ANtonius Primus Flauianarum partium dux contra Vitellium, dum de belli gerendi ratione consultatur, stationes hostium irrupit, tentatisque leui praelio animis, ex aequo discessum. lib. 19. Idem Cerialis fecit contra Ciuilem nauali praelio, tentato telorum iactu: Nam Cerialis etsi nauium numero inferior, tamen remige, nauiumque magnitudine validior erat. lib. 21. Non deest, qui disputat, An leuia praelia ante conflictum necessaria sint, et in eam propendere sententiam videtur, damna, et vtilitatem, quae ex iis expectari possunt, haud multum discrepare. Nam si exercitus vicerit, absque dubio audentior fiet, at contraria ratione si victus fuerit, timore occupabitur. Ideo vult, leuia haec praelia, non nisi certa victoriae spe, committenda esse: neque animaduertit, quisquis hostem tentandi causa praeliatur, eum de victoria certum esse non posse: nam si victoriam certo speraret, satius foret, vt confligeret, quam vt velitaretur. Id autem exemplo Posthumii Tuberti dictatoris deprehenditur, de quo scribitur permisisse, vt milites tentato paullatim euentu certaminum, lib. 4. Liu. virium comparatione hostem periclitarentur, quo certam sibi victoriae spem praesagirent. Et Popilius Laenas Consul, neque spernendus Romanorum dux, antequam cum Gallis dimicaret, castra munire voluit, vt prius nosceret vires, quam periculo vltimo tentaret. lib. 7. Et ratio est, quia cum posset tam in leui praelio, quam in conflictu inferior euadere, melius erat in illo, quam in hoc hosti succumbere: et autoritas Valerii, quam adducit, clarissima est: leuibus certaminibus tentandi hostis causa. ibid. At vero si Caesaris, et ducis, et historici excellentissimi autoritas magnifacienda est, imo si caeteris omnibus autoribus praeponderat, manifeste apparebit, suo illum exemplo caeteros orbis terrarum duces docere voluisse, vt nulla ratione cum hoste nouo dimicent, nisi prius leuibus praeliis tentetur: haec siquidem non tantum eius vires indicabunt, sed etiam tuos audentiores reddent. Cum igitur contra Belgas, quae natio propter numerum, atque virtutem plurimi facienda erat, exercitum duxisset, conflictum differre, decreuit: quotidie tamen equestribus praeliis, quid hostis virtute posset, et quid nostri auderent, periclitabatur. lib. 2. de bello Gall. Etsi autem pars militum in leuibus hisce praeliis succumbit; non ideo tota ducis existimatio amissa est. Nam si hoc ita se haberet, nemo, qui semel inferior fuisset, repetito praelio vincere posset. Imo sapiens consilium est, quo totum conseruetur, partem periculo obiicere: neque enim desunt remedia, passim a prudentibus ducibus vsurpata, quibus amisso praelio, iterum valentiores resurgant: et saepeleuis praelii iacturam maximae victoriae consccutae sunt, vt Caesaris exemplo patefactum est. Qui non leuiter afflictus, sed pene in integrum debellatus, quia nongentos sexaginta milites amiserat, tribunos quinquaginta quinque, triginta centuriones, triginta duo vexilla; non ideo victoriae spem abiccit, sed capta remedia fuerunt haec. Primo suos milites multis rationibus, et facunda oratione solatus est: qua adeo concitati fuere, vt iterum statim dimicare vellent: sed Caesar (quod alterum remedium fuit) spatium interponendum ad recreandos animos putabat. lib. 3. de bello ciu. Etenim cum aliquem timor inuasit, prius ab illo timore eximendus est, signumque aliquod exigendum, vnde affectus ille depositus esse cognoscatur; deinde nouis bellorum periculis exponendus. Quod a M. Horatio Consule effectum fuit, qui velitationibus, leuibusque praeliis milites assuefecerat, potius vt animos sumerent, quam vt dedecoris, quod decemuirum ductu subierant, recordarentur. lib. 3. Liu. Et quoniam Caesari castra mutare, necesse erat; obseruanda est mirabilis industria, ac diligentia, quam hominum opinione maiorem adhibuit: quam etiam quisquis in huiusmodi malam fortunam inciderit, vtiliter obseruabit. Cum Q. Fabii dictatoris exercitus ab Annibale profligatus esset; dictator multos dies intra vallum milites obsessorum magis, quam obsidentium more continuit, vnde tali poenitudine, quod victi fuissent, milites correpti fuerunt, vt praebita iterum pugnandi facultate hostem vicerint. lib. 19. Nec multo post vterque, quid alteruter virtute posset, leuibus praeliis declarauerunt. ibid. Ante hoc bellum Romani, qui ad furcas Caudinas subiugati fuerant, ignominia accensi, iniussu Consulum hostem inuaserunt, atque dissipauerunt. ibid. Equidem vt iactura militum fiat, quo deinde resarciatur, quove integra de hostibus victoria referatur, autor non sum: Verum sapientis esse, puto, ita paucos velitationum periculis obiectare, vt victoria facilius obtineatur, non vt leuibus praeliis debilitato exercitu, aegre summa belli tractetur. Ad quae si respexisset infelix Lusitaniae rex Sebastianus, cum regem Fessae aggressus est, se ipsum, plurimamque sui regni nobilitatem morti non obiecisset: nam saepe, tentatis hostibus, plura emendantur, quae postquam conflictum est, reprehendi tantummodo, non corrigi possunt. Curet itaque dux, vt leuibus praeliis hostem tentet, priusquam confligat, vt alibi exemplo Scipionis, et Asdrubalis compertum est. lib. 28. Nam perinde, vt hostem validum deprehendet, sic bellum reget: si inferiorem, maturabit; si vero superiorem, moram interponet. Quod alibi demonstrauimus praecipuum munus ducis esse. lib. 18. dis 5. Vnde memorabilis est Q. Fabii ad M. Liuium oratio, qua monuit, ne prius, quam genus hostium cognosceret, temere manum consereret. Liu. l. IV.

NAtiones pleraeque equitatu pollent, vt Iaziges, qui Romanis vim equitum, qua sola valent, offerebant. lib. 19. Sicut etiam Parthi: Atque illis sola in equite vis. lib. 6. Plerique peditatu magis valent, vt modo Heluetii, olim Romani. Age vero, quid melius sit, equitatu, an peditatu valere, non postponenda quaestio est. Et quo ad exempla, difficile est huiusmodi iudicium proferre, cum cernamus, non minus Parthos equitatu, quam peditatu Romanos imperia sua propagauisse: proinde rationibus disputandum est. Et quoniam non decst autor, qui de hoc argumento disputat, magnaque ex parte discursum suum circa Romanos instituit, nititurque corum exempso probare, pedites, quam equites pluris faciendos esse; non absre est, vt, cur pedites equitibus praetulerin, disseramus. Neque dubium est, hunc morem primo ex necessitate inuectum fuisse; quia cum Romani omnis conditionis homines ad arma tractanda assuefreri vellent, neque omnes ob paupertatem equos habere possent, (imo minor pars equos habebat,) coacti fuerunt, reipub. fuae neruos in peditatu collocare: vnde Romulus diuiso in trigintae curias populo, tres tantum equitum centurias conscripsit. lib. 2. Zin. Tullus Hostilius, cum Albanos in vrbem suscepit, equitum numerum auxit, decem ipsorum turmis creatis; sed eadem ratione multo auctiores fuerunt pedites, quibus legiones perfectae sunt. ibid. Neque Tarquinius de Romuli centuriis quicquam immutauit, nisi quod in illis tribus centuriis vt mille trecenti equites annumerarentur, voluit. ibid. Seruius, qui ciuitati ad recte viuendi normam pacis bellique artes praescripsit, cum iudicauisset, ex censu ciucs distinguendos esse, illos in quinque classes distribuit, quae omnes centum nonaginta tres centurias comprehendebant: inter quas octuaginta centuriae, quae primam classem constituebant, census maioris erant; ex his autem non nisi decem, et octo equitum centuriae (computatis, quas Romulus ordinauerat) creatae sunt. Et nihilominus adnotandum est, etiamsi tam paruus equitum numerus esset; tamen illis de publico stipendia soluta, ipsorumque alimentis viduarum quarundam reditus, quibus sustentarentur, assignatos fuisse. Liu. l 1. Vtque nullus dubitandi scrupulus remaneat, quin Romanorum paupertas in causa fuerit, cur equitum numerus non augeretur, pulcherrimum sese offert exemplum in L. Tarquinio, qui de gente patricia a L. Quintio Cincinnato magister equitum creatus fuerat: is ob candem paupertatem, quia equitem agere non poterat, inter pedites stipendia semper meruit. lib. 3. Igitur autoritate Romanorum asserendum non videtur, peditatum meliorem esse, quam equitatum: patet enim, cur Romanorum vires in peditatu valentiores extiterint. Dum dicitur; Bella per equites prius, quam per pedites antiquitus gesta fuisse: sed cum animaduerteretur, peditatum fortiorem esse equitatu, omnes pedestrem militiam amplexos esse; hoc mihi vellem ego probari. Facile enim coniicitur, prima praelia potius pedestria, quam equestria fuisse, quia tardior equorum vsus fuit, cum equum domare, et calcaribus, frenoque obedientem efficere antea oportuerit, quod Bellerophonti attributum est. Plin. lib. 28. c. 56. Neque video, quantum illa ratio valeat, quod pedites ad plura, quam equi loca ire possint: cum totum imo contrarium mihi videatur; quia nisi eques aliquo ire potes, poteris ire pedes: sicque T. Quintius equitibus suis, vt facerent, mandauit, cum aduersus Philippum consilio Charopimissi fuerunt. Liu. l. 38. Idemque a Gallograecis effectum fuit. Equit atum quia equorum nullus inter inaequales rupes vsus er at, ad pedes deductum, decem milliae hominum, etc. ibid. Cum vero ex equitibus facile fiant pedites, si non nulla ingruerit necessitas, contrarium fieri nequit. Iniuria dubio procul equo sit, dum dicitur, difficile esse, vt ordinem seruet: nam apud illos, qui nobilissimi animantis huius laudes collegerunt, de docilitate, atque obtemperatione, deque pene rationabili intelligentia equorum, qua in dominorum mandatis, et aliquando necessitatibus sentiendis vtuntur, res admirandae narrantur. Quod si dicitur, in hominum genere alios viles, alios animosos esse: proinde si contigerit, animosum equum vili homini, aut vilem hominem animoso equo coniungi, inaequalitatem hanc inutilem, ac confusionis plenam fore: nescio, cur dici contrarium nequeat; hoc scilicet vtilitatem magis, quam damnum censeri, quippe animosus, gloriaeque cupidus miles cum ex equo descendere possit, peiorem conditionem habere non potest, quam si pedibus militaret: sed vilis, et pusilli animi miles, ab equo in hostium turmas praeteruectus, saepenumero, velit, nolit, fortia cogetur agere, quae sua sponte non ageret. Sunt nihilominus attente perpendenda plurima Romanorum exempla, quibus equites desilire ex equo solebant, et cum hostibus pedites certare, vt ad lacum Regillum dictator T. Largius equitibus iussit, vt equo descenderent. Liu. lib. 2. Sic fecit Consul Valerius in bello contra Sabinos. lib. 3. Sic Sextus Tempanius contra Volscos. lib. 4. Et sic ipsimet equites vltro fecerunt dimicantes cum Hernicis, lib. 7. et alibi. Qui, similesque loci ab autore, qui equitatum praefert, contemni videntur: iis enim respondet, Consules iussisse, vt equo descenderent, quo peditibus in periculo constitutis opem ferrent. Postremo locum quendam Liuii sibi reseruat; cui in quit, responderi non posse: cum scilicet Romani equites cum Samnitibus equitibus in agro Sorae dimicantes, item descenderunt, non vt peditibus suppetias ferrent, sed quia iudicauerunt, necessarium esse ad victoriam ex equo descendere. Et nihilominus ibi clare apparet, illum ex equis descensum ideo euenisse, quia magister equitum mortem obiuerat: cuius cadauer cum Samnites rapere contenderent, Romani ad vindicandam iniuriam pedites esse maluerunt, Nec abfuit, quin corpore etiam, quia inter hostiles ceciderat turmas, Samnites potirentur, sed extemplo ad pedes descensum ab Romanis est. Et quia dux hostium itidem interfectus fuerat, neque ipsi cadauer sui ducis deserere voluerunt: ideo subdit: coactique idem Samnites facere, et repentina acies circa corpora ducum pedestre praelium iniit. lib. 9. Igitur locus hic item negligendus est. Sed quia dictis locis, et postremo huic replicari posset: cur igitur Romani laborantibus peditibus in equo non succurrebant? Dico, Exercitus ambos tunc perplexos; et simul amicos, et hostes confusos fuisse, vnde equorum impetus non minus hostibus, quam commilitonibus periculum, ac detrimentum attulisset. Quod probatur loco illo Tempanii, cuius equites sponte facti pedites, eo se inferunt: obiectis parmis, vbi suorum plurimum laborem vident. Liu. lib. 4. Si enim cum equis ill?c peruenissent, illos attriuissent, non subleuassent. Ex quibus omnibus fere locis videtur, quicunque equo insidet, posse fieri peditem, sed pedes, cum sibi opus est, quia caret equo, in eum insilire non potest. Proinde ad lacum Regillum, vbi equites Romani relictis equis hostes dissipauissent, fuerunt iisdem equitibus admoti equi, vt prosequi hostem possent. Simile accidit cum Sabinis: nam profligato ipsorum cornu, eques inter ordines equitum tectus, se ad equos recepit. Igitur his exemplis non probatur, peditatum meliorem esse equitatu: suumque retinet vigorem Annibalis sententia, cum in Cannensi praelio videns Romanos equites ex equis descendentes, et consilium eorum irridens, inquit, Quam mallem, vinctos mihi traderent equites: sed hic locus germane interpretandus est: quia nequaquam iusserant Consules, vt equites descenderent, etiamsi Annibali falsus erat delatus rumor. Sed descenderant ideo, quia Consul P. Aemilius ob vulneris vim ex equo iamiam casurus videbatur, Omissis postremo equis, quia Consulem ad regendum equum vires deficiebant. Lib. 22. Igitur cum Annibalis autoritas nos adiuuet ad equitatum peditatui praeferendum, cumque romanorum autoritas, quod peditatum sponte praetulerint, nihil nobis obstet: reliquum est, vt videamus per nosmetipsos, num ad equitatus praerogatiuam comprobandam nonnihil adhuc aggregare possimus. Neque dubium est, quin Romani pluris equitatum fecerint, quam peditatum: quod si ipsi illum huic anteposuerunt, multo aequius est, nos eiusdem sententiae esse, ideo quia perfectioris equitatus potimur. Quod vero antiqui pluris aestimarent equites, probatur, quia equites ex melioribus, quam pedites, conscribebantur; quod illi patricii, hi plebeii forent. Ideo Consul Valerius equitibus, Agite, inquit, iuuenes, praestate virtuti peditum, vt honore atque ordine praestatis. lib. 3. Et vbi de lacu Regillo fit mentio: recepit exemplo animum pedestris acies; post quae iuuentutis prima cohors aequato genere pugnae, etc. Adeo vt duae potiores equitum conditiones fuerint, familiarum honestas, et ordo militiae. Hine est, quod ex praemiis, quae militibus dabantur, ad pedites vna pars, ad centuriones duae, ad equites tres spectabant. lib. 37. l. 40. l. 41. l. 45. Neque abs re Perseus equites appellat principes iuuentutis, et equites esse seminarium Senatus, ex quibus inter patres annumeratis creari Coss. ducesque exercituum. Liu. l. 42. Praeterca dixerat Caesar, vt alibi demonstratum est, si a caeteris omnibus militibus desertus fuisset, cum sola tamen decima legione ad bellum illud absoluendum se iturum: quam legionem deinde in locum praetoriae cohortis accepisset: Haud multo postaccidit, vt cum Caesari colloquium cum Ariouisto habendum esset, neque Gallis equitibus fideret, plerosque eiusdem decimae legionis equum ascendere iussit: vnde alter ipsorum festiue iocans inquit, Caesarem plus praestitisse, quam pollicitus fuerat: nam cum dixisset, se velle milites decimae legionis vice praetoriae cohortis haebere, illos etiam equites creauerat. libr. pr. de bell. Gall. Igitur dubitandum non est, quin equestris ordo equitatui praeferretur. Modo, nostrum equitatum Romano excellere, perspicue, vt puto, patebit, si ostenderimus; equestrem olim militiam imperfectam fuisse, vnde nostra iure potior existimanda sit. Primum autem quid dicemus de more illo, quo equis frenos adimebant, quem equidem modo rideremus? non enim video, quid maius infrenes equi, quam frenati secum ferre possint vtilitatis. Neque dubitamus, quin Mamerci dictatoris magister equitum hoc suis equitibus iusserit, ipseque exemplum dederit. Liu. l. 4. Idem fecit Fuluius Flaccus, hoc consilium dicens, quondam Romanis vtile fuisse, solamque ratior em adducens, quia equi sine freno maiore impetu ferantur. lib. 40. Verumenimuero illa equitatio Romanorum sine stapedibus profecto equitibus multum virium et agilitatis se huc et illuc circumuertendi adimit. Quod propter multa experimenta in Corn. Cosso apparuit, cum aduersus Tolumnium regem Veientum certauit, eumque interfecit, is enim equo descendere coactus confestim hasta innixus se in pedes recipit. lib. 4. Praeterea ex historiis, et equestribus statuis videre est, antiquorum ephippia ante, et a tergo non habuisse armata munimenta vlla, quibus eques solidius insideat equo. Hinc etiam Romani non adeo, vt nos, equis delectabantur, quod haec ars nondum omnibus numeris absoluta esset; atque ideo, ne pendentibus pedibus fatigarentur, libentius