores syllabae breves sunt, ut ex trochaeis (sic enim cum Cicerone trybrachim appello, a cursu) ex dactylis, ex anapaestis, ex iambis. Tarditas ex his, quorum aut omnes, aut plures, aut priores longae: ut ex molossis, creticis, choreis. Mixtum numerum procreant pedes utriusque generis confusi. Accurate igitur natura, et vultus rerum spectari debet, atque in unaquaque forma carminis ad eum velut in tabula referendum, accommodari pedum dispositio: In primo Aeneid. Postquam Iuno Aeolum ventos et tempestatem poposcit, depingitur illorum eruptio velocissima, signo ab Rege dato, idque numeris rapidissimis.

Dehinc duobus verbis fluctuum vastitas, ventorumque in iisdem concitandis, et conuoluendis quasi nixus, et molimen divinitus exprimitur.

In 2. aggrediuntur Troiani turrim caelo eductam demoliri. Perpendamus quam mirifica celeritate verborum celerem eius prolapsum Maro demonstrarit,

MEA sententia nullum vitium aeque absurdum atque ridiculum est, quam cum caesurae, quae pentemimeris vocatur, et syllabae eam antegredienti respondent duae ultime syllabae versus: hoc est, cum in fine, et exitu carminis iterantur eaedem syllabae, quae prius dimidiatum versum absoluebant, Leoninos vocant. Hos etiam vulgo Germani, ne dum eruditi, contemnunt et exsibilant: qui tamen superiorum saeculorum memoria tantopere probabantur, ut nihil propemodum, nisi hoc modo scriptum, elegans ornatumque putaretur. Non damnaverim, quae in illis poematis interdum elucet pietatem, vitaeque ac morum innocentiam: sed ostendo peccatum in scribendo, et quod mei muneris est, adolescentibus caveo. Quam multa sancte et tamen sordide ac nullo artificio scripta legimus? nec sequitur, ut si rem veneremur et comprobemus, a sermonis genere abhorrere non debeamus. Exempla sunt obuia. Ovidio quidem nobili poetae Leonini per imprudentiam exciderunt. In oratione Ulyssis, quae tanquam elegantissima et ingeniosissima commendatur ab eruditis.

Et in epistola Hermiones ad Orestem.

Quod magis mirandum est, in Virgilio inuenti sunt nonnulli, qualis est hic.

Nec apud Homerum desunt.

SERVIUS Honoratus non vulgari eruditione literator, et interpres extra controversiam nobilis, 3. Aeneid. super illo,

TRAGOEDIAM nominatam ut sit quasi inter plures constat. Causa nominis incertior. Potest enim videri datam hanc ei appellationem inde, quod agricolae prisci (qui ortus est Tragoediae) cum Baccho pro annuis frugibus sacrificarent, ardente iam victima, hirco scilicet (quae huic deo propria erat, quoniam vineas laederet) loco precum quippiam cantarent: et quo illo benevolentiore uterentur, magisque propitio, res eiusdem gestas, ac triumphos, devictasque gentes, et debellatos reges, eorumque calamitates, ac postmodum, non suppeditante materia, aliorum praeterea regum infortunia, aerumnasque concinerent, victorique in huiuscemodi cantilenis hircum in praemium darent. Ex quo illud Horatii, Carmine qui tragico vilem certavit ob hircum. Item quod fortasse uter hirci musto plenus donabatur. Scribunt et hoc Grammatici, appellatam a vindemia: quod nimirum vindemiarum tempore illa quorum meminimus sacra cum cantibus peragerentur. Praeterea a faecibus, quibus histriones ante usum personarum ora consueverant perlinere, ne agnoscerentur. Adducitur ad probandum Horatius:

Verumtamen quia tragoediae nomen prius exstitit, quam Thespis usum faecis induceret, explodenda plane est haec sententia. Non displicet, quod nonnullis placitum est, vocatam a principio non sed quasi ab asperitate cantus videlicet: insuavis enim cantus, cuius materia res tristes, asperae, atroces ac miserabiles. Deinde usu loquentium, ut alia mille, corruptum hoc nomen, et pro coeptum dici, et inde natam opinionem de hirco, qui huic generi fabulae nomen attulerit.

Definimus autem eam hoc modo. Tragoedia est poesis virorum illustrium per agentes personas exprimens calamitates, ut misericordia et terrore animos ab iis perturbationibus liberet, a quibus huiusmodi facinora tragica proficiscuntur. Atque hic quidem finis est tragoediae. Quod autem diximus, esse virorum illustrium, in eo a comoedia, uti per agentes personas ab epopoeia secluditur.

Sed cum tragoedia rebus luctuosis plena sit, mirum videatur quomodo voluptatem pariat, quam parere debet omnino, siquidem delectatio aut finis est, aut coniuncta cum fine poeseos, ut alibi docuimus: quem quo pacto per per maesta et flebilia consequemur? Si praeterea terrorem et miserationem incutit animis tragoedia, non utique delectationem. Huic dubitationi sic occurremus. Non ipsae res tragicae, sed earum excellens imitatio nos delectat: ut in pictura leonum, draconum imitatio, quas bestias vivas fugimus, at in pariete, aut peristromate artificum manu bellissime expressas insatiabiliter contemplamur. Quia vero res graves, atroces, aerumnosas, lacrymabiles, crudeles imitari difficilius est, quam civiles, leves, ridiculas, nugatorias: idcirco amplius tragoediam, quam comoediam admiramur, solidioremque ex illa, quam ex ista voluptatem percipimus. Item dolemus propter eos, quorum res aguntur, seu de quorum rebus agitur: nobis gaudemus, et gratulamur, qui tantorum malorum expertes simus. Dulce quoque, et a natura nobis ingeneratum est misereri. Quae autem veniunt a natura, ea iucunda sunt. Adhaec erudimur, et monemur, quae nos fugere ut malorum, et casuum aduersorum causas oporteat. Atqui doctrina laetitiam gignit.

