Regeln fuer die Texterfassung 03/2001
not necessary
ILLVSTRISSIME ATQVE EXCELLENTISSIME DOMINE.
CVm notum omnibus ac peruulgatum sit, ILLVSTRISSIMAE TVAE EXCELLENTIAE inter tot publica negotia, litteras maxime curae cordique esse, ac illarum quoque assertores non exiguo TE
ILLVSTRISSIMAE TVAE EXCELLENTIAE
Lipsiae d. I. Maii M DC CCX,
humillimus seruus
IOAN. FRIEDERICVS BRAVN, Bibliopola Lipsiensis.
CReditum est ad haec vsque tempora neminem eruditorum mereri suffragia, nec ferre aetatem posse; nisi qui vel obscuri aliquid in Romana, vel impediti quidpiam in Graeca historia illustrasset, expediuissetque. Adeo in his rebus omnium liberalium disciplinarum numeros absolui, omnisque ingenuae eruditionis partes esse sitas plerique existimant. Cetera sicut acerbis sermonibus traducuntur; ita ad vitae dignitatem comparandam, sustinendamque decore, parum, aut nihil momenti, atque ponderis adserre putantur. Ego vero vt, quod sentio, ingenue fatear aliter animum induco, opinorque. Nam etsi illud doctrinaegenus sua non caret vtilitate, eaque industria nonnihil commodi ostendit: non ita tamen peregrinae antiquitatis amor me abripuit, vt inter Graiorum Quiritiumque domos atque tecta omnem concludi sapientiam vmquam sim arbitratus. Etenim quid aliud hoc iudicio tentatur, nisi vt ceterae gentes, ac nationes pro fungis atque barbaris habeantur; si iam omne punctum ferant isti, omnibusque confectis, atque expletis nihil faciundum aliis reliquerint? Et ita tamen plures argumentari constat; quamuis nec ipsi ratiocinationis suae vim plene peruideant, atque cognoscant. Verum tamen si quid etiam mihi veritatis adfulget, non pauca sane in patria restare historia credo, domesticisque rebus, quae nouam exspectent lucem, maioremque efflagitent attentionem, atque diligentiam. Diu enim est, cum illa orbis domina fastigio suo deturbata iis maxime populis Iudibrium debet, quos armis adorta est primum, iisque, coacta licet, seruit, quibus triste seruitutis iugum superbo imponere ausu constituit. LVITPRANDVS auctor est, Ottonis Augusti aetate Francos, Burgundiones, Sueuos, Longobardos, Saxones, Lotharienses, et Boioarios tam indignis modis exagitasse Romanos; vt quidquid ignobilitatis, quidquid auaritiae, libidinis, quidquid denique ignorantiae, ac vitiorum est, hoc Romanum dixerint: illudque, quod in Italia clarum, et illustre
In quo etsi IOANNES ADELZREITERVS cautius incessit, vtpote qui Henricum iuniorem Cunegundae Reginae ex fratre nepotem dixit; non est tamen ille ausus eiusdem genus, hoc est, patrem, fratremque luculentius describere; quod ex Hermanno Contracto, Guelphorumque historia, quam CANISIVS primum publicauit, commode fieri potuisset. Quibus si QVERCETANI chartas adiecisset, nihil, quod sciam, perfectam, et absolutam generis seriem deformasset. Sed aut parum ADELZREITERVS in antiquis emendauit; aut si quid correxit, in peius nonnunquam mutauit, praeter comtiorem stylum nihil peculiare ostentans; nihil quod magis excellat; nihil item quod maiorem libertatem indicet; quamquam et nonnulli inaequalitatem sermonis reprehenderint, ac inquinatum dicendi genus interdum obseruauerint. Quod ne frustra dicere ac sine caussa adfirmare videar, subiiciam exempla. Conradus, quem post Henricum Lothariorum Ducis fratrem Boioariae Regulum fuisse scimus, nudo ab AVENTINO nomine signatur. Non genus ille Conradi attingit; quippe quod sibi incompertum fuisse ingenue fatetur; nec praeter seditionem in Bauaria, fugamque ad Hungaros refert quidquam, optimo hoc, vt credo, consilio, ne quid falsi diceret, aut fidem aliorum sublestam secutus aliquid vero prorsus absimile adferret. At inserunt eum BRVNNERVS, itemque ADELZREITERVS ex Coelnero
Alterum, quod notari meretur, illud est. Ignorauit ad nostram vsque aetatem doctorum virorum caterua Conradi Salici originem; quamquam eius vitam a VVIPPONE descriptam legerint multi, et AVENTINI Annales peruoluerint quamplures, qui omnium diligentiam, atque labores longo in hac caussa post se interuallo reliquit. Quid enim clarius, quid ad totam stirpem Augusti declarandam accuratius potuisset proferri; quam fuisse eum filium Henrici, Fratris Gregorii V. Pontificis Maximi, nepotem Ottonis Ducis, pronepotem Conradi occisi ab Vngaris, ac generi Ottonis Magni? At meras hic tenebras offudit incuriosus ADELZREITERVS; et nugas,
Pirckheimerus Beato Rhenano suo S.
SCripsit ad me Weisenfelderus vir astutus, qui variis legationibus non sine Principum suorum vtilitate est functus, optimum Auentinum ob haereseos fraudem esse in vinculis. Doleo vicem eius, et opto, vt senex libertatem recuperet, numorumque maiorem copiam accipiat. Est enim plane eruditus, et in lectione patriae historiae versatus. Sed conflictatur cum paupertate, et Ecclesiasticis odio est. Monui te saepius, Beate, vt Antiquitatum Germanicarum libros relegeres, et Auentini consilio vtereris. Vidi eum ante decem annos Ingolstadii, vbi Ciceronis officia iuuentuti explicauit. Coelibem vitam agit, et fere philosophicam. Adiecit nuper Weisenfelderus, principem Ernestum fatigare fratrem Wilhelmum, vt carcere libetur. Quod vtinam fieret. Ego mori cupio, atque est nemo, qui me detineat. Timemus hic iras Caroli, isque Syndicum ciuitatis nostrae Parmae voluit asseruari. Vale et pro Bilibaldo tuo ad Deum preces funde. Norimbergae ex aedibus a. 1529. d. 20. Nouembris.
Atque haec ex testimonio candidissimi viri libuit proferre, vt partim cognoscatur, quod aliorum notitiam sugit; partim conspicuum fiat, quanti nobilissimum scriptorem fecerint homines summi, itemque clarissimi. Quod posteaquam insigni mentis alacritate suscepi,
Quid mirum est igitur, si huius viri opus Annalium immortale in hominum lucem denuo reponatur, quod in tabernis librariis quaeri coeptum est; elegantique charactere exeat prelo, quod haud parum venustatis, leporis, atque vtilitatis in sinu suo continet? Non vereor certe adfirmare, aut certare sponsione, esse hanc editionem omnium longe emendatissimam, simul atque vberrimam. Nam cum Poeticae apud Ingolstadienses Professor Hieronymus Zieglerus ipse olim inficias ire noluerit, fuisse nonnulla a se suppressa, expuncta, deleta, quae inuectiuarum in facerdotes speciem praebuissent; recte fecit Bibliopola, quod Nicolai Cisneri editionem vna cum Germanica, quam ipse Auentinus elaborauit, et in aliquibus auctiorem reddidit, simul adhiberi curauit; menda, quoad fieri potuit, corrigendo; libros in certa capita, et sectiones distinguendo; rerum conspectum praemittendo, adiecta asteriscis notando, quaeque in margine sine ordine vagabantur, affabre satis atque apposite collocando. Quae omnia, aut saltem pleraque cum in anterioribus editionibus deficiant, de huius sane pretio vnicuique non suspensa etiam hedera constabit. Atque haec quidem de AVENTINO sufficere possent; nisi eiusdem ABACVS, seu vetus illa supputandi ratio, quae certo digitorum gestu fiebat, nostrum adhuc iudicium, nostramque operam exposceret. Est enim a multis iam obseruatum, et Graecos, et Romanos ab vno
Nunc de FRANCISCI GVILLIMANNI HELVETIA quaedam attexam, quae quasi alba auis perraro in lectissimorum hominum Bibliothecis videbatur. Natus is est in Heluetiis, quemadmodum ipse de se saepius memoriae prodidit; atque in Friburgensi Academia ingenuas litteras, historiamque non sine laudis quodam cumulo publice docuit; donec post Habsburgica, quae RVDOLPHO II. Imperatori Augusto consecrauerat, Consiliarii, ac Historiographi Caesarei insignia, titulosque Professioni adiiceret. Primus, quem emisit, liber in patriae antiquitatibus, eruendis, detegendisque
* Fol. z. lin. 3. lege autumo pro autumno. et fol. 3. lin. 16. supellectilem pro suppellectilem.
NEquaquam illi operam ludunt, qui in conscribendis Historicorum vitis versantur, ac mores eorum, studia, fata, quo licet, studio exponunt. Ita enim vel monumentis ipsorum nondum inspectis, facile coniicere licebit, quid de vno alteroque scriptore sentiendum sit. Operae pretium est, nosse auctores, nosse quoque subsidia, quibus in historicis monimentis construendis vt plurimum sunt vsi. Nam qui praestanti doctrina, egregio iudicio et multo rerum vsu pollent, qui in aulis principum acregum versantur, aut ipsis rebus, quas describunt, interfuere, aut tabulas monimentaque publica inspexere; eos maiori longe in pretio haberi oportet, quam qui domi assidue apricantur, in pulvere atque vmbris desident, et quicquid vel communis fama tulit, vel anus domestica in aures insusurauit, praeter fidem commentariis suis inscribunt, documentis genuinis plane destituti. Largus vbique proventus historicorum est, fateor, nec vlla facile vrbs etiam mediocris fortunae in Germania reperitur, quae nacta praecones suos non sit, hoc est, de qua Annales siue chronici libri non prostent. At quotusquisque est scriptorum istorum, qui officio suo rite defunguntur? Hos, credo, Annalium libros vocabimus, in quibus nihil praeter niuem insolitam, tonitrua, grandines, aquarum eluuiones, ignis spolia, furtiuos amores, latrocinium, faeminarum foecunditatem, incantationes, caeterasque fabulas aniles legimus? contra si vrbis primordia ab vltima origine repetenda, sires praeclare gestae exponendae, si priuilegia caeteraque libertatis iura vindicanda sunt, si status ratio argumentis deducenda, turpi id silentio praetermittunt, et plures fore operis emptores augurantur, si non tam historiam quam nugarum corpus componant. Quae forte plebem et otiosos homines iuvare poterunt, sed qui solidioris historiae
Albini, Peccensteinii, Brotuffii, Fabricii magna apud Saxones nomina sunt, et multum temporis historiae patriae impenderunt, sed argumenti vastitate, quod tractabant, impediti, multa incerta reliquerunt, aut sine veritatis fide nobis tradiderunt. Primus ille quidem a diligentia et rerum metallicarum cognitione magnopere commendandus, historiam antiquorum Saxonum non adeo excoluit, contentus a patribus acceptas fabulas posteritati transmisisse. Alter eodem in luto haesitauit, et grauius saepe Albino est lapsus: tertius omnem in inquirendis germanorum monimentis adhibuit operam, et exinde sua confecit, verum latinarum litterarum valde imperitus complura falso interpretatus est. Quod ad vltimum litteris humanioribus magis delector, quam scribendis Originibus, homo semper obscurus, nec ad vllius rei magnae consilium vnquam adhibitus, vt aliquando sit infamiae futurum magnis nostris oratoribus, qui mihi rem tantam commiserint.Ioannis Auentini describemus, vtinam tanta eloquentia et tam prolixa argumentorum vbertate! Patres nostri parum rerum suarum curiosi paucissima de isthoc viro reliquerunt; ex quibus solus est Hieronymus Zieglerus, qui vitam huius viri ex parte repraesentauit, hunc itaque et nos sequemur, de nostris etiam nonnullas subiuncturi obseruationes.
IOANNES AVENTINVS diligentissimus annalium Boicorum scriptor natus est Anno M CCCC LXVI ex Abusina superioris Bauariae oppido, quod et vulgo Abensperg audit, oriundus. Pater illi erat vir optimus ac prisci saeculi exemplum Ioannes, cognomine Thurmair, eius oppidi Pandocheus, sed nomenillud gentilitium iunior prorsus reiecit. Notum est, crebras nominum inuersiones apud eruditos iuualuisse, et modo abiecisse, modo mutasse, modo refinxisse etiam nomina pro arbitrio suo: id quodiuniori non adeo displicuisse animaduertimus, qui reiecto nomine gentilitio, quod habebat, a patria Abensperg, siue vt in latinis tabulis est, Auentinio Aventinum se vocari maluit. Domi primis Grammaticae fundamentis imbutus, Ingolstadium de parentum consilio et auctoritate transmittitur, vbi cum in philosophiaac litteris humanioribus non mediocriter profecisset, Lutetiam Parisiorum abit, collectamque in patria diligentiae famam non tantum constantissime seruauit, sed et septem artium magisterii dignitatem ibidem adeptus multa honoris accessione adauxit. Florebant tum Parisiis complures litterarum elegantiorum Professores, inprimis Iacobus Faber Stapulensis et Iodocus Clichtoueus, qui etsi in intima musarum sacraria nequaquam penetrauerant, facile tamen pro temporis istius fortuna exteros in sui admirationem rapiebant: Nam qui prima saltim rudimenta deposuerat, pro oraculo diuino est habitus, iisque viris plus saepe famae quam doctrinae erat. Interim Auentinus hos duumuiros assidue audiuit, et scholas eorum saepe multumque frequentauit. Plurimis in ea vrbe doctrinae subsidiis instructus ex Galliis Anno MD III. in Germaniam contendit, ac Viennae primum sedem constituit, nequaquam, quamdiu versatus est, illic otiosus, sed in arte oratoria et poetica pueros priuatim instituit. Anno subsequenti Ratisbonam pergit, sed parum feliciter, qui in itinere in morbum incidit grauissimum, vt Ratisbonae per multum temporis spatium intra aedes se continere, nec vltra progredi auderet: quam primum vero ex morbo conualuit, et pes manusque ac caetera officium suum facere coeperunt, in patriam transmigravit, locique dulcedine non parum captus per integrum annum in patria moratus est. Quamuis Anno MD VI. Viennam placuit repetere Auentino, qui clarissimorum Virorum
somnio Scipionis et rhetorica Ciceronis ad Herennium publicae explicandis ingenium periditatus. Erat illius temporis facies longe tristissima, turpis rerum sacrarum et profanarum ignorantia, nullus humanitatis cultus aut studium, omnia barbarie plenissima. Pauci dabantur, qui ipsas litteras, siue graece siue latine siue alio idiomate expressae erant, legere poterant: sed longe pauciores, qui ad intelligendas aut aliis explicandas idonei habebantur. Memini in bibliotheca Argentoratensi publica adseruatum esse Psalterium Dauidis, Tullii et Cypriani notis latine conscriptum, quod cum forte olim in monachi cuiusdam oculos incidisset, nec litterum ductum intelligeret, eo tamen audaciae processit, vt libri tergo inscripserit: Psalterium in lingua Armenica perscriptum. Recte itaque de meo iudicio egit Auentinus, quod a somnio Scipionis publice auditoribus praelegendo auspicatus est, ideo forte, vt in Ludouici ac Ernesti, fratrum germanorum praeficiebatur. Nec poterat sane Auentinum huius nouae susceptae prouinciae poenituisse, cum paucos post annos iuniorem Principem Ernestum in Italiam abeuntem concomitaretur. Pulcherrima hic erat occasio cum in Romanorum veterum monimenta, statuas, tropaea, tum in Gothorum, Longobardorum aliarumque gentium incultarum fata et res gestas diligenter inquirere, et historiae suae, quam moliebatur, non exigua subsidia comparare. Hoc itaque itinere feliciter absoluto, cum et ante exterorum terras Galliam, Sarmatiam, Pannoniam et Germanorum fines multo cum vitae detrimento nec minori sumptu peragrasset, in patriam se recepit, non vt otio inerti ac silentio veluti pecora aetatem consumeret, sed vt studiorum ac diligentiae suae fructus, quos collegerat, cum publico communicaret. Hinc optimo consilio, nec infelici, vt creditur, successu dignissimum immortalitate opus Annales Baiorum scribere in animum induxit: id quod cum ad illustrissimorum Principum Ludouici ac Ernesti aures peruenisset, laeto acceperunt animo, nec conatum modo viri diligentissimi maximopere approbarunt, verum et multa ad opus illud conficiendum subsidia, diplomata, tabulas, instrumenta publica, caeteraque arcaniora monimenta fideliter communicarunt. An. MD XXIX. mense octobri ex Ratisbona patriam regressus est, vbi quam primum sororis suae aedes intrauerat, superiorum auctoritate captiuus eheu! in carcerem deducebatur. Cuius mutationis subitae caussa nostro etiam saeculo ignota est, et hoc ipso, quod Principes silentio id premi voluerint, Auentini innocentiam arguimus. Quin ipse venerandus senex paucos post dies ex carcere dimittebatur sine infamiae nota: quamquam hanc fortunae iniquioris Carolum, in primo aetatis flore exstinctum, et filiam Gisalam, quae patrem mira vultus similitudine exscripsisse, deinde etiam Ludouico Lindauer Principis Alberti Secretario desponsata dicebatur. Post haec Anno M D XXXIII. Leonhardus ab Eck Auentinum euocabat Ingolstadium eo consilio, vt filium Osvvaldum in litteris et pietate instrueret formaretque, cuius voluntati lubens est obsecutus, tantoque ardentius hanc docendi prouinciam arripuit, quod ita familiarius cum Petro Appiano, quem ob egregium mathematices studium summopere laudabat, versari posset. Eodem anno circa Seruatoris natales rheda vectus Ratisbonam petiit, forte vt vxorem cum reliqua suppellectile Ingolstadium transportaret, sed in isthoc itinere grauissimo morbo correptus vbi Ratisbonam venisset, decumbere statim et indies peius habere coepit: ipse decretoriam mortis horam non procul abesse sensit, multa tamen praefatus est adstantibus amicis, in primis de Annalium opere, serioque exoptauit summum operi huic patronum et fautorem: monuit in simul, complura inquirenda esse in Boemia, Hungaria, Austria, quae vetus sint regnum Boiariae, sed neminem esse, qui id curet. Tandem complicatis manibus deuotissime, cum animam Numini sacro commendasset, similis dormienti exspirauit V. Idus Februarii M D XXXIV. annum aetatis agens sexagesimum octauum. Apud D. Haimeranum Ratisbonae sepultus iacet hoc Epitaphio decoratus:
D. O. M.
IOAN. AVENTINVS SINGVLARI
ERVDITIONE FIDE
AC PIETATE PRAEDITVS PATRIAE
SVAE ORNAMENTO
EXTERIS ADMIRATIONI FVIT BOIORVM
ET GERMANIAE
STVDIOSISSIMVS RERVM ANTIQVARVM
INDAGATOR
SAGACISSIMVS VERAE RELIGIONIS
OMNISQVE HONESTI
AMATOR, CVI H. M. AD POSTER.
MEMORIAM P. MORTVVS EST
V. IDVS IAN. ANN. MD XXXIV.
Sed describamus caetera. Raro ille solebat prodire in publicum, et plus voluptatis sibi fore existimabat, si intra parietes domesticos se contineret, ac cum musis versaretur: maxime Horatianis carminibus, quae a sumpto cibo scite decantabat, plurimum se oblectauit; sub vesperam aliquando ad Danubium prodeambulabat: a coena etenim semper otiosus videbatur, tum vero ad mediam vsque noctem studia continuabat: erat praeterea parcissimi victus, inter edendum crebro bibens, sed quasi pitissando suprema tantum labra proluebat: plerumque non coenabat propter stomachum, quod eo repleto dormire minus poterat. Statura ipsi erat mediocris, obeso tamen corpore, barbamque crocei coloris, quam subter genas tantum aluit, habebat: in vestitu nec mollis nimium, nec etiam sordidus: videbatur tamen personam antiquioris philosophi referre. Breui: vir a doctrina, studiis et pietate commendatissimus, ac dignus omnium maxime, cuius laudes posteritas nobilissimo concelebret encomio. Varia ingenii monimenta reliquit, partim edita, partim inedita, partim affectata, et inchoata tantum. Ad priorem classem ex merito referentur
I. Annales Boiorum, opus praeclarissimum, quo gentis suae historiam ab vltima origine, eamque ad annum vsque M. CCCC LX. perduxit, atque in septem
Cisnero aucta, quamuis constet in hac multa ad domum Bauaricam pertinentia desiderari. Prodiit et Francofurti 1627 in fol. Iidem Annales aliquoties Germanice versi prostant, et ipse Caspar Bruschius in Engelberto, se hos Annales Noribergae nescio quo anno germanice edidisse, ac vitam Auentini praefixisse fatetur. Illustris bibliotheca Guelferbytana Christophorus Gevvoldus in epistola nuncupatoria ad chronicon monasterii Reicherspergense impudenter finxit, Auentinum pleraque historica monimenta suppressisse, vt posteros fugeret, quibus ex fontibus res sententiasque multo vberrimas deduxisset. Si quid eorum periit, non id culpae aut negligentiae Auentini tribui poterit, sunt aliae caussae, eaeque innumerae, incendia, perpetuus squalor ac situs, manus nonnullorum rapaces, bella libros saepe consumunt, et ad paucitatem fatorum necessitate rediguntur.
II. Abacus atque vetustissima veterum latinorum per digitos manusque numerandi, (quin etiam loquendi) consuetudo, ex Beda cum picturis et imaginibus inuenta Reginoburgii s. Ratisbonae in bibliotheca D. Haemerani. Ratisbonae 1532 4. Liber hic cum rarissimus esset, bibliopola Annalibus huius novae editionis adiici et eleganter cum figuris exscribi curauit.
III. Rudimenta Grammaticae de octo partibus orationis et Constructionis, de graecorum declinatione, de figuris, quantitate, accentu, distinctionibus, pedibus, carminibus ex optimis quibusque auctoribus collecta. Augustae Videlic. 1519. 4. Sed plurima sunt, quae Auentinus scripsit aut notis illustrauit, nunquam, vt credimus, edita, quorum catalogum cum apud Gesnerum
I. Chronicon emendatum de quatuor monarchiis orbis terrarum ad aemulationem Eusebii atque D. Hieronymi.
II. Ecclesiastica historia ab orbe Condito vsque ad tempora nostra.
III. Diomedes integer inuentus Reginoburgii in templo Haemerani.
IV. Vtraque ars Donati: Seruius de quantitate syllabarum.
V. Pondera, mensurae, moneta, pedes, passus, perticae, stadia ad nostram formam redacta.
VI. Dialectica elegantissima ac admodum breuis. L. Apuleii item Aurelii Symachi.
VII. Manlius Theodorus de metris.
VIII. Hymnus de caelesti sphaera correctus cum graecis, quae ante deerant, atque veris imaginibus.
IX. Claudianus poeta correctus, cum adnotationibus eruditis, simul cum Germania Cornelii Taciti.
X. Errores recentiorum in Cosmographiae et Astronomia.
XI. Imperatorum veterum moneta cum imaginibus et inscriptionibus.
XII. Dictionarium graecum et latinum iuxta ordinem litterarum dispositum.
XIII. Euricius discipulus Prisciani, maximus assertor analogiae de Coniugationibus.
XIV. Turcarum Origo et caussae cur ita invalescant, et quomodo pelli possint. Nisi fallor, puto hoc opusculum editum.
XV. Auentini poemata, quae adseruavit quondam Osvvaldus ab Eck, ad lyram Horatianam mire efficta.
XVI. Illustratae Germaniae libri X. multum eorum apud nos est desiderium et pro deperditis, cum nusquam gentium inueniri posint, habentur. Sunt tamen nonnulli, qui et annales Boiorum et illustratam Germaniam vnum idemque nomen esse existimant, hoc maxime argumento adducti, quoniam quae in Germania illustrata persequi voluit Auentinus, eadem in Annalibus quamquam diuerso ordine pertractentur. Nihil certi itaque statuimus, quamquam non diffitear, me eiusdem esse sententiae, et puto Annales Boiorum, qui exscripti sunt, ex Germania illustrata desumptos esse, iis recisis, quae parum ad rem videbantur. Germaniae illustratae sciagraphiam apud Gesnerum eodem in loco legimus, quae cum diuersa paululum sit ab ea, quam ipse Auentinus in Abaco suo sive arte numerandi dedit, placet ipsum potius auctorem quam Gesnerum sequi. En istam:
In Primo libro haec dicentur, de carminibus antiquis: quod vnum apud maiores nostros, quin etiam adhuc militum nostrorum memoriae et annalium genus est: quibus Cornelius Tacitus vsus est. Et quae Carolus Magnus auxit. Quidam recentiores corruperunt. Germaniae veteris, natura duce, descriptio ac chorographia, cum vetustis ac recentioribus regionum vocabulis. Quinque toparchiae, iuxta quinque maxima flumina. Atque ingentes sinus, prima ac vetera nomina, ex antiquis druidibus nostris admodum eruditis. Item ex clarissimis rerum scriptoribus graecis latinis, Diuo Iulio, Strabone Pomponio Mela, Plinio, Solino, Plutarcho, Ptolomaeo, Cornelio Tacito
Secundus liber narrabit res gestas maiorum, nostrorum ab excidio troiano vsque ad vrbem romanam conditam bellum Troianum. De Teuthrante rege et heroe Germaniae amico Herculis, eius filiis, nepotibus et vxore troiana, quomodo a maioribus nostris nuncupentur. De Pentesilea Hippolyte, Melanippe Amazonum reginis, quid veteres Germani in suis carminibus de hisce cantitent, ibidem nomina eorum vera germanica, quomodo germani sub imperio Babyloniorum ac Assyriorum vocitentur.
Tertii libri summa rerum, vetera nomina nomina Francorum et Gothorum, irruptiones Germanorum in Asiam, migrationesque in alienum solum, bella eorum aduersus magnos Persarum reges, qui tum maiores nostri atque Cyrus ab ipsis dicatur, de Rhaetis, quae sit Rhetia vindelicia, Noricum, Pannoniae, De Sycambria, Scythia, Troia Troisque atque Scitiis Noricorum Pannoniorum populis et vrbibus ac pagis, vnde quidam Francos deducunt. Ibidem verissima earum rerum explicatio de Rhaetobonna Tetrapoli siue vrbe quadrata Danubiana, quam veteres germaniae Druides atque vates graeca nominis interpretatione Raetopolin nominant, vulgus indoctum corrupto licentia vetustatis nonnihil (vt fit sono) Ratisbonam vocare solet, credit latinum esse vocabulum, cum sit barbarum ac semigermanum, quemadmodum Bendobonna Vindobonna ac Bonna vrbes Galliae ac Noricorum bella proauorum nostrorum aduersus Macedonum reges, Philippum, Alexandrum M. eorumque successores: quomodo Germani a Macedonibus vocentur, irruptio Germanorum rursus in Asiam, item bella adversus Romanos liberos: migratio in Gallias ac Hispanias, origo Brabantinorum Flandrorum, quomodo recens Germaniae vocabulum inuentum: Reges Germaniae a condita vrbe resque gestae vsque ad Div. Iulium.
Quartus liber habebit magnitudinem Romani Imperii cum vrbibus insignioribus. Rem militarem, reges Germaniae ac gentes, resque gestas cum romanis Imperatoribus vsque ad obitum Theodosii Magni; quae sit splendidissima Colonia Rhetiae, item ciuitas Hermundorum fida romanis: quisnam Albis fluuius, quem Tacitus olim inclytum et notum, nunc tantum audiri et apud hermunduros populos danubianos oppositos Rhaetis oriri commemorat: qui primi arcana pietatis Christianae in nostris regionibus aperuerint.
Quinto libro isthaec narrabuntur, Franciae (vsque ad Pipinum patrem Caroli M.) antiqui reges qui simul in Gallia et Germania imperarunt, Gallias in Germanias transtulerunt, quorum mentionem faciunt Claudianus et Sidonius. Maxima rerum mutatio, quae vbique periculit Christianos: irruptiones Germanorum in sacrosanctum Romanum Imperium, Sueuorum, Rugionum, Lancobardorum, Turogorum, Boiorum, Vandalorum, Saxonum, Scotorum, Angliorum, Ostrogetarum, Vestrobetarum, Burgundionum, Alanorum, Hunnorum, Auarorum, Abiorum, et Avionum, Burgundionum veteres sedes, quomodo ex Germania interiore atque Vistula amne ad Rhenum et Gallias migrarint, Vessogetarum migratio (ex regno vt nunc nominant Vngariae) per Italiam, Gallias in Hispaniam, item Sueuorum atque Vandalorum, Nauarrorum et Varinorum: Alanorum vsque in Africam irruptio, Ostrogetarum in Asiam, rursus in Europam, Noricum et Austriam Pannoniusque reditus: atque deinde simul et Rugionum ex Austria in Italiam migratio, Venedorum, (qui sua in lingua, vt diximus ante, Sclavi sunt) quos Iordanus noster, Ptolomaeus graecus, Tacitus Romanus, Albertus Sclauus describunt: irruptio in germaniam interiorem, et postea transito Danubio in Pannonias, Noricum, Liburniam, Dalmatiam. Nam e sinu Venedico extremisque Germaniae finibus egressi Illyricos vsque penetrarunt sinus, longe lateque omnia occuparunt,
Sextus liber continebit reges ac Caesares Germaniae ac Galliarum, ex antiquis Franconibus prognatos vsque ad Honoricum primum, Austriae varia nomina. Excidium Hunnorum et Auarorum, adventum Vngarorum in regnum Moraviae et Boiariae ac regiones, quas nunc possident: bella eorum aduersus nostros Imperatores quos et tributarios fecerunt.
Septimo dicentur Imperatores nostri ex Saxonia oriundi, Vetus rursus Germaniae vocabulum obliterarum, nouumque receptum ab Imperatoribus Saxon.: Res gestae eorum, quomodo rursus Italiani Gallias recuperarint, Germania abs Vngaris asseruerint, Danorum regna domuerint cum Venedis.
Octauus liber habebit Francorum Imperatorum atque eorum augustam sobolem, Sueuos, bella sacra Germanorum expeditionesque Asiaticas Imperatorum et principum nostrorum, Tartarorum irruptiones in Poloniae, Boiemiae, Vngariae regna.
In Nono referentur imperatores nostri in Hollandia, Hispania, Anglia, Austria, Habsburgii, Lucilloburgii, Nassouiae Boiaria orti: Polonia quomodo regnum factum.
In Decimo commemorabuntur vsque ad nostram memoriam Imperatores nostri in Austria, Boemia, Vngaria, Hispania orti: irruptio turcarum in Europam, victique Imperatores, reges et Principes nostri: quinque bella infausta aduersus Boiemos ab Impp. et Principibus nostris gesta, noua nomina Germaniae praecipue militantium, quibus vulgo apud exteras nationes nuncupari solemus, complura alia, vulgo non protrita ex vetustis, recentioribus Imperatorum et pontificum nostrorum eruta diplomatibus: cognitu vtilissima, in hisce referentur Commentariis, quae hic indicare nihil operae pretium fuerit.
1. Bauarus nomen barbarum et recens.
2. Post Carolum Magmim Babariae nomen receptum, et vnde?
3. Inde Boiariae et Boioariae; et tandem
4. Post Fridericum II. Bauariae vox obtinuit.
5. Bauari vocabantur etiam Norici.
6. Bauaros esse antiquos Boios, probatur testimoniis Scriptorum, diplomatibus et idiomate Germanico.
Boioarios, aliquando et Boioarios, scriptum lego.
Babariae quidem vocabulum post CAROLVM MAGNVM, eiusque nepotes, apriuatis literatoribus. (vt sunt mores eorum) additum est. Et enim cum illi in ea regione (quae Anasso amni Orientem versus subiecta est, et nunc Austria vocari solet, tum Abaria atque Hunnia erat) ad internecionem Hunnos, quos Boii Abares cognominant, deleuissent, nomen etgentem penitus excidissent, colonias ibi Boiorum deduxerunt: Boiariaeque regno coniunxerunt, vt vna gens, vnus Ducatus posthac foret. Grammaticae tum tribus ex Boiis et Abaribus vocabulum composuerunt: quod et huiuscemodi rei monumentum esset, et vtramque regionem vno cognomine complecteretur: quemadmodum a Gotis et Alanis est Gotolania, et ex Celtis et Hiberis Celtiberia.
Baioaria interim, et Boiaria, et scripserunt, et dixerunt: pedetentim vicit pertinacia Grammaticorum, Babaria paulatim irrepsit Baioariam, atque Boiariam extrusit, ac tandem
Babariae vocabulum in saxo incisum existit.
Bauarus vero post Imperatorem FRIDERICVM SECVNDVM demum natus est, cuius parentes si Boios et Auares dixero, fortassis non mentiar: quos enim Boii, et Graeci Abares, Romani Auares vocant: id forte sero a Grammatistis animaduersum est. Eo nomine proauos nostros, tanquam infausto omine, ignominiaeaue nota, quae et in proverbium cesserit, b nimirum, auaro additum, emptum a Boiis esse, abstinuisse, compertum habeo.
Norici etiam cognominentur, non ideo fit, quod Boiarii sint Norici, sed quod Noricum pulsis Romanis (sicvti in tertio narrabimus libro) occuparint, atque possideant. Nam omnes gentes in Norico habitantes Austriaci, Styrii, (quorum caput Bairisch Gretz.Graecium Boiorum cognominatur) Chariones, Tyrolii, Boiarii sunt, ab ipsis originem ducunt: vnus olim principatus, vnumque regnum fuit: pars Norici adhuc Boiaria cognominatur. Burckhausen, Traunstain, Reichenhall, Braunau, Scharding, Oetinga vrbes, et gentes Norici, nostris parent principibus. Kopfstain, Ratenburgium, et Kützpühel Imperator Maximilianus mea memoria abstulit Boiorum ducibus, Tyroliisque addixit.
Raimundus Lullius, (quem diuinitus omne ius humanum, diuinumque hausisse fama proditum est) Pius secundus Pontifex Max. Raimundus Marlianus, Conradus Celtis, Praeceptor meus, et plerique omnes nostrae tempestatis viri eruditi, harum rerum curiosi perserutatores, eos Boios esse autumant, quos vulgus literatorum Bauaros vocitat. Vitum quoque Arenpeckium (vt domestica adferam testimonia) horum sententiae esse video: seruatur in Bibliotheca Fruxinensium Pontificum. Item Tigurinorum, venerandae vetustatis codex literis Romanis scriptus, in quo inter caeteros Heroas Christianos, est vita Diui Eustasii, sub Luthario Magno Francorum Rege scripta, ibi haec ad verbum leguntur: Ad Boios, qui nunc Baioarii vocantur, tetendit. Vuigoleus pontifex Batauiensis vetus mihi exhibuit diploma, vbi Boiaria scriptum est, exemplar subieci: Hainricus Dei gratia dux Boiariae. Quemadmodum Chunradus pontifex Batauiensis, germanus noster deprecatus fuerat, ab curatione templi Diui Hippolyti, Albertum cognatum amoueo, abdicocque in celebri loco Anassi. Cuius rei testimonium hoc diploma esto. In rebus gestis Imperatoris Hainrici quarti, ducis vero Boiorum septimi, quae carmine Heroico perscriptae, venales circumferuntur, ii versus sunt in libro secundo.
Item:
In libro tertio:
Germanicum quoque, ac vernaculum nomen, longe magis adfine est Boiis, quam Bauaris. Nam vt Romanus, nobis est Romer, et Brennus Brenner, Venetus Venedier, Vngarus Vnger, Bergus apud Plinium Berger, Vandalus Vuandler, Steirius Steirer, et mille huiusmodi iuxta idioma et proprietatem sermonis nostri, VS in ER inuerso: ita Boius, Boier sit necesse est: ex quo quam facillime, sit Baier, vna duntaxat literula (vti fit crebro apud nos) voluptatis aurium gratia, immutata. Quin agricolae vel hodie Boier dicunt. Supra docuimus Rusticis nostris O esse, vbi Vrbanis A est. Quos itaque vulgus literatorum Bauaros, nostri scriptores Boioarios, et Boiarios: pruci Graeci et Latini Boios appellare solent. Eorum situm paucis quam verissime explicabo.
1. Boiariae diuisio. Narisci. Nordge. Sunderge. Nariscorum populi.
2. Narisci flumina et vrbes.
3. Tetrarchiae Norici eiusdemque situs.
4. Vindeliciae descriptio.
5. Lycus flumen. Alpes Penninae.
6. Oenus. Vennonis mons.
7. Isara.
8. Boiariae superioris descriptio.
9. Boiariae inferioris descriptio.
10. Boiorum mores, genera hominum, comitia.
Narisci, qui indigenae sunt: aliam quondam obtinuerunt Vindelici: Tertiam Norici, quemadmodum in secundo libro pluribus explicabo. Nariscos a caeteris Danubius diuidit: Imperatores et Reges nostri horum regionem Nordge, et Nardge nuncupare solent: quod Aquiloni subiecta sit: nam Nordge, Aquilonis terra valet. Quemadmodum in diplomatibus, et instrumentis Boiariae pars contraria, cis Danubium, Meridiem versus Sunderge, hoc est Meridionalis terra cognominaiur. Illam superiorem Narca vulgus diminute suo iure, adpellant: vnde a Cornelio Tacito Narisci dicti sunt: in multas ciuirate diuisi. Capita populorum nominasse sufficiat. Alemanos, Nariscos proprie dictos, Boethos, Chamabos, Sudinos, Ilisios: horum omnium meminit Ptolomaeus in descriptione septentrionalis, nomina retinent.
Alimübl.Alemanus apud Kelhaim, Nab.Nabus supra Reginoburgium, Die Reng.Rignus infra, Die Iliz.Ilissus Bathaviae: vnionum, gemmarum, aureorum granorum feraces sunt. In Maenum influit Bambergae Radnitz.Rhedonessus. Vrbes liberae et Imperatoriae Norinberga, et Vueissenburgum. Pontificiae, Aichstadium, Bamberga. Nostrorum principum sunt Angilostadium, vbi coetus studia aemulantium, Diethfurth, Keblhaim.Kelham, Stadt am Hofzu Regenspurg.Suburbium oppidum Reginoburgii, quam Ripariam a vulgo literatorum reperio vocari: Deckendorff, Grauenau, Fürdt vor dem VVald.Furdt. Maiorem tamen partem praefectus praetotio Rheni, vt Dux Boiorum, possidet. Caeterum et Nurenbergensibus, eorumque praefcto, hoc est Burggrauio, nunc Marchionibus Brandenburg. pleraque oppida parent. Hunc totum tractum a scriptoribus nostris cognominari vno nomine Boiariam veterem, et Franciae, compertum habeo. Eorum vna pars, quam Noricos obtinuisse dictum est, initium capit a flumine Oeno, vergit ad Orientem, et Austrum: actingit illinc Vgros, hinc Italiam. Haec in multos dissecta est Regulos. Vrbes in Alpibus Traunstain, Reichenhall: vbi salis fontes sunt: iuxra Oenum Braunau, Scharding. In ripa Iuuani Burckhausen oppidum, et arx Boiariae munitissima. Chimensis maximus Noricorum lacus, in ambitu millia passuum quadraginta complectens. Sub imperio nostrorum suntprincipum. Pontifices habet complures, Iuuanensem Archimysten opulentissimum: Sebonensem, qui est Brixinensis: Chimensem, Lauentinum, Secouiensem, Guricensem: Fauiensem, qui et Viennensis dicitur.
Austriaci, Stirii, Chariones, Tyrollii: qui omnes lingua, institutis, moribus, genere Boii sunt: sicvti omnia imstrumenta vetera, priuata, et publica testantur. Adferam tamen et externum locupletissimumque testem. Paulus Varnefridus Ticinensis, domesticus sacerdos Desiderii Regis Italiae, et imperatoris Caroli Magni, scribit in lib. tertio historiae Longobardae: Noricorum prouinciam inhabitare Baioariorum populum, habereque ab Occidente Sueviam: a Septentrione Danubium: ab Oriente Panuoniam: a Meridie Italiam. Vnus nimirum quondam princeps Boiorum (quem Graeci Monarchen vocant) sicuti
Lyco, Dauubio, Isara, Oeno: nec non et Alpibus, quas Ptolomaeus Penninas, nos Boias no minamus. Hanc potissimum describam.
Lycus oritur ex Rhetis, Graiisque Alpibus, in sylua Brigantina, et monte Tanobergo haud procul a vetusto oppido Brigantio, vbi extra Alpes se euoluit campum per latissimum, millia passuum nonaginta expaciatur, Lethfeld.Clausen zu Ebrenberg.Fauces siue Abusiacum, Diui Magni sepulchro insigne, Schöngau.Schongiam (quae tamen Boiorum est) Augustam Rhetiae prouinciae splendidissimam (sicuti ait Tacitus) Coloniam. Vindelicorum vero Landspergiam, Fridbergiam, Rhain: a quo non longius millibus passuum tribus Danubio miscetur.
Oenus (quem Strabo Sirabo lib. 4. in fine.Athesinum vocat) apud Rhetos Engadinos effusus ex inaccessa praecipitique valle altissimi montis, quem accolae Vennonis, rerum scriptores Penninum cognominant: millibus passuum fere septuaginta, magno strepitu aquarum, spumans, et minabundus per subiecta cadit saxa, impatiens omnis nauigii: Riui complures in eum de celsissimis montium verticibus vtrinque praecipitantur: incolae superiorem Inihal.vallem Oeni nuncupant. Separat Noricos Tyrollios dictos a Rhetis, quos Engadinos vulgo nuncupamus. Deinde circa vrbem Noricorum Oeniponium.Oenobrigam nauigabilis, placidiorque: fer tur tamen intra Alpes adhuc millibus passuum pene quinquaginta. Consuetudo vallem Oeni inferiorem appellat. Praeterfluit oppida Noricorum, Hall, vbi coquitur sal, Schuuatz, Ratoburgium: ibi metalla argenti sunt, Kopfstain: Inde non longe alpes velut cornua, in duo iuga distendunmr, pars ad Orientem, pars in Occidentem. Austrum Versus ingenti flexu curuamr, atque surgit. Hinc Oenus per plana diffusus labitur, millibus passuum non minus centies tricies, circumiacentes campos rigat et foecundat. Vindelicos a Noricis dividit: Bathauiae in Danubium erumpit.
Isara amnis, rapidissimus, inter hos medius incedit, profluit ex saltu in der Schaenitz.Schiratio, (qui est in gremio Alpium Penninarum) ab alueo Oeni, non amplius millibus passuum quindecim Ratium patiens: complures arces, vrbes, vicos Vindelicorum alluit: Infra Deckendorff cum Danubio miscetur: vbi millia passuum centum, quinquaginta cursu suo compleuit: quae etiam ab hostiis Lyci ad hostia Oeni Vindeliciae longitudo est: quam nostra tempestate in superiorem inferioremque diuidimus Boiariam.
Superior subdita est alpibus, Austro que: quamobrem Sunderge, hoc est, Meridionalis tena in diplomatibus edictisque Imperatorum nostrorum dicitur. Impedita crebris paludibus, lacubus ingentibus, flurninibus rapidis, syluis aspectu horridis: praeter vrsos, apros, caeterasque huiusmodi feras, centenarios ceruorum alit greges: quos absque consensu principis, venari crimen est. Pecuariis, pecoribusque pascendis, magis idonea est. Pomiferarum arborum foecunda: trimestris duntaxat frumenti, non tamen omnis, maxime ferax: rarius habitatur. Lacus qui nominantur sunt, Stapffelsec.Staphelinus, Kochelsee.Cochilius, VValdensee.Valensis, Tegernsee.Tigurinus, Schliersee.Amersee.VVirmbsee.Verres omnium maximi: hic optimis abundat piscibus, longitudine millia passuum quindecim, altimdine quinque comprehendit: alter in longum mille passus decies, in latum ter patet. Amnes partim Oeno, partim Isarae, pars Danubio miscetur. Erumpunt in Danubium Barr.Barius, Ilm.Ilmus, Abst.Absus: cum Isara confluunt Loysa.Libusa per Cochiliensem lacum delatus. Mosa Fruxini. Amper.Ambro lacui, per quem fertur, dans nomen, in hunc defluunt, Die VVirm.Verres, ex eiusdem nominis lacu effusus, et Glan.Gelonus. In Oenum fluit
Mangfalt.Magnoualda ex Tigurino lacu profluens. Vrbes iuxta Lyoum supra dictae sunt. In Ambronis ripa cubat Vueilham.Belaunorum oppidum vetustissimum, quo tractu fertilissima est surperior Boiaria. Barrius alluit Aicham, Schrobenhausen. Ilmus Pfassenhofen: Apsus vero Abensperg.Abusinam, patriam meam, cuius meminit Imperator Antonius in Itinerario. Vrbes in Danubii ripa sitae Neoburgium, Ingolstadium, et Neostadium, olim Salingostadium dictum, patria Augustini Kolneri a Secretis principum nostrorum, et eorum Epistolarum Magistri. Isara interfluit Monachium splendidissimam praeclarissimamque vrbium earum, quae vulgo Ducales vocantur, tribus alveis: deinde Fruxinum adlabitur, id Episcopo paret suo. Iuxta Oenum Rosenhaim est, et Vuasserburgium, Müldorff pontificis Iuuanensis municipium. Vti superiorem Boiariam absolui, ita inferiorem describam.
inferior fertilior est, crebrius frequentiusque habitatur, propter Danubium, Isaram, Lauarum amnes, vitium ferax. Flumina in Danubium Labar.Lauarus, Vils.Vilsus: In Isaram Die Sempia.Seno: In Oenum Die Ism.Iseniscus et Die Rod.Rhodanus defluunt: a quibus pagis, tribubusque cognomina accolae fecerunt. Vrbes prope Danubium Reginoburgium caput Biorum, Caesari paret, pastophorio quoque Episcopi insigne est, Straubinga, Osterhofen, Vilishouia: vbi hostia Vilsi, vnde nomen vrbi. Bathauiae pontifex imperat. In Senonis ripa est Arding.Ariodunum. Isarae contermina oppida sunt Moesburgium, Landeshuta, praetorium principum nostrorum, Landau, Dingelfing. Terra in vniuersum satis ferax, sale, frumento, pecore, piscibus, syluis, volucribus, pascuis, feris (in summa) omnibus, quae ad victum, cultum et vsum vitae spectant, satis superque abundat. Distrahuntur, diuendunturquein alienas regiones, et deferuntur, sal, pecudes, frumenta, vina aliunde conuehuntur, ex Italia, Histria, Rhetia, de Rheno, Nicro, Francia, Pannonia prima: nusquam melius victitatur, nusquam melius cubatur: id quod et vulgatissimo nobilitatum est prouerbio.
Venti Subsolanus, et Fauonius crebrius spirant, aedificando vt noxii obseruantur. Ille Boiariae serenus et tranquillus nubes et pluuias compescit: hic frigidus, humidus et nubilus hyemat. Dies longissimus septendecim fere horarum, breuissimus octo.
genera tria sunt. Nam plebs in agris degit, agriculturae, pecuariaeque vacat: quae per se nihil audet, et nulli adhibetur consilio: haud tamen seruorum habetur numero. Nec enim in hanc eadem omnia iura, quae dominis in seruos: partem redituum, fructuumue, ac seruitutem rusticam Patronis debet: alioquin sui iuris, suae spontis: totos dies, praecipue festos, noctesque continuare potanao, saltationibus lasciuire, arma, ensem, venabulum ferre: effusissime indulgere dapibus in dedicationibus templorum, et epulo nuptiali, nulli fraudi, nulli probrum est. Sed de his tribus generibus vnum est Sacerdotum, siue mystarum, qui in collegia cooptantur. Altenun Equitum. Tertium Ciuitatum. Sacerdotes locupletissima, magnificaque possident templa, superiores opibus censentur: interdiu noctuque per statas horas rebus diuinis, propiciandae supremae Maiestatis gratia, a principibus instituta, intersunt: laudesque Equites venatibus, aucupibus aetatem transigunt: in agris, ruri exrra vrbeis habitant. Ciues Rempublicam ipsi, oppidaque curant, aut artifices, aut caupones, agricolaeue sunt: plerique ad vsum vitae necessaria venditant: tenuiores operas suas locant. Paucissimi suis vectigalibus contenti, in Patriciorum sunt numero. Principes de omnibus rebus reliquis consultant, omnia apud principes pertractantur.
1. Boios Alemanus Hercules condidit, quod probatur, et res a prima origine repetitur.
2. Deus nimirum condidit hoc vniuersum et ministros seu Daemones.
3. Ex quibus pars defecit, cuius Princeps et opera describuntur.
4. Hominis creatio et lapsus.
5. Multiplicatis hominibus Enos vrbs condita, quam gigantes tenuerunt, horum seelera,
6. quibus Deus motus diluuio mundum perdidit, Jeruato saltem Noacho in arca.
7. Post diluuium Noah vrbem Sagalbinam condidit, et Armenia oppleta hominibus,
8. Orbem terrarum diuidit, posteros Tuisconis adoptat, et huic terras intra Rhenum et Tanaim sitas, quae ab Autoribus nomine Germaniae notantur, assignat.
aereum signum in Richauia Coenobio Suevorum hactenus seruatum, Ioannes Stabius Historiographus iussu Imperatoris MAXIMILIANI Caesaris Augusti, nostra aetate transtulit Tyrollios: Regia est Noricorum in ripa Athesis. Manent adhuc in Boiaria vicus et arx Almostain pagus, et flumen Alemanus: cuius accolae se vetustissimos Boiorum praedicant: quemadmodum et vetusta diplomata ostendunt, quae mihi legenda exhibuit Gabriel pontifex Aichstatensis, Episcoporum Germaniae doctissimus. Est etiam proxime Reginoburgium Boiorum caput, mons, sylua Danubio imminens cognomine Ergle.Hercules. Res ipsa hortari videtur (quoniam de Germania tempus admonuit) supra repetere, ac paucis situm exponere, nationes attingere, rem omnem a prima origine disserere, quo ad cognoscendum omnia illustria magis magisque in aperto sint.
Daemonas et Angelos: Romani, Genios, lares, nuncios vocare solent.
Sathanas, a Graecis Antitheos cognominatur, tanquam hostis publicus, et Dei et hominum. Nuncupatur et Graece Diabolus, Latine criminator. De his in hymnis ita scripsimus:
Sunt nempe ii fallacissimi, nequissimique spiritus, supremae et venerandae illius Maiestatis carnifices, per quos et impii mulctantur, et mali puniuntur homines, (quibus coelum, vnde ipsi pulsi inuident) per horum saeuitiam quoque innocentes assidua vexatione ad virtutem exercentur: vt inuicta patientia purae, ac victrices animae ad Deum, id est, originem suam reuertantur: et de illis vt hostibus, defunctae hac terrestri militia, perpetuo triumphent. Nam et victoria constare sine certamine non potest: sic nec virtus quidem ipsa sine hoste. Torpens enim ocio et securitate perdit naturam suam: nulla virtus sit necesse est, si aduersarius desit. Verum de horum praestigiis praeclare scripsit Diuus Cyprianus Magus ex Antiochia oriundus, non ille Carthaginensis Episcopus vir eloquentissimus.
Promethei transferunt. Nemo mihi vitio det, quod poetarum vtar testimoniis: cum Diuus Paulus eloquentiae Christianae princeps, Poetas Prophetas vocet, eorum testimonia, et contra prophanos, et instituendis Episcopis vsurpet. Homo itaque recens factus, inductus est in hunc mundum, quasi in domum paratam, et instructam. Cumque supremum numen, marem primum finxisset, tum etiam foeminam configurauit, vt duo inter se permixti sexus, propagare sobolem possent, et omnem terram multitudine opplere. Posthac Deus hominem, qua dixi ratione genitum, posuit in Paradiso, id est, in horto foecundissimo et amoenissimo: quem in partibus Orientis omni genere ligni, arborumque conseuit vt ex earum variis fructibus aleretur, expersque omnium laborum Deo patri summa deuotione seruiret. Tum dedit ei certa mandata, quae si obseruasset, immortalis maneret: si transcendisset, morte adficeretur. Id autem praeceptum quidem fuit, vt ex arbore vna, quae fuerat in medio Paradisi, non gustaret. Tum criminator ille inuidens operibus Dei, omnes fallacias et calliditates ad decipiendum hominem intendit: vt ei adimeret immortalitatem. Et primo mulierem dolo illexit, vt vetitum cibum sumeret: et per eam ipsi quoque viro persuasit, vt transcenderet Dei legem. Quod posteaquam ausus est, illico poenas dedit. Nam quia Deo patri non paruit, ne ipse quidem sibi imperare potuit, sensit enim islico turbam affectuum pugnare cum ratione. Quamobrem pudere eum nuditatis suae coepit, abscondiditque se a facie Dei, quod antea non solebat. Tum Deus eiecit hominem de Paradiso, sententia in peccatores lata, vt victum sibi labore conquirerent. Ipsumque Paradisum
Postea autem cum hominum numerus coepisset increscere, et orbis terrae oppletus esset hominibus, inualuere simul et scelera, simul cum hominum numero creuere vitia.
Enos, quam Gigantes tenebant, qui vniuerso imperitabant Orbi, immani corporum magnitudine, contemptu religionis,
Gordei montis maioris Armeniae. Siccatoque orbe egressus Noas (ita enim ille vocabatur) Deo sacrificauit et litauit: Vrbeminde Sagalbinam (cuius Ptolomaeus quoque meminit (iuxta Araxim amnem maioris Armeniae condit. Vbi cum filiis habitare coepit. Incredibile memoratu est, quam breui numerus hominum increuerit, vt eam multitudinem vna regio ferre non posset: fauore quippe singulari numinis supremi, benignitate quoque recentis, necdum effoetae, languescentisque naturae. Gemini semper, frater, et soror coniuges vno partu edebantur: et nemo omnium interim morte absumebatur. Accedebat longinquitas aut spacium vitae longissimum mundo dum adolescente. Nam ante diluuium vniversum orbem terrarum, omnesque eius partes hominibus oppletas, habitatas, cognominaque sorritas esse, quae Noa seruauit, in tanto aevi spacio, et adolescente adhuc mundo, certum est: cum post diluuium, senescente
Moses tradit, si diligentius consulueris, hoc anno Peleg natus est Hebro) posteaquam genus humanum in Armenia reparatum fuit, diuisit ipse Noas terram, seruatis antiquis nominibus (vti ante illuuiem fuerat aquarum in partes tres Asiam, Europam, Aphricam: et has filiis, vectus naui circum litora, ostendit, in regna dispartitur: principes et colonos designat, atque conscribit. Decimo deinde anno reuersus in Armeniam, Tuisconis (quem in Armenia genuerat) posteros adoptat, omen haud dubie Italiae, orbisque potiundi. Ipsum inde ex Armenia in Europam mittere constituit, et parat. Quicquid intra Rhenum et Tanaim amnes continetur, eidem adsignat: authores rerum Germaniam vocant, cuius situm ac gentes vt nunc sunt et vt pollicitus sum, pro necessitate expediam.
1. Germaniae denominatio et fines.
2. Flumina.
3. Diuisio Germanorum in Teutones, Venedos, Cimbros et Vgros.
4. De Teutonibus.
5. De Venedis.
6. De Cimbris.
7. De Vgris et Hunnis.
8. Tacitus et alli de Germanis Scriptores antiqui ob immutatam rerum faciem attente legendi.
9. Digressio de populorum euersionibus et imminenti tunc temporis periculo a Turcis,
10. item hypocrisi Christianorum, ex quo poenam instare Autor ominiatur,
11. Turbulentumque statum Germaniae asserit.
Scythia, Getarumque regio, qua contingit Pontum, vocabatur: vltra Vistulam Orientem versus, Sarmatia: citra vero, et Galatia, et Gallia, et Celtica: eadem etiam nunc Alemania, Francia, et Teutonia. Separatur a Gallia Narbonensi, Celtisque, siue Gallia Lugdunensi (quam Francoreich, hoc est, Francorum Imperium Germani appellant) alpibus Diui Quintini, Rhemorum agro, et Campania: montibus Vogeso, et Iura: fontibus Matronae, Araris, Rhodani fluminum: Disterminatur ab Italia Verbano, Lario, Benaco lacubus maximis: agro Veronensi, et Aquileiensi. A Turcis Sao et Danubio fluminibus altissimis: ab Moschis, Asiaque, Tanai amne submouetur. Caetera Oceanus ambit, latus sinus insularum, peninsularumque immensa spacia incompertae magnitudinis complectens.
Mela) Danubius et Rhodanus: in Oceanum defluunt (refert Plinius) Amisius, Ptolomaeus Amasum, Tacitus Amisiam vocat, Visurgis, Albis, Vistula: clarissimi, Rhenus, Mosa, Gutallus qui et Sueuus, et Odera,
Pictos, Hannonios, Luthareos, Burgundiones, Allobroges, Sabaudienses inter Germanos ne numeraverim, ambigo: medii sunt inter Celtarum, Germanorumque Imperia. Germanis parent Imperatoribus, primi semper in discordia, cuius vtrinque cura.
Alemani: a Venedis Nomades ac Nemetes a iaculando nominantur: ab Vgris Scythulae, siue Scythae, hoc est, Casei, ac lactis voraces: quos Graeci Tyrophagos, et Galactophagos nuncupant. Alii in superiores inferioresque diuidunt: cum reliquis omnibus mixtim habitant, vt ambiguum sit, quibusnam adscribas: maximam partem Germaniae, Galliarum non parvam, Rhetias, Vindelicum, non solum tenent, sed etiam implent. Eorum partes sunt Neruii, Flandri, Aduatici, Holandi, Ganinefates, Brabantini, Menapii
Geldrenses, Bathaui, Selandi, Frisii, Saxones, a quibus originem ducunt: Picti, Anglii, qui Britanniam incolunt. Pomerii, Mechaloburgii, Brandeburgenses, Theutones olim proprie dicti. Borusci, Gotones, et Gutones, Leuonii siue Hilleuiones sacratis Teutonum parent Equitibus. Ducatuum haec nomina sunt, Tungri, Agrippinenses, Eubrones, Ducatus Limburgesis, Iuliacensis, Cliuensis, Sicambri, Bestouali. Praefectura praetoriana Rheni in complures dissecta principes: Treuiri, Vestria, Mediomatrices, Mogontini, Vangiones, Borbetomagus. Nemetum Augusta Spira: Augusta Romandorum, Luciloburgium, Basilea, Augusta Rauracum, Tribochi, Elisatii, Argentoratum, Strassoburgium, Argentuaria, Colmaria: Suitones, Die aidgenossen.Oedognotes, id est, confoederatos vocamus. Sibenburgenses Gaepidae in veteri Dacia: Silesii, Lusacii, ii tamen vt plerique alii, Venedis adscribi possunt: bilingues enim sunt. Lusatiorum terram quondam Sueui Senones tenuerunt. Austriaci, Norici, Stirii, Chariones, Carni, vtramque Venedam, et Teutonam linguam norunt.
Tyrollii, Vindelici, Boii, Rheti, Sueui, Engadini, Curii, Franci, Catti, Hessi, Bochi, Turogi, Moesi, VENEDI nostro sermone, suo sunt Sclaui: bilingues fere sunt in multarum gentium capita divisi. Nam et Dalmatiam, Liburniam, Illyricum, Pannoniae Noricique partem, Iustiniano primo imperante, transito Danubio occuparunt, sicut ibi adhuc Sclauonia nominatur. Valentissimas nationes nominasse satis erit. Zechos sua, id est Boemos nostra lingua, Bolios, Massobios, Morauos, Bodolios, Roxalanos, Litauos.
Dani, Scandia, Selandia, Scandiauia: vbi Nordouici, et Nordmani, Suiones, qui et Suesii, et Suedi, Fenni, Goti, ab his sinus Codanus nomen habet. Graeci Getas, Latini Dacos vocare solent, Laruarum ibi ergastula, exiliumque, ipsi Trollos vocant. Lingua eorum cum Saxonibus communitatem habet. Nam ego ante tres annos, quam haec proderem, legi Epistolam missam a Christierno Rege Cimbrorum, ad Vuilhelmum principem nostrum, Saxonum fere sono perscriptam. Cimbros a tergo claudunt homines syluestres, quos Vuildenlappos, hoc est veros fatuos adpellamus, nobilissimarum pellium commercio notissimos: conspectus aduenarum vitant, fluminis vlteriore ripa merces positas, iuxta venalia, tollunt, si placeat permutatio. Horum et Tacitus mentionem facit.
Maegari vocantur, vna gens est, non in plures nationes diuisa, vt caeteri Germani: latissimum possident regnum, Venedis Teutonibus imperitant, aduenae sunt, origo eorum in quarto narrabitur volumine, incolunt Pannoniam, et eam partem Germaniae, quam laziges, Goti, Getae, Gepidae olim tenuerunt. Nec enim Hunni sunt. Nam Hunnis successere Venedi et Boii. Hos pepulere Vgri, quemadmodum in quarto referemus libro, in vita Imperatoris Arionulphi Caesaris Augusti. Pro necessitate suscepti operis satis diximus de Germania, quam diligentissime Cornelius Tacitus, et alii complures illustrarunt scriptis, vt hodie quaedam in suo quisque tractu ex eorum commentariis, qui nunquam eo accessere, verius noscat, quam indigenarum scientia.
Frisios, Nariscos, Francos, quae vel vetera cognomina, vel veteres suas sedes obtineat, quod a perquam paucis animaduerti, non vehementer mirari non possum.
Nonnos (ait Diuus Ambrosius) nuda nomina, inanes tituli cassaeque cerimoniae fallant. Quamuis in Imperatoris nostri verba sacramento rogati iurauerimus, nihilo secius tamen authorem et principem nostrum deseruimus, fidem datam frangimus, ad hostes deficimus. Sunt complura publica literarum Gymnasia, sunt quoque complures omnis diuini humanique Iuris consulti: Verum enimuero magis lites quam literas amant. Adeo et pecuniae student, et ambitione in praeceps abeunt, Ventri Venerique veluti pecora seruiunt. Nomine duntaxat Christiani, reipsa quiduis aliud. Christiani fiunt: non nascuntur. Potest pater Omnipotens degeneres abdicare liberos, et adoptare atque procreare nouam ac germanam sibi sobolem. Attamen siquidem nostro saeculo alli non contigerint mores, jam diu ita viuitur, is status rerum est, vt nihil boni diuinet animus. Vanus sim precor augur, si non nostris premimur malis.
Maximilianus Caesar Augustus Terras reliquit, continuo Vlricus Dux VVirtenbergensis Reutlingam vrbem Caesaream obsidet, occupat: eius conatibus occursuri Sueui et eorum foederati, delectus agunt, arma parant, copias cogunt. VVilhelmium principem nostrum copiarum Imperatorem communi omnium suffragio declarant. Vldericus pulsus terra, omnibus oppidis, vicis, arcibus, vrbibus exutus est. Hostes eius regione potiuntur, principes qui eligendi Imperatoris sibi partes sumunt, vulgo male audiunt, quod interregnum tamdiu contra leges maiorumque instituta continuent, nec caput creent, quod huic vulneri mederi posset. Atque ego etiam, quamobrem id fiat haud scio, et sisciam dicere non ausim, verum longius quam volebam euagatus sum, dum me flagitiorum aetatis nostrae taedet pigetque, ad rem dimissam redeo.
1. Tuiscocum Scytha fratre et 20. ducibus in Europam venit, eamque maximam partem distribuit.
2. 3. 4. 5. 6.Nomina Ducum.
7.Regnante Tuiscone Nini auspiciis idololatria initium cepit,
8.nec non imperii auiditate bella orta sunt.
9.Noah siue Ianus in Italia consedit.
10.Tuisconis leges et de carminibus German.
11.Tuisco cultum diuinum in nemoribus et auspicia ordinat.
12.Leges quasdam circa aedificia, agros, educationem liberorum et matrimonia sancit.
13.Literas inuenisse probabiliter adstruitur
14.Graecae et Germanicae linguae conuenientia.
15.Regnante Tuiscone Abrahamus natus est.
16.Tuisco moritur et consecratur.
17.Consecratio ex quo nata. De laudibus Principum.
Nymbrothus regnum Babyloniorum, quod et Assyriorum, condidit. Cuius primordio Tuisco Gygas pater Germanorum, et Sarmatorum cum viginti Ducibus, Sami fratris sui nepotibus, ex Armenia venit in Europam: amnem Tanannque transgressus ibidem Orientem versus, eiusdem frater Scytha priscus tenuit. Ab hoc Germani Scythae adpellati sunt Quemadmodum Plinius quoque in libro quarto naturalis historiae prodidit. Pars Germaniae in confinio Austriae,
Auf der Schütt.Scythiae nomen etiam nunc retinet. Porro Tuisco lustrato longe lateque tototractu, qui est inter Rhenum et Pontum Euxinum, et Tanaim, omnem ambitum in regna, Toparchias, et Tetrarchias diuisit, Regulis distribuit, Colonias vbique deduxit, regiones habitatoribus oppleuit, anno regni vicesimo quinto. Et ad retinendam memoriam rerum suarum montibus, fluminibus, regionibus nomina principum, indidit: quae forent certissima monumenta posteris. Id apud veteres perquam vsitatum fuit: vti etiam in penetralibus sanctae, historiae traditur. Ab illo Tuiscones etiam nunc adpellamur, Itala, et nostra nimirum Saxonum lingua, qua et inferiores Germani vtuntur. Extat in ripa Rheni e regione Aggrippinensis Coloniae ciuitas quondam, nunc vicus et coenobium, Tuitsch vicus.
Sarmata, vir armorum studiosus, et peritus rei benegerendae, amorisque popularium conciliandi. Ab eo apud priscos Sarmatae quoque nuncupamur. Claudius Ptolemaeus Cosmographorum haud dubie princeps, eam regionem, quae vltra Vistulam Eurum spectat, Sarmatiam vocat, quam nostro aeuo incolunt Venedorum nationes valentissimae, Bolii, Bodolii, Multauii, Borusci Leuonii, Litaui, Massobii, Roxalani, Moschi, siue Massagetae.
Dacus, qui et Danus, condidit Danos, quorum Rex nominatissimus est in Germania, et Latine vocatur Rex Dacorum, qui nobis est Danorum. Veteres Graeci et Latini Cimbros, Cimeriosque adpellarunt, ita Strabo, Diodorus Siculus, Stephanus Bizantius docent.
Geta dux tertius, nostro sermone Getus est, a quo Gotolandia insula nomen retinet in sinu Venedico, e conspectu Vistulae amnis, cuius hostia ad Austrum spectant. Ab illo prognati sunt Getae et Goti: qui post aliquot annos (Hunno filio Herculis Alemani imperante Germanis) egressi, regibus Berico et Philomaro profecti sunt ad amnes Danubium, Tibiscumque, cui quartus Tetrarches nomen dedit: ibi nunc sunt Vngaria Magna, Septem castrenses, Valachia, Regnum Gotorum, plusquam bis mille annos mansisse, author est Iordanus Episcopus, genere Gotas. Ab Dano et Goto sinus Codanus nomensortitus est: ita Plinius et Mela nominant. Quicquid inter hostia Albis et Vistulam iacet, nos Osterse, id est Orientale mare nunc appellare solemus. Sinus est ingens Oceani Germanici, quem accolae Vuesterse, id est, occidentalem lacum nuncupant.
Brigo, qui et Phrygus, Thyno, siue Bithyno, Moesos condidit: a quibus ex Europa transierunt in Asiam Phryges, siue Bryges, Mysi, Thyni, dicti Bithyni, Strabo docet, Plinius, recitat, et Claudianus, eius carmina subscripsi:
Moesias tenent Bosnenses, Serui, Bulgares, Turcis omnes seruiunt. Dalmata, Dalmatas genuit, nomen manet. Quondam subiecti. Boiorum praefectis ex Dachau, et Andechs oriundis, ita vetera testantur diplomata.
Iader et Albanus, Liburniam quae et illyricum proprie, tenuerunt. Ibi fuit Iadera Colonia, cuius mentionem Plinius, et Ptolomaeus faciunt. Ibi quoque Albanenses populos enumerat Plinius: Germani VVindischmarck.Venedicam Marchiam nominant, parent Austriacis Ducibus. Sauus vndecimus Tuisconis Comes clarissimo amni nomen fecit, qui Pannonias a Maesiis separat, oritur in alpibus Carnicis, supra Labacum, Carnorum caput est. Pannonem Pannoniam incoluisse cum fratribus Salone et Azalo, nemo omnium inficias ibit, qui Berosum, Ptolomaeumque legerit. Sunt Ptolomaeo in Pannoniis Sala vrbs, et Azalorum populus. Hister filius Ebri author condendae turris Babyloniae
Histriaeque (quam quondam Boii principes ex Damasia oriundi possedere) celebre apud posteros nomen indidit, consedit inter flumina Draum et Oenum. Superiora Fauonium versus tenuit Adulas, cuius nomen adhuc mons altissimus inter Oenum et Rhenum refert. Eius meminit Ptolomaeus in descriptione Rhetiae. Diclas, Obalus, Epirus vbinam gentium consederint, vt incompertum mihi quidem praetereo
Belus Iuppiter filius Nembrothi Rex Babyloniorum secundus, naturae fatoque concessit. Ninus filius patri in regno succedens, seu vt diuina stirpe natus videretur, seu pietate motus, vt memoriam defuncti genitoris coleret, seu quod magis credam, instincta maliGensi parentem consecrat, pro Deo ab omnibus coli praecipit: eidem diuinos defert honores, ab omnibus deferri edicto publice iubet. Templum insuper addit (cuius Plinius meminit) in media Babylonia statuam ponit, atque dedicat, quae ab omnibus adoraretur. Ibi tum desertores lares, spiritus fallacissimi, diuinitatis adfectatores, vt huiusmodi errorem humano generi immitterent: atque ea pestis late longeque inualesceret, auocaretque a veri Dei notione, per quam solam potest morsaeterna vitari, illapsi huiusmodi potentissimorum regum simulachris, adsciuerunt eorum nomina. Mentitis itaque atque adsumtis eorum, nominibus, vt fallerent, responsa dederunt, et sub horum titulis, honores sibi Deorum vendicarunt: sub nominibus mortuorum delitescentes viuentibus plagas extenderunt. Humanas etiam hostias, ipsi hostes humani generis, excogitarunt, vt per quam multas, deuorarent animas. Ita deiiciendi hominis caussa se Deos mentiti sunt, et varios sibi cultus peruersa religione condiderunt: cumenim sint perditores hominum, custodes tamen se vocarunt, vt ipsi colerentur, Deus non coleretus. Quoniam cum sint spiritus tenues et incomprehensibiles, insinuabant se corporibus hominum, occulte valetudinem vitiabant, morbos citabant, somniis animos terrebant, mentes furoribus quatiebant, vt homines his malis cogerentur adeorum auxilia decurrere: prodesse putabantur, cum nocere desinebant, qui nihil aliud possunt, quam nocere: pluuias quas iam sentiebant, repromittebant, fallaciae eorum fuit aqua cribro gestata, cos nouacula discissa nauis cingulo promota, vt numina lapides crederentur, et Deus verus non quaereretur. In arcanis diuinarum literarum huiusmodi simulati ac commenticii dii vno nomine Bel, Baal, pro idiomate sermonis adpellantur.
Ninus veterem et auitum gentium morem, noua Imperii auiditate commutauit, primus intulit bella finitimis, et rudes adhuc ad resistendum populos, terminos vsque Libyae perdomuit, et totius Orientis gentes subegit. Cuius arma sugiens Sabatius Saga patruus eius Magnus, Rex et Pontifex Maximus Armeniorum, relicto ibi filio Berzane, quem etiam postea Ninus superauit, ad Tuisconem elapsus est. Vnde in Italiam ad Ianum, qui et Noas, post aliquot annos proficiscitur.
Viterbiensi consedit, Ethruscos Italiae indigenas condidit, dictus Ianus, id est Vini repertor: Iain Hebraei vinum vocare solent.
Carmina adhuc leges vocare solemus, quemadmodum, et Graeci (vti est apud Aristotelem Stagiritam) nomos: etiam nunc leges, quas Moses a Deo immortali recepit, in templis patrio sermone canimus. Sacerdotibus
lucos et nemora, in quibus res diuina rite perpetraretur, consecrauit. Arbitrabatur coeseste numen pro magnitudine sua ne parietibus cohiberi, nec in vllam humani oris, vultusue, fluxaeque rei speciem adsimulari debere. Cum secretum illud ab omni contagione fecis terrenae sola reuerentia videatur: cuius effigiem, formamque quaerere, imbecillitatis est humanae. Manent adhuc nobis a Luco, quem Vuald dicimus, VValfart, VVallen, VVallen gehn, denominata, deductaque vocabula: illud celebrem ob religionem conuentum, haec ad sacras aedes salutatum superos proficisci significant. Auspiciorum, sortiumque disciplinam edocuit, ex quorum obseruatione sacerdos publice prius Deum precatus, coelum suspiciens futuros euentus interpretabatur.
literas inuenisse. Roxalani adhuc propriis vtuntur literis, non omnino dissimilibus Graecis. Venedi quoque qui Dalmatiam Liburniamque incolunt, (quae gentes omnes genere Germani sunt) et ex Germania velut officina gentium prodierunt. Seruatur Reginoburgii in templo Divi Haimerani vetustissimum diploma a Carolo Magno datum, Latino quidem sermone, aliis tamen literarum figuris scriptum, Longobardas quidam, alii Geticasarbitrantur: perquam similes Graecis sunt. Monumenta et tumulos quosdam literis Graecis inscriptos in consinio Germaniae Rhetiaeque extare lego apud Tacitum. Iulius Caesar refert Lib. 1. belli Gallici.Galatas vocant, et Graeciae intulisse referunt Cadmum circiter sexaginta ante captam Troiam annos. Eos Homerus poeta, patria Meon, consensutotius Graeciaea Troia capta anno quingentesimo emendauit. Noster profecto sermo praecipue Saxonum, literarum natura et potestate, diphthongorum vi et numero, syllabarum pronuntiatione, declamatu, articulis, accentu (quos et nostra lingua tonos vocamus) ratione loquendi, caeterisque huiusmodi dictionum proprietatibus, maximam habet communitatem: plurimum retinet commercii cum Graecorum lingua, rectiusque literis Graecis scribitur.