lectica, quam equovtebantur: proinde Vonenes Parthis ingratus fuit, quia, instar Romanorum, segni equorum cura, lecticam frequentabat: quoties per vrbes incederet, lecticae gestamine. Tac. lib. 2. in prin. Vt autem vno, sed valido argumento liqueat, Romanos hanc artem non bene calluisse, vnde factum est, vt magis peditatu, quam equitatu vsi sint; maximum huius rei specimen praebuit Caesar, cum equitatus sui augendi cupidus, Germanorum auxilia accersiuit: Eorum enim aduentu, quod minus idoneis equis vtebantur, a tribunis militum, reliquisque equitibus Romanis, atque euocatis equos sumpsit, et Germanis distribuit. Cas. lib. 7. de hello Gall. Igitur ex iis, quae diximus, videtur concludendum, peditatum Romanis frequentiorem fuisse, non quia solus bello opportunior esset, sed quia militiam apud nobiles, aeque ac plebeios slorere volebant: Ostensum etiam satis videtur, Romanis rei equestris scientiam defuisse, et iudicium Annibalis in praeferendo equitatu veritati congruere: et nihilominus Romanos praemiis et honoribus equites magis, quam pedites, affecisse. Neque ideo quia Romanorum peditum maior numerus erat, sequetur, vt peditatum pluris facerent: quia hoc pacto Tiburtini, Priuernates et diuersi coloris lapides praeferendi essent amethystis, hyacinthis, pyropis, et adamantibus, quorum copia minor est. Non inficiabor, sicuti panis, vtpote naturalis cibus hominis, nunquam deesse debet, cum et coturnicib, et attagenis, caeterisque preciosis carnibus absque detrimento carere possimus: sic principem peditum numerum idoneum, instar panis, constanter retinere debere; cui peditatui, tanquam condimentum, velitum excellentes aliquot cohortes apponet, item cataphractorum, vt militiam suam perficiat, et nobilius illustret: nam in exercitibus equi non tantum ad loca exploranda, ad populandos agros, ad fugientes hostes persequendos, item ad aduersariorum equos sustinendos necessarii sunt, sed etiam ad transeunda flumina, in quibus transeundis, posito in superiore et inferiore parte equitum ordine, struitur peditibus veluti pons quidam, quo nullus militum in medio equitum transiens perire potest. Caes. de bello iuil. lib. 1 Item quia cum equitibus velocissimi pedites mixti vtilissimi sunt. ibid. l. 7. Vnde Q. Nauius centurio vehementer laudatus fuit, quod primus peditum cum equitibus commiscendorum inuentor fuerit, Liu. l. 26. Et Vegetius inquit, hanc mixtionem tantum referre, vt quamquam hostes equites virtute tuos equites antecellunt, nihilominus hac mixta cohorte hostes superatum iri. lib. 3. c. 16. Quod in Nauio deprehensum est. Etenim cum semper Campani victores euasissent, hoc inuento victi fuere: Item sunt equi necessarii, quia ob equorum velocitatem omnia, quae necessaria sunt, facilius nuntiari possunt. Quae res multis de causis commoditates parere potest incredibiles: vnde equites illi duo Narnienses profligatum, vitaque fun ctum Asdrubalem, et victorem fuisse Neronem Romam nuntiauerunt. Liu. l. 27. Item vtiles equi sunt, quia pedites a peditibus aliquando superari nequeunt, quemadmodum Romanis contra Ligures accidit, inter quos tribus horis ex aequo dimicatum fuerat; Hinc iussit Consul equitibus, vt equum conscenderent, et tribus agminib. hostem aggrederentur: quo facto victoriam consecutus est. lib. 42. Item quia propter arma meliora, quae in equo ferri possunt, quoties descendunt, pedites alios facilius vincunt. Verecundiae erat equitem suo alienoque marte pugnare, peditem ne ad pedec quidem digresso equiti parem esse. lib. 3. Hoc autem illud est, quod principio dixeramus, equitem in pedes receptum posse peditis officio recte fungi, sed peditem equo carentem nunquam posse equitem agere. Et mirum in modum ad haec facit Sex. Tempanius, Nisi haec armata cohors sistat impetum hostium, actum de imperio est. Liu. lib. 4. Ad summam, qui equitem pediti, et per consequens equitatum peditatui non praefert, is hominem armatum inermi, et loca munita debilibus non praeferet: nam addito equo, pedib. hominis, qui minus, quam equus currit, maior additur vigor, item impetus maior, quia peditis impetus equo comparandus non est: item ad repugnandum hostib. caeteraque militaria munia expedienda longius temporis spatium suppeditatur. Praeterea cum pedites nostri procul a perfectione distent antiquorum, noster autem equitatus ant quo praecellat, nimis hinc perspicuum, exploratumque est, quanto magis equitatus peditatui a nobis anteferendus sit. Verum inde equitum vires clucescant, quia cum M. Antonius duodeviginti praeliis Parthos vicisset, tandem quia ipsorum equitatui par esse non potuit, pene debellatus est, dicente, Plutarcho, illas M. Antonii victorias nihili faciendas fuisse, quia hostem assequi non poterat. in M. Anto nio. Et Xenophon, vt milites suos, qui equis carebant, animaret, dixit, decem millia equitum non esse amplius quam decem millia hominum, et neminem vnquam a morsibus, calcibusve equorum periisse, et pedites eminus certius, fortiusque ferire. lib. 3. Et nihilominus quod dux ille fecit, cum ad praxim deuentum fuit, contrarium commonstrat. Nam cum postremi eius militum a Parthis vulnerarentur, neque ab iis Parthi offendi possent, cognouit, illud iter absque equorum ope agi non posse: idcirco quin quaginta circiter equos comparauit, in quos impositi milites equitum more armati dubio procul vniuerso exercitui salutem pepererunt. ibid.

CVm Antonius Primus pertinaces in eo milites suos videret, vt omnino Cremonam aggredi vellent, nullam rationem, nullumque praetermisit argumentum, quo illis persuaderet, conatum hunc omittendum esse. Inter caetera autem: cur bellica tormenta expectare nollent? gladiisne, et pilis perfringere, ac subruere muros vllae manus possent? Tac. l. 19. quasi diceret: gladii, et pila ad certamina singularia inuenta sunt: vbi contra muros cundum, alia instrumenta, quam gladii, et secures, quaerenda. Quamobrem T. Vespasianus cum obseruauisset, Hierosolymam huiusmodi missilibus armis expugnari non posse, decreuit, vt milites a pugnando desisterent, donec omnia illa instrumenta, quae ad expugnandas ciuitates et antiqui et pnsentes artifices repererant, admota fuere. lib 21. Et Corbulo etsi excellentiss. dux nunquam Volandum cepisset, nisi tormentis bellicis, missilibus hastis, globisque igniferis vsus fuisset. lib. 13. Et ratio est, quia quocunque brachia non extenduntur, necesse est, vt eo instrumenta, brachiorum viribus vibrata, perueniant. Idcirco ad laedendum non minus, quam ad defendendum admiranda vetustis temporibus inuenta fuerunt: Vnde Caesar contra Scipionem in Africa scorpionibus, catapultis, aliisque instrumentis, quae ad se defendendum parari consueuerunt, adeo se communiuerat, vt quanquam eius exercitus tunc temporis ex tyronibus conflatus esset, tamen Scipio nunquam eum aggredi ausus fuerit. de bell. Afric. Qui cupit admirabiles machinas ad hominum, vrbiumque tutelam inuentas cognoscere, is perlegat, quae centum quinquaginta ante Caesarem annos fecerit Archimedes, quo patriae suae muros ab armis Romanorum defenderet. Fuerunt enim ea inuenta eiusmodi, vt M. Marcellus, abiecta spe expugnandae vi ciuitatis, ad illam obsidendam sese conuerterit. Inter quas machinas quemadmodum illa admiranda est, qua Romanorum naues harpagonibus captas, et subleuatas, deinde in mare maximo nautarum pauore, atque detrimento praecipites dabat, Liu. l. 24. ita olim Germanis praecipuum pauorem intulit, et nobis gignit admirationem suspensum illud, et nutans machinamentum Romanorum, quo repente demisso e castris, praeter suorum ora, singuli pluresve hostium sublime rapti, intra castra effundebantur. Tac. lib. 20. Centum ante Archimedem annos Demetrius non minus admirandis machinis vtebatur, vnde Poliorcetes, hoc est, expugnator vrbium dictus, Plut. in Demetr. maxime in bello contra Rhodios. ibid. Verum ne quis temporum nostrorum inuentum admiretur, quo plumbeae glandes sclopeto emissae thoracem ferreum non penetrant, vnde huiusmodi temperaturae thorax in precio habetur; mihi quidem Zioli inuentio admirabilior est, qui sic thoraces temperauit, vt hasta viginti sex brachiis procul per catapultam emissa nihil aliud impressionis faceret, quam paruam quandam lineam, quae magis penicillo, quam sagittae mucrone facta videbatur. ibid. Inter caetera militaria instrumenta, tam ad nocendum alteri, quam adse defensandum comparata, certum est, balistam eiusmodi fuisse, vt nihil illi diu resistere posset, cum ingentis ponderis saxa, fulminis instar, emitteret, cunctaque vehementi ictu prosterneret, Veg. l. 4. c. 22 sed excussa balistis saxa strauere informe opus. Tac. l. 20. Neque secus ac consucuimus nostro seculo saccis lana refertis, et huiusmodi inuentis muros contra bombardarum impetum defendere, antiqui et centonibus eosdem tuebantur, quo scilicet machinae impetus materiem illam mollem percutiens flacesseret, neque murum concuteret, vt docet Vegetius. l. 4. c. 23. Et idem fortasse intelligit Caesar, cum in expugnatione Massiliae de storiis quibusdam ex funibus anchorariis, ad muros appositis mentionem facit, quae omnia nostrorum temporum expugnationibus maxime congruunt. libr. 2. de bell. ciu. Veruntamen vt, vnde discessit, noster sermo reuertatur, non abs re Antonius Primus, vt miles, ac dux rerum militarium scientissimus, nolebat sine tormentis bellicis Cremonae muros oppugnari, quia (praeterquam quod id nullo pacto fieri poterat) facile sibi persuadere debebat, si huiusmodi instrumentis hostes instructi forent; maximum suos milites damnum inde reportaturos esse; sicuti et antea a Vitellianis militibus: notabile a balista quadam mirae magnitudinis damnum ceperant: haec scilicet, ingentihus saxis hostilem aciem proruebat, lateque cladem intulisset, ni duo milites praeclarum facinus ausi, arreptis e strage scutis, ignorati, vincula, ac libramenta tormentorum abscidissent. lib. 19. Ex quibus praeter alia multa, quae omittuntur, intelligitur, quanquam inter nostri temporis, et antiquorum tormenta maxima fuerit discrepantia, tamen quo ad moenia diruenda, hominesque interficiendos, et obsessos defendendos, eosdem effectus peperisse. Adeo vt otiosa mihi videatur fore disquisitio, Si Romani in haec tempora, quibus bombardas in vsu habemus, incidissent, egissent, nec ne, ea, quae admiranda suis temporibus egerunt. Quia etiamsi concedatur inter ipsorum machinas, et nostras maxime interesse; tamen rebus proportione exaequatis, eadem peregissent; si non, verbi gratia, decem diebus, at saltem paullo serius: Adhaec illud de Romanis addamus: Quemadmodum ob plerasque difficultates, quas inuenerunt, minime deterriti sunt, quin ciuitates expugnarent, vincerentque: sic etiam nostrarum machinarum inuentione non perterrendos fore: quoniam si hostes ad se defendendos huiusmodi machinis, et instrumentis vterentur, ipsi pariter ad eosdem hostes offendendos arte non carerent. Autor discursuum cum has disputationes circunferri audiret, ansam cepit inquirendi: quantum ab exercitib. nostra tempestate tormentorum vis aestimanda, et an opinio, quae de iisdem communiter habetur, vana sit. Et quoniam probare nititur, haud multam tormentorum rationem ex parte eorum, qui se defendunt, habendam esse, discursum incipiens, inquit: Vel is, qui se defendit, in oppido aliquo, vel in campo intra vallum continetur, si in oppido, et arce aliqua; haec arx aut parua est, vt plerunque arces esse solent, vel est magna: primo casu quidquid defenditur, incassum defenditur, quia tormentorum impetus talis est, vt nullus murus, etiam crassissimus, paucis diebus non diruatur. Antequam vlterius progrediar, absque tergiuersatione respondeo: quemadmodum arces ideo muniuntur, vt hosti, quoad fieri potest, repugnetur; sic tormenta bellica ideo inuenta fuisse, vt hostis, quoad fieri potest, oppugnetur: sicuti medici non ideo inuenti sunt, quo mors a nobis amoueatur, sed vt in morbis et infirmitatib. quib. vexamur, illa remedia nobis afferant, quae opportuniora videntur. Omnes igitur quotquot sunt, arces, et tormenta efficere non possunt, quoties hostis, qui aggreditur, fortior est eo, qui aggressorem sustinet, vt progressu temporis arx obsessa non expugnetur. Verum non ideo sequitur, omnes arces inutiles, aut parui esse momenti: nam praeter auxilia, quae ab amicis interea temporis adueniunt, cum plurimum intersit, primos hostis impetus retundere, et fatigare, vel milites, vel pecuniam, denique tempus ipsius consumere: certum est, his remoris dum vnam alteramve arcem venienti hosti obiectas, antequam ad cor et intestinas imperii partes perueniat, vincendi belli commoditatem illi eripi, vt Turcis accidit: Qui amisso tempore in expugnatione S. Hermi, tormentis eiusdem artis afflicti, Draguto duce defuncto cum pleroque exercitu, Adrian. l. 18. non potuerunt ob hanc moram alias arces, et ciuitatem praecipuam, insulamque occupare, ad qu od adspirabant. Exemplum vero, quod de ciuitate Brixiae adducitur, etsi ad allatam ab illo autore distinctionem parum facit: nam Brixia magnum est oppidum, non paruum; ad tractationem de tormentis non pertinet. Neque mirum factu est, cum paullo antea fuerit a Venetis capta qui ciuitatem et arcem ab hoste vindicauerant, vt Galli arcis domini ciuitatem reciperent. Neque per consequens video, quid vltramontani aggressores amplius, quam nostrates Itali egerint, imo Itali maiore quam Galli, repugnatione eam ceperunt; Verum quod hac de causa exemplum illud ad rem non faciat, omittamus. Etenim neque item veritati congruit, quod idem inquit; Brixienses tormenta plurima habuisse, quibus viam ab arce ad ciuitatem muniuerant, eaque a Fuxio Gallorum duce contempta fuisse; eundem per media tormenta transeuntem simul cum exercitu, ciuitatem occupauisse, neque a tormentis notabile damnum sensisse. Moueor autem, vt dicam, haec vera non esse ex verbis, quae Fuxius apud Guicciardinum ad milites suos dicit, cum eos ad inuadendam vrbem hortaretur; monens, Vt considerarent, quanto sibi dehonestamento futurum sit, si, dum olim conati sunt in hostium vrbes ingredi contra militum, ac tormentorum vim, contra propugnacula; modo, tam patente aditu, nulla re praeter solos homines obstante, suo desiderio frustrarentur. lib. 10. anno 1512. Autori discursuum nimis noua haec Guicciardini repugnantia videretur, nisi quibusdam forte paucis tormentis, quorum mentio fit, mitigaretur; scd non tamen cum tanto apparatu, neque tanto ordine, vtipse narrat: sic enim prosequitur Guicciardinus. Quibus dictis Fuxius, peditibus, mox cataphractis praecedentibus, egredie castello cepit: cuius egressu cum milites quosdam inuenisset, qui ope tormentorum progressum ipsius impedire conabantur; iis facile repulsis, per decliue montis ad forum palatii ferociter descendit, et caetera, quae sequuntur. Autoris, quem toties allegauimus, conclusio pulchra est, Adeo vt, inquit, quisquis in arce parua se defendit, et muri diruti sint, neque post valla, et aggeres retinere se possit, et solis tormentis confidat, iam deuictus sit: quasi diceret Homo quispiam bene armatus, prostratus humi, et qui resurgere nequeat, et suo thoraci ferreo confidat, iam debellatus est. At progrediamur: et quid de magnis censcat oppidis, videamus. Si magnam, inquit, vrbem defendis, in qua subinde retrocedendo, liceat propugnacula diruta ab hostibus reparare; tunc nihilominus tormenta iis, qui foris vrbem oppugnant, vtiliora sunt, quam tibi, qui illam intus defendis. Verum de hoc ipso Turcae interrogandi essent, qui Famagustam obsedcrunt: illic enim plura fuerunt occisorum Turcarum millia, quam obsessorum centena fuerint. Etenim, teste Adriano, lib. 27. quadraginta hostium millia, et teste comite Biccario, lib. pr. c. 27. quinquaginta millia eo bello consumpta fuerunt. Ex obsessis autem qui ab initio quatuor mille fuerunt, cum debellatum est, octingenti adhuc integri superstites extiterunt, Adrian. ibid demptis aegrotantib. Quod si strenuos illos milites commeatus, et tormentarius puluis non defecissent, tantaque locorum longinquitate auxilia submitti potuissent, adhuc for tasse Famagusta in Venetor. potestate foret. Neque rationes (praeter experientiam, quae contrarium ostendit) alicuius momenti sunt: quia si tormenta bellica mari in nauibus, ac triremibus portantur, neque obstante ventorum et aquarum instabilitate accommodantur, prout opus est: non video, cur in locis terrestribus, siue alti sint siue humiles, ad libitum adaptari nequeant, neque quomodo hostis maiorem habeat commoditatem se in altum extollendi, quam tu, qui ciuitatem defendis, maxime si aream magnam habueris, praesertim etiam si propugnacula ita fortia, et capacia exstructa fuerint, vt omnis magnitudinis tormenta et