QUAMQUAM tragoediae argumentum saepius vel ab historia, vel a fabula nota petitur, aliquando tamen totum fingitur: id quod semper fieri consuevit in comoedia. Oportet autem id quod dicitur et latine tabula, id est, rerum actionumue constitutionem, unum quiddam esse, ac brevissimum, idque brevibus episodiis dilatari et amplificari, rerumque ac personarum varietate distingui. Quales personas amet tragoedia, dictum est alias, et infra rursum dicetur. Humiles et plebeias raro admittit, quibus frequentius est in epopoeia locus. Res erunt eiusmodi, ut dicam breviter, in quibus inest quaedam atrocitas et indignitas, unde terror et commiseratio: quae est nota peculiaris tragoediae, qua agnoscitur: etiamsi felici claudatur exitu, ut Electra Euripidis, ubi caedes Aegisthi multis gaudium creat. Tales item numerantur Ion, Helena, Orestes. Illa vero duo, terror, inquam, et misericordia cum ex rebus, tum ex personis comparabuntur. Erunt enim funera, fletus, cruciatus, caedes, orbitates, desperationes, denique res gravitatis et acerbitatis plenae, quarum vim magnopere vel auget, vel minuit personarum conditio. Considerandum praeterea, quae auribus, quae oculis subicienda sint. Horatii quidem praeceptum est.

Ea cuiusmodi essent, sequentibus versibus docet: nempe vel propter immanitatem offensionem conciliatura, vel parum verisimilia.

Aeschylus sane, quod ex Aristotele discimus, caedes a scena removit, et per nuntios eas narrari instituit. Sunt quibus aliud de horribilibus et cruentis istis videatur, et ii se tum Graecorum, tum Latinorum aliquot exemplis defendunt. Qua de re verbum non addam, et rem in medio relinquam. Monent etiam, in tragoedia pauciores induci histriones quam in comoedia: ac diis e machina tum concedi locum, cum vel praeterita, eaque mortalibus ignota referenda, vel futura praenuntianda sunt: et omnino cum quippiam cognosci, aut confici humano ingenio industriave non potest. Hinc Horatius.

QUINQVE rebus potissimum comoedia et tragoedia differunt, materia, personis, dictione, affectibus, exitu. In tragoedia actiones sunt grandiores. Quid enim aliud legis ibi, quid audis, nisi luctus, exilia, caedes: atque ut paucis comprehendam, valde horribilia, et ad memoriam sequentium saeculorum admodum insignia? Quas quidem res interdum ex se comminiscitur, ut comoedia semper: saepius ab aliis mutuatur, ut comoedia numquam. Docuit Euripides Archelaum Regem, quodnam esset argumentum, quae materia tragoediae propria. Nam cum Rex ab eo contenderet, ut de eo tragoediam faceret. Ego vero Deos precabor, suscepit Euripides, ut ne quid tragoedia dignum Regi aliquando eveniat. comoedia res humiles, plebeias ac civiles habet. Atque. illa quidem magnatum fugiendam, haec civilem privatorumque vitam expetendam exprimit. Quin etiam dum miserias et stultitias amantium imitatur, honestatem turpitudini praeferendam monet. Quod ad personas attinet, comicae sunt ignobiles, obscurae, civiles tantum. Chremes paterfamilias, Pamphilus adolescens, Davus seruus, Phronesium meretrix, Ergasilus parasitus. Tragicae illustres viri, illustres feminae, principes, reges, imperatores. Illae e pagis et oppidis, istae ex amplissimis urbibus et arcibus accersitae. Quod erat tertium, dictio comica verbis constat tritis, usitatis, quotidianis, figura infima. In tragoedia oratio conficitur verbis electis, sublimibus, sonantibus, plenis, a communi consuetudine abhorrentibus. Omne genus scripti gravitate tragoedia vincit. Hinc tragice loqui. Comoediae sermo est attenuatus. Interdum tamen et vocem comoedia tollit, ut est apud Horatium.

Sequuntur affectus, qui in comoedia sedatiores sunt, vocant Graeci, in tragoedia vehementiores, qui appellantur. Hinc illa, risus comici, res tragicae, etc. Quod postremo loco posueramus, exitus comoediae laetior est, cum eius initium plerunque sit paulo turbulentius ac tristius: tragoediae maestus ac funestus plane. Hoc perpetuo verum non est. Nam et in comoedia nonnun quam infelicem exitum invenias, quamuis non sine festivitate: et in tragoedia felicem. Addam corollaria duo. Utraque in agendo, non in narrando versatur, habetque eundem imitandi modum: et eodem spatio temporis finitur, totidemque, et iisdem partibus constat. Studiosis eloquentiae plus multo prodest tragoedia, quam comoedia: quamquam haec quoque non modice prodest. Hauriunt inde verborum delectum, splendorem, gravitatem maximam, sententiarum pondera, amplificationum rationes, affectuum varietatem, et magnitudinem, omnis denique generis praeclara, et ad docendum, delectandum, permovendum summe idonea ornamenta.