Thyra hostium: Hyperthyron, superius limen. Kyssein osculari. Phorcion onus, Cemos frenum. Porneia, libido, lasciuia. Apo, ab. Hyper super. Meta, cum praepositio Amar vas vasis. Rhacos vestis. Hammata himation vestis. Thymos impetus. Thrasites confidentia. Euphraenein gaudere. Knaptos fullo. Knaptein laniare. Atmizein spirare. Atma spiritus. Politeia. Respublica. Bele (b pro consonante v pronunciando, vt ipsi Graeci faciunt) sagittae. Pneuma graece proferendo spiritus, anhelitus. Ge, Geia terra, rus. Boetos aduocatus, patronus. Boethia patrocinium (b more Graecorum efferendum, ac si v consonans esset) Lychnon, lucerna. Graein gloriari. Thronos, sedes. Argos piger, tardus, malus. Phaulos malos, piger, non bonus. Rhabdos virga. Echtros hostis publicus. Sizein stridere. Lysein soluere. Aethax lacerta. Ictis genus mustelae. Cacos malus. Despotes, dominus orientalib. Germanis: ita doma, domus. Vthar, vber. Loestos, vltimus. Cercos, cauda. Laccos, stagnum, palus. Zeugle vincula iumentorum. Zacotos litigiosus. Helos, ignauus. Mania, manos furiosus, Mogein pati. Mochtein facere. Mylon, Myle, inola. Heteros amicus: h in v mutata vt hesperus, vesperus. Schetlios infestus. Rhesso rumpo. Reissein rumpere Typhlos caccus. Ephialtes iucubus. Pithos dolium. Brotos cibus, panis. Astatos instabilis. Antios contrarius. Aethrios serenus. Blyssein fluere (b apud Graecos v consonantem valet) Boros edax. Echtein odio prosequi. Bremein fremere. Bonbos sonus. Graphein scribere, sculpere. Aglaezein splendere. Vnde glessum, id est, vitrum deducimus. Neos, Neon nouum, Demos populus, turba. Pyrgos turris, locus munitus. Tribos semita. Docos trabes. Pyr. Pyrnein ignis, ardere. Pege riuus, fons. Notis humor. Telos tributum. Telones publicanus. Eleos miseria, eleemosyna. Crypta locus subterraneus. Axine securis. Meneluna. Men menos mensis. Dokein videre. Qui diligentior fuerit, et doctior plura conquisiuerit. Vir doctissimus Ioannes Camerarius a Dalburgico, Vangionum pontifex, aliquot millia dictionum collegit, quae vtraque lingua Graeca et Teutonica idem significant. Haec obiter adnotasse festinanti ad Res gestas Boiorum sufficit.
Abramus conditor Iudaeorum in Syria, quae quondam terrarum maxima, et plurib. distincta nominibus. Eadem et Assyria dicta, atque Mesopotamia, cuius pars Babylonia est, patria, nataleque solum. Abrami: in arcanis sacrae veritatis Vr Chaldaeorum vocatur. Ptolomaeus, Vrchoam, Plinius Vram adpellat. Fuit is annus centesimus, vicesimus primus regni Tuisconis.
Alii sic habent, supra 347indigetem et Dei interpretem ac nuncium (id enim nostra lingua. Tuisco valet) consecrarunt: eundemque pro Deo habere coeperunt. Matrem quoque eius Nertham, hoc est terram, ex qua editum crediderunt, numinibus asscripserunt, eam interuenire rebus hominum, invehi populis arbitrati sunt.
1. Tuisconi successit filius Manus.
2. Treuir, vnde Treuiri, Mani filius fuisse adstruitur.
3. A Mano filius Ingeuon regnum accepit.
4. Gerinaniae vetus diuisio.
5. Mortuo Ingeuone regno potitur filius Istevon.
6. Hunc Hermion excepit.
7. Hermion disciplinam militarem instituh, vinumque inuehi prohibuit.
8. Ipsi cultus diuinus exhibitus, De Templo Hermansal. Agriculturae inuentio.
9. Hermionem insequitur Marsus.
10. Osyris Germanos agriculturam et alias artes docet. Diluuium in Achaia.
11. Post Marsum regnauit Gambriuius, vnde Cimbri.
12. Osyris interficitur. Lybius Hercules. Montes Pyrenei conflagrant.
13. Sueuus post mortem Gambriuii Germanis imperat.
14. Sueuorum caput, habitationes et emigrationes.
15. Isis, quae Ceres et Iuno est, in Germaniam venit, ibique frumenti, lanificii, olei et vini vsum docet.
16. Vandalus nonus Rex Germanorum. Vandalorum sedes.
17. Teuto decimus Rex. Teutonum sedes.
18. Teutono Alemanus Hercules, Boiorum conditor, successit.
19. Diluuium Deucalionis et Phaetontis incendium.
20. Exitus Israelis de Aegypto, transitus maris rubri, Apis.
21. Herculis liberi, interque eos regni divisio
22. Noricus. An fuerit filius Herculis Alemani. Noreia et Neroberga conditae.
23. Hunnus alter Herculis filius Sarmatiam obtinuit et Hunnos procreauit.
24. Heluctius. Heluetiorum sedes. Caesaris commentarii non sunt integrae veritatis.
25. Boius quartus Herculis filius. Boiorum sedes antiquae intra Herciniam syluam. De Bohemia.
26. Sedes extra Herciniam syluam. Vichto mons.
27. An Boius et Heluetius ex Armenia prodierint?
28. Moses moritur. Iosua et Iudices Israelitici.
29. Regni Troiani initium.
30. Gotorum emigratio.
Noas, qui et Ianus, in Italia mortem obiit, ab illuuie aquarum anno supra trecentesimum quinquagesimo. Imperauit ea tempestate Babyloniis Semiramis vxor Nini.
Treuir condidit Treviros vrbem, ac gentem in Gallia Belgica, et ripa Mosellae. Quidam filium Nini, alii vero Mani huius fuisse tradunt, hos vt sequar, inclinat animus. Siquidem Cornelius Tacitus, qui quam diligentissime de Germaniae gentibus scripsit, Treuiros vltro ambitiosos esse in adfectatione Germanicae originis, literis mandauit. Ipsi quoque Galli Iulio Caesari referunt, Belgas a Germanis ortos esse.
Germani Principis scribarum praefectus, Archicancellariusque in Galliis. Complura supra recitauimus.
Ingeuones, alterum genus Germanorum cognominatum existic, proximi Oceano, sunt dicti, quod interiora Germaniae incolunt.
Plinium, Cor. Tacitum, Pomponium Melam, Germaniam in quinque diuisere Toparchias, quas Oceano, Hercynia: amnibus maximis Rheno, Danubio, Vistula, Tyra, Hypani, Borysthene descripserunt, et determinarunt. Primam Vistula, et sinu Venedico (mare Suetiae vocat Cusa) inclusam, incoluere Vandali. Quorum pars iuxta Plinium et Ptolomaeum, et Tacitum Burgundiones Varrinae, Charmi, Guthones, Venedi, qui et Schlauini. Alteram proximo Oceano Ingeuones tenuerunt: hos nunc Selandos dicimus, eorum pars sunt Frisii, Cauei, Bremenses, Luneburgenses, Litorei Saxones, Cimbri, Dani, Teutones, Hamoburgenses, Lubicenses, Mechaloburgenses, Pomerani, Borusci. Proximi Rheno Isteuones sunt. Rheuenses dicimus. Hermiones medii sunt, contingunt Hercyniam syluam, spectant Danubium: Vltimi Germanorum Melae, pars eorum Sueui, Boii, Hermunduri, Narisci, Chatti, Cherusci, Cimbri, Mediterranei Plinio. Quinta pars Peucini et Basternae contermini Dacis, ad Tyram et Borysthenem, consederunt. Tyras Venedica lingua Danaster, Teutonum Nester vocatur. Borysthenes vero Danuber est, et Neper. In Iordani codice perperam Danubium excusum leges, tu repone Danubrum per r consonantem. Haec vera et antiqua sunt nomina Germaniae. Tempore Ingeuonis Abramus in Palaestina habitauit, Isacus quoque natus est.
Isteuone, qui tertium genus Isteuones, extrema Germaniae, vnde nomen, incolentes, condidit Hi proximi Rheno sunt, a quo nunc Rhenenses nominantur. Isteuone tribus et quinquaginta annis Germaniam administrante, natus est Iacobus Isaco, nepos Abrami.
Herminon, qui et Hermion, Vir ferox armis, ait Berosus. Vnde et ipsi nomen; est enim vir exercituum: ab ipso inditum nomen Hermionibus, qui quartum genus Germanorum a Plinio, et caeteris rerum sriptoribus censentur. Eorum pars fuere Sueui, qui tum latissime imperitabant, Chatti, Hessi, Frauci, Hermunduri, qui Danubium accolunt: Sueui et Boii, Cherusci, Magdenburgenses, Braunschuigum.
Petrus Bolanbus Laudenburgensis presbyter est autor
Hermansal, hoc est, Hermionis; sala id est, aula. Carolus Magnus solo aequauit, et demolitus est, sicuti in quarto narraturi sumus libro. Dum Germania potitur Hermion, Osyris, qui et Apis, et Serapis, cum sorore,
Iside in Aegypto regnauit, agriculturam docuit: Moses Mizraim vocat.
Marsoburgium oppidum Misniae, progenies Marsi, et Marsigni Tacito et Straboni, terga Marcomannorum Boiemiam incolentium clauserunt: quidam maris accolas interpretatus, non longe ab Albis hostiis.
Iosephus in Aegypto dominabatur, ad quem profectus est Iacobus parens eius, sicut et Diuus Aurelius Augustinus tradit.
Berosus virum ferocem interpretatur, et fuisse, literarum memoriae commendauit. Ab ipso Cimbri conditi sunt: qui nomen peninsulae dederunt, Cimbrica Chersonesus est, nuuc Danomarchiam vocamus. Quanquam Gambriuios Tacitus et Strabo separatim ponant, quos a Plinio Cimbros, Mediterraneos dici suspicari libet. Fuere Cimbri fortissuimi ferocissimique Germaniae populi, de quibus Homerus, Diod. Siculus, Strabo, Corn. Tacitus complura narrant, quae memoratu digna sunt.
Typhone interemptus est. Typhonem Lybius cognomine Hercules, (qui in arcanis coelestium literarum est Lehabim) auxilio matris Isidis, genitoris sui necem vindicans, cum conseiis parricidii occidit. Totum inde peragrauit cum exercitu terrarum orbem, Tyrannos iniuste dominantes vbique sustulit, accessit et ad Gambriuium in Germaniam. Montes qui Hispanias et Gallias separant, conflagrarunt, vnde Pyrenei cognomen acceperunt: Pyrnein ardere Teutonibus significat, Runciuallem iam vulgo nominant, negligentia id pastorum acciderat, qui temere ignem fruticibus subiecerant.
Gambriuium, qui quatuor et quadraginta annos regnauit, Germanis imperitasse SVEVVM inuenio annis duo de quinquaginta. Condidit hic Sueuorum gentem, quae quondam interiora Gremaniae, et maiorem partem obtinuit propriis nationibus et nominibus discreti, in communi Sueui dicti fuerunt, quorum Angili, secundum Ptolomaei discriptionem, ea loca incoluerunt, quae nunc Bochi, et Turogi Misnique possident: ab Hercynia sylua vsque ad medium Albis protensi. Inde ab Albi Sueui Senones (vbi nunc Lusacii sunt, et Silesii) vsque ad Sueuum ainnem tenuerunt, quem accolae nunc Oderam vocant.
Marcomani pulsis Boiis, Boiemiam, et eum tractum ad Danubium habitarunt. Quadi, Marchoueltae, Rugi Suiones, Leuonii nomina seruant. Legii, Sitones Poloniam cis Vistulam tenuerunt, contermini ab Orientis ora Getis et Dacis: contigerunt Sueuum montem: quem Ptolomaeus Carpatum, nos Chremnizium, et Semnitzium nuncupamus. Haec capita Sueuorum. Ipsi post mortem Attilae, pars Theodosii Magni antea, auitis excessere sedibus, partim soli melioris gratia, partim pulsia Venedis, qui ea nuncloca mixti Saxonibus obtinent. Marcomani, Quadi, Hispanias occuparunt. Caeteri Rhetias, Galliam, Franciam: sed haec in sequenti volumine referentur.
Lybius Hercules (Sueuo regnante) in Hispania, Isis mater eius regina Aegypti, post caedem mariti, interitumque filii, in. Germaniam ad Sueuum venit, frumenta temere incognita mortalibus inter caeteras herbas nascentia reperit, serere, molere, et terere, et inde panes conficere docuit: Lanificii, et olei, et vini vsum monstrauit, ob id Dea credita, Sueuique eam consecrarunt, atque pro Dea coluerunt. Signum eius in modum Liburnae figurarunt, quae doceret aduectam religionem, peregrinumque sacrum. Discessit inde Isis in Italiam, Ceres ibi, et Iuno cognominata. Hebraei tum mortuo Iosepho
Vandalorum et Venedorum, quos primum genus Germanorum Plinius esse docet. Partes eorum Burgundiones, Varinae, Charini, Gutones: Ptolomaeo Phrugundiones, haud scio an corrupte: Auarini, Chariones, Gythones, dicti, trans Vistulam omnes habitarunt, in ora sinus Venedici: vbi nunc consident traus Vistulam Bolii, Borusci, Massobii et huiusmodi Venedorum gentes, quas et Tacitus, Ptolomaeus et Iordanus refert. Caeterum Vandali post mortem Theodosii Magni deuastatis Galliis, Hispaniis, Romanis Prouinciis, Aphricam Carthaginemque occuparunt: Burgundiones partem, Galliarum, quae adhuc retinet nomen.
Teuto, Imperii eius anni sunt septem et viginti. Posteri vero Teutones et Teutoni, Ptolomaeus Teutonarios vocat proprium, ac peculiare olim nationis, nunc autem commune gentis vocabulum. Consederunt in litore sinus Codani, intra Albis et Vistulae hostia, quae loca nostro aeuo tenent Luneburgenses, Mechelburgenses, Pomerani, et Borusci cis Vistulam paulo post plura dehac natione narrabo. Quidam Teutonem esse Mercurium Germanorum interpretati sunt: cuius Corn. Tacitus mentionem fecerit. Ego vt incompertum mihi in medio relinquo. Eiustempore natus est in Aegypto Moses ille Dux Iudaeorum, et legifer nobilissimus, colloquio familiari Dei immortalis.
Germaniae, quos Berosus enumerat, est Alemanus cognomento Hercules, conditor primus Boiorum. Insigne eius Leo fuit, causa cognominis: proinde alere Leones gentilitium est principibus nostris. Diuus Hieronymus et Eusebius primum fuisse Herculem autumant. De eo plura in superioribus explanauimus, quae hic repetere frustra est. Aleinanos proprie dictos, quae pars est, atque pagus, et flumen Boiorum, nomen etiam nunc retinens, procreauit. Celtae in commune omnes Germanos, Alemanos vocare solent.
diluuium illud Deucalionis trimestre, pöecis decantatissimum, proinde pueris vel in scholis notissimum. Amnes non solum crebris, ac continuis imbribus aucti, verum etiam obstructis hostiis, meatibusque planiciem camposque operuerunt, seu quodam iniquo fato, seu spiritu incluso, ac fumida caligine luctance, et ad libertatem exire nitente, intumefacta tellus est. Nam posteaquam venti peruicere eruperuntque, terra intremuit, apertis meatibus, flumina in pristinos alueos redierunt. Vnda quidem recubuit, sed grauius ignis saeuiit: nam exustione conflagrationeque terris insecuta, graui pestilentia quoque conflictatum est mortalegenus. Poetae incendium Phaetontis vocant.
Aegypto Hebraei intolerabili iugo seruitutis premuntur (eorum maiores sterilitate atque inopia laborantes transierant in Aegyptum rei frumentariae gratia) tum eorum misertus Deus, eduxit eos ac liberauit eos de manu Chencris regis Aegyptiorum, post annos ducentos quindecim duce Mose: in qua eductione ostendit virtutem suae Maiestatis Deus. Traiecit enim populum medio mari rubro, diuino iussu, vento noctu scidente aquam, vt populus per siccum gradi posset. Qua re audita Chencres Tyrannus Aegyptiorum cum magna suorum manu insecutus est: et mare adhuc patens temere ingressus, cöeuntibus aquis, cum exercitu deletus est. Hebraei vero egressi, in solitudine multa mirabilia viderunt. Nam cum sitem paterentur, ictu virgae rupe percussa, prosiliit fons aquae, populumque recreauit. Quo rursus esuriente, coelestis alimenti pluuia descendit: quin et am coturnices in castra eorum ventus induxit, vt non modo pane coelesti, sed etiam instructioribus epulis saturarentur. Pro his tam diuinis beneficiis honorem Deo non reddiderunt sed depulsa iam seruitute, iam siti, fameque deposita, in luxuriam prolapsi, ad profanos Aegyptiorum ritus animos transtulerunt. Cum enim Moses dux eorum ascendisset montem at que ibi quadraginta diebus moraretur, aureum caput Bouis, quem vocant ipsi Apin, quod eos signo praecederet, figurarunt. Quo peccato ac scelere offensus Deus impium et ingratum populum pro merito poenis
Herculem, vnde diuerti, redeo. Eidem complures adsignantur liberi. Noricus primo genitus, Hunnus, Heluetius, Boius minimus natu. Posteaquam mortuus est, fratres, vti fit, de regno contendunt. Rhomus, qui tum trans Rhenum in Gallia imperitabat, propter dissensionem fratrum regnum diuidit, terminos imperii singulis distribuit.
Noricus inter amnes Danubium, Oenum, Draum, Italiamque: Noricos, antea Tauriscos dictos, a Taurisco rege, quem Hercules interemit, progenuit, a se dato nomine. Omnes eiusdem cardinis populos Herculeam esse prolem, Plinius literis mandauit. Quando autem plures fuisse Hercules pro vero constet, cuiusnam filius Noricus fuerit, ambigitur. Schritouinus et Freithulphus tribuunt eum Lybio Herculi Aegyptio, qui in Hispania interiit. Vitus Arenpeck Graecorum Herculi, vltimo Piratarum duci vendicat. Me haud poenitet eorum esse sententiae, qui ipsum ex Hercule nostro prognatum adfirmant. Opus Norici est Noreia vrbs Tauriscorum. De qua ita Strabo Aquileia extra fines Venetiac est, flumine ab Alpibus descendente disterminatur, per quod sursum nauigatur stadia mille ducenta vsque Noreiam, vbi Cn. Carbo collatis adversus Cimbros signis, re infecta discessit: eandem a Boiis oppugnatam Caesar. interiisse Tauriscis Plinius refert. Quidam Goriciam esse autumant: quod neque affirmare neque refellere in animo est. Nerobergam quoque, quam diplomatibus et Caesaribus Noreioberga est, ab ipso conditam esse tradunt annales nostri: quam si interpreteris Noricimontem valet: quo nomine ab Ottonne pontifice Fruxinensi nominari solet.
Hunnus Sarmatiam, Orientalemque Germaniam tenuit, Hunnos procreauit. Quorum sedes prima fuit (quemadmodum Ptolemaeus describit) intra montes Amadocum et Alanum, amnem Borysthenem, Maeotim paludem, interque Basternas atque Roxolanos. Ibi Tartariae nunc confinium caputque.
Heluetius Isteuones possedit, a quo Helvetii dicti: qui inter Hercyniam syluam (quam Ptolomaeus Heluetiorum, accolae nunc Nigram vocant) inter Rhenumque et Maenum amnes (Tacitum sequor) tenuere sedes. Deinde transgressi Rhenum in Gallia Belgica Colonias deduxerunt (Pomponium Melam diligentius legito) Heluetium Auenticum, Schletstatt.Heluetium, et Auenticum Vrbes condiderunt, quae in Antonini itinerario ex computatione passuum Silestadium, et Verona sunt. Ad Rnodanum flumen fines promouerunt, qui in longitudine millia passuum ducenta quadraginta (sicuti Caesar dimetitur) patebant: sub quibus secundum Strabonis etiam opinionem Tribochi, Vangiones, Nemetes continentur, qui haud dubie, inquit Cornelius Tacitus, Germaniae populi. Hercynia quoque, vt Caesar describit, oritur in finibus Heluetiorum, quam partem eius nunc, vt dixi, Nigram Syluam appellare solemus. Gessereque continua bella non cum Germanis, quemadmodum Caesar aliis temere credidit, sed cum Rhetis, vti Strabo longe diligentius Caesare narrat. Nam vti est apud Suetonium, Pollio Asinius commentarios Caesaris parum diligenter, parumque integra veritate compositos putat. Cum Caesar pleraque et quae per alios gesta erant, temere crediderit. Et quae per se, vel confulto, vel etiam memoria lapsus perperam ediderit, existimat rescripturum, et correcturum fuisse.
Boius possedit: hic Alemanos a patre conditos, Hermionum non parvam partem, a se Boios nuncupauit. Manet adhuc, inquit Tacitus, Boiemi nomen, signatque loci veterem memoriam, quamuis mutatis cultoribus. Prima itaque Boiorum sedes fuit intra Hercyniam syluam, et extra, qua occidentem, Danubiumque spectat, Hercynia sylua eos pro natiuo muro in modum cordis, citharaeue muniuit. Quam regionem ab ipsis adhuc Boiemiam cognominamus, quasi tu dicas, Boiorum patriam, et domum: id enim nostro sermone Boiemia declarat. Condidit ibi Bubienum, siue Boiobinum Vrbem, quae et Marobudum postea fuit, nunc Praga est. Boioemia eiecerunt Boios Sueui, Marcomani proprie dicti, hos Zechi: natio est Venedorum, hoc est Sclauorum, adhuc Boiemliam possidens. Inferius plura enarrabimus in tertio volumine.
Hercyniam intra amnes Danubium, Alemanum, Rhedonessum contiguas sedes habuerunt Boii: vbi adhuc nunc consident, seque incunabula Boiorum incolere et tenere gloriantur. Quemadmodum a nobis supra quoque commemoratum est: ibi BaireuthBoioritus et BarbergBoiobergomum: hoc Boium montem, illud Boiorum nouale significat. Ibi Fichtelberg.Vichto mons, a pinastris ita dictus. Insignis, partu quatuor fluminum, quos ad quatuor coeli cardines profundit. Sala Septentrionem petit, Maenus occidentem Solem, Aegra ad orientis oram fluit, Nabus meridiem versus. In confinio etiam Boioemiae Vindelicorum et Noricorum inter confluentes maximorum amniumDanubii, Oeni, Illissi, g Boiodurum, ab Boio conditum existit: Boiis id turrim valet, Romani Bathauiam nominarunt. Vtrunque retinet nomen, corrupro tamen licentia vsus, et vetustatis sono.
Vitus Arenpekh, et quidam alii Boium, ac Heluetiun post inundationem terrarum profectos esse ex Armenia, scriptis prodiderunt, quos Moses pro idiomate Hebraei sermonis Heuilach et Iobab vocet: quemadmodum Lybium Lehabim, Osyrim Mizraim, Sarmatam Hazarmoth, Histrum Iactan, Saum Saba, Adulam Hadoram appellet: quisque pro ingenio suo demat, vel addat fidem. Nam quis rem tam veterem pro certo adfirmet? In huiusmodi rebus niti coniecturis satis est: id quod interpretibus sacrarum literarum in plerisque licere video. Hoc enim compertum habeo, imperitis facile imponere ambiguitatem, quod complura vno nomine nuncupentur, quae discernere, nisi peritissimis, in promtu non est. Multa proinde in vnum confundunt saepius imprudentes: quemadmodum cum accepissent a maioribus Boium fuisse tempore Diluuii Deucalionis, et imperitasse Hermionibus, similitudine nominum decepti, credidere diluuium primum, et Armeniam, vt notiora ipsis, fuisse. Itidem hallucinati sunt de Norico, et Hercule.
Moses fatiloquus, et veridicus Dei interpres, vir consultissimus omnis diuini humanique iuris, cum centum et viginti annos vixisset, ex hac vita migrat. Quem et Ethnicis scriproribus Beroso, Diodoro, Siculo, Dio. Sic. lib. 3. cap. 5.Trogo, Pompeio, Iustino, Plinio, Straboni, Iuuenali, et plerisque aliis notum esse reperio. Mosi succedit Iesus, qui et Iosues (Hebrais Ioschuah est) praefuit Iudaeis XVII. annos. Hic Iudaeos vi et armis iussu diuino in Palestinam duxit, Reges vnum et triginta occidit, Vrbes solo aequauit, gentes excidit, regna subuertit, in homines pecudesque, et supellectilem citra omnem sexus, et aetatis rationem iure belli saeuitum est: mulieres cum infantibus deletae. Huic genti dati a suprema illa Maiestate quatuordecim praetores ad Samuelem et Saulum (vt est in arcanis sacrae historiae) per annos trecentos nouem, et triginra.
Coritus rex Italiae nepos Lybyi Herculis, mortem obiit: inter filios eius Lasium in regno, et Dardanum maiorem natu, ante regnum natum, vt infida est societas regni, parricidiale oritur bellum. Dardanus interfecto fratre Iasio profugus in Asiam maiorem euasit. Vbi Dardaniam condidit, quam nos regnum Troianum vocare solemus ab restituto orbe anno octingentesimo duo de tricesimo, a primordio regni Germanici anno sexentesimo nonagesimo septimo:
Godolandia sinus Venedici Insula (quae e regione Vistulae amnis sita, ab Aquilone Scandinauiam peninsulam spectar) Goti qui Dani, Daci et Getae sunt, rege Berico egressi ad Danubium, migrarunt in eas regiones, quas nostro aeuo Vgri Transdanubiani, Transsyluani Septemcastrensis, Valachi tenent. Regnatum ibi a Getis et Dacis, vsque ad Valentis Augusti annum quartum decimum. Hunni tum eos sedibus auitis eiecerunt. Getae a Romanis in Thracia collocati sunt: vbi auaricia Maximi praesidis, fame coacti rebellarunt, et Romanos deinde variis cladibus attriverunt
1. Post Herculis filios regnauit Ingeramus Herminius et Adalgerio huius nepos.
2. Quem subsequuntur Laertes et Vlysses.
3. Vendi Cimbrique nouas sedes quaerunt in Bohemia. Danubium transmittunt.
4. Cimbri Gallo-Graecos et Venetos condunt, Tauricum occupant, Asiamque vectigalem reddunt.
5. Alirunae Cimbrorum sacerdotes diuinationis.
6. Mulierum Germanorum mores et bellaudi studium ex Tacito.
7. Idem ex Floro.
8. Cimbrorum vxores, eaedem quae Amazoues.
9. Brennus Rex Germanorum sequitur Vlyssem in regimine.
10. Eius nepos Franco Francones condidit. Horum virtus bellica.
11. Belli Troiani origo.
12. Reges Troiani.
13. Obsessio vrbis Troiae.
14. Germani bello Troiano interfuerunt.
15. Germani sua facta memoriae mandarunt, quae tamen a nobis negliguntur.
16. Post Franconem Regum Germanorum nomina omissa.
17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Probatur, Gallos, Galatas et Celtas Germanos fuisse.
24. Expeditio Cimbrorum et alia bella in Heldenbuch describuntur Theurdanck.
25. Boii emigrant in Italiam.
26. Vrbes ab ipsis conditae, et inter has Bononia.
27. Boiorum sedes.
28. Causae nouas sedes quaerendi.
29. Thuscorum nouae sedes et de Rhetis.
30. Hierosolymae euersio.
Herculis apud nos regnasse reperio INGERAMVM, cognomento HERMINIVM, filium Boii, eiusque nepotem ADALOGERIONEM. Ingeramus condidisse fertur Hermeniam oppidum inter confluentes Nabi, Danubii, et Rhegi: quae postea translata in aliam ripam, fit Reginoburgium. Adologeropagum, Allerspach.Adalogeropagum praefecturam Boiorum in tabulis et instrumentis saepius reperio. Coenobium eodem nomine etiam nunc est in Boiaria (hodie Allerspach) cuius praesul VVolffangus Marius, Philosophus et Poeta, cui hos dedicauimus versiculos:
Ingerami et Adalogerionis nomina frequentissime in fastis referuntur, ipsos more maiorum antiquis proaui celebrarunt carminibus, quae in Biblio thecis extant.
Cornelius Tacitus in lib. de Germ. moribus.Vlsiburgium, vulgo Aschiburgium, in ripa Rheni a suo nomine adpellaut: in confinio Rhetiae, et Noricorum ostenduntur arma, Laertis fuisse incolae credi postulant. His imperantibus, Gedeon praetor Iudaeis ius dixit.
Venedi, Cimbrique, qui etiam Cimmerii sunt (testibus Strabone, Plinio, Diodoro Siculo, Stephano Byzantino) seu ob inundationem Oceani, seu ad exonerandam turbam, praegrauantem regnum domi, siue vt alii scriptis mandarunt, latrocinandi more et cupidine praedae, rege Medo patriae relinquunt penates, nouarum sedium auidi, ab vltimis terrarum oris proficiscuntur, (Egesippus discipulus Apostolorum narrat Germanos olim, Imperium orbis agitasse) par in Hercyniam syluam Boiemiae fertilissimae, vbi tum Boii (sicuti ex Eratosthene, Possidonio, Corn. Tacito praediximus) habitabant, transitum faciunt. At Boii correptis armis, agmineque facto illos adoriuntur atque finibus suis exturbant.
Cimbri a Boiis pulsi Danubium transmittunt, in Illyrico, Norico, Pannoniis, Gallograecos Venetos in Italia condunt. Alia vero manus Cimbrorum Sarmatis domitis ad oram Meotis lacus, Pontique porrexit: peninsulam Tauricam occupat, oppidum Cimmerium, quod et Cimbricum, autore Plinio, extruitur: ab ipsis et Cimmerius Bosphorus nomen retinet: ibi nunc Tartariae initium. Cimbrorum quoque vxores societate militandi viris coniunctae. Maiore Europae parte subiecta, Asiae quoque nonnullas Vrbes occupauere. Ibi Ephesum, multasque alias Vrbes condiderunt. Asiam deinde armis perdomitam vectigalem fecerunt.
Alirunas nuncupant. Hae incinctae zonis nudae pedibus, canis capillis, linteaque tunica, et alba veste, quae subtus fibulis annexa erat, amictae: captiuis per castra strictis occurrebant ensibus, quos ad humum sternentes, ad aereum pertrahebant craterem, deinde eos in sublime tollendo iugulum ferro aperiebant, et profluente tum sanguine in craterem, euentum belli vaticinabantur. Aliae dissecto ventre ex intestinis victoriam interpretabantur. Inter praeliandum vero pelles ad carrucarum velamina extensas, crebris pultabant ictibus, ingens strepitus cum horrore edebatur. Mazonas nos, id est Viragines: Graeci Amazonas vocant.
de situ et moribus Germmiae, recitat, Germani (inquit) aliquid sanctum et providum inesse mulieribus putant, ad matres, ad coniuges vulnera ferunt, nec illae numerare, aut exigere plagas pauent, cibosque et hortamina bellantibus gestant. Memoriae proditur, quasdam acies inclinatas iam et labantes a foeminis restitutas. Dotem quinetiam non Vxor marito, sed maritus Vxori offert. Munera non ad delicias muliebres quaesita, nec quibus noua nupta comatur, sed Boues et frenatum equum, et scutum cum framea, gladioque. In haec munera Vxor accipitur: atque inuicem ipsa armorum aliquid Viro adfert, ne se mulier extra bellorum casus putet: Ipsis incipientibus matrimonium auspiciis admonetur, venire se laborum, periculorumque sociam: Idem in pace, idem in graelio passuram, ausuramque.
Lucius Florus in eo bello, quod Imp. Caesar Augustus cum Germanis, eorumque finitimis gessit, foeminas nostras deficientibus telis, infantes ipsos humo afflictos, in ora militum aduersa misisse. Nostro etiam aeuo mulieres castra sequuntur, militum numerum aliquando aequantes: damnosae magis, quam viri.
Cimbris, et eorum Vxoribus fabulosa multa confinxere Graeci, Poeticis magis decora fabulis, quam incor ruptis rerum gestarum monumentis. Notissimi enim sunt, celebratissimique Graecorum annalibus Cimbri, et eorum Vxores Amazones: quorum et Homerus omnium scriptorum Graeciae vetustissimus meminit, Cimbrisque Amazonas coniungit: quas et Euscbius, et Hieronymus, et Plimius, Pomponiusque Mela, Cimbris, Germanisque addicunt. Et Flauius Vopiscus in bello Germanico ab Aureliano captas Amazonas, et triumphatas narrat, qui Germanas fuisse aperte dicit, Cimbros alii Getas, Danosque alii Scytas, et Galatas, quisque notiore sibi vocabulo nuncupant. Id satis constat, collecticiam manum fuisse ex variis Germaniae Magnae nationibus, Cimber, nostra lingua pugnacem, Cimber, id est Kempfer
Bathauiae sepultum esse fama tenet: supra quam haud longe Brennobergomum Brenberg ein Schloss vor dem VVald.
Hiccar (frequens etiam nunc cognomen) in fastis Hichtar, scriptoribus Annalium Hector, cuius filius Franco, Franconas progenuit. Deprauatus apud Ciceronem in libr. 14. Epistol 6. ad Atticum, locus, cuius initium: Pridie Iduum Fundis accepi tuas literas, et c. in caussa fuit, vt haec scriberet Auentinus.
Nam vulgo legebant Sueui, Francones et c. Sed certum est, Francorum aut Franconum Ciceronem non meminisse, quin idtemporis nondum id nomen vsurpatum fuit. Quin nec Tacitus, nec Ptolomaeus Francorum meminerunt. qua de re alias pluribus. Itaque alii aliter lectionem emendant, vt et citato capite Beatus Rhenanus lib 2. rer. Germ. p. 103. Alii et ex his Paulus Manutius verba illa in suis editionibus prorsus sustuderunt. qua de re alias pluribus.* Ipsi a Cicerone cum Sueuis numerantur, postea et Galliis, et Roma potiti sunt. Eorum virtus Romanum Imperium in Germaniam transtulit. Varias esse propriorum nominum transmutationes, experientia rerum magistra, docet: et antea ex Strabone admonui.
Franconis, quarto ante Samsonis praeturam anno, decem annos continenter ad Troiam belligeratum est, quo bello nihil notius vulgo etiam ignobili apud Germanos existit. Idcirco Reges Troianos paucissimis enumerare non pigebit: simul vt animaduertatur, nil humanorum certum esse: sceleraque nunquam impune abire: scelesto semper licetpede claudo comes est poena.
Dardanus annos vnum, et triginta: cui filius Erichthonius quinque et sexaginta annos successit. Ipum subsequitur Tros, aquo Troia nuncupata: qui posteaquam potestatis sexaginta expleuit annos, regnum auitum per manus tradidit Ilo, conditori Illi vrbis, quam Troiam vulgus nuncupat. Hic post quinque et quinquaginta annos Laomedonta nabuit successorem, patrem Priami: ille sex et triginta, hic quadraginta regnauit annis. Priami filius Alexander, qui et Paris violato iure hospitii, Helenam vxorem Menelai Regis Graeci, hospitis sui, rapuit
Scythas, Moesos, Amazonas, Germanos bello Troiano interfuisse, praeter vulgatissimam famam, et leges Imperatoris CAROLI QVARTI Caesaris Augusti, a quo prouocandi ius non est, authores habeo, quos sequar. Et vt conquirere fabulosa, ac fictis oblectare legentium animos, procul grauitate caepti operis crediderim, ita vulgatis traditisque demere fidem non ausim. Vera enim (vsi est apud D. Hieronymum) lex est historiae, vulgi opinionem exprimere.
Conradum Beuthingerum Iureconsultum, licet Reipublicae procellis obrutum, ista tamen sedulo curantem.
** Quis porro tam animo communi lenique eri, qui non stomachetur, in tanta hominum ignauia, praecique eorum eorum, qui sibi literarum principatum sumunt, et rerum habenas mordicus tenent, cui non moueat socordia bilem, plerique cum nihil laude dignum gerant ipsi, laudari quoque ineptum putant, inuitus refero, veritas odium parit, dicam tamen. Proxime Ingelstadium, saxa Romanis literis inscripta effossa sunt ab agricolis, ab ipsis et seruantur et ostenduntur. Actum est etiam nomine Principum, cum his qui sibi Vrbis et Gymnasii proceres videntur, vti ea monumenta Ingolstadium deueherentur, in lustrique loco ac conspicuo conlocarentur: sed surdis cantauimus, qui etiam alio huiuscemodi lapide (qui cuiusdam opera in Damibio Ingolstadium vectus) vniuersis in humum literis priuati hominis ossa contegi permiserunt.
Adeo agricolis nostris plus cordi sunt virtutum praeclara monumenta, quam istis scholasticis, hoc est, vmbraticis declamatoribus, sordidisque pecuniae et aurae popularis mancipiolis. Mirum tamen est, cum omnia sibi permittant, quam in alienis libris ingeniosi sint, quamque obtrectatione alienae scientiae famam sibi aucupentur. Nemo de simplicitate mea conqueri potest, nisi qui de se ipso male senserit: sed longius a suscepti operis materia deuecti sumus. Ego omissis Vitilitigatoribus reliqua subnectam.**
Boiis, vsque ad Tarquinium Priscum Regem Romanorum scriptum reperio. Si quid praeclari gestum est, id in commune tum Galli, nunc Germani sibi vendicant. De quibus pro rei dignitate perscribere maius est, quam vires meae ferre possint. Et huiuscemodi sine exactissima Germaniae, partiumque eius perlustratione tentare insania est. Quae Graeci Latinique, licet hostes nostri rerum scriptores, de nostris maioribus literarum memoriae commendarint, quam paucissimis potero imagis indicabo, quam narrabo. Quod si quis ea duntaxat, quemadmodum referuntur, in librum transferre velit, maius profecto opus conficiet, memoratu digniora, certiora, verioraque afferet, quam quidam nostratium, vt ita dicam, Chronicariorum, qui ex professo hanc operam condicunt.
Ephoros, et Strabo, graves in primis authores in libro primo de situ orbis tradunt) omneis populos subiectos Aquiloni Scythas: occiduo vero soli, tum Gallos, Galatasue, tum Celtas, aut Celtoscythas in communi cognominauerunt. Quamobrem in Annalibus fere apud eos praecipue scriptores, qui ante Romanos Imperatores vixerunt, Germani haud aliter quam Celtae et Galli, Galataeue appellantur. Aristoteles Stagirita veritatis diligentissimus interpres, in libro secundo Meteorologicon Celtis Histrum, qui Germanorum est, attribuit. Diodorus Siculus in libro sexto regionem inter Rhenum, Danubium, Scythiae conterminam, vbi et Hercynium iugum est, Galatiam magnam, vti Ptolomaeus Magnam Germaniam, nuncupat. Teutonas, Cimbros, Boios, haud dubie Germaniae gentes Salustius, T. Liuius, Corn. Tacitus, Festus, Gallos: Appianus Alexandrinus Celtas nominat. Sextus quoque Ruffus, vir Consularis, qui ad Valentinianum Imperatorem scripsit, non aliter quam Gallos, Germanos vocare solet. Gallos quoque, qui Romam incenderunt, Delphicum templum spoliarunt, in Asiam profecti sunt, Teutonas Gerinanosque fuisie, authores habeo, Diodorum Siculum, Appianum Alexandrinum, Diuum Hieronymum, Gotofridum Viterbiensem, quemadmodum et vernaculis apud nos annalibus proditur, et carminibus antiquis celebramus.
Gallicam linguam eam vocari, quae modo est Teutonum. Cato, Plinius, Sextus Ruffus, Festus Pompeius, Diodorus Siculus Padum, Podincum, Bulgam, Bergomum, Cimbrum, Emporedum, Rhedam, Pyrenen, Ceruisiam, docent Gallica esse vocabula, et valere piceam, fundum, montanam vrbem, saccos, Scortres, latronem, equorum domitorem, currum siue rotas, combustum, potum ex hordeo, qui sit in Aegypro Zitum, in Hispania Celia, in Gallia Ceruisia. His omnibus vocabulis Teutones adhuc vtuntur, ipsisque valent, quemadmodum ab illis refertur scriptoribus. Adde quod omnia nomina propria populorum, Regum, Ducum (quos authores rerum Gallos vocant) Germanica Teuronicaque sunt, et adhuc vsurpantur. Sicuti Sigouesus, Bellouesus, Lutharius, Viridomarus, Britomarus, Brennus, Thessatonus, Tectosaces, Trocini, de quibus abunde supra in initio explanavimus.
Ioannem Stabium, Conradum Celtem, Vates absque odio ostentationis vndecunque doctissimos, quos ob eruditionem Imperator Maximilianus Caesar Augustus in aulam vltro acciuit, in ea esse opinione, audiui quam referam. Quemadmodum
Belgae, pars Celtarum adhuc Germanice loquuntur, ita caeteros Gallos non alia lingua, quam Teutonum et Alemanorum (vti vocant) esse vsos.
Strabo Germanos quasi legitimos fratres, cognatosque Gallorum, legibus, moribus, lingua interpretetur. Quod etiam Iulius Caesar narret, se per interpretem colloqui Gallis solitum: Ariouistum vero regem Germaniae vsum absque interprete esse Gallica lingua. Nostrates insuper Historici in treis diuidunt partes Galliam, Romanam, Teutonum, et Gallograecam. Narbonensis verius Italia est (ait Plinius) incolae se Italos etiam nunc esse contendunt. Celtae Aquitani ob longinquam seruitutem, qua a Romanis oppressi fuerunt, in Romanos ritus transformati, amplius propriae linguae memoriam non seruant, Romane corruptissimo tamen sono loquuntur. Teutones, Belgae et Germani sunt Cisrhenani. Gallograecia Illyricum, Pannonas, Noricos complectitur, quod proxima fuerit Graeciae. Nec me fugit quosdam aliter sentire de Gallograecis, sed ego domestica sequor testimonia.
Bardi, Druydesque pulsi a Tiberio et Claudio Imperatoribus Romanis: ex Galliis in Germaniam Magnam trans Rhenum tanquam cognatam, et eiusdem sermonis gentem transmigrarunt. Caeterum Gallos atque Galatas a candore corporis dictos esse, quidam literis mandarunt. Inter quos est et D. Hieronymus in commentariis in Epistolam D. Pauli ad Galatas: Suae sententiae autores citat Lactantium, Sybillam, Marcum Varronem cunctarum antiquitatum diligentissimum perscrutatorem. Vnde poeta, Tum lactea colla, Auro innectuntur, etc. potuisset (inquit D. Hieronymus) dicere candida. Idem patrium Galatarum sermonem eum esse adfirmat, qui sit Treuirum, quos esse Germanos palam et manifestum est.
Appianus vero Alexandrinus narrat, Germaniae et finitimis regionibus imperitasse quondam tres fratres Celtem, Gallum siue Galatam, Illyrium, qui Celtas, Gallos, Illyricos condiderunt. Adhuc nobis Galli nomen crebrum, sacrosanctumque est, vt qui eo nomine Diuum colamus, cui et S. Gallenvrbs.Keltege, Keliege siue Kelzge.Celtis terra nuncupatur. Nomen vrbi etiam facit, et regiae sitae adhostia Alemani, vulgo Kelham, id est Celtae domus vocatur: patria Leonardi ab Eckh, Boiorum doctissimi Iureconsulti, et inter nobiles eloquentissimi, et inter eloquentes nobilissimi.
Caesarem referunt, et Marcellinus ait, Gallos ex tractibus transrhenanis oriundos esse, indigenas quidem partem inhabitasse. Hoc satis quoque constat, quemadmodum post natum Christum longo tempore Germaniae coniuncta Gallia fuit, ex Germaniaque ortis Regibus paruit. Ita ante Christum natum Germanis obedisse principibus, vnumque regnum, vnum Imperium cum Germania fuisse, authores sunt. Nam et Romani (vti scribit Tacitus et Caesar) Galliam intrarunt vocati a Gallis contra Germanos. Pars Celtarum Belgae vero omnes, Burgundiones, Nordomanni, Franci ex Germania migrarunt, in Gallia sedes collocarunt, quas adhuc tenent, Germanicisque cognoininantur vocabulis. Sed ad rerum gestarum ordinem redeo.
Eusebius et Diuus Hieronymus in Chronicis annotarunt, Cimbros et Amazonas coniunctis copiis arma Asiae intulisse post captam Troiam, tempore Sauli primi Regis Iudaeorum, quemadmodum ante captam Troiam partem magnam Europae, non paruam Asiae tributariam, vectigalemque fecerunt: vbi coniunctim eos enumerant rerum autores, id quod paulo ante narrauimus, in Asia Cimbros, et Amazonas condiderunt. Huiusmodi pleraque bella, poetico more velata mysteriis fabularum apud nos, patrio sermone, et numeris scripta leguntur. Populares nostri heroum Codicem, Heldenbuch.
Mea quoque memoria Imperator Maximilianus Caesar Augustus more maiorum fabulis res gestas suas velauit, et omnem vitae seriem carminibus, et patriis et latinis nominibus confictis celebrandum curauit, Teurdanck.Teurodancum vocant. Rursus coeptae rei seriem prosequar.
Ligures, Insubres, Sueui, Senones, Sicambri, Cimbri, Chamani, aliaeque Galliae et Germaniae Magnae gentes, ductoribus Belloueso, Sigoueso, Medone, Helitonio alpes hactenus insuperabiles transgressi, Italiae sese superfundunt. Deinde Boii (quorum maxima pars erat) pulsi Boiemia, Hercyniaque a Marcomanis Sueuiae populis vestigia priorum, rege Ciconio, subsequuntur. Cum iam inter amnem Padum, alpesque omnia tenerentur, Pado traiecto ratibus, non Ethruscos modo, sed etiam Vmbros veteres colonos agris pellunt: Anconam vsque omnia occupant. Cis Apeninum se tamen tenuere.
Mediolanum, Ticinum, Comum, Brixiam, Veronam, Bergomum, Tridentum, Vincentiam, Mutinam, Parinam, Bononiam, Laudem Pompeiam, et alia pleraque oppida instaurarunt. Boiorum tribus fuisse centum et duodecim, autor est Cato, Plinius recitat. Fluuius eorum Rubico finis, Ptolomaeo teste, est: tum Italiae Lacus Benacus, et Larius, qui Gardae et Comensis, et Rauenna sunt. Bononia caput fuit, ipsis Boiobonia dicta, sicut quidam literis scriptum reliquerunt. In Sueuorum vernaculis annalibus canitur, Brennum ducem suum centum, ac decem annos cum Romanis belligeratum: sex vrbes in Italia ab eo conditas esse Hochosenam, Teutonicam, Senam, Veronam, Brixiam, Ticinum, Mediolanum, eo tempore, quo Romae Capitolium conditum sit: alioqui in vetusto Sexti, Festi Pompei exemplari in membranis manuscripto Iego, Mediolanensem agrum Boiis attribui.
Italia Cisappenina verisimile est. Nam et Plinius Laudem Pompeiam a Boiis trans alpes profectis conditam refert. Habitaruntque Boii Galliam Togatam, quae est sub Apenino, Padoque amne, a Placentia vsque Rauennam, atque Rubiconem flumen, vltro hoc Sueui Senones, quorum caput Senagallica.
Aruntem Clusinum, ira corruptae vxoris, ab Lucumone (cui tutor is fuerat) ipso praepotente iuuene, et a quo expeti poenae (nisi externa vis quaesita esset) nequirent. Hic Aruns transeundi Alpes gentibus his dux et author fuit. Produnt alii hanc primam habuisse causam oppugnandae Italiae, quod Helico ex Heluetiis ciuis eorum fabrilem ob artem in Italia commoratus ficum siccam, et vuam, oleum, ac vinum remeans secum tulisset.
Thusci duce Rheto auitis sedibus amissis Alpes occupauere, et nomine Ducis Rhetiorum gentem condiderunt, quos loca ipsa efferarunt, ne quid ex antiquo praeter sonum linguae, nec eum incorruptum retinerent. De Rhetis plura in subsequenti volumine narrabuntur.
Hierosolyma Palestinae vrbs peculiariter Deo immortali consecrata, ob scelera et impietatem gentis a Rege Babylonio euersa sunt, Reges trucidati, oculis priuati, captiuique cum populo abducti sunt Babylonem. Regnatum est in Palestina post praetores annos quatuordecim supra quingentos.
1. Quatuor monarchiae.
2. Regum Assyriae ex Semiramidis prosapia vltimus Sardanapalus obsessus se ipsum interimit.
3. Belochus regno potitur et illud cum Arbacto diuidit.
4. Belocho succedit Teglatophulassar;
5. Huic Salmanassar.
6. Tribus Israel in Medos abductae Regnum Israeliticum. Causa malorum praui sacerdotes.
7. Salmanassarem excipit Sennaherib, cuius clades et mors.
8. Hunc sequitur Assaradon.
9. Post Assaradonem Merodach regnat. Legatio ad Ezechiam missa. Portentum circa solis cursum.
10. Regno potitur post Merodach Ben Merodach. Manasse Rex Iudaeorum.
11. Nabocodrosorus seu Nauchodonosar.
12. Rex Iudaeorum Ioakim trucidatur, templi Hierosolymitani spoliatio et vrbis sanctae expugnatio.
13. Nabuchodonosari succedit Euilomerodachus,
14. Quo mortuo regnum ad filios peruenit.
15. Cyrus et Darius regnum Assyriorum ad Persas transferunt.
16. Iudaeorum in Palaestinam restitutio templique restauratio.
17. Cur restauratio templi a finitimis prohibita.
18. Bellum cum Scytharum Regina Thomyri.
19. Scythae dolo vincuntur.
20. Cyrus victus et occisus.
21. Regnum ad Asuerum et Artaxerxem seu Cambysem transfertur. Moeniorum Hierosolymitanorum reparatio interdicta.
22. Mortuo Artaxerxe succedit Darius. Templi restauratio ad finem perducta.
23. Darius Nothus.
24. Darius Meneon maritus Edissae, quae Hester est. Restauratio moeniorum vrbis sanctae. Artaxerxes Ochus.
25. Darius Codomannus ab Alexandro vincitur. Finis regni Persici.
26. Alexander Magnus.
27. Milites et Duces ipsius senes et emeriti.
28. Alexander a suis interemptus.
29. Alexandri regnum diuisum. Inde quatuor regna.
30. Ob diuisionem et bella ciuilia haec regna a Romanis facile extincta.
31. Inuehitur in Germanos, quod ab auitis virtutibus deuii Turcis resistere non possint.
Assyrios Reges cognominari reperio, altius horum primordia repetam, in gratiam eorum, qui recte in diuinis literis Philosophari percupiunt. Quatuor esse regna fatalia, summaque mundi Imperia (quas Graeco vocabulo Monarchias vocant) Assyriorum, siue Babyloniorum, Persarum, Graecorum, et Romanorum, in sanctae religionis annalibus traditur: quae quatuor metallis, auro, argento, aeri, ferro, comparantur. Rectores horum capere vrbes, nationes subigere, libidinem dominandi, causam belli habere, maximam gloriam in maximo Imperio putare. Caeteri Reges sine cupiditate vitam agitabant, sua cuique placebant. De quatuor ordine dicam.
Semiramidis sunt, et Nini, qui alio nomine Assur dictus est, et nepos fuit Nembroth, filius vero Beli, Assyrios, et Vrbem ibi Ninum condidit, haec a sacris vatibus Niniue vocari solet. Vbi regnatum est annos mille trecentos, quinquaginta duos. Postremus Nini regnauit Tonosconcoleros, qui et Graecis Sardanapalus, vir
Phulobelechus Babyloniorum Dux (quem Diodorus Belesum nominat) communicato consilio cum Arbacto siue Arbace, quem Rex Medis praefecerat, clanculum coniurat. Erat ille inter sacerdotes (quos Babylonii Chaldaeos vocarunt) inclytus iusticia, religioneque conscius futurorum, peritusque astrorum. Is tum exitium fatale Sardanapalo, vrbique imminere aperit, socios ad arma cohortatur, gentes ad defectionem solicitat. Vbi satis virium comparatum, Nini iuxta Euphratem Sardanapalus obsidetur: Desperataque salute inregia pyraextructa, reclusisque in medio pyrae vxoribus, et Eunuchis, se et diuitias vltro in incendium mittit, atque cum tota regia, et omni suppellectile conflagrat.
Belochus cum Arbacto regnum, quod virtute sua partum erat, diuidit. Arbactum Persis praeficit, ipse Assyrios occupat, regnique sedem Babyloniae constituit. Posteri horum, alterum Regum Assyriae genus vsque ad Cyrum, Dariumque reges Persarum, annos quatuor supra trecentos potiti sunt rerum. Ipse Phulobelechus Palestinam, quae Samariae, hoc est Ifraelis Regibus parebat, graui admodum tributo attriuit. Ab ipso regnum mercatus est Manahes mille talentis argenti. Lege, si libet, sacrae historiae libros, quos Regum inscribere solent, vndehaec excepimus.
Belocho, qui regnauit annos octo, et quadraginta succeditfilius Teglatophulassar annos quinque et viginti, euocatus in auxilium ab Achaz Rege Iudaeorum, regem Syriae interfecit, Galilaeam, partemque regum Samariae in Assyrios transtulit.
Salmanassar gubernacula tenet annos septemdecim, Samariam subiecit, decem Iudaeorum tribus ab ipso captiuae in Medos et Assyrios adductae sunt. Regnatum est in Samaria ducentis, vno et quinquaginta annis. Post fata Solomonis Regis Hebraeorum (vtpro necessitate sacrae historiae Reges Iudeae explicem) Hebraei in duas diuisi factiones, ex vno imperio duo fecere regna. Proles Iudae, Beniaminque filium Solomonis secuta est. Caeteri vero (vt quibus deprecantibus seruitutis iugum a patre impositum grauiora consilio adolescentum minatus fuerat) ab eo deficiunt, sui corporis Regem creant. Illud regnum Iudae, hos Samariae, siue Israelis posthac dictum est. Caput illius Hierosolyma, huius Samaria fuit. Nec temere offendes, vbi tanta rerum, fortunaeque vicissitudo: tam crebro reges mutati, cum stirpeque ob impietatem suam radicitus excisi sunt. Saepius fame, saepius pestilentia laboratum est, saepius hostis obtriuit. Clausa etiam coeli beneficia ingrato populo, pii vates, et sacerdotes (qui mandato Dei immortalis, patris indulgentissimi ad iustitiam, verumque cultum hortabantur) non solum non auditi, verum crudeliter interempti sunt.
Medos Assyrios transmigrare iussa, poenas contemptae religionis dedit.
Sennacheribus postea filius Salmanassaris regnum accipit, cuius Herodotus quoque mentionem facit. Isodio prosequebatur Hebraeos, contra Ezechiam Regem Iudae, principem pientissimum arma mouet, Hierosolyma expugnaturus. At nocte vna in exercitu eius centum octoginta quinque millia hominum diuinitus extincta sunt. Ipse turpi fuga domum elapsus septimo regni anno in templo a propriis filiis trucidatur.
Assaradon, qui et Assenaphar decem annos, in Samariain Medos, Babylonios misit, qui terram colerent, nedeserta, habitationique hominum minus idonea redderetur, fieretque latibula ferarum.
Merodachus cognomento Baladan, tenuit regnum annos duos, et quinquaginta: ad Ezechiam superiorem cum muneribus legatos mittit exploratum, quidnam portentum sibi vellet, quod tum acciderat. Ezechias laetaliter aegrotabat, cui desperanti salutem, complorantique
Chaldaeis.
Benmerodachus. Is Manassen Regem Iudeae omnibus flagitiis, sceleribusque inquinatissimum (vt qui Esaiam Prophetam serra lignea confectum crudelissime necauerit) vinctum Babylonem duxit: vbi eidem post tot aduersitates resipiscenti, et adfirmanti, profitentique, se non amplius peccaturum, supremus Deus pater indulgentissimus (qui purgari homines a peccatis maxime cupit) non solum veniam omuium criminum donauit, verum rarsus quoque ad Imperii culmen ipsum euexit: quo foret illustre diuinae clementiae monumentum.
Benmerodacho succedit in Assyria annos quinque et triginta Nabocodrosocus (ita enim Strabo Strabo l. 15.Nabuchodonosar) contra quem Nechao Rex Aegypti vsque Euphratem arma mouet: et Iosiam religiosissimum Iudae regem Babyloniis foederatum, occurrentem hostiliter praelio occidit. Deinde Ioachaz filium Iosiae, quem populus regem iusserat, vinctum cathenis in Aegyptum deportat. Centum talentis Aegypti, et talento auri terram mulctat: quod tributum viritim exactum est, regnumque vendidit fratri huius Iehoiakim, siue Heliakim, quem enim Hebraei Heliakim, Syri Heli, Aegypti Iehoiakim, vulgus Ioakim vocare solet. Verum rex Babylonius collectis copiis iuxta Euphratem Aegyptium caedit, fundit, regi Aegyptio maximam partem regni aufert: Palestinam deinde tributariam facit, victorque Babyloniam rediit, regnum per manus filio tradidit, qui Nabocodrosorus Magnus adpellatur, Herculique a Chaldaeis praefertur: potitus est rerum annos quinque et quadraginta.
Ioakim vinctum cathenis Babylonem missurus, mutato consilio, ante moenia vrbis trucidat. Templi instrumenta, Gazam omnem domum defert, in fano suo Babylone locauit. Interim Iehoiakim filius superioris Iehoiakim annos natus octodecim regnum inuadit Palestinae, tenetque menses tres, dies decem. Babylonius enim rex octauo regni anno copias rursus aduersus Palestinam mittit, coeptaque est vrbs Hierosolyma obsideri, subsecutus est et Rex cum nouo milite: sed Iehoiakim consilium secutus Hieremiae vatis diuini cum matre, et purpuratis Ezechiele Propheta, cum famulitio vltro sese victori permittit, qui omnes relegati sunt, cum Gaza regia Babylonem, in carcereque seruati. Caeterum Nabocodrosorus Palestinae regem dedit Sedechiam filium Iosiae patruum huius Iehoiachim, quem vulgus Ioachim vocat. Verum Sedechias domum redeuntibus Assyriis, immemor beneficii: Hieremiaeque legati Dei monita spernens, Babylonio regi seruire recusat, ab eoque deficit Nabocodrosorus vbi hoc accepit, continuo cum exercitu, hostilique animo in Iudaeam proficiscitur, Hierosolyma biennio circumsidet, tandem expugnat Sedechiam Regem luminibus priuat, Vrbem cum templo succendit, maenia dirui, solo aequari iubet, populus (praeter paucos admodum vinitores, et agricolas, et quos fuga seruauit) captus abductus Babylonem in exilium impietatis poenas graui seruitio pependit. Factum est id vndeuicesimo regni anno Nabocodrosori Magni. In Daniele Propheta, et Hieremia plura de hoc rege scripta offendes: me indicare huiusmodi satis superque est.
Amilinus Euilomerodachus Nabocodrosoro parenti succedit. Primo regni anno Ioachimum e carcere eripit, in precioque habet, regiae mensae conuiuam adhibet: vitam proximam regiae Maiestati degere permittit, eidem annonam, et vestimenta tribuit: Neri tum ei cognomen populus indidit quod lucerna Dauidici generis, quae videbatur extinguenda, in ipso reaccensa
Messiae aduentus efflagitatus est.
Amilinus regni anno tricesimo, tribus relictis filiis, qui Imperium tenuerunt annos non amplius quatuordecim. Primus Regassar nomine tres regnauit annos: alter Labassarodochus sex Balthasar tertius quinque.
Cyrus et Darius annos natus sexaginta duos fratres, filii Asueri Histaspis Medi, deuicto Apanda (Graecis est Astiages) rege Medorum, et Balthasare hoc interempto Imperium ad Persas transterunt: regnum Medorum, et Babyloniorum soluunt, qua tempestate Romae exacti reges sunt ob stuprum illatum Lucretiae Persarum Reges pro necessitate sacrarum literarum paucis commemorabo. Metasthenem Persam sequor, qui verissime de his, tempore Alexandri Magni prodidit. Cyrus et Darius autores regni Persarum ex aequo regnarunt in Perside annos duodecim, Babyloniae duos, mortuo tum Dario Cyrus solus annos duos et viginti. Ipsi primo anno, quo Babyloniam caeperunt, Hebraeos, qui iam septuaginta annos exularant, publico edicto, restituunt solo natali, templumque coelesti numini restaurari mandant: sumptus publice a Regibus ex fisco praebiti.
Iudaei igitur duce Barachia, quem Zorobabel vocant, soluta captiuitate in Palestinam laeti migrant. Nec mora e vestigio aram, vbi sacrificarent aeternae Maiestati construunt. Cumque iam anno altero fundamenta templi iecissent, opusque surgeret, Darius Rex decedit.
Iudaeos odium, eos ab incepto vi prohibuere. Longius aberat Cyrus, quam vt adiri posset, subacta enim Asia et vniuerso Oriente in potestatem redacto, Scythis bellum intulerat.
Scytharum Regina Thomyris, quae non muliebriter aduentu hostium territa, cum prohibere eos finibus posset, vadum Araxis fluminis transire permisit. Itaque Cyrus traiectis copiis, cum aliquantisper in Scythiam processisset, castrametatus est.
Cyri esset, ignarus rei militaris adolescens, veluti ad epulas, non ad praelium venisset, omissis hostibus, insuetos Scythas vino se onerare patitur: priusque Scythae ebrietate quam bello vincuntur. Nam cognitis his, Cyrus reuersus per noctem saucios opprimit, omnesque Scythas, cum Reginae filio interfecit. Amisso tanto exercitu, et quod grauius dolendum, vnico filio Thomyris orbitatis dolore non lachrymas effundit. sed in vltionis solatia intendit.
Cyrum advsque angustias perduxit. Ibi compositis in montibus insidiis ducenta millia Persarum, cum ipso rege trucidauit: in qua victoria etiam illud memorabile fuit, quod ne nuncius quidem tantae cladis superfuit- Caput Cyri amputatum, in vtrem humano sanguine repletum coniici iubet, cum hac exprobratione crudelitatis, Satia te sanguine, inquit, quem sitisti. Cyrus regnauit annos sex, et triginta, non initio tantum regni, sed continuo totius temporis successu mirabilis: vt de quo veridici Dei immortalis interpretes longo ante tempore, adiecto etiam proprio nomine, vaticinati sunt.
Asuerus Artaxerxes primus (in historia Iudithae Nabuchodonosor cognominatur, Graecis est Cambises) eius regni anno primo praesides Syriae (ob antiquam cum Iudaeis simultatem) grauiter Iudaeos Epistola accusant perfidiae, caedis, defectionis eosdem arguunt quamobrem Iesus Pontifex (demandata filio Heliakim, qui et Iehoiakim, interim prouincia pontificis) legatus crimina obiecta confutaturus Babylonem proficiscitur, ibi tum se Rex continebat: vlturusque caedem patrui meditabatur expeditionem aduersus Arpaxat, cuius fraude atque ope Cyrus perierat. Ipse quoque Medos, Persas,
et Assyrios occuparat. Cum itaque bellicis tumultibus Asuerus intentus esset, Iesus auditusnon est. Victortandem Asuerus, cum Holofernem ducem suum ab Hebraeis trucidatum accepisset, vetuit publice rescripto moenia vrbis et templum extrui. Tum Ioakim pontifex absente parente res gestas Iudithae memoriae commendauit. Tenuit gubernacula Artaxerxes annos viginti.
Darius annos septem et triginta, cum fratre Cyro Artabane ob regnum contendit: deinde ad arma ventum est, ibi victor Darius, non solum acta parentis rescidit: sed votis nuncupatis quoque aedificari templum publice edicto praecepit. Anno regni eius primo Iesus pontifex rediit. Altero deinde anno adhortantibus Aggeo, et Zacharia nunciis Dei Opt. Max. Hebraei templum construunt, quarto demum anno perficiunt.
Darius tertius cognomine Nothus postea Persis imperat annos vndeuiginti. Graeci haud scio quem sibi pro hoc Dario Xerxem fingant. Hic a patre acceptum regnum filio per manus dedit.
Is est Asuerus Artaxerxes Magnus, Darius Meneon maritus Edissae, quae et Hester neptis Mardochei, qui vitae annos centum nonaginta octo expleuit. A quo per Epistolam admonitus, rogatusque Ioakim pontifex rem gestam literis mandauit: Anniuersariumque sacrificium instituit. Septimo huius regni anno Esdras sacerdos armarium diuinae legis in Palestinam migrauit: Vicesimo deinde anno pocillator Regis Neemias subsequitur, moenibus Hierosolyma cingit. Regnauit Artaxerxes annos quinque, et quinquaginta. Postea Artaxerxes Ochus filius Edissae tenet regnum annos sex et viginti: eius filius Arses quatuor.
Darius quartus Arsami filius Codomanus ante dictus praefectus Armeniorum bellum cum Alexandro Magno diu variante fortuna, magna virtute gessit. Postremo victus ab Alexandro, a cognatis occisus insidiis: vitam pariter cum regno Persarum finiuit, quod annos duntaxat (vt sunt omnia humana caduca) tres supra trecentos mansit: quemadmodum Arabarzanes quoque apud Q. Curtium, Alexandro literis aperuit.
Macedonum, quod et Graecorum vocari solet, attigero. Alexander ille Magnus Imperii Graecorum author, acerrimi ingenii, literarum studiis eruditus fuit, exacta pueritia per quinquennium sub Aristotele doctore inclyto omnium Philosophorum creuit. Accepto deinde Imperio Regem se terrarum omnium, et mundi appellari iussit. Annos natus viginti, cum triginta duobus peditum millibus, equitum quatuor Asiam Persarumque regnum inuadit: Hac tam parua manu, vniuersum terrarum orbem, vtrum sit admirabilius, vicerit, an aggressus fuerit, incertum est.
Philippo Rege, primo specie alieni imperii procurandi ingentia inuadunt regna (sed aduersus immodicas cupiditates nullus stat terminus, et difficile est eo contentum esse, quod offert occasio, sordent prima, cum maiora sperantur) interfectis Alexandri vxoribus, liberis, matre, omnibus denique, quicunque Alexandrum etiam longinqua cognatione contigerant: reges se a populo appellari iubent, ita ex vno Imperio quatuor confecere regna, Asiae, Syriae, Macedoniae, Aegypti. Quodque Imperium sub vno stare potuisset, dum a pluribus sustinetur, corruit.
Paulus Aemilius Macedoniam, vno die duabus et septuaginta vrbibus direptis, ac venditis. L. Cornelius Scipio Asiaticus Asiam: Cn. Pom. Magnus Syriam: Imperator Caesar Augustus Aegyptum Romano subiecit Imperio.
Turcarum seruiunt Imperatori, non sine maxima Christianorum principum infamia, iacturaque Reipub. Christianae: pudet, pigetque dicere, quam degeneres simus. Nos pessima, atque diuersa inter se vitia, luxuria, atque auaritia pessundant. Maiores nostri (apud quos pluris ferrum, quam aurum erat) lacte, et caseo, auenae pulte, parco ac parabili victu contenti, pellibus ferarum, et rhenonibus (quae venatio subministrabat) vestiti, Darium opulentissimum Persarum Regem (qui Graeciam debellauit, Macedoniam domuit, Iolas nauali praelio superauit) turpi ex Germania submouere fuga: ipse enim Germanorum Orientalium (quos Scythas et Getas vocare solent) regni Landino nomine bellum inintulit. Huius filiam Darius in matrimonium petierat. Landinus Persae adfinitatem amicitiamque spreuit. Darius ita se contemni non aequo ferens animo, ponte Danubium committit, armatis septingentis millibus hominum, Daciam, qui nunc Septemcastrenses sunt, ingressus est. Non facientibus hostibus pugnae potestatem, sero animaduertit interrupto ponte Histri, reditum sibi intercludi posse. Insidias igitur metuens, amissis nonaginta millibus hominum, trepide refugit quae iactura abundante multitudine inter damna numerata non est
1. Germani quaerunt nouas sedes.
2. In Pannonia et sub Brenno in Italia consident.
3. Praesagium de eorum aduentu Romae spernitur.
4. Brennus cum Dionysio Rege Siciliae foedus init.
5. Brennus Ethruscos infestat. Boii Melpum delent. Clusii obsessio.
6. Clusini auxilium a Romanis deposcunt.
7. Legati Romanorum cum Germanis agunt de Clusinis non oppugnandis.
8. Legati Romanorum cum Clusinis contra Germanos pugnant.
9. Germani ea de re Romae queruntur, Legatorum deditionem poscunt, bellumque minitantur.
10. Romanorum ad Alliam clades. Lucariorum festorum origo.
11. Germanorum aduentus Romae.
12. Romanorum fuga. Seniores ex Senatu in vrbe permanent.
13. Germani Romam intrant.
14. Senes trucidantur. Vrbis direptio et incendium, Capitolii obsessio. Venus Calua.
15. Obsidio soluitur. Germani pro mille pondo auripacem concedunt, interque accipiendum caeduntur.
16. Varia cum Romanis praelia.
17. Senones varia fortuna pugnant.
18. Expeditio Philippi Macedonum Regis in Germanos.
19. Germani astutia victi. Philippus praedam amittit.
20. Alexandri M. exercitus a Germanis profligatus.
21. Germani in Asia sub Dario militant.
22. Alexander in Germanos arma conuertere decernit, Legatorumque Germanicorum magnanima responsio.
23. Legatio Scytharum seu Germanorum Orientalium Legatorumque insolens oratio.
24. Alexander Germanos vlteriores lacessere declinat. Saxones et Sueui ipsi stipendia faciunt, Norici et Boii bellum indicunt.
25. Germanorum noua transmigratio, decisa sylua fontes nascuntur.
26. Lysimachus a Getarum Rege captus, ipsique bellum stolide occupasse exprobratur.
27. Reges Germanorum pacem emunt.
28. Ptolomaei Legatis Germanis data responsio.
29. Macedones a Germanis vincuntur, Ptolomaeus captus occiditur.
30. Metus in Macedonia. Sosthenes Macedonum Princeps Belgiam repellit.
31. Brennus Macedoniam irrumpit.
32. Macedones sub Sosthene vincuntur, Germani Macedonum agros depraedantur.
33. Brennus ad spoliandum templum Apollinis se accingit. Templi descriptio.
34. Delphi praesidio muniuntur
35. Brennus suos hortatur et Delphos oppugnat.
36. Sacerdotes Apollinis suos ad resistendum incitant.
37. Terrae motu et tempestate orta Germani prosternuntur, Brennus se interficit.
38. Num haec ita se habeant dubium movetur. Pars Germanici agminis novas sedes inuenit.
39. Exercitus a Brenno ad tuendos fines relictus, Antigono pacem venalem offert.
40. Legati Germanorum ostentatione ad praedam inuitati.
41. Macedonum castra deserta occupantur. Germani trucidantur.
42. Lomnorius et Lutharius Thraciam et Bizantinum oram vectigalem reddunt,
43. Tendunt in Asiam, Hellespontum traiiciunt.
44. Troiam occupant, Nicomedi auxilium praestant, stipendia exigunt.
45. Terror armorum Germanicorum et iuuentutis foecunditas.
46. Gallograecia a Germanis fundata Galatarum nomina.
Artaxerxe Magno, marito Edissae, quae et Hester, Germani seu ex veteri et antiquo gentis instituto, seu abundante domi multitudine, cum eos non caperent terrae, quae genuerant, trecenta millia hominum ad sedes nouas quaerendas velut peregrinatum miserunt. Alii scribunt latrocinandi studio, alienaque rapiendi, more prisco, caeteris contemptis, patrios deseruisse penates. Sunt qui tradant ab vltimis terrarum oris, cum omnia cingerentur Oceano, ingenti agmine profectos, cum iam media vastassent.
Brenno filio Regis Angilorum (Sueuorum natio est) in Italia fauentibus (qui ante Alpes transgressi erant) Germanis consedit: quae et Vrbem Romam captam incendit: quemadmodum mox enarrabimus. Et portio Illyricos sinus per strages Barbaror um penetrauit, et in Pannonia consedit: ibi domitis Pannoniis per multos annos cum finitimis bella gessit.
M. Caeditius de plebe, nunciauit Tribunis, se noctis silentio audiuisse vocem clariorem humana, quae Magistratibus dici iuberet, Gallos (hoc est albos) et Teutonas, atque Germanos aduentare: Id (vt fit) propter autoris humilitatem spretum est,
Brennus Sueuorum Regulus, legatos ad Dionysium Siciliae Regem (qui tum adversus Graecos eam partem Italiae incolentes, quae tum Magna Graecia dicebatur, vbi est Tarentum oppidum, bellum gerebat) mittit, societatem ac amicitiam petitum: gentem suam inter hostes eius positam esse, magno vsui ei futuram, vel in acie bellanti, vel de tergo intentis in praelium hostibus, aperuit. Grata legatio Dionysio fuit. Ita pacta societate, et Teutonum auxilio auctus, bellum velut ex integro restaurat.
Ethruscorum oppida, quae nondum expugnarant, sibi deposcunt, belloque lacessunt. Bon, qui ante ducentos annos in Italiam transcenderant, cum Senonibus (quos fuisse Sueuos inter illustres constat authores: et etiam nunc apud nos carminibus antiquis canitur) Melpum Vrbem opulentia praecipuam, euertunt, atque delent, author est Corn. Nepos. Brennus deinde Clusium obsidet, auxilio fuisse Boios Sueuis ex Plinio existimare licet.
Tiberino agro, Latioque antiquo millibus passuum quinquaginta finiebantur. Vicinae Vrbes, velut aemulae, vltro etiam bello lacessebant. Clusini nouo, et incognito hoste exterriti legatos Romam, qui auxilium a Senatu peterent, miserunt.
ne socios populi Romani, atque amicos, a quibus nullam iniuriam accepissent, oppugnarent, Romanis eos bello quoque, si res cogat, tuendos esse. Legatis in concilio Germanorum respondetur: Quinam gentium sint Romani, nescimus: nec quicquam nobis cum ipsis rei est, Clusini partem agri, quem latius possident, quam colant, concedant, aliter pax impetrari non potest. Suscipientibus deinceps Romanis, atque quaerentibus, quidnam Germanis in Italia omnino rei, et quodnam ius id esset, agro possessores spoliare. Accensis inde vtrinque animis, primo ad iurgium ventum est, mox praelium conseritur.
Clusinorum pugnant. Quod vbi Germani agnouere, signo dato, per totam aciem receptui canunt. Omissa inde ira adversus Clusinos, in Romanos belli studium conuertunt. Erant qui extemplo Romam eundum censerent. Vicit seniorum sententia.
Romam versus tendunt.
Clusinorum, aliorumque populornm exciti, ad vndecimum lapidem ab vrbo iuxta Alliam flumen hostibus occurrunt. Brennus Regulus Sueuorum, omissa multitudine, quae in aequo campi consederat, in subsidiarios, qui editum locum occuparant, impetum dat. Parum per illos tutatus est locus. Vbi loco pulsi, continuo omnes terga vertunt, fit fuga passim, pauci Romam, pars maxima Veios perfugit. In turba impedientium fugam, quid ad ripam Tiberis abiectis armis defugerant, magna strages facta: multos imperitos nandi, aut inualidos, hausere gurgites. Erat inter viam Salariam et Tiberim lucus permagnus, plerique victi ac fugientes e praelio se occultauerunt ibidem: vbi et quotannis festa inhoc luco posthac celebrant, lucariaque vocabant.