pati, et ferre possint: neque vnquam moenia adeo humilia, et ineffossa humo abdita sunt, vt qui obsidet, sem per in superiore parte collocatuste despectet: praeterquam quod, prout res mutantur, sic et consilia rebus opportuna capienda sunt. Et quisquis oppugnationes arcium nostro tempore factas legerit, praeter Melitensem obsidionem, praecipue videbit; longe maius obsidentium, quam obsessorum damnum fuisse, et dirutis muris, et vsu tormentorum vtrinque sublato, deueniri tandem ad sclopeta, et gladios, et hastas: Hoc illud est, quod superius retuli; non obstante medicorum curatione, tandem moriendum esse: et nihilominus his et tormentorum, et propugnaculorum artib. compertum est, Melitenses equites Turcis restitisse, et adhuc vigere, hostiumque conatib. mille impedimenta, et curas interponere: quae quidem mirabilia dictu forent, si antiquorum monumentis conscripta legerentur. Transit autor ad tertiam disputationem, Cum scil. in campo speras, temetipsum intra valla tormentis defendere posse; vbi, Si hostis, inquit, te aggrediatur, et regionis causa te validior sit, locique eminentioris beneficio tibi superior adstet, et ipso superueniente nondum castra vallis, et aggeribus muniueris, facile te coget illinc discedere, etc. Verum si tribus hisce rebus meliores habuerit hostis conditiones, quis cum victorem fore inficiabitur? Cum dere aliqua instituitur disputatio, casib. paribus instituenda est: nam si quis in moenib. propugnacula construxerit, suaque tormenta bene disposuerit, fere semper obsidenti superior euadet, quamuis obsidens tormentis similiter non careat: obsessus enim hac potiore conditione vtitur, vt ex castris suis fortius se tueatur. Idcirco ex innumeris Romanor. certaminib. paucissima ea fuerunt, quae aduersus hostium castratentata fuerint: quod si hostes Populi Romani conciderunt, id accidit, quia Romani virtute, numero, disciplina, arte militari superiores erant: quibus dotibus locorum, ac munitionum potiorem hostium conditionem non solum aequabant, sed etiam superabant. Saepe etiam hostis ob castrametationum inscitiam vincebatur. Quamobrem etiamsi concedam, Romanos, perinde vt suorum temporum difficultates vicerunt, si ad haec tempora vixissent, nostris hisce pariter difficultatibus superiores futuros; nun quam tamen concessero, quin maiorem laborem, et moram ab huiusmodi tormentis nacti fuissent, nedum negem, quod censet ille, Romanos hac tempestate maiores victorias accumulaturos fuisse. Igitur non ita, vt putat, tormenta contemnenda sunt. Quod si aliquando accidit, vt aliquis sine tormentis oppida, aut castra hostium, qui tormenta habebant, deuicerint, vt Heluetii Nouariae; nihil possum dicere, nisi euenta eiusmodi valde singularia esse, neque quotidie contingere: Et quamuis Flauianarum partium milites absque tormentis Cremonam ceperint, et Vitellianos vicerint; non ideo tamen tormenta nihil valere, aduersus ducum militumque experientiam stabiliendum est. Vtque quicunque isthaec legerit, certior sit; haec euenta singularia, neque inter exempla recipienda esse; haec pauca, quae sequuntur, de Heluetiorum victoria legere ne grauetur. Redierunt Nouariam victores, et tanquam triumphantes, tantaque nominis gloria, vt plerique considerantes propositae rei magnanimitatem, mortis euidentissimum contemptum, certandi feritatem, exitus felicitatem, ausi fuerint, hoc facinus cunctis Graecorum ac Romanorum praeclare gestis praeponere. lib. 11. Ob eam igitur causam dicendum non est, tormenta inutilia esse, quia iuxta vulgare prouerbium, Flos vnus non facit ver: quin etiam rem nostram vehementer adiuuant, quae Motinus ipsorum dux ipsis Heluetiis dixit, cum eos ad facinus illud exhortaretur. Solus superest vobis labor tormenta occupare, sed minuetur, qui eadem tormenta, iniquo collocata situ, ex tempore aggrediemur, inque nocturnis tenebris; quae si maximo impetu aggressi fuerimus, minimum temporis spatium erit, quo ab hostibus offendamur, idque tumultu, trepidatione, repentina confusione interrumpetur. ibid. Ex quo videmus, prudentem hunc ducem tormenta plurimi fecisse, etsi male locata essent. Quae tormenta (idque finem disserendi faciat) quantum in bello momentum obtineant, ipsimet Heluetii experti fuerunt, cum haud multo post ad S. Donatum contra Gallos dimicauerunt: quod praelium Triultius, dux omnium experientissimus, non hominum sed gigantum fuisse censuit, dictitans, Duodeviginti praelia, quibus interfuerat, si comparentur huic, puerilia fuisse. De quo praelio prodidit Guicciardinus, dubium non esse, quin Heluetii victoriam reportaturi fuissent, nisi tormenta obstitissent, lib. 12. quae bellicosam illam nationem docentia, non semper audaciam, siue temeritatem potius felicem esse, Gallis victoriam attulerunt. Quod si libere atque ingenue mens nostra aperienda est, putamus, nullum principem, qui multa possit amittere, exemplum capere debere ab natione, quae diuersorum stipendia principum merita, nihilque fere aliud bello, quam suorum corporum salutem exponens, cogitur necessario suam ostentare audaciam, atque adeo cunctis patefacere, quam paucis ii munimentis ingentes caeterorum apparatus vincere consueuerint.

OMnis bellica disciplina in duob. consistit: in eo, vt ab hoste quisque se defendat, ne ab illo vincatur; et in hoste offendendo, adeo vt ipsum vincat. Qui se defendit, aut in campo se defendit, aut intra vallum. De armorum genere ad se tuendum, itemque ad hostem defendendum, alibi disseruimus. l. pr. dis. 7. Modo de muniendis arcibus tantum loquar. Et quoniam hae construuntur aut ad constr uentis tutelam, aut ad totam regionem defendendam; nulla dubitatio est, quin hae postremo loco dictae prioribus digniores existant: quia his expugnatis tota regio subiugatur, illis autem vna tantum ciuitas occupatur, et haec imperiorum propugnacula nuncupantur, talisque fuit Cremona a Romanis contra Gallos, qui vltra Padum incolebant, aedificata, propugnaculum aduersus Gallos trans Padum agentes, et si qua alia vis per alpes rueret. Tac. l. 19. Ideo Dantes, rerum militarium intelligentissimus poeta Pescheriam arcem pulchram, forteque instrumentum nuncupauit, quo Brixienses, et Bergomates propellerentur. c. 20 de Infer. Sic Philippus Persei pater Corinthum Graeciae compedes appellabat. Plut. in Arat. Et Sutrium claustra Hetruriae dictum fuit: quae vrbs socia Romanis velut claustra Hetruriae erat. Liu. lib. 9. Sic Ncpete. lib. 6. Sicuti nostris temporibus dici potest Caieta, claustra esse regni Neapolitani. Et Caletum Anglis scala fuit, qua in Galliam descendebant. Quarum praecipuarum arcium maxima ratio habenda est, summaque laude dignus habebitur ille, qui situbus singulis exploratis, ita arces locabit, vt totam regionem possit vnica arte defendere. Verum quia hic articulus muniendae regionis, siue ciuitatis inter homines sublimi ingenio praeditos sine disputatione praeteritus non fuit, videndum est, quid ea de re Plato senserit: qui de custodia regionis ita scripsit. Vniuscuiusque diligentia, et opera ea potissima sit, vt, quoad fieri potest, ab hostium impetu regio defendatur, hostisque vallis, turribus, muris, procul arceatur: additque ciuitatem circularem loco editissimo, vt fortior sit, aedificandam esse. lib. 6. deleg. Sequitur, de moenibus loquens, videturque sibi contradicere, Spartanorum morem collaudans, qui muros contemnebant. Verum omnia sano iudicio accipienda sunt, quia Plato (vt opinor) maluit, quae hominibus fugienda sint, cum intra moenia clausi se defendunt, docere, quam ipsa moenia contemnere: non secus ac si quis aegroto vinum bibendum concedere, timens, pericula ex vini vsu proficiscentia detestaretur, vinumque ipsum videretur abominari; tamen modicum eius vsum permitteret: Sic Plato, vbi muris homines pigros, et ob securitatem incuriososfieri, disseruit, tandem subiungit. Nihilominus, si muris homines defendendi videntur, hoc pacto fiat: domuumque quandam continuationem praescribit, vnde ex seipsis quasi moenia constituantur. Praeter hanc responsionem, quae fit Platoni, quam veram esse, puto, obseruandum est, quod dum regionem ipse moenibus, vallis, turribus, permunit, ciuitatemque in monte collocat, ex hoc arces approbare videtur, etsi muros ex ciuitate sustulit, quos nihilominus neque sustulisse penitus dicendus est, quia satis eius tutelae prouiderat aedium continuatione. Verum audiatur Aristoteles, qui de moenibus, caeterisque ad hanc rem pertinentibus haec habet: lib. 7. politic. c. 11. Muros, inquit, vrbibus qui negant ciuitates eas habere debere, quae se virtutem colere profitentur, eiusque possessionem sibi vendicant, ac mordicus retinent: nae illi valde antique hac de re existimant, idque cum videant, re, et factis eas refelli, quae se ita gloriose venditabant. Et vero aduersus similes, neque admodum numero praestantes, in murorum praesidio, ac munimento salutem collocare, non est honestum. Sed quando euenit, et fieri potest, vt qui adoriuntur, et impetum faciunt, virtute humana, eaque, quae in ciuibus numero paucis inest, sint superiores ac potentiores (si salutis ratio habenda est, et non vltro accipienda detrimenta, et perferendae contumeliae) vt quaeque munitio stabilissima, et tutissima est; ita habenda est ad bellum accommodatissima: praesertim cum hodie reperta sint telorum, et tormentorum, et machinarum genera ad vrbium oppugnationes exquisitissima, et perfectissima. Haec Aristoteles. Sed quid nostro diceret seculo, quo tormenta, et machinae illorum temporum comparatae nostris, pueriles esse videretur? Et reuera in Graecia omnis ars expugnationum, atque munitionum inusitata erat: proinde scribit Plato, armamentarium, portum, et moenia Athenarum opus fuisse partim Themistoclis, partim Periclis: et Pausanias testatur, arcem muris cinctam fuisse a Cimone Miltiadis filio. Verum quid Arist. subiungat, dispiciamus: perbelle enim nostro haec argumento accommodantur; Simile est, inquit, vrbes muris non esse cingendas, censere, atque si quis regionem quaerat incursionibus hostium expositam, atque opportunam, et loca montosa circumcidat: itemque domiciliis priuatis parietes non circumdet, tanquam habitatores propterea ignaui sint futuri. Si igitur haec ita se habent, non tantum muris cingendae sunt vrbes, sed etiam curandum, vt ita concinnentur, vt affabre exstructae esse videantur, et quam munitissimae sint non tantum aduersus ea belli instrumenta, quae modo sunt in vsu, sed etiam in posterum inuenientur. Quemadmodum enim (pergit philosophus) iis, qui adoriuntur, et inuadunt, curae est excogitare, quibus modis omnia, aut aliqua habeant superiora, ita et iis qui sibi cauent, alia iam inuenta sunt, alia ipsi quaerere, et acerrimo studio inuestigare debent: nam ab initio ne conantur quidem in eos impetum facere, qui praemuniti, ac praeparati sunt. Ex quibus verbis Aristot. pene diuina mens praecognoscere videtur, fore, vt temporis processu machinae bellicae fortiores fierent, atque idcirco consulere, vt pari studio, atque mensura defendentia instrumenta inueniantur. Igitur nullus dubitationis locus relinqui videtur, quin aliqua loca communire necessarium sit: nam quia munimentis huiusmodi nihil aliud quaeritur, quam vt hostis conditio fiat deterior; hinc omnia inuenta ad hostem offendendum profluxere. Inter caetera cum illud valde noxium sit, quo aggredientem hostem a lateribus vexamus, affligimusque, Cas. lib. 7. hinc turres, et propugnacula, et quaecunque hoc incommodum gignerent, instituta sunt, vt fuerunt muri Hierosolymae: qui duos colles immensum editos claudebant, per artem obliqui, aut introrsum sinuati, vt latera oppugnantium ad ictus patescerent. Tac. lib. 21. Quae muniendi forma sicuti, quia nulla necessitas fuerat, qua tolleretur, sublata non fuit; sic muri altitudo imminuta est, quia modo difficultatem hosti nullam, imo plurimam auget expugnandi facilitatem: siquidem muris non arietibus, sed dissimilibus tormentorum ictibus concussis, ac dirutis, quanto maior est materia, tanto facilior fit, quem ruinae praebent, ascensus: vnde si moeniorum altitudo fossas non excedat, tunc quia a tormentis percuti nequeunt, ascensum difficiliorem reddunt: quapropter turres illae Hierosolymae altitudinis sexaginta, et centum viginti pedum perniciosae modo essent. ibid. Huius artis, quae moenia, et valla, similiaque construere docet, Romani prae caeteris gentibus gnari adeo extitere, itemque modos, et astus oppugnationum calluerunt adeo, vt quisquis hanc potissimam fuisse causam, cur orbem terrarum vicerint, asseuerauerit, haud procul vero aberraret, cum barbari diuersa ratione semper ignari eiusdem artis fuerint. Ideo cum Tacitus, Parthos ad Gorneam castellum, fitu, praesidioque munitissimum expugnandum venisse describit, subdit, Nil tam ignarum barbaris, quam machinamenta, et astus oppugnationum, at nobis ea pars militiae maxime gnara est. lib. 13. Quocirca tradit Caesar, Suessones sese ei dedidisse propter ingentes belli apparatus, quos ab illo instrui viderant, nunquam antea a Gallis auditos, nedum perspectos. lib. 2. de bello Gall. Et Liuius Boios appellat, rudem in expugnandis ciuitatibus gentem. Liu. lib. 21. Cum itaque antiqui hoc modo de arcium munitionibus locuti fuerint, discutiendum superest, quibus argumentis quidam persuadere conentur, multo eas perniciosiores, quam vtiles esse. Ad quae si quis mihi replicaret, autorem discursuum de arcibus natura munitis, non de iis, quae arte exstruuntur, loqui, ideoque censere, nunquam Romanos consueuisse has extruere, dico, vt hoc argumentum melius explicetur, aliter solitos fuisse Romanos in Italia, extra Italiae fines aliter bella tractare; quia cum magis expediret illis reip. surgentis principiis Italos in societatem admittere potius, quam dominatu premere, arcium exstructiones superuacaneae erant, quibus visi fuissent velle Italiae principatum sibi vendicare, non sociorum iura seruare. Neque quisquam melius, quam ipse auctor hoc probat, cum de modis propagandi imperii dissertans, ostendit, Romanos his artibus vsos fuisse: Verum quoties extra Italiam bella gesserunt, aeque ac nos munitionibus, arcibusque vsi sunt: nam praeterquam quod id moris eorum fuit vt imperii Romani limites ponerent, qui nihil aliud, quam arces erant, vtebantur etiam castellis; quam vocem ab ipsis Romanis deriuatam habemus, qui minorib. castris hoc nomen apposuerunt. Quod si quis hoc negaret, allegans, castella illa, alius generis fuisse, videretur is negare Romanos habuisse belli tormenta, quod eiusdem non essent formae, vt nostra sunt. Nihilominus inter legendum, praesertim apud Caesarem, reperiemus, castella, instar nostrarum arcium fuisse. Caesar profecto occupato itinere ad Dyrrachium finem properandi facit, castra ad flumen Apsum ponit in finibus Apolloniatium, vt vigiliis, castellisque benemeritae ciuitates tutae essent. Caes. lib. 3. de bello ciuil. Tacitus agricolam laudans, nullum fuisse, inquit, ab eo positum castellum aut vi hostium expugnatum, aut pactione, ac fuga desertum: et ibidem Galgacus Britannus, suos ad Romanos expellendos adhortans; Nequicquam vltra formidinis, vacua castella, senum coloniae, inter male parentes, et iniuste imper antes aegra municipia, et discordantia. Quem locum allegaui, vt videatur, Romanos, praeter colonias, etiam castella habuisse. In vita I. Agric. Verum quod omnes populi, et Romani ipsis arcibus vterentur, quid clarius potest attestari, quam Capitolina arx? Carthaginenses Byrsam habuerunt: Thebarum arx Cadmaea dicta est. Plut. in Pelop. Argi Larissa vocabatur, Liu. lib. 32. imo duae ibi fuerunt. lib. 44. Megaris cognominabatur Missaea. Neque Messenii arce caruerunt, quam Theomatam dixerunt: et Athenienses, praeter Pyrrhaeum, quod armamentarium forte, ac validissimum erat, arcem nomine Munichiam habuerunt. Corinthus, et Graeci Italiae, vt Tarentini, et Graeci Siciliae, vt Syracusani, omnes arcem habuere. Neque vero ad hanc rem populi sine ratione consenserunt. Etenim cum pluribus de causis necessariae sunt arces, tum praecipue, vt inquit Arist. quia nemo illos aggreditur, quos bene instructos esse, cognoscit, vnde hoslibus alioquin aggressuris, animus diminuitur: deinde quia paucis tein arce defendis, quem extra arcem aegre multi defenderent: quod a Caesare praetermissum non fuit, quo minore numero militum munitiones defendi possent. lib. 7. de bello Gall. Tertio necessariae arces sunt, quia imminentibus periculis ad eas confugitur; vt Hirtius dixit de Pharnace, qui viuus in potestatem Romanorum peruenisset, nisi in suorum expugnatione castrorum commoditatem fugae nactus esset. lib. de bello Alex. Quarto, vt hostis delassetur, quod inquit Appianus de Scipione, qui