TRES potissimum apud Graecos tragoediis praestiterunt, Aeschylus, Sophocles, Euripides. Antiquior Sophocle traditur Aeschylus annis IX. Euripide quatuor et viginti: post quem anno sexto Sophoclem anima reliquit. Atque hi duo, quemadmodum aetate inferiores, ita scriptionis excellentia superiores Aeschylo iudicati sunt: quamquam pleraque illius quodammodo, labore et studio tantum suo emendata, perpolita, et illustrata ederent. Scitum quippe fecerant Athenienses, ut unius Aeschyli fabulae in theatro agerentur. Qua de re Fabius lib. 10. cap. 1. his verbis. Tragoedias primo in lucem Aeschylus protulit, sublimis et gravis, et grandiloquus sape usque ad vitium. Sed rudis in plerisque et incompositus. Propter quod correctas eius fabulas in certamen deferre posterioribus poetis Athenienses permisere: suntque eo modo multi coronati. Eruditi porro censent Sophoclis stylum, et dicendi characterem ab Euripideo differre inprimis Hinc proverbium, Sophocleus cothurnus: quo usus est Virgilius eclog. 8. praeterea ille est hic Ille gravior et simplicior: hic versutior, argutior, disertior, et omnino doctior: quippe qui Rhetores, Philosophos praecipueque Anaxagoram audierit, et philosophiae mysteria absque verborum integumentis, ambagibusque perspicua oratione pulcherrimisque versibus in scenam introduxerit: unde etiam scenici philosophi nomen est consecutus, id quod litteris mandavit Athenaeus. Acerrimi vir iudicii Quintilianus, plurimum Euripidi nostro tribuit lib. 10. Longe clarius, inquit, illustrarunt tragoediam Sophocles atque Euripides: quorum in dispari dicendi via, uter sit poeta melior, inter plurimos quaeritur. Illud quidem nemo non fateatur necesse est, iis qui se ad agendum comparent, utiliorem longe fore Euripidem. Namque is et in sermone, quod ipsum reprehendunt, quibus gravitas et cothurnus, et sonus Sophoclis videtur esse sublimior, magis accedit oratorio generi, et sententiis densus, et in his quae a sapientibus tradita sunt, paene ipsis par, et in dicendo ac respondendo cuilibet eorum, qui fuerunt in foro diserti, comparandus. In affectibus vero cum omnibus mirus. tum in his, qui miseratione constant facile praecipuus. M. Tullius epist. 8. ad Tironem singulos eius versus singula testimonia putat. Tuscul. 4. a Socrate laudatum asserit. Laertius narrat Crantorem philosophum ex poetis admirari solitum Homerum, et Euripidem: propter reconditam, credo, doctrinam et sapientiam, quam in eorum scriptis inesse perspiciebat. Plutarchus in Nicia scribit, cum Syracusani Atheniensibus magnam cladem importassent, multosque captivos ad duxissent, non paucos ob Euripidem poetam incolumes conservatos. Eius enim poetae carmina Siculi impensius mirabantur, et si quae a captivis illis nancisci poterant, ediscebant. Unde multi servitute liberati, cum Athenas in patriam reverterentur, Euripidem adhuc viventem salutatum adibant, affirmabantque se eius versibus salutem et libertatem consecutos. Plurimi item post praelium per civitates Siculorum dispersi ac vagi, victum sibi Euripideis recitandis quaeritabant. Restat iudicium Aristotelis, quod ad extremum reseruavimus. Sic ergo ille, Et Euripides tametsi alioqui non bene seruat Oeconomiam, senfabulas non bene disponit, et velut coagmentat, nihilominus maxime tragicus utique poetarum (tragicorum subintellige) apparet. Qua oratione in vitio ponit Euripidem, et docet eum peccare in partibus fabulae apte decenterque collocandis, iisque rebus ex quibus conflatur et cohaeret inter se construendis, connectendis atque coagmentandis. Caussa illa sit fortasse, quia totam aetatem in studiis literarum et philosophia consumpserat, ad Rempub. numquam accesserat. Animo duntaxat et ingenio ea cernebat et indicabat, quae Sophoclem usus docuerat: quem et praeturam Athenis gessisse cum Pericle, et ductasse exercitum, et in rebus maioribus versatum legimus. Quocirca cognoscere melius potuit, rectiusque ad verisimilitudinem facta fingere et instituere. Verumtamen ut in oeconomia Euripidem reprehendit Aristoteles, sic in altero superasse omnes pronuntiat: ut sit, inquam, maxime tragicus, ac proinde Sophocli anteponatur. Citra exceptionem principatus ei non debetur, quoniam ipsum tragoediae corpus minus recte componit, et in personis imitandis haud omnino verisimilitudinem conseruat. Sed quia factum saevum, praecipuorum malorum, gravissimorumque incommodorum plenum significat, vult Aristoteles Euripidem in eo quod tragoediae proprium est praestare ceteris, hoc est, plures, quam alios tragoediarum auctores, acerbos casus tragoediis suis comprehendere, seu, illum tragoedias sive facere. Argumentum huius rei, quod ex tot quas condidit, maior pars lugubrem ac tristem habuit exitum: quod commendat Aristoteles.

FABULIS seu dramatis, sive illa comoediae, sive tragoediae fuerint, nomina imponuntur vela loco, vel are, vel a persona primarum partium: sic enim non male nominabimus, quae est praecipua inter omnes. A loco, ut Plauti Brundisia, Terentii Andria, Senecae Thebais, Aeschyli Aegyptii, Lemnii, Salaminii. Nomine rei plura complector, nempe casum, eventum, fortunam, conditionem, et similia. Sic Terentii appellantur Eunuchus, Adelphi, Heautontimorumenos, et Plauti Aulularia, Captivi, Mostellaria. A persona frequentissime, ut Terentii Phormio: Plauti Amphitruo, Menaechmi, Stichus: Senecae Hippolytus, Aeschyli Agamemno: Sophoclis Electra, Philoctetes: Euripidis Hecuba, Orestes. Aliquando cum sunt plures fabulae de eodem, ad differentiam significandam coniunguntur personae et res, seu locus, et fiunt inscriptiones mistae. Ut Hercules furens Senecae, quoniam alia est tragoedia eiusdem, Hercules Oetaeus. Sic Sophoclis duo sunt Oedipi, alter tyrannus, alter Coloneus. Et prima tragoedia Sophoclis inscribitur Aiax flagellifer, seu Lorarius, ut nimirum separetur ab alia fabula, quae dicitur Aiax Locrensis. Quamuis Dicaearchus, quem M. Tullius magnum et copiosum Peripateticum in Officiis nominat, Aiacis mortem hanc fabulam tradatur inscripsisse. Est etiam Euripidis Iphigenia in Aulide, et Iphigenia in Tauris. Ubi porro nomen confusionem nullam parit, aliam inscriptionem addere nihil est necesse. Quapropter recentiores quidam poetae, videntes veterum fabulas huiusmodi duplicata nomina praeferentia, et causam non satis perpendentes, peccant, cum ita suas comoedias, aut tragoedias inscribant, Ioseph cognitus, Saulus conuersus, Absolon tumens, etc. Cum nec ipsi plures comoedias de eadem persona fecerint: nec vel ab aliis de eadem scriptae extent: vel si extent, idem prorsus argumentum persequantur. Ubi ergo in materia nulla est diversitas, appellationis discrimine quid fuit opus?