Romam perueniunt. Vbi cum Equites progressi, non portas clausas, non stationem pro portis excubare, non armatos esse in
Flamines ac Vestales virgines sacello defodiunt, cum caeteris quae ferre poterant, ex vrbe excedunt. Turba seniorum, qui amplissimis vsi erant honoribus, domos regressa, insignibus magistratuum, cultuque fortunae priscae amplissimo, in medio aedium, sellis eburneis sedens, hostium aduentum expectabat.
Senones postero die apertam Vrbem inuadunt, primoque trepidabant, ne qui subesset dolus. Mox vbi solitudinem vident, Vrbem patente porta ingrediuntur, in forumque perueniunt acie instructa. Solitudine absterriti, suspectis locis praesidia collocant, ne quis in dissipatos impetus fieret. Caeteri dilapsi ad praedam patentes passim domos adeunt, vbi sedentes in sellis senes Augusto ornatu, habituque veluti simulachra Deorum venerabundi intuentur.
Capitolio Romani ex mulierum capillis tormenta faciunt, inde aedem Veneri Caluae consecrarunt.
Camillus collectis profugis ex praelio Romanis, Germanos imparatos, inopinatosque, et nihil mali suspicantes facile cecidit. Fugientibus, ne desperantibus rediret in praecordia virtus, non solum via data, sed et nauigia permissa, quibus Tiberim transirent, et commeatus, ita censente Senatu, praebiti sunt. Plinius de Viris Illust. cap. 23.
Manlium Torquatum, M. Valerium Coruinum, aliosque Romanos duces cum his bellasse in Annalibus inuenio. Complura praelia tumultuaria latrocinantium more fuerunt. Ipsi enim ingenti saepius precio mercedeque conducti ab Ethruscis, Vmbris, aliisque Italiae populis infestis Romae velut in ceruicibus positae, Romanum peruaserunt agrum.
Q. Fabius Maximus, quintum, P. Decius, quartum Coss. fuerunt, Teutonici tumultus praecipuus terror ciuitatem tenuit: Imperatoresque bello ambo delecti, Senones Sueui multitudine ingenti, rurfus ad Clusium (quod Carmas olim appellabant) venerunt, legionem Romanam, castraque oppugnatum. Scipio qui castris praeerat, loco adiuuandam paucitatem suorum militum ratus, in collem, qui intra Vrbem et castra erat, aciem erexit: sed vt in re solita, parum explorato itinere ad iugum perrexit, quod hostes ceperant, parte alia aggressi: ita caesa a tergo legio: atque in medio, cum hostis vndique vrgeret, circumventa: deletam legionem, ita vt nuncius non superesset, quidam authores sunt. Nec ante ad Consules, qui iam haud procul a Clusio aberant, eius cladis fama perlata est, quam in conspectu fuere Teutonici equites: pectoribus equorum (qui mos adhuc est Orientalium Germanorum) suspensa gestantes capita, et lanceis infixa. Congressi cum duobus Coss. cum equitatum Romanum infugam vertissent, Decium devotum Diis Manibus occidunt: superstitione magis deinde, quam virtute victi sunt, Iidem paruo post tempore, cum ipsis populus Romanus bellum ob violatos legatos indixisset, L. Coelium praetorem cum legionibus profligarunt.
Philippus Macedonum Rex, pater Alexandri Magni, posteaquam multis vrbibus direptis, Graeciam domuerat, finitimos in potestatem redegerat, in eam Magnae Germaniae partem, quae Histro, Pontoque contermina est, Danubio traiecto, praedandi causa proficiscitur, more negociantium impensas belli alio bello refecturus.
Mathaeas qui eo tempore erat Rex harum regionum, cum copiis occurrit. Cumque sui virtute, ac animo praestarent, astutia Philippi vincuntur. Capta pecoris magna vis, et viginti millia puerorum ac faeminarum, auri, argentique nihil. Sed reuertentem Philippum accolae Histri armis excipiunt. Philippus ita in femore vulneratus est, vt per corpus eius equus interficeretur, cum omnes occisum putarent, praeda amissa est.
Philippi filius Alexander magnus lacessiuit. Nam Zopyrion praefectus Ponti ab ipso relictus, ociosum se ratus, si nihil ipse gessisset, adunato triginta millium exercitu, maioribus nostris bellum intulit. Caesus cum omnibus copiis, poenas temere illati belli genti innoxiae luit.
Q. Curtium, qui inter auxilia Darii Regis Persarum (quem variae gentes, ne fociis satis quidem notae sequebantur) Sueuos connumerat.
Alexandrum Asia perdomita in Europam arma conuertere decreuisse, misisseque ad Germanos finitimosque quendam ex amicis, qui denunciaret ne Tanaim atque Histrum amnes iniussu Regis transirent: a latrociniis se continerent. Maiores nostri militiae facitis magni, ad verborum linguaeque certamina rudes, gladium Alexandro misere per legatos, quos conviuio adhibitos cum Alexander, quid nam maxime timerent, ratus se dicturos, interrogaret: Nihil aliud Rex praestantissime (inquiunt) quam ne coelum in nos corruat.
Germanorum Orientalium (quos Sarmatas, et Scythas scriptores rerum, nos Venedos, ipsi se Sclauos vocant) oratores, hos ita locutos accepimus: Si Deus auiditati tuae par corpus dedisset, orbis terrarum te non caperet, alteramanu Orientem, aeltera Occidentem contingeres. Et hoc assecutus scire velles, vbi solis fulgor absconderetur. Sic quoque concupiscis quae non capis, ab Europa petis Asiam, ex Asia transis in Europam. Deinde si humanum genus omne superaueris, cum syluis, et niuibus, et fluminibus, ferisque bestiis bellum gesturus es. Arbores magnae, quae diu quidem crescunt, vna hora extirpantur: Leo quoque minimarum auium pabulum est, et ferrum rubigo consumit. Nihil tam firmum est, cui periculum non sit etiam ab inualido. Quid nobis tecum est? nunquam terram tuam attigimus, qui sis, vnde venias, licet ne ignorare in vastis sylvis, paludibusque viuentibus? Nec seruire vlli possumus, nec imperare desideramus. Gloriaris te ad latrones persequendos venire, omnium gentium quas adisti, latro es. Iam etiam ad pecora nostra auaras, et instabiles manus porrigis. Impone foelicitati tuae frenos, facilius eam reges: si Deus es, tribuere mortalibus beneficia debes, non sua eripere: si autem homo es, id quod es, semper esse te, cogita. Nos Asiae, et Europae custodes habes: vtrique imperio tuo finitimos, hostes an amicos velis esse considera. Contra Rex fortuna sua, et consiliis suorum se vsurum esse respondit: nam et fortunam cui confidat, et consilium suadentium ne quid temere, aut audacter faciat, se secuturum.
Ptolomaeus. Inde Alexandria in ripa Tanais condita, in Asiam reuertitur: satis et ad gloriam, et vtilitatem perfectum ratus, Germanos vlteriores lacessere declinauit. Alexander popularibus nostris etiam imperitis notior est, quam sui reges, et Imperatores: quorum ne nomina quidam norunt. Saxones, et Sueui tum se stipendia fecisse praedicant. Noricos, Boiosque eidem bellum indixisse antiquis canitur carminibus.
Germania, Pannoniaque migrarunt. Hortante deinde successu, diuisis agminibus alii Macedoniam patriam Alexandri Magni duce Belgio: Alii Graeciam ducibus Brennone, Euridano, et Thessalono: Pars Thraciam viginti millia hominum, cum Lomnorio et Luthario Regulis, ferro omnia proterens, petiuit. Circa Hemum castra locant: contra Cassandrum, et Lysimachum Reges Macedonum, cum valli gratia syluas cecidissent, fontes nati sunt decisa sylua, quos arborum alimenta consumebant.
Dromichetes quoque Getarum Rex Lysimachum regem viuum capit inferentem sibi bellum: ostendens ei inopiam suorum, liberum dimisit: admonens opulenti populi ducem stolide aduersus inopes occupasse bellum: quod magis domi illi timendum sit: quod belli certamen anceps, praemia victoriae nulla, damna manifesta: cum diuite in hoste plura concupiscenda, vltro magis prodituros obuiam: proinde inquit, ne talibus bellum inferas, sed potius amicis vtere.
Germanici nominis terror erat, vt etiam reges non lacessiti: vltro pacem ingenti pecunia mercarentur. Solus Rex Macedoniae Ptolomaeus Ceraunos, frater Ptolomaei Philadelphi Regis Aegypti, aduentum horum intrepidus audiuit, iisque cum paucis occurrit.
Belgius igitur ad tentandos Macedonum animos, legatos ad Ptolomaeum mittit, offerens pacem, si emere velit. Sed Ptolomaeus inter suos belli metu pacem Germanos petere gloriatus: nec minus ferociter se legatis, quam inter amicos iactauit. Aliter se pacem daturum negando, nisi principes suos obsides dederint. Non enim fidem, nisi inermibus habiturum: milites se habere, filios eorum, qui sub Alexandro rege stipendia toto orbe terrarum victores fecerint. Renunciata legatione risere Germani, vndique acclamantes breui sensurum, sibi, an illi consulentes pacem obtulerint.
Ptolomaeus multis vulneribus saucius capitur, caput eius amputatur, et lancea fixum tota acie ad terrorem hostium circumfertur: paucos ex Macedonibus fuga seruauit: caeteri aut capti, aut occisi.
Sosthenes vnus de Macedonum principibus, contracta iuuentute, et Germanos exultantes victoria compescuit, et Macedoniam ab hostili depopulatione defendit.
Brennus, quo duce portio Germanorum in Graeciam se effuderat, audita victoria suorum, qui Belgio duce Macedonas vicerant, indignatus parta victoria, opimam praedam, et Orientis spoliis onustam, tam facile relictam esse, centum quinquaginta millibus peditum, et quindecim millibus equitum in Macedoniam irrupit.
Sosthenes. Sed vincuntur Macedones, intra murosque se condunt. Victor Brenno, qui et Brennus, nemine prohibente, totius Macedoniae agros depraedatur.
aurum esse offensam religionis, locupletesque deos nullis opib. egere: vt qui eas largiri hominibus soleant. Statim igitur Delphos vertit iter. Vbi templum tum Apollinis erat positum in monte, rupe vndique impendente, orbi terrarum celebratissimum, locupletissimumque. Vbi et oracula edebantur, responsa ab insanis Vatibus dabantur consulentibus. Ciuitatem ibi fecerat hominum frequentia, qui vndique concurrebant. Multa ibi et opulenta regum, populorumque munera.
Brennus cum in conspectu haberet templum, diu deliberauit, an confestim rem adgrederetur, an vero fessis de via militib. noctis spacium ad resumendas vires daret. Euridanus et Thessalonus duces, qui se ad praedae societatem iunxerant, amputari moras iubent, dum imparati hostes, et recens suus aduentus terrori esset. Interiecta nocte, et animos hostibus,
Delphi viribus sociorum permuniuere, quam hostes vino velut praedae incubantes ad signa reuocarentur.
Brennus lecta ex omni exercitu peditum quinque et sexaginta millia: Delphorum et sociorum non nisi quatuor erant millia. Quorum contemptu Brennus ad acuendos suorum animos praedae vbertatem omnibus ostendebat: statuasque cum quadrigis, quorum ingens copia procul videbatur, solido auro fusas esse, plusque in pondere, quam in specie habere praedae, adfirmabat. Hac asseueratione incitati Germani, simul et hesterno mero sau. cii, sine respectu periculorum in bellum ruebant. Contra Delphi plus in Apolline Deo suo, quam in viribus spem ponentes, cum contemptu hostium resistebant: scandentesque Germanos e summo montis vertice, partim saxis, partim armis obruebant.
Dianae, Mineruaeque aedibus occurrisse. Nec oculis tantum haec se perspexisse, audisse etiam stridorem arcus, ac strepitum armorum. Proinde ne cunctarentur Diis antesignanis hostem caedere, et victoriae Deorum socios se adiungere, summis obsecrationibus monebant. Quibus vocibus incensi omnes certatim in praelium prosiliunt.
Germanorum strauit exercitum: et confertissimi cuncti hostium, non sine vulneribus dissipati ruebant. Insequuta deinde tempestas est, quae grandine, et fulgure saucios ex vulneribus absumsit. Dux ipse Brennus, cum dolorem vulnerum ferre non posset, pugione vitam finiuit. Haec Graeci scriptores de Brenno.
Brennum antiquis celebrant carminibus: Sueuun fuisse, victoria et praemia potitum traditur. Comilitones quidem eius (quod sane constat) onusti auro et argento, per eadem vestigia, qua venerant, domum repetiuere. Pars Euridano duce ad confluentem Saui amnis sedes ceperunt, Scordisci posthac appellati sunt. Thessalonus vero non cum mediocri populo praedae dulcedine Illyricum repetiuit: spoliatisque Histris, in Pannoniae atque Norici confinio consedit. De bello superiore Brenni ita Propertius scribit:
Brennus proficisceretur in Graeciam) ad terminos gentis tenendos relicti fuerant, ne soli desides viderentur, fugatis Getarum, Triballorumque copiis, Macedoniae imminentes ad Regem Antigonum (qui Ptolomaeo, Sosthenique successerat) legatos mittunt, qui pacem venalem offerrent, simul et regis castra specularentnr.
Antigonus pro regali munificentia, ingenti apparatu ad coenam inuitauit. Sed Germani expositum grande auri, argentique pondus admirantes: atque praedae vbertate sollicitati, infestiores quam venerant, reuertuntur. Quibus Elephantes, velut
Belgii qui non magno ante tempore Macedonum exercitum cum rege trucidauerat.
Lomnorius, quem Strabo Strabo lib. 12.Leonorium nominat, et Lutharius tertii agminis reguli (quos supra commemoraui) in Traciam iter auertunt. Ibi cum resistentibus pugnando, pacem petentibus stipendium imponendo, Byzantium (quae nunc Constantinopolis est) perueniunt: eam omnem oram vectigalem faciunt: Vrbes regionis eius obtinent, et aliquandiu possederunt.
Asiam transeundi capit, cum audissent ex propinquo, quanta vbertas terrae eius esset. Lysimacha vrbe capta, Chersoneso omni armis possessa, ad Hellespontum descenderunt: ibi cum exiguo freto diuisam cernerent Asiam, multo magis animis incenduntur. Nuncios itaque ad Antipatrum praefectum de transitu mittunt. Quae res cum lentius spe ipsorum protraheretur, inter Regulos seditio orta est. Lomnorius retro, vnde venerat, cum maiore parte hominum repetit Byzantium. Lutharius Macedonibus (quos Antipater per speciem legationis ad speculandum miserat) duas tectas naues, et tres lembos adimit, his alios, atque alios, dies noctesque transuehendo intra paucos dies omnes copias traiecit. Haud ita multo post Lomnorius quoque Nicomede Rege Bithyniae adiuuante, Byzantio transmisit.
Troiam vulgo dicunt) occupant, ibi se munire decreuerant. Verum cum sine moenibus esset, relinquunt. Deinde Nicomedi, qui aduersus Zyboeam: partem tenentem Bithyniae bellum gerebat, auxilia ferunt, Eorum opera deuictus Zyboea est, Bithyniaque omnis in ditionem Nicomedis decessit: cum quo Germani diuisere regnum. Profecti subinde ex Bithynia in Asiam processerunt, non plus ex viginti millibus hominum, quam decem armata manu erant: tamen tantum terrorem omnibus gentibus iniecerunt, vt quas adissent, quas non adissent imperio, parerent tributa penderet. Proindestipendia ipsi ex tota Asia eis Taurum montem exigebant.
Germanici nominis, siue armorum inuicta felicitas fuit, vt aliter neque maiestatem suam tutam, neque amissam recuperare se posse sine Teutonica virtute arbitrarentur. Teutonumque ea tempestate tantae foecunditatis iuuentus fuit, vt Asiam omnem velut examine aliquo implerent.
Bithyniae in auxilium inuocati, regnum cum eo parta victoria diuiserunt, ad Halim amnem consederunt, eam regionem Galatiam, Gallograeciamque authores rerum nominant, ibid. quos Germanos fuisse, supra ex D. Hieronymo docui. Nam
Manlius Cos. apud T. Liuium refert) non aliam regionem, quam Germaniam indicant, quae tum quoque Gallia dicta fuit. Video et a tempestatis nostrae scriptoribus Carolos, Lotharios, Ludouicos, Carolomanos, Arionulphos, Godofridos, Baldouinos, Flandros, Brabantinos, reliquos Belgas, cum Germani sint, appellari tamen Gallos. De Galatis superioribus Claudianus Poeta, qui plurima de nobis scripsit, ita canit:
Ad hos D. Paulus scribit. Peculiaria gentis nomina Tholistobogi, quorum caput Pisinus, Voturi, Ambiati, Tectosages, Ancyra ciuitas, Teutobodiaci, Trogini, siue Trocini, quorum est Tauium. Sed ad Europam, Italiamque rursus redeo.
1. Marcus Claudius primus Apenninum transcendit. Boiorum clades. Viridomani mors.
2. Cremona et Placentia ad Boios in officio tenendos conditae.
3. Bellum Carthaginense.
4. Exercitus Romanus cum Posthumo a Boiis deletus.
5. Posthumi caput praescinditur, calua paterae loco adhibetur.
6. Pauor Romae exortus. Boiorum incur sitiones.
7. Cn. Seruilius contra Boios missus re infecta Romam redit.
8. Romani Boiorum agros populantur et frumenta demetunt.
9. Inde in fugam coniiciuntur.
10. Placentia a Boiis capitur.
11. Obsessio Cremonae. Boii caeduntur, de iisque triumphus.
12. Boii puguam detrectant, bis funduntur.
13. Dorulacus totam Boiaricam gentem convitat.
14. Boii Romanornm castra aggrediuntur.
15. 16. Praelia circa castra tria. Varia pugna et victoria.
17. Boii a Lucio Cornelio Merula profligantur,
18. Tandemque a P. Nasica denuo fusi se dedunt, agri parte multantur.
19. Ipsos adhuc inquietos Romani ex Italia pellere decernunt. Boii ad Tauriscos et Noricos transmigrant.
20. Gallia togata.
21. Coloniae Latinae. Agri Boiarici inter milites diuisio.
22. Aurariae in Tauriscis et Noricis inventae.
23. Germani Asiatici siue Gallograeci a Romanis praelio fusi.
24. Luxuriae aliorumque vitiorum apud Romanos origo.
Tarentum, Pyrrhum Regem, Carthaginensque primo bello deuictos, sub, acta iam Italia, trans Apenninum primum promota sunt arma Romana: plurima deinde bella Romano populo cum Boiis, sociisque eorum fuere: plures de ipsis Triumphi, quam de toto orbe terrarum acti sunt, donec Boii, qui amplissimi erant, eiecti sunt, socii eorum deleti. Ante bellum igitur Punicum secundum M. Claudius Cos. primus Romanorum cum exercitu Apenninum montem, Padumque amnem transcendit: cum Boiis et sociis eorum manus conseruit, eos aliquot praeliis egregie fudit, ad pacis demum conditiones coegit. Nam Viridomarum Regem illorum, sua manu occidit, tertia post Romulum
Placentia et Cremona, velut claustra ad eorum tumultus opposita, Romano Colono oppletae sunt. Missus quotannis ab vrbe praetor cum exercitu, qui illos in officio, fideque contineret, ceruicibusque ipsorum immineret. Histriam quoque tum et Illyricos subiecere Romani.
Hannibal dux Carthaginensium, grauiter Italiam armis premit: ad Trasimenum lacum Germanis acerrime pro Romanis pugnantibus, deductis ordinibus facit abeundi potestatem, abeuntes sine suorum sanguine sternit. Deinde Romanum militem graui praelio ad vicum Cannas fudit.
L. Posthumius praetor consul absens tertium, cum Tito Sempronio Gracho creatus, cum exercitu a Boiis deletus est. Sylua erat circa Mutinam vasta (Litanam Boii arbores ita inciderunt, vt immotae starent, momento leui impulsae occiderent. Legiones duas habebat Posthumius, sociumque a supero mari conscripserat tantum, vt quinque et viginti millia armatorum in agros hostium induxisset. Boii oras extremae syluae cum circumsedissent, vbi intrauit agmen saltum, extremas arborum succisarum impellunt, alia in aliam instabilem per se, ac male haerentem incidentes, ancipiti strage arma, viros, equos obruerunt, vt vix decem homines effugerent. Boii saltum omnem circumfedentes interfecerunt: paucis e tanto numero captis, qui fluminis pontem petentes, obsesso ante ab hostibus ponte, interclusi sunt.
Posthumius omni vi ne caperetur reluctans, occubuit, spolia corporis, caputque ducis praecisum Boii ouantes, templo, quod sanctissimum apud eos erat, intulerunt. Purgato inde capite (vt mos tum erat Germaniae, quemadmodum et Plinius et Paulus Ticinensis produnt) caluam auro caelauerunt. Idque sacrum erat, quo solennibus libarent: poculumque idem sacerdoris esse, ac templi Antistitis. Vidi ego nostrates ex ossibus capitum humanorum bibere, diuorumque capitibus pro pateris vti. Praeda haud minor, quam victoria Boiis fuit.
Romae, in maximo pauore per multos dies Vrbs fuit: bellum id eo anno omissum, quamquam ira stimularet, de hoste Hannibale consultatum est. Quo superato, legati Placentinorum, Cremonensiumque Romae conqueruntur, ab accolis Boiis agrum suum incursari, et vastari, magnam partem Colonorum dilapsam esse, et frequentes fe Vrbes, agrum vastatum ac desertum habere.
Cn. Seruilius Cos. contra Boios mittitur, sed nulla re memorabili gesta, patre Cn. Serruilio Triumuiro agrario, et C. Luctatio patruo ex seruitute post dextum decimum annum, receptis, qui ad vicum Canetum circa Mutinam capti fuerant. Hinc patre, illinc patruo latere circumdatus, priuato magis, quam publico decore Romam rediit.
P. Aelius Cos. cum audisset a Boiis incursationes in agros sociorum factas, duabus legionibus tumultus eius causa scriptis, additisque ad eas quatuor cohortibus de exercitu suo, C. Appium praefectum sociorum, tumultuaria hac manu, agrum Boiorum inuadere iussit: ipse eodem aperto itinere per montes duxit. Appius ingressus hostium fines, primo populationes satis prospere ae tuto fecit: delecto inde ad castrum Mutilum satis idoneo loco, ad demetenda frumenta (iam enim maturae erant segetes) profectus, neque explorato circa loco, nec stationibus satis firmis (quae inermes, ac operi intensos tuerentur) positis, irri
Boiorum cum frumentaroribus est circumuentus.
C. Appius praefectus, caeteri in castra metu propulsi, inde sine certo duce, consensu militari, proxima nocte, relicta magna parte rerum suarum, ad Consulem per saltus prope inuios pervenere: qui (nisi quod populatus est Boiorum fines, et cum Liguribus foedus icit) nihil quod esset memorabile aliud in prouincia cum gessisset, Romam rediit.
Boii cum sociis Placentiam, ceruicibus suis impositam, de improuiso inuadunt, capiunt, diripiunt, ac magna ex parte incensa, vix duobus millibus hominum inter incendia ruinasque relictis, traiecto Pado, ad Cremonam diripiendam pergunt.
L. Furius Purpurio, qui tum prouinciae praeerat circa Ariminum consulari exercitu, et sociali auxilio cum Boiis obsidentibus Cremonam, pugnam conseruit. Ancipiti praelio exceptus aedem Ioui vouit, si eo die hostes fudisset. Tandem cum vtrinque diu fortiter pugnatum esset, iam huc, iam illuc inclinante fortuna, caesi sunt tres Imperatores nobiles Boiorum. Ipsi Boii in fugam versi, castris exuti sunt. Laeta victoria Romae fuit literis allata, supplicatio in triduum decreta, Furius de Boiis triumphauit.
Cn. Cornelius Cethegus, et 2. Minutius Ruffus Coss. in agrum Boiorum legiones ducunt, Iuoni in foro olitorio aedem vouent, si potiantur victoria: effusis populationibus peragrant fines hostium. Boii ob sociorum defectionem feacti animis, pugnam detrectant, relictis castris dilapsi, dissipati per vicos sunt, vt sua quisque defenderet. In sequenti anno L. Valerius Cos. circa Litanam syluam Boios fundit. Idem subsequenti anno proconsul circa Mediolanum cum Boiis, et sociis eorum, Dorulaco ipsorum Imperatore, signis collatis, pugnat: aliquot millia hostium caesa sunt.
Philippo Rege Macedoniae) florentissimis tum rebus Imperii, et augescentibus annis fortuna, victis potentissimis regibus, et Imperatoribus T. Sempronius Cos. in Boiorum agrum legiones ducit, Boiorum res tum Dorulacus Regulus eorum, cum duobus fratribus Britomaro, et Ariouisto gerebat, tota gente concitata ad rebellandum, castra locis apertis posuit, dimicaturus cum Consule. Qui vbi, quantae copiae, quanta fiducia esset hosti sensit, ad Cornelium Scipionem Aphricanum (qui Hannibalem vicerat) collegam nuncium mittit, vti maturaret venire, se tergiuersando in adventum eius rem extracturum.
Boii vbi consilium Romani Consulis intellexerunt, maturandum rati priusquam coniugerentur consulum copiae, per biduum steterunt parati ad pugnam, si hostis contra egrederetur. Tertia die vi vallum, castra ab omni parte aggressi sunt. Consul iubet efferre Romanos signa, sed in ipso exitu ita conserti stetere Boii, vt clauderent viam. Diu in angstiis pugnatum est, obnitebantur Romani, vt signa foras effersent: vrgebant corporibus, scutis Boii, vt aut ipsi castra penetrarent, aut exire Romanos prohiberent. Quorum duo inde primipili centuriones, signa adempta signiferis in hostes iecerunt. Dum milites repetunt enixe signum, erupere secundana porta commilitones. Iamque hi extra vallum pugnabant, alia ex parte Boii in portam Quaestoriam irruperant, L. Posthumium Quaestorem, duos praefectos, et ducentos ferme milites resistentes pertinacius occiderant, captaque ab ea parte castra, erant: sed ab aliis Romanis Boii, qui intra vallum erant, partim occisi, partim eiecti sunt.
Boii erumpunt ex castris, fusi deinde Romani, qui imperio Consulis parere noluerant. Ita varia hinc, atque illinc, nunc victoria, nunc fuga fuit. Boii sese receperunt in intima finium: Consul Placentiam legiones duxit Scipio alio exercitu iuncto cum collega per Boiorum agros populantes eunt, quoad syluae paludesque passae sunt.
T. Sempronius viri Consulares in Boiorum fines arma mouent, pugnatum diu vtrinque varia fortuna, donec sol ingenti ardore torrebat minime patientia aestus corpora Boiorum. Boii inde licet diu obstabant, demum terga dederunt, in fuga multi perierunt. Deinde L. Quintius Cn. Domitius Aenobarbus Coss. Boiorum agros duobus agminibus rursus. vastant. Equites pauci cum praefectis, deinde vniuersus senatus, postremo, quibus aut fortuna aliqua, aut dignitas erat, ad mille, ad Coss. transfugerunt.
Antiocho Magno Rege Syriae, et Asiae (qui Dacos et Getas Germaniae magnae populos auxiliares habuit) bellum gerit. P. Cornelius Nasica, vir optimus a Senatu iudicatus, Cos. in agrum Boiorum legiones induxit, cum Boiorum exercitu signis collatis prospere pugnauit: Boios acie vicit, castris exuit. Cum tot millibus Boiorum, nemo Imperatorum ante Scipionem hunc conflixit. ingens bellum, magna victoria fuit, castra capta sunt. Boii post eam pugnam extemplo, nempe biduo dediderunt se: obsides dati a Boiis futurae pacis lignum. In deditionem itaque accepti, agri parte fere dimidia mulctati sunt, quo si vellet populus Romanus Colonias deduceret. Supplicatio eius victoriae causa decreta a senatu, victimaeque maiores caesae: Scipio de Boiis ingenti apparatu triumphauit.
Plaecentinorum et Cremonensium Romam veniunt, in Senatu queruntur inopiam colonorum, taedio accolarum Boiorum ipsas reliquisse Colonias, placuit omnino finibus, Italiaque depellere Boios. Boii aleam belli tentare amplius detrectantes, cedendum fortunae victoris gentium populi rati, ad Tauriscos, Noricosque, et vsque ad Histrum amnem, qui et Danubius, demigrant: inter amnes Danubium, et Draum Occidentem versus sedes capiunt, et omnem agrum, qui ad Illyricum pertinet, pascendis iumentis, pecoribusque idoneum occuparunt, vbi nunc pars Austriae Vngariaeque est. Bellum assidue contra Dacos, qui alteram ripam Danubii tum incolebant, gesserunt. Ita apud Strabonem, et in domcsticis libris inuenio. Tenuere Italiam annos quadringentos.
Boios in eorum regionem Coloniae a Romanis deducuntur, Gallia Togata posthac dicta est, quae Ptolomaeo subiacet montibus Apennini, vsque ad Rauennam, et Rubiconem producta.
Bononiam, Latinam Coloniam ex Senatus Consulto L. Valerius Flaccus, M. Attilius Sarranus, L. Valerius Tappo Triumuiri deduxerunt, tria millia hominum sunt deducta, Equitibus septuagena iugera, caeteris Colonis quinquagena sunt data. Ager captus de Boiis, quorum Bononia fuerat. Boii Tuscos expulerant. Mutina quoque ac Parma Coloniae Romanorum ciuium deductae sunt. Bina millia hominum in agrum, qui proxime Boiorum, ante Tuscorum fuerat: octena iugera Parmae, quina Mutinae acceperunt. Diviserunt agros tres viri M. Aemilius Lepidus, T. Ebutius Carus, L. Quintius Crispinus. Aquileia quoque Latina Colonia deducta est in agro Boiorum: tria millia peditum, quibus data quingena iugera, centurionibus centena. Centena quadragena Equites receperunt. Deductae sunt et aliae complures, sicuti Rauenna, Ariminum, Pisaurum: quae si quis cognoscere velit, rerum scriptores euoluat. Nos breuitati suscepti operis satisfecimus.
Tauriscis et Noricis ea tempestate Aurarias haud procul Aquileia
Itali adiuuabant Noricos, sed vbi in Italia triente carius vendi aurum Norici acceperunt, eiectis Italis soli vendiderunt.
Cn. Manlius Volsco cum Germanis Asiam incolentibus (quos Galatas, Gallograecosque vocant) quod inter auxilia Antiochi fuerant, bellum gessit, duobus praeliis fusos, fugatosque ad pacis conditiones pepulit: denuntiatum est, vt agrorum suorum terminis se continerent: morem vagandi cum armis finirent: pacem seruarent cum finitimis, caeterum liberi suis legibus viuerent. Negatus tamen est victori Triumphus, quia causam belli non adprobauit Senatus.
Manlius primus omni genere licentiae corrupit milites, luxuriae peregrinae origo ab exercitu Asiatico in vrbem inuecta est. Hactenus populus Romanus parsimoniae, paupertatis amator, Respublica magna, sancta, bonis exemplis diues, nullus opibus, nullus pecuniae honos fuit. Labente deinde paulatim disciplina, crescentibusque vitiis cum magnitudine Imperii auaricia, luxuria, studium pecuniae, laetalis ambitus cum intestinis seditionibus immigrarunt. Iustitia, fides cum sociis omnia venalia coepta haberi: Respublica bellis socialibus, seruilibus, gladiatoriis conflictata est.
1. Noui belli Germanici portentum.
2. Cimbri, Teutones et Ambrones Germaniae magnae populi per Illyricum in Italiam tendunt.
3. Romani iis adituin prohibituri caeduntur praelito.
4. Cimbri ad Heluctios iter faciunt.
5. Heluetii Cimbris coniuncti Galliam occupant et Hispaniam, a Celtiberis tamen repelluntur.
6. Brabantinorum et Flandrorum origo.
7. Cimbri cum sociis in Italiam iter faciunt,
8. Romanos variis praeliis fundunt.
9. Germani a Romanis aliquid agrorum petunt.
10. Repulsi variis praeliis istos superant, quinque exercitus Romano populo auferunt.
11. Marius vnica spes populi Romani bello contra Germanos praeficitur.
12. Marius moras nectit, Gallorumque et Ligurum fidem explorat.
13. Germani tripartito agmine alpes transgressi Marii castra frustra oppugnant.
14. Teutonus Marium ad singulare certamen prouocat, huiusque responsio.
15. Marii victoria contra hostes.
16. Reliquiae hostium astu debellati.
17. Teutobochus eximiae proceritatis capitur,
18. Catulus a Cimbris fugatus hos circumvenit, occasionemque Athesim transeundi nanciscitur.
19. Cimbri fugientes prosequuntur.
20. Romani Cimbrorum castris potiuntur.
21. Cimbri praelium aduerso sole, vento et puluere committentes caeduntur.
22. Vxores et canes Cimbrorum pugnaunt. Foeminarum desperatio.
23. Tertium Germanorum aginen vltronea fuga dissoluitur.
24. Ostentum de victoria contra Cimbros.
25. Marius summo honore receptus.
Cecilio Metello, et Cn. Papirio Carbone Coss. armorum crepitus, et tubae sonitus auditus e coelo futuras portendit calamitates.
Cimbri, Teutones, Ambrones cum Regibus suis Celeo, Teutobocho, Bolo: transcendentes Rhenum multis mox cladibus Romanorum, suisque nobiles. Germaniae Magnae hi populi, qui ab Oceano Germanico ex his regionibus (quas nunc Saxones, Danique incolunt) in Illyricum prouinciam Romanam, seu spe praedae, seu inopia, egestateque agri cum copiis profecti fuerant, irrupturi in Italiam.
Cn. Papirius Carbo Cos. ne quid Respublica detrimenti pateretur, cum armis, hostes aditu Italiae prohibiturus, circa Noreicam Vrbem supra Aquileiam Coloniam Romanam, occurrit, signis collatis re infecta discedit. Germani vexato Illyrico, Consulem iterum aleam belli, haud auspicato tentare cogunt. Ipsum cum exercitu fundunt, trucidant, delent.
Heluetios, plurimo quidem auro locupletes, verum in pace vitam agentes, iter fecerunt.
Heluetii cum viderent Cimbrorum opes praeda partas, longe suis maiores esse, Cimbris Teutonisque, maxime Tigurini sollicitati ab ipsis, sese coniungunt. Coniunctis itaque viribus totam Galliam occupant, atque depopulantur. Transgressi Pyreneos montes Hispaniam inuadunt, magna illata calamitate, pulsi inde a Celtiberis in Gallias remigrant.
Rhenum impedimenta, quae secum agere ac portare non poterant, deponunt: aliquot millia hominum ex suis custodiae ac praesidio relinquunt. Hi post illorum abitum a finitimis agitati, cum alias bellum inferrent, alias illatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta, intra Mosam, Oceanumque sibi locum domicilio delegerunt: condidereque Aduaticos et Neruios. Vltro in affectatione Germanicae originis (vt ait Corn. Tacitus) ambitiosos, nunc Brabantinos, Flandrosque nominamus.
Cimbri, Teutones, Ambrones, et Tigurini Diuicone principe, cum omnem Galliam occupassent, in Provinciam exire, atque inde in Italiam contendere parabant. In prouinciam igitur Romanorum recta tendunt: iter inde in Italiam facturi. Quacunque ibant late, longeque omnia deuastabant.
Lucium Cassium Cos. in finibus Allobrogum, Sabaudienses sunt, cum exercitu caedunt. L. Pisonem legatum, auum L. Pisonis, soceri Iulii Caesaris, eodem praelio interficit. Milites qui ex clade supererant obsidibus datis, et dimidia rerum omnium parte vt incolumes dimitterentur pacti, sub iugum missi sunt.
M. Iunium Syllanum alterum Consulem in castra legatos mittunt. Inde ad Senatum, petentes vt populus Romanus aliquid sibi agrorum terraeue daret, quasi stipendium: caeterum, vt vellet manibus atque armis suis vteretur. Senatus negauit.
Syllanum aggressi in fugam vertunt, castris exuunt, cum exercitu caedunt. Inde Aurelius Scaurus Legatus Cos. haud secundiore fortuna confligit, fuso eius exercitu ipse captus est: et cum in consilium ab hostibus euocatus, deterreret eos, ne alpes transirent Italiam petituri, eo quod diceret Romanos minime vinci posse, a Bolo rege feroci iuuene occisus est. Eodem fato a M. Manlio, Q. Seruilio Cepione proconsulibus male pugnatum est: victi praelio, fugati, binis castris exuti sunt: octoginta millia Romanorum caesa sunt, calonum et lixarum quadraginta. Germani itaque (sicuti est apud Tacitum) ea tempestate, Carbone, et Cassio, et Scauro Aurelio, et Seruilio Caepione, M. quoque Manlio fugatis et captis, quinque simul consulares exercitus populo Rom. abstulerunt, quo metu omnis Italia contremuit. Vouit Victor gentium populus ludos Ioui Opt. Max. si Rempublicam in meliorem statum vertisset.
C. Marius illi saeculo contigisset. Is tum bellum prospere gerebat in Aphrica aduersus Iugurtham regem Numidarum. Absens contra legem, maiorumque instituta Consul factus: eique
Marius cum Quinto Catulo Cos. non ausus congredi itatim, militem tenuit in castris, donec inuictus ille ardor, et impetus consenesceret. Ad explorandam quoque Gallorum, et Ligurum fidem, literas eis mittit binas Consul, quarum primae prohiberent, ne interiores, quae signatae erant, ante certum tempus aperirent. Eas ante diem praefinitum repetit, reseratas reperit, hostilia agi intellexit.
Marii metum interpretantes, tripartito agmine fiducia vrbis potiundae per Alpes, id est, claustra Italiae feruntur. Habebant Romani pro portento alpes ab ipsis exuperatas, quemadmodum antea ab Hannibale Teutones et Ambrones alpes emensi, summa vi castra Marii oppugnant: summa vi a Mario defenduntur.
Lucius Marius Romanus Teutono prouocanti ad singulare certamen: respondit, si cupidus mortis esset, laqueo eum posse vitam finire Cumque demonstraret gladiatorem contemptae staturae, et prope exactae aetatis, dixit: si eum superasset, continuo cum victore congressurum.
Marius deinde ne hostium copiae coniungerentur, occupatis compendiis, velocitate praeuenit: priores Teutonas sub ipsis alpium radicibus assequutus in loco Saluiorum, quem Aquas Sextias vocant, vbi pugnaturus postero die, Marcellum cum parua manu Equitum peditumque noctu post terga hostium misit. Et ad implendam iusti equitatus speciem agasones, lixas armatos simul ire iussit, et iumentorum magnam partem instratorum centunculis: qui, cum mane praelium iniretur, in terga hostium irruerunt Ita Marius duobus praeliis victos oppressit, in fugam vertit. Metatores Marii per imprudentiam ita castris locum ceperant, vt Germani vallem tenerent, Romanis nulla aquarum copia esset. Flagitante aquam exercitu, Viri (inquit Marius) estis, en illic habetis: itaque tanto ardore pugnatum est, eaque caedes fuit, vt flumen cruore flueret.
Teutonum, quia nox circumuenerat, circumsedens Marius sublatis subinde clamoribus per paucos suorum territauit, insomnem hostem detinuit. Ex eo consequutus, vt postera die irrequietum facilius debellaret.
Teutobochus Rex, quaternos, senosque equos transilire solitus, proximo in saltu comprehensus insigne spectaculum fuit. Quippe vir proceritatis eximiae, super trophaea ipsa eminebat. Sublatis Teutonis et Ambronibus in Cimbros conuertitur.
Alpibus, Q. Luctatio Catulo proconsule, qui fauces alpium insederat, et ad flumen Athesim castellum editum reliquerat. Ipse a Cimbris pulsus cum vnam spem salutis haberet, si flumen transisset, cuius ripam hostes tenebant. In proximo monte copias ostendit, tanquam castra positurus, praecepitque suis, ne sarcinas soluerent, aut onera deponerent: ne quis ab ordinibus, aut signis discederet. Et quo magis persuasionem hostium confirmaret, pauca tabernacula in conspectu erigi iussit, ignes fieri, vallum quosdam struere: quosdam lignatum ire, vt conspicerentur. Cimbri ista vere existimantes agi, ipsi etiam castris delegerunt locum: dispersi in proximos agros ad comparanda necessaria mansuris, dederunt Catulo occasionem traiiciendi fluminis.
Tridentinis iugis in Italiam prosecuti, traiiciunt. Si statim infesto agmine Vrbem petiissent, grande discrimen fuisset. C. Marius et Q. Catulus coniunctis exercitibus cum soli, coelique clementia robur hostium elanguisset, eos vini dulcedine mitigatos, dolo in tempore aggrediuntur.
Fuluius collatis cum hoste castris, Equites suos iussit succedere ad munitiones eorum. Lacessitis hostibus, simulata fuga, recessit, aliquot dies id facit. Auide insequentibus Cimbris, animaduertit castra eorum nudari per partem exercitus, consuetudine custodita post castra hostium consedit, atque coepit deserta castra.
Mario petunt Cimbri: ille proximum dat additque virtuti dolum. Primum namque diem
Marium constituta die pugnaturum, firmatum cibo militem ante castra collocasse, vt per aliquantulum spacii, quo hostes aberant, exercitus potius hostium labore deuia profligaretur: fatigationi deinde eorum aliud incommodum addidisse, ordinata acie suorum vt aduerso Sole, vento, puluere hostium occuparetur exercitus. Cimbri itaque, et Teutones fusi, deletique sunt.
Cimbros defenderunt, caesis dominis eorum plaustris impositi. Celeus Rex in acie dimicans impigre, nec inultus occubuit
Tigurinorum manus, quae quasi in subsidio Noricos insederat alpium tumulos, in diuersa lapsi fuga ignobili, et latrociniis euanuit eodem momento. Hunc tam laetum, tamque felicem libertatis Italiae, adsertique Imperii nuncium (autores sunt Plinius, et L. Florus) per Deos Castorem et Pollucem datis Praetori literis populus Romanus accepit.
Quiritibus ostentum. Nuceriae in luco Iunonis Vlmus, posteaquam ei cacumen amputatum erat, quoniam in aram ipsam procumbebat, restituta est sponte, ita vt protinus floreret. A quo deinde tempore Maiestas populi Romani resurrexit, quae ante vastata cladibus fuerat. Illique et deinde vsque ad nostram memoriam) inquit Salustius) Romani sic habuere, alia omnia virtuti suae prona esse, cum Germanis pro salute, non pro gloria certare.
Marius totius consensu ciuitatis summo honore receptus est: pro duobus Triumphis, qui offerebantur, vno contentus fuit. Nobilitas quoque, quae novo homini (vt fit) inuidebat, veritate coacta est fateri, conseruatam ab eo Rempublicam.
1. Mithridates sua aetate Regum maximus, eiusque libri medici,
2. Bellum contra Romanos ab ipso susceptum,
3. Durauit id 46. annis, variaque fortuna gestum. Mithridates se ipsum interficit.
4. Bellum seruile.
5. Armeniae diuisio.
6. Eius Reges.
7. Ariouistus Rex Germanorum Gallos praelio frangit. Germanorum in Italiam transmigratio.
8. Boii trans Rhenum habitantes ad Helvetios pergunt. Sylua nigra an sit Bacenis.
9. Heluetii cum Boiis per Galliam in Italiam iter parant.
10. Iulius Caesar Gallis auxilio venit Helvetiorumque pontem rescindit.
11. Heluetii Soanam transeunt, Caesar ponte facto exercitum traducii.
12. Boii et Heluetii ancipiti praelio victi pacem faciunt.
13. Boiis in Galliasedes omniaque iura conceduntur.
14. Maricus fanaticus quidam seditiosus.
15. Burbonii ex Boiis descendunt.
16. Galli de Germanorum transitu queruntur.
17. Caesaris ad Ariouistum Legatio. Ariouisti responsio.
18. Terror Romani Exercitus.
19. De pace frustra agitur.
20. Germani ante nouam lunam praelium detrectantes vincuntur, Rhenumque tranatant.
21. Caesar Belgas in populi Romani redigit potestatem, Germanosque Gallia pellit.
22. Germanos a Gallis rebellantibus in auxilium vocatos denuo trans Rhenum pulsi. Caesaris minae ludibrio habentur.
23. Caesar transit in Germaniam, infecta tamen rebus post 18. dies reuertitur.
24. Treuiri imperio Caesaris non parent. Cingetorix Induciomarus. Caesar ob cladem Romanam ingenti dolore affectus.
25. Belgae Romana castra sparso rumore feliciter oppugnant.
26. Treuiri contra Caesarem arma capiunt; in gratiam tamen recipiuntur.
27. Caesar Rhenum traiicit, ibique eum fusum esse credibile.
28. Caesar Germanos auro sibi conciliat, eos milites conducit, quorum opera Galliam domat.
29. Gallia fit prouincia. Duae Germaniae in Gallia Belgica.
30. Germani in bello ciuili, Europa, Asia et Africa stipendia faciunt.
31. Causae belli ciuilis.
32. Seditiones pro honore Magistratuque inde grassatae nec corpus imperii nisi vnius ex nutu vniri non permiserunt.
33. Fortuna in Caesarem, Principem clementem inclinat.
34. Nobiles inuident Caesari, eumque supprimere conantur.
35. Caesar Germanorum et Gallorum opera hostes fugit, omniaque ex voto consequitur ac finem Reipublicae facit.
36. Boerebista Rex Germaniae Orientalis Dacos et Getas laboriosos armorumque peritos reddit.
37. Eius successus bellici.
38. Boii ad Danubium considentes in Germaniam magnam migrant.
39. An Boii post haec tempora Duces habuerint. De tribus Boiorum generibus.
40. Boiorum alia manus ex Bohemia in Italiam, post ad Getas secedit.
41. Deserta Boiorum.
42. Sabaria. Diuus Quirinus Martyr Sacarbantia.
43. Caruntum.
44. Oedenburgum.
45. Iulia.
46. De inerementis et decrementis Imperii Romano-Germanici reiectio ad sequentes libros.
Mithridates Magnus Rex Ponti intonuit, duarum et viginti gentium Rex, totidem linguis iura dixit, pro concione singulos sine interprete affatus est. Maximus sua aetate Regum, in reliqua ingenii magnitudine, Medicinae peculiariter curiosus: ab hominibus subiectis, qui fuere pars magna terrarum, singula exquirens, quid quaeque radix polleret, ad quos vsus herbarum folia pertinerent: Scrinium commentationum harum, et exemplaria, et effectus in arcanis suis reliquit. Pompeius Regia praeda potitus, transferre ea-sermone Romano, Libertum suum Leneum Grammaticae artis doctissimum iussit.
Mithridates, velut turbo Septentrionem Orientemque inuoluit armis aduersus Romanos. Ad Sarmatas Germanosque legatos mittit, variis beneficiorum muneribus illicit, Arsacem Regem Parthorum ad belli societatem inuitat, ad auxilium ferendum cohortatur: ad opprimendumque Romanos, gentium latrones, hostesque regum concitat. Tigranem quoque Regem Armeniae et Syriae sibi coniungit. Sic excitatis omnibus in bella Romana descendit.
Sylla, Lucullo, Pompeio Magno: Asiam occupauit, iussu eius quicquid ciuium Romanorum in Asia fuit, vno die trucidatum est. Aquilio duci capto aurum in os infudit, Graeciam, Athenas coepit: ita victus, vt maior clariorque resurgeret: instaurando praelio, damnisque suis terribilior redderetur. Denique ad postremum non vi hostili victus, sed voluntaria morte, in auito regno, senex haerede filio decessit.
Germani, et Galli seruili tumultu Granico
CL. Pulchrum, P. Vorenum praelio vincunt: domiti tandem sunt a M. Crasso.
Armeniae mentionemvenimus, origo eius altius repetenda est. Nam eam nostratibus vulgo notam esse (vt in qua reparatum sit genus humanum postillam aquarum cladem decantatissimam) reperio. Armenia duplex est. maior, et minor: haec cis Euphratem est, ad septentrionem, Occidentemque, Cappadociam: ad Austrum vero Ciliciam spectat. Vrbes in ea Nicopolis) vbi Pharnaces filius superioris Mithridatis Romanas adflixit copias) Claudiopolis, Iuliopolis. Maior trans Euphratem ponticas gentes Medos, Assyrios, Mesopotamiam contingit: ciuitates Artaxata, caputgentis, Tigranocerta, Sagalbina in ripa Araxis fluminis, vbi Noas habitauit. In ea sunt montes Gordei, in quorum verticibus Nauis, qua vectus Noas, recubuit.
Armenia Regibus Assyriorum, Persarum deinde Macedonum. Victo vero Antiocho Magno a Romanis, peculiares coepit habere reges. Regnarunt ibi Araxias, et Radriatas: post hunc Tigranes, quem primo Lucullus, deinde Pompeius deuicit captis Artaxatis. Eidem Syriam ademit: in Armenia supplicem regnare permisit. Tigranocerta Tigranes condidit: reliquit duos filios Tigranem, et Artabazum, quem vt proditorem M. Antonius Triumuir occidit. Imperator Caesar Augustus Armeniam in formam prouinciae redegit. Dati tamen a Romanis aliquando reges fuerunt. Pompeius (vnde digressus sum) Asiam extremam prouinciarum tum Romani Imperii mediam fecit, tanta felicitas vnius hominis valuit.
Ariouistus (cuius vxor soror erat Voccionis Regis Noricorum) cum copiis Rhenum in Gallias transit. Galli semel atque iterum armis contendunt, pulsique magnam calamitatem acceperunt: omnem nobilitatem, omnem senatum amiserunt: fracti praeliis, calamitatibus, obsides dederunt. Centum viginti millia Germanorum in Gallias traducta sunt: agrique inter ipsos distributi sunt.
Boiorum quoque (qui trans Rhenum incoluerant, inquit Caesar, et in agrum Noricum transierant, Noreiamque oppugnarant) triginta millia Rege Numeio ad Heluetios vicinos, et consanguineos suos, vtramque Rheni ripam longe lateque incolentes, pergunt. Nunc ea loca tenent Suitenses, Brisacii, Elisacii, et huiusmodi gentes, quae inter Rhenum, Moenumque amnes domicilia habent (Ptolomaeum, Tacitumque sequor) inter quas, et accolae syluae Nigrae, quam et Ptolomaeus, et Caesar Heluetiorum cognominant, magno errore illorum, qui eam Bacenim crediderunt, quum haec Sueuos, ac Cheruscos pro natiuo muro diuidat, ambaeque gentes accolae Albis fluminis fuerint: autores Claudianum, Lucanumque in tanta testium copia citasse sufficiat, quorum prior ita refert.
Ingentesque Albim liquere Cherusci, Alterius versus hi sunt.
Fundit ab extremo flauos Aquilone Sueuos Albis.
Heluetii, et Boii coniunctis copiis, occupare Gallias, in prouinciam Romanam exire, atque inde in Italiam contendere, quemadmodum antea Teutonas, Cimbrosque fecisse nouerant, compositis necessariis ad huiusmodi expeditionem, meditabantur. Ad flumen igitur Rodanum, Geneuam oppidum extremum Allobrogum armati consident. Ex eo oppido pons ad Heluetios pertinebat.
Diuitiacus Heduus Galliarum princeps profugus Romam ad Senatum auxilium postulatum venerat. Mittitur in Galliam a Romanis cum legionibus aliquot C. Iulius Caesar, vir Consularis, socer Cn. Pompei Magni. Is iter prohibiturus pontem, qui erat ad Geneuam, rescindere iubet.
Boii cum Heluetiis retro pedem referunt ad Ararim flumen (Soanam vocant) in fines Heduorum (Burgundiones sunt) perueniunt: agros populantur, ratibus, lintribus iunctis flumen transeunt. Tres partes transierant, quarta fere pars circa flumen Ararim reliqua erat. Ad eam Caesar in auxilium vocatus ab Heduis peruenit. Eos impeditos inopinantesque adgressus, caedit, in fugam vertit: ponte deinde subito in Arari facto, exercitum traducit.
Boii cum sociis repentino aduentu Romanorum commoti, Legatos ad Caesarem mittunt, cum de pacis conditionibus inter eos non conueniret, ancipiti praelio diu, ac acriter pugnatum est ab hora se ptima ad vesperam: inde ad multam noctem Boii cum sociis victi, castrisque exuti, supplices a Caesare, internunciis vltro citroque missis, pacem impetrarunt. Heluetii domum vnde venerant redire iussi sunt.
Boios (petentibus Heduis) quod egregia virtute erant cogniti, vt in finibus suis collocarent Caesar concessit. Quibus illi Gergouiam oppidum, et agros dederunt: eosque postea in pacem iuris, liberatisque conditionem, atque ipsi erant, receperunt. Cum Romanis aequo iure foedus ictum est, quamobrem et a Plinio in descriptione Galliae Lugdunensis Boii foederati appellantur.
Cor. Tacitus Cor. Tac. lib. 18. annalium.Marcius quidam e plebe Boiorum, inserere sese fortunae, et prouocare Romana arma simulatione numinis ausus est: iamque adsertor Galliarum, et Deus (nomen id sibi indiderat) concitis octo millibus hominum, proximos Heduorum pagos trahebat: tum grauissima ciuitas electa iuuentute, adiectisa Vitellio Caesare cohortibus, fanaticam multitudinem disiecit. Captus in eo praelio Maricus, ac mox feris obiectus: quia non laniabatur, stolidum vulgus inuiolabilem credidit, donec Vitellio inspestante interfectus est,
Paulinus etiam ad Ausonium Poetam illorum mentionem facit, Theodosio rerum potiente. Versus eius hi sunt.
Borbonios nunc vocari autores habeo, vnde genus maternum Ludouicus Gibbosus vltimus Angilostadiensium princeps, auorum memoria duxit.
Heluetiorum, Boiorumque confecto, totius Galliae legati ad Caesarem conueniunt: de Germanis conqueruntur, multa millia quotidie Rhenum transire, quibus locos, sedes, agros dare cogantur: futurum esse paucis annis, vti omnes e Galliae finibus pellerentur, atque omnes Germani Rhenum transirent. Deinde Gallis occupatis, vt ante Cimbri, Teutones fecissent in prouinciam exirent, atque inde in Italiam contenderent.
Caesar Gallorum animos verbis confirmat, sibi eam rem curae fore respondit: Legatos ad Ariouistum Regem Germaniae mittit, qui ab eo postularent, vt aliquem locum medium vtriusque colloquio deligeret, velle se de Republica, et summis vtriusque rebus cum eo agere. Cum Legati imperio, mandatisque defuncti, vti veniret ad Caesarem; dicerent. Quis autem est Caesar? Ariouistus respondit. et si vult veniat: inquit, a me: si quid mihi a Caesare opus esset, venirem forsitan. Et quid ad illum, quid agat nostra Germania? Num ego me interpono Romanis? non satis mivari possum, quidnam in mea Gallia, quam bello vici, aut Caesari, aut omnino populo Romano negotii sit. Cum vult Caesar congrediatur, intellecturus est, quid inuicti Germani, exercitatissimi in armis qui intra quatuordecim annos tectum non subierum, virtute possint.
Caesaris occupauit, vt testamenta passim in castris scriberentur, Galli, mercatoresque ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute, atque exercitatione in armis esse praedicabant: saepenumero sese cum his congressos, ne vultum quidem, atque oculorum aciem dicebant ferre potuisse. Quidam petebant a Caesare, vt eius voluntate a castris discedere liceret: et alius alia causa illata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret. Nonnulli renunciabant non fore dicto audientes milites, cum castra moueri iussisset.
Caesar conuocato concilio, orationeque confirmatis militibus, a Vesontione Sequanorum maximo oppido Rhenum versus proficiscitur. Cum iter non intermittitur, septimo die quatuor et viginti millibus passuum a copiis
Ariouisti castrametatur. Ibi vltro citroque missis legatis, de pace frustra actum est Inde Ariouistus castra promouet, millibus passuum sex a Caesaris castris sub monte considet, a Rheno millia passuum quinque.
Germanis tum nec consuetudo nec fas erat ante nouam Lunam decrescente lumine syderis, praelio contendere. Quod vbi Caesar intellexit, religione impeditos aggreditur, coacti Germani pugnant, post multa illata, acceptaque vulnera in fugam versi, ad flumen Rhenum perueniunt: ibi viribus confisi, Rhenum tranare contenderunt: aut lintribus inuentis salutem sibi petierunt, In his fuit Ariouistus, qui nauiculam ad ripam deligatam nactus, ea profugit. Reliquos Equites Romani consecuti interfecerunt.
Belgae deinde (qui a Germanis orti sunt, sicut apud Caesarem Caesar lib. 2. de bello GallicoRhemi referunt, Rhenumque antiquitus traducti, propter loci fertilitatem ibi consederunt, Gallos qui ea loca incoluerant, expulerunt) communi omnium suffragio arma corripiunt, Germanis transrhenanis se coniungunt. Caesar Belgas aliquot praeliis victos in deditionem, potestatemque populi Romani redigit: Germanos transrhenanos Gallia expulit, inde in Illyricum proficiscitur.
Galli rursus rebellant, in Germaniam pro auxilio mittunt. Redit Caesar Belgas superat, Aquitaniam subiicit, a Menapiis, qui Gelderenses sunt, et nunquam legatos ad Caesarem miserant, syluis, paludibus, et rempestatibus prohibitus est. Germani transrhenani rursus Rhenum vocati a Gallis transeunt: Non longe a mari, quo Rhenus influit. Inde late, longeque populantur: obuiam venit cum exercitu Caesar, in fugam eos vertit, caedit, trans Rhenumque pellit. Mittit et nuncios in Germaniam magnam, interminatur, ne posthac in Gallias veniant. Sed ingentes eius minae in ludibrium versae.
Agrippinensis Colonia est sita, pontem faciundum, licet summa difficultate: curat: opere omni effecto, exercitum traducit, relicto ad vtranque partem praesidio, Germani se in syluas abdiderant, ibique conueniebant frequentes. Caesar duo de viginti diebus trans rhenum consumptis, satis et ad laudem, et vtilitatem perfectum arbitratus, in Galliam se recepit, pontemque rescidit.
Menapii rursus frustra tentati a Caesare: Treuiri quoque neque ad concilia Caesaris vocati veniebant, neque imperio parebant. Transrhenanos Germanos crebris legationibus sollicitabant, pecuniam pollicebantur. Duo de principatu Treuirorum inter se contendebant Induciomarus, inimico in Romanos erat animo: Cingetorix gener Induciomari Romanas sequebatur partes. Eburones Germani cisrhe nani inter Mosam et Rhenum, vbi nunc Iuliacensis ducatus est, Q. Titurium Sabinum, et L. Arunculeium Gottam legatos Caesaris, vnam legionem, cum quinque cohortibus in finibus, vt ait Suetonius, Germanorum insidiis interficiunt. Hac clade audita, Caesar adeo indoluit, vt barbam, capillumque submiserit.
Belgae omnes, quos Caesar cisrhenanos Germanos vocat, ad arma concurrunt. Omnes suspecti praeter Heduos, et Rhemos erant. Induciomari igitur Treuirorumque nunciis impulsi Belgae, lignatoribus oppressis, Romana oppugnant castra. Magnam manum Germanorum conductam Rhenum transisse passim Galli praedicant, quorum terrore Romanos vincunt.
Treuiri aperte rebellant, aliosque concitant. Menapii, qui vni ex Gallia, de pace ad Caesarem nunquam miserant, arma capiunt. Germani transrhenani flumen traiiciunt, hyberna oppugnant, quae summa vi et difficultate, maximoque periculo Q. Tullius frater Ciceronis defendit. Belgaeque non expectato auxilio Germanorum Romanos adgrediuntur, sed fusi, terga vertunt. Germani fuga Belgarum intellecta, domos reuertuntur. Romani interfecto Induciomaro Treuiros recipiunt. Senatores Treuirorum in Germaniam trans Rhenum profugiunt. Quietior posthac Gallia fuit.
Caesar aegre ferens Germanos toties Rhenum traiicere, rursus ponte facto vbi nunc Agrippinensis Colonia est, Rhenum cum copiis transit. Germani in syluis delectus agunt. Caesar parte pontis, qua Germaniam attingebat recisa, in Galliam reuertitur. Nostrates vi pulsum esse, dixisseque referunt, Satis est, superque vidisse Germanos. Et Pompeius narrat apud Lucanum, fugisse Caesarem ex Germania.
Dant animos (inquit) Rheni gelidis quod fugit ab vndis.
Venit in mentem scitum illud Imperatoris Maximiliani dictum, qui Flamini Romano interroganti, num Caesaris commentaria legisset: respondit, Caesarem de rebus suis inflatius scripsisse, vt qui se victorem, cum victus sit, faciat.
Caesar igitur cum compertum haberet, Germanos nullis aduersus Romanos auxilia denegare, nec minis, nec armis terreri, quin Rhenum transeant: neque Gallos, sine eorum fauore, et consensu in officio quietos contineri posse (Galli enim saepius animos tollebant, saepius rebellabant, inflati auxilio Germanorum, quorum vicinitas propinqua, et multitudo erat infinita) trans Rhenum in Germaniam mittit, Germanorum animos, quos ferro non poterat, auro sibi conciliat, muneribus allicit, stipendiis inuitat: ab ipsis Equites, peditesque accersit, quorum opera perdomitam Galliam (quae vniuersae communi omnium consensu libertatis vindicandae, et pristinae belli laudis recuperandae, coniurarat inflata quingentorum Equitum ex Germania aduentu) felicissime in ditionem ac obsequium redegit.
Gallia itaque omni nouem annis deuicta, et in prouinciae formam redacta, supplicatio viginti dierum Romae decreta est. Galli posthac, vt Strabo refert, armis positis, agriculturae operam dare coacti sunt. Fecere deinde Romani in Gallia Belgica duas Germanias, Superiorem et Inferiorem, quae adhuc nomina retinent. Plinius, Tacitus, Ptolomacus, caeteri rerum scriptores explanant, nos in subsequens volumen relegamus.
Caesar opera Germanorum vsus est, in Graecia, Hispania, Europa, Aegypto, Asia, Aphrica, quemadmodum ipse Hircius narrat. Nam et Voccio Rex Noricorum in id bellum trecentos Caesari misit Equites. Apud Pompeianos etiam quingenti fuere Germani, quos antea Alexandriae reliquerat Aulus Gabinius praesidii causa apud Regem Ptolomaeuin, qui pulsus a suis Romam venerat, auxilium postulatum, et iussu Pompeii reductus est in Aegyptum.
Iulium Caesarem. Cuius proprium ac peculiare fuit clementiae insigne, qua vsque ad poenitentiam omnes superavit. Eius dictum refertur: Nihil sibi solennius esse, quam supplicibus ignoscere.
Caesari inuidebant: eius victorias calumniabantur, fortunae ac felicitati oblatrabant. Ipsum vt, adfinem Marii procerum inimicissimum, et quem Sylla Dictator optimatium partibus cauendum, exitioque futurum praedixerat, criminabantur: spoliare eum exercitibus, inde in ordinem redigere, atque opprimere conabantur. Nam et amici Caesaris omnes vrbe pulsi sunt.
Caesar vim vi pulsurus, accitis Germanis, et Gallis, tum legionibus, quibus Galliam subegerat, in Italiam transit, armata manu versus Romam contendit. Vbi omnis nobilitas metu perculsa, duce Cn. Pompeio vrbe, Italiaque profugit. Caesar Romam vacuam aduersariis intrat, Consulem seipsum facit. Republica Romae ordinata, aduersarios late per orbem terrarum palantes insequitur, feliciterque celerius opinione omnium, deuincit. Inde Romam reversus cuncta in suam vnius potestatem, arbitriumque trahit. Ita finis Reipubl. datus: mos vni parendi repetitus est.
Ariouistum in Germania, maxime Orientali, imperitasse reperio Boerobistam, genere Dacum, qui populares suos Dacos et Getas crebris hactenus et bellis et cladibus adtritos, victus sobrietate et obedientia recreandos curauit: et quotidiana armorum meditatione, laborumque patientia instruetos, eo promouit, vt facile caeteris Germaniae tum populis virtute anteirent. Vsus est auito more gentis, sacro consultore, vateque fatidico Diceneo quodam Mago, qui diu Aegypti oras peragrarat, sacerdotesque audierat. Huius persuasione vites excisae sunt, vitamque abstemiam sine vino agere decretum est.
Boerobistas his bonis suorum artibus fretus, latissimum intra paucos annos peperit Imperium: finitimis omnibus subiectis, audacter Danubium traiicit. Ipium Iulium Caesarem mundi domitorem, victoremque gentium populum, armis lacessere ausus est. Thraciam, Macedoniam, Illyricum prouincias Romanas ferro, flamma deuastauit. Vrbes diripuit, vicos incendit praeda ingenti potitus, impune vltro, citroque commeauit. Apuliam, inde Romam invadere parauit, maximum terrorem, et Iulio Caesari, et populo Romano incussit.
Boios qui ad amnes Danubium, Arabonem, et Draum sedes centum quinquaginta annos tenuerant, posteaquam Italia pulsi, vti paulo ante narrauimus, eo transierant, in Gennaniam Magnam transduxit. Intra flumina Tyram et Borysthenem, et Vistulam, finitimasque regiones vicatim distribuit, vbi nunc Roxolani, Bolii Bolii vel Poloni.Bodolii, Vngari, Moldauii, Valachi nominantur, habitarunt ibidem Boii commixti Basternis, Alanis, Gepidis, Vandalis, Quadis, Sarmatis, et dicto audientes fuerunt Regibus Dacorum, quos et Getas, et Scythas vocant. Nos Danos et Gotos adpellamus.
Boii posthac duces, Regesue habuerint, nemo tradit, nec ego facile dixerim. Apud scriptores, quos ego quidem hactenus euoluerim, ne nomen quidem Boiorum posthac inuenio. Quicquid gestum actumue est, vt notioribus, Gotis adtribui solet: quorum magnitudo Boios facile obscuriores reddidit. Atque haud scio anhi sint, quos Ptolomaeus, corrupte fortassis Boemos nuncupat, et gentem magnam dicit, superioribus nationibus confinem. Satis constat tria tum fuisse genera Boiorum. Tria et triginta millia ob virtutem a Iulio Caesare, in Gallia Lugdunensi, in oppido Gergonuia in monte sito, collocati sunt. Quidam Borbonios esse autumant.
Narisci (quos in initio commemoravimus) auitas nunquam amisere sedes, ab Oriente sole contingunt Boiemiam. Ex qua alia manus Boiorum profecta in Italiam. Inde ad Tauriscos in Noricum, et ad circumiectos Histro locos commigrarunt. Postremo taedio accolarum Romanorum, agrum omnem qui ad Illyricum pertinet, pascendis ouibus idoneum vicinis reliquerunt, in exilium
Getas secesserunt, cum quibus, et Hunnis militare posthac consueuerunt. Nam Hirros, Schiros, Buros haud dubie Boiorum nationes, inter illorum auxilia lego. Post mortem Attilae demum velut noua sobole aucti, vires recuperarunt. Sed isthaec in tertium differo librum. Harum rerum omnium testes non solum patrios Annales, verum et Iulium Caesarem, Strabonem, Franciscum Phileclphum, alios illustres scriptores habeo, qui de dubiis rogentur omnibus: in plerisque, fidem meam non adstringo.
Boii, in solitudinem penitus redacta est, quamobrem appellantur a rerum scriptoribus, Deserta Boiorum, Ptolomaeus Pannoniam superiorem more suo nominat: caeteri Noricis coniungunt. Operae precium est verba Plinii, Plius. lib. 3. cap. 24.Noricis (inquit) iunguntur lacus Peiso, Deserta Boiorum, Iam tamen Colonia Diui Claudii Sabaria, et oppida Sarcabantia, Iulia habitabantur. Inde glandifera Pannoniae.
Sabaria patria Diui Martini, nomen retinet: alii Graecium Boiorum, Bayrisch Grätz.Stiriae est, esse arbitrantur. Vbi Diuus Quirinus Episcopus Siscianus sub Imperatore Galerio Maximiano pro religione Christiana se deuouit, molari ad collum eius ligato, in amnem Sabarum praecipitatus est e ponte: diutissime supernatat, populum docet, hortatur ad constantiam Christianae pietatis: vix tandem precibus a coeesti numine obtinuit, vt mergeretur. Meminit huius D. Hieronymus. Vitam eius carmine complexus est Prudentius, vir perquam eruditus, indignus qui a Christianis non magis legatur. Sabarum flumen quidam Litam, alii Muram interpretantur. Sacarbantiae abfuit a Sabaria iuxta Antonini Itinerarium millia passuum quatuor, et triginta: fuitque media inter Sabariam et Carnuntum, insignis olim sepulchro Diui Quirini, de quo iam diximus. Cum Germani eas regiones infestas redderent, incursarentque, Romani fugam capessunt, in Italiam profugiunt, ossa Diui Quirini Romam secum transferunt.
Carnuntum, cuius Plimus, Diuus Hicronymus mentionem faciunt, fuit vrbs sub Danubio, in confinio Vgrorum, et Austriacorum, Hunnoburgium esse, sunt qui opinentur magis, quam sciant. Ibi Imperator M. Antoninus Philosophus mortuus, et Imperator Septimius Seuerus electus est. Ptolomaeo, et Graecis Carnus Carnuntis est.
Sempronium Oedeburgium, id est, desertam Vrbem nostrates nominant, ea lacui Peisoni nomen fecit, qui in longitudinem quinque et quadraginta millia passuum, quindecim in latitudine patet: ambitu comprehendens mille passus plus centies, effundit Arrabonem fluuium.
Stiriae, quae nomen retinet. Alii Iulium Carnicum, Charionum oppidum nobile: et id nomen corrupto nonnihil sono (vt fit licentia vetustatis, et vulgi consuetudine) seruat. Ego, vt mihi incomperta in medio relinquo, nec adfirmare, nec refellere animus est. Deserta Boiorum, nunc Vgrorum sunt.
1. Connexio.
2. Romanorum hostes Parthi et Germani.
3. Germania saepius triumphata, nunquam victa.
4. Romani Germanorum auxilia et foedera pecunia emerunt.
5. Germani ingentia regna occupauerunt.
6. Iis, quanquam hostibus, Romani Imperatores custodiam corporis crediderunt.
7. Tandem ipsa Roma cum omni dignitate sua ad Germanas transiit.
8. Cur Aeneas post captam Troiam a Graecis non fuit interemptus.
9. Aeneas Latinos et Lauinium condit.
10. Ascanius Iuliae gentis autor Albam novam exstruit.
11. Latii Reges ex Aeneae prosapia; Tiberis fluuii et collis Auentini denominatio.
12. Romulus Romam condit. Vrbis natalis et vaticinium.
13. Septem Reges Romani. Fines Inperii. Exactio Regum.
14. Consules surrogantur.
15. Romanorum sub Consulibus parsimonia et disciplina militaris.
16. Incrementum Romani Imperii.
Parthos atque Germanos (Romani Barbaros vocare solent) hinc Occidens, illinc Oriens Romanae Maiestati velut obices fataliter obdiderunt. Quod Vergilius rerum Diuinarum, humanarumque (etsi dissimulet magis, quam ostentet) doctissimus vates obiter, elegantissime tamen, vt omnia, hisce carminibus attigit.
Nec hoc Horatius acutissimi vir ingenii praeteriuit.
Germania saepius triumphata, nunquam tamen victa est. Multa inuicem damna data, acceptaque. Non Samnis (verbis vtor Taciti) non Poeni, non Hispani, Galliue, ne Parthi quidem saepius admonuere, quippe regno Arsacis acrior est Germanorum libertas. Nec impune C. Marius in Italia, D. Iulius in Gallia, Drusus ac Nero et Germanicus, in suis eos sedibus perculerunt.
Constantinum Maximum Nazarius insignis Rhetor (cuius filia Eunomia CHRISTO virginitatem deuouit, et patrem eloquentia aequauit) Germanorum natio per se potens, et post Romanam magnitudinem secunda in terris, nunquam non operam, et foedera licitata est Romanis principibus. Quemadmodum quoque docet Claudianus Alexandrinus,
Et sicuti nostro aeuo Rex Celtarum Suitonibus et Germanis aliis rei bellicae peritis, dona muneraque quotannis distribuit, stipendia perpetua largitur: ab ipsis pacem, et foedus mercatur: Ita empta auxilia sunt Germanorum contra Germanos: etiam hostem hoste oppugnauit Romanos, quod idem Vates docethisce carminibus:
Danubius, ac Rhenus in Romanum effudere solum: vrbs capta est, quae totum coepit orbem. Vandali Aphricam, Franci, Burgundiones Gallias occuparunt: Saxones Britanniam, Longobardi Italiam tenent: Sueui Rhetias: Boii Vindeliciam, atque Noricorum regna possident: Pannoniam Hunnus, Maesias Bulgares. Dalmatiam Illyricum Venedus inuasit.
Germanis, hostibus suis, Imperatorum suorum (sicuti nunc Pontificum) salutem, ac vitam credere ausa est. Constat enim consensu scriptorum, Germanorum cohortes a Caesaribus ad custodias corporis institutas, multis experimentis fidelissimas fuisse.
Germanos gentem fidei commissae (sicuti ait Tacitus) patientiorem, terrarum Dea, gentiumque Roma, cui par est nihil, et nihil secundum, cum fascibus, et Aquilis commigrauit. Eius primordia, vt negocium postulare videtur, iamiam aperiam.
Troia, in caeteros saeuitum est Troianos, ab Aenea vetusti iure hospitii, et quia pacis reddendaeque Helenae semper author fuerat, omne ius belli Graeci abstinuerunt.
Aeneas deinde variis casibus terra marique iactatus, in eam partem Italiae venit, quam tum Rex Latinus tenebat, qui filiam suam Lauiniam nomine in matrimonium Aeneae dedit. Aeneas vtramque gentem Latinos nominat, oppidum condit, ab vxoris nomine Lavinium appellat. Regnatum est ibi triginta fere annis.
Ascanius filius Aeneae (qui patri successerat, et quem Iulum, Iulia gens autorem nominis sui nuncupat) Lauinium opulentam vrbem (vt tum res erant) matri, seu nouercae relinquit, nouam ipse aliam sub Albano monte condidit: quae ab situ porrectae in dorsum vrbis Longa Alba appellata.
Syluius deinde regnat Ascanii filius, casu quodam in syluis natus. Is Aeneam Syluium creat: is deinde Latinum Sylvium. Mansit postea Syluius omnibus cognomen, qui Albae regnarunt: Latino Alba ortus, Alba Atys, Aty Capys, Capy Capetus, Capeto Tiberinus, qui in tractu Albulae amnis submersus, celebre ad posteros nomen flumini dedit. Agrippa inde Tiberini filius. Post Agrippam Romulus Syluius a patre accepto imperio regnat, Auentino, fulmine ictus ipse, regnum per manus tradidit. Is sepultus in eo colle (qui nunc pars est Romanae vrbis) cognomen colli fecit. Proca deinde regnat, is Numitorem, atque Amulium procreat.