vigilia, longoque labore fessus, tandem coactus fuit quinquaginta millibus Carthaginensium, qui ad arcem confugerant, vitam largiri. Appian. de bello Pun. ad fin. Quinto, vt temporis commoditate, atque, vt dicitur, beneficio vti possis, quod quia multa secum ferre commoda consueuit, ad vitam te aliquando restituere valet, vt accidit Romanis, quibus insperato, cum de deditione cum Gallis paciscerentur, superuenit Camillus. Liu. lib. 5. Sexto, ad meliores, et minus aegras ab hoste conditiones impetrandas, cuius rei apud antiquos, et nostrates innumerabilia sunt exempla. Veruntamen qui arcibus aduersantur hallucinari videntur, dum eas inutiles iudicant, propterea quod nullam arcem processu temporis, quoties hostis multis eam viribus aggreditur, restituram putant; non animaduertentes, arces non ideo, quod inexpugnabiles sint, vtiles esse, sed quia hosti, quoad fieri potest, repugnant, et moram iniiciunt. At, quae ab aduersariis opponuntur, videamus: credunt enim, arces principibus arrogantiam aduersus subditos adiungere, ideoque, ne exstruantur, consulunt, ne imperii heredes, dum arcibus nimium fidunt, flagitiose viuant; quod ditionis amittendae causam illis praestet. Ad quae respondeo: si princeps eius naturae sit, multo inhumaniorem, minusque pudentem fore, si instructum exercitum, quam si munitam arcem habeat. Adeo vt si propter huiusmodi charitatem suadet, vt exercitus alantur, arcesque tollantur, nihil agat. Si vero dicit; arces infructuosas esse, quia propter ministrorum culpam intercipiuntur, vt Mediolanensis arx ob solennem Bernardini de Curte perfidiam olim amissa est: respondeo, cum aliquis ex tuis ministris teprodere omnino vult, nullum remedium esse. Verum a quibus principes inclementius tractati sunt, quam a ducibus, exercitibusque suis? Quis Galbam imperio priuauit, nisi ope ipsius Galbae militum Otho? quis Othonem, nisi Caesarum exercitus in Germania, qui Vitellium sibi ducem cooptauerant? quis Vitellium imperio, vitaque spoliauit, nisi exercitus, quos ipsimet Imperatores in oriente habebant, quorum seprincipem fecerat Vespasianus? ex quibus liber infarciri possit multo maiore copia, quam arcium exemplis. Sed autor omnino suas rationes magnorum ducum autoritate fulciendi cupidus, ita subdit: Guido Vbaldus Vrbinatium regulus Federici filius, qui suorum temporum praeclarissimus dux fuit, cum a Caesare Borgia Alcxandri VI. Pontificis filio ex ditione sua, ad quam orta quadam occasione postmodum reuersus est, expelleretur; omnes arces, quae in sua prouincia exstructae erant, demoliendas curauit, quod eas perniciosas putaret: nam propter subditos, a quibus diligebatur, carere arcibus malebat, propter inimicos autem videbat, non satis eas esse, quia ipsas defendere non poterat nisi campestris exercitus ope, qui easdem tueretur: ideo sese ad illas diruendas conuertit. Vellem, vt alibi dixi, vt hic autor testimonia aliquanto cautius allegaret: nam primo verum non est, omnes ab illo duce arces dirutas fuisse, cum Sancti Leonis, et Maioli arces intactas reliquerit. Alterum est, quod arces demolitus fuit, non cum in suum statum rediit, sed cum post Vrsinorum cum Valentino concordiam coactus fuit iterum de suo Ducatu decedere; hostem enim illis commoditatibus priuare voluit: sibi vero, si aliquando, vt domum reuerti posset, Deus concessisset, minores difficultates relinquere. Ad cuius veritatis confirmationem eadem Guicciardini verba hic apponere mihi visum est: haec autem sunt. Dux Vrbini etsi a populo, qui pro eius salute velle se mortem contemnere, pollicebatur, ne discederet, rogaretur; tamen arma hostilia magis timens, quam populari aurae, vocibusque fidens, Venetias reuersus, hostium impetum declinauit, dirutis prius omnibus imperii sui, exceptis Sancti Leonis, et Maioli, arcibus. Ad aliud ab ipso adductum exemplum transeamus, eademque verba referamus, ne ipsius sententiam captare velle videamur. Papa Iulius, inquit, expulsis Bononiensi ciuitate Bentiuolis, in illa ciuitate arcem exstruxit, deinde per gubernatorem suum tyrannice tractari populum illum iussit, adeo vt idem populus rebellauerit, arcemque illico amisit, quae nihil ipsi profuit, imo valde nocuit; at si iuste gubernationem illam tractauisset, arx aliquatenus adiumento illi fuisset. Nolim ego contra quemquam absque necessitate inuehi: dico tamen Pontificem Iulium hominem fuisse, et humano more peccatorum onere grauatum: sed quanta pietate, virtute, iustitia, e dominatu Bononiae Bentiuolos eiecerit, et quantum inde gloriae, vtilitatis, ornamenti Bononiensibus accesserit, cum grauissimo tyrannidis iugo liberati essent, praeterquam quod ex se ipso id satis innotuit, legantur verba, quae illius regiminis Prior coram Pontifice, dum Bononia discederet, professus est. Guice. lib. 9. Cognoscere se felicem statum, in quo ciues collocati essent, et quantum expulsis tyrannis diuitiarum, et ciuitatis splendor amplificatus foret, cumque antea alieno arbitrio vitam, et patrimonia obstricta haberent, modo ab omni parte tutos, gubernationis, et redituum participes patria sua perfrui; neque reperiri illorum quemquam, qui priuatim ab ipso honores, ac beneficia non accipiat; aspicere se in ciuitate sua Cardinalitiam dignitatem renouatam; videre in ciuibus suis plerosque Ecclesiasticos gradus, aulaeque Romanae munera praecipua: ob quae innumera, ac singularia beneficia decreuisse, omnes opes suas, honorem, salutemque vxorum, ac filiorum prius vitam amittere, quam Sedis Apostolicae tutelam, et animorum suorum erga ipsum studium. atque obseruantiam posthabere: Iret felix, et hilaris, neque rerum Bononiensium minimam susciperet molestiam, quia prius fluuium sanguine Bononiensium repletum fore, intellecturus esset, quam vt ea ciuitas aliud inuocaret nomen, vel alterius iussa, quam Iulii Pontificis, vnquam exciperet. Si huic Priori fides aliqua adhibenda est, qui non perplexe, sed particulatim beneficia a Papa Iulio accepta commemorat; hoc certe non erat, vt inquit ille, populum prodere, tyranniceque tractare: ipseque Guicciardinus in sua proferenda sententia liberrimus scriptor, qui Prioris dicta recenset, posthaec ore suo narrans, quo pacto Bononienses aeream statuam, quam in honorem Iulii erexerant, fregerint, nullam Pontifici, eiusve ministris causam attribuit: sed hoc, inquit, accidisse, vel quia (et haec fere autoris verba sunt) Bentiuolorum satellites autores essent, vel quia populus belli damnis atque aerumnis afflictus, vt est natura parum gratus, rerumque nouarum cupidus, nomen, ac memoriam illius odio haberet, qui liberandae, bonisque plurimis accumulandae ipsorum patriae causa extiterat. Igitur arx neque ob malam Iulii administrationem, neque ipsiusmet arcis gratia amissa est: quae (vt idem ostendit autor) male munita erat; quippe pauci inerant pedites, minimus commeatus, minima munitio: quod similiter cuiuis accideret exercitui, quoties inermis esset, sine commeatibus, sine idoneo duce: verum eiusmodi iactura Pontificiis ministris imputari poterat, non Pontifici, quod arcem aedificauerit: Nam experientia ostendit, vtiles esse arces non ad opprimendos populos, quod ipse non fecit, sed ne iisdem populis liceat improbis esse. Cum iis enim sepe necessarium est, vt princeps eas partes impleat, quas cum aegrotis medicus: quibus etiam inuitis medicinae, et remedia caetera paranda, et imperanda sunt. Sed progrediamur vlterius. Nicolaus Castellanus (inquit aduersarius auctor) Vitelliorum pater in patriam suam ab exilio redux illico binas arces, quas Sixtus IV. aedificauerat, demolitus est; nimirum existimauit, non arces, sed populi beneuolentiam in eo dominatu sibi salubrem fore. Interrogo ipse hominem hunc: quid Vitellio efficiendum erat, nisi vt arces dirueret, cum iis dirutis, suarum cupiditatum omnium frenum, atque obstaculum remouendum esset? siquidem suo vsui eas reseruare minime poterat: manifestam enim visus fuisset velle tyrrannidem occupare, et moris est eorum, qui patriam subigere cogitant, ab initio populum adulari, ac tyrannidem ante omnia dissimulare. Quae Platonis sententia est: nam talis homo (inquit Plat. lib. 5. de repub.) omnes libenter salutat, cunctis obuiis blanditur, nomen tyranni recusat, multa pollicetur, publico, priuatoque aere obstrictos liberat, populo, et amicis agros diuidit, denique erga omnes mansuetum, comemque se fingit. Igitur Vitellius, quod erat ei necesse, profecit, neque miror, quod non secus egerit. Sed viterius disseramus: aduersarius enim autor ad coelum alterum effert exemplum, inquiens. Id vero recentissimum, et euiden tissimum exemplum estad demonstrandum, inutilem esse arcium structuram, ruinam earundem vtilem, quod Genuae paucis ab hinc annis accidit. Nouimus enim, postquam ea vrbs anno salutis 1507. a Ludouico Galliarum rege defecisset. isque cum magno exercitu ad eam recuperandam in Italiam venisset: recuperata vrbe, regem condidisse ingentis molis arcem, quantam nullam eo tempore fuisse, constat. Nam et loci natura, et arte inexpugnabilis videbatur: Godefae promontorio fuper mare eminenti insidebat, vt illinc vniuerfus portus, et magna etiam vrbis pars telis feriri posset. Nihilominus tamen cum deinde anno 1512. Galli omnes Italia pellerentur, Genua quoque arcem nihil formidans, ad Octauianum Fregosium defecit, qui illam obsidione cingens, sexdecim mensium spatio fame coactam ad deditionem compulit. Postquam eam Fregosius occupasset, omnium consiliis, qui suadebant, vt illam, tanquam refugium quoddam conseruaret, contemptis, funditus diruendam curauit, existimauitque populi beneuolentiam, virtutemque suam melius fore fundamentum imperii eius, quo etiamnum potitur, quam vllas arces, aut propugnacula. Neque vero spesua frustratus est: nam cum ante Genuenses mille peditibus adiuti, saepe ad alios, atque alios princip s defecerint, a Fregosio vt rebellarent, ne a decem millibus cogi potuerunt. Quamobrem manifeste licet hinc cernere, arcis illius destructionem Fregosio nil nocuifse; structuram Galliae regem defendere nequiuisse: Ex quo sequitur; sumptuosam illius arcis structuram regi fuisse magna cum infamia amissam, et a Fregosio eandem singulari virtute occupatam, demolitamque. Quid aliud huic tam arduo, ac memorabili exemplo respondebimus; nisi quod si discursator hic tandiu vixisset (ni tnn hoc suis temporibus accidit) profecto cognouisset, quantum Fregosius arcem diruendo aberrauerit. Etenim dum caeteri principes in arcib. degentes maiori cum dignitate, atque vtilitate cum hostib. paciscuntur, ipse, quia arcium praesidio carebat, in potestatem Marchionis Pescariae se constituere coactus est, apud quem paucis post mensib. obiit. Guice. lib 14. anno 1522. Verum ex contingentib. reb. facta iudicanda non sunt, dicamusque, male Fregosium egisse, dum arcem demolitus est ob alteram ex duab. rationibus, imo ex vtraque: vel quia putabat propter virtutem, ac probitatem suam, et propter amorem, quo a Genuensib. diligebatur, se vinci non posse, vel quia neque sciuit, neque potuit iustum timorem illum vincere, ne si arcem conseruaret, patriae tyrannus haberetur. Vterque autem error etsi ab honestis causis originem trahit, tnn aeque nocet; cum pateat, populi beneuolentiam nunquam eiusmodi esse, quin timoris societate indigeat, alioquin in periculis te deseret: queadmodum Fregosius a Genuensi derelictus est, de quo Guicciar. postquam dixisset, eum in summo apud populum amore vixisse, ita prosequitur. Populus in factiones diuisus etiamsi circumquaque ab exercitu potente, variisque linguis permixto obsideretur, rerum progressum otiose spectabat iisdem oculis, quibus alii eius miserias olim contemplabantur. Et magnanimos viros quo virtute sunt excellentiores, eo propter communem vtilitatem inuicto ad contemnendam famam animo esse debere, alibi disseruimus. lib. 3. dis. 3. Vtilitas igitur, quae ex arcis demolitione ad Octauianum Fregosium deriuauit, praeter sua ipsius mala, ea fuit, vt patriam suam cerneret praedae hostium expositam: cuius depraedatio, teste Guicciardino, inaestimabilis fuit argenti, gemmarum, pecuniarum, ditissimaeque supellectilis, cum ea ciuitas ob mercium frequentiam infinitis diuitiis accumulata sit. Deinde memoratus autor disputationem de arcibus instituit, quas respublicae construunt, non in patria ipsa, sed in prouinciis, quas acquirunt. Et exemplo Florentinorum sententiam suam firmat, qui arcem Pisis exstructam a Pisanis ipsis occupatam cito amiserunt, quae postea cum in potestatem Gallorum venisset, Florentinis in recuperanda Pisana ciuitate difficultates auxit. Ad quae respondendum puto: si Petrus Medices, qui arcibus moderabatur, voluit Pisanam, et Liburnensem arces regi Galliae concedere, quod primum concedenti nocuit, me nescire, quam culpam arcibus ipsis attribuere debeamus. Tandem ad finem disputationis fortius reseruans argumentum, Sufficere, inquit, nobis populi Romani autoritatem, qui si vellet vrbes aliquas per vim compescere, atque frenare, nil noui in illis exstruebat, sed et moenia illarum, et caetera propugnacula diruebat. Hoc autem superius ostendebamus, falsum esse. Et postquam respondit tacitae obiectioni exempli Tarentinae ciuitatis antiquitus, et nuper Brixiae; sequitur, concludens; Quod ad aedificandas arces hostibus repellendis pertinet, necessarias eas esse iis populis, et regnis, quae iustos alunt exercitus; iis vero, qui exercitibus carent, inutiles esse: quia exercitus sine arcibus possunt se defendere, at arces sine ope exercituum nunquam se tuebuntur. Hoc simile est, cum alibi dixit: bonos exercitus pecuniae non indigere, imo propter eam maioribus periculis subiacere. Cui rei superius responsum est, cum ostendimus, Romanos arcium extruendarum peritissimos, arcibusque vsos fuisse. Verum quia veritas ex se ipsa elucescit, si ipse autor alibi nos docet, bonum ducem naturae locorum, situumque gnarum esse debere, lib. 3. c. 3. quid hoc aliud denotat, nisi vt loca munitioni apta quaerat, cognoscat, disponat? Verba autem, quae ab ipso adducuntur, P. Decii tribuni militum, quid sonant aliud, quam arcium laudes? cum praesertim illarum vtilitas distincte recenseatur. Vides tu, Aule Corneli, cacumen illud supra hostem: arx est illa spei, salutisque nostrae: si eam (quoniam caeci reliquere Samnites) impigre capimus. Liu. lib. 6. Bonus ille miles non appellauisset arcem illam spei, ac salutis, nisi imperiis retinen dis illud officium retinerent arces, quod in nauibus anchorae. Quod si ille tandem permittit, vt principes in limitibus imperiorum suorum aliquam arcem habeant; nonne animaduertit, Pisas Florentinis aeque in finibus esse, atque Euphrates, et Rhenus Romanis? nonne videt pariter, arcium multitudinem in Italia non aliunde procedere, quam quia multa sunt imperia, corumque fines, vt multi sunt Italiae principes? quin etiam addo ego, tot arcium structuras Italiae perutiles esse; quia nulla gens vtcunque militaris, et numerosa sic modo posset illam regionem facile percurrere, ac deuastare, sicuti priscis temporibus propter arcium defectum licuit Gottis, caeterisque gentibus, quae diuersis seculis clades cladibus accumulantes, nobilissimam omnium prouinciam inundauerunt. Et quoties animo reuoluo, Augustum caesis in Germania, Dion lib. 56. tribus Quinctilii Vari legionibus, tanto terrore perterritum, vt excubias per vrbem induxerit, ne quis tumultus existeret, et praesidibus prouinciarum prorogauerit imperium, vt et a peritis, et ab assuetis socii continerentur: vouerit et magnos ludos Ioui Opt. Max. si remp. in meliorem statum vertisset; quod factum Cimbrico, Marsicoque bello erat: adcoque consternatum animo fuisse, vt per continuos menses barba, capilloque submisso, caput interdum foribus illideret, vociferans, Quinctili Vare legiones redde: diem que cladis quotannis moestum habuerit, ac lugubrem; hinc equidem in eam adducor sententiam, vt existimem, nullam aliam ob causam haec egisse, nisi quia, vt belli peritissimus, cognoscebat optime, ruptis limitibus illis posse Germanos absque vllo arcium im pedimento Romam recta venire. Quandoquidem nunquam ego opinabor, vllum exercitum, licet potentissimum, hostium imperium inuasurum, et excursurum esse, nullo habito respectu ad ciuitates, vel arces, quae post se relinquuntur; quemadmodum ipse, nullo allegato exemplo, in antiquis historiis asserit se legisse. Igitur arces (vt mea fert sententia) perutiles sunt, nihil refragantibus rationibus, et exemplis in contrarium adductis. Quam communem hominum opinionem cum innumerae rationes fulciant, et Melitensis insula, quam multa ex parte propugnaculum Italiae vocandam esse, puto, nostris temporibus abunde comprobauerit, praesenti dissertationi finem imponam.