BUCOLICA poesis personas humiles illa quidem ut comoedia, verumtamen rusticas et agrestes, non urbanas, quae sunt paulo elegantiores, comminiscitur, et est umbra quaedam seu quoddam simulacrum rusticanae comoediae: quando nimirum in duobus illis poematum modis versatur, quorum alter dicitur, alter de quibus egimus cap. 8. lib. 1. Prioris generis exemplum esto eclog. 1. Tityre tu patulae: posterioris ecloga 8. Pastorum Musam. Atque istis imitandi modis ei cum reliquis poeseos generibus, epopoeia, comoedia, tragoedia societas est. Argumenta et personas sumit ab agris et syluis, pastores, vinitores, aratores, olitores, accipitque nomen potissimum a pastoribus, et iis quidem nobilioribus, bubulcis videlicet. Tractantur bucolicis vota, gratulationes, laudationes, obtrectationes, altercationes, cohortationes, pollicitationes, conquestiones, gaudia, pompae, cantus, hilaritates, ioci. Verum omnia agrum olere debent. Ideo porro regnat in bucolicis hexameter, et praeterea nullum genus carminis, quod narrationibus videtur accommodatissimus, et cantilenis rusticis idoneus, nec ineptus actioni, modo ne adsit granditas neve longiore ambitu circumducatur. Laudatur autem, si primus, et quartus pes integra voce terminetur, praesertim dactylica. Tityre pascentes aflumine reice capellas. Quod diligenter custodivit Theocritus. Definiatur ergo Bucolica poesis: rusticarum actionum imitatio. Fabula erit una et simplex, non tamen digressiones non admittet. Nec necesse erit semper esse allegoricam. Nomina rebus apta fingemus: aut iam ficta a bonis auctoribus mutuabimur. Oratio vacabit splendore et ornamentis, gravitate, sententiarum acumine, iisque omnibus, quae rerum humilitati aduersantur. Erit autem pura ac demissa: in quo Theocritus antestat Virgilio. Partes constituunt duas, principium et narrationem Interdum aliquid Ioco epilogi adiungitur.

PENTAMETER solitarius non reperitur: quamquam Virgilius uni hexametro quatuor continuos subiecit.

INTER omnia poemata propemodum vulgatissimum est elegia, eius tamen artificium perpaucis notum. Quare quae huc spectantia legimus, et in elegiographis obseruavimus, placitum est eorum participes facere poeticae alumnos. Oratio elegiaca tersa sit oportet, lentis, ingenua, perspicua, morata, tenera, affectibus referta, pathetica, et sententiis exquisitis minime obfuscata, atque impedita. Mirifice eam ornant frequentes commiserationes, conquestiones, exclamationes, apostrophae, prosopopoeiae, seu fictae personae, excursus, et seu breves, et cum re apte cohaerentes digressiones. Ornatur etiam inductionibus et exemplis: exemplis, inquam, non modo a simili, verum etiam a dissimili, a contrario. Interdum ad comparationem adhibentur. Intericiuntur item sententiae, tum breves, tum acutae, quibus id quod est propositum, confirmatur. Magnum inprimis elegiae decus est antiquitatis aliqua significatio, qua aspergi, et dum aliud narratur, distingui ac variari debet. Talis locus est apud Tibullum lib. 1. eleg. 8.

Et illa de triumpho eleg. 7.

Et lib. 1. elegia 4. de equis Olympiacis.

Ad antiquitatem merito rediguntur historiae atque fabulae, quibus moderate utendum est: manu etenim serere oportet, non toto thylaco: secus est, cum inductione uti volumus: ibi quippe multas glomerari licet, immo enimvero oportet. Hoc in genere Tibullo praestat longe Propertius, in quo maior est, quam in altero poeticae eruditionis supellex. Unum admonebo, quo brevius paucioribusque verbis antiquitates huiusmodi, sive ad fabulam, sive ad historiam, sive ad aliquem priscum ritum, moremue pertineant, efferuntur, eo venustius carmen reddi. Propert. lib. 1. eleg. 1. loquens de sagis.

Cythaea sive Cythia urbis est Colchidis, patria Medeae insignis veneficae, ad Tullum lib. 1. eleg. 6.

Et elegia sequenti de Polynice et Eteocle Thebanis.

Synaloephae si usquam alibi, hic vitandae sunt: frequentes item ecthlipses: multum quippe fluentes illas huius carminis delicias remorantur, atque imminuunt quodammodo, et sunt tanquam vertices ac scopuli quidam, ut in hoc hexametro videre est.

Praeterea Tibullus, ut Muretus animadvertit, elegantiam quandam iudicavit esse in eiusdem syllabae continuatione. lib. 1. eleg. 1.

Elegia. 3.

CARMEN lyricum, quod scholiastae Pindari tradiderunt, antiquitus tantum erat monostrophon, posterius tribus partibus constare coepit, strophe, antistrophe, et epodo. Laudes quippe Deorum Dearumque carminibus comprehensas, aram circumiens chorus decantabat. Primum ambitum, quo sinistrorsum ingrediebantur, conuersionem: alterum quem dextrorsum redeuntes conficiebant, reversionem, ipsa cantica oden et antoden vocabant: quae quidem ab illis itionibus, et reditionibus etiam strophae, et antistrophae. Tandem in medio, et velut in conspectu Deorum quiescentes, quod reliquum erat cantus persoluebant: id quod accineretur ceteris partibus, sive quod post strophen canebatur, dicebatur. Strophae et antistrophae totidem, ac iisdem versibus, pari fere numero syllabarum componebantur: epodus alios, vel plures, vel pauciores quam illae recipiebat. Si quando oda plures strophas, et epodos haberet, in sequentibus praecedentium ratio custodiebatur. Et hic quidem mos Graecis fuit. Quod vero praescriptum est odis Horatianis, ode dicolos, tricolos, distrophos, tetrastrophos, etc. declarat ex duobus, tribus, aut quatuor diversis generibus conflatas esse: et aliquando post secundum, interdum post tertium, aut quartum carmen reversionem fieri ad primum genus. Itaque ode secunda. Iam satis terris. Est dicolos tetrastrophos. Sic te diva potens. Dicolos distrophos. Sed haec uberius Grammatici.

Q. HORATIUS huic generi materiam attribuit deorum heroumque laudes, olympionicas, seu pugilum equitumque victorias. Hanc adeo praecipuam esse in dicavit et Pindarus his versibus Olymp. carm. 2.