Numitoris ex filia nepos Romulus, vrbem Romam, Romanumque condidit imperium: vndecimoque Kalendas Maii vrbis Romae natalis est. Vates aeternam fore praedixerunt. Res Albana secundum Titum Liuium, Iustinum, Virgiliumque Maronem, ter centum stetit annos.
Romae: ab condita vrbe ad liberatam annos supra ducentos quatuor et quadraginta. Nec amplius, quam ad sextum decimum lapidem Romanum radices imperium egerat. Regium Imperium, nomenque (quod initio conseruandae, atque augendae Reipubl. fuerat) in superbiam, dominationemque se conuerterat. Reges exacti sunt, Regium nomen antiquatum, vt exosum, inuisumque: Romani iureiurando adacti, neminem passuros Romae regnaturum.
Imperatores sibi fecerunt, quos Consules, a consulendo dixerunt, eo modo minime putabant licentia insolescere animum humanum. Consulum ductu
Europa, praeter Germaniam, Pannonias, Maesias, Noricum, Rhetias, Vindelicos in ditionem redacta. Aphrica cessit, posteaquam Carthago aemula Imp. Romani a stirpe interiit. Asia, Armenia, Syria, Cilicia, Palestina, Mesopotamia armis Romanis parere coactae: cum Regibus Parthorum, Aegyptique foedus ictum est. A regibus exactis ad Iulium Caesarem numerantur a Corn. Tacito anni quadringenti sex et quinquaginta: ab V. C. vero septingenti.
1. Iulius Caesar sublato statu populari Principatum Romae introduxit.
2. Imperator vnde dictus.
3. Caesaris nomen gentilitium erat, non quod ex vtero materno sectus; nunc dignitatis nomen.
4. Caesaris eruditio, eloquentia et libri.
5. Fastorum seu Calendarii ignauia Pontificum corrupti correctio. Naeui tamen in illis adhuc reperiuntur.
6. Papa eius emendandi gratia Germanos Romam acciuit.
7. Caesaris cura de iure ciuili in ordinem redigendo publicisque bibliothecis instruendis.
8. Magnitudo rerum gestarum, numerus praeliorum et in bellis exteris interfectorum.
9. Daci Thraciam inuadunt.
10. Caesar in curia trucidatur.
dictator perpetuus, deuictis optimatum partibus, popularem Reip. statum (ipsi libertatem vocant) sustulit ad vnius potestatem, principatumque Romanum coegit Imperium. Qui mos posthac per annos mille quingentos sexaginta quinque continenter obseruatus adhuc manet.
Imperatoris commune eius cognomen, qui iussu populi exercitus ductabat (dictus, vt docet Varro ab imperio populi, qui eos, qui id attentassent, oppressit hostis) temporarium antea, praenomen perpetuum (quod reglum libero populo inuisum esset) factum, ad principes Romanos transit.
Caesar, quod ante cognomen familiae fuerat, iam dignitas est, atque suprema potestas, sacrosancta Germanis. De tam celeberrimi nominis natura, et origine Plinius ita tradit: Auspicacius (inquit) enecta parente quidam gignuntur, sicut Scipio Aphricanus prior natus est: qua de causa et Caesones adpellati: simili modo natus et Manlius, qui Carthaginem cum exercitu intrauit. Nec me fugit Sextum Festum Pompeium, Aelium Spartianum aliter sentire, quibus non praeferre Plinium piaculum est. Caeteterum C. Iulio gentilicium est: nec enim ipse ita natus est. Cum Pontificatum Maximum petiit, praedixisse matri Aureliae fertur, domum nisi se Pontificem non reuersurum. Eam in Gallia bellum gerens, demum amisit. Pater quoque eius (Lucius ni fallor) Caesar dictus est.
C. Iulius Caesar eloquentia, et eruditione (teste etiam Cicerone) nulli secundus fuit. Reliquis de analogia, quos ad Ciceronem scripsit, duos libros: et rerum suarum commentarios Gallici, Ciuilisque belli, qui eruditionem consensu multum probari solent.
Fastos quoque correxit, iam pridem ignauia Pontificum, per intercalandi licentiam adeo turbatos, vt neque messium feriae aestati, neque vindemiarum autumno competerent. Ad cursum Solis annos singulos redegit, Sosigene perito eius scientiae adhibito, ad trecentos sexaginta quinque ipsorum annorum dies, adiecit etiamnum intercalarios diei, noctisque quadrantes, vt quarto quoque anno, sexto calendas Martii unus intercalaretur dies: quemadmodum hactenus vel a nobis obseruatum est.
Ioannes de Monte Regio, patrum memoria, Paulus Miltenburgensis nostra aetate, homines Germani, a maximis Pontificibus Romam adciti sunt. De qua re libri editi venales circumferuntur.
Caesar, si per caedem licuisset, Ius Ciuile ad certum modum redigere: atque ex immensa, diffusaque legum copia optima quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros. Bibliothecas Graecas, et Latinas, quas maximas posset, publicare, data Marco Varroni cura comparandarum, digerendarumque Idem, vt clemens erat, nihil aliud efficere volebat (scribit Lactantius) etiam in ipso belli Ciuiles ardore, quam vt bene de Repub. mereri videretur, duobus optimis ciuibus Cicerone, et Catone seruatis.
Daci sub eo, caeteraeque Germaniae Orientalis gentes, Rege Schirio (quem et Scorium vocare reperio, Boerobistae successerat) in Thraciam Pontum se effuderant, Romanas prouincias late vastabant: et, vt ait Horatius, pene occupatam seditionibus deleuit vrbem Dacus.
Parthos bellum meditatur, ob suspicionem adfectati Regii nominis, in curia sedens, a Senatu patriciisque invasus, tribus et viginti vulneribus in terram datus, caesusque est, aetatis anno sexto, et quinquagesimo: initae dictaturae quarto. Sic ille, qui terrarum orbem humano sanguine impleuerat, tandem ipse suo sanguine curiam impleuit.
1. Octauius succedit Iulio auunculo, corporisque custodes Germanos circase habuit.
2. Bellum ciuile cur insecutum.
3. Eo durante Germani bellum parant contra Romanos. Scorio istud dissuadet.
4. Augustus affinitate cum Germanis iuncta plane declinat.
5. Nomen Augusti vnde?
6. Augustus Germanos circa Danubium et versus Septentrionem sub ditionem redigere intendit.
7. Tiberius eum in finem Germanos ad oram Rheni habitantes muneribus et pollicitationibus conciliat.
8. Marobodus Rex Sueuorum a Romanis in foedus illectus.
9. Cimbri Augusto sacrum lebetem mittunt, eiusque amicitiam postulant.
10. Post in nationes ad Danubium arma conuersa, quae deuictae inque ditionem redactae.
11. Moesi Ducis cuiusdam singulare factum.
12. Daci et Getae crebras incursiones faciunt.
13. Aliquot praeliis tamen ingentem stragem perpessi pene Romano imperio subiiciuntur.
14. Dacia non victa, sed dilata. Daciae fines.
15. Sicambri Romanos adoriuntur et profligant. XX. Centuriones crucibus affigunt.
16. Aliae Germanorum gentes pacem solvunt.
17. Augustus Germaniam in prouinciam redigere allaborat.
18. Drusus bello Germanico praeficitur.
19. Facto ponte et classe varios populos cis Albim aggreditur.
20. Cur Augustus Drusum prohibuerit Albim transire. Spectrum Germanae foeminae.
21. Drusus varia munimenta militaria extruit, primusque Romanorum Septentrionalem nauigat Oceanum.
22. Moritur.
23. Drusi monumentum Moguntiaci.
24. Tiberius ab Augusto in Germaniam mittitur.
25. Boiemiam inuadere tentat: Velleius Paterculus.
26. Tiberius Marcomannos mittere cogitur.
27. Illyricum Romanorum iugum excutit.
28. Moesi et Pannonii rebellant.
29. Hostes Macedoniam vastant, quicquid Romani nominis est, caedunt. Imminens Romae periculum.
30. Milites vndique conquiruntur. Tiberio bellum Germanicum et tribunitia potestas delegata.
31. Tibcrius transit ad curam belli Illyrici, omnium grauissimi.
32. Pannonii praelio caeduntur inque ditionem rediguntur.
33. Germani ob Quintilii Vari malos mores coniurant contra Romanos Arminio Autore. Proceres coniurationis.
34. Nonnulli Germanorum ad partes Romanorum transeunt. Coniuratio detecta a Varo contemnitur.
35. Germani sub Arminio arma corripiunt. Romanorum ingens strages.
36. Varia et miseranda caedes. Insultatio aduersus causidicos.
37. Signa et aquilae occupatae, fines ad Rhenum reiecti, atrocissimaque calamitate Romani affecti.
38. Arminius Germaniae liberator. Taciti de eo testimonium.
39. Augusti de tumultu auertendo cura, ipsius Romaeque consternatio et moestitia.
40. Tiberius Vrbem victor, sine triumpho tamen ingreditur.
41. Germaniam repetit omniaque ibi adhibito concilio et exactissima cura agit.
42. Eius vitae ordo et disciplina militaris.
43. Belli scopus erat abolitio ignominiae, non Germaniae subiectio.
44. Romam reuertitur Tiberius, triumphum agit Bathonique Pannonorum Duci gratiam refert.
45. Germanicus post aliquot annos cum exercitu Germaniam repetit.
Flacco, et Ausonio nuncupatur, quamuis apud hunc Octvianus quoque, metri necessitate forsan legatur) CAESAR AVGVSTVS, Accia nepte Iulii Caesaris genitus, adoptatus ab auunculo successit. Germanorum manus inter armigeros circa se habuit, partim in vrbis, partim in sui custodiam.
Daci, Getae, caeteri Germaniae magnae populi, Romanos dissidentes armis adoriri, et inuadere parabant. Vnus ducum, Scorio nomine, duos canes in conspectu popularium commisit, hisque accerrime inter se pugnantibus, Lupum ostendit: quem protinus canes omissa inter se rixa adgressi sunt. Ita ille non tam verbis, quam rebus hoc spectaculo admonuit, Romam mature ruituram, suisque viribus perituram, si hoste careat externo.
Octauianus Cotisoni Getarum regi (vt facilius Germani noua adfinitate continerentur) Iuiiam filiam despondit: sibi quoque inuicem filiam Regisinmatrimonium petiit.
Romulus vocaretur. Censentibus quibusdam ita eum appellari oportere, quasi et ipsum conditorem Vrbis, Munatii Planci oratoris, discipuli Ciceronis (qui rector Galliae Comatae Lugdunum extruxit) sententia praeualuit, vt AVGVSTVS potius vocaretur, non tantum nouo, sed etiam ampliore, sanctiore, reverentioreque cognomine: quod loca religiosa, et in quibus augurato quid consecretur, Augusta dicantur ab auium gestu, gustuue, id est, quia ab auibus significata sunt, et aues pastae id ratum fecere: sicut Ennius docet scribens:
Ouidius quoque in Fastis.
Augustus ad gentes exteraque bella, inter alia totum Danubii tractum (Rheni oram, qua Galliam contingit, Iulius domuerat) pacare, in Romanam ditionem redigere neruos intendit, ferocissime ad Septentrionem conuersa plaga emicabat.
Galliam igitur Comatam Germanorum incursionibus et discordia principum inquietam, necdum frenis seruitutis adsuetam, cum exercitu CL. Tiberius Nero priuignus Augusti profectus est, (gloriatur ipse apud Tacitum, se nouies in Germaniam missum esse ab Augusto, pluraque consilio, quam vi perfecisse) muneribus animos Germanorum, et ingenti pollicitatione praemiorum sibi conciliauit. Sycambros, Chattos, Sueuos in ditionem accepit. Quadraginta eorum millia, qui se dediderant, in Galliam traduxit et traiecit: iuxtaque Rheni ripam in proximis Rheno agris, sedibus adsignatis collocauit.
Sueuorum magnitudine beneficiorum in foedus illectus est. Habitabant tum Sueui in Boiemia, Lusatia, et finitimis regionibus trans Albim: quemadmodum et Lucanus hisce docet versibus:
Is Marobodus a puero versatus Romae erat: fueratab Augusto magnas opes consecutus: cum domum rediit, maximum, latissimumque adeptus est regnum. Ipse Bubienum caput Boiomiae Marobodum a se cognominauit, quam nunc Pragam dicimus, id mihi ex Strabone Cor. Tacito, et Ptolomaeo ex. diligentissima segmentorum, et partium obseruatione compertum est.
Cimbri quoque Lebetem, plurima sacrorum caeremonia consecratum Augusto dono misere, et amicitiam postularunt, deprecantes veteres iniurias, quibus adfecerant eorum parentes populum Romanum. Compotes voti facti domum remearunt.
M. Lollio demandata custodia Rheni, arma ad Danubii tractum conuertuntur. Tiberius, Drususque Nerones fratres Germani, priuigni Augusti, Rhethos, Vindelicos, Noricos in ditionem redigunt Romanam. Sed de his paulo post plura dicam. Pannonios, qui trius fluminibus Sao, Drao, Danubio vallantur, Vibius, atque M. Vinicius domuit. Marcomani, Quadi, Varistae, Sueui incolae Boiemiae, de locisintra Draum et Danubium pulsi. Moesi ab Oriente, et Sao flumine Pannonios excipiunt, inde cum Danubio ad Pontum Euxinum, et confinia Asiae procurrunt. Hi per Marcum Crassum victi sunt.
Qui vos inquit estis? responsum inuicem, Romani rerum domini: et illi, ita (inquiunt) fiet si nos viceritis: et statim ante aciem immolato equo concepere vota, vt Caesarem ducum extis et litarent, et vescerentur.
Daci, qui et Getae, et Goti, transdanubianus populus sub Cotisone rege agebant. quoties concretus gelu Danubius iunxerat ripas, decurrere solebant, et vicinia populari. Nacti quoque alias occasionem crebro incursiones in Romanas prouincias faciebant.
Augustus Lentulum cum quinquaginta millibus hominum misit, qui tribus eorum ducibus cum magna copia caesis, impetus repressit, vltra vlteriorem ripam pepulit, citra praesidia constituit. A ducentis millibus militum ad quadraginta millia eorum tum potentia contracta est: tot millia hominum eo bello trucidata sunt. Nec parum aberat, quin Romano omnino subditi fuissent Imperio, si non opibus caeterorum Germanorum freti se erexissent.
Dacia non victa sed submota, atque dilata est. Limes per Rhetias, Vindelicium, Noricum, Pannoniam, Moesias, inter Barbaros, et Romanos Danubius ab Augusto constitutus est, et ripa Romana praesidio militum firmata. De Dacis Horatii carmina subscribere libuit.
Sicambri, vbi nunc Bestofali habitant, duce Melone correptis armis subito, et de improuiso Romanos vi adoriuntur: M. Lollium cum copiis profligant: Aquila quintae legionis potiuntur, incremantque. In ignominiam populi Rom. viginti Centuriones crucibus adfigunt.
Horatius Vates doctissimus meminit, his versibus:
Idem:
Caesar igitur Augustus sentiens se Gallias, et conterminas prouincias tuto, et quiete non posse tenere, quod crebro Germani in Romanas prouincias, facilem nacti occasionem, incurrerent, omnia inquietarent, igne, ferro, flamma cuncta vastando: simul et in honorem patris sui Caesaris, quem bis transvectum ponte Rhenum, bellum quaesisse sciebat, Germaniam facere prouinciam concupiuit.
CL. Druso Neroni delegat: ab Vrbe igitur ad ripam Rheni pergit. Ipse Germanicis bellis, quae per legatos administravit, aut interueniebat, aut non longe aberat: Rauennam, vel Mediolanum, vel Aquileiam vsque ab vrbe progrediens.
Drusus Bonnae, Nouesiique Rhenum pontibus iunxit, classibusque firmauit. Chattos, Sycambros, Sueuos, Angilos, Cheruscos, id est, Hessos, Bestofalos, Thurogos, Saxones cis Albim, pariter adgressus, qui Sueuis trans Albim, et in Boiemia (quorum Rex Marobodus foederati erant.
Caesar etiam Augustus Albim transgredi vetuit, ratus se facilius domiturum hos, si Transalbiani quieti essent, nec eos lacessisset. Species quoque mulieris Germanae habitu Drusum amplius tendere sermone latino prohibuit.
Drusus in tutelam prouinciae, trans Rhenum praesidia, stationes militares disposuit, fossas noui, et immensi operis effecit, Drusianas vocant. Per Amisiam flumen, per Albim, per Visurgim, per Rheni quoque ripam, quinquaginta amplius castella extruxit. Primus Romanorum ducum Septentrionalem nauigauit Oceanum.
Rhenum et Salam flumina, cum belligeraret, equo super crus eius collapso, tricesimo, quam id acciderat die oppetiit, in Germaniaque (vt ait Plinius) periit in aestiuis castris. Tiberius Nero nocte ac die longissimum iter vehiculis tribus emensus festinauit ad Drusum fratrem aegrotantem in Germania, in ea fuerunt ducenta millia passuum. Claudianus de Druso ad Imperatorem Honorium:
Ouidii versus ad Liuiam Drusillam vxorem Augusti subtexam:
Idem in Fastis.
Drusi monumentum Eichelberg nominari solet.Moguntiaci monstratur, cuius et Diuus Hieronymus mentionem facit. Exercitus enim ei honorarium tumulum excitauit, circa quem deinceps, stato die quotannis miles decurreret, Galliarumque ciuitates publice supplicarent.
Druso fratre, Tiberius ab Augusto adoptatus, consorsque tribuniciae potestatis constiturus, in Germaniam mittitur. Nam intra Rhenum, Albimque Saxoniae gentes peragrauit cum exercitu, inde in Vrbem redit. C. Sentium Saturninum virum Consularem castris praeficit.
Noricum petit, Boiemiam, vbi tum Marcomani, Sueui genere, cum Marobodo rege habitabant, inuadere tentat, a tergo illis Sentium Saturninum imminere iubet. Fuitque tum sub Tiberio in Germania praefectus Equitum P. Velleius Paterculus scriptor historiarum.
Pannonia, Dalmatia rebellat. Idcirco Tiberius Marcomanis omissis Pannonias aggreditur. Paterculus Annalium scriptor quaestor partem exercitus a Roma traditi ab Augusto ad Tiberium perduxit, legatus deinde eius fuit. Orientis ab ora ferociter Danubius, Sausque saeuiunt, indignabantur, oppressis indigenis, ripas suas milite Romano custodiri.
Illyricum, quod inter Italiam regnumque Noricum et Thraciam, et Macedoniam, interque Danubium flumen, et signummaris Hadriatici patet, ab imposito Romanae seruitutis resiluit iugo.
Moesi, Pannonii, rege Bathone rebellarunt: nemine dubitante, quin Germani iuncturi se Pannoniis fuerint, nisi prius Illyricum debellatum esset.
Macedonia, pars in Italiam properare decreuerat. Oninia in omnibus locis igni, ferro vastata, oppressi ciues Romani, trucidati negociatores, magnus vexillariorum numerus ad internecionem caesus.
Audita in Senatu vox Augusti, decimo die, ni caueretur, posse hostem in vrbis Romanae venire conspectum.
Rheni fluminis, item ad praesidium Coloniarum, Illyricum Danubiumque contingentium, serui Romanorum manumittuntur, militiaeque libertini sub proprio vexillo adscribuntur. Datur rursus Tiberio Neroni tribunicia potestas in qumquennium, delegatur et Germaniae pacandae status.
Illyrici defectione, transit ad curam noui belli: quod grauissimum omnium externorum bellorum post Punica, per quindecim legiones, parem auxiliorum numerum triennio gessit, in magnis rerum omnium difficultatibus, summa frugum inopia, saepius reuocatus perseuerauit, metuens, ne vicinis et praeualens hostis instaret vltro cedentibus.
Pannonii in aciem oriente Sole statim processissent, continuit suos, passusque est et hostem nebula, et imbribus, qui forte eo die crebri erant, verberari, ac demum, vt fessum stando, et pluuia, non solum animo sed lassitudine quoque deficere animaduertit, dato signo adortus superauit, perdomuit, ac in ditionem redegit.
Illyrico geruntur, Germaniae magnae magis victae, quam domitae, Quintilius Varus ab Augusto praeficitur. Cuius auariciam, libidinem, atque superbiam, cum Germani, laeta bello gens, ferre non possent, proceres hi Libes sacerdos Chattorum, Segimundus filius Segesti, sacerdos Cheruscorum, Veromarus Chattus, Egimarus, et filius Sesithacus Cherusci, Berthorites frater superioris Melonis, cum filio Theodorico Sycambri, clanculum coniurant, autore Arminio filio Segimart ex Cheruscis oriundo: qui inter Visurgim et Albim habitant, et communi nunc vocabulo Saxones vocantur.
Segestes soces Arminii, huiusque frater Flauius cum Romanis sentiebant. Varum detecta coniuratione frustra commonent, ipsi ad Romanam transfugiunt ripam. Varus fretus viribus, et multitudine militum rem huiusmodi contemnit, suspectos coniurationis ad tribunal citari iubet.
Germani duce Arminio arma corripiunt, improuiso vndique inuadunt, opprimunt, trucidant resistentes, capita occisorum praefixa hastis ad vallum Arminius admoueri iubet. Castra inde expugnantur, diripiuntur: tres legiones, totidemalae, sex cohortes cum duce legatisque, et auxiliis omnibus, in saltu Teutoburgensi (vbi adhuc ciuitas et saltus nomen seruat, in ducatu Cleuensi, vbi quondam emporium, Duitsburg Duisburg
Vipera, sibilare desiste.
Rheni fluminis staret. Atrocissima calamitas, qua nulla post Crassi in Parthis damnum, in externis gentibus grauior Romanis fuit. Exercitus omnium fortissimus, disciplina, manu, experientiaque bellorum inter Romanos milites princeps, ad internecionem more pecudum contrucidatus.
Arminius itaque (sicut Tacitus Cor. Tacitus lib. 2. Annalium in fine.liberator haud dubie Germaniae: et qui non primordia populi Romani, sicut alii Reges, ducesque, sed florentissimum Imperium lacessierit, praeliis ambiguus, bello nonvictus, Septem et triginta annos vitae, duodecim potentiae expleuit. Canitur adhuc apud Barbaras gentes, Graecorum annalibus ignotus, qui sua tantum admir antur, Romanis haud perinde celebris, dum vetera extollimus, recentium incuriosi.
Romae nunciata Augustus excubias per Vrbem indixit, nequis tumultus existeret, et praesidibus prouinciarum propagauit imperium contra leges, institutaque maiorum, vt a suetis et peritis socii continerentur. Vouit et ludos magnos Ioui Opt. Max. si Rempublicam in meliorem statum vertisset.
Quintili Vare, legiones redde, Diemque cladis quotannis maestum habuit, ac lugubrem.
Rhenum Albimque geruntur, Tiberius tum victor Romam rediit, praetextatus, et laurea coronatus vrbem intrauit, triumphum tamen ipse distulit, maesta ciuitate clade Variana.
Gormania, vacillantium cis Rhenum sitarum gentium animos, et Gallias confirmat. Quum animaduerteret, Varianam cladem temeritate et negligentia ducis ac cidisse, nihil non de concilii sententia egit (semper alias sui arbitrii, contentusque se solo) cum pluribus de ratione belli communicauit, curamque solito exactiorem praestitit. Traiecturus Rhenum, commeatum omnem ad certam formulam restrictum, non ante transmisit, quam consistens apud ripam explorasset vehiculorum onera, ne qua deportarentur, nisi concessa, aut necessaria.
Rhenum eum vitae ordinem tenuit, vt sedens in cespite nudo, cibum caperet: Saepe sine tentorio pernoctaret. Praecepta diei sequentis omnia, et si quid subiti iniungendum esset, per libellos daret: addita monitione, vt de quo quisque dubitaret, se nec alio interprete, quacunque vel noctis hora, vteretur. Disciplinam acerrime exegit, animaduersionem, et ignominiarum generibus ex antiquitate repetitis: atque etiam legato legionis quod paucos milites cum liberto suo trans ripam venatum misisset, ignominia notato.
Germaniam, propositum erat: quam licet tanti putasset vincere Augustus, ipsa magis tamen turpiter amissa est, quam gloriose acquisita. Tiberius re prospere gesta, non multum abfuit, quin occideretur.
Germania in vrbem post biennium reuersus triumphum, quem distulerat, egit. Bathonem Pannoniorum ducem, ingentibus donatum praemiis Rauennam transtulit, gratiam referens, quod se quondam cum exercitu iniquitate loci circumclusum passus est euadere.
Germanicus Tiberius Caesar, filius Drusi, sub obitum fere Augusti in Germaniam, non subiiciendae gentis, sed vindicandae cladis acceptae causa cum exercitu perrexit: iacere enim adhunc insepultae reliquiae Varianae cladis ferebantur. Nunc (vt pollicitus sum) ad Rhetos, Vindelicos, Noricosque redeo.
1. Rhetiae occidentalis fines.
2. Inhabitatores.
3. Oppida.
4. Duces.
5. Norici fines et incolae.
6. 7. 8. Conditor et Reges vsque ad Iulium Caesarem.
9. Voccio et Critosirus Reges Norici. Noricum fit Romana prouincia.
10. Vindeliciae fines. Eam esse hodiernam Boiariam probatur.
11. Vindelici quinam fuerint, deque Vindis.
12. Vindelici Etymon.
13. Vindelicorum, Noricorum et Rhetiorum ferocitas.
14. Romani iis bellum inferunt, feliciterque peragunt.
15. 16. 17. 18. 19. eorumque regiones in provinciam redigunt. Cura et modus subiectos in fide retinendi.
20. Apud Romanos victis non alia lingua quam Latina proponere licuit.
21. Neque Imperatoribus permissum in Senatu alia quam Latina vocula vti, neque aliter testimonium dicere.
22. Praesides prouinciae.
23. Quaestores fisci bona administraruht
24. Roma Patria totius mundi.
Rhetiae latus (vti est apud CL. Ptolomaeum Cosmographorum haud dubie diligentissimum) Rheno: indeque ducta linea ad fontes Danubii includitur. Septentrionale Danubius, Orientale finit. Oenus in Alpibus. Lycus extra Alpes (Graias Ptolomaeus nominat) quae ab Austro Rhetiam ab Italia submouent.
Sueui cis Danubium incolunt, Curenses, Engadini, Graopundi, Voltureni Veliliner.super Comum: Ananici, Tridentini supra Veronam possident. Rhetorum partem Vindoligos esse docet Strabo, vbi imperiti, similitudine nominum decepti, Vindelicos legunt.
Brigantium, siue quod idem est, Bricantium Bregentz.Cambodunum Kempten.Augustam Augspurg.Tacitus adpellat) nonnulli Drusomagum a Ptolomaeo vocari opinantur. Quidam falso Vindelicorum cognominant.
Tuisconis Tetrarches nomine Adulas: a quo mons adhuc nomen retinet. Deinde longo post tempore Rhetus dux Ethruscorum, Italia pulsus eam occupauit, Rhetiamque a suo nomine adpellauit, Tarquinio Prisco tum Romae regnante. Demum Alemani Sueui, ea tempestate, qua Hyldericus primus, et Ludouicus apud Francos imperitauit, pulsis Romanis, sedes ibi collocarunt.
Noricos tres amnes altissimi, Oenus, Danubius, Draus (qui in alpibus Noricis, vt ait Plinius, oritur) vallant. Nunc Boii, Austriaci, Stirii, Charini, Tyrollii Noricum tenent.
Tuisco Germanorum, et Sarmatarum conditor, Histrum filium Ebri in hanc reg onem cum colonis misit, qui Danubio et Histriae celebre ad posteros nomen dedit. Post hos imperitasse reperio Tibilenum peculiarem Noricorum Deum, et Taurum, a quo mons Taurus adhuc nominatur.
Panno, a quo Pannonia, pars Norici dicta, nomen vetus retinet, paret Pontifici Iuuauensi, succedi Penno, vnde Penninae Alpes, et mons Penninus vocatus, vbi oriuntur Athesis, et Oenus, Venusticum (hoc est Venster mons) vulgo nominant, a Vennone successore Pennonis, et authore Vennonum, hi accolae sunt fontium Athesis, vocabulum vetus manet.
Tauriscum Tyrannum, a quo Taurisci conditi, vicit. Hercules. Potitus est dehinc rerum Noricus filius Alemani Herculis, regis Germaniae magnae, vnde Noricum cognomen recepit.
Iulii Caesaris paulo ante natum Christum Seruatorem nostrum, regem Noricorum fuisse reperio Voccionem, qui Caesari contra Pompeium in bello civili trecentos Equites in auxilium misit: Cuius etiam sororem duxit Ariouistus rex Germaniae magnae. Post hunc vltimus Rex Noricorum Critosirus, postea Noricum in Romanam prouinciam redactum est. Horum omnium Regum nomina crebro in fastis reperio antiquis.
Vindelici, a Rhetis Lyco, a Noricis Oeno, a Germania magna Danubio separantur: nostro aeuo superiorem, inferioremque Boiariam nominamus, vti supra in libro primo explanauimus. Ita quoque et inscriptio, et vetus monumentum comprobat Reginoburgii, quod caput Boiorum est, lapidis huius inscriptionem paulo inferius offendes.
Vindelici fuerint, incertum diuersi faciunt authores. Porphirio Thracas fuisse, eiectos ab Amazonibus in exilium se contulisse, hisque regionibus insedisse commemorat. Verum Seruius Amazonum, Cimbrorumque sobolem testimonio Horatii, esse censet. Sunt qui a Vandalo Rege Germaniae conditos, et dictos velint. Alii a Vindis, et Lyco dictos esse opinantur. Sunt autem Vindi pagi Boiariae intra Isaram et Lycum. Nam fluuium Rhetiae, qui supra Augustam Lyco miscetur, quem vulgus Bertham, Latini et Fortunatus Virdonem vocant, quis vnquam Vindam dixerit? nisi qui sibi somnia fingunt, et grauissimos authores ad suae ignauiae patrocinium malunt erroris ridiculi accusare, quam operam dare, vt illos recte intelligant.
Rhetiam secundam hanc regionem et incolas a T. Liuio semigermanos vocari reperiam, facile in eam ducor coniecturam, vt Vindelicorum nomen, ab VNDEINLEC, Germanico vocabulo, quod infra Lycum declarat, elisis, commutatis, additisque literis (sicut consuetudo scriptorum est) detortum esse existimem: quemadmodum et in quibusdam antiquis lego exemplaribus, et etiam nunc Austria supra flumen Anassum, infraque, vsurpari solet.
Vindeiici, Norici, Rheti, gentes ferocissimae, Italorum infestissimi hostes, crebro in Italiam incursationes factitabant, igne, ferro, flamma omnia vastabant, vrbes diripiebant. Cum vicum, aut oppidum caeperant, non modo puberes, verum etiam infantes trucidabant, Nec hisce contenti, faeminas etiam vterum ferentes necarunt, quascunque marem concepisse Vates, et sacrificuli sui diuinabant.
Claudius Tiberius et Drusus, Nerones, fratres Germani, priuigni Augusti a vitrico, cum legionibus et copiis missi sunt. Et, vt verbis Paterculi vtar, diuisis partibus, Rhetos, Vindelicosque adgressi, multis vrbium et Castellorum oppugnationibus, nec non delecta quoque acie feliciter functi, gentes locis tutissimas, aditu difficillimas, numero frequentes, feritate truces, maiore cum periculo, quam. damno Romani exercitus, plurimo cum earum sanguine, aestate vna, omnes huius cardinis populos perdomuerunt. Bis aperto Marte pugnatum est, multum sanguinis effusum est. Riui cruore humano colorein mutarunt. Mulieres deficientibus telis, infantes ipsos adflictos humo in ora militum aduersa miserunt. Horatius Flaccus Poeta Lyricus, quartum librum Carminum longo interuallo posteris iussu Augusti ad celebrandum hoc bellum conscripsit. Eius carmina haec sunt: Hor. lib. 4. Ode 4.
Idem ad Augustum:
Item Ouidius de Druso, ad Liuiam Drusillam Augusti vxorem.
Colonias deduxerunt, Romanis, Italicis Colonis oppleuerunt. Arces, et munimenta locis editioribus, et natura munitis, condiderunt. Per omnem Danubii ripam nauigia excubitoria praesidia, stationesque militares, quae Germanos vado arcerent, dispositae, atque constitutae: exercitusque prouinciatim distributi, qui subiectos in fide continerent, et ab incursationibus Germanorum defenderent. Praedia stipendiaria (Parrochias vocabant) militibus, quemadmodum nostro aeuo sacerdotibus, assignata sunt. Custodiere Vindeliciam, praeter auxilia tres legiones, Martia Quarta, Quinta Bathaua, quae per ripam Danubii per suas stationes et cohortes collocatae sunt.
inferiore Boiaria, vbi est vicus Gisalerta. Gisaleria, Geyselberg.superiore Boiaria, supra Gisoueltas Geisenfeld.
Noricorum, quas et Strabo, et Plinius Horatiusque memorant, Reipubl. fiscoque addictae sunt.
Turcas factitare fama est.
Non solum manu Roma gentium regina (vt ait Plinius) sed etiam lingua superauit gentes. Nec enim apud victorem, et Magistratus alia lingua, quam Romana (quae vsitatius latina dicitur) loqui, vel agere quicquam licebat: nedum rescripta, responsaque alio ederentur sermone.
Graecam commutandam vocem consueuerunt, et pro peregrina latinam requirendam:
Diuus Aurel. Augustinus etiam scribit) vt imperiosa ciuitas non solum iugum, verum et iam linguam suam, domitis gentibus, per pacem societatis imponeret, per quam non desset, imo et abundaret etiam interpretum copia.
Vindelicia (vbi nati, et cuius situm, gentesque describere polliciti sumus) Romanis paruerunt quingentos triginta quinque annos. Missus et datus est a Romano Imperatore rector (quem et praesidem, procuratorem, ducem, comitem, legutum vocabant) qui maius imperium in ea prouincia habebat secundum principem: et ne ille fines prouinciae, nisi soluendi voti causa, dumtamen non abnoctaret, excederet, lege cautum fuit. In suae prouinciae homines imperium tantum habebat, interdum et aduersus externos, si quid commisissient mali. Primus praeses fuit post Claudios Tiberium et Drusum Nerones, L. Piso vir Consularis.
Quaestores atque Procuratores, cum scriba, qui praedia Caesaris, et fisci bona curarent: item qui ius dicerent, singulis prouinciis dati sunt: Assidereque duntaxat in prouincia nati permissi sunt. Nec enim cuipiam, nisi in sua prouincia, Affessori esse licuit, ita lege sancitum erat.
Roma, numine coelesti electa, sparsa congregarit imperia: ritus mollierit, tot populorum discordes, ferasque linguas sermones commercio traxerit ad colloquia, humanitatem homini dederit, breuiter, vna cunctarum gentium in toto orbe patria facta fuerit, prius Claudiani Claudian. In laudem Stiliconis panegyrico. 3.
At nunc regina vrbium gentiumque domina non solum semidiruta, sed libertate etiam amissa Seruo seruit seruorum. Sed rem caeptam prosequar.
1. Militaris Romanorum disciplina et militum cura causa ampliandi imperii fuit.
2. Coloniae in deuictas regiones missae eas conseruarunt.
3. Coloniarum situs.
4. - - - deriuatio.
5. Militum diuisio in legiones et auxilia. De legionibus.
6. Victus militum; Peculium castrense cur introductum?
7. Auxilia quid?
8. Aerarium militare et sumptus bellici vnde depromebantur. Stipendia militaria, parochiae.
9. Cur agri ab hostibus capti militibus et emeritis donati, qui et ad heredes transibant.
10. Quaenam Praesidibus data. Legatorum honor.
11. Tyrones in locum deficientium militum suffecti. Tyrocinia.
12. De breuiario, quod Imperatores habebant.
13. Duae classes cur Rauennae et Miseni habitae.
14. De Romanis regionibus, Tetrarchis, Prouinciis liberisque ciuitatibus.
15. Quinque genera oppidorum Romanorum.
16. Municipes. Coloniarum iura.
17. Prouinciarum duo genera. De validioribus et harum Praesidibus.
18. De prouinciis pacatis, tributo a gentibus deuictis exacto, quid? de postis Romanorum.
19. Magnitudo Romani imperii.
20. Italia violati orbis poenas hodienum luit.
21. Romani imperii incrementum.
22. Orbis terrarum diuisio.
23. Quae Romani possederint in Europa.
24. Rheni et Danubii fines diligentissime custodierunt.
25. Metus ipsorum de hostium transitu per illa flumina.
26. Quae Romani possederint in Africa.
27. Quae in Asia.
28. Europae Romanae diuisio.
29. Italiae longitudo, latitudo et diuisio in decem regiones.
30. Prima regio.
31. Secunda.
32. Tertia.
33. Quarta.
34. Quinta et sexta.
35. Septima.
36. Octaua.
37. Nona.
38. Decima.
39. Vndecima.
40. Italiae quaenam prouinciae adiectae.
41. Italia Romano imperio ablata et restituta.
42. Sicilia. Rex vltimus Conradinus iniuste occiditur, inde ipsius manibus per aliquot secula parentatum. Papa cur Reges inter se committat.
43. Hispaniarum prouinciae.
44. Prima.
45. Secunda.
46. Tertia.
47. Quarta.
48. Quinta.
49. Sexta.
50. Septima.
51. Galliarum Prouinciae sedecim Prima.
52. Secunda.
53. Tertia et quarta.
54. Quinta, sexta et septima. Regnum Arclatense Carolus IV. et Sigismundus Imperatores Romani Regis Franciae filio primogenito donauerunt.
55. Octaua, nona et decima.
56. Vndecima, duodecima, decima tertia.
57. Decima quarta, decima quinta et decima septima.
58. Illyrici decem Prouinciae. Prima, secunda, tertia et quarta.
59. Pannonia quinta. De Vinis Sirmensibus.
60. Moesia inf. et superior sexta et septima.
61. Dacia Ripensis, octaua; Liburnia, nona.
62. Dalmatia decima.
63. Thraciae Prouinciae sex, Hemimons, ora Ponti, Rodope.
64. Europa proprie dicta, ora Propontidis et Chersonesus.
65. Graeciae Prouinciae sex, Macedonia.
66. Magnesia, Epyrus, Hellas.
67. Peloponnesus, Achaia.
68. Creta. Causae Turcicorum progressuum in Graecia.
69. Africa diuisa in Africam in specie et Aegyptum.
70. 71. Africae in specie dictae prouinciae.
72. 73. Aegyptus horreum Romanum. Eius prouinciae.
74. Hodierni possessores.
75. Asiae finis. Classis in mari rubro.
76. Asiae partes quatuor, Asia minor, Pontus, Syria et Insulae.
77. 78. Asiae minoris prou nciae.
79. 80. 81. Ponti prouinciae.
82. 83. 84. 85. Syriae prouinciae.
86. Insulae. Christophorus et VVelpho Duces Boiariae.
87. Asia olim Christiana nunc Turcis seruit. De bellis sub religionis praetextu gestis.
ROmani diligentissime omnium disciplinam militarem resque bellicas coluerunt, atque milites curarunt. Ita supergressi omnium penitus nationum regna, maximum latissimumque condidere imperium, id quod etiam caelestis Philosophiae penetralibus continetur.
Vbicunque Romanus vicit (verba sunt Senecae) habitauit, Colonos in omnes provincias misit. Ad hanc commutationem locorum libens nomina dabat: et relictis aris suis, trans maria sequebatur Colonus senex. Posteaquam enim (narrat Seuerinus Boethius) Romanus hostilem terram obtinuit, deletis hostium ciuitatibus, denuo nouas vrbes constituit, dato Coloniae nomine, ciues interum ampliauit, milites Colonos fecit: vrbes prouinciarum exercitui adsignari iussit: propter subitas bellormn acies, non solum eas ciuitates demum cingere muris, verum etiam loca aspera et confragosa satis allegari praecepit.
Tacitus) vligines paludum, inculta montium emeriti accipiebant, vt illis maxime propugnaculo esset ista loci natura: Id etiam docet Ouidius isthoc carmine:
Coloniae appellatae, quae his victoribus, qui Reipublicae causa arma coeperunt, adsignatae sunt.
Legiones et Auxilia. Legiones ab eligendo dictae, ex propriis militibus, tanquam ordinariis et legitimis constitutae fuerunt: satius enim esse arbitrabantur, suos erudire armis, quam alios rnercede conducere. Nec cuiquam militare licuit, nisi is sacramento rogatus, solenni ritu in verba Imperatoris, praeeunte legato, iurasset. Hoc authoramento soluti, exauthorati vocantur.
Parrochias vocabant, quemadmodum apud nos Ecclesiastica mistis, et sacerdotibus) militibus constituta sunt, vt perpetuo sine difficultate suppeterent sumptusad tuendos, prosequendosque milites. Quicquid vbique militum fuit, ad certam stipendiorum, praemiorumque formulam adstrictum est, definitis pro gradu cuiusque, et temporibus millitiae, et commodis missionum, ne aiu aetate, aut inopia post missionem ad res nouas sollicitari possent.
Imperatore accipiebant praesides prouinciarum argenti pondo vicena, phialas senas, mulos binos, equos binos, vestes forenses binas, domesticas singulas, aureos centenos, cocos singulos. Et si vxores non haberent, singulas concubinas, quod sine his esse non possent. Reddituri deposita administratione mulos, mulas, equos, muliones, et cocos: caetera sibi habituri si bene egissent: in quadruplum reddituri, si male. Ante Legatum quoque decem milites soliti sunt semper ambulare.
Tyrocinia dicta sunt, quae vulgus literatorum Torneamenta vocare solet.
Rauennae et altera Miseni, ad tutelam superi, inferique maris collocata fuit. Nunc mare Venetum Longobardorumque vulgo appellatur. Vnde commode ad Asiam, Aphricam, Graeciam ad omnes partes, membraque Imperii, si quid noui accideret, nauigari posset.
Reges, Pontifices, Tetrarchae tenuerunt: quam vero ipsi habuerunt, prouinciam vocarunt. Praefectos et Quaestores in eam misere. Fuerunt etiam nonnullae ciuitates liberae conditionis. Aliae ab initio per amicitiam, aliae ab ipsis honoris causa libertate donatae hae secundum patrias leges viuebant, sociae, foederataeque nuncupabantur.
Quinque oppidorum genera fuisse apud Plinium lego, Colonias, Municipia, vrbes foederatas, liberas, Stipendiarias. Hae stipendia militibus contribuebant. Aerario quoque militari vectigales erant. Foederatae certis quibusdam pactis, quae foedere expressa fuerant, constringebantur. Liberas, nemini obnoxias, nemini quicquam praestitisse, sui iuris, suae spontis fuisse vocabulum indicat. Municipiis concessum erat (sicut Gellius docet) vt ciuitatis Romanae honorem quidem caperent, sed negotiis tamen, atque oneribus vacarent.
Et Municipes fuerunt ciues Romani suo rure, et suis legibus vtentes, muneris tantum cum populo Romano participes, a quo munere capessendo adpellati videntur, nullis aliis necessitatibus, neque vlla lege Po. Ro. adstricti. Coloniae suis radicibus non vtuntur, sed ex ciuitate quasi propagatae sunt, et iura institutaque omnia populi Romani, non sui arbitrii habent: quae tamen conditio, cum sit magis obnoxia, et minus libera, potior tamen et praestabilior existimabatur, propter amplitudinem maiestatemque populi Romani, cuius istae Coloniae, quasi effigies paruae, simulacraque esse quaedam videbantur. Nam, vt D. Aurelius, Augustinus ait. Ciuitates a maioribus ciuitatibus, velut populorum examinibus conditae, Coloniac nuncupantur.
Prouinciarum duo genera erant, Validiores, quae militum praesidio indigebant, vt gentibus nec dum subactis finitimae, steriles, et cultu difficiles erant: et quas annuis magistratuum imperiis regi nec facile nec tutum erat, Caesares susceperunt, administratoresque in eas miserunt, quos Legatos, Praesides, Rectores, Procuratores, Duces vocari apud rerum scriptores reperio. Reges quoque ac Pontifices, et Tetrarchae ad ius Caesarum semper spectarunt.
pacatae fuerunt, et facile sine armis retinebantur: populo Ro. ipsi Caesares concesserunt, proconsulibus, et praetoribus sortito permiserunt. Gentibus victis, teste Plinio, semper argentum, non aurum in tributo populus
Liuius) maximum fuerit.
Italia illa quondam altrix victoris omnium gentium populi, omnium terrarum alumna, eadem et parens, violati orbis poenas nec dum expiata, adhuc luit, pro qua, tanquam re derelicta, pugnis decertant saeuissime iampridem Pontifex Romanus, Germani, Franci, Galli, Celtae, Hispani. Eandem tanquam dubiae possessionis in medio positum solum, provt quisque viribus inualuit, trahunt, vexant, lacerant, vastant. Sed festinanti ad res Boiorum, quod pollicitussum, modo aperiendum est altiusque repetendum.
Italiam, deinde proxima quaeque Italiae, postremo Europam, Aphricam, Asiam, armis et virtute sibi parere coegerunt. Cum Oceano, Gallico, Hispanico, mare Mediterraneum omne, quacunque latissime diffunditur, cum Insulis omnibus in obsequium redegerunt.
tres diuiditur partes Europam, Asiam, Aphricam. Origo ab occasu Solis, et Caditano freto, qua irrumpens Oceanus Atlanticus in maria interiora diffunditur. Hinc intranti dextera Aphrica est, laeua Europa, ante has Asia est, Termini, Tanais et Nilus.
Europam totam tenuerunt Romani, praeter eas partes, quae inter Danubium, Rhenum et Tanaim amnes, Septentrionalem Oceanum continentur, ita Strabo docet. Danubius enim, ac Rhenus extremam Ro. Imperii (sicuti Plinius nominat) marginem alluerunt. Id quidem eleganter Claudianus describit. Versus eius hi sunt.
Altera ripa Romanorum, alia Germanorum fuit.
Danubii ripam, qua Rhetos, Vindelicos, Noricos, Pannonias, Moesos praefluit, Legiones viginti, Rheni vero oram Gallicam duo exercitus, superior, inferior custodierunt. In vno quoque quatuor fuere legiones exercitu, cognomina earum apud Tactum leguntur.
Galliae, Rhetiarum, Vindelicorum, Noricorum, Pannoniae, Moesiarum, incolebaut, diis honor habitus, gratiaeque actae. Quod si defecissent, aut siccitate decreuissent, aut denique glacies ripas coniunxisset, omnis tum aetas, atque sexus, viri, mulierculae, iuuenes, senes, pueri, puellae publice, et priuatim indixere iusticium: ab auguribus, sacerdotibus, sacrificulis feriae conceptae, supplicationes decretae, circa omnia puluinaria deorum supplicatum est: hostiae maiores, minores mactatae, et peculiaribus caeremoniis, sacris solennibus, votis, et comprecationibus Ioui Elicio operati sunt. Pontifices minores, et maximi Flamines, vt impetrarent pluuiam, inundationemque horum fluminum, ne Germanis pateret transitus. Meminit et Claudianus.
Aphrica ora, quae nobis ex aduerso est, tota Ro. paruit, vsque Aethiopas. Nam reliqua vel inhabitabilis et sterilis est, ob harenarum tumulos, vela pastoribus incolitur.
Asia quoque quae ad nos vergit, tota Romano subiecta fuit imperio, praeter Scythas, Parthos, Persas, Indos. A quibus tamen semper aliquid quotidie demere solebant. Termini Tigris, Caucasus mons, mare Rubrum, et Pontus Borealis.
Europam, quatenus paruit Romanis, in sex diuiserunt partes, quarum vnamquamque prouinciis rursus determinarunt. Nomina illarum haec sunt: Italia, Hispania, Gallia, Illyricum, Thracia, Graecia.
Italia patet longitudine, vbi longissima est, decies centena, et viginti millia passuum. Latitudo varia est. Vbi latissima, quadringenta millia passuum explet: aliquibus locis centum triginta quinque non excedens. Italiam Imperator Caesar Augustus in vndecim diuisit regiones, quibus adiectae sunt sex provinciae, Sicilia, Sardinia, Corsica, Rhetia prima, Rhetia secunda, Alpes Graiae, Penninae.
Italiae regio incipit a Tyberi, terminatur Vulturno amne, continet Latiam, Campaniam, Picentinos: antiquum Latium a Tyberi Circeios seruatum, millia passuum quinquaginta longitudine. Deinde processit ad Lirim amnem, ibi Roma terrarum caput. Anxur, quae et Terracinae Volscorum, Tibur, Praeneste, Ardea, Fidenae, Formiae, Sinuessa: extremum in adiecto Latio Campania est a Sinuessa ad Surrentum promontorium, in ea sunt Sarnus amnis, Vulturnus amnis: oppida, Capua, Aquinum, Cumae, Misenum, vbi Classis Romana, Puteoli, Neapolis, Nola, Lacus Auernus. Nunc regnum est Neapolitanum, varios sortitum dominos pro libidine Romanorum Pontificum. Conradum vltimum Sueuorum ducem Celtae interfecerunt: hos pepulerunt Hispani. Picentini a Surrento promontorio, ad Silarum amnem triginta millia passuum procedunt. Oppidum eorum Salernum.
Hirpinos, Calabriam, Pediculos, Apuliam, Salentinos. Hirpinorum fluuius Aufidus, Beneuentum, Cannae, nobiles clade Romana. Calabriae oppida, Brundusium, Hidrus, Hidruntum. Pediculorum, Ruhdia, Egnatia, Barium quodante Iapyx. Apuliae vrbes sunt, Salapia, Sipus, Sipontum, vbi Nicolaus Perotus Pontifex fuit, vir de lingua Latina bene meritus. Est et in Apulia Garganus mons. Salentinorum oppidum Galleopolis.
Italiae regio complectitur a Silaro amne Lucaniam, Brutiam, Magnam Graeciam. Lucanorum oppida, Pestum, Velia, Brutiorum Regium. Magnae Graeciae, Locri, Tarentum, Petilia, Croton, Metopontum, quo tertia Italiae regio finitur.
Frentani a Tiferno flumine, Anaxini, Carentini, Peligni quorum oppidum Sulmo. Marsi, Fucinus lacus, Vestini. Equiculorum, Cliterni Carseoli. Sannites qui et Sabelli, Sabini vbi amnes Nar, et Anio, et ortus Tyberis.
Picentes, Picenosque, Hadriam Coloniam, et Anconem terminum quintae, sextaeque initium. Haec complectitur Vmbriam, agrum Gallicum, circa Ariminum. Ab Ancone Galtica ora incipit, Togata Gallia cognomine. Oppida in ea sunt Senogallia, Pisaurum.
Apennino est a Macra fluuio ad Tyberim, continet Hetruriam, (eadem et Tuscia est) sunt in ea Luna primum Hetruriae oppidum (vbi portus Veneris nominatur) Senae, Pisae, Luca, Pistorium, Florentia, Aretium, Perusia.
Arimino, Pado, Apennino, in ea sunt Gallia Togata Ariminum, Rubico fluuius, vt ait Ptolomaeus Boiorum quondam finis Italiae, Rauenna, Bononia, Felsina vocata cum esset princeps Hetruriae, Mutina, Parma, Placentia, Forum Clodii, Popilii, Cornelii Licinii, Fauentia. In hoc tractu interierunt Boii (quorum tribus centum, et duodecim fuisse autor est Cato) et Senones, qui caeperant Romam.
Liguria, sub Alpibus inter amnes Varum, et Macram, qui Liguriae finis Apenninus, Nicea, Albigaunum, Vada Sabacia, Genua, Dertona, Pollentia, Asta, Alba Pompeia.
Venetiam, Carnos, Histros. Lacus in hac regione inclyti, Larius, Verbanus, Benacus qui sunt
Gardae, Oppida Venetiae sunt, Tridentum, Vicentia, Athesis ex Tridentinis iugis ortus, Patauium. Caenomanorum Brixia, Cremona, Mantua, Verona. Carnorum, Iulienses, Foroiulienses, Taurisani, Aquileia, Tergeste. Histriae, Parentium, Pola.
Italiae, secundum descriptionem Augusti Transpadana vocatur, in qua sunt Augusta Taurinorum, Salassiorum, Augusta praetoria, Eporedia, Vercellae Libitiorum, Nouaria, Ticinum, Laus Pompeia, Insubres, Mediolanum, Bergamum, Comum.
Italicaeque cognominatae Sardinia, Corsica, quae et Cirnos, Sicilia. Insulae hae primum praetoriae fuerunt, postea singulae a praesidibus rectae sunt. Alpini omnes populi, e supero ad inferum mare (Venetum, et Longobardum nos vocamus) Rhetia prima, Rhetia secunda, quae et Vindelicum, de qua mox plura. Rhetia et Vindelicia, cum alpium parte, a Boiis et Sueuis, pulsis Italis possidentur.
Italis praeter Romam, Imperio ablata fuit, per Longobardos gentes Germanas, a quibus Italiae adhuc cognonienmanet. Carolus Magnus, qui primus Germanorum potitus est Romanarum rerum, rursus Imperio coniunxit.
Sicilia vt prima omnium prouinciarum fuit, ita vltimo praerepta est Romanis Imperatoribus, non sine detrimento Reipubl. Christianae, occiso crudelissime CONRADO adolescente, vltimo Sueuorum duce. Cuius manibus amplius ducentos annos continenter mutua Celtarum, Hispanorum, Germanorumque caede parentatur, velut paria Sacerdotibus Romanis committentibus, quibus opulentissimus quisque regum, maxime formidolosus existit. Paret nunc Sicilia CAROLO, Imperatoris MAXIMILIANI nepoti, regum nominis Christiani potentissimo.
Hispaniarum prouinciae septem erant, Betica, et Lusitana Consulares fuerunt, Plebi Senatuique Romano adtributae, in alias praesides a Caesaribus missi sunt. Nunc tota Hispania, praeter Lusitaniam, potitur CAROLVS superior Imp. MAXIMILIANI Caesaris Augusti ex filio nepos, etc.
Tarraconensis prima prouincia Hispaniae, citerior quoque adpellata Hispania, ad Pyrenea iuga cubat, quae Runciuallem vocamus: Nunc est Nauarrae Castiliaeque regnum.
Carthaginensis secunda est, a Carthagine noua ita nuncupata, Gotolaniam, Cataloniamque vocant.
Betica tertia prouincia, Granatae est regnum, vlterior dicta quondam Hispania, in qua sunt Gades, Hispalis, Cartheia, quae et Tartessos, Corduba, Calpe mons.
Hispaniae prouincia, veteribus Lusitania, nobis est Portugallia. Caput eius et emporium nobilissimum Vlyssippo.
Calleciam, siue Callecos quintam provinciam, Galliciam nominat vulgus, D. Iacobi sepulchro insignem, quo frequens susceptis votis Germaniae populus proficiscitur.
Tingitana, Mauritania dicta, trans fretum in terra Aphricana, eadem et Bogudiana, inter Calpem Hispaniae extimum montem, et Abylam Aphricac: ius petere in Betica iussa, idcirco et Hispaniae addicta: ibi Atlas mons fabulosissimus.
Hispaniarum prouincia, Baleares sunt Insulae, Maioricas adpellant. Hispanias pulsis Romanis, post mortem Theodosii Magni occuparant Germaniae magnae populi Goti, Alani, Sueui, Nauarri: quorum progenies huc vsque regnauit.
Germania secunda habuit vrbes, et copiosas, et amplissimas. Agrippinensem Coloniam, et Tungros: Amnis Scaldis Plinio terminus fuit.
Germania prima, praeter alia municipia complectitur Araris fontes secundum Marcellinum, Argentoratum, Nemetum, Augustam, Vangionum ciuitatem, Borbetomagum, Moguntiacum.
Belgicae primae vrbes sunt Treuerorum Augusta, domicilium Augustorum, Mediomatrici, Leucorum vrbs Tullum, Verodunum, haec tota Imperatoribus nostris dicto audiens est. Belgicae secundae oppida Rheni, Suesiones, siue Vessonum Augusta, Veromandui, Attrebates, Ambiani, Cathalauni, Turnacum, Cameracum vrbs Imperatoria, Morini, Bononia Flandrorum, pars Germanis paret, pars Francis Occidentalibus.
Sequanorum (quae quinta est prouincia Galliarum) vrbes sunt Vesontio, Auenticum, caput Heluetiorum Verona est, Basiliensium ciuitas, Vindonissa, Argentuaria (Colmaria est) Rauracorum Augusta, subdita Germanis: sunt quos Francos Orientales quondam vocarunt. Alpes Cottiae a rege Cotto dictae habent Segusionem oppidum clarum sepulchro Cotti, Centronum Tarantasiam. Viennensis prouincia amplectitur Viennam, Geneuam, Valentiam, Arclaten, Massiliam, regnum Arelatense olim dictum, nunc Delphinatus vocari solet. Carolus quartus, filius eius Sigismundus, Imperatores Romani, primogenito Regis Francorum dono dederunt. Tabulas legi Luteciae Parisiorum in Coenobio Diui Victoris, dum ibi adolescens studium Philosophiae sectabar, pars Caesaris adhuc clientes sunt.
Narbo, Martius, Tolosa, Nemausum, Agatha: Secundae, Aquae sextiae, Apta Iulia, forum Iulii Antipolis. Lugdunensis primae Prouinciarum Galliae decima continet Lugdunum, Heduos, Lingonas, Cabillonem.
Lugdunensis secundae sunt Rothomagus, Turoni, Constantia. Tertiae vero Senones Carnutum, Trecasses, Aureliani, Lutecia castellum quondam Parisiorum, nunc vrbium maxima, caputque Celtarum. Aquitania prima complectitur Burdegalam, patriam Ausonii Poetae, Santhonas, Pictonas, Petrogorios.
secunda Aquitania numerantur Auerni, Rutheni, Cadurci, nouem populorum prouincia, cuius et Hieronymus meminit. Eius vrbes Ausci, Elusates, Conuennae, et Consoranni, meminit et Marcellinus. Britannia prima, secundaque, nunc sunt Anglia, et Scotia. Gallias praeripuere Romano Imperio Franci, Burgundiones, Nordomani ex Germania profecti: Britannias Angli, Scoti, Saxonum, Sueuorumque soboles, ingentia ibi regna condiderunt, quae adhuc nominantur.
Illyrici decem erant prouinciae. Noricum Ripense, iuxta Danubium est: Ripensum enim Danubium a Romanis vocari, autor est Metellius Tigurinus in Lyricis. Inde et Riparii, Ripariolique dicti milites, qui Danubium limitem custodiebant, Austria est. Noricum mediterraneum primum, siue superius, Boii trans Oenum, et Tyrolii possident. Noricum Mediterraneum inferius, atque secundum, Stirios, Carionas vocamus. Valeria quarta prouincia Illyrici, quondam pars Pannoniac, inter Drauum, Danubiumque, Occidentem versus continetur, a Valeria filia Imperatoris Diocletiani ita cognominata, pars est Austriae, et Vngariae.
Pannonia inter amnes, Draum, Saum, Danubiumque, nunc est Vngaria, Carnique: in ea fuit Sirmium, vbi Bacontius flumen in Sauum fluit, et Almus mons, quem vitibus Aurelius Valerius Probus conseuit. Ipse enim primus Gallos, Hispanos, Illyricos, prouincialesque omnes Europae vineas colere, vinaque exprimere permisit, anno Christi ducentesimo, octogesimo secundo. Nominantur adhuc in Vngaria vina Sirmensia. Inde quadraginta quinque millia passuum Taurunum, Graeca Alba est: vbi Danubio miscetur Sauus.
Pannoniae iungitur prouincia, quae Maesia adpellatur. Incipit a confluente supradicto, ad Pontum vsque decurrit. Duas fecere Romani, superiorem, inferioremque: tenuerunt illam Triballi, nunc Seruii et Bulgares vocantur: hanc, Scythae minores, et inferiores, Valachi sunt, et Bulgares.
Dacia Ripensis, octaua prouincia, quam Romani cis Danubium amissa Dacia Danubiana, fecerunt. In Liburnia, Illyricum proprie dicta, Iadera Colonia est, Sclauoniam vocant.
Illyrici fuit Dalmatia, vrbes sunt Salona, Epidaurus, quae et Regusium. Praeter Noricum, et Pannonios, quos tamen continuis lacessit armis, caeteras prouincias nunc possidet Rex Turcarum. Terminus inter Christianos, et Turcas Sauus est fluuius. Noricum Boii, Pannonias Vgri tenent.
Thracia inter valentissimas Europac gentes, sex amplexa est prouincias. Hemimons est prima, ibi Mesigetae, et Scythae: deinde Ponti ora, cuius vrbes Mesembria, Apollonia, Sythonii. Inde Rodope tertia Thraciae prouincia, clara est Philippopoli, quae antea Peneropolis, et a situ Termontium dicta. Hadrianopolis praetorium est Regis Turcici.
Europa proprie dicta, et praetura Vrbana, Constantinopolim caput Turciae continet. Quinta est Propontidis ora, cuius vrbes sunt Selimbria, Perinthus, Heraclea, Bisalta. Chersonesus sexta inter prouincias Thraciae, et vltima habet vrbes Seston et Callipolim. Hae prouinciae omnes iam pridem explosa Philosophia Christiana, Turcis serviunt.
Thraciae coniungitur Graecia, quam in septem prouincias diuisere Romani. Quarum prima Macedonia erat, inclyta Alexandro Magno regum fortunatissimo terrarumque imperio. Eius pars Poeonia, vrbes Dyrrachium, Neapolis, Philippi, Amphipolis, Apollonia, Thessalica, Beroena, quibus omnibus D. Paulus religionis nostrae mysteria aperuit.
Thessalia cohaeret Magnesiae. In ea sunt Larissa Peneus flumen, Pharsalia, Tempe. Epyrus tertia, prouinciarum, nunc Romania est, continet Chaoniam, Pindum montem, Molossos, Actium, Nicopolim, Acarnaniam, Acheloum flumen. Huic coniuncta est Hellas, quae et proprie Graecia a Rom. dicta est. Haec habet Aetholos, Naupactum, Locros, Phocida, Delphos, Parnassum montem, Opunta, Castalium fontem, Dorida, Beotiam, Thebas, Helicona montem. Attica, in qua Athenae vrbs quondam nullius indiga praeconii amplius, tanta claritas superfluebat, ne nomen quidem nunc auditur.
Peloponesus quinta prouincia Graeciae, Pelasgia antea dicta, nunc Morea vocatur, peninsula est, angustiae vnde procedit Isthmos adpellata: ibi Corynthus et Cenchreae. Achaiae nomen prouinciae ab Isthmo incipit, in qua sunt Patrae Colonia, vbi Diuus Andreas pro pietate Christiana se deuouit, Messenia, Helis, Pisa, Lacones, Sparta, Amiclae, Argolica, Inachus fluuius, Argos, Mycenae, Epidaurus. Arcadia mediterranea Peloponesi tenet: Palantium ibi oppidum: vnde Palatium Romae nunc commune praetorii vocabulum vulgo vsurpatum. Euboea insula, nunc Nigropontus vulgo vocatur, in ea vrbs Calcis, haec sexta est Graeciae prouincia.
Creta insula, eadem et Candia, Graeciae (vnde claritas non solum literarum, sed religionis nostrae quoque effulsit) omnes prouincias possidet Turca, occisis Christianis in ditionem redegit, dum nos inanibus consultationibus tempus trahimus, et intestinis bellis maiestatem Reipublicae Christianae, Imperiique foede sugillamus.
Aphrica altera orbis terrarum parte possederunt Romani, in duo diuiserunt membra Aphricam proprie dictam, et Aegyptum. Deinde vtramque in suas prouincias. Aphrica Graecis est Lybia.
Aphricae sex fuerunt prouinciae. Prima proconsularis, in qua Carthago, Romani olim Imperii pertinax aemula, et Vtica morte Catonis clara. Prouincia secunda erat Bizantium, Lybiphenicia quoque dicta: regio eximiae fertilitatis. Oppida in ea sunt Leptis primum, Adruntum, Ruspa, quae et Ruspina. Hinc ab Occidente connectuntur prouincia Tripolitana praesidialis, in qua Leptis patria Septimii Seueri Imp. Rom. et Numidia Consularis: haec has habet vrbes: Cirtham, Siccam, Hypponem, Regium.
Mauritaniae duae erant, Siticensis, et Caesarea, eadem et Bochi, in hac numerantur Caesarea, castra Germanorum. Has prouincias interceperant Vandali, gens Germanica, post mortem Imperatoris Theodosii Magni. Restituit Iustinianus primus. Saraceni Imperatori Heraclio, eiusque nepotibus, et religioni Christianae abstulerunt, et adhuc possident.
Aegyptus, Cereris horreum Romani populi fuit: ex qua maxima habuere tributa Romani Caesares. Custodierunt eam legiones tres, vndecim cohortes, praeter auxilia. Distributa fuit in sex prouincias. Prima erat Alexandria, in qua Alexandri vrbs nomen retinet. Canopos, huic connexa est Augustana, in qua fuerunt Pelusium, Bubaste. Tanis, vbi Moses miracula fecit. Memphis, cui propinquum erat castellum Babylon nomine, nunc Alchairam vocant, praetorium regis Aegypti, vulgus Sultanum vocat. Thebais tertia Aegypti provincia, contermina Aethiopiae, complectitur Diospolim Magnam, quae et Thebae, centum portarum fama nobilis.
Aegypti, Romanis Lybia sicca, Graecis est Marmarica: in ea sunt Paretonium, Mareotis, Catabathmos oppidum, et vallis repente conuexa. Cyrenaica eadem et Pentapolitana, regio quinta fuit: continet Psyllos gentem, insignis maxime quinque vrbibus Beronice, Arsinoe, Ptolemaide, Apollonia, Cyrenae. Inde extima Romanorum prouincia in Aegypto Ammoniaca dicta: in ea fuerunt Alexandri statio, Ammon, Syene castrum, finis, vt ait Plinius, Ro. Imperii.
Aegyptum, victo Imperatore Heraclio, deletis Romanis, pietate Christi exsibilata, occuparunt Saraceni: quam ad nostram vsque aetatem tenuerunt. Ab hinc triennium Selimus Turcarum Rex Saracenis praelio victis, victor Memphim intrauit. Greges olim Monachorum, et Heremitarum examina aluit Aegyptus.
Europa, et Aphrica est) ab occidente totam possederunt Romani. Termini ab Oriente Tygris a Septentrione Pontus et Caucasus mons, Caucasiaeque portae: a meridie mare Rubrum fuit: vbi instituta classis a Romanis Imperatoribus erat, vti per eam Indiae fines vastarentur.
Asiam in quatuor membra, Asiam proprie dictam, quae et minor, Pontum, Syriam, Insulas. Vnaquaeque pars suas habuit prouincias.
Asiae minoris prouinciae fuerunt duodecim. Mysia minor, quae Eolis ante dicta: adiacet Helesponto, continet Lampsacum, Abydum, Parium. Hanc sequitur Phrigia minor, quae et Troias: in ea sunt vrbes Troas, eadem Alexandria, Colonia Romanorum, Assum, Ilium, quam Troiam vulgo nuncupant. Mysia maior, tertia minoris Asiae prouincia, continet oppida Adramytum, et Pergamum. Quarta prouincia est Lydia, quae et Maeonia olim, et Phrygia: in ea sunt Hierapolis, vbi Diuus Philippus cum filiabus honorifice sepultus, Thiatira, Sardi, Philadelphia. Huic subiecta est quinta Ionia, cuius sunt Smyrna. Colophon, Ephesus. Sexta huic cohaeret cognomine Caria, et Doris, vbi Miletus, Halicarnassus, Gnidus, Loadicia. Lyciae septimae Asiae minoris prouinciae sunt Patera, et Myrrha Galatiae octauae Pepinus, Ancyra, Claudiopolis. In Pisidiae nouae prouinciae verticibus quondam Solymi fuerunt: quorum Colonia Caesarea, eadem et Antiochia.
Pisidiae connectitur Isauria, quam Calicadnus amnis secat mediam, oppida Seleucia, Claudiopolis colonia. Decima Asiae minoris prouincia Pamphiliae nominatur, Mesopia ante dicta, in qua sunt Attilia, et Perge. Lycaoniae vndecimae sunt Iconium, ciuitatum quatuordecim, vrbs celeberrima, Listra, Derbe. Duodecima Asiae minoris prouincia est Cilicia, vrbes in ea Tharsus, patria Diui Pauli, Pompeiopolis, Philadelphia, Epiphania Augusta.
Bosphorana est, continet Chalcedona, Nicomediam. Deinde est Bithynia, cuius vrbes sunt, Nicea, Prusa, Iuliopolis, Bithynis, quae et Claudiopolis. Paphlagonia tertia est: oppida in ea sunt Pompeiopolis, Hieropolis, Germanopolis. Inde Pontus est Amasiae, qui et Galaticus: vrbes eius sunt Amasia, et Sebastopolis. Sequitur Pontus Polemoniacus, cuius sunt Caerasus, et Trapezus, Neocaesarea.
Cappadocia sexta prouincia subiicitur Ponto Polemoniaco, ante Leucosyri dicti, quorum sunt Thyana, Mazaca, eadem et Caesarea, Thermodoon flumen, hanc ab Oriente excipiunt Armeniae duae. In minori sunt Satala, Iuliopolis, Claudia, Melitina, Nicopolis. In Armenia maiori numerantur Albanopolis, vbi D. Bartholomaeus obiit, Artaxata, Tigranocerta, Sagalbina, quam Noas post inundationem terrarum condidit, amnis Araxes, Gordaei montes, vbi Noas nauim, qua seruatus est, reliquit. Colchica regio, Iberia, Albania tres prouinciae subduntur Ponto, et Caucaso monti, qui eas a Sarmatia Asiae disterminat.
Colchi insignes sunt Phasi amne, et vrbe Dioscoriade, quondam adeo clara, vt in eam trecentas nationes, quae dissimilibus linguis loquerentur, descendisse proditum sit: postea a Romanis centum et triginta interpretibus negocia ibi gesta sunt. In Hyberia sunt portae Caucasiae, quae in Sarmatiam tendunt: ingens opus naturae, montibus interruptis,
Caspias vocare solent, longissime inde distantes, vix vllopropter adpositos montes aditu ad Caspium mare. Caspiae portae in Media sunt, tendunt ad Parthos. Albaniae oppida sunt Cabalacha, et Albania.
Syria terrarum maxima, pluribus distincta nominibus, decem Romanorum prouincias complexa erat. Prima Palaestina communi vocabulo adpellata, comprehendit Idumaeam, Palaestinam proprie dictam, Iudaeam, Galilaeam, Samariam, Arabiam: cuius oppida Bostia, Gerasa, Philadelphia, Saracenos, Mare Rubrum, in quo classis Romana. Vrbes Palaestinae Azotus, Ascalo, Caesarea, ante turris Stratonis, Lydda, Assaron, Ioppe, antiquior inundatione terrarum. Hierosolyma quondam fuere clarissima vrbium Orientis.
Syria Damascena, quae et Decapolitana, continet Damascum, Scitopolim, Philadelphiam: Tetrarchias regnorum instar singulas.
Phoenicia tertia prouinciarum inclyta Tyro, et Sydone, Berito, Sareptaque oppidis, et monte Carmelo. Antiochia quarta pars est, Ciliciam contingit; clara est Antiochia, quae ante Epidaphne cognominata, Oronte amne diuiditur. Vbi primum Christianum nomen ortum est. Comagena, quae et Augustofratensis: Syria citra montem Taurum est, vbi Samosata, sedes quondam Comageni regni clarissima. In hanc vergit Sophena, Taurumque montem transit.
Adiabenen septimam prouinciam Tigris, et montes cingunt: eius capur est Antiochia, quae et Nisibis vocatur. Assyriorum ibi initium, quorum vrbs est Ctesiphon. Coelesyriae connumerantur Eaessa, Epiphania, Salamis, Constantia. Antiochia separatur a Cilicia Amano monte, Iturea, Traconitis, Palmyra, Paradysus, Seleucia. Mesopotamia inter Euphraten et Tigrim est: Vrbes sunt Charrae, Edissa: huic coniungitur Babylonia, Syriae vltima prouincia.
Insularum nominatissimae Cyclades, Rhodos, et Cypros. In Rhodo humatus est Christophorus Dux Boiorum, patruus nostrorum principatuum. In Cypro obiit mortem VVelpho primus, Dux Boiorum.
Asiae prouincias legati Christi, et potissimum Diuus Paulus dux et antesignanus religionis nostrae peragrauit, et Imperatori Seruatorique nostro subdidit. Vnde velut ex fonte ad nos veritas defluxit. Verum paulatim Romano Imperio armis, vique ablatae, explosa Philosophia Christiana, Turcis seruiunt. Nos crebris parricidiis (nam dicere bellis, mihi religio est) pro opibus, gloria, potentia, rebus fluxis, et fragilibus, sub religionis obtentu saeuius grassamur, et aeterna bona profligamus. Bona verba quaeso, olim dictum est: Omnis homo mendax: et vitia erunt, donec homines erunt. Qui vitia odit, homines odit. Ego ad Vindelicos redeo, vnde Imperii Romani contemplatio me abduxerat.
1. Vindelicorum gentes commemorantur.
2. Tunicates.
3. Leuni.
4. Consuenetae.
5. Belauni. Pyramis.
6. Brenni.
7. Lycati.
8. Vrbes, arces et monumenta a Romanis in Vindelico relicta.
9. Lycostoma et ibi repertus lapis.
10. Calatinum et Attilia.
11. Aureatum.
12. Vallum Romanorum antiquum et ora Germaniae.
13. De monumento proxime Ingolstadium.
14. Vicus Caesarea, ibique lapides reperti.
15. Epona seu Pinoburgum. Lapis.
16. Artobriga minor et maior, fossae, moenium et lapidis monumenta.
17. Lapis proxime Abusinum.
18. Abudiacum. Lapides.
19. Quartanorum vrbs, Reginoburgi denominatio. Lapides.
20. Vetera castra Romanorum. Gigantis ossa effossa.
21. Mocenia, Augusta, Acilia, Pisonium, pons marmoreus.
22. Baiodurum. Lapis,
23. Vrbes in via regia: Regium, Abusina, ibique extans turris, castra Romana et Vallatum.
24. Sumuntorium.
25. Vrbes iuxta Isaram: Inutrium, Cambodunum, Fruxinum, Tollusium, Augusta Vindelicorum, campus Perlacha.
26. Oppida Romanorum ad Oenum sita: Medullum, Carnodunum, Carnoburgum. Lapides.
27. Aurisium. Columnae pilaeque ibi existentes.
28. Abudiacum, Iseniscus, Parthanum et Ambra.
29. Norici oppida iuxta Danubium: Aredata, Laureacum, Claudouium, Cecium, Fauium.
30. Celeia, Petauio, Vtinum, Sabona, monumenta.
31. Iulium Cornicum, Iuuauia Poedicum, monumenta.
32. Aguntum. Gerboldus Dux Boiorum.
33. Teurina, Berunum. Pauimenta ibi et monumentum extat.
34. Tridentum. Monumenta.
VIndelicorum gentes Tunicates, Consuanetae, Belauni, Senones, Brenni, Geloni, Lycatii, a Ptolomaeo, Plinio, L. Floro, Flacco Horatio commemorantur: eas ordine paucis absoluam.