PRopter ciuilia inter Vitellium, et Vespasianum bella, rebus Romanis, quia Dacia et Germania defecerant, in summo discrimine constitutis, inquit autor, adfuit, vt saepe aliâs fortuna Populi Romani. Tac. l. 19. Qui locus singularis non est, etenim alibi fortunam pro Vespasiano pugnauisse dixit: Quae Flauianis ducibus non minus saepe, quam ratio adfuit. ibid. Vnde mihi in mentem venit discursus illius, quem autor quidam de fortuna conscripsit, quaerens; vtrum Romani fortuna, an virtute imperium propugnauerint. Quod si fortunam, gentilium Romanorum instar, intelligeremus; insanum meo quidem iudicio esset iudicare, virtute magis, quam fortuna Romanos creuisse; hoc enim pacto Diis ipsis potentiores fuissent. Quod si apud nos Christicolas aliud fortuna non est, quam secunda rerum causa Dei voluntate commota, optimum erit, vt quaecunque nobis feliciter accidunt, diuinae magis voluntati, ac bonitati, quam nostrae virtuti attribuamus: Quod autor quidam sustineri non posse dicit, hoc est, fortunam potiorem esse virtute, et nihilominus alibi discursum ab hoc penitus diuersum instituit, vbi Liuii verba illa miratur: adeo occaecat animes fortuna, vbi vim suam ingruentem resrenari non vult. Liu. lib. 5. Igitur contra illuminat mortalium animos, quoties vult, vt bonis euentis fruantur; quae in eo discursu optime probat. Idem Liuius bellum inter Romanos, et Aequos gestum describens, vbi, quo statu res Romanae essent, ostendit, hoc est, pcstilentiae morbo mortuum alterum Consulem, Collegam eius exigua in spe trahere animam, affectos plerosque principum, patrum maiorem partem, militarem fere aetatem omnem, vt non modo ad expeditiones, quas in tanto tumultu res poscebat, sed vix ad quietas stationes viribus sufficerent, subdit; deserta omnia, sine capite, sine viribus Dij praesides, ac fortuna vrbis tutata est. lib. 3. Sed locus ille nullam admittit repugnantiam, quo loco ostendens idem autor, neque Aemilium, neque Perseum confligendi animum habuisse, subdit; fortunam, quae plus humanis consiliis pollet, certamen contraxisse. lib. 44. Et Caesar Romanorum nobilissimus, idemque sum mus scriptor, maximusque dux, qui innumeris bellis interfuit, praefuitque, haud raro in suis commentariis fortunae meminit: multum cum in omnibus rebus, tum in re militari fortuna potest. lib. 6. de bello Gall. Sic indifficili Eburonum expugnatione, quantum in bello fortuna possit, et quantos afferat casus, cognosci potuit, ibid. et alibi saepe: l. 3. de bell ciu. sed ante omnia non militum, non suae virtuti, sed fortunae de cunctis prosperitatibus, quae sibi in Italia, in Hispaniis, in maritimis contra hostium classes expeditionibus gratias agendas esse, praecipit, l. 3. be bell. ciu. neque haec abs re: cum admiranda sibimetipsi contigerint: nam cum semel in mari in summo versaretur periculo, omnia momento mutata sunt, et qui sibi timuerat, tranquillo portu potitus est; qui vero terrorem aliis incusserat, de sua salute ambigere cepit. ibid. Quamobrem mirandum non est, si Apollonia Brundisium traiecturus, nautam, qui incognitum illum vehebat, animo consternatum, bono iussit animo esse: quod veheret, non virtutem dixit, vel autoritatem, sed fortunam Caesaris. Plus. in Cas. Graeci in omnibus, quae dixerunt, aut fecerunt, admirabili dexteritate vsi sunt, vtpote qui altissima sapientia referta pectora habebant: hi in quodam Aeginae templo fortunae statuam, cui Cupido assisteret, collocauerunt: quod ideo factum est, inquit Pausanias, vt ostenderent, homines in rebus amatoriis fortuna magis, quam pulchritudine proficere: et subdit, recte dixisse Pindarum, fortunam alteram esse Parcarum, quae sororibus potentia anteiret. lib. 7. Achai ca. Neque illa stolida penitus Thebanorum fuit inuentio, qui in manu sortunae, tanquam matris, aut nutricis, Plutum collocauerunt. l. 9. poetic. Adeo vt ipse quoque non dubitem, quin gentiles Romani fortuna magis, quam virtute, imperium acquisiuerint. Modo si rem propius perpenderimus; qua ratione dixere gentiles, fortunam in bello maxime dominari, cadom censendum est, sapientissimos Hebraeos, verum Deum cognoscentes, saepenumero Deum exercituum ideo cognominauisse, quod in exercitibus praecipue, et in bello fortunae, quae ministra Dei est, potentia oculis conspiciatur. Proinde Dauid pulcherrimis ad hanc rem sententiis Deo, non virtutisuae, vt Caesar fortunae, omnia fausta refert accepta, Non saluatur rex per mult am virtutem, et gigas non saluabitur in multitudine virtutis suae. Fallax equus ad salutem: in abundantia autem virtutis suae non saluabitur. Psal. 32. Et alibi, Non enim in arcu meo sperabo, et gladius meus non saluabit me. Psal. 43. Rursus alibi de Deo, Qui docet manus meas ad praelium, et posuisti, vt arcum aereum, brachia mea. Ad summam, Deum subiugauisse illi hostes eius, profitetur. Psal. 17. Vtque I. Caesar suae fortunae fidens maritimas tempestates negligit, sic ipse et rex, et non minus, quam Caesar, bellator altius ascendens, in quit, In Deo meo transgrediar murum. Psal. 17. Nam rabiem maris euadere, naturale opus esse potest, sed muros transgredi citra maximum miraculum nemo potest: quodque signum est indubitatae, certissimaeque fiduciae, quam in fortunae autorem habebat, adiunxit, Si exurgat aduersus me praelium, in hoc ego sperabo: quasi dicat; bella non tantum non extimescam, sed gloriae, ac beneficio mihi ducam. Quid igitur infero? Nihil profecto aliud, nisi, cum Christi fideles nullam prae ipso Deo fortunam colant, cunctis mortalib. Deo magis, quam virtuti humanae fidendum esse; saltem ne gentilibus Romanis inferiores simus, qui Deae fortunae magis, quam sibimetipsis sua gesta referebant. Quapropter ex nostra parte quaelibet agentes, et milites, arma, pecuniam conquirentes, item disciplinam seruantes, praesertim vero bonam causam tuentes, firme credamus, quaecunque eueniunt, Dei voluntate, atque nutu euenisse, fixumque sit Camilli illud, tanquam oraculum, Omniaprospere euenisse sequentibus Deos, aduersa, spernentibus. Liu. l. 5.

MAxima quidem Tiberii iniquitas erat illa, quae homines ob saeuitiae timorem viles, atque abiectos reddens, quoties egrederetur e curia, Senatorum adulationes mirabatur: homines illos vocans ad seruitutem paratos. Tac. l. 3. Quidam principes aliquando conquesti sunt, quod sibi veritas ab omnibus occultetur, neque animaduertunt, eiusmodi suos mores esse, vt nemo, quantumuis veritatis proferendae cupidus, non deterreatur. Iulius Agrestis, insignis, ac peritus miles, Vitellium contra Vespasianum de imperio certantem ad virtutem accendere non cessabat, spem victoriae faciens, quia equorum, ac virorum satis adesset: qui, si alius dux foret, inferendo quoque bello satis pollebant: cumque cerneret, Vitellium haud libenter audire, quae Vespasianus feliciter agebat, eum perpulit, vt ad vires hostium speculandas ipse mitteretur: cum autem remeauisset, abnuenti Vitellio, vera esse, quae referret, atque vltro corruptum, arguenti, Quandoquidem, inquit, magno documento opus est; nec alius iam tibi, aut vitae, aut mortis meae vsus, dabo, cui credas: arque ita digressus voluntaria morte dicta firmauit. lib. 19. Xerxes Demaratum interrogauit, an Graeci ausuri essent ipsum expectare, et congredi: Demaratus autem vera respondens ab ipso deridetur, etsi prius veniam petiisset, num vera, an iucunda vellet audire, et rex, vera, respondisset. Herod. l. 7. Ecquis igitur principibus veritatem dicat, quoties dedecus, aut mors timenda est? Non enim semper Achilles adest, qui sideiubeat, se et verbis, et manibus auxiliaturum, quemadmodum Calchanti promisit, ne timeret causam aperire, cur Graecorum exercitus peste moreretur. Homer. in princ. Iliad. Quamobrem hoc casu, vt, quae diximus, confirmentur, tacendum non est, quid etiam sancti et innocentissimi homines efficere consueuerint, quo principes tanto minus, si veritas iis reticetur, admirentur. Achab rex Israel ad bellum iturus erat, cumque quadringentos haberet Proph etas, qui bonum beili exitum annuntiabant; Michaeas, vt sententiam suam diceret, accersitus est, qui regi charus non erat, quod ipsi veritatem dicere solitus esset: sed ne Iosaphat Iudaeorum regi displiceret, eum in consilium adhibere voluit. Nuntius vero vel ex se, vel a rege Michaeam monuerat, dicens, Ecce sermones Prophetarum ore vno regi bona praedicant: sit ergo sermo tuus similis eorum, et loquere bona: cui Michaeas ait: Viuit Dominus, quia quodcunque dixerit mihi Dominus hoc loquar: cumque coram Achab adductus esset, et de belli exitu interrogaretur, respondit, Ascende, et vade prospere, et tradet Dominus in manus regis: cumque iterum, vt vera proferret, rogaretur, et ille moriturum, innueret, ad Iosophat conuersus inquit, Nunquid non dixi tibi, quia non prophetat mihi bonum, sed semper malum. 3. Regum 22. Qua in re considerandum est, Michaeam, sanctum virum, neque ignarum, regem a veritate abhorrere, ironice praedixisse, non quod euenturum erat, sed quod ipse rex cupiebat. Et nihilominus enuntiatae veritatis compensatio fuit, vt percuteretur in maxillam, et in carcerem mitteretur.

ANtonius Primus vocatos ad concionem suos docuit, esse adhuc Vitellio vires, ambiguas, si deliberarent, acres, si desperassent. Tac. lib. 19. Corbulo bellicae rei magister, cum exercitu Tigranocerta perrexit; nec quidquam vrbi detractum, quo promptius obsequium integri retinerent. lib. 14. Et quisquis prior illud pronuntiauit, hosti fugienti argenteum pontem struendum esse, aliud non cogitauit, quam vt ne fugere prohibito necessitas honeste moriendi eidem non imponatur: quae res victoriam certam saepe commutauit in cladem: quare optimum fuit Euribiadis consilium, vt ne Graeci Hellesponti pontem, quo Xerxes in Persiam rediturus erat, dissoluerent, ne pugnandi necessitate Xerxes acrius quam antehac, Graeciam vexaret, et in periculo poneret. Herod. l. 8. Sextus Iul. Frontinus pleraque multorum ducum exempla collegit, quibus docemur, recedentibus hostibus viam denegandam non esse, ne clausi bellum renouent, l. 2. c. 6. de stratagem. et Scipionis Africani dictum prae omnibus memorat, Hosti fugionti viam non modo concedendam, sed etiam sternendam, atque muniendam esse. Verum quia exemplum sine documento perinde est, vt lex sine prooemio, operaeprecium est, vt, quae Liuius narrat de Anxure, qui Terracina dicitur, in medium afferamus. Capto enim municipio illo, plena hostium cuncta erant, et in muris diu caedes pariter fugientium, ac resistentium armatorum, atque inermium fuit: vnde cogebantur victi, quia cedentibus spei nihil erat, pugnam inire, cum pronuntiatum repente, ne quis praeter armatos violaretur, reliquam omnem multit udinem voluntariam exuit armis. Liu. l. 5. Idem Sutrii accidit, vt victi praelium instauraturi essent, nisi iussum fuisset, poni arma, et parci inermi, nec praeter armatos quenquam violari. lib. 6. Et consilium, quod Tutor et Sabinus ceperunt, nereliquiae exercitus Vitellii asfligerentur, alio non respiciebat: Vicit ratio parcendi, ne sublata spe, veniae pertinacia accenderentur. Tac. l. 20. Inter Scipionem et Mandonium commisso praelio pulchrum affert documentum Liuius: nam etsi Romani victores extitissent, tamen ex Romanis, sociisque mille ducenti circiter milites, amplius tribus millibus vulneratis, periere, et minus cruenta victoria fuisset, si patentiore campo, et ad fugam capessendam facili foret pugnatum. lib. 28. Igitur malum consilium est, hosti necessitatem pugnandi imponere; propterea quod, vt non obscuri nominis autor de hoc optime dixit, huiusmodi necessitas tuis iniungenda, hostibus eripienda, et quam longissime ab iis amouenda esset: et alius pari prudentia dixit, Prudentibus principibus, et rebuspublic. satis esse, vt vincant: nam quoties hoc non satis est, saepe succumbunt. Sicut igitur nos alibi ostendimus, populos in continuo pauore detinendos non esse: l. 17. dis. 5. Sic hostes dimicantes ad desperationem adigendi non sunt. Quod aperte significauit Hebraeus Abner, quiante Asael fugiens, oransque illum, vt sibi fugere liceret, cum Asael fugienti instaret, percussit Abner auersa hasta eum in inguine, et transfodit, inquiens, Num vsque ad internecionem tuus mucro desaeuiet? an ignoras, quod periculosa sit desperatio? 2. Reg. c. 2. Ideo Romanorum mos erat in summis praeliorum angustiis ad arma deponenda hostes voce inuitare: vna vox ponere arma iubentium per totam fertur aciem. Liu. lib. 9. Macedones haec non animaduertentes, Romanos ad mare fugientes aliquando persecuti adeo fuere, vt Romani dedecore, ac necessitudine coacti, dum resisterent, Macedonum fere ducentos caeciderint, paremque numerum ceperint, dicente Liuio, nihil aliud, quam vltimam necessitatem, cum recipere se tuto ad naues prohiberentur, animos Romanorum simul desperatione alia salutis, simul indignitate irritauisse. lib. 44. Idcirco prudenter egit praetor L. Aemilius Regillus in obsidione Phocae: Coactus ergo periculo militum praetor, receptui canere iussit, ne obijceret incautos furentibus desperatione, acr rabie. lib. 57.