UNUM genus inter lyrica eminet, cui Anacreonteo nomen indiderunt, ab Anacreonte nimirum, qui illud vel invenit, vel unus omnium creberrime felicissimeque tractavit. A mensuris et pede praecipuo iambicum dimetrum catalectum appellant. Primus pes iambus est, aut spondeus; alter iambus: tertius rursus iambus, cum una syllaba, quae plerunque vocis antegressae particula est. Quamuis Anacreon ipse non raro anapaestum, aliquando tribrachym prima regione locet: nonnumquam seu dimetra acatalecta, seu alias quasdam dactylicorum species intermisceat, quae sono et numero prioribus illis catalectis non admodum dissimiles apparent. Hoc genus Anacreonteum adeo per se venustum est, ut nihil a quoquam venustius excogitari fingique possit: et is, a quo nomen accepit, multas eidem suavitates, illecebrasque adiunxit. Est in eo, quemadmodum Quintil. lib. 10. de Xenophonte iudicat, inaffecta iucunditas: sed quam nulla possit affectatio consequi, ut ipsae fecisse sermonem videantur. Facilitas simplicitasque carminis tanta, ut eam aut nullo modo, aut difficillime labor et cura assequatur. Animadvertit hoc etiam diligentissimus Horatius: quocirca de illo scripsit Ode 14. lib. Epod.

HYMNUS, proprie si loquamur, nihil est aliud, quam Dei laus per carmen, sive cantus in Deum, sicut Scholiastes Sophoclis definivit, et confirmat responsum Anacreontis. Rhodigin. lib. 15. cap. 9. in qua quidem poesi vates Christianus cupide, et cum laetitia versari debet: est enim tum propter rem subiectam, tum propter quandam divinam delectationem nobilissima. Nihil illa, cum apud Graecos, tum Latinos antiquius; versus siquidem et ad sacra, et ad colenda numina adhibebantur primum: quamuis quidam in agresti vita apud pastores prius extitisse usum eorum affirment: sed hoc obscurius est. Hos igitur hymnos dicere quid vetat? Romae non paulo ante, quam ullius poetae extaret memoria, a Saliis sacerdotibus Martis, versus Saliares dicti, Numae Pompilii instituto concinebantur, quos Rex ipse, ut credebatur, composuerat. Testis fide dignus Cicero 3. de orat. Numerorum Vis aptior est in carminibus et cantibus, non neglecta a Numa Pompilio rege doctissimo, maioribusque nostris: Ut epularum sollemnium fides et tibiae, Saliorumque Versus indicant. Sed multo post sequentibus saeculis hymnorum canendorum, Deorumque carmine rogandorum mos increbuit, quod epistola 1. lib. 2. narrat Horatius, post quam multa de poetices utilitate commemoravit.

Et quoniam ex Hieronymo et Iosepho Davidem in morem Simonidis, Flacci, Pindari et Alcaei lyra personuisse constat, qui et Philoni ut item psalmi eius hymni: et certum est eum lyricis, et hymnographis Graecis multo maiorem natu esse, quod ex chronologiis aperte colligitur, non video quare hymni inuentionem non iustius Hebraeis concedamus: maxime cum et Moyses hexametris versibus compositum carmen, teste Iosepho, id est, hymnum deo cantaverit. Atqui Moyses ipsum Davidem quot saeculis anteivit?

Illud scire nos oportet, etsi hymnus proprie Dei Opt. Max. laus sit, licere tamen nobis etiam divos, hoc est eos, qui ex hac aerumnosa hominum vita demigrantes,, in caelum recto itinere pervenerunt, et ab Ecclesia Catholica praecipua veneratione, templis aedificatis, diebus festis, et precibus ac caeremoniis anniversariis coluntur, hymnis celebrare, pro illis commentitiis ac detestandis Ethnicorum numinibus Iove, Mercurio, Baccho, Iunone, Pallade, Venere. Ita videmus cotidie sacris in aedibus hymnos de gloria, et virtute caelestium a piis sanctisque viris conscriptos decantari. In quibus quamquam verborum pigmenta, et sermonis puritatem non cernimus, pietatem nihilominus, ut Christiani solent, reveremur ac suspicimus.

ANTIQUI vates, praesertim Homerus et Orpheus, quoties falsos illos, et impuros deos canebant, multos sane locos enumerabant, in quibus ipsi versati fuissent, quibusue praeessent, et magnam inde epithetorum varietatem, ac multitudinem nominum coaceruabant, quibus hymnos suos referciebant. Nos hoc in caelitibus nostris commendandis facere minus possumus. Quid ergo? totam, opinor, vitam, omnesque actiones Divi explicabimus. Ne hoc quidem: non hymnus magis, quam panegyricus diceretur: aut certe ad iniustam magnitudinem carmen excresceret. Eligemus igitur unum aliquod factum, unam aliquam praeclarissimam virtutem, seu plures, prout longi esse in animum induxerimus, et illam, illasue, quam poterimus suavissime elegantissimeque prosequemur. Licebit autem vel simpliciter extollere, et admirari sanctum: vel tum hoc facere, tum ipsis laudibus brevem precationem annectere: qua id ab illo petamus, quod ipsum inprimis Deo annuente, nobis concedere velle existimabimus. Interdum tantummodo aliquid rogare Divum toto hymno possumus, quamuis eiusdem laudes numquam non intercurrent: et usitatum esse omnes norunt, laudare eum a quo quid petas. Non indigent caelites nostris laudibus: at nos eorum beneficiis indigemus. Initium hymni venustum est, quando ceteros mortales inuitamus ad sanctorum nobiscum concordibus votis modulanda praeconia: cum salutamus eosdem, ut Prudentius Bethleemitas pueros.

Item cum exordimur ab exclamatione. Exclamationibus autem, et admirationibus totos interdum hymnos complere licitum est. Iam vero hymnis ecclesiasticis perpetuo eam clausulam adiungi animadvertimus, qua patri, filio et spiritui sancto gloria honorque attribuitur, hac aut similibus rationibus.

Hoc seruavit Hieronymus Vidas hymno in D. Homobonum.