Tunicates Septentrionalem oram iuxta Danubium tenuerunt, vulgo Tunca vocari solet. Imperatoribus, et regibus nostris est Tonage, hoc est, Danubii terra, siue pagus. Apud Ptolomaeum corrupte legitur Runicates.
Leuni, quos Horatius Gelonos adpellas. In superiore Boiaria inter amnes Isaram, et Ilmum adhuc nominantur flumen, et Pagus Glan, et. Glaneck hoc est Geloni cornu.
Consuanetae, siue Consuanetes, quos a Floro Senones vocari inuenio: inter Isaram, Oenumque tribubus, et flumini nomen fecerunt (Esuindau et Senta) consuetudo ob commoditatem dicendi, vti fit, t, literam addit.
Belaunorum vrbs antiquissima, ita incolae referunt in ripa Ambronis, non longe ab eiusdem nominis lacu, adhuc extat. Ibi superior Boiaria fertilissima est. Inde haud procul in sylua disiecta visitur pyramis, ingenti mole saxorum constructa cum hac inscriptione:
M. ANTONIN. IMP. AVG.
Brennos Horatius, et Florus adpellant, quos Ptolomaeus, Breunos, quarta litera V vocalis est, quod inscitia librariorum factum esse apparet. Inter Oenum, et Isaram ad radices alpium, adhuc ostenditur arcis dirutae vestigium, et sylua, quibus Brennus Brennus, der Brenner.Noricorum nominatissimus, quem a Cassiodoro Breonum, ab Aristotele, Plinio, Ottone nostro Pyreneum vocari compertum est. Ambo vocabula idem valent, a comburendoque deducta sunt.
Lycatii ab Occidente claudunt Vindeliciam, accolae Lyci sunt, vernacula lingua a nobis, Lechrainer, quod ripam Lyci insedeant, dicti.
Vindelico exstructa, quae celebrati authores prodidere: et ego missus a principibus nostris ad haec commentanda, indagaui: quorum omnium vestigia, et vocabula, sono tamen nonnihil, licentia, consuetudine et vetustatis iurecorrupto, manent, et demonstrantur. Vbi numismata, aurea, argentea, aerea, varia supellex instrumenta domus, saxa, effodiuntur passim quotidie Romanis literis inscripta. Quamuis lapidum, atque huiusmodi monumentorum maxima pars partim confracta, et in calcem soluta, coactaque sit, partim obstructa, infossa, tectorioque oblita, et literis inuersis, intrinsecus ad humum, parietemue legi non possit: in quibusdam iniuria coeli imbriumque elisae sunt literae. Quae extant et legi possunt referam, atque primum ab hostiis Lyci, ad hostia Oeni Danubium sequar.
Lycostoma Lechsgemünd.Schoenofeld et Caesaream Kaisheim.Lyci, qui
Danubium erumpit. Vnde nomen loco, et patrio sermone, quemadmodum Graeco Lechesmond, hoc est Lyci os, vocari integre solet: corrupte, vulgi (vt fit) vsus effert Lechsgmund. Lapis hic repertus subscribitur.
D I M
IVL VST V
S V A XXVI
AMABILI
S MATER
F C
Neoburgum vrbem, ostenduntur, et visuntur duarum arcium vestigia, Calatinum, siue Galeodunum, et Atilia: illam Calatin, atque Caesarisburgium, hanc Altoburgium accola nunc adpellat. Vetusti lapides, qui ibi fuere, Neoburgium translati sunt.
D. M.
TIB. CASSIO CONSTANTINO
IVNIORI MISERRIMO QVI VIXIT
ANNOS III. M. IIII: D. XXII: FECIT
TIB. CL. CONSTANTINVS PATER
FILIO DVLCISSIMO, A QVO SIBI
FACIENDVM OPTAVERAT: ET
CASSIAE VERAE MATRI EIVS ET
CLAVDIO IANVARIO, VICTORI
ET MARCELLINO LIBERTIS FI-
DELISSIMIS
QVONDAM ET CAIO ET MODE-
STO
PERPETVAE SECVRITATI.
Aliud ibi monumentum.
P AEL T SATVRNINVS ATILIEN-
SIS
CIVIS VET. VIXIT A LXXV. SA-
TVRNINVS
KLENDS IAN.
Sunt adhuc ibi complures huiusmodi lapides, sed legere nemo potest: partim fracti, partim obstructi sunt literis introrsum versis.
Neoburgium deinde quinque circa millia passuum, in ripa Germaniae cubat Aureatum Aureatum Nassenfels.Aichstatensis, qui et se Aureatensem cognominare solet Pontificem, Nassofelissum, quod ibi palustris locus sit, vulgi sermone adpellatur. Ibi praeter numismata, calcaria, fictilia, Samia, et huiusmodi instrumenta, quae mihi Gabriel Pontifex Aichstatensis ostendit, tria monumenta reperta sunt, Aichstadiumque transuecta: ita mihi idem retulit Pontifex. Inscriptiones illorum subnotabo.
DEO MERCVRIO
CL ROMANVS
DVPL ALAE AVR
V S L L M.
I O M
DIS DEA
BVSQ
CONSTITV
TIANVS
IN HO
D D
MARTI
VICTORI LILI F
V S L M
Lyci hostiis, vnde caepimus, ripa Danubii clementioribus quidem collibus, crebris tamen, et syluosis adtollitur, Aureati paulatim subsidere, extendique incipit. Labitur inde Danubius maxime per plana, ad tricesimum ferme lapidem, et qua Germaniam contingit planicies, agrique iacent fertilissimi, feraces Zeae, quinque millia passuum in latitudine patent. Ad arcendos Germanos duxere a tergo Romani vallum, aggeremque superioris longitudinis: alta praeterea fossa munierunt, in quam immisere paludem, cuius supra mentionem iam fecimus: vestigia adhuc videmus. Quidam falso veterem Danubii alueum esse arbitrantur: accolae suo more corrupto sono Pfal, hoc est vallum adpellant, Romanorum esse aiunt. Extat enim nunc ibi mons cognomine Romanus. A tergo huius munimenti syluae aspectu horridae, Hercinei saltus particulae apparent versus Septentrionem, Alemanumque fluuium vergunt. Supra Neostadium finitur huiusmodi vallum, vbi rursus ora Germaniae, vastis iugis, informis saltibus, abruptis ripis, tristi aspectu, et cultu: vsque ad hostia Oeni insurgit, adeo vt nobis etiam qui in altera ripa Vindelicum incolimus, horrorem incutiat.
Ingolstadium in ripa Schutari, vestigia munimenti visuntur: ibi hic lapis ostenditur.
MERCVRIO
TEMPLVM
EX VOTO SVS
CEPTO
GVSTANVS
L L M.
Caesarea vicus, et regia contingit vallum superius, tanquam porta, abest ab Aureato quindecim, ab Angilostadio quinque millium passuum interuallo. Vulgus breuitati simul, et commoditati dicendi, vt solet, studens, Kesching nuncupat. In diplomate Diui Hainrici Imperatoris, quod mihi Reginoburgii in inferiori sacratarum foeminarum Coenobio demonstratum est, integre Keschring, hoc est Caesarea vocatur. Isthaec ibi existunt monumenta.
PII CAES. DIVI HADRIANI FIL.
DIVI TRAIANI NEPOTI DIVI
NERVAE PRONEPOTI AVREL.
HADRIANO ANTONIN. AVG.
PIO PP. PONTIF. M. TRIB. POT.
IIII. COS. III. AEL. FL. C.
Positum hoc monumentum est circa annum Christi centesimum, ac sexagesimum.
Aliud.
D M
M VARIVS
MONTANI
NVS
VA GEMI
NA
P. C.
Subsequens in ara est, elisis quibusdam literis.
D M
IVL GEN AN SENI
LIS
VETA L VIX
AN LX ILL VA
H.
Epona, et ipsa tanquam porta contingens valli extrema. In campis, aruoque prope Phering Photon, Phering.Danubianum, et Oetolingonas Otling.Celsus Die Keliz.Pinoburgium Ponburg, it. Lymburg.Epinaburgium scriptum: ibi reperi lapides Romanis literis inscriptos.
D. M.
LOCEANEOLO
MAXIMILLIO
MIRIOCIVICA
NAE AN XX
MARENIA CC.
VAL VALESIAE
VAL FLORVS CON
IVGI
V. F.
D: M.
PEMPTENA
DALMATA VIX
AN XXV.
CAMPES ET
EPONAE ALAI
SNT G HP CR QVI ET
ALE
cRRAEF VSLEM.
In praetorio Otolingonum.
IN HONOR. DD
EENV AV LEVSTAEF
CONLABSM COR
NEL ROGATV D R
AEF CoHIMLSQVER
CONI ME EREST.
Artobriga minor, quae et Cenum: maior, quae et Valentia, duobus millibus passuum distant, nomina seruant, Artzberg vernacula lingua in instrumentis Pontificum et Principum vocantur. Absunt ab Epona, itidem patria mea Abusina, quinque, supra Reginoburgium viginti millium passuum interuallo: vtraque Danubii ripam contingit. Illa iuxta pagum Enning, haec iuxta Coenobium VVeltenburgium. Extant fossa pars moenium, agger, loco edito, et natura munitissimo: extenduntur in Peninsulam, quam Alemanus, et Danubius efficiunt, latitudine duo fere millia pasuum patent, in longitudine quatuor, vsque ad ripam Alemani, qui non longe in Danubium euoluitur. Praeruptae ibi rupes, vtrinque
NVNC RET MINER SAC CENO COH III BRIT
ARAM T F L F E L X PRAEF EX VOTO POSVIT
L M DEDICAVIT KAL DEC GENTIANO ET
BASSO CONS.
His Coss. vti Cassiodorus prodit Imperator Septimius Seuerus mortuus est in Britannia, fuit is annus Christianae salutis ducentesimus, atque tertius decimus.
D M
IVL DVB AVS C R VT VI AN LXX INGENVA
IN GEN VI AN LXX IVLIANA VI AN III FILI
F C
I O M STATORI
FI. VET. VIE. AVVS
LEG. III ITA NREVER
SVSABEX PEDIEBVRICA
EX VOTO
POSVIT.
DEO MERCVRIO FORTVNAE
D SACRVM VIR MARCELLVS
DECIALI FILSA SING
COS PP K III. D S I
L MD LXKIVNLV.
D S M
CL MATERNIN MATRI
VIX AN LX HILARINE
SAMMOT CONIVG VIVAE.
DE PERPETVAE SECVRITA + IVL MVRSAE
CONI PIENT VIX AN XLII. RO AFRI + FEMINAE
REVERENTISSIMAE ET FILII FILIAE OBITIS
ET IVL NONNAE MATRI PIENT VIX AN LXXX
ET IVL VICTORINAE SOCR VIX AN LXI ET M
VIVIS AVRELIAE AVR MILITARI FIL ET AMICIS
QVORVM I M CI NESIA ET RIBISCA ET AES
SVNT ET POST H OBITVM EOROSSA RE CON
DI IVIE
OMHM EX EO L IIII + ALI VIVVS V FECIT.
Aliud ibidem.
D M
TE MEMORIE
MISERRIMOR M
VINDELI CIS
PR MOCENI AN
ET VICTORI
ET AVRE FIL
VINDEL SVRINVS
INFEL X PATER FC.
IOM ET
MEMORIAE DVLCISSI
MAE
AVRELIAE P AEL IVVIANVS
CONIVGI INCOMPARABILI.
D M
TOGIO ET IVNGATO
ET SEVERINO FILIS
EIVS TVLLIA MARI
TO
SSIMIS
I A N V F
ET CONI
RARISSIM
AE
PRC CL D IV
STVS CNNIVX.
SIG PRO SA
S VL L M
ALBINO ET AEMILL
COSS.
D M
ET PERPETVAE SEC
VR
IXIT
TITi
I
ET IVL VENVLANTA VIVI FE.
Pfeter vocant.
Montzing.Pisonium: agger, portae, moenia integra sunt, intus villae cubant, incolae Bischelburg adpellant: referunt ponte marmoreo ibi Danubii ripas coniunctas fuisse, fornicumque bases adhuc conspici, cum aqua plus solito breuior est. Quintanorum vrbs supra Vilsi hostia, ad octauum lapidem, in villas abiit, nomen pago fecit, Kyntzen et Kyntzge suo sermone incola vocat: insignis est sepulchro Diui Syluani, qui tempore Attilae vixit. Diuus quoque Seuerinus Noricus post mortem Attilae versatus est ibi. Visuntur vestigia putei Salinarii. Eugypius, et Antoninus mentionem faciunt.
Baiodurum, Bathauia est: vtrumque nomen manet. Tria ibi flumina (vnde cognomen Bathauiac inditum) confluunt: ab Occidente Danubius, Meridie Oenus, Septentrione Ilissus. Baiodurum, et Artobrigam Ptolomaeus quoque ponit sub Danubio vrbes. Baioduri lapis vetus existit, in quo insculptae sunt Romanae literae, quas hic notabo.
FAVSTINI
ANO VECTI
ILLYR VIL
IN GENVS
FIL ET FELIX
7 S C EX VII 7
EIVS B M PP
via, qua a Strubinga Augustam Rhaetiae pecora agi, butyri oleum, et huiusmodi deuehi solent, Regium pagum alluit Lauarus amnis, quindecim millia passuum a Reginoburgio Austrum versus, Bockingam vsus, Imperator Hainricus secundus Rogingam nuncupat. Quidam falso Reginoburgium esse arbitrati sunt. Inde Abusina, patria mea, Regia, et oppidum ad Apsum amnem sita, extat turris quadro sectoque lapide extructa, vt incolae ferunt, a Romanis. Visuntur in agro Abusino vestigia Castrorum, Italica vulgus adpellat. Haec quondam suis inclyta fuit praefectis, quos Comites vocant, me puero defecerunt. Hinc ad vigesimum lapidem Vallatum, pagus est, et sylua, ibi Hyberna fuisse Romanorum fama proditum est: fossam Romanam, et Pfal, hoc est vallum consuetudo nuncupat.
Sumuntorium, Hochouartum, hoc est, alta specula vocatur: vicus et coenobium faeminarum est: olim arx munitissima, vnde quam latissime quoque versum patuit prospectus: ipsa nobilitata quoque suis principibus fuit. Hinc oriunda est mater Diui Conradi Constantiensis Pontificis. supplicandi gratia adhuc frequens coit populus. Multa hic Diuorum ossa condita sunt.
Isaram haec fuere oppida: Inutrium, nunc Mittenuald nominant, vicus est non longe a fontibus Isarae. Lapidem inscriptum Romanis literis imperator Maximilianus Caesar Augustus Oenobrigam inde deuehi iussit. Cambodunum, Strabo l. 4.Tigurinum fuit, compluribus pagis hoc nomen manet. Ita Fruxinum, et Tollusium vetera retinent vocabula. Inter haec fuit Augusta Vindelicorum, iuxta traditionem Ptolomaei Ptol. lib. 2. cap 13.Monachium, proxime VVolfrazhusium vicum et arcem, claram olim potentissimis principibus, qui Dalmatia, Histria, Norico, Vindelicia, Francia, Burgundia potiti sunt. Condita fuit Augusta, vt reliqua subnectam, ad Pontes Scaphonios, Schoeffilar.Lusa, et Isara ex alpibus confluunt. Contigit viam, quae strata a Romanis ab Oeno ad Lycum adhuc monstratur, Boius Hochostrassam adpellat. Proximus est Verres lacus Vindelicorum maximus: et campus Perlacha, in quo Theod. Magnus legiones Romanas secundo praelio fudit. Pagi haud procul absunt, quibus nomen vetus manet, vbi et monumentum extare dicitur.
Oeni oram prosequar, Medullum prope Myldorff fuit, extant vestigia arcium nomina retinentium: Habuere suos praesides, qui instituere Mystis D. Aurelii Augustini duo collegia Garzum, et Augiam. Carnodunum supra VVasserburgium extitit: vbi nunc Aital Coenobium et Hochunum quondam vrbs fuit: quae olim et suis nobilitata erat principibus, VVasserburgium translata est. Cubat adhuc in ripa Oeni vicus et arx, Carnoburgium appellamus, quondam praefectis limitum inclyta, quos Marchionas vocant: duos ibi inueni lapides, qui has continent literas:
D M
CLOD. MARIANO
FRVMENTARIO
LEG. VII. GEM
LVCANIVS
LAVRENTIVS
FACEVNDNVM
CVR.
Non integrum est.
ET CASS PO
TENTINVS
IIVIR
CILONE II ET
LIBONE COS
XV KAL NO.
His Consulibus fuit Imperator Septimius Seuerus, et vti Cassiodorum, Hieronymum que legenti palam est, fuit is annus ab orbe seruato ducentesimus.
Carnoduno abest ad quintum lapidem Aurisium, nobis Roed, Coenobium, diuo Benedicto dedicatum: olim praetorium, insigne etiam peculiaribus praefestis atque Comitibus. Ingentis molis hic columnae, pilaeque e saxo integro excisae, quae templi cameram sustinent.
Hoc Aurisii monumentum reperi.
D M
ET PERPETVAE S
CORNELIO COH
V. LEG XX MILITI
PRETORIONEN
LIII VIXIT AN
CERVNT COR
NICEFORVS E
PRAEPES LIBERS
PATRONO BE
NE
POSVERVNT.
Abudiacum proxime Rosenhaim, et hostia Magnoualdae fluminis in villas abiit Happinga agricolae vocant, lapis hic ibi demonstratur.
D M
SEPTIMIAE
TYCHE QVAE
VIXIT ANNIS
XXXVI SEPTI
MIVS
NVS CONIV
GI
KARISSIMAE.
Est et alius ibi lapis, sed detritis literis legi, praeter haec, non potest.
IVL ET SEPTIM
AMANDVS EQR
ET BASSVS POSVIT.
Connumeratur in Itinerario Antonini Iseniscus Iser.Fruxinensi. Vti et Parthanum in alpibus Penninis. Ambro flumen, et pagus in superiore Boiaria, nomen vetus seruat. Haec est Vindelicia cum vrbibus, oppidis, vicis, arcibus et regiis, secundum descriptionem Romanorum.
Vindelicis extra alpes, intra vevo Rhetis iunguntur Norici, quorum oppida iuxta Danubium sunt Aredata, Laureacum, ibi Archymistes quondam, Bathauiam nunc translatus est, infra Lyncium vici sunt nostro aeuo Ardacar, et Larc vocamus. Claudonium, Plinius Claudiam nuncupat: dimetienti circulos, et segmenta, Peclara Pechlern.Reginoburgensis mumcipium esse videtur. Cecii, Patria Diui Floriani, ad radices montis eiusdem cognominis, in villas abiit, Ceisamuram incola vocat. Fauium ab Eugipio Norico, Eugenio secundo Pont. Max. nuncupatur. In codicibus Plinianis Flauium legitur, nunc Vienna est. Austriae: Noricorum vrbs maxima, clarissimaque.
Celeia, patria Diui Maxiliani, Archymistae Laureacensis, et Petauio, quemadmodum apud Plinium, Ptolomaeum, Diuum Ambrosium, et Marcellinum leguntur, nomina retinent, iuxta Oenum fuere pontes Oeni. Vtinum est Regia, et Mausoleum Regum Boiariae, celebre verusto Deiparae Virginis templo. Vbi contria
Oenus, Iseniscus Vindelicus, et Merena Noricus.
In angustiis alpium sunt Sabona, arx est, nomen seruat, imminet Clusio oppido. Pontifice insignis erat, qui nunc Brixiam incolit. Ibi via manufacta interruptis angusto transitu iugis, ita vt vix singula meent plaustra, longitudine decem ferme millia passuum, dextra, laeuaque impendent scopuli, patet vallis altissima, incessaque. In qua Eisack.
IMP CAES AVG MAXIMILIANO
P. F INVICTO
Quatuor quoque ibi saxa ostenduntur.
ISIDI
MYRIONYMAE
SACRVM
FESTINVS T IVLI
SVTVRNINI
SERARI POSVIT
FORTVNATVS
EIVSDEM SER T S
FACIVNDVM
CVRAVIT
D I M
ET
O
TINVS
CVNDO
OB MEMOR
PATRIS SVI
EX COLLEG
V S L M
ISIDI AVG
FESTINVS
T IVLI SATVR
NINI
RARI EX VOTO.
MATRI AVG
CONSERVATORI
CORPORIS SVI
MERCVRIARIS AVG
N VII EX IVSSV NVMI
NIS
MARMOREVM POSVIT.
Iulium Carnicum, sunt qui Villacum esse arbitrentur. Iuuauia nunc Salisburgium est, Poedicum Ptolomaeo (ita vetera diplomata ostendunt) pagus ibidem nomen seruat: Archiflamini, et Legato Romano perpetuo paret. Iuuauus flumen praeterfluit, Saltzam nominamus. Monumenta subscribo.
In Lambach Monasterio super flumen Ens.
P AEL FLAVI DEC ET II VIR ET FLA
MINIS
ET II VIR ET PONTIFICIS COLONIA AV
RELIA
III AVG ET AELIAE P FILIAE FLAVIANAE
FILIAE EIVSDEM ET AEL MAVSVET
PATRIS EIVS ET ORGETIAE SISAE MA
TRIS
TIAE
HEREDIS FIERI INSTITVIT.
L COTINIVS
L F MARTIALIS
DEC IVVAVE II. I. D
SIB ET PECCIAE LAT
INAE
SERENVS CLA
PRAESENTINAE
CONIV OPTIMAE
FRONTO COS
SONIS FIL AN
NORVM
BONONA AGISI FIL
OBIT AN LXXXV.
IVLIAE PROCILIAE
XLVIII L COCCEIVS CVPITVS
MARITVS IVLIVNIAA
ET COCCEI PROCVLVS FLO
RENTINA
FECERVNT.
MERCVRIO AEDEM
FECIT ET
SIGNVM
POSVIT
T TOGIONIVS
CVPITVS
C TOGI SVMMVS
FIL REFECIT.
IVL HILARAE
CON
T CORNELIVS
MARCELLINVS
T PATERNIA
FLORINA CON
VIV SIB FEC.
RENNIVS FIRMVS
SAMIANTA VIVENI
VRSO FILIO OBIT
ANNORVM XXX
VIVI FECERVNT.
HERCVL
AVG N
PVDENTIVS
MAXIMINVS
VET EX DEC
ALAE TAMI
V S L M.
IMP CAES NL
SEPTIMI SAVERI
PII PERTINACIS
AVG ARAB
ADIAB PARTHICI
MAX. ET IMP. CAES
M AVREL. ANTONINI
AVG
IVVAVIA DD.
SEPTIMIVS SEVERVS
PIVS PERTINAX
ARAB PARTHICVS
MAX ET M
AVREL ANTONINVS
AVGG LE
GIONE
SVMPT MIL
CAESARI G AVGG
PR. PR.
CI ARABICAE
STA
B POLLIENO.
AEMILIANO.
Aguntum, siue Agontum, Plinius, Ptolomaeus, Antoninus, Paulus Longobardus, Fortunatus commemorant. Ibi Gariovalda Gerboldus.Venedis et Sclauis pugnauit: vestigia extare circa Iuuauim aiunt: ego nec adfirmo, nec refello. Quatuor quidem illic reperti sunt lapipes, ad Seumque Seum Monasterium, Sein.
N. TREBONIO FIRMO ET VAL IANTVMARAE
C TREBONIVS FAVSTVS II VIRVM ET PRAEF
ID CIVITATIS AGVONT PAREN OPTIM ET SBI
ET TREBONIAE MAXIMIAE EXORATAE
CONIVGI FECIT.
I O M D D
C RESTIMVS
RESTITVTIANVS
GIEGEI IVLIA
HONORATA
CONIVX EIVS
V S L L M.
FVSCIA PRO
CVLI
CVNDA
ANN XXX H S E
HEREDES PVDENTI MATRI
FECERVNT.
BEDAIO AVG
ET ALOVNIS
SACR
C CATIVS
SECVNDI A
N VS IIVIR
IMP ANTONIN
II
His consulibus occisus est Macrinus, qui Imperium occuparat, sicut est apud Cassiodorum, fuit annus a nato Christo Domino, et Deo nostro ducentesimus, et vicesimus. Ita Eusebius et D. Hieronymus adnotarunt in Chronicis.
Caruancae montis, ad Chiminum lacum Noricorum maximum, Teurina, et Berunum, siue (quod idem esse quidam opinantur,) Virunum, quondam celebres fuere vrbes: quarum et Plinius, et Ptolomaeus mentionem faciunt: nunc sunt pagi, villaeque morientium reliquiae, quibus nomina manent. Sub dio visuntur, pauimenta constrata ex tessellis marmoreis, varii coloris, varias rerum facies simulantia. Multiplex ibi effoditur supellex, praeter Romana numismata. Hoc monumentum ibi extat.
L TERENTIO VERO IIVIRO TEVRN PRAEF
IVRID OBIT AN LX ET SEPPIAE C F PRESENTIAE
L TEREN VERINVS ET C TERENTIVS PRESEN-
TINVS
Tridentum a Strabone Rhetis, a Ptolomaeo Venetiae attribuitur, nunc Noricorum est, auctae Germaniae terminus. Theodericus Rex Gotorum moenibus cinxit contra Boios. In tertiumlibrum plura consulto differo. Oppida Noricorum Vianam, Aemoniam, Soluense, quae Plinius: et Gamanodurum, Gebodunum, Badacum, Vacorium, Pedicum, Idunum, Sianticum, quae Ptolomaeus recenset, praetereo: ad alios, qui diligentius indagent, relego. Animus est ea duntaxat studiosius persequi, quae ad Vindeliciam, genitale solum, spectent. Romana monumenta, quae in Boiaria Noricorum Brunduni subscribam.Braunau. Burckhusii, Styracii,
Burckhusii.
L BELLICO L F QVARTIONI DECVRIONI
IVVAVENSIVM IIVIRO IVRISDICVNDI VIXIT
AN LVIII SAPLIAE BELATVMARAE CONIVGI
AN LXII BELLICIVS SECCIO ET BELLICIVS
ACHILLES CVM CONIVGIBVS EX TESTAMEN-
TO
Aliud in agro Burckhusiano.
LOL. POCCA VF SIBI ET
VIATORI
CONIVGI
OBIT AN L.
ET ANNONI FIL
OBIT AN XXX
POSTERIS O SVIS
V F.
Brundini in ripa Oeni.
VICTORIAE AVG RESTITVT
PERPETVS ET ATTINIANA MATRONA
PRO SE ET RESTITVTIS RESTITVTO ET
FLORINO FILIS V S L L M.
Styracii in alpibus Noricis.
POSTHVMIA
VICTORIA
SIBI ET
TI CLAVDIO RAE
TICIANO
RO
In ripa Iuuani prope Lauffen Apud Lupbos, Lauffen.
SEX IVL APTVS
VETERAN EX PR
OB AN L
MAXIMILLA MARITO
OPTIMO ET SIBI
V F.
In ripa Iuuani lapis II.
MARCIVS ATT
IVS
VS
AN Quidam legunt L.
CIVS
F MAERMCVB
III.
CL SENECA
OB AN LXV
SENECIO TER
HONORATAE SER
MATRI ET FRATRI
ET SIBI ET SVIS
V. F.
1. Augustus quamdiu imperauerit. Fuit is artium sciens et fautor.
2. Eius loquendi genus, cacozelias et orthographiae neglectio.
3. Cura in transcribendis epistolis et legendis autoribus.
4. Ordinatio eius circa Calendarium. Geographica orbis descriptio.
5. Dicta memorabilia.
6. Felicitas.
7. Mars.
8. Prodigia de Christo et eius natiuitas.
9. Aetates mundi sex.
10. Virgilius et Sybillae de vltima aetate.
11. Annus natiuitatis Christi.
12. 13. 14. 15. Conciliatio Euangelistarum circa genealogiam Christi. Nomen Christi est appellatiuum, idemque quod Hebraeis Messias.
17. Proprium Saluatoris nomen IESVS.
18. Numismata.
Augustus (inde enim diuerti) annos LVII. M. VI. potestatis expleuit, cum M. Antonio duodecim anni, solus quatuor et quadraginta Rempublicam administrauit. Princeps belli, pacisque artibus iuxta clarissimus, versu, prosa, Graece, Latine valuit. Ingenia seculi sui omnibus modis fouit, recitantes benigne, patienterque audiuit Plurimum dilexit Horatium, Vergiliumque Poetas.
Iulio ordinatum, sed postea negligentia Pontificum conturbatum, ad pristinam rationem redegit. Fastos correxit, et motu Lunae tum sua opera invento, adnotauit. Orbem terrarum diligentissime descripsit, Vrbi spectandum proposuit, porticum quae huiusmodi rem complecteretur, perfecit. Dionysium orbis terrarum situs authorem, tum recentissimum ad commentanda omnia in orientem, vnde oriundus erat, praemisit, ituro in Armeniam ad Parthicas Arabicasque res maiore filio.
Satis celere fieri, quicquid fiat bene. Aureoque hamo eum piscari, quibella temere susciperet, vbi maior damni, quam emolumenti spes esset. Domini appellationem, vt maledictum, et opprobrium semper exhorruit. Cuius modestiam vtinam Deus faxit, vt Christiani sequamur, edicto dominumque se posthac appellari vetuit, ne a liberis quidem, aut nepotibus suis, vel serio, vel ioco passus est: atque huiusmodi blanditias etiam inter ipsos prohibuit. Non temere vrbe, oppidoue vllo egressus, aut quopiam ingressus, nisi vespere, aut noctu, ne quem officii causa
felicior Augusto, melior Traiano. Omnes sibi illatas graues ignominias, cladesque duas omnino, nec alibi, quam in Germania accepit, Lollianam et Varianam: sed Lollianam maioris infamiae, quam detrimenti: Varianam pene exitiabilem, quae foeda maiestatis eius (ait Plinius) sugillatio fuit.
Pompeio, et Apuleio Coss.
Augusto crebro, et passim plus solito, pleraque ostenta, prodigiaque in coelo, et in terra visa sunt. Consulti Altrologi, Vates, sacrificuli, ipsa etiam deorum oracula responderunt, principem, Dominumque terrarum naturam parturire. Romani id ad Augustum referebant, prudentiores de Christo viuentium Rege, et Domino mundi interpretabantur: qui altero, et quadragesimo Imperii Augusti anno natus est, octauo Kalendas Ianuarias: quo die tum (vti Plinius ait) bruma erat, literatores hyemale solstitium vocant. Ea potissimum tempestate posthac omnia oracula conticuisse, atque defecisse, cultores etiam Deorum teftes sunt, Strabo, Plutarchus, et alii plerique omnes. Christi Seruatoris gentis humanae auos, proauosque, et totius generis seriem, pro necessitate sacrarum literarum, vti tempus postulat, subnectam.
Abrami conditoris Iudaeorum natalem numerantur anni ducenti nnaginta duo, qui sunt secunda aetas. Inde ad regnum Dauidis tertium est seculum, continet annos noningentos, vnum et quadraginta. Quarta aetas a Dauide ad exilium, dum a cultoribus summi Dei Babylonem migratum est, complectitur annos tres et septuaginta supra quadringentos. Ab exilio Babylonico ad natum Christum anni sunt sexcenti, quatuor minus, quae est aetas quinta: Christi sexta, et vltima est: cuius dies, et annos scit nemo. Eandem Philosophi quidam, Sybillae, et Poetae praedixerunt futuram, qua de coelo rediret, depulsa olim terris iustitia.
Virgilius Maro (authorem habeo Diuum Aurelium Augustinum) Poetarum nobilissimus ex sententia Sybillae ita cecinit:
Herodis primi, quo natus est Christus, secundum Philonem sunt ter mille, noningenti, quinquaginta octo. Et quantum est a primordio mundi ad Abramum, tantundem pene ab eo ad Christum, ademptis duobus et sexaginta annis: quibus populus Dei, quasi vita defunctus, capite diminuto seruiuit Regi Babylonio.
Dauida clara, manifestaque est, posthunc nonnihil scrupulorum atque nodi habere videtur, sed illustribus fretus scriptoribus omnia eximam, dissoluamque. Imperator Iulianus Caesar Augustus, et Porphyrius Phoenix philosophus, rabidi aduersus Christum canes, calumniantur Euangelistas nostros, quasi duos genitores vni tribuant filio: cum tamen Matthaeus proauos contexat ipsius Ioseph, partim legales a Salomone ad Ioram, cuius filius Ozias, non quidem gradu sanguinis, sed lege et successione fuerit: inde naturales subtexat. Lucas vero describit genus Deiparae Virginis, cuius maritus Iosephus, ipsius Heli (qui et Ioakym vulgo est pater Mariae) filius erat, non quidem natura, sed, vt ait D. Hieronymus, lege matrimonii. Lege sancitum erat apud Hebraeos, quae iubebat defuncto fratri absque liberis, posteros instauraret viuentem: et ita natus duos habebat parentes, vnum natura, alterum lege, et successione, in cuius
Dauida enim complures habuisse filios, inter eosque regno certamen esse ortum, ipso adhuc viuente, constat: donec Dauid lege cauit, et edicto declarauit, Salomonem nimirum natu fore regem, atque eius nepotes: tum proximum illi aetate fratrem Germanum, Nathan nomine, eiusque posteritatem regiae domus praefectos perpetuo esse iussit. Ex quibus et regia progenies, si Salomonis deficeret, instauraretur. Quamobrem Ahiasarim, et Mathatim, Hebraeo sermone hi dicti sunt fratres principis, et donati successione regia. Ipsi enim tanquam regiae sobolis restitutores cum filiis regum educabantur, eratque praefecti praetorio, palatiique et Aulae rectores: tribum possidebant Beniamin: quemadmodum proles Salomonis tribum Iudae.
Salomonis in Ochozia Rege. Qui cum vnum regnasset annum occisus est, nec liberos reliquit. Mater eius Athalia, videns filium suum interfectum esse absque liberis, conata est delere omnem prolem Regiam. Interfecti itaque sunt omnes posteri Nathan, quorum ius erat recuperare et restituere regiam stirpem, quae in Salomonis sobole defecerat. Attamen diuinae Maiest. nutu, et opera sororis Ochoziae vxoris Pont. vnus infans a Nathan octaua soboles, seruatus, subtractusque periculo in templo clanculum educatus est. Is septimo deinde anno, interfecta Athalia, Rex a populo creatur, appellaturque Ioas Symeon, primus Rex de progenie Nathan, cum iam Salomonis genus intercidisset. Fuere posthac omnes Reges binomines, aliqui et trinomines. Vt autem omnia facilius intelligantur, rudiuscule, pinguique Minerua rem subiiciam oculis, stemmaque proponam.
Paralipomenon lib. 1. cap. 3.
Dauid. BATHSEBA.
Babylone natus est, vulgo Salathiel dicitur, genuit et ipse Babyloniae Barachiam, cognomento Zorobabel.
Neemiae 3.
DVCES Iudaeorum progenies Christi.
BARACHIAS Zorobabel Dux.
Iudaei Reges suos adpellant. Erat Iudaeis ante praeceptum, vt sacrum conficerent unguentum, quo perungi possent hi, qui vocabantur ad sacerdotium, vel ad regnum. Et sicut Romanis indumentum purpurae erat insigne (vt nunc Aquila est) Regiae dignitatis, sic illis vnctio sacri vnguenti nomen ac potestatem regiam conferebat. Maschach Hebraeis vnxit est, et inde Messias. Graeci etiam veteres
regis, tanquam natura immortalem, vnum, solum, verum Regem, regiaeque potestatis mancipem adpellare solemus. Caeteri Reges vmbratici sunt, voluntate et arbitrio vulgi et creantur, et abdicantur, nascuntur, et intereunt vt caeteri mortalium.
DIVVS AVG.
S C
Altera ex parte nota est.
Aquila volans ex suggesto.
CAESARI AVGVSTO
S. P. Q. R
Altera parte subscriptam currui triumphali.
AVG. P M COS. III
AVGVR TRIPOT
Aliud.
NERO CLAVD CAESAR
AVG GER P M TR P IMP P P
DECVRSIO
S C
Aliud
NERO CLAVD CAESAR
AVG GER P M TR P IMP P P
GENIO AVGVSTI
S C
1. Quo anno Christi Tiberius cum filiis ceperit imperae.
2. Germani, qui Custodes Imperatori aderant cum Druso contra Romanas Legiones in Illyricum mittuntur. Frisii.
3. Germanicus ab Augusto ad vindicandam cladem Varianam missus, Chattos et Cheruscos fundit.
4. Cum Arminio tamen varia fortuna pugnat.
5. Germanorum nonnulli a partibus Romanorum stant.
6. Arminius cum bello vinci non poterat metu, ne reliquos Germanos irritaret, totam Germaniam relinquit, omnesque copias exinde reuocat.
7. Germanicus quod signa quaedam a Varo amissa, recuperasset, triumphat.
8. Segestus quamuis filia Thosuelda et nepos Thumelicus in triumpho ducerentur, in pompa simul procedit.
9. Armenius liberator, Marobodus proditor et desertor patriae nuncupatur.
10. Merobodus a Cheruscis et suis regno pulsus Rauenuae moritur.
11. Catoualda, Merobodi successor regno deturbatus ad Romanos confugit.
12. His qui cum Merobodo et Catoualda ad Romanos transierant, nouae sedes cum Rege Vannio dantur. Regnum Vannianum.
13. Druidae a Tiberio Gallia pulsi vltra Rhenum migrant, ibique philosophiam suam profitentur. Terriculamenta nocturna et calcei Druidarum.
14. Tiberius ambobus filiis veneno interemptis, tanquam sinex et orbus, a Gemanis flocci penditur, qui Romanum imperium vastant.
15. Tiberii mors, Flauius Fabianus, primus Vindelici Praeses.
16. Artificium vitrum flexibile reddendi Tiberius suppressisse magis dicitur, quam vere creditur.
17. Tiberius liberales artes et affectatum dicendigenus amat. Scripsit de cometis.
18. Eius dicterium aduersus conuitia et famosos libellos in se edita.
19. Eiusdem rescriptum Praesidibus datum qui de nouis tributis imponendis consilia suggerebant.
20. Sub eius regimine Christus tempore aequinoctii vernalis, crucifixus est.
21. Pontius Pilatus pro conscientia Christianus, Caesari miracula et vitam Christi significat.
22. Caesar a Senatu frustra praetendit, vt Christus in Romano unperio pro Deo habeatur, cui iam votum suum dederat. Persecutio Christianorum.
23. Caesar in sententia perinanet, mortemque accusatoribus Christianorum minitatur.
24. Persecutio Christianorum Hierosolymis exorta.
25. Discipuli Christi mundum peragrantes, Christianam religionem propagant, idololatriamque infestant.
26. Crescens in Gallia et Germania, Titus in Dalmatia, Thomas in Germania et Scythia Euangelium praedicant.
27. Sacerdotes in singulis oppidis electi, quibus post Patriarcha Aquileiensis et Archiepiscopus Laureacensis praefectus.
28. D. Marcus Laureaci docuit.
29. Archi-Episcopatus. Laureacensis Bathaviam, post Salisburgum translatus.
30. Quot Episcopos, quas regiones et vrbes sub Dioecesi habuerit.
31. Tria numismata Tiberii.
Malouendus fidus Romanis, et Flauius Arminii frater Romanus erat miles. Segestes praeterea, cuius filiam Arminius rapuerat, initio a genero dissentiens, ad Romanos transfugerat. Sueui insuper cum Rege Marobodo, Romanis faederati erant.
Arminius tamen bello non victus, praeliis ambiguus, bellum continuauit, donec Imperator Tiberius Caesar Augustus, praesidia, exercitus, copias Romanas omnes, citra Rhenum in Galliam Belgicam deduci iussit: ne hostes conciret, neue caeteri Germani, qui hactenus quieti fuerant, et faedus seruarant, irritarentur, et iunctis viribus Romanum inuaderent Imperium.
Germanicus post sextum cladis annum, anno Seruatoris nostri vndeuigesimo, Imperii vero Tiberii quarto, septimo Kalendas Iunias triumphauit, Aquilas tamen duas, aliquaque signa (sicut narrat Florus) sua adhuc aetate Germani detinebant, id fuit sub Traiano.
Segestus cum cognati sui triumpharentur, adfuit, honorifice habitus, incedebat in pompa.
Germaniae, pulsisque Romanis, Armenii fauor apud omnes gliscit: passim vt adsertor Germaniae, more
Marobodi Regis nomen inuisum, ipse proditor, et desertor patriae nuncupatur, vt qui fugax in latebris Hercyniae latitauerit.
Cherusci, et socii eorum, vetus Armenii miles, bellum sumunt, sed e regno Marobodi quoque, Senones, ac Longobardi Sueui genere deficiunt. Pulsus Marobodus secedit, inuocatque Romanos: transgressus Danubium, qua Noricam prouinciam praeterfluit, Rauennae duodeuiginti annos consenuit.
Catoualda quoque, qui Marobodo pulso, eius regnum occuparat, viribus Hermundorum, a Viuilo Germania deturbatur. Ipse ad Romana itidem confugit arma. Ductus est Forum Iulii, Narbonensis prouinciae.
Morauiae Austriacorum, Vgrorumque intra Marum, et Cusum flumina collocantur, dato Rege Vannio gentis Quadorum: Huius regni Vanniani meminit et Plinius.
Druidas quoque Gallorum Philosophos, et vates Imperator Tiberius exegit omni Gallia, succisa eorum sylua, ipsu in Germaniam trans Rhenum demigrarunt. In syluis, et sub quercubus de natura rerum, et Deorum Philosophati sunt. Terriculamenti nocturni genus, calciamentum Philosophicum, figura Mathematica, apud nos adhuc ab his nomina seruant.
Tiberium, Germani floccifaciunt, ruptis limitibus Imperii, Rheno atque Danubio, Gallias, Pannonias, Moesias ferro flamma, praeda deuastant. Vicos diripiunt, incendunt, pecora, captiuos abigunt, impune vltro citroque commeant: magno dedecore (teste Suetonio) Imperii, nec minori discrimine.
Tiberius octauo et septuagesimo aetatis anno: tertio et vicesimo Imperii, septimo decimo Kalendas Aprilis, Cneo Acerronio Proculo, Cuio Portio Nigro Coss. Rector Vindelicorum tempore Tiberii et Caii Caesaris fuit Fabianus, ita Annales patrii produnt.
Tiberio excogitatum vitri temperamentum, vt flexibile esset, et totam officinam artificis eius abolitam, ne aeris, argenti, auri metallis precia detraherentur: eaque fama diu crebrior, quam certior fuit.
Tiberius studiosissime artes liberales vtriusque generis coluit, sed adfectatione, et morositate nimia stylum obscurabat: vt aliquanto ex tempore, quamcura, haberetur praestantior. Carmen Lyricum compofuit: fecit et Graeca Poemata. De Cometis praeclaro carmine perscripsit.
boni pastoris esse tondere pecus, non deglubere.
Dominus mundi, Deusque nbster Cruci adfixus est a Iudaeis, duobus Geminis Coss. octauo Kalendas Aprilis: quo tum die Vernum erat aequinoctium.
Pontius Pilatus, et ipse iam pro conscientua sua (inquit Florens) Christianus, legatus Iudaeae, atque Hierosolymorum, omnem vitam, miraculaque Christi Tiberio Caesari per literas aperit: violentia suffragiorum a Iudaeis sibi extortum, vt in Crucem eundem dederit, eadem annunciat epistola.
Caesar rem ad Senatum cum praerogatiua suffragii sui, vt Christus pro Deo reciperetur. Senatus respuit, quod ad se Pilatus non scripserat. Legum enim vetus erat decretum, ne quis Deus ab Imperatore consecraretur, nisi a Senatu probaretur. Senatus itaque consulto vrbe eliminantur Christiani.
Caesar in sententia permansit, comminatus mortem edicto accusatoribus Christianorum.
Christi Comites, Legatique iussu praeceptoris, et magistri sui post reditum eius in coelum, veritatem (quae mordax est, et odium parere solet) Iudaeis Hierosolymis primum adnunciarent, ira simul et inuidia flagrantes Iudaei non solum coelestem Philosophiam ipsis, tamen longo ante tempore per sacros Vates ab immortali Deo promissam non receperunt, sed et Doctores variis calamitatibus adfectos neci dediderunt. Iacobum fratrem Ioannis securi
Stephanum lapidibus obrutum interimunt. Vulgus Christum professum praediis, agro, peculio, pecunia spoliant: bonis eorum publicatis. Diuus Petrus in vincula coniectus, diuinitus liberatus euasit crudelitatem Iudaeorum.
Christi per prouincias dispersi, fundamenta Ecclesiae vbique posuerunt, multa per orbem terrarum, variaque a Iudaeorum genere perpessi sunt: quemadmodum in sacra continetur historia. Diuus Paulus Tharsensis, saeuissimus antea hostis, de coelo tactus deuictus est, et ab imperatore nostro militiae nostrae armamentarius coelesti oraculo designatus, constitutus est. Qui vt ipse fatetur, ab Hierosolymorum vrbe exorsus, per circumiectas quoquo versum regiones longe lateque vsque ad Illyricum et Danubium amnem, cultoribus deorum primus arma militiae Christianae intulit. Et labefactatis deorum viribus, ducis nostri immortale signum vbique fixit.
Lucius Cyrenensis in Vindelicia, et Rhaetiis, provinciisque Histro conterminis, Christianae pietatis sementem fecit, quae paulatim radices egit, ac succreuit occulto velut arbor aeuo Crescens in Galatiam, hoc est Gallias, Germaniasque: Titus in Dalmatiam, ita D. Paulus narrat, profectus est. Thomam Germanis, et Scythis praedicasse testis est Sophronius.
Aquileiae Patriarches, Laureaci Archimystes, creatus est.
Diuorum et Pontificum Laureacensium scriptum lego, Diuum Marcum, quem D. Paulus Collegam suum vocat, eiusque mentionem et in Epistola ad Timotheum, et Philemonem scripta facit, in Norico Laureaci Philosophiae nostrae mysteria interpretatum fuisse.
Laureacensi (qui ab Vtilone Duce Boiorum Bathauiam, inde a Carolo Magno Salisburgium translatus est) Pannoniam superiorem, et inferiorem: Noricum, et Vindeliciam, eidem olim addictas fuisse, vetera Romanorum Pontificum diplomata, quae extant, testantur, vrbium haec fuere nomina, quae etiam apud celebratos authores reperiuntur, complurium nomina manent, quarundam vestigia mihi quidem incerta suntPannonia (nunc Vngaria) interiore Siscia, Bolentium, Vetuaria, nisi Vesoprinum sit, instauratum ab Gisala Regina, ex Boiaria oriunda. Teutoburgium, iam quinque Ecclesias vocant. Nitraua nomen retinet vetus: ita et Iulii mons, quod et Auguturium, in Germaniae ripa, et Morauia. Arrabo, siue Gaurinum adhuc nominatur in Pannonia. In Noricorum regno, in Stiria Petanio atque Petauio, et Celeia extant: Pictauiensis, et Austuris reliquiae ostenduntur: apud Charionas Tiburniae, Solii, et Liburniae vestigia superesse, periti regionis adfirmant. Iuuauia nunc Salisburgium, Sabona, Brixina, atque Clusium est in alpibus Noricis, Austriae sunt Fauonium, nunc Vienna, et Valentia, VVelss.Vindelicorum et Boiariae. fuisse reperio Bathauiam, Aureatum in vicum abiit, Augusta Vindelicorum interiit, reliquiae tamen monstrantur. Plures ab aliis adduntur, ego aliis investigandas relinquo.
CAESARES AVGVSTI F COS. DESIG.
NERO CLAVDIVS CAESAR AVG GER P M TRP IMP S C ROMA
1. Caligulae cognomen et ingenium.
2. Caligula contra Germanos bellum instruit.
3. Vt eos terreat sinum maris inter thermas Baias et vrbem Puteolos latitudine pene vnius milliaris existentem ponte iunxit.
4. Innumeris et acerbissime delectis copiis Rhenum tendit, sed sine re vlla gesta.
5. Germani in Gallias prorumpunt. Galliam titubantem Galba coercet, ipsique ob id facta remuneratio.
6. Germani metum simulantes in syluas se recipiunt Romanis insidias struentes.
7. Caligula trans Rhenum per angustias curru iter faciens ridiculo metu perculsus per manus et captia hominum fugam capessat.
8. Romae fucatum triumphum agit.
9. Germani Romanas legiones fundunt. Caligula vlteriorem fugam trans mare instituit, eiusque solatium. Pacem a Germanis emit.
10. Galigulae mors.
11. Germani custodes corporis Caesarem defensuri multos interimunt.
12. Caligulae eloquentia et sententia de Seneca.
13. Euangelium Matthaei. Pontius Pilatus .
14. Senatus Romani de abolenda Caesarum potestate statuque Reip. mutando consultatio.
15. Claudius Caligulae Patruus latitans a Germano milite protrahitur inque castra defertur.
16. Senatus conatur Claudio quaedam persuadere. Claudius ad culmen impetrii euehitur.
Ausonius:
Fax fuit generis humani. De eo dictum est, nec seruum meliorem vllum, nec detenorem dominum fuisse.
Germanos, qui sub Tiberio, vt diximus, Maesias, Gallias, Pannonias, caeterasque prouincias Romanas
Baiarum, et Puteolanas moles trium millium et sexcentorum fere passuum interuallo, ponte iunxit: contractis vndique onerariis nauibus, et ordine duplici ad anchoras locatis, superiecto aggere terreno ac directo in Appiae viae formam, aemulatione Xerxis, qui non sine admiratione Hellespontum aliquanto angustiorem contabulauerit.
Rhenum profectus, nihil penitus gessit: ingentes eius minae in ludibrium versae, frustra omnis conatus fuit.
Germani Gallias vsque proruperant, Galliae quoque defecissent, nisi Sergius Galba, qui post imperauit, coercuisset. Quamobrem ipse ornamenta triumphalia accepit, et sacerdotium triplex, inter Quindecim viros, sodales Titios, item Augustales cooptatus.
Germani Caligulae imperitiam insaniamque hominis ridentes, metu simulato in tutis locis in insidiis delitescebant, vt hostem in intima, et ignota perinde iniqua pertraherent loca.
Caligula trans Rhenum inter angustias, densumque agmen iter faceret, dicente quodam, non mediocrem consternationem, sicunde hostis appareret.
turpique fuga Romam rediit.
Gallorum procerissimum quemque legit, ac seposuit ad pompam: cogitque non tantum rutilare, et submittere, comam, sed et sermonem Germanicum addiscere et nomina Germanica ferre.
Germani interea Romanas inuadunt legiones, fundunt, pellunt. Ipse malae pugnae nuncio perterritus, fugam et subsidia fugae, classis adparauit. Vni solatio acquiescens, transmarinas sibi superfuturas prouincias, si victores alpium iuga, vt Cimbri, veletiam vrbem, vt Senones, occuparent. Verum pecunia pacem emit a Germanis.
Christi altero et quadragesimo.
Germani custodes corporis: discurrunt gladiis strictis defensuri Caesarem: ac nonnullos ex percussoribus, quosdam etiam senatores, inter quos Asprenas, Norbanus, et Atteius, innoxias interemerunt. In Theatrum inde procurrunt, populum Romanum sese ad internecionem deleturos occisurosque comminantur. Verum suppliciter rogati certioresque facti, Caium mortuum esse pro mortuo, qui eorum pericula remunerari non posset, amplius pugnare detrectant: itaque desistunt infestare Romanos.
Caligula plurimum attendit, quantumuis facundus, et promptus, peroranti verba et sententiae suppeditabant. Lenius et comptius genus dicendi contempsit; Senecam tum maxime placentem, commissiones meras componere, et arenam esse sine calce dixit.
Matthaeus primus, octauo postquam Christus in coelum redierat anno, Euangelium in Iudaea scripsit. Ioannes in Graecam linguam transtulit: et Pontius Pilatus multis calamitatibus obnoxius sibi mortem consciuit.
Caligula, Senatus in asserenda libertate consensit, censuitque nomen, et memoriam Caesarum abolendam: diruendaque templa odio crudelitatis. Consules cum senatu et cohortibus Vrbanis, forum Capitoliumque occuparunt, asserturi communem libertatem: biduo de mutando Reipublicae statu haesitatum est.
Claudius, patruus Caligulae, quinquagenarius, rumore caedis nepotis sui exterritus, prorepsit ad solarium proximum, interque praetenta foribus vela se abdidit: latentemque discurrens forte Germanus miles, nomine Gratus, Gratus miles Germanus, der Gratt dictus.iste est Germanus, eum imperatorem salutemus. Hinc ad commilitones alios adhuc frementes, perduxit. Ab his (quia sui defugerant) vicissim succollantibus, in castra delatus est tristis et trepidus: miserante obuia turba quasi ad poenam raperetur insons. Receptus intra vallum, inter excubias militum pernoctauit, minore spe quam fiducia. Vbi Gratus superior his verbis consolatus est, et hortatus: Noli de salute tua meticulosus esse, fortis, magno, altoque sis animo, vt Imperatorem decet, ac potius Imperium cogitato.
1. Claudii anni imperii. Ab vxore veneno tollitur.
2. Eius studia, scripta, literae inuentae.
3. De administratoribus fisci ipsi data responsio.
4. Druidarum religio in Gallia aboletur, ipsorumque syluae caeduntur.
5. Claudius Legatos Germanorum in Ludis senatorio loco sedare permittit.
6. Cherusci Regem Italum postulant, qui post regno pulsus ope Longobardorum restituitur.
7. Chauci Galliam Belgicam incursant. Eorum Dux Gannasso dolo captus interficitur.
8. Chauci mortem interempti cur non vin dicant.
9. Chatti superiorem Germaniam depraedantes vino oppressi caeduntur. Captiui in clade Variana liberantur.
10. Vannius a Romanis Imperatoribus Rex consitutus regno pellitur. Claudius, quamuis a Vannio imploratus, se immiscere non vult.
11. Vannius cum parua sua ex Sarmatis et Iazibus constante manu funditur. Cum suis in Pannonia locatur.
12. Colonia Agrippinensis conditur.
13. Philippus martyrio coronatur. Paulus coram Felice causam suam defendit.
14. 15. 16. Quod Petrus sub Claudio Romam non venerit, variis adstruitur argumentis.
17. Num Petrus vnquam Romam venerit, an saltem post caedem Pauli.
Christi altero, et quadragesimo imperare. Imperauit annos tredecim, menses nouem, dies octo et viginti: occisus est boleto venenato ab vxore Agrippina, matre Neronis priuigni sui, tertio Idus Octobris, Asinio Marcello et Acilio Ausola Coss. quarto et sexagesimo aetatis anno, imperii quartodecimo.
Tito Liuio. Item Ciceronis defensionem aduersus Asinii Galli libros satis eruditam. Maxima cura Graeca studia secutus est. Nouas commentus est literas antisigina pro ps. Diagamma Aeolicum F v consonante, non inutiliter, vt ait Quintilianus. Extat talis scriptura, quam in titulis lapidum legi, ita, Fale F
abundaturum si a duobus libertis in societatem reciperetur.
Druidarum religionem apud Gallias aboleuit, excisa sylua, in qua docere Druides consueuerant: ipsos in Germaniam aufugisse supra admonuimus.
Germanos coluit, et muneribus prosecutus est. Legatis eorum in Orchestra (locus est in Theatro, vbi Senatus spectabat ludos, a saltando dictus) sedere permisit: simplicitate, et fiducia eorum motus, quod in popularia deducti (cum animaduertissent Parthos et Armenios sedentes in senatu) ad eadem loca sponte transierant: nihilo deteriorem virtutem, aut conditionem suam praedicantes. Britanias Orchadesque insulas per Vespasianum, qui postea potitus est rerum, auxilio Germanorum Romano adiecit Imperio. Cheruscorum etiam gens regem Romae petiuit, amissis nobilibus per interna bella: et vno reliquo stirpis regiae, qui apud Vrbem habebatur, nomine Italus: patemum huic genus e Flauio fratre Arminii, maternum e Cathomaro principe Chattorum. Caesar Claudius auctum pecunia, additis stipatoribus, misit, pelli ceptus paulo post a nobilibus, Longobardorum opibus refectus, vicit. Pater eius Flauius, patruus Arminius, auus Cathomarus fuit, clarissimi tum Germamae Principes.
Chauci eadem tempestate Germaniam inferiorem, quae est in Gallia Belgica, incursant, dux gentis Gannasco, qui
Gallorum maxime oram vastabat, non ignarus dites et imbelles esse, dolo insidiisque interceptus a Romanis interficitur.
Chaucorum mentes inuadere Romanum imperium summis viribus destinabant: sed defiderabatur dux tanto conatui non impar. Claudius ne hostem conciret, aduersaque in Remp. casura mala, nouam vim in Germanias prohibuit et referri cis Rhenum in Galliae ripam praesidia, copiasque Romanas iussit.
Germania trepidatum est iisdem temporibus, aduentu Chattorum latrocinia agitantium: sed per luxum vino et somno vsi, oppressi sunt a Romanis. Quidam e clade Variana quadragesimum post annum servitute exemti sunt.
Vannius etiam a Romanis, et Druso Caesare filio Tiberii Imperatoribus Sueuis impositus, authoribus Viuilo, rege Hermundorum, Vandone et Sidone sorore Vannii genitis, pellitur regno. Claudius saepe oratus non arma interposuit certantibus Germanis, tutum Vannio perfugium promittens, si pelleretur: scripsitque P. Attilio Histro, qui Pannoniae praesidebat, legionem, ipsaque e Pannonia lecta auxilia pro ripa, subsidio victis, ac terrori aduersus victores, ne fortuna elati Romanam quoque pacem turbarent.
Legii, aliaeque gentes aduentabant, fama ditis regni, quod Vannius per triginta annos praedationibus et vectigalibus auxerat: ipsi manus propria, pedites, Eques ex Sarmatis, Iazibusque erat, impar multitudini hostium. Legius, Eumondurus (Suevorum genera sunt) ingruerat, praelio funditur Vannius, ad classem in Danubio opperientem perfugit, secuti mox clientes, acceptis agris in Pannonia, desertisque Boiorum locati, Vando et Sido inter se partiti sunt regnum.
Agrippina coniunx Claudii, mater Neronis, in Vbiorum oppidum, in quo genita erat, Veteranos, Coloniamque deduci imperat, cui nomen Agrippinonsis Coloniae inditum est ex vocabulo ipsius. Auus M. Agrippa gener Augusti, eam gentem in suam fidem acceperat Rhenum transgressam. Claudio principe legatus Vindelicorum fuit M. Antonius.
Philippus auditor Christi Hierapoli (civitas est Asiae) lapidibus obrutus, crucique affixus est. Felix quoque tum praeses Iudaeae fuit, apud quem D. Paulus vinctus perorat causam suam.
Petrum Romam venisse credunt. Quod mihi non fit verisimile: maxime cum Diuus Paulus narret Galatis, se duodeuigesimo post suam conuersionem anno Hierosolymis Petrum adisse: qui fuit annus imperii Claudiani decimus, Christi vero alter et quinquagesimus.
Petrum Antiochiam adiisse. Hoc satis quoque constat, tertio Neronis anno, Paulum et Lucam Romam deductos, biennio ibi commoratos fuisse. Vnde D. Paulus nomine suo, et Timothei ad plerosque scripsit, quos obscurissimorum quoque Romae degentium verbis solicite et anxie salutat. Atque neque Paulus neque Lucas vllam mentionem Petri faciunt, profecto non praetermissuri, si tum ipse Romae fuisset.
Paulus in Epistola data Corinthi ad Romanos, vltimo Imperii Claudii anno (quod curiosius inquirenti sacram historiam, perpalam fiet) ex via properans Hierusalem, iubeat ignobiles Romae salutari: tantum ducem, legatum Christi, nunquam silentio praeteriret. Praeterea in secunda ad Timotheum Epistola, dum secundo tribunali sisteretur, et gladius Neronis capiti eius immineret, conqueritur se ab omnibus derelictum, solum Lucam secum esse. Cum itaque non incelebrati authores sint, eodem quidem die, verum non eodem anno Petrum et Paulum a Nerone Romae occisos fuisse, suspicantur alii Petrum, Nerone principe, et post caedem Pauli, demum Romam commigrasse.
Romae viuum quidem fuisse omnino pernegent: quod Paulo (quemadmodum est in arcanis sacrarum literarum) provincia docendi cultores Deorum (quorum caput Roma) demandata suerit a Christo, Petro Hebraeos duntaxat instituendi copia facta: quamobrem ipse et Babyloniae (vbi tum multi Iudaei, vt Iosephus
Iudaeos Christi sectatores scripserit. Has ego pugnas ad contentiosos in palaestram relego, coniecturas humanas, certi nihil adferre possem. Nam Babyloniam ab Petro, sicut a Ioanne Romam adpellari, authores sunt: alii Babyloniam Aegypti intelligunt: quae nunc est Alchairum, antiquis Memphis.
1. Nero in Germanos munificus, eorum opera in bello vbique vtitur.
2. Frisii a Nerone agros petunt, dumque ipsis Boiocalus assistit, voti compotes fiunt, Legatique ciuitate Romana donantur.
3. Iudaei rebellant, Syriaeque Legatum in fugam coniiciunt.
4. Vespasianus vna cum copiis Germanicis aduersus Iudaeos mittitur.
5. Iosephus captus vaticinio sibi imminens mortis periculum auertit, et honore afficitur. Eius commentarii. Iudaei bis praelio funduntur.
6. Gallia rebellat, quae Germanorum opera recuperatur, rebellionisque caput ad mortem compellitur.
7. Exercitus et Prouinciae post Hispaniae defectionem rebellant, et Galbam Caesarem salutant.
8. Nero priori quinquennto optune imperat. Testimonium Traiani.
9. Post Magicis artibus deditus, quas tamen iterum dereliquit. Magiae falsitas.
10. Cur Senatus Romanus Simoni Mago statuam poni iusserit.
11. Neronis parricidia aliaque scelera.
12. Defectio militum et prouinciarum. Nero Tribunos et Centuriones frustra in partes suas trahere tentat.
13. Post varia de conciliandis Romanis et de morte acceleranda cogitatione Roma ad libertum tecto capite fugit.
14. Eius in itinere pauor; occasione cadaveris agnoscitur. Dimissis equis per inuia et vepretes ad libertun aegre euadit.
15. Per cauernam subterraneam quadrupes in villam penetrat, ibique sepulchrum parat.
16. Gemoniae scalae quid? Nero mortem sibi inferre tentat, mox tamen propositum differt.
17. Tandem appropinquantibus equitibus sese interimit.
18. Nonnulli eum adhuc viuere adseruerunt.
19. Quidam Christianorum eum alicubi detineri, et Anti Christum futurum, somniarunt.
20. Nero initio regiminis Christianis fauisse probatur, quos tamen post suppliciis afflixit.
21. Plebis super eius morte contestata laetitia. Legatus Romanus in Vindelicia.
22. Petri et Pauli vaticinium de excidio Iudaeorum. Vespasianus explet.
23. Christiam hodierni a Christianorum primitiuae Ecclesiae moribus deficiunt, dum opes et felicitatem temporalem sectantur.
24. Christus gladium, non res secundas pollicitus est suis, et cur?
25. Pontifices Iudaeorum cur persecuti fuerint Christianos.
26. Cur Ethnici Christianos, imprimis Paulum persecuti.
27. Occasio persecutionis Christianorum hypocrisis.
28. Haec ansam praebuit, vt Christiani infanticidii, incestus et aliorum scelerum rei fierent. Pabulum Iudae.
29. Christiani sine vlla inquisitione in veritatem criminis aut eius probatione ex sola professione nominis condemnabantur.
30. Aliae leuiores Christianorum inculpationes.
31. Philosophi contra eos scribunt, Principes Constitutiones et Rescripta, Iure-Consulti disputationes de poenarum generibus Christianis irrogandis, promulgant.
32. Iudices vt bonis Christianorum potiantur, vt et vulgus eos insectat.
33. Sacerdotes infidelium saepe causam persecutionis praebent. Signo crucis fugantur Dii Ethnicorum, ne futura in extis depingant.
34. 35. Principes in furorem contra Christianos aguntur. Immensa cruciatuum et mortis genera. Tortura per biennium.
36. Crudelitas numerum Christianorum auxit, Christianis sine distinctione sexus et aetatis vltra cruciatus et mortem appetentibus.
37. 38. 39. 40. 41. Causae cur Christiani persecutionibus magis creuerint praeter afflatum diuinum aliae ciuiles enarrantur.
42. Philosophorum de iis figmentum.
43. Philosophi Patriarchae haeretieorum.
44. Scholasticorum inanis doctrina de salute ex Aristotele haurienda. Numismata.
Germanos perquam munificus fuit: ipsisque (vt ait Tacitus) plurimum confidit. Qui in Armenia, Britannia, quae defecerant, recuperandis, tutandaque Syria, sedulo ei operam nauarunt. Milite quoque Germano in Agypto, Hiberia, Albania in expeditione, quam ad Caucasias portas parauit, vsus est.
Frisii gens Germaniae Magnae, agris vacuis ripae proximis, militum vsui sepositis, tum insedere, authore Verrito, et Malorige. Hi profecti Romam ad Neronem dixere, nullos mortales armis, aut fide ante Germanos esse. Aderat iis Boiocalus, vinctum se Cherusca rebellione iussu Arminii, referens mox Tiberio, et Germanico, ducibus stipendia quinquaginta annorum obsequio meruisse. Nero vtrumque ciuitate donauit.
Iudaeam profecti, rerum potirentur. Plerique de Romano Imperatore (vt exitus probauit) interpretati sunt: prudentiores ad Christum reterunt. Iudaei (quorum caput Hierosolyma: nam caeteri sub Agrippa, et Regibus amicis in obsequio quieti permanserunt) ad se hoc vaticinium trahentes, cum et Caestii Flori praesidis auaritiam ferre non possent, caeso praeposito, rebellant. Legatum insuper Syriae consularem, suppetias ferentem rapta Aquila in fugam vertunt.
Flauius Vespasianus praefectus militiae, vt industriae expertae, nec metuendus vllo modo ob humilitatem generis ac nominis, cum maiore filio legato mittitur a Nerone cum copiis. Et huic expeditioni miles Germanus interfuit.
Iudeae captae sunt. Flavius Iosephus scriptor historiarum, dux belli Iudaeorum, victus captusque in vincula coniectus a Vespasiano vt interficeretur, constantissime adseuerauit fore, vt ab eodem breui solueretur, verum iam Imperatore. Mortem quoque Neronis praedixit. Ob hoc viuere permissus a Vespasiano Imperatore, deinde libertate donatur: in nomen et familiam adoptatur. Bellum et antiquitatem Iudaicam, et alia pleraque scripsit. Vespasianus duobus praeliis Iudaeos superatos intra moenia Hierosolymorum compulit.
Palaestina geruntur, Galliae tumultuantur, et Iulio Vindice duce, qui eas pro praetore obtinebat, rebellant. Acciti a Nerone Germani, viginti fere millibus Gallorum occisis, Vindicem ad mortem compellunt, Gallias Neroni restituunt.
Hispaniae quoque a Vindice antea sollicitatae, desciscunt, Sergium Galbam Tarraconensis Hispaniae rectorem, Imperatorem salutant. Vbi hoc diuulgatum, caeteri exercitus, et prouinciae rebellant ob hominis scelera, factum sequuntur Hispanorum, in verba Galbae iurant.
Nerone imperauit Remque publicam administrauit: teste etiam Traiano, Principe omnium optimo, qui dicere solitus fuit: Omnes principes longe abesse a quinquennio Neronis.
Nero, vana falsaque comperit. Primum imperare diis concupiuit: nec quicquam generosius voluit. Nemo vnquam illi arti validius fauit: omnia suppetebant, quae huic solennia esse finguntur prauae superstitioni. Immensum, et indubitatum exemplum est falsae artis, quam dereliquit Nero. Proinde autem (ait Plinius) persuasum sit, intestabilem, irritam,
inanem esse, habentem tamen quasdam veritatis vmbras, sed in iis veneficas artes pollere, non magicas.
Symonem Magum statua et inscriptione sancti Dei inauguravit: credo ut ob persecutionem in nostros motam, blandiretur Mago Neroni: cui homines immolare gratissimum.
Claudium, a quo adoptatus fuerat, et Britannicum fratrem veneno sustulit: vxorem Octauiam, matrem Agrippinam ferro occidit: Lucanum Poetam, eius patruum Senecam, praeceptorem suum mori coegit. Optimum quemque trucidauit, virtutes ipsas penitus excindere connitebatur. Nulli delegauit officium, vbi non adiiceret, scis quid mihi opus sit: et hoc agamus, ne quis quicquam habeat. Vrbem Romanam incendit, et lusitabunduse turri prospectauit. Pessimum omnium, et hostem generis humani fuisse vulgus etiam imperitum apud nos praedicat, adeo vt nomen eius ad Tyrannos adhuc transeat.
vsque adeo ne mori miserum?
Aegypti praefecturam concedi sibi oraret. Sed deterritus est ne priusquam in forum perueniret, discerperetur, sic cogitationem hanc in posterum distulit diem. Ad mediam fere noctem excitatus, prosiluite lecto, misit circum amicos: et quia nihil a quopiam renunciabatur, ipse cum paucis hospitia singulorum adiit: verum omnium fores clausae erant, nullus penitus respondebat. Ita rursus domum in cubiculum rediit, percussorem, cuius manu periret, requisiuit: et nemine reperto, Ergo ego (inquit) nec amicum, nec inimicum habeo: procurritque quasi praecipitaturus se in Tiberim, sed reuocato rursus impetu, vt nudo pede erat, atque tunicatus, penulam obsoleti coloris superinduit, adopertoque capite, et ante faciem obtenso sudario, equum conscendit, ad suburbanum Liberti sui circa quartum miliarium ab Vrbe fugam capessit.
hi Neronem persequuntur. Alium sciscitantem, ecquid in Vrbe noui de Nerone. Equo autem odore abiecti in via cadaueris consternato, detecta facie agnitus est a quodam, et salutatus. Dimissis deinde equis, inter fruticeta ac vepres, per arundineti semitam egre, nec nisi strata sub pedibus veste, ad aduersum uillae parietem euasit.
Qualis artifex pereo?
Gemonias scalas condemnatum et quaeri, vt puniatur more maiorum, interrogauit,
Ac rursus segniciem suam his verbis increpat, Viuo deformiter, turpiter pereo.
Epaphrodito a libellis. Ita similem moribus suis exitum vitae inuenit tricesimo et secundo aetatis anno, die quo quondam vxorem suam Octauiam interemerat, Anno restituto salutis septuagesimo.
Neronem esse iactabat: tamque fauorabile nomen eius apud Parthos fuit, vt vehementer adiutus, et vixredditus sit.
Paulum interpretati sint.
Christianos suppliciis adflixit, quibus tamen primordio Imperii fauit, vt quem D. Paulus in vincula coniectus adpellauerit, ad ipsumque ductus Romam fuerit: vbi biennio libere, et nemine prohibente, Philosophiae Christianae veritatem docuit: et quosdam ex familia Caesaris recipere persuasit. Neronis, pileata concurrit, tanquam seruitute crudelissimi domini liberata, atque manumissa. Hisce temporibus apud Rhetias, Vindeliciamque legatum fuisse Portium Septimium, et Seuastum reperio, etc.
Lactantius narrat, Petrus et Paulus cum futura, quae ipsis Christus aperuit, et alia multa mira Romae praedicarent, tum etiam hoc futurum esse dixerunt, vt post breue tempus immitteret Deus Regem, qui expugnaret Iudaeos, et ciuitates eorum solo adaequaret: ipsos autem fame, sitique confectos obsideret, tum fore, vt corporibus suorum vescerentur, et consumerent se inuicem. Postremo vt capti venirent in manus hostium: et in conspectu suo, acerbissime coniuges suas vexari cernerent. Violari, atque prostitui virgines, diripi pueros, paruulos allidi, omnia denique igni, ferro, vastari: captiuos in perpetuum terris exterminari, eo quod exultauerunt super amantissimum, et probatissimum Dei filium. Itaque post illorum obitum, cum eos Nero interemisset, Iudaeorum gentem, et nomen Vespasianus extinxit, fecitque omnia, quae illi futura praedixerant.
Christianorum excruciatione, et sanguinis eorum seminatione mentio incidit, nos abs re fuerit, paucis religionis nostrae primordia texere, vt intelligamus plane, quantum a vita, moribus, et institutis maiorum desciuerimus. Verissimum est profecto, aut illud Plinianum, multum referre in quae tempora cuiusque virtus inciderit: aut hoc D. Hieronymi dictum, auctos temporalibus, spiritualibus diminutos esse.
Paulus eos, qui pie velint viuere, multa aduersa perpessuros. Admonet et Christus seruator hominum, Doctor, et Magister noster, se gladium et ignem, non pacem missurum. Tantum abest, vt nobis pollicitus fuerit opes, gloriam secundasque res huius seculi: pauperes, nudi, aegre veritatis grauitatem ferunt, nedum diuitiis, honoribus, imperiis onerati ferre possint: quae plerumque malos efficiunt, scelestos reddunt, bonos nunquam faciunt. Et spinae, sentesque, nolis velis, appellari solent a Christo.
Iudaeos in Palaestina, et vbique gentium passim habitantes, tanquam diuinae stirpis radicem Christianae pietatis fonte imbuerunt. Ibi sacerdotes et pontifices ira simul et inuidia commoti, quod a multitudine desererentur, et sua vitia patefierent, cognatos et gentiles suos Christo deuotos suppliciis affligunt,
Mosi soluerent) hostes, et proditores occidunt, trucidant, vrbibus eliminant.
Paulus omissa peruicacia et obstinatione inflexibili, Iudaeorum, quorum oculi veritati occlusi erant, cultoribus Deorum ianuam salutis aperuit: eiusque exemplum caeteri discipuli secuti sunt. Ibi tum mali genu, laruaeque cum cernerent se diuinitate quam hactenus iniuste vsurparant, spoliari, suasque praestigias et commenta in vulgus edi et prodi: non solum externos hostes, verum etiam proprios domesticosque templo Dei concitarunt inimicos.