ROmani cum hostibus pacta conuenta seruare sancte, ac religiosesolebant: proinde Flauius Sabinus Vespasiani frater ad Vitellium misit nuntium, cum mandatis, et questu, quod pacta turbarentur. Tac. l. 19. Neque Vitellius aliter se purgat, quam culpam in militem conferens, cuius nimio ardori imparem esse modestiam suam: neque vero belli ciuilis, aliamve causam audet afferre, etsi tempora corruptissima erant. Haec Romanorum fides, pactorumque obseruantia non modo reip. sed etiam Tiberii temporib. adeo per orbem terrarum inclaruerat, vt Maroboduus regno pulsus, et a multis nationibus ad se vocatus, non aliud subsidium, quam misericordiam Caesaris quaesiuerit: cui cum Tiberius respondisset, tutam ei, honoratamque sedem in Italia fore, si maneret: sin rebus suis aliud conduceret, abiturum side, qua venisset, lib. 2. per duodeviginti annos non excessit Italia, pactis inuiolatis: idemque Catualdae casus, neque aliud perfugium: ille Rauennae seruatus, hic forum Iulium Narbonensis Galliae missus. Neque Claudius in deditione Mithradatis dubitasset; accipere captiuum pacto salutis, an repetere armis, rectius foret, nisi obseruanda esse pacta putauisset: imo postquam eum Romae suscepit, ausus est liberas efferre voces in vulgum, vultu quoque interrito coram populo permanere: nempe tutus erat, pacta non violatum iri. lib. 12. Quisquis promissiones vi factas praestandas non esse, ostendit: is perinde insanit, atque amantes, qui per syluas dum spatiantur, abietes, et fagos cum vident, suas sibi videre amasias videntur: sicautor quidam ad rem suam longinquissimas res violenta interpretatione, trahit: nulla enim historia elarius ostendit, promissam fidem a Romanis seruatam semper esse, quam Sp. Posthumii ab ipso autore citatum exemplum. Quem tamen Posthumium, si quicunque promissa fallere volunt, imitarentur: vel nemo inueniretur, qui ea seruaret, vel virtutis opus foret maius, quam pactorum obseruantia. Quae res, vt patescat lucidius, historiam repetemus. T. Veturius Caluinus, et Sp. Posthumius Romani Coss. cum Samnitibus bellum gerentes intra saltus Caudinos incaute capti sunt, vbi ab hostibus inermes sub iugum missi foedas pacis conditiones acceperunt. Consulibus Romam reuersis, cum de conditionibus pacis referrctur, non fuit disputatum in Senatu, an pacta sint seruanda, necne: sed ad quem spectaret eas ruare, num ad Coss. qui promiserant, an ad populum, cuius iniussu promiserant. Tunc Sp. Posthumius, qui memorabili aliquo, atque illustri facto male ducti exercitus, et male initae pacis ignominiam delere decrcuerat, argumenta protulit validissima, quibus probaret, Populum Romanum inscium per Coss. obligari non potuisse, et sponsionem illam praeter sponsores suos obligare neminem; Idcirco Romani omni obligatione, ac religione soluti per faeciales Consules nudos, ac vinctos ad hostes mitterent, vt contra vilia ipsorum, qui sposponderant, capita saeuiant, et ferrum atque iras acuant, neque interim Romani paci consentiant. Sic faciat, qui promissis standum esse, non putat, issque (nisi fallor) pactorum violatio facile condonabitur. Commouit patres haec virtutis excellentia, et Posthumius in ore erat; cum laudibus ad coelum ferebant: Et quamquam tribuni plebis intercessnssent, quod sacrosanctos viros dedi hostibus violarive posse, negarent: tamen permissum est, vt Faecialibus Romanis traderentur, qui eos Samnitibus dederent. Consideretur, quaeso, antiqua haec virtus; quod si eam imitari non licet, saltem admirationi habeatur: neque ex purissimis hisce veraesolidaeque virtutis sontibus sordida turbidaque vitia deriuentur. Consules Romani sponsionem capite suo exsoluunt, quodque nostri martyres ad coelestem gloriam consequendam egerunt, id propter terrestrem, patriaeque gloriam hi peragunt. Proinde ad portam vrbis Samnitium venere: faeciales vestem detrahi pacis sponsoribus; manus post tergum vinciri, iusserunt: cumque apparitor verecundia maiestatis Postl umium laxe vinciret, Quin tu, inquit, adducis lorum, vt iusta fiat deditio? Sicque Samnitibus traditi sunt, vt erroris publici poenas luerent. lib. 9. Concludit ideo allegatus autor, promissam fidem infringi posse; neque animaduertit, hoc consilium bonum non esse, sed neque omni ex parte tutum, quia nemo principi suspectae fidei fidem praestiturus est. Quocirca testatur Tacitus, damno fuisse Romanis M. Antonii scelus: qui Artauasdem regem Armeniorum, specie amicitiae illectum, dein catenis oneratum, postremo interfecerat: vnde filius eius Artaxias memoria patris Romanis infensus Arsacidarum vi, seque, regnumque tutatus est. lib. 2. Quod reuera fecit Antonius praeter mores Populi Romani, quo nemo fidei suae obseruantior fuit. Cum Amilcar ad petendam pacem ire ad Coss. Romanos minime auderet. timens, ne eodem modo sibi catenae iniicerentur, quo a Carthaginensibus Corn. Asinae Consuli fuerant iniectae; eius collega Hanno, optimus Romanae fidei aestimator, nihil tale timendum ratus, maxima cum fiducia ad colloquium eorum tetendit, apud quos cum de belli fine ageret, et tribunus militum ei dixisset, posse illi merito euenire, quod Cornelio accidisset, vterque Consul tribuno tacere iusso, Lsto te, in quit, metu, Hanno, sides ciuitatis nostrae liberat. Val. Max. l. 9 c. 6. In haec exempla vellem ego, tanquam in speculum intuerentur, principes nostri, et insanientium doctrina omni posthabita, eximiam Reguli fidem meditarentur, qui supplicium subire maluit, quam hosti fidem fallere; quod exemplum ad hoc argumentum affertur a Cicerone, viro non tantum Christi ignaro, sed etiam parco suorum Deorum cultore. Offic. l. pr. Dixit prudens autor quidam, Tribus de causis pollicita seruari non solere; vel quia, cum promissum est, suberat animus promissa non seruandi, et haec est perfidia, vel quia secuta est poenitentia, et haec est leuitas; vel quia seruare non potest; quo casu dico, instar Posthumii, seipsum dedendum esse, et ingenuos in hoc debitores imitandos, qui etsi soluendo non sunt, non tamen latitant, sed potius se coram creditoribus sistentes, vel in carcerem detrudise patiuntur. In Hispania prouerbium quoddam est, quod multorum semen errorum esse posset, pra sertim quia dicteria similia propter amplitudinem imperii in Italiam transferuntur; hoc autem est, Verba officii causa prolata non obligare. Verum principi cum vasallo, aut famulo, vel quouis inferiore homine, quid, rogo, officiosi verbi faciendum est? Quod si officiosa verba inter pares frequentata excusari possunt, quisnam adulationis, aut vanitatis mos est, vt alteri vltro rem offeras, quam largiri minime cogitas? quo pacto quis verborum suorum obliuiscens, aut malignitatis, aut leuitatis, aut impotentiae, saltem vanitatis notam effugiet? Igitur qui praestare non vult, ne polliceatur. Verum is, cui promittitur, etiam atque etiam obseruet, quo pacto ei promittitur. Nam etiamsi nonnulli Leoni X. vitio vertunt, quod Io. Paulo Balionco promissam fidem fefellerit, non potestreuera ex Guicciardini verbis elici, Leonem omnino promisisse. lib. 13. Quod si Ludouicus XI. nuntiari iussit Conuentuali, maxime se indigere capitis, quale ipsius erat caput, deinde eum regii iuris factum capite damnauit, rex fidem ne latum quidem vnguem fefellisse mihi videtur, quia mente et verbis capitis illius desiderium suum expresserat. Cominaus. Inter haec ancipitia responsa pulchrum est, quod Romani dederunt, cum Achaei, et Lacedaemones Romam legatos misissent: et quamquam magnae autoritatis apud Romanos tum gens Achaeorum erat, nouari tamen nihil de Lacedaemoniis placebat. Itaque responsum legat is perplexum fuit, vt et Achaei sibi de Lacedaemone permissum acciperent, et Lacedaemanij non omnia concessa iis, interpretarentur. Liu. l. 38. Qui locus profecto dignissimus est, qui a principibus attente consideretur: nam sicuti falsa nunquam promittenda sunt, sic dum nonnihil occultandum est, ita agere decet, vt nemo te falsitatis accusare possit; Et qui sapit, haec pericula sapienter effugit. Tiberius ad Rheuscoporim Thraciae regem molliter, ac generatim rescripsit, si fraus abesset, posse eum innocentiae fidere. Tac. lib. 2. Postmodum in Moesiam Pomponium Flaccum mittit, vt incautum opprimat: quod si Plancus illum decepit, Tiberius contra promissa nihil agit. Et Demetrius paternum, vt promiserat, consilium Mithridati non detegit, sed ob suam erga Mithridatem beneuolentiam hastae cuspide inscripsitterrae, fuge Mithridates. Plut. in Demetrio. Neque tamen haec scribimus, quo ansam fidei frangendae cuiquam praebitam velimus, sed vt singulos cauere iubeamus ea, quae dicuntur, quaeve promittuntur: etsi hoc peccatum Demetrio parcendum esse videtur, cum quia ob amici salutem commissum est, tum etiam quia promissum hoc inter patrem et filium intercessit. Romani, fidei exactores seuerissimi eiusque obleruantissimi, ciues suos, qui iurauerant, se ad castra Annibalis redituros, mox egressi castris, et statim quasi aliud obliti reuersi, se iureiurando solutos cauillabantur, Annibali remiserunt: quinimo maluerunt in fide seruanda decipi, quam aut reipsa decipere, aut decepisse existimari. Proinde cum superior Africanus onustam multis, et illustrium Carthaginensium viris, nauem in suam potestatem redegisset, inuiolatam dimisit, quia se legatos ad eum missos esse, dicebant; vt Romani Imperatoris potius decepta fides, quam frustra implorata iudicaretur. Val. Max. l. 6 c. 6. Caesar similiter etiamsi Ariouistum fidem fallentem animaduerteret, noluit tamen permitt re, vt sui milites Germanos laederent, ne dici posset, eos a se per fidem in alloquio circumuentos. lib. 1. de bello Gall. Verum quid tam parua reuoluimus, cum maiora dicenda supersint? Sex. Pompeius in sua naui Octauium et M. Antonium susceperat: Mena libertus eius ad aurem accedens, orbis terrarum imperium illi, duobus tantum hostibus necari permissis, obtulit: noluit Pompeius, ne fidenfefellisse diceretur. Dion l. 48. Quam rem minus admiratus sum, cum prima Romanorum incunabula obseruans, comperi, antiquum fuisse, et insitum pectoribus illorum a summa N. Pompilii prouidentia morem, vt fides, ac iur amentum propulso legum, ac poenarum metu ciuit atem regerent. Lin. lib. 1. Aduersus quae, incidi nonnunquam in viros principes quosdam, qui, cum nonnihil tenuiorib. amicis polliciti essent, hi v. fidem exigerent, superbe responderunt, Si fidem fregi, coge me ad eam seruandam; probe scientes, ob virium imbecillitatem non esse illos tanti, vt fidem vi exigere possent: Igitur quoties magnatibus praestatur fides, non integritatis: aut virtutis, sed suspicionis, aut timoris causa ea praestatur. Addo, quisquis alteri fidem promissam negat, falsi eum teneri: mendacium autem seruile peccatum est: igitur princeps fidei suae dubius, in seruilem naturam transformatur. Hinc merito Sapiens: Non decent stultum verba composita, nec principem labium mentiens. Prouerb. 17. Qui alteri promittit, vel propter acceptum beneficium promittit, et tunc, quod promisit, non obseruans, ingratus est, vel promittit, quia praesentia commoda accepit, quae non reponens iniuste agit: vel propter futuram, ac speratam vtilitatem, eoque casu deceptor, ac proditor est, nisi seruandae fidei mentem habeat. Qui promittit, et fallit; alterum enitare non potest; vel quo tempore promisit, suae mentis impotem fuisse; vel fateri, dum non obseruat, improbum se esse. Si quis, cui fide obstrictus es, eo tempore te laeserit, quo fides praestanda est, prius beneficium repende, et fac tuae fidei satis, deinde de vindicanda iniuria, sarciendoque damno cogita. Fides cana dicitur; caue, ne illam commacules: nihil enim magis elucescit, quam duo iuxta se posita contraria: sed qui vestem multis maculis adspersam gerunt, ii parum laborant (vt improbus ille Pratensis aiebat) si altera super tot sordibus macula addatur. Ego in tota vita mea tot Deo iniurias intuli, vt supremo meae mortis articulo perinde puniendus sim, etiamsi alteram iniuriam veteribus addidero. Impia vox: Nesciunt hi, quo pacto Posthumius vnico excellentissimae virtutis actu praeteritas culpas obliterauerit. Verum extremis suppliciis digni sunt, qui se ipsos criminibus polluere minime contenti, alios etiam inficiunt, humanaeque ad vitia procliui naturae modos, et artificia peccandi suppeditant. Id vnum certo, et absque vllo errore scio: multas inter principes rixas, et simultates nostra tempestate compositum iri, nisi quo pacto fides vtrinque constituta sit, ambigeretur: neque ignoro, alios nonnullos, quod alienam fidem secuti sunt, deceptos fuisse.