Et Sannazarius in divum Gaudiosum.

QUANDO Ecclesia Catholica honoribus augustissimis Mariam virginem Divum atque hominum Reginam prosequitur, eamque mundus universus suppliciter merito veneratur, putavi etiam in hoc libor, atque adeo in ista hymnorum disputatione aliquem tam sacrosanctae atque divine matri, et qualemcunque honorem prae ceteris caelitibus esse tribuendum. Cuius virtutes commendationesque cum omnes paene omnium libros expleverint, deesse materia hymnographis numquam possit. Mihi tamen rem totam animo complectenti, Deiparae hymni in duo genera videntur posse distribui: nempe ut alii universi, seu vagi sint, alii proprii seu certi. Id est, ut quidam eas laudes comprehendant, quae in Virginem quovis tempore possint convenire: quales sunt, quod nata in familia Davidis, quod semper virgo, quod pudica, verecunda, demissi animi, prudens, tabernaculum divini spiritus, genetrix Dei, quod historiis tam multis iam olim adumbrata (quae recenseri poterunt) quod a prophetis praenuntiata, quod humani generis amantissima, etc. Alii pertineant ad dies sollemnes, illi ab Ecclesia dicatos, ad Conceptionis, Natalis, Annuntiationis, Visitationis, Expiationis, Assumptionis: ut sint, inquam, horum dierum peculiares ac proprii.

In Conceptione ergo praedicabimus, et suspiciemus admirabilem praerogativam, quod in solam hanc macula illa foedissima originis non ceciderit: addemus caussas brevissime. In Natalibus gratulabimur orbi terrarum divinissimae huius puellae ortum, quam Deus pater placidissimis oculis, ut unigeniti sui futuram parentem aspexerit, cui totum celum arriserit, et applauserit. Valebit hic una et altera dulcis comparatio a nitidioribus flosculis, aut rosis exorientibus petita. Item ab aurora, a sole, a stella surgentibus: harum quippe rerum spectacula gratissima sunt, et insignis est earundem pulchritudo. Ad gaudium praeterea et tripudia mortales excitare oportebit. In Annuntiatione satis fuerit rem gestam cum stupore describere. In Visitatione matrum sibi occurrentium laetissimos complexus, et parvuli prophetae intra uterum maternum exilientis, ac praesentem Deum gestu, non voce salutantis officium. In expiatione Simeonem senem ulnis sustinentem infantulum, cuius nec aspectu expleri, nec osculis satiari queat. In Assumptione magnificentissimum virginis triumphum attingemus, et maiestatem quam adepta apud filium sit. De hac assumptione, quid D. Bernardus suo more, dulci videlicet eloquio scribat, accipiant, et sibi pro argumento usurpent poetices alumni. Quod si parvuli necdum nati anima liquefacta est, ut Maria locuta est quid putamus quaenam illa fuerit caelestium exultatio, cum et vocem audire, et videre faciem, et beata eius frui praesentia meruerunt? Sed et illud quis cogitare sufficiet, quam gloriose hodie mundi regina processerit: et quanto devotionis affectu tota in eius occursum caelestium legionum prodierit multitudo? quibus ad thronum gloriae canticis sit deducta? quam placido vultu, quam serena facie, quam divinis amplexibus suscepta a filio, et super omnem exaltata creaturam? cum eo honore, quo tanta mater digna fuit: cum eo honorer, qui tantum decuit filium. Faelicia prorsus oscula labiis impressa lactentis, cui virgineo mater applaudebat in gremio. Verum numquid non feliciora censebimus, quae ab ore sedentis in dextra patris hodie in beata salutatione suscepit, cum ascenderet ad thronum gloriae, epithalamium canens et dicens: Osculetur me osculo oris sui? Christi generationem, et Mariae assumptionem quis enarrabit? Quantum enim gratiae in terris adepta est prae ceteris, tantum et in caelis obtinet gloriae singularis. Nihil etiam impedit, quo minus in hymnis istis seu propriis, seu vagis seruentur ea, quae superiore capite praescripta fuerunt. Unum restat, quod tacendum non est: oportere in his hymnis inesse aptam verborum dignitatem atque pondus, quantum versiculi breves (quibus potissimum hymnos scribimus) patiuntur, et sustinere queunt. Nihil nec vulgare, nec vulgariter dicendum de Matre Dei, in qua omnia magna, divina, caelestia sunt.

Ceterum antequam huic disputationi de hymnis extremum caput, extremamque manum imponam, libitum est mihi, quos nuper Roma accepi a Francisco Bencio, amico per veteri, hymnos aliquot sane quam pios et elegantes paradigmatum loco hic subicere: e quibus etiam illud discas licet, hymnos qui ad preces diurnas, aut nocturnas canendi componuntur, ad Divos certos posse dirigi.

SI hoc in negotio priscorum exempla confideremus, minime ambiguum est, hexametro hymnos contexi solere. Homerus enim, et illo maior natu Orpheus, et Callimachus in deos deasque permultos longis versibus condiderunt, qui ad citharam canebantur. Quos feliciter imitati sunt Ioannes Picus Mirandulanus, et noster Vida, Scaliger in tres personas Trinitatis, in Virginem genitricem, Apostolos, Stephanum, Laurentium aliosque caelicolas. Praeterea Vida, sicut ante eum Iovianus Pontanus, elegiacum carmen adhibuit, cum in Christum e cruce pendentem hymnum faceret. In hymnis Ecclesiasticis ferme lyrica tantum metra frequentantur, et ex horum generibus ut plurimum iambica dimetra acatalecta, itemque Sapphica. Nos rem cuilibet integram relinquimus, et hymnos lyrico metro factos potissimum probamus.

Hymni qui hexametris versibus fiunt, ut plurimum sunt longissimi, et potius libri seu volumina, ut videre est apud eos, quos paulo ante nominavi. Aliorum generum plerunque contracti sunt, et non ita multorum carminum. Quamquam Aurelius Prudentius paene semper conficiat longissimos. Certa mensura constitui non potest. Illud scio, quemadmodum me, sic alios multos scita et ornata brevitate mirum in modum delectari. Ex una strophe (sic quippe libet appellare qualiumcunque versuum quaternionem) non fit lyricum, nec hymnus. Ex duabus apud Horatium legimus Sapphica. O Venus Regina Cnidi, lib. 1. Ode 30. Et, Persicos odi puer apparatus, eiusdem lib. Ode ultima. Et, Montium custos nemorumque virgo lib. 3. Ode 22. Eodem modo hymnus ex duabus minimum fieri potest.