Petro et Paulo tam vigilantissimis pastoribus oues pascentibus, et procurantibus inter gregem latitantes qui verae pietatis expertes titulo caeremoniarum, coelestem philosophiam (vt illi vocant) cauponabantur: et per auaritiam facticiis sermonibus de vili plebecula negociabantur, O mores, o tempora! Quid nunc fieri censes, vbi fides, iusticiaque etiam vulgari, tritoque prouerbio depulsa terris in coelum rediit? Vbi pastores non tantum non vigilant, sed et ipsi tecti pelle ouina oues deuorant, pessimis moribus perdunt, exemplis nimium periculosis sauciant, interimunt, et comedunt? Grauissimus est morbus qui a capite diffunditur.
Christianos infanticidii, incestus crimine praedamnabant: quibus flagitiis nostro aeuo Iudaei inuisi, et infames sunt vulgo. Rumor erat, disciplinae nostrae professores, vt genus hominum nouae superstitionis ac maleficae, non solum Magos, omnium mortalium scelerum reos esse, sed in abditis quoque conuivari, vbi infans recens natus immolaretur, sanguis inde pane exciperetur, quo sectae candidatus vesceretur. Vbi post conuiuium (pabulum Iudae nuncupabant) canes adhoc adsuefacti lumina euerterent: initiatus deinde aut sororem, aut matrem incesto pollueret. Haec initia, hos ritus solennes factionis esse, fama ementiebatur.
Defecit pluuia causa Christiani nominis. Illud praetereo, quod superstitiosos, inutiles Reipub. penitusque infructuosos, stultissimos, crimini laesae religionis Romanae obnoxios, nos esse praedicabant. Alio quoque iniuriarum titulo postulati sumus (sed leuiusculum hoc et odii signum) quod scilicet nostrates se fratres inuicem adpellarent, et essent: Quod Romano Imperio (quod aeternum fore credebant) male ominarentur, interiturumque adfirmarent: In iusque vocati sumus, quod Asinum, ac Solem adoraremus.
Iudaei tempestate nostra inuisi, quam nos illo tempore fuimus.
Christiani non solum rebus spoliati, proscripti, in exilium acti, hostes Reipublicae iudicati, ad bestias, ad metalia, ad latomias condemnati. Vniuersus etiam populus cum ipso conuenticulo concrematus est: alii crucibus adfixi, pars lapidibus obruti, pars in flumina praecipitati sunt: hic dissectus est huic viuo cutisdetracta, ille igne excoctus viuislux, mortuis terra denegata est. Nullus voluminum numerus capiet (Lactantius proximus his rebus inquit) tam infinita, tamvaria genera crudelitatis.
Saeuiores illi carnifices, grauioresque fuerunt, qui neminem statuerunt occidere, nihilque aliud cogitarunt, quam vt vincerent: hi exquisitos dolores corporibus immittebant, et nihil aliud euitabant, quam vt ne torti morerentur. Iubebant tortis curam diligenter adhiberi, vt ad alios cruciatus membra renouarentur, et repararetur nouus sanguis ad poenam. Hanc carnificinam quosdam biennio pertulisse literis proditum est. Iulianus quoque Imperator talia tentans, vnius constantissimi adolescentis, Theodori nomine, fortitudine, (vt D. Aurelius Augustinus refert) a furore nos persequendi deterritus est: ne itidem ab aliis victus et minime compos, pudore, ruboreque adficeretur: et religionem, quam extirpare destinarat, corroboraret, et stabiliret.
Christo, deoque canebant: nec patiendo defecti, carnificum vires delassabant. Omnis aetas, omnis sexus, omnis ordo, ex ciuitatibus, vicis, agris, mulierculae, pueri, puellae (de viris taceo) certatim ad cruciamenta ruebant, dilacerarise toto corpore perpetiebantur: illis gemitum nec ignisextorqueri potuit. Accusatio votum, poena felicitas erat.
Aliqui cupiebant scire, quidnam esset illud bonum, quod ad mortem vsque defenderetur: quod omnibus, quae in hac vita chara sunt, praeferretur: a quo nec bonorum, nec lucis amissio, nec dolor corporis, nec viscerum cruciamenta deterrerent.
Valebant haec plurimum, sed et illae maximae causae nostrorum numerum semper auxerunt. Audiebat circumstans populus inter ipsa tormenta dicentes. Nolle sacrificare lapidibus humana manu factis, sed Deo viuo, qui sit in coelis. Multi hoc verum esse intelligebant, et in pectus demittebant.
Nec haec quidem leuis causa erat, quod immundi daemonum spiritus, accepta licentia, multorum se corporibus immergebant, quibus postea reiectis, omnes qui sanati erant, adhaerebant religioni: cuius vim ac potentiam senserant.
Christum omnino quidem crimine soluebant, Petrum vero maleficio, magicoque susurro, occiso anniculo infante, dilaniatoque: et ritu nefario sepulto: extorsisse Deo trecentos sexaginta quinque annos, adfirmabant, quibus Christi nomen coleretur, Expleto hoc annorum interuallo, deinde continuo CHRISTI nomen penitus in obliuionem peruenturum ementiti sunt.
Paulus commonefacit) simplices seducebant. Ipsi enim (refert Tertulianus) inimice adfectarunt veritatem, adfectandoque corruperunt: et quibusdam suis opinionibus sacras literas, ad Philosophicas sententias adulterauerunt: adeo vt scitissime a nostratium quopiam dictum esse referat sacer Hieronymus, Philosophos esse patriarchas Haereticorum (vt adpellant) hoc est, impiarum sectarum, mendaciorum, dissidiique authores. Nam Philosophus, vt idem ait, et gloriae animal, et popularis aurae, atque rumorum venale et vile mancipium. Immortalis etiam Ambrosius, vt Christiani de eo male opinarentur, philosophiam profiteri coepit.
Arijtoteli Stagiritae Dialecticisque acceptas referunt. At quam pie, quamvere, viderint doctiores. Ego ad reliqua pergo. Quod si maxime verum esset, nullus theologus esset in vniuersa Germania, quem ego quidem norim.
VESTA
IMP. NERO CAES. AVG. P. MAXIMVS
VICTORIA AVG.
S. C.
1. Galba cur in administratione Hispaniae muneribus se subtraxerit.
2. Galba mortis metu Caesaris dignitatem affectat, et Romam properat.
3. Romae inconsiderate custodiam corporis ex Germanis consistentem dissoluens trucidatur.
4. Germani beneficiorum memores.
Germanos floruit: et sortitus proconsul Tarraconensem Hispaniam, diu prudentissime administrauit prouinciam. Tandem Neronem timens, in desidiam et segniciem, quod nemo rationem ocii sui reddere cogeretur, conuersus est.
Carthagine deinde Noua conuentum agens, tumultuari Gallias comperit. Legato Aquitaniae auxilia implorante,
Vindicis literae hortantis, vt humano generi adsertorem, ducemque se accommodaret: nec diu cunctatus, conditionem partim metu, partim spe recepit. Nam et mandata Neronis de nece sua ad procuratores clam missa deprehenderat. Morte Vindicis consternatus non parum, perseuerauit tamen, adsumptoque Caesaris nomine, ad vrbem properauit.
Nero ab omnibus desertus seipsum interemit. Vulgatumque est arcanum Imperii, alibi, quam Romae posse fieri Imperatorem. Galba vbi Romam venit, Germanorum cohortem a Caesaribus olim ad custodiam corporis institutam, multisque experimentis fidissimam, dissoluit, ac sine vllo commodo remisit in patriam. Quamobrem facile a M. Saluio Otone res nouas moliente, immissis equitibus in medio foro vrbis Romae a suis desertus contrucidatus est tertio ac septuagesimo aetatis anno, Imperii mense septimo.
Germanorum vexillatione hi ob recens meritum, quod se aegros atque inualidos magnopere fouisset, in auxilium aduolarunt: sed serius, itinere deuio, per ignorantiam locorum tetardati, etc.
1. Saluius Oto Neronis intimus, fraude ipsius Galba interempto imperio potitur.
2. Germani exercitus rebellant, et Vitellium Caesarem eligunt, qui in Italiamtendit.
3. Germanorum singularis, opera in obsidione Placentiae et ab his terror Otonianis incussus.
4. Oto aliquot praeliis fusus se interficit.
Neronis quondam intimus, et omnium consiliorum particeps, occiso eius fraude Galba dominationem occupat, Imperiumque arripit.
Gallos et Vindicem operae. Primi ergo obsequium rumpere ausi apud Agrippinensem Coloniam in verba Auli Vitellii iurant, qui pronus ad res nouas, a Galba in inferiorem Germaniam missus erat. Salutatur itaque Vitellius Imperator, consensu exercituum vtriusque Germaniae, statim Germanicus dictus est. Sperans inde auxilia aliorum Germanorum secutura, in Italiam, Vrbemque expeditionem parat. Praemissis vexillis Germanorum, ad Placentiam ventum est. Dalmatiae, Pannoniae, Moesiae, Norici, Illyrici legiones, et totus Oriens, et Africa Otoniani erant. Placentia obsessa a Vitellianis, cohortes Germanorum, cantu truci, more patrio, nudis corporibus super humeros scuta quatienshostes territant, naues mergunt Otonianorum.
Victus itaque aliquot praeliis Oto Imperator mori decreuit, pugioneque et vno ictu se traiecit, infra leuem pupillam: et ita exanimatus est quinquagesimo, et octauo aetatis anno, et nonagesimo, quinto Imperii die. etc.
1. Vitellius Roma potitur. Exercitus quidam ab eo desciscunt, et Vespasianum Imperatorem eligunt.
2. Vespasianus metu Germanorum exercituum recusat imperium.
3. Vespasianae copiac Rhetias infestant, Vitellianae Oeniripam occupant, neutrae pugnam tentant.
4. Vespasiani in Capitolium compulsi a Germanis opprimuntur. Domitianus fuga sibi consulit.
5. Germani, qui hactenus domi remanserunt, Romanas prouincias occupant.
6. Rheni accolae insurgunt, Galliasque affectant. Autores belli Virgo fatidica Velleda.
7. Germani Romanis Praetoriam triremem adimunt. Vbi in consortium Germaniae recepti, Legatorumque ad eos missorum postulatio.
8. Moguntiacum obsessum aliaeque contra Romanos res feliciter gestae.
9. Vespasiani agminis antecessores Romam irrumpunt. Vitellius ab omnibus desertus sese abscondit, capitur, ignominiose interficitur.
Otonem defunctum, Roma deinde potitur, sed octauo Imperii mense desciuerunt ab eo exercitus Maesiarum, atque Pannoniae, et transmarini, Iudaicus, et Syriacus, ac pars in absentis, pars in praesentis Vespasiani (qui prospere cum filio in Iudaea bellum gerebat) verba iurant.
Vespasianus Imperium recipere, ob Germanicorum exercituum famam, et robur. Quibus vt par occurreret, trahit et ipse in partes Germaniae gentes, Danubii accolas, principes Sarmatarum, et Iazigum. Sido et Italicus Reges Sueuorum in commilitium acciti sunt a Vespasiano. Cui Volgesus quoque Rex Parthorum auxiliares copias pollicitus est, positis in latus auxiliis. Sido, et Italicus Sueui cum delectis popularium in prima acie versabantur.
Rhaetia, cui Portius Septimius incorruptae erga Vitellium fidei, procurator erat, Sextilius Felix cum ala Auriana (vrbs fuit in ripa Athesis supra Tyrolios) et octo cohortibus, ac Noricorum iuuentute ad occupandam ripam Oeni fluminis (quod Rhaetos Noricosque interfluit) missus est. Nechis aut illis praelium tentantibus, fortuna partium alibi transacta est.
Flauius Sabinus frater Vespasiani, et reliqui Flauiani Romae in Capitolium compulsi, et a Germanis militibus, succenso templo Iouis, oppressi sunt. Domitianus filius Vespasiani apud aedituum clam pernoctauit, et mane Isiaci celatus habitu, interque sacrificulos vanae superstitionis, quum se trans Tyberim ad condiscipuli sui matrem comite vno contulisset, ita latuit, vt scrutantibus, qui vestigia secuti fuerant, deprehendi non potuerit.
Germani, qui domi remanserant, vbi Italiam bello flagrare, cuncta inuicem hostilia, ciuilibusque armis Romanos discordes esse acceperunt, arma et ipsi rapiunt: speque praedandi Romanas inuadunt prouincias. Roxolani Sarmaticae gentes transito Histro, caesis duabus cohortibus, magna spe ad Moesiam irrumpunt: Fronteium Agrippam Consularem, praesidemque occidunt: Dacorumque gentes expugnatis cohortium alarumaque hybernis, vtraque Danubii ripa potiti sunt: inde castra legionum excindere parabant. Per Rhaetias quoque et Vindeliciam ingens vis Germanorum timebatur. Haec ad Danubii oram gesta.
Rhenus ferocius insurrexit, Galliasque adfectauit. Author belli Claudius Ciuilis Bathauus, socii armorum accedunt Brenno Caninefas, id est Selandus, Iulius Sabinus Lingon, Tullius Valentinus Treuir regio genere procreatus, e maioribus hostis populo Romano. Incitabat etiam non parum Velleda nationis Bructerae Virgo fatidica: alta turri habitabat.
Rheno ademptam, flumine Luppia, domum traxere Velledae Germani. Vbii, genus Germanicae originis (eiurata patria, Romanorum nomine Agrippinenses vocabantur) recepti sunt: legati missi a Germanis transrhenanis ad concilium Agrippinensium, qui primo gratati, quod rediissent in numerum, et corpus Germaniae; deinde moenia destrui,
Moguntiacum quoque obsessum est, et caesae legiones Romanae sunt: quarum caede patrata, Ciuilis Bathauus (vt dixi) dux belli propexum, rutilatumque crinem deposuit. Idem molem a Druso factam disiecit, Bathauiam insulam, excluso sinu maris reddidit quodammodo Germaniae: pleraque huiusmodi tum copiosissime tum elegantissime narrat Cornelius Tacitus in historia Augustali. Ego breuitati studens ad Boios festino: haec magis, vt pollicitus sum, ostendo, quam dissero.
Romam iam irruperant. Tum Vitellius omnibus abs se dilabentibus, zona se aureorum plena circumdedit, confugitque in cellam ianitoris: religato pro foribus cane, lecto et culcitra obiectis. Vnde extractus et agnitus, religaris post terga manibus, iniecto ceruicibus laqueo veste discissa, seminudus in sorum tractus est. Inter magna rerum et verborum ludibria, reducta coma capite, mento mucrone gladii subiecto, vt visendam praeberet faciem, neue submitteret. Quidam caeno stercoreque incessebant, alii vitia corporis et animi exprobrant. Tandem apud Gemonias (vbi fratrem Vespasiani necari permiserat) minutissimis ictibus excarnificatus atque confectus est. Et inde vnco tractatus in Tiberim, anno vitae septimo et quinquagesimo etc.
1. Vespasianus ex Iudaea optatus Romam peruenit.
2. Imperium Romanum vacillans firinat.
3. Germanos muneribus datis sibi conciliat, foedus cum iis pangit. Hesperia placatur. Vindeticiae Praeses.
4. Hierosolymitani templi vastatio et populi Iudaici miseranda euersio.
5. Ciuitatis dirutae reliquiae. Petri et Pauli de euersione vaticinia.
6. Vespasianus cum filio triumphat. Cura ipsius de Republica in meliorem statum redigenda, bonisque ingeniis et artibus eam augendi.
7. Vespasianus archiuum Romanum, quod cum Capitolio combustum erat, conquisitis vndique exemplaribus restituit, templumque pacis aedificat.
8. Vespasiani comitas et dicacitas.
9. Num auarus fuerit.
10. Eius patientia in ferendis amicis, causidicis et philosophis.
11. Mors.
12. Numismata.
Vespasia Polla genitus (filia Vespasiani Pollionis, ter tribuni militum, praefecti castrorum) relicto filio maiore Tito in Iudaea: cui et belli conficiendi curam demandauit, ipse Romam omnium votis desideratus aduenit.
Domitianus filius eius, dum pater abest, expeditionem in Galliam et Germanias dissuadentibus paternis amicis inchoauit: tantum Lugdunum vsque progressus, pater Vespasianus Germanos muneribus et praemiis sibi conciliauit. Dum enim adhuc priuatus esset, eius amicus erat Ciuilis Bathauus, dux Germanorum, qui, a Cereale duce Romano, a Vespasiano cum filio eius Domitiano ad Germanos pacandos misso, ad colloquium inuitatus arma et bellum deposuit: Foedus cum Vespasiano init, quod ad Domitianum vsque observatum est. Germanorum agmina, ait Iosephus, sedarunt bella Giuilia. Itaque Vespasianus, vt ait idem, pacauit Hesperiam tumultu Germanorum concussam. Vindelicorum praeses fuit sub Vespasianis Imperatoribus Sextilius Felix.
Titus filius Vespasiani, inter haec Hierosolyma graui obsidione cincta expugnat, atque capit. Templum succendit, solo omnia aequat. Ipsi Iudaei obsessi, siti, fame confecti, corporibus suis pasti sunt: se inuicem bello intestino consumpserunt. Postremo capti in manus hostium venerunt: in conspectu suo acerbissime coniuges suas vexari viderunt, violari, et prostitui virgines, diripi pueros, allidi paruulos: omnia denique igni, ferroque vastari: captiuos in perpetuum terris suis exterminari. Vndecies centena millia hominum fame et gladio perierunt: alia centum millia capta publice venundata sunt. Coierat frequentior Iudaeorum multitudo Hierosolyma ex toto orbe terrarum Paschalibus. Iam enim adfore suum Messiam sibi persuaserant, sed ita poenas ob Christum in crucem actum homicidae dederunt.
Hadrianum, per quinquaginta annos mansere reliquiae. Praedicarunt haec Romae, omnia fore post breue tempus Iudaeis, Petrus et Paulus: et ea praedicatio in memoriam scripta permansit.
Vespasianus pace terra marique parta, cum Tito filio triumphauit, turbatam Rempublicam tot malis in meliorem statum redigere, summam operam navauit, ingenia et artes maxime fouit. Primus e fisco Latinis, Graecisque Rhetoribus annua centena constituit. Praestantes artifices, nec nou Poetas coemit.
alium tibi ait, quaere fratrem, hic, quem tuum putas, meus est.
Vulpem pilum mutare, non morem. Sunt tamen, qui contra opinentur, ad cupiditatem necessitate compulsum summa aerarii fiscique inopia, quod et verisimilius videtur, quando male partis optime vsus est. vt puto, (inquit) deus fio. Et aluo repente ad defectionem soluta, imperatorem, ait, stantem mori oportere. Dumque confurgit ac nititur, inter manus subleuantium extinctus est, etc.
SALVS AVG.
IMP. CAESAR VESPASIANVS
AVG. TR. P.
TRIVMP. AVG.
IMP. CAES VESPASIANVS
VICTORIA AVG.
S. C.
IMP. T. CAES. VESP.
AVG. P M TRI P COS. VII.
AETERNIT. AVG.
S C.
1. Titus ante Principatum omnibus vitiis deditus, alter Nero audiebatur.
2. Postquam autem ad Principatum transiit, omnem vitiorum materiam amouit, ita vt omnium animos sibi conciliaret.
3. Prauos mores post Principatum adeptum corrigere, pro miraculo habendum.
4. Titi facultates in bellicis et togatis artibus, cura imperii, munificentia et beneuolentia.
5. 15. Romanum incendium et pestis.
6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Montis Vesuuii conflagratio, prodigia praecedentia et terrae motus.
16. His malis medendis omnia remedia adhibuit Titus, damnaque illata resarcire allaborat.
17. Mors Titi et inde exortus communis luctus.
18. Mors Plinii secundi.
19. Numismata.
Neronem et opinabantur, et praedicabant. Nec temere quis, ram aduerso rumore magisque invitis omnibus transit ad principatum.
Beronicen Reginam, cuius amore infamis fuerat, inuitus inuitam ab vrbe dimisit. Tantumque illi ad promerendam omnium voluntatem vel ingenii, vel artis vel fortunae superfuit. Et quod difficillimum est in Imperio, Vt amor et deliciae generis humani cognominatus sit.
Lucanus dicat,
Virtus et summa potestas non coeunt: id quod etiam vulgo dici solet, Diu in aula, diu apud inferos.
Titus armorum, equitandi peritissimus, Latina, Graecaque lingua disertissimus: Oratione et poematibus promptus, et facilis ad extemporaIitatem vsque: notis quaeque velocissime excipiebat, chirographa quaecunque vidisset, imitabatur. Idem omnium officiorum curam ad se recepit patris nomine, et epistolas dictauit, edicta conscripsit, orationes in Senatu recitauit. Natura beneuolentissimus fuit: obstinatissime tenuit, ne quem sine spe dimitteret. Non oportere, aiebat, quemquam a sermone principis tristem discedere. Laudatur etiam a nostrae religionis professoribus, illa vox memorabilis, recordatus quondam super coenam, quod nihil cuiquam eo die praestitisset, Amici (inquit) diem perdidi.
Vesuuii montis in Campania: incendium Romae per triduum, totidemque noctes: item pestilentia, quanta non temere alias.
Campania iuxta Neapolim nomine Vesuuius, ad mare vergit, ex quo tum magnus ignis subito, nono Calendas Septembris, hora diei fere septima exarsit: quod hoc modo factum est: Viri multi atque magni, humanam omnem naturam excedentes, quales Gygantes describuntur, partim in finitima regione per vrbes, interdiu atque noctu per terram oberrantes, et in aere procurrentes visi sunt. Post haec vehemens siccitas, et vehementes terraemotus facti sunt. Montes subsiliebant, sonitus e cauernis subterraneis
Gygantes reuixisse: apparebant enim illorum effigies in fumo. Praeterea tubarum sonitus audiebatur. Apparebant quoque nubes, inusitata specie et magnitudine procul intuentibus, incertum ex quo oriebantur. Erat forma et similitudine arboris pini, longissimo velut trunco, elata in altum, quibusdam ramis diffundebatur. Deinde in latitudine euanescebat, candida interdum sordida, et maculosa:
Campaniae solitus.
Herculaneum, et Pompeii sedente in theatro populo. Tantus puluis fuit, vt ab eo loco Africam, Syriam, Aegyptum, Romamque penetrauerit. Tocus aer imminens puluere oppletus fuit: sol obscuratus obtenebratusque est. Permultos dies metus erat maximus: nesciebant homines, quidnam rei esset, quod factum erat: nec coniecturari poterant. Existimabant omnia euerti, infima imis misceri, solem in terram ferri.
Romam populatus est: subsequuta est pestis grauissima. Iudaei irae et diuinae vindictae tribuebant poenas violati templi, ac ciuitatis a deo electae et euersae, Caesarem Titum, atque Romanos dare interpretabantur.
Imperator Titus non modo principis sollicitudinem, sed et parentis adfectum vnicum praestitit. Nunc consolando per edicta, nunc opitulando, quatenus suppeteret facultas, medendae valetudini leniendisque morbis: nullam diuinam, humanamque opem nonadhibuit, inquisito omnium sacrificiorum, remediorumque genere. Curatores restituendae Campaniae e consularium numero sorte duxit. Bona oppressorum in Vesuuio, quorum haeredes non restabant, restitutioni adflictarum vrbium adtribuit. Vrbis incendio absumptis operibus, ac templis, ornamenta suorum praetoriorum destinavit. Praeposuit complures ex equestri ordine, quo quaeque maturius peragerentur. Actum fuisset de genere humano, si talibus et tot malis saeuus contigisset, ac truculentus Imperator.
C. Plinius Secundus Veronensis vir omnium rerum studiosissimus, qui praeclara monumenta ingenii reliquit, licet occupatissimus esset officiis maximis, et amicitia principum, periit, dum superius motis miraculum propius, vt eruditissimus, noscere concupivit, aetatis anno sexto et quinquagesimo. Scripsit idem bellorum Germaniae viginti libros: quibus omnia, quae cum Romanis bella vnquam gessimus, collegit, inchoauit cum in Germania militaret, sed hi libri non extant, perierunt incuria temporum. Nec est quod, si per fata liceret, legere malim.
NVS AVG P M TR P VIIII
XV AVG VII P P
IMP T CAES VESP AVG P M TR P
COS VII
AETERNIT AVG
S C
1. Domitianus rapax, saeuus, Diuini honoris affectator. Persecutio Christianorum et Mathematicorum.
2. Domitianus bellum ciuile cum Antonio feliciter finit.
3. Germani foedus cum Vespasiano et Tito hactenus obseruatum soluunt, et Provincias Romanas vastant.
4. Exercitus Romauos cum Legatis variis praeliis opprimunt, ingentiaque damna Romano Imperio inferunt.
5. Germani acceptis immensis muneribus et tributis annuis stipulatis, pacem concedunt.
6. Domitianus non satis securus ad continendos Germanos Traianum Germanis cis Rhenanis praefecit.
7. Domitianus Germanici nomen assumit, falsumque triumphum agit.
8. Eius mors et ignominia. Boiorum Praeses.
9. Chrysostomus Philosophus Roma pulsus ad Germanos se confert.
10. Numisina.
Tito et parenti dissimillimus, super ingenii naturam inopia rapax, metu saeuus. Primus dominum, et deum se adpellari iussit. Extat de hoc Epigramma Martialis, qui, sicut et Quintilianus plurimum Domitianum laudant: ab eoque amati sunt. Tentauit in Christianos arma, sed facile ceptum repressit, restitutis quos relegaverat. Mathematicos, et Philosophos vrbe pepulit.
L. Antonio, superioris Germaniae praeside, absens per Normanium Lappium confecit mira felicitate, quum ipsa dimicationis hora, resolutus repente Rhenus, transituras ad Antonium Germanorum copias prohibuisset.
Germani deinde transrhenani, transdanubianique foedus cum superioribus principibus obseruatum soluunt auaricia Domitiani, quod solitis stipendiis defraudabantur, commoti. Transitis Rheno et Danubio vtraque ripa potiuntur, Galliam, Maesiam, Pannoniam, Vindeliciam, Rhaetias, Noricum, prouincias Romanas, igne, ferro, praeda deuastant, vicos incendunt, vrbes diripiunt.
Agrippa Pompeius legatus Illyrici: Oppius Sabinus Consularis, Cornelius Fuscus legatus, cui summam belli Domitianus commiserat, cum legionibus caesi sunt: caput Sabini abscissum, per populares circumlatum. Domitianus Rhenum, Danubiumque nauibus in modum pontis contabulauerat: viribus Rom. Imperii Gerinanos inuaserat: verum a Germanis (vt ait Tacitus) tot exercitus oppressi, ac deleti: tot milhares viri cum cohortibus expugnati, ac capti sunt, vt iam non de milite Imperii et ripa, sed de hybernis legionum, et possessione prouinciarum dubitatum sit: damna damnis continuabautur: omnis annus funeribus, et cladibus insigniebatur. Nec iam de libertate Germani (addit Plinius) sed de virtute Ramanorum certabant: ac ne inducias quidem, nisi aequis conditionibus inibant, legesque vt acciperent, dabant: ingentibus damnis immensis muneribus (verba sunt Caecilii Plinii) paciscebamur.
Rhenum, Danubiumque continerent. Nec sic quidem securus omnino Domitianus, iners ipse, alienisque virtutibus tunc inuidus, Traiauum (qui post imperauit) virum et belli, et pacis artibus, vt quisquam illa aetate esse poterat, clarissimum, vt validissimum praesidium exciuit ex Hispaniis, Germanis, quae in Galliis sunt, praefecit, vt Germani transrhenani virtute quoque Traiani, et admiratione, iustitiaque in foedere detinerentur.
Domitianus coactus fueris pendere, nihilominus Germanicus dictus est. Falsum ex Germania duxit Triumphum, emptis per commercia, quorum habitns et crines in captiuorum speciem formarentur.
Domitianus ob crudelitatem, conscia vxore sua Domitia Longnia, in cubiculo vulneribus septem contrucidatus est quartodecimo Calendas Octobris, anno aetatis quinto et quadragesimo, Imperii quinto decimo super mensem quintum. Clypei et imagines eius passim, vbique per Romam in terram deiectae, et a populo per ignominiam publice conculcatae.
Boii possident, praesedit Sosius Senecio vir consularis. Dion Chrysostomus aurea praeditus lingua, Rhetor et Philosophus, cum Philosophi Romae passim a Domitiano proscriberentur, ad Gotos, Germanosque se trans Danubium contulit, exulauitque apud Germanos: orationem Comac composuit etc.
TRAIANVS AVG TR P COS
VII
1. Nerua annum imperauit.
2. Traianum designat Caesarem.
3. Eius interitus.
4. Numismata.
Domitiano coepit imperare anno Christi, terrarum Domini, Deique rerum vndecentesimo, imperauitaunum vnum, menses quatuor.
Traianum (qui tum Germaniae, quae est in Gallia Belgica, praesidebat, annum aetatis secundum et quadragesimum gerebat) ipsum Caesarem designauit: Imperii insignia eidem in Coloniam Agrippinensem missa sunt. Domitiani omnia acta rescissa, restituri quos relegarat.
Nerua periit in hortis Salustianis, aetatis anno altero et septuagesimo.
P COS II P P
SALVS PVBLICA.
IMP NERVA CAES AVG P M TR P
COS II P P.
CONCORDIA EXERCITVM
DIVVS AVGVSTVS
IMP NERVA CAES AVG
S C
1. Traianus Imperaetor salutatus, Germanos magno labore et muneribus ad pacem trahit.
2. Pons Traiani in Histro.
3. Daci cum Parthorum Rege foedus ineunt, cum Romanis rumpunt.
4. Traianus Danubium transit, periculum vitae incidit. Boiorum ad Traianum facta admonitio.
5. Dacia victa et in Romanam prouinciam redacta. Dacorum Rex sibi mortem consciscit. Numisma.
6. Traiani triumphus, res in Oriente gestae.
7. Leges contra Christianos latae renouantur persecutio reiterata. Martyrum nomina.
8. Proconsul Bithyniae religionis mysteria quaestione habita indagat, Christianorum innocentiam deprehendit, eamque Traiano aperit. Rescriptum Traiani de Christianis non conquirendis, priorumque legum in hoc latarum abrogatio.
9. Ingens terrae motus.
10. 11. 12. Iudaei opinione Messiae aduentantis rebellant, contra Ethnicos immani furore saeuiunt. Iudaeo capitale Cyprum intrare.
13. Romani a Iudaeis poenas sumunt. Iohannes Euangelista an sub Traiano mortuus.
14. An recte imberbis Iohannes pingatur. Oleo feruenti is interimi non potuit.
15. Traiani mors.
16. Eius laus.
17. Numismata.
Agrippinensem Coloniam, Rheno conterminam, et inferioris Germnniae (quae est in Gallia Belgica) caput Imperator salutatus est: Germanos magno labore ad pacem illexit: ipus munera et stipendia ex imperii maiestate largitus est. In vtroque flumine Rheno, et Danubio nauiga vit: de quo Claudianus ita cecinit:
Dacos (qui sint, saepius dictum) expeditionem parauit. Traianus indigne ferebat, annua his dependi tributa. Lapideum pontem, ingens et vix credibile opus, infra Sauum amnem in Histro faciundum curauit: viginti pilae ex quadrato et secto lapide constructae, fornicibus coniunctae, totum opus sustinebant: quarum altitudo, praeter fundamenta, erat centum et quinquaginta pedum latitudo pedes sexaginta patebat: distabant inter se centum, et septuaginta pedes: eratque longitudo pontis pedum tria millia: et pedes quadringenti.
DacorumDecebalus, dux autem Susagus in Moesia Callidromum seruum Laberii Maximi caeperant, munerique Parthorum Regi Pacoro miserant. Primum ad faedus a Traiano cum caeteris Germanis Daci illecti fuerant. Verum deinde viribus Parthorum freti, pacem exuunt, foedus rumpunt.
Traianus cum copiis Danubium transit: vbi dum incautus agit, pene confossus est ab sicariis a Decebalo immissis. Buri, gentes Boiorum, fungum Romanis literis inscriptum misere Traiano, hortatique sunt et, monuere, vt domum ipse reuerteretur.
Traianus intrepidus bellum continuauit, cum Dacis conflixit, hostem fudit: totam Daciam trans Danubium in Barbarico solo (quae in circuitu habuit decies centena millia passuum) subegit, atque in prouinciae formam redegit, Colonias deduxit. Segethusa regia (quae nunc Corona nuncupatur) vi capta est Decebalus Rex sibi mortem consciuit. Ea nunc regio Teutonas habet, Sibenburgenses nominamus. Ibi apud Albam Iuliam hic nummus inuentus est hoc anno, mihique donatus a Ioanne Vangione Franco, viro admodum erudito, et medico earum gentium, cum ad me Abusinum (natale solum) petens, diuerteret.
IMP. M. IVL. PHILIPPVS
PROVINCIA DACIA.
Traianus Romam reuersus de Dacis triumphauit. Inde arma ad Orientem trans Euphratem vertit. In Armenia cepit Satalam, Elegiamque vrbes. Deinde Babyloniam, Nisibim, Ecbatana, Seleuciam, Arbelam occupat: Vbi Alexander Magnus cum Dario Rege Persarum pugnam conseruit. Inde in mari Rubro Traianus nauigauit, vsque ad Indiae fines ditionem Romanam propagauit.
Traiano valuit, leges, quas ante aduersus nos, vt contumelia Deorum insignes tulerat, exerceri Senatusconsulto iussit. Christiani idcirco vulgi, et iudicum impietate captati, quasi deorum immortalium, Reipublicae hostes, laesae religionis Romanae crimine condemnati sunt: complures occisi, omnis ordo, aetas, sexus, per uicos, agros, vario suppliciorum genere adflicti. Inter quos Simeon Pontifex Hierosolymorum, filius Cleopat (qui frater fuerat Iosephi mariti Deisarae Virginis) natus annos centum et viginti cruci ad fixus est. Itidem Ignatius Antiochiae Episcopus Romam missus ad bestias condemnatur.
Caecuius Plinius Nouocomensis, qui tum proconsul Bithyniae erat, commotus multitudine pereuntium, vltro certatimque ad mortem procurrentium, sollicitus mysteria religionis nostrae, admotis etiam quaestionibus, inquisiuit: deinde Traianuin consuluit, eidem aperit, nihil aliud se de Christianis inuenisse, quam solitos stato die, ante lucem connenire, carmen Christo, sicuti Deo, dicere inuicem: ipsosque sacramento non in scelus aliquod obstringi, sed ne furta, ne latrocinia, ne adulteria committant: aut ne fidem fallant, neue depositum adpellati denegent. Quibus peractis, morem discedendi esse, rursusque coeundi ad capiendum cibum, promiscuum tamen atque innoxium. Rescripsit Traianus, Conquirendos non esse Christianos: ita quadam ex parte frustratus est leges superiores contra nos latas.
Antiochia pene deleta est hoc malo.
Iudaei tum quoque (gens olim Dei domestica, nunc opinione sua calamitosior) arma corripiunt per orbem Romanum (obierat enim Agrippa vltimus Rex eorum) Romanis rebellant, Messam suum (quem adhuc populus infelicissimus expectat) adfore credebant.
Lybia circa Cyrenem ducibus Andren et Luca, cultores deorum Romanos, Graecosque sine discrimine subito inuadunt, statim trucidant, nec caede contenti: humanis carnibus vesci caeperunt horum intestinis stillante adhuc sanguine cincti, pellibusque velati, multos per medium vsque ad verticem dissecant: plures bestiis dilaniandos obiiciunt, alios inter se digladiari cogunt. Ducenta et amplius ibi hominum millia eo furore armis Iudaeorum perempta sunt.
Aegypto patrata: in Alexandria ipsi cultores numinum Iudaeos superarunt. Nec minore clade Cyprii adflicti sunt: culroribus enim deorum occisis, Salaminam vrbem Iudaei solo aequarunt, duce Arthemione conspirarant. Circiter ducenta, et quadraginta millia hominum ibi a Iudaeis trucidara sunt. Quamobrern, lex lata est, qua insulam vel vi tempestatis, vel errore contingere posthac Iudaeo capitale foret.
Traianus Lucium Quietum cum exercitu aliisque ducibus contra Iudaeos mittit, ipsos Mesopotamia exturbauit Quietus: deinde per vniuersum orbern terrarum eos, qui conscii caedis fuerant, profligauit: infinita tum Iudaeorum millia occisa, deletaque esse referunt et Eusebius, et Hieronymus: iidem scribunt divum Ioannem Euaugelistam sub Traiano decessisse. Vt Dorotheus tamen Martyr et Pontifex Tyri narrat, diuus Ioannes sub Traiano exulauit ili Pathmo insula: ibique Euangelium scripsit: et Ephesi edidit per Gaium hospitem, et ministrum suum: cuius et diuus Paulus meminit in Epistola, quam ad Romanos scripsit. Post mortem Traiani Divus Ioannes ex Pathmo Insula rediit Ephesum, ibique se iussu Dei sepeliuit. Vixit annos cencum et viginti. Sunt tamen qui dicunt ipsum non sub Traiano, sed Domitiano exulasse in Pathmo.
Christo aetate fuerit. Tertullianus refert, quod Ioannes missus a Nerone in feruentis olei dolium, purior, et vegetior exiuerit.
Traianus apud Selinuntem Ciliciae vrbem, quae deinde Traianapolis dicta est, obiit mortem, cum imperasset annos vndeuiginti, menies sex, dies quindecim. Vixit annos L XII. M. IX D. IIII.
Traiano fuere. Optimi cognomen ob virtutes ei inditum fuit: eiusque bonitas deinde caeceris Imperatoribus solennibus adclamationibus oppleta est. Senatus populusque Romanus ita designato Caesari Romae adprecabantur: Sis felicior Augusto, melior Traiano. Primus externorum Romanarum rerum potitus est: nec enim ex Italia, sed ex Hispania oriundus fuis. Cuius etiam regem Carolum, nepotem Imperatoris Maximliani Caesarem, Germania hisce diebus designauit: quem Christus terrarum dominus, deusque rerum amet, et meliorem Traiano reddat: vt labantem Rempublicam Christiatiam tandem fulciat. Traiani tempore procurauit prouincias, quas tenemus C L. Restitutus, Restitutorum monumentum adhuc apud nos extat, supra in Augusto, si libet leges.
Boiaria inueni
IMP. CAES. NERVA. TRAIAN. AVG.
GERM. PONT. M. TR. P. GOS. II
IMP. TRAIANO AVG. GER. DAC
PMTRP COS. V
PPSPQR OPTIMO PRINCIPI.
IMP. CAES. NERVAE TRAIANO
AVG. GER. DAC.
P M TR P COS. VI P P S P Q R
OPTIMO PRINCIPI
S C.
IMP. CAES. NERVA TRAIAN.
AVG. GERM. P M. TR. POT. S C
IMP CAES. TRAIANVS
P M TR COS III
1. Hadrianus omnium artium peritia et memoria incredibili pollet.
2. Hadrianus ordinem officiorum militarium et ciuilium instituit, liberalitatem et alias Principe dignas virtutes coluit.
3. Ad persequendos Christianos obtutu propitiandorum Deorum prouocatus, in persecutionem consentit.
4. Religio Christiana defensa. Hadrianus vetat, ne quis ob solum nomen Christiani sine alio crimine reus fiat.
5. Hadrianus Christum inter Deos recipere cogitans, ipsique templum exstruxit, a sacrificulis tamen vano metu territus ab opere incepto desistit.
6. Hierosolyma restaurantur, cultu tamen idololatrico simul introducto, inque locis sacris ad obliterandam religionem Christianam Ethnicorum templis exstructis.
7. Iudaei cultum idololatricum et peregrinos Hierosolymis aegre ferunt bellum parant ex cauernis et similibus locis Romanos aggrediuntur.
8. Duce deinde, qui pro Messia se venditabat, existente, Iudaei aperto Marte agunt, Christianosque ad partes suas, amplectendas frustra inuitant. Christiani a Iudaeis enecati.
9. Romani impares quidem Iudaeis numero, eos tamen opprimunt.
10. Tota Iudaea desolata et Iudaei vltima perpessi.
11. Iudaei Lege prohibentur nequidem vt aduenae in patriam reuerti.
12. Quod ista gens per omnem terram hodie dispersa, indicio est ipsos magna deliquisse.
13. Hadrianus curiositatum explorator, eius belli pacisque studia.
14. Hadrianus Germanis stipendia constituit, pacemque ab iis redimit. Vindelicorum Praefecti.
15. Numismata.
Traiano, versu, oratione prosa, vtraque lingua doctissimus, Graecorum studiis nimis deditus, adeo vt Graeculus cognominatus sit: ac a Plinio dictum de eo extet,
In omnibus artibus peritissimus, nihil eorum iguorauit, quae et in pace, et in bello, siue ad principem, siue ad priuatum spectent, incredibilis memoriae, nominatim quosque salutauit, adeo vt nomenclatores corrigeret.
Augustum ad certam formam redegit, quae ad Constantinum et Theodosium Imperatores, et declinationem Rom. Imperii paucissimis mutatis obseruata est. Liberalissimus in omnes fuit: non passus est: quicquam a se peti, pro necessitate cuiusque vltro omnia fecit. Aequo animo ferebat etiam ab humillimo quoque se admoneri et corrigi. Talis sit Imperator (dicere solebat) erga quemque, qualem, si ipse privatus esset, erga se Imperatorem esse vellet. Transeuntem mulier quaedam orabat, vt se audiret. Et cum ille respondisset, osium mihi non est, illa deinde clamans, ait, noli ergo imperare. Tum conuersus eam audiuit. Saepe iactauit se ita Rempubl. gesturum, vt sciret rem populi, non suam propriam esse.
Hieronymo et Eusebio) Imperatores sanguinariis adclamationibus nostros ad poenam deposcere semper consueuerunt, vt scilicet a pietate princeps auspicaretur Imperium: propiciosque deos haberet, qui placati Christianorum, hostium suorum, sanguine successus prosperos Caesari darent: et aduersa a Republ. in caput impiorum auerterent. Plurimi tum qui Christianos oderant, in nos saeuire caeperunt.
Quadratus Pontifex Atheniensium, legatorum Christi auditor, et Aristides Atheniensis philosophus eloquentissimus, libros, in quibus tutati sunt religionem nostram, praesenti Hadriano legendos exhibuerunt: et tantae admirationi omnibus fuerunt, vt persecutionem grauissimam illorum excellentia sedarent ingenia. Serenus quoque Granius legatus Galliae Belgicae, vir adprime nobilis, ad Hadrianum literas mittit, iniquissimum esse dictitans, clamorib. insanis vilis pleheculae, hominum innocentium sanguinem concedi, et sine vllo crunine, nominis tantum, et sectae reos fieri. His omnibus commotus Hadrianus, Minutio Fundano proconsuli Asiae rescripsit, sine obiectu criminum Christianos condemnandos non esse.
Christum inter deos recipere, et templa sine simulachris in omnibus ciuitatibus, quae Christo dicarentur, extrui iussit: quae idcirco quod numinanon habebant, Hadriani longo tempore, vsque ad Constantinum dicta sunt. Sed Hadrianus a proposito deterritus est per sacrificulos et philosophos: qui in fatis esse dicebant, si hoc faceret, deorum religionem, cum Romani Imperiimaiestate interituram, et omnes Christianos futuros, caetera templa deserenda.
Hierosolyma pridem euersa, rursus habitari iussit, atque vrbem Aeliam Capitolinam, siue vti apud Ptolomaeum lego, Capitoliam, adpellauit, Ioui item ex aduerso templi aedem excitauit. In aditu quondam templi statuam suam equestrem dedicauit. In loco resurrectionis Christi seruatoris nostri, simulachrum Iouis: in Crucis viuificae rupe, statua Veneris marmorea a cultoribus deorum posita: et vbi Christus terrarum Deus natus est, cultus Adonidis amasii Veneris institutus est. Arbitrabantur authores persecutionis ita tolli posse fidem resurrectionis, et immortalitatis, si loca sacro sancta Christianis numinum cultu polluissent. Hoc ita mansit per annos circiter centum et octoginta, vsque ad Imperium Constantini.
Iudaei, atque indignabantur, peregrinos secum habitare in ciuitate, et illud quoque grauius ferebant, externa sacra fieri. Quieuere tamen ab armis et caedibus Hadrianum veriti: qui per ea tempora in vicinis locis constiterat. Nihilo tamen secius clanculum conuentus agebant, commeatus, arma praeparabant: quibus vti possent, quoties belli necessitas poscerer. Posteaquam vero longius aberat Hadrianus, in arma vertuntur: quanquam aperta acie cum Romanis congredi ausi non fuerint: tamen decauernis, et cuniculis, moenibusque, quasi latrocinia agitabant, quoties violabantur, per occultos meatus subterraneos, quos ante ad hunc casum fecerant, elabebantur. Impetus eorum primo Romani contempserunt.
Iudaeis dux, Deinde quidam nomine Barcozabas, id est, filius mendacii, Messiam se diuinitus missum mentitur: stipulam succensam in ore anhelitu ventilabat, vt flammas euomere putaretur. Huic Haquiua, Hebraeorun vates adhaesit, eumque immutato nomine nuncupauit Barcocaban, hoc est, filium stellae, de qua Bileamus apud Mosen Balaco Regi praedixit. Darah, inquit, cocabmi Iacob: id valet, orietur stella ex Iacob. Vniuersa tum prouincia tumultuari coepit: et qui vbique gentium erant, conspirauere Iudaei. Vniuersus orbis terrarum ex motu Iudaeorum concussus est. Multa mala partim clam, partim aperte in Romanos edebant Iudaei. Animos quoque Christianorum Cocabas ille tentauit, hortatusque est ad societatem belli, vt consilio, armisque communibus, parique studio cognatam religionem, et vnius veri summique Dei cultum, aduersus Romanos, falsorum numinum cultores adsererent. Quod cum Christiani recusarent, variis ipsos cruciatibus enecant.
Hadrianus vbi intellexit, quam graue et periculosum bellum exortum foret, praecipuos Romanorum duces aduersum Iudaeos misit. Attinium Ruffum, Martium Turbonem, et alios quorum primus Iulius Seuerus, in Iudaeam ex Britannia vocatus. Hic minime ausus est praelium committere, multitudine impar erat, et hi de salute desperauerant. Diuisis igitur copiis, carptimque adortus est, vr quosque poterat comprehendens pro multitudine militum, atque tribunorum, tum ab alimentis et commeatu interclusos, tardius
Barcocabas ac Hadriano occisus est. Vltima haec Iudaeorum strages, atque ruina. Huc vsque, sicuti est apud Philonem, reges habuerant post excidium Hierosolymorum, Agrippam, atque Agrippinum.
Iudaeo liceret, ne dum Aeliam intrandi ius esset.
Reginoburgium, caput Boiorum, se ante natum Christum habitasse credi postulant: tamen hoc anno expulsi exactique. Aedes eorum dirutae, soloque aequatae sunt: ibi Deiparae virgini victrici templum construitur, frequensque coit sturnatim populus.
Hadrianus omnium curiositatum explorator: quaecunque legit, autaudiuit, experiri conatus est. Omnes prouincias adiuit, per omnes vrbes Imperii peregrinatus est: amator pacis, nullum mouit bellum. Omnes neruos intendit ad pacem per orbem terrarum retinendam. In Germaniam transiit, pacis magis quam belli cupidus. In Danubio, Rhenoque nauigauit. Adeo tamen militiae diligens fuit, adeo milites exciuit, vt equites eius armati Danubium transnatauerint, et hostes obstupefecerint.
Germanis de imminutis stipendiis, cognita causa faedus composuit, ab ipsisque pacem redemit: munera haud mediocria ipsis distribuit. Germani receptis pecuniis nihil nouarum rerum moliti sunt. Vindelicorum tum Duces fuerunt Aelius Verus, L. Aurelius Annius, Tiberius, et Italicus vir consularis. Vixit Hadrianus annos LXXII. M. V. D. XVII. Imperauit annos XXI. M. XI.
HEL. HADRIANVS
S. C.
SAL VS AVG.
HADRIANVS AVG. COS. III. PP
RESTITVTORI GALLIAE.
HADRIANVS AVG. COS. III. PP
ROMA FELIX
ADRIANVS AVG. COS. III. PP
MONE TA AVG.
HADRIANVS PE AVG.
COS. III. PROVIDENTIA AVG. SC.
IMP. TRAIANVS HADRIANVS
AVG. PM
TR. P. COS. AETERNITATI
AVGVSTI S C.
DIVA SABINA AVGVSTA
HADRIANI AVGVSTI CONIVX
1. Antoninus Princeps Clementisimus. unde Pii nomen.
2. Eius Virtutes,
3. Autoritas. Sine sanguine imperat.
4. Daci Romanum Imperium inuadere tentantes ad pacem alliciuntur. Militaris disciplinae notabile exemplum. Germanorum Trans - Rhenanorum foedus.
5. Iustinus insidiis Crescentis Philosophi accusatus martyrio coronatur.
6. Antoninus moritur interque Deos refertur.
7. 8. 9. 10. Ritus consecrandi Imperatores.
11. Senatus Romani dementia in tribuenda diuinitate quam ipse non habet.
12. Numismata.
Hadrianus adoptauit, natura omnium principum clementissimus fuit, et placidissimi ingenii. Vnde merito cognomen Piia vir tutibus sortitus est, pacis amator, nec gloriae cupidus. Dicere solebat, malle se vnum ciuem seruare, quam mille hostes occidere. Eloquentiae singularis, Rhetoribus, Philosophis, per omnes prouincias salaria et honores decreuit: formaque conspicuus fuit: largus sui, alieni abstinens.
Nihil sordidius, imo crudelius esse dictitabat, quam si hi Rempub. arroderent, qui nihil in eam suo labore conferrent.
Numae Pompilio in omnibas comparatus fuit. Tantae authoritatis apud omnes gentes, vt per tres et viginti annos prorsus sine sanguine ciuili, et hostili (quod neminiprincipum contigit) imperauerit.
Dacos et caeteros Germanos in initio post Hadriani mortem inuadere Romanos fines meditantes, facile virtutibus ad pacem et faedus illexit. Erat hisce temporibus Auidius Cassius legatus prouinciarum, quas nos iam tenemus. Tria millia Transdanubianorum Danubii ripis hostili animo consederant, quos negligentius agentes, auxiliaria manus authoribus Centurionibus circumuenit, atque trucidauit: et ingenti praeda ad Cassium rediit. Sperabant Centuriones praemium, quod perparua manu tantum hostium, segnius agentibus et ignorantibus ducibus suis deleuissent. Cassius rapi illos, ac in cracem iussit tolli, seruilique supplicio adfici: causans euenire potuisse, vt insidiae essent, et ita reuerentia Maiestasque Imperii periisset. Cum ingens in exercitu seditio orta esset, prosiluit nudus, solo campestri tectus, et ait, percutite me, si audetis: et corruptae disciplinae facinus addite. Tunc conquiescentibus seditiosis, meruit rnetui, quia non timuit. Terroreque huius facti perculsi Transrhenani, centum annorum faedus ab Antonino absente petierunt.
Iustinus Philosophus, Christianae pietatis mystes, Antonino et filiis eius, Senatuique Romano librum seriptum contra Deos pro religione nostra obtulit Romae atque insidiis Crescentis Cynici Philosophi accusatus, pro Christo sangiunem suum fudit.
Antoninus, vbi Antoninum generum suum adoptauit, febre decessit, aetatis anno altero et septuagesimo. In numerum Deorum, vt omnes Imperatores, qui bene gubernarunt, relatus est a Senatu Romano. Roma enim alios deos recepit, Caesares dedit. Fuit eidem ara in prouincia, quam habitamus, dicata extat inscriptio, quam supra in Augusto offendes. Ritum huiusmodi consecrandi Imperatores explicare necesse est.
Martium deferebant. Vbi qua latissime campus patet, suggestus quidam ex ingentibus lignis specie quadrata extructus erat in formam tabernaculi: quod interius totum aridis fomentis oppletum, extra intextis auro stragulis, atque eboreis signis, variisque picturis exornatum erat. Infra vero alterum minus positum, fonna et ornatu persimile erat. Tertium item, et quartum semper superiore contractius, ac deinceps alia, donec ad extremum, quod est omnium breuissimum, perveniatur.
DIVVS M. ANTONINVS PIVS
CONSECRATIO.
ANTONINVS AVG. PIVS P P. TR.
P. II
MVNIFICENTIA AVG. COS. IIII.
S C.
IMP. ANTONINVS PIVS AVG
FIDES MILITVM
ANTONINVS PIVS FEL. AVG.
CONCORDIA MILITVM
ANTONINVS AVG. P. P
TRIBVNICIVS. H.
ANTONINVS AVG. PIVS F. TR. P.
COS. S C.
IMP. ANTONINVS PIVS AVG.
TR. POT. XVI.
ANTONINVS PIVS TR. P. P. M.
COS. XIX. S C.
ANTONINVS AVG. PIVS TR. P.
COS. III.
AVRELIVS CAESAR TR. P. COS.
S C.
AVRELIVS CAESAR ANTONINI
AVG. PII FIL. TR. POT.
COS. II. S C.
1. Antonini mores, eruditio et virtutes.
2. Variae calamitates affligunt Romanum imperium, quibus Antoninus medetur.
3. Parthi inuadunt Romanas Prouincias. Romani eos pellunt, inque Mediam et Babyloniam penetrant.
4. Pestis ex arca aurea, quam miles aperuerat in templo Apollinis euadit.
5. Callidum cuiusdam commentum quo metum incutere Romanis Ciuibus intendit, vt vrbem deserant et depraedandi occasio sese offerat.
6. Chatti et Chauci Gallias irrumpunt. Britannia rebellat. Vindelici Praesides.
7. Marcomanni vastant Prouincias Romanas; timor huius belli.
8. Imperatores vrbe proficiscuntur. Marcomanni omnia conturbant.
9. Germani per Legatos pacem postulant, quae ex sententia Lucii conceditur. Lucii mors.
10. Nouum bellum Mascomannicum, idque grauissimum omnium, quae vnquam extiterunt Nomina gentium conspirantium. Pestis totos exercitus delet.
11. Serui et gladiatores in militiam assumpti, Germanique milites empti.
12. Antoninus ad exhauriendos militiae sumptus omnem suam supellectilem et Coniugis ornatum vendit auctione publica.
13. Antoninus Germanos Pannonia pellit, Marcomannos delet. Hostem vltra Danubium prosequens magnum discrimen incidit.
14. Legio Christiana pluuiam et fulmen in hostes impetrat precibus suis. Germani deleti. Leges contra Christianos latae abrogantur, poenaque in accusatores Christiani nominis sancita.
15. Romani hanc opem diuinitus missam, magicis artibus tribuunt.
16. Antoninus ob rebellionem in Oriente ortam Marcomanniam aggredi nequit. Ornamenta imperialia vendita a volentibus redimuntur.
17. Bellum cum Marcomannis redintegratum. Antoninus Marcomanniam et Sarmatiam Romanas prouincias facere annititur Mosbo lethali corripitur.
18. Eius cura de dignitate imperii conservanda et timor Germanarum gentium. Mors Antonini.
19. Optimis Imperatoribus per centum annos succedunt pessimi. Calamitas Reipublicae maxima.
20. Militaris turba imperium cauponatur. Tyrannis cum bellis internis et externis vastant imperium.
21. Pestis et aliae eiusmodi calamitates. Maiestas imperii per mulierculas servata.
22. Numismata.
Annius Verus dictus: sapientissimus grauissimusque principum, omni virtutum genere se exercuit, literarum studio, nemini Graecorum, Romanorumque secundus. Quamobrem Philosophus et cognominatus est, et fuit. Praeceptor eius in Grammaticis Eutythius Proculus Siccensis, extat in Bibliothecis Boiariae, non longe e patria mea. Admodum clemens atque ciuilis erga omnes fuit. Adeuntium cuiuis dextram placide dabat.
Marci prudentia, constantiaque obiecta est. Nisi hisce virtutibus praeditus rector contigisset, de Romano Imperio actum fuisset: adeo terrae motus, inundationes aquarum, lues grauissima, genus humanum, orbem terrarum adflixerunt. Locustae infestae agris, depastae sunt prata et arua. Fame inde laboratum est. Crebra quoque bella, ferocissimi hostes emicuere.
Vologesus Rex Parthorum, fugato Attidio Corneliano, qui Syriam tum administrabas, Romanas inuasit prouincias, interfecto legato, caesis legionibus, Syris defectionem
L. Aurelius Antoninus Verus (ante L. Commodus dictus) frater et filius adoptiuus Marci, contra Parthos arma mouit. Ipse Antiochiae voluptati deditus erat. Duces eius Statius Priscus, Auidius Cassius, Martius Verus confecerunt bellum Parthicum: prouinciis Romanis non solum Parthos expulerunt, sed et Babylonem in Mediamque penetrarunt.
Babylonia de templo Apollinis, ex arcula aurea, quam miles forte inciderat, spiritus pestilens euasit. Inde pestilentia subsecuta, totum orbem adflixit: nec minus fames, inundatioque saeuit.
Marco est, ad ipsumque deductus.
Chatti quoqeu, et Chauci transrhenani Germaniae Magnae populi, Gallias irrumpunt, vastant. Item Rhaetos. Vindelicos, Noricum parisaeuitia peruagantur. Britanni quoque rebellant, contra hos Calphurnius Agricola missus est. In Gallias et Cermaniam cisrhenanam proficiscitur Diaius Iulianus, qui post imperauit. Noricorum, Vindelicorumque duces Ausidius Victorinus, et P. Aelius Pertinax, post Commodum rerum potitus, patrio etiam carmine apud nos celebratus, ab hostili Germanorum incursatione Rhaetias, Vindeliciam Noricumque vindicarunt.
Marcomani quoque (Sueuorum natio est, quaetumin Boemia sedebat, vsque ad Danubium protensa) Romanis imminebant, Pannonias, Moesias, Illyricum vastabant, dum geritur Parthicum bellum. Tantusque timor belli Marcomanici fuit, vt vndique sacerdotes acciti fuerint, peregrini ritus impleti. Roma omni genere religionum lustrata, celebrara Romano ritu, lectisternia per septem dies. Scriptum ducibus, vt quauis arte bellum traherent, ac suspenderent, donec orientale finiretur: ambos Imperatores necessarios esse bello Germanico.
L. Antonino, ambo Imperatores M. et L. (ea enim tempestate primum Respubl. a duobus Augustis aequo iure administrata est) paludati vrbe profecti sunt. Marcomani omnia conturbarant, aliae quoque gentes pulsae a Marcomanis, bellum Romanis minabantur, nisi reciperentur, in Romanoque solo sedes concederentur. Amissus est Furius Victorinus praefectus praetorio: eiusque exercitus interemptus.
Aquileium venerant, quo Germani (qui iam ab armis Pannonia relicta discesserant domum) legatos mittunt, pacem postulant, authores tumultus interemptos esse referunt, veniamque praeteritorum orant, se posthac neminem regum, qui non sit a Romanis principibus datus, passuros pollicentur. Lucius cum nihil periculi amplius esset, Romam redeundum censebat. Marcus vero existimabat Germanas fugam simulare, et caetera, quae pacem ostenderent: ideo ne tanti conatus adparatusque frustra forent, instandum esse dicebat. Vrgente tamen Lucio, compositis prius omnibus, quae ad munimen Italiae atque Illyrici pertinebant, Romam reuertuntur. Lucius subito morbo, quem Apoplexiam Medici nostri vocant, interiit.
Illyrici limite, vsque in Galliam conspirant, Marcomani, Varistae, Eumunduri, Boiemiae tum incolae: quibus coniuncti ab orientis ora Quadi, Danubii ripam in Germania insidentes. Atque hi omnes Sueui fuerunt. Quibus auxiliares fuerunt Boiorum nationes, et Venedorum atque Sclauorum trans Vistulam et citra eo tempore habitantium. Quorum haec nomina Buri, Hirri, Halii, Salii, Laziges, Guthones, Vandali, Sarmatae, Roxolani, Basternae, Alani, Peucini, Sicobotes, Saboci, Cystoboci, siue Castoboci. Horum Ptolomaeus fere, qui sub idem tempus quam clarissime Mathematica commentatus est, mentionem facit. Hoc bellum grauissimum fuisse, quantum nulla vnquam memoria, extiterit, tradunt Romani scriptores, Marcomanicum vocari solet. Grauis pestilentia multa millia paganorum, et militum absumpserat: pene ad internecionem Romanus deletus est exercitus.
Marcus omni cura hanc expeditionem parauit. Seruos (quemadmodum bello Punico factum erat) in militiam asciuit, quos Voluntarios, exemplo Volonum, adpellauit. Armauit etiam gladiatores, hos obsequentes latrones nuncupauit. Dardaniae quoque, ac Dalmatiae milites legit: emit et auxilia Germanorum contra Germanos. Quosdam in deditionem accepit infinitos in Romano solo collocauit, plurimos in Italiam transduxit.
Traiano distraxit: aurea, Chrystallina, Myrrhina, argentea vasa et pocula: gemmas, mundum muliebrem, vxoris Faustinae, vestem suam et coniugis auratam, sericam vendidit: signa quoque cum tabulis magnorum artificum. Per duos continuos menses isthaec venditio celebrata est: tantumque auri redactum, ut reliquias Marcomanici belli ex animi sententia persequeretur.
Pannonias, Germanis pulsis, seruitio liberauit. Marcomanos in transitu Danubii deleuit, praedam excussit, prouincialibus reddidit. Multi tamen nobiles Romani, plurimarumque gentium proceres bello hoc Germanico, atque Sueuico interierunt, quibus omnibus statuas in foro Vlpiano posuit. Suadebant saepius amici, ut a bello discederet, Romamque veniret: monitus ipsorum contempsit, in proposito perstitit: Danubioque traiecto, Quadorum regionem, Danubio continuam (quam Marcofeltas nominamus) occupat. Ibi fugam simulantibus Germanis, ad insidias, locaque iniqua cum omni exercitu tractus, a subito erumpentibus Germanis circumuentus est. Romanus miles non solum de labore, via, defatigatus, verum aestu, et siti quoque laborabat. Nec spes vlla erat salutis, quin vti pecudes et oues deprensi in cauea, multi a multitudine hostium trucidarentur, atque mactarentur.
Legio tum Christiana comprecationibus pluuiam exercitui Romano, quo sitim sedaret, et aduersum Germanos fulmina diuinitus impetrauit. Manus Germanorum de coelo tacta ad internecionem deletur absque opehumana. Extant Imperatoris literae, quae testantur Christianorum militum precibus se, et Romanas vires seruatas esse. Legio inde Christianorum Fulminatrix cognominata est. Et Augustus nostrates, non tantum crimine, et legibus aduersus nos latis, soluit, sed et poenam accusatoribus Christianorum edicto publico comminatus est et statuit. Dedicarant et ipsi Marco religionis nostrae apologiam, legendamque exhibuerant, Iustinus Philosophus, Melito Asianus Sardensis Episcopus, Apollinarius Asiae Hieropolitanus pontifex, et Bardesanes ex Mesopotamia oriundus.
Marci, caeleste beneficium, diuinamque opem tribuunt, quod et Claudianus docet, ita scribens:
Marcomaniam, hoc est Boemiam adgredi armis, eamque in formam prouinciae redigere. Verum in oriente Auidius Cassius rebellauit, coactus Marcus Orientem petiit. Cassius occisus est, caput eius abscissum, ad Marcumque delatum. Qui reuersus Romam, ornamenta Imperialia, quae ante vendiderat, redemit ab emptoribus. Nulli quidem, qui ea seruare voluit, ac reuendere noluit, molestus fuit.
Marcomani cum conuersus, triennio cum Quadis, Marcomanis, Sarmatis bellauit.
Marcomaniam, et Sarmatiam, hoc est Boemiae et Polamae regnum prouincias facere. In administratione huius belli apud Carnuntum morbo subito corripitur.
Marcum Germani gens vicina, quam nondum plane subiecerat, sed partim in societatem munificentia adsciuerat, alios bello, armis domuerat. Nonnulli effugerant, qui metu Marci in praesens se continebant. Timebat Marcus ne despecta filii aetate, laeta bello gens arma resumeret. Haec secum voluens defecit Bendobonae, aetatis anno sexagesimo primo, Imperii vndeuicesimo supra mensem. Imperauit cum fratre nouem, solus decem. Decessit filio Commodo haerede, cum maximo Reipubl. incommodo.
Domitiani ad Commodum numerantur) diuino fauore contigere Romanae aulae procerum mitissimi: qui egregie, persancte, nec minus fortiter domi forisque Rempublicam administrarunt. Non necessitate, adulationeque (vti fit) verum verissime, meritissime cognominati sunt Patres patriae, sanctissimi, sapientissimi, principes optimi, prudentissimi, clementissimi Imperatores. Centum deinceps anni subsequuntur pestilentes, calamitosi, infames, perniciosi Reipublicae, bonis malisque omnibus. Quidam nostratium, vltima fata impendere orbi terrarum, rebusque, et Christum regem coeli in maiestate aduenturum eo seculo opinati sunt, scriptisque prodiderunt. Fuit tempestas sane concitatissima crebris bellorum tumultibus, turbulentissima ciuilium armorum procellis, continua principum mutatione insignis, quorum maxima pars saeui, truculenti, auari, caedis, sanguinisque auidissimi: stupris, ganeis dediti: flagiciis supra captum humanum (quae mihi aperte nominare religio est) polluti. Virtutum literarumque hostes, optimi cuiusque capitales inimici. Quos etsi suprema illa Maiestas, salutaribus patronis, sed admodum paucis, interpolarit, ne omnino periret Romanum Imperium, parum tamen hi proficere potuerunt, breui rerum potiti, perempti, trucidatique sunt: posthabita tum Senatus, populique Romani authoritate.
latronum bella, Triginta Tyrannos, qui per diuersas orbis partes Rempublicam rapuerunt, dilacerarunt, vexarunt. Illustrissimus quisque atque ditissimus ciuium interemptus est in Italia, et prouinciis. Quae praeter saeuissimorum dominorum compilationes, a Germanis in Occidente, a Parthis, Persisque in Oriente, crebris excursionibus vastatae, direptae exhaustaeque sunt.
Victorinam in Occiduo sole, Zenobiam vero ad Eurum, seruati, armisque defensi sunt? Sub Diocletiano caput sustulit Romana Maiestas, quem parentem, conditoremque aurei seculi rerum autores vocare solent. Iam inscriptiones numismatum, quae in Boiaria reperi, et inueni, Commodumque paucis subtextam, etc.
CVS TR POT P M COS II
S C.
MARC ANTONINVS AVREL VE-
RVS AVG IMP II COS TR P IIII.
S C.
IMP M AVREL ANTONINVS AVG
CONCORD AVG TR P XVI
COS III.
FAVSTINA DIVA AVG
FAECVNDITAS.
FAVSTINA AVG
CONCORDIAE.
DIVA FAVSTINA
AETERNITAS.
PIA FAVSTINA AVGVSTA
DIA VENVS VICTRIX.
1. Commodi vitia. Vt is sese in voluptatibus Romae volutare possit, bellum Marcomannicum pene confectum deserit, pacemque a Germanis redemit.
2. Britanni, Germani in Galliis, aliaeque nationes rebelles cum bello latronum sedantur. Calamitates Romae exortae.
3. Conspiratio contra Commodum, ipsius mors et nomen inuisum.
4. Legatus Vindelicorum. Apollonius Senator ob religionem a seruo accusatus martyrio coronatur.
5. Numismata.
Domitiano, impurior Nerone fuit. Ab aulico famulitio (quos mures, et tineas Imperator Licinius vocare solebat) corruptus est. Hi cum voluptates Vrbis crebro adolescenti commemorarent, perpulere eundem, vt contra monita parentis, contra consilia amicorum paternorum, bellum a patre contra Germanos coeptum, et pene confectum, desereret. Nam Germanos magnis praemiis in amicitiam sibi adiunxit, qui (vt ait Herodianus) periculorum despicientes, aut populationibus, incursibusque victum parant, aut proposita mercede pacem venalem habent. Commodus igitur, vt pecunia, qua maxime abundabat, securitatem redimeret, nihil Germanis, videlicet petentibus, denegauit. Regibus Germanorum addictus arma deposuit, Romamque profectus est. Vbi omni flagitiorum scelere se contaminauit: crudelissimus in omnes, etiam suos, fuit.
Britannia, (cuius duces Clodius Albinus et Iunius Seuerus) Dacia, Germani in Gallia, eius imperium detrectarunt, omnia sedata perduces sunt. Maternus quidam conquisita ingenti latronum manu, grauiter Hispanias, Gallias, Italiam adtriuit: Romam quoque tentavit, vbi proditus a suis occubuit. Romam incendium, fames, pestilentia adflixit. Templum pacis combustum est.
Q. Aelius Laetus, Praefectus praetorio, Martia concubina, aduersus Commodum conspirant: veneno primo hominem adgrediuntur. Quod cum parum proficeret, per Narcissum athletam, cum quo exerceri solebat, Commodus strangulatuse st anno aetatis tricesimo secundo. Si fecit, sic passus est. Nomen eius ex omnibus monumentis erasum.
Boii tenent, fuit Septimius Seuerus, postea Roma potitus: canitur adhuc apud nos. Apollonius Senator Romanus, accusatus a seruo, quod Christianus esset, iussus religionis rationem reddere, insigne volumen primus latinorum Romana lingua de religione nostra scripsit: et in Senatu recitauit, securique percussus est sententia Senatus ob pietatem in Christum. Vetus enim lex erat, Christianum delatum, nisi negaret Christum, non dimittendum, sed capite plectendum esse.
IMP S C COS IIII.
M. COMMODVS ANTONINVS
AVG PIVS BRIT P M TR P X
IMP VII. COS II P P.
1. Pertinacis natiuitas, vitae genus et incrementum.
2. Pertinax imperio potitus a militibus, quod sanctitatem ipsius ferre non poterant, trucidatur. Commentarii de Religione Christiana Latini.
Ligures natus, eruditissimum Grammaticum Sulpitium Apollinarem audiuit. Post quem Grammaticen professus, ludum aperuit literarium. Vbi cum minus lucri esse videret, ad militiam se contulit: egregie operam rebus bellicis nauauit, a Marco amatus, in Senatumque electus, A Commodo legatus in Britanniam missus est, eam, et exercitus in ea alium Imperatorem flagitantes pacauit. Deinde a Commodo, praefectus Vrbis creatus est. Intersecto Commodo, percussores Commodi ei Imperium obtulerunt, quod senatusconsulto accepit. Spes erat omnibus, per eius virtutes restitui posse omnia. Commodo adsueti, sanctitatem Pertinacis ferre non potuerunt: impetuque in Palatinas aedes de improuiso facto, quinto Calendas Apriles Imperatorem trucidarunt. Vixit annos LX. M. VII. D. XXVI. Imperauit menses duos, dies quinque et viginti. Sub idem tempus. Victor primus Pontifex Romanus de religione nostra latine commentatus est: secundus post Appollonium Theologus factus.
1. Romanum imperium venum exponitur, plurimumque licitanti Iuliano addicitur. Militum mores corrupti.
2. Iulianus Senatus Consulto Imperator salutatur, a militibus limitaneis repudiatur, alii Caesares declarantur.
3. Seuerus cum Germanorum auxiliis Romam petit. Iulianus intercessionem Virginum Vestalium et Senatus frustra petit.
4. Iulianus trucidatur.
Pertinacem occidissent, venale Rom. Imperium proscripsere. Flauius Sulpicianus Consul, praefectus Vrbis, socer Pertinacis, et Iulianus licitati sunt. Cumque ille suspectus ob adfinitatem occisi Imperatoris militibus esset, et hic plura promitteret, admissus in castra Imperator salutatur. Hinc primum corrupti militum mores, auaricia latius serpente, vsque ad contemptum et sanguinem Imperatorum, initium causaque militibus fuit in posterum, vt quam turpissimi, contumacissimique euaderent.
Iulianus stipatus militari turba in Senatum vespera venit, factoque Senatus consulto Imperator adpellatus est. Verum exercitus caeteri, qui limites Imperii custodiebant, Iuliani scelus detestabantur: in eius verba iurare detrectabant: quod Imperium emisset, et eius fraude Imperator Pertinax Caesar Augustus (cuius virtutibus maiestatem Romanam instauratum iri sperarant) periisset. A Germanis exercitibus apud Rhenum in Gallia Clodius Albinus Legatus Britanniae, iuxta Danubium in Norico Septimius Seuerus Caesares declarantur.
Seuerus Romam infesto agmine petit, Ranennatem classem occupat. Inde recto itinere ad Vrbem armatus cum Germanorum auxiliis tendit. Quod vbi Iulianus accepit, rogauit Senatum,
Virgines Vestales, caeteri sacerdotes, cum Senatu obuiam exercitui Seueri prodeant, praetentis infulis, sacrisque pro Iuliano orent: vitamque impetrent precariam. Faustus Quintillus Consularis, Augur contradixit, asserens, non de bere imperare eum, qui aduersario non posset resistere. Sententiam huius Senatus secutus est.
Seuerus Romae adpropinquabat: et praemiserat literas, quibus Imperatoris Pertinacis percussores seruari iubebat: Senatusque authoritate Iuliano Imperium abdicatum. Statim Seuerus Imperator adpellatus est: missique a Senatu, quorum cura, per gregarium militem in palatio occisus est Iulianus, ab omnibus desertus: aetatis anno sexto, et quinquagesimo, super menses quatuor. Imperauit menses duos, dies quinque. Corpus a Seuero redditum est Manliae Scantiliae vxori eius etc.
1. Seuerus Pertinacis vltor Germanos sibi muneribus iungit, Praetorianas cohortes exauthorat, Pertinacem in numerum Deorum refert.
2. Bellum ipsius contra Nigrum et Claudium Albinum, inque has crudelitas.
3. Seuerus bello clarus et literis. Eius ingentia animi bona et vitia.
4. Christianorum persecutio. Leonides Pater Origenis Martyr. Tertullianus floret.
5. Seueri mors: adhortatio ad liberos et Senatus testimonium.
6. Numismata.
Carnuntum Pannoniae oppidum, siue (vt alii scribunt) Sabariae, Imperator salutatus est Idibus Augusti, anno orbis seruari Centesimo super quartum, et nonagesimum: statimque Pertinax cognominatus, quasi vltor Pertinacis Augusti: ab omnibus receptus est Germanos muneribus et donis pacauit, ac sibi coniunxit. Extant de eo carmina vernacula lingua scripta in Bibliothecis. Praetorianas cohortes exauthorauit armis, vestibus, militaribus ornamentis exuit: intra centesimum ab Vrbe lapidem apparere vetuit. Imperatorem Pertinacem contra voluntatem militum in numerum Deorum retulit.