POtissima ratio, cur Annibal Pyrrhum omnium maximum ducem, secundum Alexandrum arbitraretur, ea est, quod castrametari primus docuerit, et nemo elegantius loca ceperit, praesidia disposuerit, Liu. lib. 35. nempe non ignorabat Annibal, praecipuum militaris artis fundamentum esse, opportuna castris loca seligere: proprium esse milit is decus in castris, illam patriam, illos penates. Tac. lib. 19. Qua in re Romanorum industria eiusmodi fuit, vt corum castra, et stationum situs, ordinem, itinerum, ac viarum interualla Philippus admiraretur, negaueritque, barbarorum ea castra vlli videri posse. Liu. lib. 31. Vegetius inquit, antiquorum castra vrbem fuisse portatilem; cumque sua tempestate iam corum vsus obsoleuisset, testatur, milites, quia, quo refugere non haberent, instar pecorum caesos ab hostibus fuisse, neque prius necibus finem impositum, quam hostium voluntas insequendi desiuisset. lib. 1. c. 21. Liuius in comparatione Alexandri cum Romanis inter potiora considerat, Alexandrum castris locum capere solertius, quam duces illos, nunquam potuisse. lib. 9. Verum vt bellatoribus nostris, quantum praesenti militiae desit, dum in castrametationibus haec antiquorum diligentia omissa est, innotescat; afferamus in medium a P. Aemilio, duce praestantissimo, castrorum elogium quoddam: Maiores, inquit, nostri castra munita portum ad omnes casus exercitus ducebant esse, vnde ad pugnam exirent, quo iactati tempestate, pugnae receptum haberent. Castra portui assimilat: a quo sicuti nauigantes exeunt, ita in eundem, tan quam in asylum, sese recipiunt. Ideo, pergit, cum munimentis ea cepissent, praesidio quoque valido firmabant: quod qui castris exut us, etiamsi pugnando acie vicisset, pro victo habebatur. Quanti momenti castra forent, hinc apparet: castra sunt victorireceptaculum, victo resugium: Quisquis in campo victus est, neque refugium habet, is, vt in quit Vegetius, iam debellatus est: sed quam multi (respondet Aemilius) exercitus, quibus minus prospera pugnae fortuna fuit, intra vallum compulsi tempore suo, interdum momento post, eruptione facta, victum hostem repulerunt. Et concludit: Igitur patria altera est militaris haec sedes, vallumque pro manibus, et tentorium suum cuique militi domus, ac penates sunt. Liu. lib. 44. Ex quo loco Tacitus verba, quae attulimus, desumpsisse videtur. Age, quia fortasse ob has laudes non abnuet aliquis eandem, quae antiquitus in collocandis castris industriam renouare, duo mihi praestanda sunt. primum quomodo castra locarentur, et per hanc occasionem de ipsorum conditionibus tractabo: alterum deinde, an expediat nostro seculo eam castrorum consuetudinem imitari: et quatenus haec imitatio extendenda esset, ostendam. Dico igitur, quoties dux exercitum progredi volebat, semper aliquos ex centurionibus suis praemisisse, qui locum eligerent: centuriones, inquam, propterea quod nondum ad Caesaris aetatem castris quicquam praeficiebatur: in quit enim de se Caesar: his verbis cognitis exploratores, centurionesque praemittit, qui locum castris idoneum deligant. lib. 2. de bello Gall. Imperatorum autem sequentium aetate praefecti castrorum creabantur, quorum apud Tacitum mentio est non minus Aufidii Rufi, lib. I. quam in Mennio. ibid. Conditiones autem locorum, vbi castrametari oportebat, erant, aeris salubritas, praesertim si immorandum esset, aquandi, lignandi, pabulandi commoditas, ne locus altior noceret, ne fluminis inundatio timenda esset, ne locus pro numero militum amplior, angustiorve, quam necesse. Veget. lib. I. c. 21. Quod autem Vegetius obseruauit, collegitque; Caesar experimento optime docuit, cum penes Axonam fluuium castra posuit: nam ibi obseruandum est, Caesarem latus vnum castrorum ripis fluminis muniuisse, caetera vero cuncta omni ex parte tuta ab hostibus reddidisse, vtque commeatus sine periculo ad ea portari possent, effecisse: praeterquam quod (vt praecipit Vegetius) aquandi ac lignandi nulla difficultas, quia castra penes collem sita erant, neque locus vllus superior imminebat: hostes vero ab altera sluminis parte in colle simili castra posuerant. Caes. lib. 2. de bello Gall. Aduersus haec, Galli ex iniquitate loci, vbi Ser. Galba Caesaris legatus castra posuerat, renouandi belli occasionem sumpserunt: nempe in valle, quae altissimis montibus vndique continebatur, statiua habentibus Romanis, insultabant in eos Galli, telaque coniiciebant, et decurrentes, ne quidem posse impetum suum sustineri, existimabant. Et parum abfuit, quin Romani castris desertis, et eruptione facta, iisdem itineribus, quibus eo peruenissent, ad salutem conten derent. ibid. lib. 3. De castrorum proportione numerum militum excedente legitur error apud Tacitum, dum recitat, vallorum amplitudinem spem aggressoribus Batauis, Ciuili duce, addidisse, quia vallum Romanorum, duabus legionibus situm, vix quinque millia armator um tuebantur. lib. 20. Et C. Fabius legatus Caesaris summam pene calamitatem expertus est, quod simul cum duabus legionibus in iis castris relictus esset, vnde Caesar praeter equitatum cum quatuor legionibus discesserat. Caes. lib. 7. de bello Gall. Antequam angustias, et amplitudines castrorum deseramus, operaeprecium est admonere, allquos iudicio suo deceptos esse in computando militum numero, qui ad ea loca defendenda esset idoneus, vt Britanni dccepti sunt, cum ex Caesaris castrorum paruitate paucos esse Romanos milites, putauerunt: quod Caesar ideo fecerat, quia sine vllis impedimentis illuc peruenerat. lib. 4. de belle Gall. Similem Galli ceperunt errorem, cum castra Caesaris exigua, et per se vix hominum septem millium capacia viderunt, praesertim nullis cum impedimentis, quae tamen castra angustiis viarum, quam maxime poterat, Caesar contraxerat eo consilio, vt in summam contemptionem hostibus veniret: simul ex omnibus partibus castra altiore vallo muniri, portasque obstrui, atque in iis administrandis rebus, quam maxime concursari, et cum simulatione agi timoris iusserat: quibus omnibus rebus hostes inuitati, aciem iniquo loco constituerunt; vt vallum manus scindere, alii fossas complere inciperent: Caesar autem omnibus portis eruptione facta, equitatuque emisso, celeriter hostes dedit in fugam, magnumque ex his numerum occidit, atque omnes armis exuit. lib. 5. de bello Gall. Contrarium egit Appius Claudius Tempe, quo in loco amplitudine castrorum Antiochum decepit: vbi castramet atus latius, quam pro copiis, et plures, quam quod satis in vsum erant, ignes cum accendisset, speciem, quam quaesierat, hosti fecit, omnem ibi Romanum exercitum cum Rege Philippo esse. Liu. l. 36. Et sagax Asdrubal, ex quibusdain indiciis, hostes numero creuisse, suspicans, in hoc deceptus est, quod castris per exploratores diligenter adnotatis, nusquam vallum ampliatum fuisse, cognoscobatur. lib. 27. Igitur exercituum ductoribus cauendum est, ne hoc errore fallantur: sed ante omnia ob acris salubritatem obseruandum, ne codem loco diu statiua exercitus habeat: quia dubio procul corrumpetur aer ex im munditiis, ac sordibus, quae necessario vbi manct hominum multitudo, multiplicantur: ideoque Consul Fabius aiebat; non expedire, vt eodem loco perdiu residerent milites, quilocorum mutationibus saniores, ac vegetiores redduntur, Liu. lib. 10. et Cas l. 8. de bell. Gall. eoque facilius aer corrumpetur, quo arctioribus exercitus continebitur caslris, vt testatur Caesar accidisse Pompeio, cuius exercitus cum ob castrorum angustias, et foetores, tum propter cadauerum multitudinem vehementer aegrotäuit. lib. 3. de bello ciuil. Vnde locum mutare coactus est. ibid. Et de Caesare scriptum legimus, tantum itineris confecisse, quantum valetudini militum tuendae mutatio loci conferret. Hirt. lib. 8. De castrorum munditie nunquam obliuiscendum, quod sacrae literae praecipiunt, Habebis locum extra castra ad quem egrediaris ad requisita naturae, gerens paxillum in baltheo, cumque sederis, fodies per circuitum, et egesta humo operies, quo releuatus es: sint castra tua sancta, et nihil in eis appareat foeditatis. Dent. e. 23. Modo vlterius disserendo, moneo; cum locum inueneris spatiosum satis, cures, vtplurimum vt forma quadrata sit: dixi, vt plurimum; quia ratione situs persaepe non iis locis, ad quae quisque vult, sed ad quae potest, sese adaptare necesse est: etsi me non fugit, Romanos ardua explanando semper studuisse ea loca arte quadrata facere. Iosep. de bello Iud. lib. 3. c. 4. In quo Romanorum conditio melior erat, quia sibi ipsis etiam terrarum situs quodammodo morem gerere tenebantur: etenim situm diligebant, mox eundem diuersimode, vt locus, tempusque ferebat, designatum muniebant; interdum fossis vallum addebatur: sed quia terra, quae fossis eruebatur, ex se ipsa locum muniebat: hinc est, quod haec fossio dupliciter expediebatur: primo (quoties terrae genere concederetur) cespites, instar magnorum laterum, effodiebant: quibus lateribus in castrorum circuitu positis quasi murus erigebatur; deinde duorum cespitum exteriores, et interiores superficies terra minuta replebat, perinde vt aedificatores partem muri intrinsecam materie replere solent: sicque agger, intra quem milites continebantur, exstructus intelligebatur. Si vero eiusmodi terra cespiti struendo in commoda esset, ad longinquas partes ad illum conquirendum ire cogebantur: vnde quantum laboris Romani in militia tolerauerint, cognoscitur. Ideo Caesar in eo periculo, cum Neruii Romanos aggressi sunt, inter caeteras difficultates connumerat, quod milites, qui paullo longius aggeris petendi causa processerant, arcendi er ant. lib. 2. bello Gall. Neque hoc contenti fossis, et cespite exstructo aggere, addebant vallum, quod ex lignis struebatur; quae ligna partim cum exercitu ferebantur, partim ex vicinis syluis raptim petebantur, eaque celeritate, ac robore compositum erat, vt militibus ibi impetus hostium extimescendus non esset. Hinc milites, qui defecerant in Germania, inter labores suos, propriis nominibus incusant vallum, fossas, pabulum, materiam, lignorum adgestus, hoc est, materia ad aggeres, ligna ad valla construenda. Tac. lib. 1. Verum an prius vallum, an fossa, exstruerctur, non minimum mihi in praesentia dubitare contingit: quia cum trabes, et pali terra figi debeant, verisimile est, vt terrae solidae infigerentur, non ei, quae nuper commota fuisset, vnde prius vallum, quam fossa exstrui consueuisse videtur. Et per consequens vallum a fossa tantum distabat, quanto spatio opus erat ad terram illam, quae ex fossa eruta erat, recipiendam. Haec igitur Romanorum erat consuetudo in castris muniendis, fossa, agger, cespes, vallum. Cuius instituti, vt se communirent, obseruantes adco, ac religiosi erant, vt materie aut tempore deficiente, nonnunquam ephippiis, et clitellis iumentorum, caeterisque legionum sarcinis concluderentur, Liu. lib. 25. etiam vehiculis, ac palustris instar barbarorum vtebantur. Illud prae caeteris verum, atque horribile mihi videtur, Caesarem in obsidione Mundae, cum hostes circumuallare cogeretur, pro cespite cadauera, scuta, et pila pro vallo, insuper gladios, et mucrones, et capita hominum ordinata, ad oppidum conuersa, vniuersa, collocauisse, de bello Hisp. adeo vero necessarium, atque vtile castrorum opus Romanis visum est, vt si forte hostis illos, dum castra extruerent, aggrederctur (quo tempore dimicandum, non vallandum esse videbatur) nihilominus hoste premente, castra absolui curarent, vt Popilius Laenas: quem cum Galli in vallandis castris occupatum adorirentur, iussit triariis, vt castra perficerent, hastati vero, et principes in armis essent, vtque consilium hoc autor decenter exprimeret, ab Romanis, inquit, nec opus inter missum. Liu. lib. 7. Quae res prudentissimo consilio effecta videtur: primo enim victoriae obtinendae spem a se non desertam prae se ferebant, quia castrorum curam non deposuerant; quod vt Romanis audaciam addebat, sic hostibus diminucbat fiduciam. Poterant siquidem ex se ipsis Romani ita disserere: Praelium cum hoste tamdiu differemus, ac sustinebimus, vt si forte profligemur, interim magna ex parte communitis castris non desit victis refugium; quod si victores fuerimus, par est, ne desit locus, vbi nostras vires reparemus, vbi vulnerati milites curent ur, vbi cibus, et quies capiatur. Idem fecit Caesar, cum inter munienda castra ab Ariouisto bello prouocatus: nihilo secius Caesar vt ante constituerat, duas acies hostem propulsare, tertiam opus persicere iußit. lib. 1. de bello Gall. Ad quem locum Liuius fortasserespexit, cum scripsit illud: ab Romanis nec opus intermissum. Non idem fecit Asdrubal, qui cum eum Romani aggred erentur, munitionis opus intermisit, eaque de causa improspere cum illo actum est. Liu. lib. 27. Verum vt Romanorum consuetudo non tantum in conspectu hostium, ipsisque inuitis castra communiendi, sed etiam modus peculiaris copias in castra reducendi, clarius appareat; pulcherrimum illud est exemplum, quo P. Aemilius Romanos itinere defessos animaduertens, mutatione consilii subito praelium differre constituit, primisque ordinibus imperauit; vt frontem castrorum metarentur, et impedimenta deponerent: postquam vero metata castra, impedimentaque collocata erant, ex postrema acietriarios primos subduxit, deinde principes, stantibus in prima acie hastatis, si quid hostis moucret: postremo hastatos ab dextro, primum cornu, singulorum paullatim signorum milites subtrahens; Ita pedites equitibus cum leui armatura ante aciem hosti oppositis, sinetumultu abducti: nec antequam prima frons valli, ac fossa perducta est, ex statione equites reuocati sunt. lib. 44. Praeter quae monita in locis vt plurimum editioribus castrametabantur: vnde Hirtius, quasi barbaros irridens, dicebat, morem ipsorum esse, altioribus locis relictis ad ripas fluuiorum castra habere: lib. 8. de bello Gall. Et Camillus de ipsis, quasi nostros mores describat, inquit, vbi nocte deprehendebantur, ibi penes aquarum riuos subsidere solitos esse, sine vallo, sine custodiis, sine excubiis. Liu. lib. 5. Verum quod ad fossarum latitudinem, ac profunditatem, itemque ad valli altitudinem spectat, ea plus minusve struebantur, prout vrgebat necessitas. Negat Vegetius, fossam minus, quam pedes nouem latam, septem profundam esse debere, ad summum vero duodecim pedum latitudinem, nouem profunditatem, cum opus est, requirit. lib. 1. Leo Imperator sequentibus temporibus fossam describit quinque, vel sex pedes latam, profundam vero septem, vel octo, monens, vt versus vallum humus egeratur. cap. II. At rerum similium nullum Caesare meliorem paedagogum quaerimus, qui in munitionibus suis abundans magis, quam deficiens, cum contra Belgas, quorum numerus ingens, neque virtus minima erat; castra posuit, vallum exstruxit duodecim pedum altitudine, fossam vero decem, et octo profundam cauauit. lib. 2. de bello Gall. Cum autem timoris speciem ostentare vellet, vt supra diximus, vallum solito altius erexit. lib. 5. ibid. Omnes consentiunt, castrorum portas quatuor fuisse, adeo vt in crucis figuram aequali distributione distributae viae ad suam portam singulae terminarentur. Vegetius portam hostibus aduersam, quae vt plurimum orientem respiciebat, praetoriam vocat, cui opposita ex diametro decumana, --- adeo vt cum inueniamus apud autores passim alias duas portas nominari, portam dcxtram principalem, Liu lib. 4. et sinistram principalem, ibid. nulla dubitatio reliqua esse videatur, quin hae duae sint portae, quae viarum lineas in crucem deductas perficiunt, altera nempe ad dextram praetoriae, altera ad sinistram. Non me praeterit, apud Liuium de castrensium portarum nominibus, numeroque aliquam esse ambiguitatem, cum Liuius adhaec mentionem faciat ibid. lib. 1. in Tac. de quaestoria, et extraordinaria porta: sed vt Grammaticorum quaestiones omittam, ad autorcs, qui ante me ista discusserunt, curiosiores remitto. Lips. in lib. 1. Tac. Sed, quo ad portarum numerum, cum Imperator Leo positis quatuor praecipuis portis etiam alias minores addat, sap. II. aequum est, vt multis de causis ei fideshabeatur; praesertim quia autores, qui maiores quatuor nominant, non videntur abnuere, quin et minores nonnullae esse potuerint. Antequam de castrorum distributione loquamur, postquam ea vallo, fossisque obduximus, dicendum est; quacunque castra adibantur, penes quamlibct portam aream interius fuisse, quae vacua, et expedita muros circumdabat, idque pluribus de causis: primo, quia si ab hostibus ignes missiles, aliaque noxia iacerentur, nihil materiae, quae comburi posset, adiacebat: hoc enim astu Scipio Syphacis, et Asdrubalis castra vna nocte combussit. Liu. l. 30. in fin. Deinde vt praeda armentorum, pecorumque adue cta in castra reccipi posset Tertio, vt cum subitae ex singulis portis eruptiones faciendae essent, militum acies ordinarentur, eoque modo, qui praelio conserendo a duce praescribendus esset, instruerentur. quod fecit Aemilius, qui suum exercitum ad quatuor portas instructum, signo dato, ex omni latere, impetu contra hostem iussit erumpere. Liu. lib. 40. Dicendum modo est, tentoria, viaeque, quo pacto disponcrentur, et quo situ legiones, quo auxiliares copiae, quo pedites, quo equites statiua haberent. Sed quia Polyb. hac de re fusius disseruit, et libellus separatim per manus studiosorum circumfertur e Graeco a Philippo Strotio translatus, vulgata non repetam, et ex fonte illo, quae vult, vnusquisque hauriat: quamquam in tractationc praesentium temporum quaedam attingere necesse erit. Igitur reliquum est, vt ostendamus, an expediat, vt Romanos in huiusmodi munitione castrorum imitemur; et praeter exempla Romanorum testimonia Caesaris subiungam, hostes Romanorum persaepe operam dedisse, vt Romanos imitarentur; vnde Neruii vallo vndecim pedum altitudine, et fossa quindecim sua castra cinxerunt, quod non modo longo bellorum, quae cum Caesare gesserant, vsu didicerant, sed etiam a quibusdam Romanis militibus, quos captiuos fecerant. Verum illud mirandum est, vnde hoc exemplum attulimus, quod cum Neruii ferramentorum ad illa opera exequenda copia carerent, coacti fuerunt gladiis cespites circum cidere, manibusque, sagulisque terram exhaurire. Caes. lib. 3. et de bell. Gall Adeo vt nos, quib. instrumenta ad terram egerendam, atque ferendam sunt in vsu, eo magis haec efficere teneamur. Et nemo absque dubio inficiabitur, quin