Et haec de hymnis pro tenuitate nostra. Quae si nimium pauca, minusque accurata videbuntur, hoc responsum esto, non habuisse me (ut neque in funebri poesi, quae tractatio infra, disciplinam epigrammatariam sequetur) cuius vestigiis ingrederer: propterea scilicet, quod haec pars poeseos nobis quidem Christianis et Catholicis perfamiliaris, et perquam usitata est: at non veteribus, aut certe aliter veteribus, quam nobis, ut ex dictis planum fieri potuit. Porro quamuis ecclesiasticorum hymnorum ingens exstet numerus, tamen (quod fateri necesse est) non ea diligentia, eoque ingenio contexti, elaboratique sunt, ut inde artem aliquam plenam colligere queas: magisque illorum auctorum sancti mores admirandi, quam ipsi scribendo magnopere imitandi sunt, iuxta illud, quod e Grammatico haud contemnendo, cuius praeceptionibus puer instituebar, etiam hodie memini.

FACTITATOS esse iam bos ante comoediam, quae ex illis postea profluxerit, quomodo ex heroica poesi tragoedia, auctor est Aristoteles. Nam similiter ut materies gravium honestarumque rerum, quae carmen heroicum efficiebat, adiuncta forma dramaticae imitationis tragoediam procreavit: sic ridicula, ioci, conuitia, cavillationes, quae iambico tractantur, dramata adhibito ipsam comoediam genuerunt. Ergo iam tum illis temporibus res humiliores, maledicta, iocationes materiam dabant iambographis: qui poetae versi deinde sunt in Comicos, manente eadem materia, forma vero commutata. Constat igitur, quam sit antiqua haec poesis: nempe aequalis seu aequaeva ipsi haeroicae. Cum porro prisci mortales iambicis plerunque numeris mutuum rodere, et lacerare consuevissent, et hi se inter maledicendum obiurgandumque frequentes offerrent (quo etiam conuitiari, probra iacere nominatum hunc versum contendit Aristoteles) evenit, ut qui postea versibus corruptos et improbos aliorum mores, vitamque insectarentur, hosce numeros sequerentur, tanquam instituto accommodatissimos: siquidem et Strabo ait: Et quia vitia accusarent poetae iambici, solutosque hominum mores liberius et acrius reprehenderent, permissum id illis fuit, sive peccatorum sive peccantium odio: tantoque magis permissum, quod istuc negotium ad corrigendas vitae rationes, et emendandos animos non parum valere animadversum est: cum quisque id studio haberet, ut in istam aciem, hoc est in poetarum vituperationem, reprehensionem, maledicentiam ne in curreret.

Cognosci iam potest, ut existimo, in quibus qualibusue argumentis potissimum exerceatur hoc genus poeseos: in obiurgationibus, reprehensionibus, vituperationibus, detestationibus, quorum omnium materia sunt, vitia, scelera, flagitia, mali mores denique. Item quaecunque non decent, aut aliena sunt virtutis, gravitatis, honestatis. Non ergo adhibendum hoc genus carminum neque ad probos, et innocentes vulnerandos, neque ad nocentes et improbos commendandos: quandoquidem quomodo in hos non cadit virtus, quam solam laudari par est: sic in illos cadit turpitudo, quae aut sola, aut maxime vituperatur. Haud iniuria saeviit hoc stimulo Catullus in Suffenum, Egnatium, Strumam, Vatinium, Mamurram, Caesarem. Horatius (quamquam epodis) in Maenam libertum Pompeii, in Maevium poetam, homines ineptos, arrogantes, superbos, honore indignissimos, luxuriosos, inuidos, impudicos. Ex his duobus solis discere possumus rationem modumque huius carminis recte componendi: in aliis vix eiusmodi iambos invenias, ut de imitatione magnopere cogitandum sit. Ac Horatius quidem apud latinos primum se esse gloriatur, qui hoc carmen dederit: in quo ab illa Archilochia acerbitate et verbis, quae Lycamben ad laqueum compulerunt, abstinuerit: eius tamen poetae vim et spiritum retinuerit, atque expresserit.

Significat ergo Flaccus se moderatiorem extitisse. Catullum porro antiquiorem quin boni harum rerum aestimatores omnibus iambographis latinis praeferant, nihil dubito. Usurpant nihilominus iambum, etiamsi id minus proprie, in laudatione, in gratulationibus Catullus et Flaccus. Ille Phaselum suam praedicat, et paeninsulam Sirmionem: hic vitam rusticam. Beatus ille qui procul, etc. praeterea Canidiam veneficam irridet. Docet Aristoteles convenire iambicis verba translata, et cum maxime imitetur locutionem quotidianam seu vulgarem, ea nomina, quibuscunque in sermonibus uteretur aliquis: cuiusmodi sunt, inquit, propria et translata, et ornamentum. Qua voce putant Aristotelem significare voluisse, hoc poema maxime excoli, et ornari debere. Illud ad extremum nosse te velim, nomine iambi sive iamborum intelligere et accipere nos non pedem (siquidem de pedibus non disputamus) sed ipsum versum: sic enim ab eruditis cum pes, tum versus, eadem scilicet voce saepenumero appellatur. Hac eadem voce (quomodo etiam cum dico, iambicum sive iambeum) intelligo nihilominus illud genus senarii, quod ultimum pedem spondeum postulat loco iambi, quem tamen spondeum praecedat iambus. Quod idcirco fieri oportet, ut versus nimia tarditate ne languescat. Quamquam Graeci, quibus est nihil negatum, et Severinus Boetius lib. de consolat. philosophiae spondeum quinta sede collocare non verentur. Huiusmodi versus scazontes seu choliambi, quasi dicas claudicantes seu claudi, aut mutilati iambi vocantur (priores enim, qui iambo finiuntur, recti dicuntur) quibus persaepe utitur Martialis. Etenim cum versus iambicus ad maledicendum reperiatur aptissimus, tum nescio quo pacto in hoc uno negotio supra ceteros isti scazontes excellunt. De utroque Ovid. 1. de remed. Liber in adversos hostes stringatur iambus, Seu celer, extremum seu trahat ille pedem. Lege Politian. Miscell. cap. 64.