Nigrum (qui in Oriente se Imperatorem vocarat) moturus, ne duplici bello implicaretur, Clodium Albinum Britanniae Legatum, Caesarem a militibus iam adpellatum, ipse quoque Caesarem designat, atque declarat. Victo Nigro (quippe inuida est societas regni) omnem Martis impetum in Albinum (quem ante consortem Imperii secerat) conuertit: ipsum apud Lugdunum deuicit, Galliae oppidum.
Rebus bellicis omnium principum clarissimus fuit Seuerus, Persas, Parthos, Arabas, Britannos superauit. In Britannia, vallum murumque per transuersam insulam vtrinque ad oceanum duxit: ab hostium incursatione Romanos muniuit fines. Graecis literis, latinisque eruditissimus: vitam suam priuatam et publicam ad fidem scripsit, solum crudelitatis vitium excusans. Ingentia animi bona perfidia, fraude Punica, (nam solus Africanorum humili loco natus imperauit) auaritia, et crudelitate contaminauit. Plus quam quadraginta Vrbis Romae summos viros, Consulares, et Praetorios indicta causa occidit. Hispanorum et Gallorum proceres innumeri peremti: multae etiam mulieres illustres interfectae: omnium patrimonia publicata sunt.
Christianis sanxit, quamobrem in nos saeuirum est Leonides pater Origenis deuotus Christo maluit occidi, quam fidem datam Deo authori vitae frangere. Sub idem tempus
Q. Septimius Florens Tertullianus Africanus, et Carthaginensis sacerdos, praeceptor Diui Cypriani, primus post Victorem, et Apollonium latinis literis veritatem Philosophiae Christianae illustrauit. Omni genere literarum peritus, acumine ingenii, et rerum eruditione facile caeteris praestat. Causam religionis nostrae adserendae plene perorauit in eo libro, cui Apologetico nomen est. Primus latinorum, qui quidem extet, Theologus.
Vixit Seuerus annos vnde nonaginta, imperauit duodeuiginti: morbo grauatus, orationem Salustii, qua Micipsa filios ad concordiam hortatur, Antonino maiori filio misit. Vltima eius fuere verba: Turbatam Rempub. accepi, pacatam, etiam Britannis domitis, relinquo, senex et aeger pedibus, firmum Imperium Antoninis meis relinquo, si boni fuerint: imbecillum, si mali. Obiit in Britannia. De eo ita Senatus iudicauit: aut nasci non debuisse, aut mori: quod et nimis crudelis et nimis vtilis Reipub. videretur.
IVLIA MESA AVG.
SECVLI FELICITAS
HEL SEP SEV PER AVG COS II
BONAE SPEI
SEVERVS AVG PAR MAX
RESTITVTOR VRBIS
SEP SEV PER AVG COS II
INVICTO IMP.
SEP SEV PERT AVG
COS II P P P M TR P III
1. Caracalla fratrem Serenum Sammonicum et Papinianum interimit, et hunc quidem ob fratricidae denegatam excusationem.
2. Nouercam in matrimonium ducit.
3. Germanos Romanorum prouincias vastantes amplissimis donis conciliat ex iis custodes corporis eligit ipseque Germanicam vestem induit, flauamque caesariem imponit:
4. Parthos fraude vincit.
5. Eius mors.
6. Numisma et columna.
Seueri Imperatoris. Fratrem suum Getam Antoninum interemit, vt solus rerum potiretur: eundem in numerum deorum retulit. Sit diuus (inquit) dum non sit viuus. Inter caenandum interfecit Serenum Sammonicum virum ea tempestate doctissimum, cuius medicinalia versibus conscripta extant. Aemilium Paulum Papinianum, praefectum praetorio asylum Iuris, et doctrinae legalis thesaurum, securi percuti in conspectu iussit, quod parricidium diluere oratione recusaret, adfirmans, non tam facile parricidium excusari posse, quam fieri.
Iuliam nouercam vxorem duxit, quae pulcherrima fuit. Ea cum per negligentiam forte fortuna maxima corporis parte se nudasset, conspecta est a priuigno: qui libidinis impatiens dixit ad eam, Si liceret, liberet: ipsa respondit, Si libet, licet: Imperatores, leges dare soles, non accipere. Ita parricidio incestum iunxit, et vxorem duxit, cuius filium interemerat.
Germani tum Danubio superato, Rhaetias Vindeliciam, prouincias, quam incolimus, vastant, diripiunt. Caracalla ad Danubium proficiscitur, Germanos omnes sibi adiungit, atque in amicitiam conciliat, amplissimis prosequitur largitionibus. Ex illis bellorum socios: et custodes corporis validissimum quemque, ex pulcherrimum adciscit. Saepe etiam Romano cultu deposito, Germanicam vestem induit: flauam Caesariem (sicut Germanorum capilli sunt) capiti imponens. Germani eum mirifice dilexerunt.
Danubiano limite per Thraciam et Macedoniam in Orientem tendit, et Aegyptum. Vnde ad Euphratem contra Parthos mouit, quos fraude vicit.
Mesopotamia, medio itinere inter Edessam et Charras, dum leuandae vesicae gratia ex equo descendisset, a Martiale stratore suo, cuius fratrem indicta causa occiderat, per latus confossus interiit. Conscius caedis, et author fuit Macrinus praefectus praetorio, qui postimperauit. Germani, quibus delectabatur Caracalla, et custodibus corporis vtebatur, propiores caeteris, primique facinus conspicati fugientem Martialem consecuti missilibus confodiunt. Occisus est Caracalla octauo Idus Aprilis natali suo, Imperii anno sexto, vitae tertio et quadragesimo. etc.
PRINC IVVENTVTIS
SEPT GETA CAES.
Columna lapidea Oenobrigae (vrbs est Noricorum) cuius is titulus.
IMP. CAESAR M. AVRELIVS
ANTONINVS.
1. Macrinus obscuro loco natus. Eius res gestae et mors.
2. Militum Romanorum auiditas moresque pessimi.
Antonino Caracalla (cuius praefectus praetorio fuerat) cum filio Diadumeno, quem Antoninum nuncuparunt, rebus Romanis imponitur. Aliquot praeliis Parthos fudit, deinde cum Artabane Rege eorum pacem fecit. Antiochiae substitit, Romam cum suo periculo venire tardauit. Imperauit annum vnum, menses duos: amilitibus, cum luxuriam eorum atque auiditatem comprimere conaretur, cum filio occiditur in suburbano Chalcedonis vrbis Bithyniae.
Lucanus scribit:
1. Heliogabalus Nerone peior, stupro conceptus, indeque nomen Varii.
2. Imperium consequitur, quod auia ipsius militibus magnam pecuniae summam dabat.
3. Eius scelera.
4. Mors contumeliosa.
5. Ignominia post mortem.
6. Num Germani sub eo quieuerint.
7. Augusti et Caesares differunt.
Nero comparatus, bonus est. Quomodo venerit ad Imperium, aperire necesse est: vt videamus, quibusnam dominis Italica virtus, Romaque caput mundi seruierit. Moesa, Varia ab Emesa ciuitate Phaeniciae, soror fuit Iuliae Augustae vxoris Septimii Seueri Augusti. Quamobrem apud sororem in aula, sub duobus Caesaribus versata est. Habuit duas filias Semiamiram, et Mammaeam: haec ex Vario marito peperit Alexianum Arcenae, quae vrbs est
Caracalla, genuit Heliogabalum, Varium cognomine, quod vulgo conceptus credebatur. Macrinus imperio potitus, mulierem aula exegit, domumque relegauit.
Moesa, quae ditissima erat, inescati, eius nepotem Heliogabalum, vt filium Antonini Caracallae Augusti, annum agentem quartumdecimum Imperatorem, et Augustum salutant: M. Aurelium Antoninum nuncupant: declarato consobrino huius Alexiano Caesare: quem Alexandrum nominarunt. Interfectoque Imperatore Macrino cum filio, Romam contenderunt. Vbi quae scelera, quae flagicia Heliogabalus commiserit, fas non est, et pudet dicere. Ne nomina quidem Germanis cognita sunt: sed similem exitum vitae inuenit, vt vixit, ita interiit.
Tiberim pertractum, in flumen praecipitatur, annexo pondere, ne fluitaret, aut emergeret, neue vnquam sepeliri posset.
Tracticius, Tibermusque cognominatus. Nomen eius ex monumentis Senatus consulto erasum est: vixit annos sedecim. Nescio quo fato Germani sub eo quieuerunt, forsan nemo literarum memoriae commendauit: aut siquidem scriptum fuerit, periit incuria (vtpleraque) temporum. Nam bellum Heliogabalum optasse autores habeo. Nam cum Marcomannis bellum inferre cuperet, dictum est a quibusdam: carminibus et consecratione, iussu Marci Antonini, Marcomanos populo Romano deuotos esse, nec vnquam fore hostes. Quae cum inquireret, suppressa sunt. Constabat enim ob hoc consecrationem quaerere, vt eam recantaret, spe belli concitandi, et idcirco maxime, quod audierat responsum fuisse, ab Antonino bellum Marcomanicum finiendum esse.
Praeterire non debeo (nempe res admonuit) alium Caesarem, alium Augustum fuisse apud veteres. Augustus princeps erat, quem Senatus comprobarat, et rerum habenas moderabatar: quem nunc a Romano Pontifice inunctum voce latina Imperatorem, patrio sermone Caesarem nuncupamus. Caesares dicti sunt, quasi quidem principum, et Augustorum filii, et designati Augustae Maiestati haeredes, atque successores: nunc Reges Romanorum vocare solemus: maiores Francorum nominabant, quasi Franci Occidentales Delphinos nuncupant.
1. Alexander post Augustum optimus Princeps, Virtutumque exemplar.
2. Eius studia literaria, cura in iis promovendis, vt et remuneratio Aduocatorum qui patrocinia gratis praestiterant
3. Eius conuiuia et recreationes.
4. Munificentia et imperium sine sanguine.
5. Consiliarii et familiares. Malis ad eum aditus non patet.
6. Cura illius circa officiales discernendos et muneribus bonos praeficiendos.
7. Eius consultationes quomodo institutae.
8. De administrandis muneribus publicis quomodo cauerit imprimis quoad Praesides Prouinciarum. Transitio de malis moribus in eligendis sacerdotibus et de Simonia Curiae Romanae.
9. Alexandri cultus diuinus, imprimis erga Christum, quem voluit Deum coli, fauor Christianorum, Christique dictum: quod tibi non vis fieri etc. ei vsitatum.
10. Dictum hoc omnis Legis summa omnique lege humana clarius. Iureperitorum iniustitia.
11. Falsarii et suffragatoris poenae.
12. Alexandri disciplina militaris,
13. Militum eorumque annonae cura. Alexander noluit milites esse pauperes.
14. Bellum Parthicum feliciter confectum.
15. Germani Rhenum Danubiumque transgressi vastant Romanas prouincias, Italiaeque imminent.
16. Alexander Romam reuersus magno gaudio excipitur, triumphum agit.
17. Inde ad Rhenum proficiscitur, ibique necessaria praeparat, dolo tamen cum matre interficitur.
18. Eius vitia.
19. Origines publice Christianam religionem docet; eius autoritas etiam apud infideles.
20. Vindelicii Praesides. Passauia, siue Bathauia vnde nomen habeat? Buda.
21. Numismata.
Augusti nomine a Senatu accepit: Pesti generis humani, adolescens sane optimus, domi forisque iuxta clarissimus successit. Qualem post Augustum Respubl. non facile habuit. Viuum virtutum exemplar, quibus enarrandis libet immorari. Primum adulatores, parasitos, exoletos, acroamata, ennuchos et huiusmodi pestes principum, aula amouit, vendiditque. Dominum se appellari, vetuit, amauit literatos omnes vehementer, eos formidans, ne de se asperius quid in literas mitterent.
Vitas bonorum Principum carmine complexus est. Ex Graecis legit Platonem, ex Latinis Ciceronem saepius in libris officialibus, et maxime de Republica. Legit item Horatium, et Virgilium, quem Platonem poeturum vocare solebat. Doctis salaria instituit: Grammaticis, Rhetoribus auditoria quoque decreuit: quibus pauperum filios, ingenuos modo, cum annonis dari iussit: quemadmodum et apud nos in plerisque Academiis nostro aeuo Imperator Maximilianus factitauit. Constituit et annonas oratoribus in provinciis, quos venalis linguae non esse, sed gratis agere constitit.
Quid est, cur nihil petis? an me vis tibi fore debitorem? pete, ne priuatus de me queraris. Anaematon eius Imperium fuit, hoc est citra sanguinem imperauit.
Domitius Vlpianus, Tyrius, Magister epistolarum et scrinii fuit, iureperitissimus. Itidem Iulius Paulus legum consultissimus: et caeteri Papiniani discipuli, iuris professores, arcta familiaritate et consuetudine Alexandro coniuncti fuerunt, quorum nomina haec sunt: Pomponius, Martianus, Callistratus, Hermogenes, Alphenus, Africanus, Florentinus, Venuleius, Tryphonius, Maetianus, Celsus, Proculus, Modestinus: Hi adhuc nominantur. Nemini malo ad salutandum principem aditus in aulam patuit, per praeconem in vestibulo praetorii dicebatur: Nemo ingrediatur, qui se non innocentem nouit. Ne salutet qui scit se esse furem.
habere militares suas administrationes, habere literatos dicebat. Diligentissimus fuit, cui nemo posset imponere: et si quis vrbane tentabat, intellectus mox dedit poenas. Daturus rectores, praepositos, procuratores, nomina eorum proponebat publice, hortabaturque populum, vt si quid criminis quispiam eorum, quorum nomina edita erant, haberet, manifestis probaret accusator rebus: quod si non argueret, capite lueret poenam. Graue enim esse dictitabat, id non fieri in prouinciarum rectoribus, quibus et fortunae et hominum salus committerentur. Quod Christiani factitarent in praedicandis sacerdotibus, quum hi initiandi forent. Nos ne vmbram quidem huiusce rei tenemus, infames adolescentuli, imperitissimi quique, caeteris rebus inepti, vltro se non vocati contra religionis maiorumque instituta sturnatim graculatimque ingerunt. Quod si quis repulsam patitur, continuo Romam properat, vbi muliones, cocos, et ineptissimos quosque (quos Germania vt vulgus prophanum, sacris arcet) aris Dei Optimi Maximi admouent sanctissimi patres, non sine magna bonorum ignominia, adeo vt iam Sacerdos contumeliae sit vocabulum. Illos profecto, aut de seipsis et religione, male sentire et opinari, aut illudere populo Christiano necesse est: opera ostendunt artificem ex fructu arbor cognoscitur. Christus nos seruet. Petrus dormitat, Simon ne dicam, Antichristus rerum potitur.
Alexander porro in templo ne guttulam quidem, aut bracteolam auri posuit: susurrans illud Persianum, in sanctis quid faciat aurum? Idem Christum vt Deum coluit, eique templum aedificare, ac eundem inter deos publice recipi voluit. Verum legum vetus erat decretum, ne quis Deus ab Imperatore consecraretur, nisi a Senatu probaretur. Christianos fieri passus est: Qui cum publicum locum occupassent, quem popinarii sibi deberi dicebant, rescripsit, melius esse illic quoquo modo Deumcoli, quam popinariis dedi. Clamabat saepius, vis ab alio pati, quod alteri facis? Audierat enim a Christianis, et memoria retinebat: idque per praeconem, cum aliquem emendabat, dici iubebat, Quod tibi non vis fieri, alteri non feceris. Quam sententiam adeo probauit, vt et in palatio, et in publicis operibus praescribendam curaret.
Flaccus) vanae proficiunt. Et tam multae, tam obscurae sunt, vt neque legi, neque intelligi queant, nisi a paucissimis: qui cum aequissimas habent leges, iniquissimis tamen viuunt moribus. Id quod et in protritum prouerbium, vel vulgo imperito cesserit.
Alexander, vt ad rem redeam, qui falsum causae breuem retulerat, incisis digitorum neruis, ne vnquam eam scriberet, deportauit. Veturium Thurinum familiarem (quod solitus hic erat suffragationem vendere, dictitans in sua potestate esse Imperatorem, quum nihil ad ipsum referret) ad stipitem in foro ligatum, fumo necari iussit, cum hoc elogio: fumo pereat, qui fumum vendit.
egestas ad omne facinus armatum impelleret.
Artaxerxem potentissimum Persarum Regem (qui interfecto Artabano, cum omni familia, regum maximo, regnum a Parthis ad Persas transtulit) deuicit, centum et viginti millia Persarum occidit: de Persis spectabili pompa triumphauit.
Tigrim, et Euphratem prouinciae receptae, quas Artaxerxes deuastarat.
Germani Rhenum Danubiumque transgrediuntur, in fines Romanos hostiliter intrant, oppugnantque exercitus ripis insidentes, atque caedunt, deinde per vicos, et vrbes discurrunt, Gallias vastationibus diripiunt, Italiae ceruicibus imminent.
Alexandro Antiochiae tum agenti literis nunciata sunt, continuo profectionem edicit: et compositis rebus in Oriente, praesidio firmatis limitibus Imperii, et ripis Euphratis atque Tigris, Ipse cum reliqua omni multitudine, apparatu quam maximo aduersus Germanos properat: Barbarasque Orientis nationes, quae sagittis plurimum valent, Armemos, Osdroenos, Parthos: item Mauros iaculatores optimos secum ducit. Confecto celeriter itinere, Romae cum maximo omnium gaudio excipitur: Triumphoque pulcherrimo acto, septimo Calendas Octobris apud Senatum de rebus gestis verba fecit. Post hoc cum ingenti gloria, comitante Senatu, Equestri ordine, omni denique populo, circumfusis vndique mulieribus, et infantibus, pedes Palatinas aedes conscendit. Retro currus Triumphalis a quatuor Elephantis trahebatur: portabaturque manibus hominum Alexander, vixque illi per quatuor horas ambulare permissum. Vndique omnibus adclamantibus, salva est Roma, quia saluus est Alexander.
Alexander Moguntiacum iam venerat, ibi res ad bellum huiusmodi necessarias comparat. Pontem: ibi primo iunctis inter se nauibus in Rheno fecit, vt per eum exercitus transgrederetur in Germaniam Magnam, quo iam Gesmani depraedatis Galliis concesserant. Huic bello intentum, milites fraude Maximini, Tyronum praefecti, qui eos grandibus pollicitationibus inescurat, Alexandrum cum paucis agentem in vico Sicilia SicklingMogontino interficiunt, Mammeamque matrem eius contrucidant.
Alexander tredecim annos, dies nouem, vixit annos vndetriginta, menses tres, dies septem.
Origenes ille maximus omnium, secundum legatos Christi (teste Hieronymo et Augustino) veritatis diuinae assertor, magna fama, maiori gloria, coelestes literas interpretatus est: et philosophiam Christianam, magna auditorum frequentia publice docuit. Cultoribus quoque deorum venerabilis: ad Imperatores Romanos, Caesares Augustos, matresque eorum in aulam vocatus, accessit: ad eosdem literas dedit. Omnibus eius vita, mores, studium, doctrina admirationi fuerunt.
Vindelicis tum praesedisse M. Iulium Philippum, Noricum Arrabonae natum, qui postea imperauit, in annalibus Boiarmn reperio. Boiodurum Vindelicorum Bathauiam cognominauit: siue a confluentibus trium maximorum fluminum, qui ibi miscentur: siue a statione militari, quam ibi Bathaui populi Germaniae habuerunt, empti a Romanis contra Germanos. Itidem Sycambros in Pannonia collocatos esse, a quibus Sycambria dicta sit, quae nunc Buda, et Opha est, caput Vgrorum, habeo quos sequar.
VICTORIA AVG.
IMP ALEXANDER PIVS AVG
MARS VLTOR.
IMP C M AVR SEV ALEXAND
AVG TRPVICOSIIPP.
IMP M AVR SEV ALEXANDER
S C.
IMP SEV ALEXAND AVG
COS III P P M TR P VIII.
IMP ALEXANDER AVG
MARS VLTOR.
1. Maximinus humillimae natiuitatis, opilio, prodigiosae staturae et roboris, inter stipatores Seueri ascitus, incrementa sua Caracallae et Alexandro debuit.
2. Eius vitia animi et corporis. Cur in milites impense largus, auarus et crudelis.
3. Vt vndique pecunias corraderet Procuratores fisci dedit rapaces suique similes.
4. Postquam fraude illius Alexander interemptus et ab exercitu Caesar salutatus a Senatu more Principum priorum confirmari noluit.
5. Imperium ex arbitrio militum pendet, et ad illud vilissimo cuique accessus patet.
6. Inde quamplurimi re superstitiosa exciti ad culmen imperii adspirarunt.
7. Maximinus Germanos trans Rhenum pellit.
8. Rhenum cum omni exercitu transit, vitaeque periculum hostem longius insequendo subit.
9. Ob nouum bellum cum Germanis ad Danubium habitantes a Rhenensibus pacem et auxilia emit.
10. Rebellio in Africa. Gordianus Proconsul imperium sumere cogitur.
11. A Senatu Romano ad eius consultationem cum filio confirmatur. Partes Maximini trucidantur.
12. Numisina.
Gotho nomine Micca, matre vero Ababa, Alana genere. Primo pastor, opilioque fuit. Cum esset immani corpore, et robusto supra quam credi potest (adeo vt Caligae Maximini in proverbium, in homines prodigiosae magnitudinis, et staturae cesserit) in militiam adscitus, iussus est ob vastitatem et fortitudinem corporis, inter stipatores a Seuero Imperatore in aula semper consi stere. Sub Seueri filio Caracalla, Tribunus militum fuit. Alexander eum quartae legioni Tyronum, et deinde in perniciem suam toti exercitui praefecit.
Maximinus saeuus, truculentus, ad artes pacis, ciuilesque res penitus rudis ac barbarus: facie rusticana plane et deformi, et quae (sicut in Numismatis adparet) prae se ferret saeuitiam et barbariem hominis: bello tamen praeclarus. Militibus nemo principum plura largitus est: quorum fidem, vt sibi muneribus oppignoraret, deuotamque redderet, nihil pensi habuit, auarus, rapax, alieni appetens: locupletissimoque, cuique per delatores insidias tetendit. Conicius humilitatis suae ab omnibus se contemni suspicabatur, ita degeneres animos timor in praeceps agitat. Persuasum habuit, non posse imperium, nisi crudelitate retineri: omnem nobilitatem amouit, neminem clarum circa sepassus est. Patrio instituto caedis auidissimus, plusquam quatuor millia hominum immissis delatoribus, indicta causa occidit.
Maximinus contentus consensu militari, citra authoritatem Senatus imperauit: ab exercitu electus, vbi eius fraude, et crimine Alexander interemptus est.
Maximinus rerum potitus, cum Germanis varia pugna dimicauit. Nonnunquam acie res gerebatur, ex qua Germani persaepe haud impares Romanis abibant: pulsi tamen numero militum Galliis excesserunt.
Maximinus collecto exercitu omni, bellum Germaniae Magnae transrhenanae intulit, pontem transit, secuta ingens vis mortalium, praeter Romanas vires, Mauri, Osrhoent, Parthi, Armenii, Arabes. Germani omnia in syluas, paludesque transtulerant: ibi in insidiis delitescebant, erupturi, vbi res postularet, atque hostes circumuenturi. Ad paludem quandam atrox praelium fuit. Maximinus temere ingressus stagnum, a Germanis circumuentus et nisi eum equo inhaerentemsui liberassent, occidisset. Quadringenta millia passuum (vt ipse apud Senatum gloriatur) longe lateque incendit vicos Germanorum: et se altitudine paludum, vlterius tendere prohibitum iactitat.
Rhenum geruntur, Germani Danubium accolentes, cum Sarmatis Illyrieum, Pannonias, Moesias, traiecto Histro depopulantur, incendunt, diripiunt, legiouesque oppugnant. Certior factus Maximinus, ad Isteuones Rheni accolas oratores de pace mittit: qui pollicerentur, Romanum illis principem ex Germania quoque oriundum, quorum opus foret praebiturum, pecuniamque daturum magna copia. Germani consueti auro pacem Romanis cauponari, facile consenserunt. Maximinus pacem, et faedus ab illis emercatus, pacataque Germania, qua Rheno alluitur, in Pannoniam pergit cum omnibus copiis, accito etiam, et empto auxilio Germanorum contra Germanos (vti nostro aeuo Rex Celtarum factitare consueuit) Sirmium maximam in iisdem regionibus, in ripa Saui, vrbem peruenit. Vbi quod hyems instabat, expeditionem vernam in Germanos, Sarmatasque meditabatur: itidem minitans, excisurum se acsubacturum Oceanotenus omnes Sarmatiae, Germaniaeque gentes Religionis quoque nostrae sacerdotes, mystas et doctores, vario cruciamentorum genere adflixit, necique dedidit.
Africa defecit, fisci procurator, qui studio Maximini omnes spoliarat, a plebe rustica et militibus occisus est. Authores caedis, conscii crudelitatis Maximini, quem lacesserant, extrema tentare caeperunt. Gordianum proconsulem Africae, senem, prudentem, et nobilissimum, octogenarium, inuitum imperium sumere vi cogunt: ipseque adpellatur ab omnibus Afris, cum filio itidem Gordiano nomine, apud oppidum Tisdrum, Augustus.
Carthaginem Gordiani, pater et filius proficiscuntur, vnde legatos Romam cum literis ad Senatum, populumque Romanum mittunt: rem omnem, vt acta est, aperiunt: se adhuc incertos, fluctuantesque Senatus iudicium expectare declarant. Legati vbique benigne auditi sunt. Literae in Senatu per Iulium Syllanum Consulem recitatae, adpellati a Senatu Gordianus senex, et iuuenis Augusti, in Odium Maximini. Interfecti deinde omnes delatores, omnes calumniatores, omnes amici Maximini occisi sunt. Caesus est a populo Sabinus praefectus vrbis, et Vitalianus dux militum praetorianorum: omnis fex Maximinianae crudelitatis deleta, capti, occisi, tracti, in cloacamque abiecti, tantum odium apud omnes Tyranni erat.
PAX AVGVSTI.
1. Maximinus a Senatu hostis declaratur et ob id per Italiam literaemissae.
2. Literarum exemplum.
3. Maximinus cumauxiliis Germanis quae semper ante primam aciem collocauit in Italiamtendit.
4. Capellianus Praeses Mauritaniae a Gordiano ab officio remotus, Gordianum exercitum fundit. Mors utriusque Gordiani.
5. Capellianus Gordianos persequitur clanculum imperium affectans.
6. Maximinus Romam tendit. ASenatu duo Augusti et vnus Caesar Gordianus, Gordiani iunioris a Capelliano occisi filius, declarantur. Canonisatio Gordianorum.
Maximinum libere, aperteque iudicauit. Viginti elegit duces, viros Consulares, qui regiones Italicas contra. Maximinum, quisque sibi sorte attributam pro Gordianis tutarentur. Literae deinde missae ad omnes prouincias, vt communi saluti libertatique consulerent. Quae auditae sunt omnibus: vbique amici, administratores, duces, Tribuni, milites partium Maximini interfecti sunt: statuae Maximini deiectae, nomen erasum est. Ciuitates perpaucae hosti publico fidem seruarunt: proditisque iis, qui missi fuerant, ad Maximinum per indices detulerunt. S P Q R per Gordianos principes, ab illa tristissima bellua liberari caeptus, proconsulibus, praesidibus, legatis, ducibus, Tribunis, Magistratibus, ac singulis ciuitatibus, et municipiis, et vicis et castellis salutem (quam nunc primum recipere caepit) dicit. Diis fauentibus Gordianum proconsulem, virum sanctissimum et grauissimum Senatorem, principem meruimus. Non solum illum Augustum adpellauimus, sed etiam in subsidium Reipub. obtinendae, et adsceler a defendenda, et ad illam belluam, atque illius amicos, vbicunque fuerint, persequendos, a nobis etiam Maximinus cumfilio suo a hostis est iudicatus.
Maximino, diuiso ingenti stipendio militibus, accitis Germanis in societatem, quorum haud contemnendus numerus erat, et quos semper ante primam aciem collocare solebat, ad Italiam Romam versus, infesto hostilique animo contendit.
Capellianus partium Maximini Mauros regens, quod Gordianus successorem ei dederat, comparato exercitu, cum Gordianis congressus est. Victi Gordiani, filius in bello periit, pater laqueo vitam finiuit.
Capellianus victor, vt prae se ferebat, pro Maximino, omnes aduersae partis interimit, proscripsit, vrbes subuertit, fana diripuit, donaria militibus diuisit: animosque militum sibi conciliauit, clanculum adfectans Imperium.
Gordianis patre et filio Augustis, cum Maximinus furens ad vrbem properaret, Senatus trepidus septimo Calendas Iunias coit, consulturus Reipubl. Ibi ex Vectii Sabini concioneduo principes delecti sunt, Maximus Pupienus, et Clodius Balbinus: quorum vnus res domesticas curaret, in vrbeque resideret: alter obuiam cum exercitu Maximino pergeret. Communi deinde Senatus populique Romani consensu, illi duo Augusti adpellantur. Gordianus adolescentulus, quartum decimum agens annum, filius Gordiam iunioris occisi a Capelliano, Caesar designatur, declaraturque. Ita tres principes contra Maximinum electos ad Palatinas aedes, stipatos armis deduxerunt. Deinde Gordiani ambo in Diuos relatisunt.
1. Ad tutandam Italiam et custodiendam Romam etiam Germani in novorum Imperatorum partes tracti.
2. Maximus Maximino occurrit. Maximinus Aquileiam obsidens a suis cum filio obtruncatur, capita eorum Romani missacremantur.
3. Maximus cum exercitu Maximini Romam peruenit, amnestia Tribus principibus homagium praestatur. Proseditionis fomes.
4. Milites conceptam seditionem metu Germanorum exequi non possunt.
5. Bellum Parthicum et Germanicum decernitur. Ludi soenici pro felici exitu in honorem Deorum habentur dataque occasione duo Augusti, Maximus et Balbinus trucidantur, Gordianus in castra deductus Augustus salutatur.
6. Germani custodes corporis pro defunctus irritum bellum suscipere nolunt.
7. Numismata.
Maximino neruos intenderunt. Nihil praetermissum, quodad profligandum hostem publicum, ad tutandam Italiam pertinere videbatur. Tracta sunt et Germanorum (quibus maxime fidebant Romani) robora in partes Imperatorum, et vrbis custodiendae causa. Balbinus cum Gordiano Romae substitit.
Maximus vir bellicis rebus praeclarus, et qui Germanias, quae sunt in Gallia, rexerat, cum exercitu et copiis militaribus Germanorum, profectus est Rauennam. Ibi quae ad bellum spectabant, comparauit, vt paratus Maximino occurreret: qui iam fines Italiae attigerat, et Haemonam Coloniam Pannoniae extremam, Italiae primam, vacuam cultoribus, patentibus portis intrarat, vbi aedificiis incensis, Aquileiam, quae inde sex et septuaginta millibus passuum aberat: quadrato agmine progreditur. Aduenienti Aquileienses portas clausere. Caepta est vrbs obsideri, cum iam orbis terrarum in odium Maximini conspirasset. Milites eius quiescentem meridie, tertio potestatis anno in papilione cum filio obtruncant. Cadauera in profluentem proiecta, capita contis praefixa Aquileiam, deinde Romam missa, insultante populo in campo Martio exusta sunt.
Maximini, Maximus venit. Gratiae Diisactae, omnium rerum obliuio decreta, militibus stipendia data, ab omnibus in verba trium principum iuratum. Vbi cum adclamatum esset (vt mos est gentis) sapienter electi principes, sic agunt: per imperitos electi, sic pereunt: Milites se denotari iniquo tulere animo, alioquin iam ipsis displicere Imperatores a Senatu ceruicibus impositi caeperunt: indolebant et casum eius, quem ipsi delegerant.
Germanos, qui stipabant latera principum, metuebant.
Parthos orientem vastare, Germanos Danubii accolas, et Sarmatas, et Scythas (quos proprio vocabulo Latini Dacos Graeci Getas, vocant Germana lingua Gothi sunt) Moesias, Histrum, Illyricum excindere. Iamque decretum erat, vt Maximus Persas, Balbinus Germanos peteret, Gordianus Romae remaneret. Cum igitur ludis Scenicis aulici omnes intenti essent, et soli Imperatores in Regia mansissent, ambos senes corripiunt, veste imperatoria exuunt, in castra raptare nituntur. Sed vbi Germanos, re cognita, correptis armis in auxilium Imperatorum concurrere acceperunt, occisos relinquunt. Gordianum Caesarem manibus sublatum in castra deducunt: Augustum consalutatum.
Germani vbi oppressos audierunt, quorum causa properabant, cum nollent
Gordianus deinde princeps ab vniuersis declaratus, solus Romanum suscepit Imperium.
PRINCIPI IVVENTVTIS
S C.
IMP GORDIANVS PIVS FEL AVG
AE TERNITATI AVG.
IMP GORDIANVS PIVS FEL AVG
CONCORDIA MILIT.
IMP GORDIANVS PIVS FEL
AVG P M TR P III COS P P.
IMP GORDIANVS PIVS FEL AVG
LAETITIA AVG. N S S.
1. Gordianus deliciae generis humani eius dictum notabile.
2. Gothi a Traiano domiti Romanas prouincias vastant cumque ingenti praeda domum reuertuntur. Pacemfaciunt
3. Belli Gothici initium inde ortum, quod Romani stipendia ex pacto promissa non exsoluerint.
4. Causa non praestiti stipendii erat fisci et aerarii immensis in milites largitionibus a Tyrannicis Imperatoribus exhaustorum indigentia.
5. Hinc Germani data occasione Romanas prouincias vastant et Romanos milites oppugnant.
6. Ita per trecentos annos viribus Romanis attritis imperium soluunt, prouincias cum ipsa Roma occupant.
7. Gordianus contra Persas per Maesias iter faciens, quicquid hostium in Thracia superest, delet, Regemque Persarum superat.
8. Gordianus dolo Philippi, quem in locum Misithei Praetorio praefecerat, interimitur.
9. Praeses in Boiaria.
Gordiani Augusti, qui in Africa in bello periit, imperauit annos sex, militum, Senatus, populi, omnium denique maximo fauore. Deliciae generis humani cognominatus est, tanta indoles inadolescente erat. Duxit filiam Misithei, viri tum doctissimi: ac sanctissimi: cuius prudentia (praefectus enim praetorio fuit) Romana Respublica bene, sapienterque administrabatur. Scribit ad hunc Gordianus Augustus, miserum esse Imperatorem, apudquem verareticentur: qui cum ipse publice ambulare non possit, necesse est, vt audiat: et vel audita, vel aplurimis roborata, confirmet.
Daci (qui et Getae sunt: quos Germano sermone Gothos, communi vocabulo Scythas appellare solent) a Traiano perdomiti, fractique, hactenus quietem agitarant, hac tempestate vires recuperant, Regem Argunthem (quem nostri Austrogotham vocant) creant, deinde coniunctis sibi finitimis, Vandalis, Gepidis, Sueuis, Marcomanis, Quadis, Peucinis, Basternis, Carpis, Boiis transito Danubio, Maesias, Thracias depopulantur. Marcianopolim caput Maesiarum obsident, obsessi pacem auro emunt. Gothi ingenti praeda potiti, cum suis incolumes domum redeunt. Misitheus praefectus praetorio, et socer Gordiam Augusti, solita stipendia, quae sibi diminuta conquerebantur, pollicitus, cum eis pacem faedusque icit: eius nutu quieuit Germania.
Scythici, siue Gothici, quod continenter per multos annos gestum est, cum omnibus ferme Romanis Imperatoribus, donec Italia, Roma, postremo Hispaniis potiti sunt Gothi. Romani Imperatores (quemadmodum nostro aeuo Reges Celtarum quibusdam Germaniae principibus et nationibus, maxime Suitonibus) quotannis maioribus nostris donatiua, stipendiaque elargiri solebant.
Rheni, Danubiique accolentibus. A popularibus nostris praemiis, muneribusque ingentibus pacem mercabantur: faedus et fidem Germanorum auro pignorabantur: vti se intra Rhenum, Danubiumque continerent: atque ipsorum opera armis, et manibus, vbi vsus foret, Respublica Romana vteretur.
Germani tum laeta bello gens, alioqui, et praedae auiditate facile illicibiles ob diminuta stipendia, et quod apud Romanos omnia discordia, ciuilibusque armis conflagrarent, pacem, faedusque rumpebant: Romanas prouincias superatis Rheno et Histro inuadebant. Milites Romani ab ipsis oppugnabantur castra diripiebantur. Omnia ferro, praeda flamma, caede vastabantur Ausi sunt etiam in Romano solo collocare sedes.
Danubius et Rhenus simul eodem tempore se Romanis provinciis superfundebant. Interim per vices, hoc saeuiente, alter quiescebat. Ita paulatim, carptimque attritis Romanis viribus, tandem Germani inualescunt: in occidente Romanum Imperium solvunt. Pannonias, Maesias, Illyricum, Noricum, Rhaetias, Vindeliciam, Gallias, Hispanias, Britannias, Italiam; ipsamque Romam intercipiunt: Romanisque praecipiunt Imperatoribus: et ingentia regna condunt, quae adhuc manent.
Persae in Oriente ad Tigrim, et Euphratem insurrexere. Aduersus quos Gordianus arma mouit, fecitque iter per Maesias: atque in ipsa expeditione, quicquid hostium in Thracia fuit, deleuit, fugauit, expulit, submouit: Saporem regem Persarum, filium Artaxerxis superauit.
Misitheus socer Gordiani, praeficitur praetorio Philippus. Dumque Gordianus victor Romam reuertitur, fraude Philippi, quem praetorio praefecerat, per milites, quos in seditionem Philippus concitarat, interimitur, aetatis anno altero, et vicesimo: sepelitur apud Zaitam (qui locus oleam arborem significat) iuxta Euphratem.
Boii tenent, fuit Cornelius Licinius Valerianus, qui post imperauit. Ignari linguae Romanae ipsum Boium fuisse autumant, quod dux fuisse prouinciae, quam Boii nunc tenent, literis proditum sit, cum dux eo tempore aliud significarit atque nostro vsurpetur.
1. Philippus obscurissimo loco natus fraude elicit, vt a Senatu Rom. Augustus declaretur.
2. Filium suum in consortium imperii adsciscit. Secularia vrbis Romae celebrantur.
3. Decius contra Dacos vastantes Pannonias et Moesias cum supplemento militum mittitur.
4. Decius ad exercitus perueniens repugnans Caesar salutatur.
5. Philippusei cum exercitu occurrens a suis Veronae interficitur, caputque super dentes praecisum. Filius quoque occiditur.
6. An Philippus Christianus fuerit. Eucherius Christianam religionem in Vindelicio docet.
7. Nnmismata.
Arabem, nostri Pannonium faciunt. Occiso eius fraude Gordiano, literas ad Senatum Romanum dat: quibus aperit, Gordianum morbo periisse, seque Imperatorem ab exercitu delectum, orat, vt patres authores fiant.
Philippum Augustum adpellat, Gordianum in numerum deorum refert.
Philippus vbi Romam venit, filium suum C. Iulium Philippum participem Imperii facit, anno Imperii eius secundo, Christianae vero salutis super octauum, et quadragesimum, ducentesimo. Millesimus annus ab vrbe condita agebatur: quamobrem vndecimo Calendas Aprilis natali Romae ludi omnis generis celeberrimi, magno sumptu, et adparatu per continuos tres dies, et noctes acti Apollini, Dianae, hoc est, Soli, Lunae sacri, quae sidera res humanas regere videntur: Seculares vocant, quod singulis seculis, hoc est centum annis semel fiant. Nos annum Iubilaeum vocamus. De his Horatius vates iucundissimus:
Daci, Getae et caeteri accolae, cum quibus Gordianus foedus fecerat, ob diminuta stipendia, et praedae dulcedine Danubium traiiciunt. Pannonias, Maesias inuadunt, oppida, vicos, vrbes diripiunt: aedificia incendunt, pecora, homines captiuos abigunt, resistentes obtruncant. Philippus Imperator contra hostes Decium cum supplemento copiarum mittit, ad tutandum limitem Romani Imperii.
Decius vbi ad exercitus Danubianam ripam, et Illyricum custodientes venit, concordi omnium suffragio, renitens repugnansque Augustus adpellatur.
Philippus cum hoc accepit, arma corripit, milites exercitumque comparat, armata manu contra Decium proficiscitur, filium vero Romae relinquit. Dumque iam Veronam venisset, ibi ab exercitu interficitur, medio capite supra ordines dentium praeciso: Romae quoque filius eius duodenarius a praetorianis ferro necatur. Ferro adeptus Imperium, ferro vitam pariter cum Imperio finiuit. Imperauit annos quinque. Plures ei adsignantur liberi: nam et diuum Quirinum, et Gallum Iulium Saturninum filios eius fuisse, authores sunt.
Christianum fuisse, quidam cultum Christianum simulasse: alii matrem eius ab origine audisse mysteria religionis nostrae tradunt, quod verisimilius facit hominis perfidia, maxime quando Lactantius et Ambrosius testentur, Constantinum primum Imperatorem Romanorum fuisse, qui maiestatem vnius veri Dei agnouerit, et coluerit. Eadem tempestate Eucherius Laureacensis Archimystes Italos, Romanos, Christianos, et prouinciales in Norico Vindelico, coelesti pabulo pauisse refertur.
SALVS AVG.
M IVL PHILIPPVS CAES
PRINCIPI IVVENTVTIS.
IMP C PHILIPPVS AVG
ADVENTVS AVG.
MARCIA OTACILLA SEVERA
AVG
SECVLARES AVGG
S C.
IMP PHILIPPVS AVG
VIRTVS AVG.
IMP M IVL PHILIPPVS
PROVINCIA DACIA.
IMP M IVL PHILIPPVS AVG
FELICITAS TEMP.
S C.
SEVERINA AVG.
VENVS FELIX.
1. Decius claris parentibus natus, Vir praeclarus, filium in consortium imperii assumit.
2. Persecutio Christianorum. Fabianus et Laurentius martyrio coronantur. Infideles quidem occasione versuum Virgilianorum ad Christum conuersi, securi percutiuntur.
3. Causa istius persecutionis fuit insanum vulgus, quod credidit calamitates, quae Romano Imperio hactenus contigerant, ab immortalibus Diis ob Christianos sui contemptores immissas.
4. Bellum Gothicum. Gothorum Rex Chiniua frustra obsidet Neostadium, post Nicopolim.
5. Decius funditur a Gothis, posteaque recuperatis viribus denuo infeliciter pugnam conserens vna cum filio caeditur. Ara Deciorum.
Bibali inferioris Pannoniae vrbe, cuius et Ptolomaeus meminit, natus est, claris admodum parentibus. Vir domi forisque praeclarus, Romanis amatus, a Senatu Augustus adpellatur. Ipse filium Decium Caesarem declarat.
Fabianus Pontifex Romanus, et D. Laurentius igne excoctus. Romae tum Secundianus Togatus, Verianus Pictor, et Marcellianus orator eloquentissimus, commoti constantia Christianorum: cum adhuc cultores numinum essent, de religione nostra, vt fit, disserere, et confabulari caeperunt. Forte fortuna in manus atque memtem venere, versus illi Vergiliani ex sententia Sibyllae descripti:
Accuratius huiusmodi versibus lectis, adflati diuino spiritu, religionem Christi professi sunt: iussu deinde Decii secuti percutiuntur.
Chiniua Rex Gothorum, cum caeteris Danubium adcolentibus Germanis Maesiam irrumpit, Neostadium, hoc est nouam ciuitatem Maesiae (quam apud Eugipium lego fuisse sedem Theodorici Regis Gothorum, qui a Zenone Augusto in Italiam missus fuit) frustra obsidet. Acriter enim a Gallo Treboniano duce Sarmatici limitis defendebatur. Inde Gothus Nicopolim petit: et inuadit (nostri Schiltunum Schiltunum, Schiltach.Sigismundus Imperator, proauorum memoria a Turcis victus, castris exutus est, nobilitas nostra trucidata, principes capti sunt) Decius cum filio Nicopoli auxilium laturus, arma in Gothos mouet: eos obsidionem soluere cogit. Inde Philippopolim hostes petunt, diripiunt.
Decius hostium vestigia insequitur, liberaturus vrbem: verum a Gothis fusus, in Maesiam ad Gallum Trebonianum fuga elabitur: ibi reparatis viribus, coniunctisque omnibus copiis, cum Germanis rursus pugnam conserit apud Abrittum vrbem. Atrox ibi praelium fuit, ambo Decii pater, et filius, ambo Imperatores, cum exercitu caesi sunt. Inde locus Ara Deciorum nominata. Imperarunt annum unum, menses tres:
1. Gallus a reliquiis militum Caesar salutatus, a Senatu confirmatus Germanis quotannis ex foedere ducenta millia drachmarum auri tributa pendit.
2. Filium Volusianum imperii consortem assumit. Persecutio Christianorum. Martyres.
3. Pestis grassatur. Contra Aemilianum Praesidem Sarmatiae ab exercitu Imperatorem creatum Gallus et Volusianus arma mouent, a militibus deserti caeduntur.
4. Exercitus Rhetici Valerianum Caesarem constituunt. Aemilianus interficitur.
C. Vibium Volusianum filium participem Imperii facit. Et hi hostes Christiani dogmatis extiterunt: Cornelius, Lucius, Stephanus Pontifices Romani, interempti, pietatem Christianam sanguine consecrarunt.
Aemilianus dux Sarmatici limitis in Maesia res nouas molitur: ab exercitu Imperator creatur. Contra eum C. Vibius Gallus, et Volusianus Roma armati mouent, sed a militibus deserti caeduntur, posteaquam rerum potiti sunt annos duos, menses quatuor.
Bathauiae in confinio Rhaetiarum, Vindeliciae, et Noricorum P. Cornelium Valerianum, Virum Censorium cum nobilissimum, tum optimum, rebus Romanis imponunt, Aemilianus a militibus suis interfectus est tertio potestatis mense. Valerianus ob claritudinem generis, et laudatos mores totius orbis consensu ab omnibus recipitur.
1. Valerianus Imperator probus, doctus et nobili sanguine ortus.
2. Corruptus tamen a malis consultoribus contra Christianam religionem saeuit, lentaque tormenta excogitata.
3. Christianae castitatis notabile exemplum.
4. Xystus et Cyprianus Martyres. Quirinus Archiepiscopus Laureacensis. Praesides Vindeliciae.
5. Valerianus in bello contra Persas captus Regi Persarum equum ascendenti pro suppedaneo fuit. Eius dictum.
Deciis Imperatoribus. Quamobrem facile orbis consensu rerum habenas consecutus est.
Xystus Pontifex Romanus et Diuus Cyprianus Carthaginensis Episcopus. Hic (sicuti refert Lactantius) vnus Christianorum apud Latinos praecipuus, et clarus extitit: qui magnam sibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat: et admodum multa conscripsit in suo genere admiranda. Erat enim ingenio facili, copioso, suaui, et quaesermonis maxima est virtus, aperto, vt discernere nequeas, vtrum ne ornatior in loquendo, an facilior in explicando, an potentior in persuadendo quispiam fuerit. Nunquam diem absque lectione Tertuliam praeceptoris sui praeteriuit: crebro sic dicere solitus, Da Magistrum, Tertulianum nimirum significans. De quo plura in Seuero narraui. Isthoc etiam tempore Eucherium Archiflaminem Laureacensem terras reliquisse Diuum Quirinum successisse reperio. Duces Vindelicorum fuerunt (quam prouinciam possidemus) Fuluius Boius, et Aurelianus, qui post imperauit, si patriis credimus annalibus.
Valerianus profectus contra Persas, imperitia cuiusdam ducis sui, cui summam belli commiserat, et fraude hostium ad iniqua loca deductus, circumuentus, captus est ab hostibus. Sapor Rex Persarum eo, vt vilissimo mancipio, et abiectissimo vsus est: Regi Persarum equum ascendenti, imperator Romanus Caesar Augustus quadrupes pro suppedaneo fuit, senex infelicissimus, imperauit cum filio Gallieno sexannos. Eius dictum fertur cum censuram sub Deciis recusaret, Tempora sic repugnant, vt censuram hominum natura non ferat. Rhenus quoque ac Danubius efferatissimas gentes in Romanum effudere solum, quemadmodum mox narrabi mus.
1. Galienus capto Patre Valeriano cum filiis imperat, libertatem religionis edicit.
2. Pro consequenda Regis Marcomannorum filia Patri eius Pannoniae et Norici partem donat, amori et rebus ineptis deditus Rempublicam negligit.
3. Persae vastant Romanum Imperium in Oriente, Alemanni in Occidente quatuor agminibus, primo Galliam et Hispaniam, secundo Rhetiam, Vindeliciam et Italiam irrumpunt.
4. Tertio agmine Gothi Asiam irruunt, templumque Dianae diripiunt et alias prouincias.
5. Cur bibliothecam Atheniensium, vti animus erat, non combusserint. Quarto agmine Sueui Pannoniam et Noricum occupant.
6. Ingens in Romano Imperio moeror et discordia. Triginta Imperatores electi se inuicem mutuis vulneribus confecerunt.
7. Duae mulierculae Imperatoriam purpuram arripientes hostibus feliciter se opposuerunt. Zenobia in Oriente, Victoriaque in Occidente.
8. Africa et Aegyptus habuit suos hostes et Imperatores. In Gallia faber ferrarius Caesar salutatur.
9. Galienus cum filio interficitur, qui Claudium successorem declarat.
10. Germania mutat antiqua nomina, ne Romanis subfuisse videatur.
11. Franci innotescunt.
12. Numisma.
Cornelio Valeriano, et Salonino Gallieno, post patrem imperauit annos nouem. Capto patre nostratibus publico edicto pacem reddidit, sanxitque vt vnusquisque suo more id, quod diuinum est, colat, atque adoret.
Cornelia Salonina, Bibera Germano nomine dicta, quod muliebre decus VVeiber Ehr.Marcomanorum (hoc est Sueuorum, qui tum Boiemiam vsque ad Danubium incolebant) deperit eam Gallienus: quamobrem vt eam a patre impetraret, dono dedit socero partem superioris Pannoniae, Noricique: ipse Romae, amori, libidini, deliciis, rebus ineptissimis vacauit, Rempub. neglexit. Idcirco conspiratione totius mundi, Romanus orbis concussus est.
Persae Imperatore capto Orientem vastarunt, Mesopotamiam inuaserunt, in Syriam incursarunt. Germani, qui tum se Alemanos cognominarunt, quatuor agminibus in Romanum erupere solum, pars Gallias omnes, Rege Chroco, ferro, flamma, peruagati, Mogontiaci pontem transierant, aedes, templa diripiunt, incendunt. Cabillo vrbs expugnata: Priuatus Episcopus igne combustus: Arelas, Treuerorum Augusta, Mediomatricum Vrbsvastatae sunt. Hispanias deinde obtinuerunt. Tarraconem caput Hispaniarum expugnarunt. Alia manus Germanorum Rhaetias, Vindeliciam, Italiam depopulati sunt, Rauennam vsque omnia protriuerunt.
Goti Asiam, Pontum, Cappadociam peruadunt: Templum Dianae Ephesi ditissimum diripiunt, incendunt. Bythiniae vrbes Astacum, quae et Nicomedia, Chalcedona, simili clade proterunt: haec a Cornelio Auito reparata est. Heracleam vsque arma Gotorum intonuere. Ilium, quae et Troia, a Gotis euersum est. Ingenti itaque praeda potiti, domum redire Getae parant, nauibusque comparatis, per Pontum Euxinum Danubium intrant: Maesias, inde Traciam, Graeciam, Achaiam, Macedoniam, Epyrum, Illyricum, non minore maleficio adficiunt.
Athenas cum coepissent, ingentem librorum aceruum in foro cumulant, quem cum comburere vellent, quidam prohibuit, Dimittamus (inquit) illos Graecis, quibus dum incumbunt, imbelles fiunt. Sueuorum gentes Pannonias, Noricum, a quibus tum Danubio separabantur, occupant.
Aurelianum Imperatorem rerum potitae sunt. Zenobia cum marito Odenato, filiis Herode, Timolao, Herenniano, Orientem adseruit: pulsisque Persis, trucidatis, captis, Oriente ab sole Romanam Maiestatem armis faemina restituit. In Occidente apud Rhenum Victorina mater castrorum cognominata, Agrippinae Augustalem induit purpuram cum filiis, et adfine Tetrico Gallias et Hispanias, a Germanorum direptionibus liberauit, posseditque Sepulchra Victoriae, et filiorum in Colonia Agrippinensi extare tradit Treuellius Pollio.
Aegyptus, ac Africa quieuere: suos habuere hostes atque Tyrannos: aut si mauis dicere, Augustos. Fuit etiam in Galliis faber ferrarius Vecturinus nomine, Imperator a militibus salutatus. Ita omnia sursum, deorsumque ferebantur: ima summis miscebantur.
Gallienus, dum contra Aureolum Tyrannum arma mouet, Mediolanumque obsidet, fraude Martiani praesidis Maesiae, et Cecropii Dalmatarum legati, cum filio interficitur: moriensque Claudium, qui tum Ticini agebat, successorem declarat, ipsi vestem, insignia
Gallonium Basilium mittit.
Germania mutauit. Fecerant et Romani duas in Gallia, Belgica et Celtica Germanias. Maiores nostri transrhenani, ne Romanis et ipsi sicut cisrhenani ob commune, idemque cognomen subesse viderentur, vetus Germaniae vocabulum exibilarunt, noua sibi fecerunt cognomina. Chauci, Cherusci, Saxones, Cimbri, Dani, Daci, et Getae, antea, Goti posthac dicti sunt.
Franci antiquissima gens Germaniae Magnae, non tam lata, quam valida, (testes sunt Cicero, Diuus Hieronymus, et vulgo protritum apud nos prouerbium) obscuriores hactenus, sub nomine partim Chattorum et Heluetiorum, partim Turogorum, atque Boiorum delituerant, (quemadmodum apud Diuum Gregorium Turonensem, Theodoricus primus Rex. Francorum in Turogos perorat) iam inde clariores fieri, pedetentim increscere caeperunt, eo magnitudinis tandem devenere, vt et Gallias omnes, et Romanum Imperium in Germaniam transtuterint. A quibus et Germania Francia dicta est. Et apud Celtas adhuc Francorum Rex nominatur. Aliae Germaniae nationes Alemanos, quasi tu dicas, omnes viri sumus, se cognominarunt; vnde Alemania adhuc Germania vocatur.
PIETAS CONSERVAT.
IMP. C. P. LIC. GALLIENVS AVG.
CONCORDIA AVG.
1. Claudius Principum decus, statuit prius Gotos, quam Tyrannos oppugnare.
2. Eius contra Gotos et Germanos victoriae, indeque honor Imperatori habitus-
3. Mors eius. Scurrae cuiusdam scomma.
4. Numisina.
Quintilius.
5. Quintilius Claudio fratri successit, et septimo die regiminis occisus est.
Constantiorum, maxima omnium gratulatione Romanas suscepit habenas. Aureolus Tyrannus continuo Mediolani occiditur a militibus. Dum deinde consultatur Germani ne et Goti, an Tyranni forent oppugnandi: Primum Claudius sibi illos deposcit, quod Reip. hostes essent: hi vero duntaxat principum. Inde arma in Gotos, sociasque gentes mouet: quae longe lateque in Romanis prouinciis vagabantur.
Benacum Germanos fudit. Victi sunt Goti in Maesia, Martianopoli, et Nicopoli in Thracia, Bizantu, et Thessalonicae in Macedonia in Cypro quoque insula, et vbique gentium adtritus est Geta. Tecta sunt Flumina scutis, spatis, lanceolis: omnia littora operta, campi ossibus contecti: Graecia, Maesia, Thracia, Illyricum liberatae. Aegyptus recepta est: quamobrem clypeus aureus, et statua aurea in Capitolio ponenda, decreta est Claudio.
Sirmii mortuus est, posteaquam imperauit annum vnum, menses novem. Claudii tempestate scurra quidam dixit, in vno annulo bonos principes posse scalpi.
P. M. TR. P. IMP. S. C.
IMP. C. CLAVDIVS AVG.
ANNONA AVG.
Claudii, Italici praesidii dux, vbi nuncius in vrbem de Claudii morte venit, Augustus a Senatu adpellatus est. Exercitus interim Aurelianum Imperatorem legit. Quintilius septima decima imperii die, Aquileiae a militibus occiditur.
1. Aurelianus magis necessarius quam vtilis fuit Romano Imperio, quia clementia caruit.
2. Goti Illyrium vastant, Marcomanni et Sueui Vindelicium occupant, et in Italiam iter faciunt; magnus vbique terror et seditio.
3. Ex libris Sibyllinis superstitiosa remedia adhibita, vrbs de nouo lustrata.
4. Goti praeliis funduntur. Mulieres sub virili habitu pugnantes captae pro Amazonibus in triumpho venditantur.
5. Populo ex veteri Dacia seu septem Castrensibus abducti in Moesiam et Illyrium collocantur. Dacia Aureliani.
6. Marcomanni Romanum exercitum in Italia exitiosa clade excipiunt. Sacrificuli Romani artibus magicis variisque praestigiis Germanos implicant et vincunt. Vindelicium a Marcomannis liberatur.
7. In Oriente Zenobia victa. Tetricus qui inuitus regnabat ab exercitu ad Aurelianum confugit.
8. Misera conditio tum temporis Ducum, quod sine mortis periculo imperatorium titulum ab exercitu delatum non poterant effugere.
9. Franci Gallias vastantes vincuntur.
10. Aurelianus contra Persas expeditionem parat; malorum instinctu Christianos persequitur, Fulmen iuxta eum ruit. Aureliani mors ex errore militum contingens.
11. Bonosus bibacissimus ab Imperatore honore habitus, vt propinando a Germanorum Legatis arcana expiscari possit.
12. Bonosus metu Imperium sumit, praelio victus laqueo vitam finit.
13. Cur vxorem Geticam duxerit.
14. Numismata.
Diocletiano Imperatore) potitus est rerum annos quinque, menses sex.
Goti, Alani, Roxolani, Vandali, Sarmatae, Danubii Orientalis accolae Illyricum vastant, diripiunt. Marcomani, Sueui, Vindelicum occupant, in seruitutem redigunt: et Rhaetias depopulantur. Inde in Italiam iter faciunt, circum Mediolanum omnia terrore complent. Cuius belli metu ingens seditio Romae orta est: pauentibus cunctis ne eadem, quae sub Galieno, euenirent.
Sibyllini consulti, et inspecti, proditi versus, lustrata vrbs, cantata carmina, amburbium celebratum, ambarualia vota sunt. Dii falsi propiciati, verus Deus neglectus est.
Aurelianus contra Gotos crebris praeliis dimicauit, victorque prouincias liberauit. Canabaudes dux Gotorum periit: captae sunt, et decem mulieres, virili habitu inter Gotos pugnantes: aliae quoque multae praelio fortiter resistentes ceciderunt, quas triumphatas de Amazonum esse genere titulus praedicabat.
Aurelianus Illyricum vastatum, ac Maesiam exhaustam cultoribus esse videret, prouinciam transdanubianam, quam Daciam veterem nominabant, a Traiano constitutam (Sibenburgenses Germani, literatores septem castrenses vocant) sublato exercitu, et prouincialibus translatis, reliquit: desperabat eam posse retineri: abductos ex ea populos in Maesia collocauit: adpellauitque suam Daciam, quae Maesias diuisit.
Illyrico, pacatoque Danubii limite, inde Italiam liberaturus omnibus copiis petit. Placentiae clade exitiosa exceptus est a Marcomanis. Germani enim quod aperto Marte congredi non possent, in syluas se densissimas contulerunt, atque in Romanos vespere incumbente, irrumpunt: exercitus constipatos multitudine turbant, ingentique strage adficiunt. Et nisi (vt scribunt Romani authores) diuina ope, post inspectionem Sibyllinorum codicum sacrificiorum caeremonias solennes: monstris quibusdam ac visis et speciebus diuinis impliciti fuissent Germani, Romanum solutum fuisset imperium Deuicto
Marcomano, Vindelici quoque seruitute liberati sunt.
Zenobia, quae ibi hactenus imperarat, receptus est Gallias adhuc Tetricus (qui post victoriam ibi Imperator salutatus) tenebat, Ipse, quod inuitus regnaret, apud Catalanos exercitum suum deseruit, ac prodidit, ad Aurelianum confugit.
Franci quoque transito Rheno sub idem tempus Gallias vastant, in Mogontino agro tamen oppressi sunt: in Germaniamque transrhenanam compulsi. Idcirco hoc carmen passim vulgo decantari caeptum:
Aurelianus expeditionem parat, et centra nos vt hostes deorum suorum, et Reip. morem Senatui, populoque Romano gerens, pessimisque consutroribus et auaris obsequens, saeuit: Flumen iuxta eum, eiusque comites de coelo ruit. Ipse inter Heracleam, et Constantinopolim occisus est errore militum, apud quos commenta plurimum valent, dum irati, plerumque temulenti audiunt, et credunt quaelibet, consiliorum prope semper expertes.
Bonosus Hispaniensis: origine Britannus bibit quantum hominum nemo. De hoc Aurelianus Imperator saepe dixit, Non vt viuat natus est, sed vt bibat. Eum in honore habuit Aurelianus caussa militiae. Nam si quando legati Germanorum venissent, ipsis propinabat, vt hosce inebriaret, atque ab his per vinum cuncta secreta cognosceret. Ipse quantum libet bibisset, semper securus, et sobaius, et adhuc in vino prudentior. Quantum bibit, tantum minxit: nec vnquam pectore, aut vesica aut ventre grauatusest.
Probo superatus, laqueo vitam finiuit. Tunc quidem iocus extitit: amphoram pendere, non hominem.
Goticae gentis nobilissima regio genere orta, Chunila nomine, quam ei nuptum tradiderat Imperato Aurelianus, vt per eam a Gotis cuncta cognosceret.
FORTVNA VELOX
IMP. C. AVRELIANVS AVG.
ORIENS AVG
IMP. C. AVRELIANVS AVG.
IOVI CONSERVATORI
IMP. C. AVRELIANVS AVG. CONCORDIA MILITVM
1. Tacitus ex senatorio ordine legitur. Sexto imperii mense occiditur.
2. Eius de Cornelii Taciti liberis conservandis frustranea cura.
3. Frater Taciti Imperium occupat, et a militibus, postquam Probus electus erat, trucidatur.
4. Germani Gallias occupant, aliasque provincias populamur.
5. Numismata.
Aureliano, exercitus ad Senatum scripsit, ex Senatorioque ordine principem petiit. Rursus rem Senatus ad ex ercitum retulit: idque saepius factum. Ita per sex totos menses orbis Romanus sine imperatore fuit. Tacitus sexto mense Imperii Tharsi a militibus occisus est.
Cornelium Tacitum Augustae historiae scriptorem, quod authorem generis sui diceret, in omnibus Bibliothecis collocari iussit: singulisque annis describi aliquoties, ne incuria deperiret. Verum nihil haec diligentia profuit scriptori praestantissimo, semilacer est sine capite, sine pede. Quinque Primi libri et hi non integri, superioribus annis in Germania inuenti, a Leone Pont. Max. editi leguntur.
M. Annius Florianus frater Taciti Imperium citra authoritatem Senatus, quasi haereditarium arripuit: sexagesimo Imperii die Tharsi interimitur a militibus, qui iam Probum imperare audierant, quem omnis delegerat exercitus, Senatus optauit, populus Romanus adclamationibus petiuit.
Posthumo legato, Gallias nemine resistente, securi inuadunt, diripiunt, omnes Gallias occupant, septuaginta nobilissimas vrbes capiunt. Danubii quoque accola in Rhetias Vindelicumque irrumpit, Illyrici prouincias depopulatur.
Casparus VVintzerer, Vir nobilis natione Boius, eques auratus, et in disciplina militari exercitatissimus, ex Strubiis attulit:
PROVID. DEOR.
IMP. C. M. CL. TACITVS AVG.
PROVIDENTIA AVG.
1. Probus omnium honorum iudicio Imperator factus. Germanos Galliis pepulit, et in Germania vsque ad Nigrum flumen et Alemanum peruenit. Albis fluuius.
2. Cum Rhenensibus et Danubianis pacem constituit. Basternos et alias nationes, qui per totum imperium vagati erant, per prouincias diuidit.
3. Bonosum et Proculum, qui imperium arripuerant, et Francos ad societatem belli inuitauerant, vincit, Rempublicam quietam reddit.
4. A militibus occasione dicti cuiusdam incitatis in patria interficitur.
5. Eius cura circa vites colendas.
6. Numismata.
Charus.
7. Charus liberos suos Charinum et Numerianum Caesares designat.
8. Danubii accolas Prouincias Romanat inuadentes in Germaniam pellit.
9. Persas vincit, fulmine percutitur.
10. Numerianum socer eius, Aper imperium ambiens, dolo interficit, qui post a Diocletiano confoditur. Vindelicorum Praeses.
11. Numisina.
Sirmio oriundus fuit. Germanos Galliis exturbauit, captas vrbes recepit. In Germania trans Rhenum ad Nigrum flumen: trans Danubium vero ad Albim, quem intercidisse quidam dicunt, et nos Alemanum nuncupamus, deuenit, ibique castra locauit. Alius est Albis, fluminum Germaniae maximus, Germaniam Magnam in duas secat partes: per Boiemos et Saxonas fertur, apud ceruicem Cimbricae peninsulae sinui Codano miscetur.
Probus Germanos Rhehum contingentes ad pacem coegit, et amicitiam: sexedecim millia Tyronum ab illis oblata limitaneis distribuit. Inde pacauit Rhaetias, Vindeliciamque et Illyricum:
Basternorum in Romano solo collocauit. Item et alias nationes Gepidas, Guthungos, Vandalos per Romanas diuisit provineias. Hi (occupato Probo bellis ciuilibus aduersus Tyrannos) per totum orbem Romanum vagati, mulrum cladis maiestati Romanae intulerant.
Bonosus quoque, ac deinde Proculus apud Agrippinam Imperium arripiunt, Gallias, Hispanias, Britannias occupant. Germanni transrhenani, Franci, ad societatem belli inuitati sunt: sed Probus peculiari coelestis numinis fauore, victor vbique, quietam, pacatamque Rempublicam reddidit, oppressis vbique gentium hostibus: adeo vt dicere solitus sit, amplius non opus fore militibus.
Sirmii in natati solo principem, non solum nomine, verum etiam reprobum, fugientem in turrim ferratam (quam speculae caussa altissimam et latissimam aedificarat) interimunt. Imperauit annos sex, menses quatuor.
Gallis, Hispanis, Pannoniis Prouincialibus per Europam, vites colere, contra maiorum instituta permisit, et vinum conficere. Seuit vitibus militari manu montes, Almum prope Sirmium, et Aureum in superiore Moesia.
Idem Casparus VVintzerer nobis dedit, harum rerum cultor, et antiquitatis admirator.
XXIII.
IMP. AVR. PROBVS P. F. AVG.
SOLI INVICTO.
IMP. PROBVS P. F. AVG.
PAX AVGVSTI
XXI.
IMP. G PROBVS P. F. AVG.
CONCORDIA MILIT.
XXI. S.
Probo, Imperator declaratur: statimque liberos suos Caesares designat, Charinum ad Gallias contra Germanos tutandas cum lectissimis viris dimittit: secum Numerianum adolescentem tum lectissimum, tum disertissimum oratorem, et poetam sui temporis potentissimum retinuit.
Probi, ferociter Danubium transeunt, Pannonias inuadiunt, minantur se non solum Illyricum, sed etiam Thraciam, Italiamque peruasuros. Charus fortiter occurrit, in Germaniam pellit, prouincias Romanas liberat.
Tigride habens, fulmine ictus de coelo periit.
Numerianus aeger oculis vehebatur lectica, ipsum Arrius Aper praefectus praetorio, socer eius, Imperium ambiens, dolo interfecit: cadauer aliquot dies occultatum foetor prodidit. Diocletianus domesticos regens, Vir insignis et callidus amansque Reipubl. Aprum sua manu confodit. Imperarunt annos duos. Eiulasius hoc tempore praesedit Vindelicis, et Noricis.
AVG. MARS VICTOR
S C.
1. Diocletianus post Antoninum Philosophum optimus Imperatorum, Herculeum adoptat et imperii participem facit.
2. Factio rusticorum in Gallias grassans deletur. Carausius Britanniam intercipit, et sub Amando et Aeliando in inferiorem Germaniam exercitum mittit.
3. Romani Imperii turbulentus status.
4. Ad citius pacandam Rempublicam ab Augustis duo Caesares declarantur et affinitate iunguntur.
5. Imperatorum quilibet certas prouincias pacandas sumit. Constantius a Germanis fusus vix elabitur, reparatis tamen viribus victor existit.
6. Galerius Maximianus Histrum, pacat, accolas stipendio et militiae asciscit.
7. A Persis tamen victus a Diocletiano indigneaccipitur, mox reparatis viribus Persas in fugam coniicit.
8. Pax cum Persis, et occasio ad eam, Mesopotamia recuperatur. Augustorum triumphus.
9. Quatuor Imperatorum Virtutes et munia.
10. Diocletiani ingenium. Hic veterum Imperatorum vitas literis mandari iubet. Eius dictum notabile.
11. Omen futuri imperii Diocletiano contingens in Germania. Cur Aprum interfecerit.
12. Diocletianus ex ratione ciuili introduxit adorationem Persarum.
13. Persecutionis Christianae ex denegato cultu adorationis et Episcoporum tyrannide ortum.
14. Persecutionis progressus per quatuordecim annos durat.
15. Diocletianus abdicat imperio; moritur, priuatusque inter deos refertur.
16. Maximianus itidem imperium exuere coactus trucidatur. Eius ingenium.
17. Vindelicii Praeses.
18. Numismata.
M. Antoninum Philosophum principum optimus: adeo vt ne adulatio quidem meliorem consingere queat. Adoptauit M. Aurelium Valerium Maximianum Herculeum Pannonem, Imperiique participem fecit, quo conscio iam pridem Diocletianus Imperium animo inuaserat. Charino inde Caesaris filio Chari Imperatoris interempto, factionem rusticorum (quae sibi Bagaudarum nomen indiderat, et ducibus Aeliando, et Amando per Gallias grassabatur) deleuere Imperatores. Carausius tanti tumultus concitator, et caput eius mali in Britanniam aufugit, eamque intercepit: exercitumque ad ihferiorem Germaniam per Rhenum mittit. Praefecti erant superiores Amandus, et Aeliandus. Contra hos profecti principes sunt, accitis etiam longinquis auxiliis.
Burgundiones, Alemuni, Heruli viribus primi, locis vltimi, et plerique alii excidium Galliae, prouinciisque caeteris Romanorum comminati, in Gallias, Rhaetias, Vindelicum, Noricum irrumpunt, irruunt. In Maesiis quoque et Pannoniis aduentu hostium trepidatum. Nec Persae quieuere. Intonuere etiam ciuilium armorum fulmuia. Achilleus totam Aegyptum occupauit. Carausius Britannias tenebat. Quingetiani (tot erant milites tumultus authores) Africam inuasere. Omnia vbique ferro, flamma vastabantur. Prouinciae ad solitudines redigebantur.
Fl. Conftantius Chlorus, praeses tum Dalmatiae, quem Charus quoque Imperator Caesarem designare (quod nemo tunc melior vir videbatur) decreuerat, ex Moesia et Histro oriundus fuit. Alter Caesar Galerius Maximianus, Armentarius (quod armentorum pastor fuerat) cognominatus, Daciae Ripensis ciuis fuit. Et vt hi adfinitate coniungerentur, Galerius Valeriam Diocletiani filiam duxit vxorem: Constantius repudiata vxore sua Helena, matre Constantini (quam diuus Ambrosius stabulariam Treueris fuisse, abs Constantio ob eximiam pulchritudinem adamatam tradit) in matrimonium accepit Theodoram, priuignam Maximiani Herculei, ex qua sex liberos fratres Constantini sustulit.
Constantius Galliis, Hispaniis, Britanniis praeficitur, ipse Germanis bellum indicit. Germani fortiter eum circa Lingonum vrbem armis excipiuut, fundunt, in fugam vertunt. Constantius vix fuga elapsus ad proximam vrbem aufugit: cuius portae metu hostili clausae erant, ac nisi fune demisso per moenia
Germanorum manus viuus deuenisset. Reparatis deinde viribus cum Germanis congressus, victor Gallias liberauit, Romanis legibus reddidit: cum Germanis foedus icit. Britannias Asclepiodotum praefectum praetorio recepit. Maximianus Herculeus in Africam transit. Diocletianus Aegyptum sibi deposcit.
Galerius Maximianus Rhaetias, Vindelicum, limitem Danubianum, et Histro contiguas proumcias sibi tutandas desumit. Pacatis Histri accolis, stipendio et militiae adscitis, ac quibusdam in Romanum solum translatis, Burgundionum parte, intra Rhenum et Nigrum fluminibus distributa, Persas aggreditur.
Diocletianum fuga elapsus venit: ante carpentum indignabundi Diocletiani non admissus, purpuratus pedes cucurrit aliquot millibus. Reparatis tamen ex Germanis, et limitaneis Histri exercitibus copiis, et rursus Persas adoritur. Ipse in Armenia maiore cum duobus equitibus explorauit hostes, et cum viginti millibus militum superuenit castris hostium, subito innumera Persarum agmina adgressus Narseum Regem turpi fuga salutem quaerere. cogit: vxore eius ac filiabus potitur: summa eas pudicitiae custodia reseruat.
Persa ad pacem illectus cum Romanis foedus icit. Mesopatamiam cum quinque populis trans Tigrim Romano Imperio reddidit. Haec pacis conditio vsque ad Diui Constantini mortem durauit. Ita terra marique parta victoria, restitutaque felicitate Reipub. et orbi Romano pace, Augusti triumpharunt.
Diocletianus tanquam communis, et supremus parens arcem tenebat. Caeteri vt apparitores vltro citroque discurrebant, Diocletiano obtemperabant.
Diocletianus callidus, amans Reipub. ad omnia paratus: alti consilit, et prudens et qui operam nauaret, vt vita, et clementia quamsimilimus M. Antonino esset. Veterum Imperatoriun res gestas studiosissime inquisiuit, literis quoque mandari iussit. Eius verba haec quae subscribam, fuisse scribit Vopiscus: Nihil difficilius est quam bene imperare: colligunt se quatuor vel quinque, atque vnum consilium ad decipiendum Imperatorem capiunt. Dicunt ex composito quicquid libet. Imperator qui domiclausus intra cubiculum est, vera non nouit, facit iudices, quos fieri non oportet: amouet a Repub. quos debebat obtinere: bonus, cautus, optimus venditur Imperator. Eidem displicebat Maximiani sui asperitas, quam cum deprehendisset, dixisse fertur: Primam dotem Imperatorum clementiam esse: quamobrem Aurelianum ob nimiam saeuitiam magis ducem esse debuisse, quam Imperatorem.