saluberrimum sit, loca tuta eligere, et munire, ne exercitus in periculo constituatur, et hostium arbitrio dimicare cogatur. Cur igitur Romanos non imitamur? an forfan quod tanta dilig entia superuacanea sit, mutatis munitionum generibus? aut verius, quia sicuti in caeteris Romanorum vestigia deseruimus, sic ab hoc instituto recessimus? Quod si munitionum formae propter vim atque impetum bellicorum nostrae aetatis tormentorum mutatae sunt, necessario sequerctur, vt castra nostra magis munienda essent, quam a Romanis muniri consueuerant, nedum tota praetermitterentur. Videtur enim id magis ex nostra desidia fieri, quam quod necessitas munitionum cessauerit: proinde Vegetius ipse, qui minus ab aetate Romanorum distabat, (vixit enim anno circiter trigesimo septuagesimo) conqueritur, castrametandi scientiam omnino obliuioni traditam esse. lib. 1. c. 21 Quod si ob negligentiam, vt puto, id praetermittitur, equidem non aliunde illa exoritur, quam quod militibus principes nulla praemia largiuntur. Principes vero praemia non proponunt, vel quia semper exhaustis opibus in necessitate degunt; (degunt autem in necessitate, quia pecuniam, cum minus oportet, large expendentes, non habent deinde, quam mediocriter expendant, cum opus est) vel quia illibenter, nisi summa vrgeat necessitudo, ad quosdam sumptus faciendos conuertuntur. Hinc enatum est, vt milites specie quadam opinantes non teneri se vertere terram, quod agricolarum opus esse videtur, sed tantum in hostem pugnare, quod ad militem pertinet, ad munienda castra manum admouere dedignentur. Ideoque munus hoc vastatoribus derelin quitur: cum autem vastatorum copia plerunque non suppetat, hinc maximi momenti cura haec, quae ad principis beneficium, militumque tutelam pertinet, praeteritur. Igitur dum ita sese res habent, fieri nun quam potest, vt castra bene muniantur: et ratio est; quia (vt rei militaris periti dicunt) viginti millia peditum, et sex, aut octo millia equitum exercitus indiget octo mille vastatoribus, hoc est quatuor mille pro tormentis (concedendo tamen, vt cum ad oppida quatienda, tum ad campestrem pugnam opportuna sexaginta tormenta adsint) quatuor vero mille castris ipsis exstruendis: adeo vt princeps quise, verbi gratia, quinque expensurum supputabat, quamprimum animaduertat, sibi sex expendenda esse; cum sex mille vastatores paullo minus, quam sextam partem sumptuum adaequent: quae res quanti facienda sit, aliorum esto iudicium. Praeterquam quod vt crescunt sumptus, ita com meatuum precia adaugentur, et castrorum latitudo maior futura est: quae castra cum triginta octo millia hominum praeter equos capere debeant, non erunt ad ipsa defendenda amplius quam triginta millia. Quod, vt experientia ostendit, non minimum atten dendum est: praeterquam quod cum Caesar tertiam exercitus partem in communiendis castris, lib. 1. de bello Gall. et aliquando quartam adhibuerit, lib. 2. ibid. si in castris collocaueris sex millia equitum (minorem numerum capiamus) et vastatores octo mille, quibus tamen locus in castris concedendus est: iam vides, exercitu diuiso, vastatorum mediam fere partem desiderari. Quid igitur agendum? ad ea primordia, quae diximus, redeundum est: noua militia instituenda, quae bonis praeceptis imbuta sine aliorum ope ex. se ipsa ea opera omnia faciat, quae Romani facere solebant. Hoc dixi, quia tametsi princeps ad vastatores alendos sumptum erogare vellet, neque in caeteris hoc incommoditatem vllam afferet; nihilominus plurima adhuc vitia in hoc genere comperirentur, vnde ad renouanda antiquae militiae instituta cogamur, quo tandem aliquando ex totimminentibus confusionibus, quae ex corruptissimo milite procedunt, eximamur. Atque equidem praeclare nobiscum ageretur, si eodem dispendio, quod in detinendis vastatoribus facimus, eandem operam, et meliorem per octo millia peditum efficeremus, qui vastatorum vices de more antiquorum gererent, et castra locare, ac munire non ignorarent. Quod clarissime probabo. Ser. Galba, de quo superius fuit mentio, cum paruo equitatu, et vnica legione (qui vix octo mille computantur milites) in castris sese continebat, quem hostium maxima multitudo aggressa fatigauit adeo, vt de castris, et impedimentis deserendis, deque eruptione facienda agitatum fuerit, sed cum ad extremum id consilii reseruare, et in terim rei euentum opperiri, et castra defendere visum fuisset, fortissime se tuebatur aduersus multitudinem, donec propter Romanorum paucitatem re ad summum discrimen vertente, quia diutur nitate pugnae hostibus defessis, et praelio excedentibus, alii integris viribus succedebant, cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ad pristinum consilium rediuerunt: Itaque praelio paullisper intermisso, ac tantummodo tela missa excipientes, seque ex labore reficientes, post signo dato e castris eruperunt, omnemque spem salutis in virtute posuerunt: vnde commutata fortuna hostes vndique circumuenerunt; et ex hominum millibus amplius triginta plus tertia parte interfecerunt. Caes. lib. 3. de bell. Gall. Quod plane illud, autilli simile est, quod in quit P. Aemilius, Quam multi exercitus, quibus minus prospera pugnae sortuna fuit, intra vallum compulsi tempore suo, interdum momento post, eruptione facta, victum hostem repulerunt? Non est hoc exemplum singulare; neque desunt alia: quale illud est Sabini, qui, cum in contemptum hostium venisset, adeo vt ad vallum castrorum accedere auderent, subito duabus portis eruptio nem fieri iubens, eorum maximam partem interfecit. ibid. Idem accidit Ciceroni septem dies in castris obsesso, at summa sua, suorumque laude semper victori, lib. 5. idemque Caesari, cum Ciceroni suppetias ferret. ibid. Sic Fabius se defendit. lib. 7. Ad postremum nimius esset labor, si singula exempla corum, qui castrorum ope ad meliorem fortunam deuenerunt, euoluere atque aggregare vellem. Et ratio in promptu est, quia qui castra munita habet, ad nutum hostium dimicare non cogitur: nam co modo deteriori conditione dimicatur, et in manifestam cladem ruitur, sed arbitratu suo manus conseritur, hoc est, maiore opportu nitate; vnde vt plurimum vin citur. Et exploratum, perspicuumque est, omnia in signiora praesia, ipsorum que victoriam, quam Caesar in Hispania de Petreio, et Afranio consecutus est, non aliunde processisse, quam quod Caesar munition es diligenter curauerit; quarum auxilio saepe suos hostes sine sanguine in potestatem redegit. lib. 1. de bello ciu. Contra videamus, quid mali temporibus nostris castrorum locandorum inscitia effecerit; nam Rauennatensis clades nullam ob causam accepta est, nisi quia castra nondum a foederatis perfecte munita fuerant: quod enim Romani, quibus noua semper castra exstruenda erant, singulis diebus vesperi faciebant, illi toto die, et sequenti nocte facere neglexerunt: secundo, cum Romanorum castra fossis, vallis, portis circumdata essent, ipsi fossam sine vallo vllo in fronte castrorum fecerunt: tertio ignorauerunt, saltem ope illius terrae, quam ex fossis eruebant, aggerem attollendo, ita exercitum abscondere, ne tormenta hostium militibus nocerent. Et nihilominus (vnde conspicitur, quantum ipsa sola opinio ab hostibus castra bene munita esse, valeat) cum Gallorum exercitus ducentas vlnas prope castra foederatorum appropinquasset, substitit duabus amplius horis, admirans, cur foederati hostes e castris non egrederentur: qui demum a tormentis bellicis, quae dux Ferrariae commodauerat, ex latere vehementer laesi, quia se praemunire nesciuerant, coacti fuerunt ad libitum hostis praelium committere. Et primus Fabritius Columna Imperatoris iniussu (quot in bello errores) etsi tormentorum strage expulsus, e castris exiuit, quem secuti alii praelium inceptum est: quod quamquam strenue commissum, victoria tamen penes Gallos mansit. Quod vero foederati subterfugere praelium deberent (praeter mandatum regis Catholici, qui praecipuus inter foederatos erat; praeterquam quod aggressores commeatus deficiebat, praeter numerum minorem, quo foederatorum exercitus complebatur, minoremque ipsorum equitatus virtutem) accedebat propria ducum deliberatio, et consilium, quo Rauennae tantum suppetias ferre decreuerant, non tunc temporis ad praelium descendere: votum autem suum obtinuerant: siquidem Rauennae satis opis iam tulisse, visi essent, si hostibus inde summotis eam industriam adhibuissent, vt castris summo studio permunitis, eos distinuissent, et fame consumi sciuissent. Guice. l. 10. anno 1512. Nolo ego haec exaggerare, illud tamen assero, si Caesar, aut quispiam alius ex antiquis ducibus reuiuisceret, et hos in re bellica errores nobis consuetos nimis cerneret, profecto videntes, quam leuibus de causis plerunque exercitus disperdantur, mirum in modum obstupescerent, non solum quia praelium amittatur (e duobus enim, qui praeliantur, aut virtutis, aut fortunae, aliave de causa alterum succumbere, alterum victorem esse, necesse est) sed multo magis ob causas, quibus ipsum praelium amittitur. Verum progrediamur vlterius: Quid aliud Heluetios audentiores fecit, vnde Nouariae Gallos aggrederentur, quam quod opinabantur, eorum castra non bene munita esse? et quid Gallos inferiores effecit, nisi quod reuera munitiones neglexerant? Non erant, inquit Guicciardinus, ob temporis angustiam, et quia talis hostium conatus non timebatur, munita Gallorum castra. libr. 11. anno 1513. Quid aliud iterum Heluetios ad S. Donatum, vbi ipse rex erat, impulit, vt eosdem Gallos inuaderent, quam eadem opinio, quod castra neglecta essent? Quid vero aliud ipsis Heluetiis victoriam eripuit, nisi quod nocte praeuenti sunt, quae Gallis commoditatem sibi consulendi attulit: quodque magis refert, prope lucem sequentis diei Aluiani auxilia superuenerunt, vnde praelio per multam diei partem conserto, victoriam Galli obtinuerunt; si modo victoria appellanda ea est; cum Heluetii receptui cecinerint, et tormentis receptis, ordinibusque seruatis lento passu Mediolanum versus, nemine hostium persequi audente, pedem retulerint. l. 12. anno 1515. Sed loquamur de iis, quae nuperrime acciderunt. Damnum illud, quod dux Parmensis, qui bis in regnum Galliae iuit, atque inde rediuit, ab hoste passus est, non aliunde acceptum est, nisi quia castra, non perinde vt decebat, fossis et aggeribus muniebantur, neque temporib. nostris vllus est in experiens adeo, stolidusque miles, qui non cognoscat, et affirmet, maxima quotidie damna exercitib. ob castra negligenter locata, atque munita prouenire. Neque Brancatius silentio inuoluit incommoda, et pericula, quae ab ipsis nascuntur: cum miseri milites horam quietis capere nequeunt, quin ad arma, et ad propugnacula vocentur, vnde vel aegrotant, vel ad talem reducuntur lassitudinem, quam vix natura humana tolerare possit. Quod si hostis illos aggrediatur, resistere nequeunt, cum certum sit, meliorem esse conditionem eius, quinoctu aggreditur. Vnde vastatorum opera adprime laudantur. Monito primo lib. 2. Et reuera miserabile est, vt milites, dum pauxillum refugiunt laboris, quo diuturna securitate fruerentur, magis ac magis laborent, cum suspicione ac periculo noctu diuque quiescentes. Sed nos ita dicamus. Tuprinceps, qui antiquorum exemplo, ducumque tuorum confessione intelligis, castra perutilia esse, neque te posse ob militiae praesentis corruptelam veteres militaris disciplinae ordines restituere, cognoscis, cundediscere facilius sit, quam addiscere: vnam saltem adolescentum legionem institue, qui non minus hastis, et sclopotis, quam ligonibus, et pallis vti sciant, curesque, vtomnibus his instrumentis aeque in structi, inter militaria documenta, exerceantur in dirigendo, ac delineando opere aliquo, quod ad militiam spectet, nompe fossas, valla, propugnacula designent; ac meditentur, vbi collocanda tormenta, quomodove in castris apte distribuendae stationes, quibus fessi milites quiete rcparari possint. Vtque tibi praemonstrem, quid ad normam antiquorum essicere possis: cum vallatus es, et castrorum frons orientem spectat, easdem lineas, quas extrorsum du xisti, perducas pariter introrsum, et primo crucis figuram in mediis castris ducens, ex illo amplo quadrato, quatuor quadrata praecipua conficias, quae duas vias regias castrorum constituent, altera ab oriente ad occasum, a praetoria ad decumanam, altera a septentrione ad meridiem, a porta dextra principali ad portam sinistram prin cipalem: deinde instar hortorum, qui in alia minora quadrata subdiuiduntur, inter haec quadrata minora alia minuscula designa: quae caeteris eadem mensura respondendo, alias minores vias conficiunt, quae ab imo ad summum omnes militum stationes in latitudine et longitudine diuidant. Sed ego de positione quadrati alicuius, cuius proportione caetera metiantur, plura verba facerem, nisi taedium legentis declinarem, et nisi Polybius disertissime de his disseruisset, praeterquam quod Phormionis coram Annibale exemplum reformido. Igitur non tantum vt ponantur castra, curandum est, sed etiam, vt quam munitissima ponantur, adeo vt nihil iis addi, nihil detrahi possit, quin cunctis et pulcritudinis, et munimenti numeris absolutissima sint: Et hoc illud est, de quo Philippus Macedo admirabatur, cum castra Romanorum inspexisset: et vniuersam speciem castrorum, et descripta suis quaeque partibus, tum tendentium or dine, tum itinerum interuallis, et negasse, barbar orum ea castra vlli videri posse. Liu. lib. 31.

EX illius ore, qui solus mentiri non potest, verissima illa sententia prodiit, necesse esse, vt eueniant scandala, sed vae illi, per quem euenient. Sie nobis dicendum: inueniuntur scelerati plerique principum, qui vita et communi spiritu indigni videntur; sed vae illis, qui in principem violentas manus iniecerint. Simile a Tacito significatum, cum dixit, Haud dubie interer at Vitellium vinci: Sed excusare persidiam non possunt, qui Vitellium Vespasiano prodidere, cum a Galba desciuissent. Tac. l. 19. in fine. Inter caeteras rationes, quae ad hanc rem allegari possunt, praecipua vna habetur, quia nunquam, vel raro contra principem coniuratum est solo vindicandae libertatis amore, vnde iure merito dictum est: Falso libertatis vocabulum obtendi ab iis, qui priuatim degeneres, in publicum exitiosi, nihil spei, nisi per discordias habeant, lib. 11. et alibi: Libert as et speciosa nomina praetexuntur: nec quisquam alienum seruitium, et dominationem sibi concupiuit, vt non sadem ista vocabula vsur paret. lib. 20. Ideoque etsi pessimo finc, verissime alibi assertum est, Vt imperium euertant, libertatem praeferunt: si peruerterint, ipsam aggrediuntur. lib. 16. Rex Armenus ab Astyage rege Medorum, cui tributarius factus erat, defecerat, etsi pollicitus fuerat, se bellorum socium semper fore, neque arcem vllam in sua ditione aedificaturum: Cum vero Cyrus Astyagis ex sorore nepos contra eum arma sumpsisset, neque modo bello superasset, sed ipsum cepisset, de causa rebellionis eum interrogauit Respondit Armenus, Ideo se defecisse, quia libertatem rem omnium pulcherrimam existimaret, eamque filiis suis relinquere cuperet. Recte ais, inquit Cyrus, pulcherrima atque honestissima res ost bellum gerere, ne quis seruus vnquam fiat: at si quis bello victus fuerit, vel alio modo in seruitutem venerit, deinde se ipso dominum suum priuet, dic mihi, putabis ne, hunc iustum, probumque virum esse? vel tamquam iniustum, ac furem punies? Non potuit Armenius diffiteri, se poenas mereri, quod rem, quam alter possidebat, et iure belli quaesiuerat, auferre tentauisset. Xenop. l. 3. de Cyropoedin. Si id verum est, quanto magis peccat ille, qui non modo quempiam suo iure spoliat, sed etiam quaerit interficere? Dicet aliquis: Quî mihi viuendum est? si in flagitiosi principis tempora inciderim? Illud suggeram, quod Cerialis Treuiris consulebat, Vt imbres, et caetera naturae mala, sic luxum et auaritiam dominantium tolerandam esse, Tac. l. 20. quod congruit Senatus Romani sententiae, cum M. Liuii iram placareniteretur, Vt parentum saeuitiam, sic patriae (patiendo, ac ferendo,) leniendam esse, Liu. l. 27. recteque Marcellus, Bonos principes voto expetendos, qualescunque tolerandos esse. Et Claudius legatis Parthorum, Ferenda regum ingenia, neque vsui crebr as mutationes. Tac. lib. 12. Sed multorum natura ea est, vt nullius dominatu contenti sunt: et vix principem obtinuerunt, cum fastidiunt, alterumque exoptant: quod malum ex ipsorum instabilitate potius, quam imperantium culpa exoritur. Neque dicendum est, quia secundum libertatem dulcius est, quam sub principeviuere, hanc esse mutationis causam; nam plerique Romanae iuuentutis a regum iugo ad libertatem translati, adeo peruerso animo extiterunt, vt per ipsos non steterit, quin patriam, parentes, templa Deum, et omnia prodiderint, quo superbissimum vrbe exulantem regem reuocarent. Liu. l. 2. Neque Iudaeos excusso Pharaonis iugo recuperatae libertatis sero poenituit. Exod. c. 16. Neque vero excusatione illa defenduntur, quod sub tyranno ad honores virtuti debitos via non pateat, cum alibi ostenderimus, etiam sub malo principeposse quempiam honores, atque autoritatem adipisci. lib. 4. dis. 4. Imo ingentis animi proprium est, cum virtutis iter ad gloriam intercludi nequeat, minus libenter huiusmodi facinoribus consentire: et qui sapiunt, haec, tanquam infames scopulos Acroceraunia fugiunt; in quos pauci illidunt, quin naufragentur. Posset mihi obiici, Menunquam libertatem gustauisse, ideo sic disserere. Cui rei quid respondeam, habeo: Si enim libertas, vt rerum omnium preciosissima, recto vsui non habeatur (non potestautem quisquam recte ipsa vti, nisi viri virtute praediti, quorum nostra tempestate numerus diminutus est) ego quidem vnum malo, quam multos pati tyrannos, si tamen vnus ille tyrannidem exerceret. Verum hisce disputationibus omissis, si vlla toto orbe terrarum natio est, quae nullam habeat rebellandi occasionem, ea Christianorum natio est. Quae non solum edocta fuit, vt suo iusto ac legitimo domino obsequatur, et obtemperet; sed etiam quoties ille improbus ac flagitiosus est, omnino praecipitur, vt patienter omnis seruitutis asperitatem perferat, Petr. epist. 1. c. 2. quia nempe talem putare debemus esse Dei voluntatem, in cuius manu corda sunt regnantium: Is autem cum, vt huiusmodi principes regnent, perpetiatur, multo magis pati nos decet.

FINIS LIBRI DECIMI NONI.