POEMATIS huius appellatio unde nam tandem facta sit, necdum pro certo affirmari potest. A lancis genere inditam esse quibusdam placet: illo nempe, quo sacris cerealibus primitiae inferebantur fructuum dissimilium. Sic in satyra, inquiunt, variae ac diversae res tractari solent, quibus illa velut expletur et satiatur. Hinc atque a satietate satyram, quasi saturam appellari visum est: a quibus parum dissentiunt, qui a satyra farciminis genere, quod auctore Varrone passa, polenta, nucleis pineis mulso conspersis farciebatur, et tamquam saturabatur, deductum hoc nomen putant. Malunt alii a satyra lege, quae multas leges, multaque vitia uno quasi fasce comprehendebat. Fortassis autem lex ista satyram consecuta, potius ah ipsa nomen accepit, quam dedit. A saliendo quoque dictam crediderunt aliqui, ob argumentorum varietatem: per quam fit, ut more satyri animantis illius sine modo atque ordine huc illuc ferri, rapi, ac volitare videntur. Quid si ab ipsismet satyris? quando in hoc poemate videmus diis illis petulcis, lascivis, dicacibus digna proferri, et satyricis fabulis ista ipsa poesis successit. Inter ipsos enim actus tragoediae, aut etiam acta iam tragoedia, ut illius severitas tristitiaque risu, et hilaritate aliqua temperaretur, satyros inducebant, qui lusibus, iocis, scommatis fessum, et tam atrocibus rebus audiendis maestum ac perturbatum spectatorem reficerent, atque ad iucunditatem traducerent. Nam tragoediae ipsi hilaritas et risus inimica sunt. Horat.

Verum istuc in latinis tragoediis non fiebat, et Graecorum inuentum putatur. Fabulae satyricae non multum diversae fuerunt ab Atellanis: cum utrobique mos esset, omnia suis ac propriis verbis Cynice, id est, sine pudore efferre, sermone parum verecundo, libero, aculeato, et ad risus eliciendos idoneo: quos quidem satyri etiam vultu, et toto corpore movebant. Exclusi postea dicuntur tragoedia satyri, et migravit in comoediam veterem illam satyra, ubi locus procacitati et licentiae satyrorum dari opportunior videbatur. Chorus autem maxime satyricus, et acerbus fuit, ac cives improbos nominatim, nobiles iuxta ac ignobiles carpere solitus est. Cum igitur id potentioribus vehementer displiceret, et limites egredi chorus putaretur, sublatus est. Itaque Horatius.

Sed antiquae comoediae locum apud Latinos occupavit satyra, quod genus poematis Graeci non fecerunt, teste Quintil. Numeros latini mutarunt, seu novam quandam formam maledicen di atque insectandi reppererunt. Primus satyrographus Lucillius, maior avunculus Pompei Magni, qui primus nasi stylum acuisse dictus est a Plinio. Hic in civium vitiis liberrime ac salsissime accusandis, planeque satyrice exagitandis primo iambis usus est: quemadmodum Varro quoque post illum. Deinde senarios in hexametros mutavit, quia hic versus narrationi congruebat magis. Hunc Fabius et primum fuisse Satyricum, et insignem laudem adeptum scripsit. Post Lucilium numerantur Terentius Varro, Horatius, Persius, Iuvenalis. Arbitror iam satis intelligi, quale sit poema satyra: urbanum nempe, iocosum, salsum, ad rereprehendendos mores corruptos, et accusandam vitae improbitatem comparatum.

QUEMADMODUM priscae illius comoediae, item iamborum, et quorundam epigrammatum, ita satyrae quoque materia dici potest turpitudo vel risu digna, vel odio. Quocirca si quid ridiculum, aut odiosum non est, habet autem luctum, terrorem, commiserationem, ut res tragoediarum, in satyram minime cadit. Ergo in duobus peccatorum vitiorumue generibus persequendis omne studium satyrici versabitur, quorum aliud risum, aliud detestationem mereatur. Quamquam aliquando flagitia et scelera magna etiam ridentur, et multo salsius. Saepius tales risus ridet Horatius, et est caeteris duobus iocosior. Persius tristior est, Iuvenalis petulantior. Primum recte appellaveris festivum ac lepidum derisorem, secundum tetricum censorem, tertium petulcum et satyricum, et satyrum. Irridet et exagitat satyra inertes, parasitos, deformes, loquaces, ingratos, libidinosos, potatores, avaros, foeneratores, sicarios, fures, adulteros, etc, Recte etiam fecerit, qui morbos animi satyrae subiecerit, quod in his non secus occupata est, quam medicorum ars in doloribus, vulneribus et aegrotationibus corporum Proponit utraque sibi sanitatem: sed ista oratione, illa potionibus et herbis. Medicinas ambae aegrotis faciunt amaras, insuaves, et ingratas, secant, urunt, non parcunt, Ergo satyram ad homines absterrendos a vitiis, et ad virtutem obiurgatione irrisioneque impellendos natam habemus confiteri. Ex quo patet, quanta sit eius utilitas: corriguntur nimirum perversi, et reliqui aculeos poetarum istorum metuentes, a nequitia et scelere longius refugiunt. Et quoniam amore virtutis abstinere se a pravis actionibus nolunt, formidine huius poenae et infamiae, quod nolunt, id facere compelluntur. Verumtamen ioci et sales satyrici carere obscenitate rerum verborumque debent, et crimina libidinesque ita reprehendi, ut ne dum animos reorum purgare volumus, alios interim sinceros et innocentes collutulemus, et ad morum turpitudinem quasi inuitemus. Diligentior hac in re Persius, et severior quam Horatius, et Iuvenalis.

DOCUIMUS satyram quandam esse medicinam: quapropter ne ea ob amaritudinem ab aegroto statim respuatur, imitandi nobis erunt medici, de quibus ita Lucretius.