Diocletiano in Germania inferiore apud Tungros contigit. In caupona quadam cum rationem quotidiani conuictus faceret, anicula quaedam ipsum increpans dixit: Nimium auarus, nimium parcus es Diocletiane, qui ioco respondit: largus ero, cum Imperator, fuero: subiunxisse anus fertur, Imperator eris, cum aprum occideris. Tum vbi fuit occasio semper aprosin venatu, manu occidit Diocletianus. Et cum Aurelianus, Probus, Tacitsis, Charus Imperatores salutarentur, dixit, ego semper apros occido, sed alius vescitur semper pulpamento. Idcirco Arrium Aprum, praefectum praetorio sua manu occidit, ac gloriare Aper (inquit) Magni Aeneac dextra cadis. Et cum interfecisset, ait, Aprum fatalem occidi: vt impleret aniculae dictum, et suum firmaret Imperium. Alicquin haud tali crudelitate princeps clementissimus auspicaturus. Imperium.
Diocletianus ab adeuntibus non aliter, quam vt Deum, more Regum Persarum, iussit, edictoque sanxit, vti omnes adituri principem, eius pedibus acciderent, ipsosque oscularentur. Antea Imperator in modum
Diocletianus gemmas vestibus, et calceamentis inseruit, id quod et C. Caligulam fecisse memorant. *Morem istum adorandi Romani Pontifices pertinacissime aemulantur, qui si Christum ament, oues pascant,* salua est Respublica Christiana, quae adtrita est sub Diocletiano.
Diocletiani quarto decimo, a Christo nato seruatore nostro, ducentesimo super primum, Titus Veturius Magister militiae, Christianos milites, quasi hostes deorum, et principum, quos adorare nollent, exauthorauit, neci dedidit, eorum bona vsurpauit. Paulatim deinde eadem crudelitas gliscens, authore Galerio Maximiano, caeteros nostrae religionis consecraneos adtigit, et inuoluit. Atque hunc ignem excitarunt superbia, et vitia Episcoporum nostrorum, qui Tyranni potius (ait Eusebius) quam sacerdotes modestia Christiana reiecta, spiritus Tyrannorum sibi sumpserant. Quanto igni nunc opus est, vt excoquantur crimina nostra? Coelum ipsum petimus stultitia: neque per nostrum patimur scelus, iracunda Deum ponere fulmina.
Diocletianus se imperio abdicaret, Ecclesiae Christianorum ipsis paschalibus subuersae sunt: multitudo in nauicula imposita in mare praecipitata est. Ciuitas in Phrygia cum populo, quod ciues omnes Christiani essent, a militibus combusta, bona nostra a praetoribus occupata, populus Dei trucidatus, literae sacrae exustae sunt. Atque is furor saeuissime per continuos quatuordecim annos, sub decem principibus in nos debacchatus est.
Diocletianus, posteaquam viginti imperauit annos, Imperium Nicomediae exuit: in priuatum ordinem se redegit. Non longe a Salonis vrbe Dalmatiae (Spalatum vulgus nominat) in villae suae palatio consenuit, agriculturae, maxime hortorum voluptati operam dedit. Vixit ibi annos decem: mortuus est anno vitae duodeoctogesimo, et solus omnium priuatus inter deos refertur.
Maximianus Herculius idem facere a Diocletiano coactus, purpuram principum insigne, inuitus Mediolani deposuit. Postea Imperium arripere tentans iussu Constantini generi sui, cui insidiatus fuerat, Massiliae strangulatus est: homo saeuus, truculentus, sanguinis, caedisque auidus: fortis, et rei bellicae peritus, genuit ex Eutropia Syra muliere Maxentium, et Faustam coniugem Constantini, cuius patri Constantio Theodoram priuignam nuptum collocarat.
Carus Aquilius Vir Consularis, hisce temporibus Vindelici limitis dux fuit Romanus. Sub idem tempus anni Domini CC LXXXIX Diuus Maximilianus Vindelicorum, atque Noricorum Archimystes Laureacensis, Celeiae pro Rep. Christiana se deuouit. Succedit Eleutherius, a Xysto Pont. Max. datus: huic D. Quirinus filius Philippi Praesidis Pannoniae.
AVGV.
GENIO POPVLI ROMANI
S. F.
PRIMI DECENNALES
COS. III.
S. C.
M. VAL. MAXIMIANVS AVG.
NOB. C
VOT.
X. X.
Z.
IMP. C. MAXIMIANVS
P. F. AVG.
SACRA MONETA AVGG.
ET CAESS. NOSTR.
MAXIMIANVS NOS. CAES.
GENIO POPVLI ROMANI
R. T.
T. R.
Columnam marmoream supra in Augusto reperies, quae hisce Imperatoribus posita est.
1. Post abdicationem Diocletiani et Aurelii Maximiani, Augusti fiunt Constantius et Galerius Maximianus. Constantii parentes. Constantius cum collega Galerio Maximiano administrationem imperii diuidit.
2. Constantius clemens, paucis contentus, liberalis in Germanos, qui ideo ab armis cessarunt.
3. Galerius Maximianus duos imperii socios asciscit, Constantino, Constantii filio, insidias struit, qui tamen ad Patrem fuga elabitur.
4. Constantinus Germanos sibi stipendiis conciliat, eorumque ope, mortuo Partre, imperio potitur.
5. Numismata.
Diocletianus, et Aurelius Maximianus, repudiatis rerum gubernaculis, priuatam degere vitam decreverunt. Constantius natus patre Eutropio, Dardanae gentis nobilissimo viro, et matre Claudii, filia Claudii Caesaris Augusti, Africae, et Italiae administrationem recusauit, Gallias, Hispanias, Britannias retinuit, et quiete possedit: caetera collegae permisit.
Galerius Maximianus, cum Constantius Africam, et Italiam reliquisset, duos Caesares creauit, Seuerum, et Valerium Maximinum, sororis suae filium: hunc Orienti, et Aegypto: illum Italiae et Africae praefecit, ipse in Illyrico medius versabatur. Hic cum Constantinum obsidem a patre datum Romae teneret, eiusque saluti insidias tenderet, Constantinus fibi fuga consuluit: quaqua iter fecit publica iumenta, ad frustrandos vestigia insequentes, occidit. Ad patrem Constantium incolumis in Britanniam peruenit, quem morbo lethali adfectum offendit.
Constantinus Germanos sibi stipendiis conciliat, Regem Germaniae Chrocum nomine, auxilii gratia cum copiis ad se trahit. Eius ope Imperii habenas mortuo patre, occupat. Imperauit Constantius vt Augustus, annos duos, inter deos relatus est.
IMP. CAES. GALERIVS MAXIMIANVS INVICTVS
AVG. P. M. GERM. AEGYP. TAEBAICVS SAR.
QVINQVIES PERSICVS BIS CARPICVS
SEXIES ARMENICVS MEDORVM ET ADIA-
BENORVM VICT. TRIBVNICIAE POT.
VICIES IMP. DECEMNOVIES CONSVL OCTIES
P. P. PROC.
IMP. CAES. FL. VAL. CONSTANTIVS PIVS FELIX
INVICTVS AVG. P. M. TR. POT. IMP. V. COS. IIII.
P. P. PROC.
IMP. CAES. GALERIVS MAXIMINVS GERM.
SARM. P. F. INVICTVS AVG.
FL. IVL. CONSTANTIVS
PROVIDENTIAE
CAESSEANO
DN. CONSTANTIVS P. F. AVG.
FEL. TEM PREPARATIO
A. Q. S.
CONSTANTIVS NOB. C.
GENIO POPVLI ROMANI.
CONSTANTIVS AVG.
DALMATIA DEVICTA.
1. Constantinus cum Galerio Maximiano et Licinio Liciniano imperium tenuit.
2. Sex alii Imperatores, quibus partim Imperatoria dignitas concessa, partim ab ipsis vsurpata.
3. 4. Persecutionis Christianorum autore Galerio Maximiano continuatio.
5. Martyres, interque hos Mauritius et Afra.
6. 7. Iudices in persecuticne officium excedunt.
8. 9. 10. Philosophorum, qui se antistites iustitiae nominant, et aliorum contra Christianos scripta.
11. Veritas religionis Christianae triumphat: persecutorum poena et interitus.
12. Finis persecutionis. Licinius literarum et aulicorum hostis.
13. Cultus Idololatricus euersus, Christiana religio accepta.
14. Arriana haeresis in Concilio Niceae habito damnata.
15. Constantinus literarum amator curauit Romanorum Principum vitas scribi, et insignia. Imperatorum ornatu maiori auxit.
16. Eius cum Germanis Rhenensibus foedus. Bellum cum Gothis.
17. Constantinus filium suum Caesarem facit. Sueui victi et in Pannonias translati. Vandalorum nouae sedes. Franci Gallias et Hispanias inuadunt.
18. Constantinopolis sedes Imperatorum cum omnium vrbium damno aedificata; diuersi mores Constantini.
19. Filius eius ex fatsa delatione nouercae et post haec ipsa interficiuntur. Lactantius.
20. Constantini baptismus et mors.
21. Eius liberi. Donatio Constantini Papae Syluestro facta commentum a quibusdam Pontificibus pro nugis habita.
22. Numismata.
Constantii Pii filius, anno ab restituta salute trecentesimo super decimum, persecutionis vero anno quarto, a patre gubernacula per manus accepit, tenuitque cum Valerio Maximiano Armentario Augusto annos quatuor: cum M. Valerio Licinio Liciniano participe Imperii sexdecim: cui accito Mediolanum sororem suam Constantiam in matrimonium dedit: ipsum Galerius Maximianus Carnunti Augustum adpellarat.
Constantius naturae concessit, Maxentius filius Maximiani Herculii Romae a Senatu, et praetorianis Augustus nuncupatur. Apud Africam Alexander Imperium arripit. Orientem tum, atque Aegyptum gubernabat Galerius Maximinus. Seuerus Italiam tenebat, cui attribuebantur Rhaetiae et Vindelicia, quam Boii nunc tenent. Galerius Maximianus Illyricum, cuius pars est Noricum, possidebat. Valens quidam, haud scio vbi, res nouas eo quoque tembore molitus est.
Diocletiani vltimis annis caepit, sub, Constantio progressa, per diuersas orbis Romani partes, omnium grauissima in nos crudelissime grassata est. Nam Galerius Maximianus author fuit huius crudelitatis, Maximiani ab Hieronymo vocatur. Senatusconsulto Ecclesiae Christianorum destructae sunt, diuini libri ignibus traditi: omnes insulae, metalla, carceres, confessorum, et Martyrum gregibus catenatis impleti. Christianum nomen conati sunt principes, quasi ex Senatusconsulto extinguere: Christiani vrbibus edicto perpetuo in aes inciso eliminati sunt.
Christo quotidie occisa sunt: alii in flumen praecipitati, alii secti, alii exusti sunt. Tum apud nos, et in prouinciis, quas Boii incolunt, interempti sunt, Diuus Maximilianus Archimystes Laureacensis, Florianus Tribunus cum quadraginta militibus, Quirinus, Victorinus Petauionensis Episcopus, quorum Diuus Hieronymus meminit. Mauritius cum legione, et Afra, et plerique alii.
Bithynia, author in primis faciundae persecutionis fuerat, quo scelere non contentus, etiam scriptis quos adfiixit persecutus est. Extiterunt quoque, qui se antistites philosophiae profitebantur sub pallio et barba, ac capillis vitia sua tegendo, authoritate falsi nominis ad amicitias iudicum miro modo penetrabant.
Galerius Maximianus saeuitia in Christianos insignisque, vsque ad infamiam frustra poenituit, quod innocente Christianorum sanguine se maculasset: pro eius salute et vita frustra Christo preces decretae. Simili fato et sera poenitentia defunctus Galerius Maximinus, saeuissimus omnium, non mitior in nos in Oriente, et Aegypto fuit. Tharsi, vitam amissis luminibus, inedia simul et laqueo finiuit: violatae pietatis poenas dedit Maxentius Seuerum occidit: ignem persecutionis in nos Romae edicto extinxit. Constantinus vocatus a Senatoribus Maxentium, et Alexandrum interemit. Licinius Valentem.
Constantinus tandem decimo Imperii, sui anno pacem nostris reddidit. Licinium, quod Christianos, e palatio exegisset, in nosque saeuiret, armis superauit, purpura exuit, priuatum Thessalonicae occidit, sexagesimum tum agentem annum. Literarum hic hostis fuit, quas Reipublicae perniciem vocabat. Aulica famulicia mures et tineas verissime adpellabat, rebus bellicis clarus extitit, oriundus ex Dacia Ripensi.
Constantini arae deorum euersae, templa deorum clausa sunt. Totius orbis consensu, veritas inuicta tot aduersitatibus, recepta est: Christusque
Arrius sacerdos, Constantiae viduae Licinii, sorori principis insinuatus (Diuum Hieronymum sequor) virus in philosophiam Christianam effudit. Conuentus Christianorum Pontificum Niceam Bithyniae vrbem a Constantino indictus: pestiferi hominis errorem impientissimum redarguit et explosit.
Constantinus laudis auidus fuit, bellis fortunatus, eloquentiae, et literarum amator. Romanorum principum historias memoriae literarum commendandas curauit: per Tatitum Cyrillum e Graecis in latinam linguam uerti iussit. Habitum Imperatorem gemmis, et diademate perpetuo auxit.
Germanis Rhenum contingentibus, quorum auxilio imperium nactus fuerat, pacem habuit: eos muneribus placauit. Goti et Orientales Germani Thracias vastarunt, cum praeda domum reuersi sunt. Constantinus Danubium ponte iunxit, in Germania transit, hostes contudit. Gebericum Regem filium Hylderici in foedus donis traxit: cum Gotis pacem firmauit: Germanis notissimus fuit, quorum opera in bellis vsus est.
Fl. Iul. Crispum filium suum Caesarem eum adpellauit. is Sueuos deuicit, transtulit trans Histrum in Pannonias. Vandalos et partem horum Burgundionas, ad Rheni Danubiique ripas deinde distribuit: Germanae hae nationes sunt: Rex earum Visomarus erat. Paulo ante Constantini Imperium a Vistula, et sinu Venedico, Codanoque per integrum annum profecti, ad ripas Histri, Marisiaeque consederant: vbi ab oriente Getas contingebant, a Meridie Danubium, ab Occidente vero Quadis, Marcomannis, hoc est Sueuis, a Septentrione Hermonduris contermini erant. Burgundiones partem Sueuiae, iuxta Danubium occuparant. Franci etiam vastatis Galliis, Hispanias inuaserant.
Constantinopolim ipse Constantinus nuditate omnium vrbium (ait diuus Hieronymus) dedicauit. De eo vulgo iactatum est, decem annis praestantissimus, duodecim latro, decem pupillus ob immodicas largitiones.
Crispum filium (quem ex Mineruina concubina sustulerat) Fausta nouerca de stupro interpellat, renuentem adolescentem ad patrem defert: uim eundem sibi inferre voluisse mentitur. Constantinus credulus verbis vxoris, filium Polae in Histria interfecit. Erudierat hunc literis Lactantius, vir omni suo tempore eloquentissimus: sed adeo pauper in hac vita, vt plerunque necessariis indiguerit, ne dum deliciis difluxerit. Occisus est et Licinius iunior, filius Licinii Augusti, et Constantiae sororis Constantini, fraude Faustae, ne filiis eius officere posset: Tandem et ipsa Fausta a Constantino marito in ardentes balneas proiecta, extincta est. Helena filium ob nepotem interemptum increparat, et Fausta Constantinum saepius ad sacrificandum diis impulerat. Consul Ablauius disticho clam Palatinis foribus adfixo, domum Constantini notauit.
Quia scilicet praedictus Augustus (recitat Sydonius Aruernorum Episcopus) iisdem temporibus coniugem Faustam calore balnei, filium Crispum frigore veneni extinxerat.
Christiano tinctus est ab Eusebio Nicomediae pontifice, in villa eiusdem vrbis: ita divus Hieronymus, diuus Ambrosius, et alii celebrati authores adseuerant. Decreuerat in Iordane aquis lustrari Constantinus, verum vltimo fato vrgente mortuus est in Bithynia, anno Imperii tricesimo secundo, minus duobus mensibus: aetatis sexto et sexagesimo.
Fausta tres filios Constantinum, Constantem, Constantium: filias Helenam, Eutropiam, Constantiam, Constantinam Vxorem Galli Caesaris. Quae de Syluestro, et donatione Constantini praedicantur, ficta, falsa, inepta, pugnantiaque sunt. miror extare tam stolidos, qui credant: et tam impudentes, qui defendere audeant: Praecipue, cum etiam pius secundus Pont. Max. uir harum
GLORIA EXERCITVS
VOT.
X.
CONSTANTINVS IVN. NOB. C.
CAESARVM NOSTRORVM
VOTA.
X. X.
S. T. R.
MAXENTIVS P F AVG
DN VAL LICIN LICINIA
NVS NOB. C.
IOVI CONSERVATORI.
CONSTANTINVS AVG
PROVIDENTIAE AVG.
IMP. CAES. FL. VALERIVS CONSTANTINVS.
P. F. AVG. P. M. TR. POT. IMP. V.
CONSVL P. P. PROCONSVL.
CONSTANTINVS AVG. N. C.
DEA TERRA.
CONSTANTINVS P. F. AVG.
SOLI INVICTO COMITI
A. Q. T.
CONSTANTINVS AVG.
VIRTVS AVG. CONST.
IMP. MAXENTIVS
P. F. AVG.
In patria Eining.
CONSTANTINVS
ITA NOB. C.
CAESARVM NOSTRORVM.
VOT.
PL. SC. S. C.
IMP. CONSTANTINVS AVG.
SOLI INVICTO COMITI.
T. F.
IMP. CONSTANTINVS P. F. AVG.
SOLI INVICTO COMITI
T. F.
1. Imperium Romanumex testamento Constantini inter filios eius Constantem, Constantium, Constantinum, et Dalmatium diuisum. Bellum continuum contra Regem Persarum Saporem.
2. Constantinus non contentus diuisione ope Francorum aliorumque populorum Germaniae bellum ciet, praelio fusus occiditur.
3. Constanti fratris occisi regiones recepturo Franci, qui sedes in Galliis caeperant, resistunt, qui tandem occiso Rege Dithmaro accepta pecunia pacem ineunt, et Gallias relinquunt.
4. Magnentius dum Constans nimio venandi studio in syluis errat, a militibus Imperator eligitur. Constans interficitur ab omnibus praeterquam vnico Franco desertus.
5. Nepotianus Romae imperium arripiens, a Magnentianis trucidatur. In Illyrico Mursae Vitranio Imperator creatur.
6. Constantius Europam a Magnentio et Vitranione liberaturus pacem cum Persisinit, Gallumque Caesarem declarat.
7. Gallus Iudaeos rebellantes opprimit, eorumque oppida euertit.
8. Vetranio a Constantio veniam, quam petierat, et victum consequitur.
9. Magnentius Decentium Caesarem declarat, et in Constantium arma conuertit.
10. Germaniae nationes Galliam deuicto Decentio depraedantur.
11. Atrox et parricidale praelium inter Constantium et Magnentium.
12. Post hoc praelium Germani et aliae exterae nationes Magistratibus praefici coeperunt.
13. Constantius praelio superior plurimas prouincias recipit. Magnentius a Constantinis persecutus cum Decentio fratre se ipsum interimit.
14. Syluanus apud exercitum de insidiis Constantio ex iniusta delatione structis, conquestus Imperator creatur.
15. Mox tamen a tribunis suis pecunia corruptis in Ecclesia Christianorum trucidatur.
16. Gallus ob saeuitiam a Constantio dolo evocatus necatur.
17. Germani vrbes Galliae capiunt et diripiunt, Romanos praeliis caedunt.
18. Franci in Brabantia nouas sedes constituunt, alia Germanorum manus vltra Danubium; Vadomarus et Gudoundus vltra Rhenum infestant Romanum Imperium.
19. Constantius contra Vadomarum et Gudoundum arma mouet, pontemque Rheno traiicit. Pons ab Alemannis rescinditur.
20. Constantius vado monstrato prohibitus cum Alemannis, quod eorum opera carere non poterat, pacem init.
21. Bellum aduersus Germanos Rhetiam infestantes. Castra in finibus Germaniae commodo loco ponuntur.
22. Romanus exercitus in insidias delatus sub Arbetione funditur.
23. Germani Romana munimenta lacessunt, tandem a Romanis, qui copias auxiliares acceperant, Rhetiis extruduntur.
24. Franci, qui in Gallia seu Brabantia sedes fixerant, se muniunt, Gallias caede, rapina et incendiis longe lateque vastant, Italiaeque imminent.
25. Constantius Galliae consulturus Iulianum Caesarem constituit, sororemque in matrimonium collocat; Iulianus Gallias petit. Vaticinium anus cuiusd.
26. Iulianus liberato Augustoduno ab obsidione et Brotomago recuperato Francos decem inlocis aggressos fundit et ad pacem ineundam cogit.
27. Alemanni Iulianum Senonis agentem obsident, ex opinione tamen Constantii aduentantis auxilio, decedunt.
28. Constantius Romam reuertitur. Hormisdae dictum acutum.
29. Aduersus Sueuos vltra Danubium Romanas prouincias depopulantes et Gotos Moesiam incursantes Constantius proficiscitur.
30. Iulianus et Barbatio Germanos ad internecionem caesuri, duobus exercitibus includunt. Germani feliciter euadunt, Lugdunum deuastant, neque Caesareani eos aggredi conantur.
31. Iulianus tres tabernas recuperat. Barbatio a Germanis fusus ad Constantium ex Galliisfugit.
32. Nodomarus cum Regibus Heluetiorum legatos ad Iulianum mittunt, vt Gallias tanquam regionem ad se pertinentem restituat, aut bello experiretur.
33. Iulianus exercitum aduersus Germanos mouet. Romani praelio funduntur.
34. Iuliano aciem restituenti fortuna fauet. Alemanni magnamstragem patiuntur. Rex Nodomarus captus Romae moritur.
35. Germanorum Legati ad Iulianum Moguntiaci pontem Rheno traiicientem perueniunt. Germanis ne hostes per pontem transeant intentis, Iulianus clanculum milites nauibus transportat in Germaniam, qua re moti Germani pacem petunt et impetrant. Diuus Martinus.
36. Franci in Castello Iuliani medio hyeme obsessi se dedunt. Reliqui auxilio venientes in castra sua repelluntur.
37. Alemannorum manus Rhetias et Vindeliciam vastat, quae a Barbatione trans Rhenum pulsa. Bellum Persicum, donec Germanipacata arte dilati.
38. Franci in Belgicis habitantes caeteros Germanos ad irruptiones faciendas concitant. Iulianus vt antequam in vnum conuenirent conatus euerteret Francos, Salios et Chamanos petit.
39. Francorum legati suh certis conditionibus pacem offerentes ambigua responsione dimittuntur. Iulianus Francos in Scaldis ex improuiso aggressus in Germaniam ex Belgio reuerti cogit.
40. Iulianus munimenta ad Mosam repirat, amilite et aulicis conuiciis afficitur.
41. Seuerus Rhenum transit, Alemanni jacem ineunt captiuis redditis. Hortarius ad captiuos reddentes itidem compellitur.
42. Sueui Quadi cum Gotis Pannoniis et Moesias incursant; eorum arma, equi etc.
43. Constantius cum exercitu per Sarmatiam ad Quadorum fines mouet, Quados Sarmatasque ad veniam praetentorum petendam et obsides dandos cogit.
44. Duo Quadorum et Sarmatarum Principes vltro Imperatorem adeunt in societatemque recipiuntur.
45. Sarmatae contra seruos suos rebellessu Rege Ziza auxilium impetrant.
46. Constantius reliquias belli Quadorum persecuturus Bregetionem castramuet.
47. Vitrodurus et Agilimundus pacem impetrant, et more gentis iurant.
48. Constantius aduersus seruos praedictos, quod aeque ac reliqui Sarmatae Romanas prouincias infestauerant, eos in loginqua loca propulsurus arma mouet. Serui dolose se submittunt, tributa et quaeuis offerentes.
49. Serui hactenus sceleris erga dominos commissi poenas non dederant, quod natura loci satis tuti. Loci descriptio.
50. Constantius eos in aliam regionem transferre vult, cum repugnant occidi et casas eorum incendi iubet.
51. Sueuos cum feruis Picensibus Romani et Thaiphili inuadunt, ad deditionem compellunt et in Pannonias transferunt. Seruiae nomen.
52. Constantius liberato Illyrico et rebus ordinatis Sirmium victor redit.
53. Iulianus de Germanis male suspicans Hariobaudem legationis specie speculandi gratia ad Hortarium mittit, seque ad bellum praeparat.
54. Comperto Alemannorum animo hostili, Iulianus ponte facto Rhenum transire constituit. Alemanni resistunt.
55. Iulianus parte copiarum noctu nauibus traiectis Germanorum Regibus frustra insidias struit. Germani pontem fieri prohibentes fugiunt.
56. Iulianus cum copiis Rhenum transit, rebelles inuadit. Pax constituta.
57. Rex Persarum bellum insert. Serui Sarmatae rebellant. Constantius eos ad pacemhortans a Seruis dehonesta tur. Serui omnes occiduntur. Constantius Constantinopolim reuertitur.
58. Lupicinus contra Scotos et Pictos Britannias vastantes cum copiis mittitur. Iulianus ab Exercitu Augustus declaratur.
59. Iulianus Francos Ansuarios ex improviso adoritur, et ad pacem cogit. In Galliis omnia a Germanis recuperat.
60. Iulianus imperium affectans Ethnicisinum dissimulat, Constantiumque orat, vt titulum Augusti confirmet.
61. Alemanni expago Vadomari Romanas prouincias incursant. Vadomarus dolo captus in Hispaniam relegatur.
62. Iulianus quod exorare non posset Constantinum se eius hostem declarat, accitisque Germanorum auxiliis et occupatis praeter Aquileiam vrbem plurimis Prouinciis Constantinopolim contendit.
63. Constantius pace cum Persis facta contra Iulianum arma mouet, mox tamen febri moritur, Iuliano successore declarato et ab omnibus recepto.
64. Constantius Arrianis addictus orthodoxos persequitur. Eruditi tunc temporis florentes.
65. Singulare Constantii. Eius matrimonium.
66. Constantius Christianam religionem in Oriente et Occidente compositurus, eam dissidiis inuoluit.
67. Numismata.
Dalmatius Hanniballiani fratris Constantini Maximi filius Caesar, orbem Romanum sortito ex testamento diuiserunt. Constans Illyricum, Noricum, Pannonias, Maesos, Liburnos, Dalmatas, Thraciam, Graecos, Macedomam, Achaiam, Africam, Italiam sortitus est. Constantius totum Orientem a freto Propontidis, vbi Constantinopolis sita est. Dalmatius Caesar Armenias, et conterminas regiones accepit, qui factione Constantii patruelis a militibus interfectus est. Eius portionem occupauit Constantius: contra Saporem Regem Persarum crudelissimum (qui in Christianam pietatem quoque ferrum strinxit) continuo bellum gerens. Constantino cuncta trans alpes data sunt, Britanniae, Galliae, Hispaniae. Verum, vt est infida societas regni, et auiditas animi insatiabilis, discordia inter fratres de administratione Italiae, Africaeque oritur.
Constantinus non contentus sorte sua, nouam postulat diuisionem: quam cum non impetraret, accitis Francis, et aliis Germaniae populis, Rhaetias, Vindeliciam, Noricum latrocinantium more peruagatur, atque occupat. Italiam inuasurus, non longe ab Aquileia
Constantis fratris sui (qui tum ad Danubium in Maesia aduersus Gotos versabatur) praelio excipitur. Vbi dum incautius, temulentusque manus conserit, non agnitus obtruncatur: caput amputatum in Alsam amnem abiicitur: Imperii anno tertio, vitae quinto et vicesimo.
Constans, vbi de caede fratris accepit, regiones eius recipit, in Galliis obtinendis maximus illi labor fuit. Franci inter ciuilia bella, Rege Theodomaro filio Richomari Gallias devastarant, et inuaferant: sedesque ibidem iam caeperant. Vario euentu belli vtrinque pugnatum est integro biennio. Theodomarus filius Richomari Rex cum matre Hastila Saxona gladio perit. Pax inde conuenit, empta ab Augusto, foedusque ictum est cum Francis, Galliae liberatae sunt.
Constans Galliis receptis, studio venandi per saltus et syluas errabat. Magnentius dux Rhaetici, et Vindelici limitis, pecunia sibi animos militum conciliat: authoribus Crestio, et Marcellino tribunis, Augustus adpellatur. Constans ibi certior factus est de hac conspiratione, Hispaniam versus fugere caepit. Missi sunt qui eum insequerentur, et occiderent. Ab his haud procul Hispania comprehensus interficitur. Nemo morienti Imperatori astitit, praeter Lauium Gaisonem Tribunum, genere Francum. Imperauit Constans annos tresdecim: vixit annos septem, et viginti.
Nepotianus, filius Eutropiae sororis Augustorum, rerum habenas arripit. Verum a Magnentianis duodetricesimo Imperii die opprimitur. Iam enim et Italia cum Roma Magnentio cesserat. In Illyrico etiam nouus emersit Tyrannus apud Mursam Pannoniae vrbem quae aberat sexdecim millia passuum occidentem versus a Teutoburgio, vbi Drauus amnis Danubio miscetur. Quinque Ecclesias nunc vulgus adpellat. Vetranio Magister militum Imperator ab exercitu creatur, totumque Illyricum occupat.
Constantius, vbi accepit de nece fratris, et Europam a Tyrannis inuasam audiuit, pacem cum Persis et inducias fecit. Gallum patruelem suum Caesarem declarauit: ipse ad Europam liberandam arma conuertit.
Iudaei intersectis per noctem militibus, arma corripiunt, Romanisque aperte rebellant. Gallus qui in Oriente Antiochiae relictus erat, contra Iudaeos cum copiis hostili animo pergit. Citra omnem sexus, aetatis rationem Iudaeos sternit, fundit, trucidat. Ciuitates eorum Diocaesarea, Tiberias, Diospolis, et alia complura oppida, ab irato milite diripiuntur, euertuntur, ac incenduntur. Constantio vero iam Thraciam tenenti Vetranio clam se ab exercitu subducens, deposita purpura obuiam fit: pedibus
Constantii accidit, veniam precatur et impetrat. Imperator senem ducem amplexus, patrem vocat, caenae adhibet. Prusiada (vrbs est et caput Bithyniae) abire iubet: oppida tribuere victum mandato Imperatoris. Consenuit ibi Vetranio ocio et. summa tranquillitate.
Magnentius declarato in Galliis et; trans alpes Caesare fratre suo Decentio, Illyricum, Mursamque intercipit: ibi Constantium prohibiturus, milites legit, copias instaurat.
Alemani, Franci, Chamani, viuere rapto assueti, Nodomaro Rege Gallias inuadunt: Decentium Caesarem aperto Marte profligant. Primo latrocinando Gallias devastabant: inde funestis cladibus prouincias adfecerunt: ditatique rapinis Romanorum sunt.
Constantius superiorem Mursam Drauumque flumen attigerat. Oritur parricidiale bellun. Magna vi vtrinque decertatur: fit praelium atrox: intercidere eo certamine vires Romanae. Caesa sunt tria et quinquaginta millia hominum: optimus quisque militum interiit.
Germani, et alienigenae in Romano solo non orti, magistratibus, prouinciis, rei bellicae coepere praefici, non sine Romani imperii exitio: sicut rerum authores produnt.
Constantius Illyricum, Noricum, Rhaetias, Vindelicum, Italiam recuperat. Magnentius in Gallias, vnde oriundus fuit, Lugdunum aufugit: ibi reparare vires contendit. At Constantianis vrgentibus, sibi mortem serro consciscit Decentius frater eius laqueo vitam finivit.
Syluanus dux Germaniae inferioris in Gallia Belgica, qui pro Constantio contra Magnentianos, Alemannosque acerrime Gallias tutatus fuerat, apud Augustum (cuius aures patulae erant susurronibus) grauiter ab inuidis aulicis (falso tamen) quod res nouas moliretur, accusatur: quamobrem ei ab Augusto insidiae tenduntur. Quod ibi comperit Syluanus, conqueritur apud exercitum in Colonia Agrippinensi. Nec mora, a fremente milite Imperator creatur.
Constantio Vrsicinus dux, rei militaris peritissimus, cum eo Ammianus Marcellinus scriptor historiarum. Tribuni Syluani pecunia corrupti, impetum in regiam de improuiso faciunt, fugientem Syluanum in Ecclesia Christianorum trucidant, vndetricesimo Imperii die.
Gallum deinde Constantius Caesarem, quod crudelissime saeuiret in quosque omnibusque probris se contaminaret, blandiciis et fraude ad se vocatum, mortua sorore Constantina, apud Petanionem vrbem Noricorum, detecto dolo capi iubet. Inde ductus Polam Histriae vrbem crudeliter necatur, capite abscisso, potestatis anno quarto, vitae vndetricesimo. Natus fuit apud Tuscos in arce Therbensi, patre Constantio, fratre Constantini Maximi, matre Galla, sorore Ruffini, et Cerealis: qui Coss: duces, et prouinciarum rectores fuerant,
Germani adsueti ditescere praedis Romanorum, in Galliis florentissimas vrbes et antiquissimas capiunt, diripiunt: excindunt castra, hyberna, aestiua expugnant, legiones cum auxiliis delent. Nobilitas omnis Gallorum aut ferro in acie cecidit, aut capta Germanis seruiuit. Vndecim millia nobilium capta esse tradunt Romani scriptores. Iuxta Rheni fluenta, castra Herculis, Vlsiburgium, Vndevicesimanorum aestiua, Nouesium, Agrippina, Bonna, Antoniacum, Bingium, Moguntiacum, Vangiones, Nemetes, VVormatia Borbetomagus, Argentoratum excisae, direptaeque sunt.
Franci cum Carmanis ad Toxandros iuxta Scaldim flumen, in confinio Hannoniae, Brabantiae, Flandriae in Romano tum solo, cum liberis, et coniugibus consedere: intima Galliarum vsque Hispanias soliti depopulari. Nam et Tarbellos in Aquitania, Sebusianos in Gallia Lugdunensi, vastarunt et occuparunt. Alia manus Germanorum in Rhaetias, Vindelicium erumpit: Italiaeque imminet, Vadomarus Rex et Gondoundus frater eius, qui inter Danubii caput Nigram, syluam, et Rhenum oppositi Rauracis, et Basileae regnabant (quae regio nunc Prisca Briscia, Brisgoia.
Constantius Arelate egressus, Valentiam petit verno tempore. Ibi commeatus, qui ex Aquitania deuehebantur, opperitur. Crebris imbribus aucti torrentes prohibuere rem maturari. Apud Cabillonem vrbem, nunc Burgundiae, delectus agebantur. Huc profectus Imperarator exercitum lustrat: inde ad Rauracos, Rhenumque castra mouet, in Germaniam ibi traiecturus aduersus superiores fratres. Alemanni pontem nauibus compactum soluunt, transitum amnis Romanis intercludunt.
Constantium Augustum commissa erat, et qui multum apud eum poll ebant, nonnullos Germanicis rebus fauere natura cogebat, iique populare s suos certiores faciunt. Alemanni igitur qua transituri erant Romani, omnibus copiis ingruunt, Imperato remque vado arcent. Actum est, de inde de pace, legatis vltro citroque in issis,
Auxilia Germanorum Romanis necessaria esse Constantius Augustus dictitabat.
Medi ola num discedit. Posthaec Alemannis Rhaetias vastantibus bellum indicit. Progressus Mediolano in Rhaetiam vsque ad Caninos campos Athesi contiguos deuehit: Ibi consultatum est de belli ratione. Placuit ad oram Brigantini lacus (quem Bodmicum et Constantiensem, accola tum Rhaetius Murgantium vocabat) castra, Romanasque vires ad custodiendas Rhaetias collocare: in confinio Rhaetiae: et Germaniae, quod ibi triginta duntaxat millia interessent, inter fontes Danubii, et alueum Rheni, qui Rhaetias separabant: hic a Gallis, ille a Germanis nullius amnis obiectu ibidem Rhaetia munitur. Idcirco facile Alemannis ex Germania patebat transitus.
Arbetio igitur Magister Equitum cum validissimo mittitur exercitu, illuc cum Germanis congressurus pergit: sed non expectatis exploratoribus in insidias delatus est. Alemanni ex latebris de improuiso vndique prosiliunt, de improuiso Romanos iniquitate locorum circumuentos inuadunt, fundunt, sternunt. Romanis nulla spes salutis nisi in fuga erat, placuit retro pedem referre, atque cedere. Terga inde vertunt incomposito agmine huc atque illuc palantes, plerique per angustas semitas sparsi, tenebrosae noctis beneficio seruati sunt: qui reddita luce quisque suo agmini se coniunxere. Multi tamen Romanorum periere: decem Tribuni desiderati sunt.
Eutropius praefectus Equitum, et auxiliares copiae missae ab Imperatore Constantio in praelium ruunt. Omnibus deinde fit portis eruptio Germani multitudini hostium impares in fugam vertuntur, prouincia exturbantur, in Germaniasque extruduntur Rhaetiis. Ita Rhaetiae liberatae sunt, quas non iusto praelio, sed praedatoriis excursationibus infestarant Alemanni. Imperator ouans in hyberna Mediolanum reuertit.
Germani, qui trans Rhenum in Galliis sedes fixerant, vias ingentibus truncis arborum claudunt, ne transitus hosti pateat: insulas quoque Rheni muniunt: vnde ex insidiis latentes, contra Romanos si ingruerent, pugnare possent. Galliae incuria neglectae nullo omnino renitente, nemine penitus adiuuante, caedes acerbas, rapinas, incendia perferebant: metu hostili clausae ciuitatum portae: nemini tuto iter facere licebat. Ita Germani longe lateque licenter, crudeliterque ruptis limitibus grassabantur. Opulentissimae vrbes excisae: Galli ad incernecionem vastati sunt. Nihil supererat hominibus praeter lachrymas, et terrorem. Germani per Romanas prouincias diffusi, Italiae iam imminebant.
Constantius periclitanti Galliae consulturus, Iulianum patruelem suum superioris Galli fratrem (qui tum Athenis literis operam dabat) Mediolanum accersit, ibique octauo Idus Nouembris Caesarem declarat, Arbitione, et Lolliano Coss. Anno salutis Christianae trecentesimo et sexagesimo, Imperii Constantii vicesimo. Helenam inde sororem suam Augustus Iuliano connubio iungit: qui quatuor annos continenter cum Germanis decertauit. Calendis Decembris Iulianus ab Augusto Ticinum vsque deductus, per Taurinos Gallias petiit. Viennam ingresso anus praedicit deorum templa eundem reparatum.
Augustodunum Burgundionum nunc vrbem, repentino impetua Germanis inuasam esse, obsiderique, Vrbi auxilio venit, Germani repulsi sunt. Dehinc Trecasses adit Caesar, portas in metu Germanorum incursantium clauserant. Apud Vesontionem Romani copias cogunt, delectus agunt: placuit per decem pagos Alemannos adgredi. Primam omnium vrbem Brotomagum Caesar occupat, atque munit: ita eam
Marcellinus, et Autoninus vocant, quam Ptolomaeus Borbetomagum adpellat. Alemanni Iuliano aduentanti obuiam armati venerant, sed fusi fugatique ab eodem sunt. Caesar postea Rigodolum ad confluentem Mosellae, et Rheni situm proficiscitur: hinc Agrippinam recuperat. Huc Francorum reguli oratores mittunt, pacem et foedus impetrant.
Iulianus per Treueros Senonas petit. Vix oppidum ingressus fuerat, Alemanni adsunt, oppidum arctissima obsidione cingunt: periclitanti Caesari nullus ducum, qui in stationibus proximis agitabant, opem tulit. Summa vi vrbs oppugnata est, summa vi defensa. Germani tricesimo obsidionis die rati auxilia Iuliano aduentura, discedunt.
Hormisda filio Regis Persarum perfugo: is interrogatus, quidnam de Roma sentiret, perplacet (inquit) quod hic quoque homines moriuntur.
Sueui superato Danubio, Rhaetias, Vindeliciam, Noricum, vsque Valeriam, ferro, flamma, praeda depopulantur. Sarmatae siue Goti superiorem Maesiam, et secundam Pannoniam incursant. Imperator, vbi hoc accepit, quarto Calendas Iulias per Tridentum in Illyricum, prouincias auxilia laturus festinat, ne latius malum serperet, Germaniue vagarentur.
Iulianus hyeme apud Senonas exacta, Germanis vndique circumfrementibus, cum Marcello Seuero duce copiarum, Rhemos proficiscitur. Barbatio dux alia parte, iussu Augusti cum quinque et viginti millibus (vt hostes quasi forcipe in angustiis inter vtrumque exercitum inclusi ad internecionem caederentur) Rauracos, Basileamque peruenit. Germani inter vtriusque exercitus castra clausi, ea praetergrediuntur. Lugdunum vrbem incautam inuadunt, diripiunt, ac deuastant. Quicquid extra moenia fuit, flamma vorax consumpsit. Caesar insecutus Alemannos, palantes quosdam occidit. Arnobaudes, Bainobaudes ab am. Marcellino libr. 16. dicitur.Valentinianus, qui post imperauit, praefecti Equitum missi, redeuntes Germanos non sunt ausi adgredi.
Iulianus tres Tabernas (ab Argentorato viginti millia passuum munimentum, vallumque ita vocatum, quo arcerentur Germani ab interiore Gallia) recuperat, atque munit. Barbationis interea castra Germani oppugnant, magno impetu exercitum in fugam vertunt, fugientes Rauracos vsque persequuntur., impedimenta diripiunt- Barbatio cum reliquiis ad Constantium Imperatorem in Illyricum ex Galliis discedit.
Nodomarus Rex Germaniae, Agenarichus, Serapio nepos ex fratre Mederico: Regulique Alemannorum, Vestroualdus, Vrius, Vrsicinus, Suomarus et Hortarius ad Argentoratum copias cogunt coniunguntque. Hi inter Maenum, Rhenumque amnes, et Hercyniae particulam, quam nigram syluam nunc accolae nuncupant, Heluetii quondam dicti: habitabant, ad Iulianum Caesarem legatos mittunt, iubentque eundem Galliis excedere suis, quas virtute, et ferro iure belli vicissent, in suam potestatem, et ditionem redegissent. Quod si mandatis non pareret Caesar, congrederetur, sensurus haud dubie quid Alemanni exercitatissimi in armis virtute possent.
Iulianus audita legatione Nodomari Regis Alemannorum, e vestigio cum omnibus Reipublic. Romanae copiis ad hostes arma mouet. Vbi adpropinquat, Nodomarus Rex dimisso equo, inter pedites certamen concitauit fortiter: vtrinque acriter pugnatum est. Equites Romani vulnerato rectore in fugam versi sunt. Iam omnium animi ad cedendum Alemannorum impetui inclinati erant.
Nodomarus Rex ad naues in Rheno, ad huiusmodi casum paratas fugiens, agnitusque interceptus est, et captiuus Romam missus: morbo ibiperiit.
Iuliani victor post Argentoratense praelium Moguntiaeum proficiscitur: Rhenum ponte iungit. Huc legati Germanorum veniunt, pars pacem postulat, pars bellum minatur. Caesar aliquot milites clanculum in Germaniam transportat nauibus, (Alemani pontem obseruabant, vt prohiberent Romanos) illi ad decimum vsque lapidem ferro, flamma praeda, longe Iateque omnia vastant. Monumentum, quod Traianus erexerat in solo Alemannorum, ab ipsis destructum, recificiunt. Germani oratores mittunt, pacem petunt, foedus impetrant: huic bello interfuisse diuum Martinum reperio.
Seuerus Magister Equitum ex Agrippinensi Colonia per Iuliacum Rhemos petiturus, offendit Francos, loca vacua praesidiis vastare, duoque munimenta occupasse, vbi se tutarentur. Huc Caesar properat, Castel-Ium oppidum, quod Mosa ambit, obsidione clausit, quatuor et quinquaginta dies mense Decembri, et Ianuario. Quid obsidebantur Franci, fame coacti se dedunt: multitudo caetera, quae auxilio venerat clausis, a sua castra repulsi sunt. Caesar ad Parisios ibi hyematurus reuertit.
Rhaetias, Vindeliciam vastat, Italiaeque imminet, oppidorum praeter solitum obsidiones tentat. Barbatio peditum praefectus valido cum exercitu prouincias ingressus, Germanos in Germaniam trans Danubium pellit. Instabant, et Persae Orienti, sed Persicum bellum arte et astu dilatum est, donec Germania pacaretur. Prouinciae enim Romanae Rheno, Danubi oque conterminae, crebris tributis, vectigalibus adtritae, excursationibus continuis Germanorum, vastatis possessionibus ad egestatem redactae erant.
Parisios hyemante. Franci qui adhuc Belgicam inferiorem, et secundam possidebant, caeteros Germaniae populos ad irruptiones solitas in Gallias concitant. Iulianus, vt horum conatus praeueniret, antequam in vnum cogerentur, transuecta annona ex Aquitania, petit primum Francos, Salios cognominatos, et Chamanos, ausos in Romano solo, apud Toxandros trans Scaldim amnem, in confinio Hannoniae, Brabantiae, Flandriaa, Picardiae, sedes quondam collocare.
Tungros venisset Caesar, legato horum Francorum praesto est: pacem ea lege postulant, vt se tanquam suis sedibus quietos Romani dimitterent, nec lacesserent: caeterum manibus et armis eorum bello vterentur. Iulianus oratores muneribus donat, responso ambiguo suspensos dimittit: eorum vestigia insequitur. Subito de improuiso Francos in Scaldis ripa aggreditur: inopinato metu perculit. Chamanos idem ausos acriter repugnantes caedit, viuos captos in vincula coniicit: deinde his Francis pacem tribuit ea conditione, vt incolumes in Germaniam ad suos lares redeant: foeduscum Romanis seruent.
Iulianus munimenta et castra iuxta Mosam, quae Germani exciderant, reparat ad tutelam Galliarum. Miles ibi fame laborans in Iulianum convicia iactat, Asianum mollem, Graeculum fallacem, studio sapientiae stolidum adpellabant. aegre seditionem militum Caesar blandimentis repressit. Cognominabatur ab aulicis Constantii Augusti Iulianus, Capella, loquax, talpa, purpurata simia, Literio Graecus, vmbratilisque.
Francis Gallia depulsis, Rhenum transire Seuerum Magistrum equitum, virum bellicosum iubet. Is veritus insidias Alemannorum, Romanas longius progredi vetuit. Rex Alemannorum Suomarus pacem ad foedus cum Romanis init, captiuos omnes reddit. Hortarius alius Alemannorum Rex ad Iulianum venit, captiuos paucos restituit, complures retinuit. Comites eius detenti ipse domum dimissus, omnes captiuos reddere coactus est. Caesar deinde ad consueta hyberna Lutetiam Parisiorum concedit.
Syrmii hyemat, Sueui, Quadi, Sarmatae, Scythae commnni vocabulo dicti, qui sunt proprie Daci, Goti, Getae, similes moribus et armis, Pannonias, Moesias latrocinantium modo incursant. Arma his omnibus erant hastae longiores, Iorica ex cornibus rasis et leuigatis, plumarum in speciem linteis innexis.
Turcarum esse solet.
Constantius verno tempore in Danubio pontem nauib. sternit, cum exercitu in eam Germaniae, Sarmatiaeque partem transit, quae spectat Pannoniam secundam, et Valeriam. Incolae per colles euasere. Exercitus Romanus vastatis cunctis ad Quadorum confinem regionem arma mouet quicquid obuiam, sternit, fundit. Reges et reguli Quadorum, et Sarmatarum Ziza, Fraegiledus, Rumarus, Batherus, ad Constantium supplices veniunt, captiuos reddunt, Veniam praeteritorum orant, et impetrant, obsidesque dant.
Arabarius, et Vsafer reguli, quorum alter Quadis, qui aufugerant, alter Sarmatis quibusdam praeerat: locorum confinio, et morum feritate coniunctissimi, Imperatorem et ipsi adeunt Romanum, in societatemque recipiuntur.
Sarmatae conqueruntur de seruis suis, auxilium abs Romanis petunt, ne tantum scelus inultum sit. Inualuerant serui armaque in dominos suos Sarmatas, siue Gepidas conuerterant, anno Christi, autore diuo Hieronymo, trecentesimo tricesimo septimo. Liberi Sarmatae cum coniugibus, et liberis ad Victobalos longius discretos, confugiunt, malueruntque obsequi defensoribus, quam seruis: petebant hi opem a Constantio. Promissum est auxilium, et Rex Ziza eis praefectus.
Bregetionem oppidum (cuius et Antoninus, et plaerique alii mentionem faciunt: Bregetium est Ptolomaeo, Danubianum superioris Pannoniae oppidum extremum, ab Arrabone triginta millia passuum) sunt qui Strigonium esse tradant. In animo erat Augusto reliquias belli Quadorum persequi.
Vitrodorus Rex filius Viduarii Regis, et Agilimundus Regulus pacem rogant, impetrantque. Et more gentis, eductis mucronibus (quos pro numine colebant) iurauere se in amicitia Romana permansuros.
Sarmatas seruos imperator pergit. Nam et ipsi, ac si liberi essent, Romanum limitem irruperant: in hoc solo concordes cum hostibus, et dominis suis. Placuit ad longinqua hanc gentem propelli, non crimen vlcisci, ne scilicet Romanis nocere possent, suspicati conscientia scelerum sepeti ad dolos versi sunt, ferrum et preces pararunt. Verum Romani exercitus aspectu exterriti, vi tam precati sunt: annuum tributum, et delectum validae iuuentutis, et seruitium spoponderunt: migraturi quocunque iuberentur.
Parthiscus amnis, (quem Plinius Pathissum nominat) obliquo admodum meatu Histro miscetur, spacia longa, lataque sensim praeterlabitur, ea cogit in arctum prope hostia: accolas ab impetu Romanorum Danubio defendit: ab aliis vero tutos suo praestat alueo. Loca ibi pleraque humida soli natura, et incrementis fluminum redundantia, stagnosa, et referra salicibus sunt, ideoque inuia, nisi perquam gnaris, angusto quoque aditu patent. Eaamnis Pathiscus ambiens, quasi peninsulam reddit, a terrisque separat.
Constantius conuocatos ad vlteriorem ripam Histri transferre voluit repugnantes, idque metuens clausit vndique exercitu, omnesque obtruncari iussit. Casas post eorum miles incendit: latitantes in palustribus locis.
Picenses a loco dicti. Ad hos domandos, quod imperitus locorum Romanus miles erat, acciti sunt in auxilium Sarmatae liberi, et Thaiphali. Romani loca contigua Maesiae inuaserunt: Thaiphali proxima suis sedibus adgrediuntur: Sarmatae liberi terras e regione sibi oppositas occupant. Vndique ita hostibus serui circundati, pauore perculsi sunt, diu consultatum est, oppeterent ne, an supplices pacem, et veniam commissorum orarent? Vicit tandem sententia seniorum, legatos ad Romana castra mittunt, qui deditionem
Pannoniam, vt ibi tanquille viuerent, nominatur adhuc ibi Seruia, quam etiam Sextus Ruffus inter partes Pannoniae enumerat. Marcellinus Seruorum nomen latinum, et commune esse credidit. Alios video, vt barbarorum, et proprium Gotorum accipere: ego amplius quaerendum censeo.
Constantius liberato Illyrico, Sarmatis liberis Zizam regem dedit, loca seruorum adtribuit: victor Sirmium rediit, Sarmaticusque cognominatus est. Pars Sarmatarum, qui se non dedidere, ad loca longinqua migrare compulsi sunt, ne possent pacem interturbare Romanam.
Iulianus inter haec apud Rhenum suspectos habens animos Alemanorum, Hariobaudem Tribunum, peritum linguae Germanicae, nullo conscio, legationis specie ad Hortarium Regem mittit, vt specularetur, quidnam confines Germani molirentur, qui Romanis faedere iuncti non erant. Ipse Caesar interim ciuitates excisas a Germanis occupat, reparat et munit: horrea instaurat, vbi conderetur annona a Britannis transferri sueta. Recuperauit tum septem vrbes ab Alemannis destructas. Castra Herculis, Vndeuicesimarum aestiua, Vlsiburgium, Nouesium, Bonnam, Antoniacum, Bingium, quo Florentius praefectus commeatum posuit.
Hariobaudes reuertitur, hostilia agi aperit. Iulianus Mogontiaci copias cogit. Florentius et Lupicinus rei militari praeficiuntur, pontem ibi constitutum Caesar nitebatur transire. Alemanni Suomarum Regem amicum Romanis monent minaciter, vt transitu arceat Romanos: eius pagi ripis vlterioribus Rheni adhaerebant: Respondit Suomarus, se solum non posse resistere Romano militi. Coeunt igitur Alemanni prope Mogontiacum prohibituri transitu Caesarem, et ne pons strueretur, obseruabant.
Iulianus vt pugnacissimam gentem pacaret, quadraginta nauibus milites impositos, in ripam aduersam a castris Germanorum longius noctu et summo silentio clanculum exponi iubet, nihilominus crebros ignes ad pontem, vbi Germani excubabant, praecepit incendi. Hortarius Rex Romanis foederatus Reges finitimos, et Regulos ad conuiuium tum forte conuocarat: epulae more gentis ad tertiam vigiliam noctis extractae sunt. Discedentes e conuiuio Germani principes, in Romanos milites, nauibus in Germaniam iussu Caesaris transuectos incidunt: sed tenebrarum, equorumque beneficio euasere. Lixae, seruique qui pedibus dominos secuti fuerant, partim occisi, partim fuga elapsi sunt per noctem. Germani, qui ne pons strueretur obseruabant, vbi in Alemannia militem Romanum conspexere, fuga dilapsi sunt.
Mogontiaci, Iulianus cum omnibus copiis transit in Germaniam, intacto regno Hortarii, qui amicus erat, rebellium domos, messes exurit resistentes trucidat. Ita ad regionem, cui Capellarii, vel Palas nomen est, vbi terminales lapides Romanorum et Burgundionum confinia distinguebant, veniens castra locat. Huc supplices venerunt Macrianus et Hariobaudus reguli fratres. Subsequitur Vadomarius Rex, cuius regia contra Basileam erat, deferens secum scripta Constantii Augusti, quibus et amicus et familiaris Augusti adpellabatur. Theodomarus quoque a puero apud Romanos educatus, ipsisque amicus precator pro Vrio, Vrsicino, Vestroualdo Versalpus a Marcel. dictus.
Pannoniam Constantius transtulerat, rebellare nituntur. Imperatore Sirmio in Valeriam proficiscitur, vndique cinctos exercitu Seruos, e suggestu concionabundus ad pacem hortatur.
Sarmatarum calceum impletum stercore humano in faciem concionantis Imperatoris proiicit. Inde populares in Romanum principem impetum faciunt: sella regia cum aureo puluinari direpta est. Verum omnes a milite irato trucidati, ne vno quidem superstite. Constantius inde pacato Illyrico Sirmium, deinde Constantinopolim petit, occursurus Persarum furoribus.
Scoti, et Picti,
Saxonum populi, Britannias vastant. Lupicinus dux cum auxiliariis copiis Herulos, Bathauos, a Maesia missos, Bononiae Flandrorum nauibus imponit, in Britanniam nauigat. Iulianus Caesar ob Alemannorum metum non ausus fuit excedere Galliis. Recepta itaque omni Gallia, liberataque e direptionibus Germanorum, Luteciae Parisiorum a militibus, et Celtis, faustis adclamationibus Iulianus Caesar adpellatur Augustus.
secundae Germaniae proficiscitus, Toxandro oppido adpropinquat (Toxandriam in vita diui Landoberti Episcopi Traiecti Mosae vocari legi) vnde ad Rhenum arma mouet, subito inuadit Francos, Ansuarios dictos, licentius intima Galliarum perscrutari solitos. Hos nihil hostile metuentes, nimiumque securos occuparat: pace cum ipsis facta, per Rhenum reuersus, praesidia, limites inspicit, diligenter munit: ad Rauracos pergit. Omnia recuperauit, quae Germani interceperant, et vt propria possederant: reddidit limitem Romanae possessionis.
Vesontionem Viennam, ibi hyematurus discedit. Vt autem omnium animos sibi conciliaret, Christianismum propalam simulauit: a quo tamen iam pridem occulte desciuerat. Feriarum celebri die, quae mense Ianuario celebrantur (Epiphania vocamus) in templum Christianorum progressus est, solenni ritu sacris perpetratis discessit. Certiorem deinde facit Constantium, se Augustum a Gallis et militibus adpellatum, orat, vt author fiat: se non aliter, quam si adhuc Caesar esset, obtemperaturum.
Alemanni a pago Vadomari Regis, aquo post foedus ictum nihil hostile timebatur, incursant confines Rheni tractus, et deuastant. Mittitur contra eos Libinus praefectus, ipse a Germanis apud Sanctionem occiditur: caeteri in fugam versi sunt. Vadomarus postea Rex in conuiuiu n trans Rhenum a Romanis inuitatus dolo capitur, in Hispaniamque a Iuliano relegatur.
Constantium flectere non posset, timens eundem nunquam in gratiam rediturum, crudelitatemque eius in cognatos animo versans, aperte se Constantio hostem ostendit, maluitque occupare hominem. Firmata igitur pace cum Germaniae gentibus, accitisque his in partes Vadomaro rege cum copiis secum abducto in Illyricum, a Rauracis per Martianas syluas ad Histri fluenta contendit: ipse cum paucis flumen nauigat. Copias per mediterranea Rhaetiae, Vindelicorum, Norici proficisci iubet. Iam Italiam, Rhetias, Noricum, Pannonias tenebat Iulianus, sola Aquileia Iuliano miliri portas clausit, obsiderique caepta est. Ipse Iulianus iam Sirmium etiam acceperat: vnde Constantinopolim pari velocitate contendit.
Constantius contra Persas tum bellum gerens, vbi de Iuliani defectione certior factus est, inducias cum Persarum rege init: obuiam Iuliani conatibus ire parat. Verum in itinere in Cilicia Tharsi febri acutissima correptus, paulo post extinguitur, Iuliano successore declarato. Imperauit Constantius annos quatuor et viginti, menses quinque, dies duodecim, vixit annos quatuor, et quadraginta. Vbi haec palam facta, Iulianus ab omnibus totius orbis consensu recipitur. Aquileieuses portis praefractis Iulianos admittunt, authores rebellionis viuos exurunt.
Constantius in religione semper Arrianus fuit, idcirco Athanasius Alexandria pulsus apud Treueros receptus a Maximino pontifice, delituit vsque ad mortem Constantii. Hilarius Pictonum Episcopus Gallia pulsus, Constantio Constantinopoli librum pro se obtulit, domumque redire permissus est. Eo quoque tempore obit Diuus Antonius aetatis anno centesimo supra quintum. Aelius Donatus praeceptor Diui Hieronymi insignis Grammaticus tum Romae docuit. Victorinus Rhetor et martyr statuam in foro Traiani meruit.
Constantius nunquam spuisse in publico, nec vnquam poma gustasse. Fuit cupidus eloquentiae, patiensque laboris. Reliquit Faustinam vxorem secundam grauidam, vnde nata est posthuma, quae Gratiano Imperatori nupsit. Prior Constantii vxor fuit Eusebia faeminarum pulcherrima, soror Hipatii, et Eusebii consulum.
Constantius religionem Chiristianam simplicem, et absolutam magis polluit dissidiis, et concertationibus verborum vmbraticis, quam reuerenter composuit, aluit in ea lites, omnia ad suum ritum trahere conatus: Fautor, vt dixi, Arrianac haereseos, sicut tamen Diuus Hieronymus (qui se sub Constantio infantem fuisse ait) refert, Constantio, et bonis omnibus curae fuit, vt Oriens, atque Occidens pacis vinculo sibi necteretur. At egregii quidam videlicet Christi sacerdotes, frustrarunt tantos conatus Imperatoris, et bonorum: decepit hos bona de malis existimatio. Non arbitrabantur sacerdotes Christi aduersus Christum pugnare, qui argumentationum riuos de Aristotelis fontibus mutuati sunt, et simplicitatem Christianae pietatis, philosophorum deliramentis, spinetisque dialecticorum contaminarunt.
VICTORIAE DD AVG.
C. Q N A Q T.
DN. CONSTANTIVS AVG.
IVN. NOB. C.
DN. CONSTANTIVS NOB. C.
CONCORD. EXERCITVVM.
EL. IVL. CRISPVS NOB. CAES.
ALEMANNIA DEVICTA SIRMI
1. Iuliani parentes, educatio, praeceptores et defectio ad gentilismum.
2. Eius indoles, virtutes ciuiles et gloriae affectatio.
3. Studium Magiae et superstitio in cultu idololatrico.
4. Iulianus gentilismum restaurat ad eumque Christianos blanditiis et variis artibus reuocare studet.
5. Ob incendium fani Apollinis clauditur Christianorum templum. Templi Hierosolymitani frustranea restauratio. Carmina Sibyllae incendio pereunt.
6. Profelici successu belli Persici Iulianus fauet Christianorum sanguinem et contra eos scribit,
7. Iuliani mors.
8. Ethnici cuiusdam sententia de morte Iuliani et Christianorum Deo.
9. Numisina.
Constantinopoli, patre Constantio, fratre Constantim Maximi, matre Basilina (vt etiam nostri fatentur) optimae indolis fuit. In Christiana religione institutus, educatusque ab Eusebio Nicomediensi Episcopo. Nactus Libanium Sophistam (cuius epistolae extant, a bibliopolis et Chalcographis duienduntur) magistrum improbum, Christum authorem suum deseruit, clamque ad deos defecit.
quis accusabitur, sinegari sufficiet? Respondit: Et quis innocens erit, Si accusari sufficiet? Scenitis Arabibus (quos Saracenos posteri vocant) salaria plus solito diminuta conquerentibus, inquit: Imperatorem ferrum, non aurum habere. Inanis gloriae, laudisque nimis auidus fuit, audaciorque quam Imperatorem decet: cuius salus ad securitatem omnium, cum semper, tum maxime in bello conseruanda est.
Adriano in perscrutandis arcanis, praesagiis futurorum Haruspicinae, Magiae artium fallacissimae, euocandis manibus, augurio, et huiusmodi nugacissimis deliramentis nimium deditus fuit: et in venerandis numinibus (quod ne amici quidem negant) magis superstitiosus, quam iustae religionis cultor extitit. Tot pecudes mactauit, vt boues defuturos, si e Perside reuerteretur, timerent Mercurium omnibus praetulit, et maxime coluit, quasi mundi velociorem sensum, motumque mentium excitantem. Primo haec occulte ob metum
Constantio, cum quatuor annos Caesar fuisset, potitus rerum, neminem iam metuens, aperte edicto templa deorum aperire iussit: aras deorum instaurari victimasque admoueri legeue sanciuit, ne Christiani artes liber ales profiterentur, atque diserent. Eos magis munerum honorumque blandimentis atque illecebris, quam vi a veritate deflexit. Multi eius blandimentis capti sponte in praeceps abierunt. Christianorum antistites dissidentes, cum plebe discissa in Palatium vocatos admonuit, vt consopita ciuili discordia, quisque nullo vetante suae religioni seruiret. Audite, inquit, me, quem Alemanni et Franci audierunt. Expeditionem meditans Persicam libros Sibyllinos Romae inspici, more maiorum iussit.
Antiochiam, vbi fanum Apollinis cum simulachro conflagrauit, suspicatus id fraude Christianorum factum esse, sacram Christianorum aedem claudi et quaestiones solito acrius exigi mandauit. Templum Hierosolymis restaurare orsus est: verum fundamenta de coelo tacta, operarii fulmine adflati extincti sunt. Conflagrarunt et Romae quartodecimo Calendas Aprilis, carmina Sibyllae cum Apollinis templo.
Syri (vt genus est hominum in conuicia promptissimum, Antiochiae praecipue) ipsum Augustum sacricolam victimarium, hircinamque barbam cognominabant. Quibus subiratior Iulianus contra Persas arma mouet: vt propicios deos haberet, ipsis (si victoria potiretur), sanguinem nostrum deuouit. Contra Christum etiam in ipso Persici belli medio ardore septem libros euomuit.
Iulianus defertur, ne animam quidem agens, a contumelia terrarum Domini Deique rerum abstinuit. Vicisti, inquit, Galilaee, vicisti. Ita enim Christum seruatorem nostrum cognominabat, quem primum in Gallia, sicut ait D. Hieronymus, denegauerat. Imperauit post Constantium annum vnum, menses septem, periit sexto Calendas Iulias. Cadauer eius Tharsum delarum est ibique sepultum.
D. Hieronymus tum (vt ipse ait) adhuc puer in Grammaticae ludo exercebatur, et omnes vrbes victimarum sanguine polluebantur: at cum subito in ipso persecutionis ardore Iuliani nunciatus esset interitus, eleganter quidam de Ethnicis: Quomodo (inquit) Christiani dicunt, Deum suum esse patientem, et ? nihil iracundius, nihil hoc furore praesentius: ne modico quidem spacio indignationem suam differre potuit.
DN. FL. C. IVLIANVS P. F. AVG-
SECVRITATI ET SP. AVG.
T. CONSTANTIA.
1. Iuuiani parens, eiusque ad Imperatoriam dignitatem euectio, dotes corporis et animi.
2. Romanus miles occasione cuiusdam transfugae a Rege Sapore aggressus ad turpem pacem cogitur.
3. Iulianus ossa Diui Iacobi, Nisibim inuictam reddentia ex vrbe abstulit.
5. Iuuianus filium suum infantem Consulem designat, mox foetore prunarum moritur.
6. Praesides Boiorum.
Vatromani notissimi praefecti filius, qui veteranus iam et emeritus, muneribusque militaribus defunctus, in Pannonia Singoduni patrios agros exercebat. Die sequenti mortem Iuliani, qui erat quintus ante Calendas Iulias, hostibus vndique vrgentibus collecti duces de Imperatore creando consultant. Omnium suffragio Sallustius praefectus Galliarum petebatur. Quo senectutem, et morbum excusante, Iuuianus domesticorum primus delectus est.
Christianae studiosus.
Germanorum signifer, qui diu Rhenanas rexerat limites cum nouo principe dissidens, cum quo etiam priuato dissenserat, ad Saporem Regem Persarum discessit: aperuitque Persis Iulianum obiisse, electumque esse inertem et imbellem. Quo audito, Persa continuo cum Romanis dimicare properat, terga Romanorum inuadit. Acies ad quartum lapidem porrigebatur: fortiter se tutati sunt Romani. Verum cum postea inedia, et fame laborarent, pax cum Persarum rege conuenit. Foedus annorum triginta factum est, iureque iurando firmatum, obsides insuper dati. Traditae quoque sunt Persis quinque Transtigritanae prouinciae, quindecimque castella: praeterea Susa, et Nisibis cum finibus suis. Singara castra Maurorum munimentum optimum, dedita sunt: incolae et ciues in Romanum solum translati.
Nisibi sepultus erat Iacobus vir sanctissimus, Constantino quoque Maximo admodum acceptus, cuius precibus saepius (vt ait Hieronymus) vrbs seruata est ab impetu Persarum. Fama constans erat, eam non posse superari, dum ibi Iacobus seruaretur. Quamobrem eum Constantinus ibidem humari iussit. Iulianus pietati Constantinorum inuidens, corpus ex vrbe auffert. Nisibis deinde sub Persarum imperium coacta mansit. Ita diminutus est limes Romani soli, quod antea ab vrbe condita nunquam factum est.
Arsaci quoque regi Armeniae, amico, et semper fido Romanis vetitus est Imperator auxilium ferre, non sine maxima Romanae maiestatis ignominia.
Iuuianus infantem filium Verronianum secum Consulem designat, dum ad Europam properat. Dadastanae exanimatus in cubiculo, incertum quo fato, inuenitur, octauo Imperii mense, aetatis tertio et tricesimo. Diuus Hieronymus refert faetore prunarum suffocatum esse.
Constantiis, et Constantinis, proximisque Imperatoribus, limites Danubi ani, quem Boii pulsis Romanis possident, hos duces, praesides, et legatos fuisse inuenio, Auum, virum bellicosum: Magnentium qui Imperium aripuit, Neuitam virum Consularem.
1. Valentiniani ortus, amor religionis Christianae et in Imperatorem electio. Valens consors imperii factus,
2. Germani ob Imperatoris parsimoniam Romanas prouincias depopulantur.
3. Procopius Imperatoriam purpuram arripit. Valentinianus ad implorationem Gallorum prius aduersus Germanos arma mouet.
4. Valentinianus recuperat Romanas Prouincias, Francorum ope contra Alemannos vtitur.
5. Valentinianus apoplexia moritur successorem relinquens filium iam Augustum declaratum.
6. Procopius auxilio Regis Germaniae, Vadomari vincitur. Vadomarus fit dux Phoeniciae.
7. Nicetius Germaniae populos conuertens ab Hardanarico religionis persecutore viuus comburitur.
8. Valentiniani dotes animi, aliaeque virtutes. Cento nuptialis Ausonii.
9. Hieronymus ad Christianam religionem conuertitur.
10. Numismata.
Cibali (vrbs est Pannoniae a Sirmio occidentem versus quinquaginta millia passuum distans) patre Gratiano natus est. Sub Iuliano (vti diuus Ambrosius, et Augustinus referunt) militares honores amore religionis nostrae deseruit. Mortuo Iuuiano ab exercitu communi
Niceae (caput est Bithyniae) absens Imperator delectus est. Dum accitur Anchialo, vrbe Thraciae (vbi tum erat) decem dies sine capite fuit Romanum Imperium, quod quinto Calendas Martii recepit. Deinde Constantinopoli Calendis Aprilibus, Valentem fratrem suum participem Imperii facit: eoque in oriente relicto, ipse Mediolanum proficiscitur.
Germani ex veteri more institutoque legatos ad nouum principem mittunt: pacemque venalem offerunt. Qui cum minora quam sperarant, munera accepissent, abiectis donis, in Germanias reuertuntur. Vbi grauiter in auariciam perfidiamque Romanorum perorantes, saeuissimas concitarunt nationes. Omnis Germania transrhenana in armis fuit: limites proximos sibi, quaeque gens persultat. Gallias simul, et Rhaetias, Vindeliciamque Alemanni depopulantur. Sueui, Quadi, Noricum, Pannonias: Sarmatae Maesias vexant: Goti Thracias depraedantur: Scoti, Picti, Saxonum, nationes, Britannias oramque Gallicam aerumnis adterunt continuis, abscindunt, et pro deliciis summis comedunt.
Constantinopoli Procopius purpuram induit. Valentinianum obuiam Tyranni conatibus iturum, frequentes Galliarum, Prouinciarum, et vrbium legationes adeunt, obsecrant, supplices orant, amicos ambiunt Imperatoris, ne deserantur, et crudelissimis Germanorum vastationibus reliquantur. Flexus Legatorum lachrymis, precibusque amicorum Valentinianus mansit dicens, Procopium hostem esse suum. Germanos Reipub.
Gallias primo adseruit, deinde Britannias, Saxonas per Theodosium ducem, patrem Theodosii Imperatoris contudit et Mauros. Quam rem et Claudianus hisce carminibus docet, scribens ad Honorium Imperatorem de auo ipsius Theodosio.
Alemannos auxilio Francorum, quorum auxilia contra populares emerat cecidit Valentinianus victorque ad Oceanum peruenit vsque. Deinde ad Danubii contiguas prouincias conuersus, Rhaetias, Vindelicos, Noricum pulsis. Sueuis: Pannonias, Maesias depulsis hostibus recepit. Thraciis Gotos exegit Athalaricum Guthungorum Regem (natio est bellicosa) in fugam vertit, ei postea pacem dedit.
Bregetioni (cuius supra situm descripsimus, quidam Strigonium, alii Pisonium esse autumant.) Quadorum et Sueuorum legationi, latrocinia excusantium respondet, et propter Illyrici deuastationem totius gentis excidium minatur, subito corruit, extinctusque est, quintodecimo Calendas Decembris, anno aetatis quinto, et quinquagesimo, Imperii duodecimo, minus diebus centum. Gratianum filium iam ante octo annos Augustum appellarat.
Valente auxilio Vadomari Regis Germaniae Procopius victus, et interemptus est. Vadomarus ob hoc Phoeniciae ducatu donatur.
Nicetius genere Gotus apud Gotos, et confines nationes in Germania Histro conterminas, religionis nostrae mysteria aperit. Verum Hartanaricus Rex Gotorum in Christianos saeuit, eos Germania in Romanum solum exturbat. Diuus Nicetius captus a Gotis iuxta Danubium, cum nollet deos adorare, viuus igni exustus est.
Valentinianus solerti admodum ingenio, eloquens et facundus, rei militaris, ciuiliumque morum perquam prudens, seuerus, grauis: omnibus vitiis maxime auaritiae infestus: Si fidelioribus ei per fata licuisset vti amicis, ne historiae quidem meliorem haberent principem. Ausonius Poeta iussu eius centonem nuptialem concinnauit ex Marone: ita ipse Valentinianus ante luserat.
Treueris (quae domicilium tum Augustorum erat) et in Germania cisrhenana, aliquandiu literarum studiis operam dedit, cum
Ruffino, et Florentio, et Bonoso condiscipulis, et conphilosophis suis, diuus Hieronymus: ibique caepit primum velle deum colere liberius: patriamque, sororem, diuitias, villas, censum et patrimonium deserere.
DN. VALENTINIANVS PIVS
PERPETVVS IMP. SEMPER AVG.
DN. VALENS P. F. AVG.
DN. VALENS. GOTICVS MAXIMVS PERPETVVS AVG.
1. Gratiani natiuitas et fratris Valentiniani in consortium imperii adsumtio. Alemanni ad Colmariam funduntur.
2. Hunni Gotos sedibus pellunt. Goti in Romani imperii prouinciis collocantur, et ab Arrianis in religione Christiana instituuntur, quam deinde propagant in nationes suae linguae.
3. Goti ob auaritiam Praesidum rebellant.
4. Valens a Gotis praelio fusus, saucius in casulam defertur, ibique comburitur.
5. Initium occasus Romani Imperii et eiusdemstatus miser.
6. Goti deuastata Graecia Constantinopolim obsidione cingunt, quam mox pecunia accepta soluunt.
7. Gratianus contra Gotos arma mouet, Theodosiumque imperatorem declarat.
8. Theodosius incusso Gotis terrore morbo corripitur. Gratianus cum Gotis pacem facit.
9. Goti in prouincias distribuuntur. Ostrogoti et Vesogoti.
10. Athanaricus Gotorum Rex Magnificentiam Imperatoris admiratur.
11. Dum Gratianus Germanorum populis nimium fauet, milites rebellant, Impeperator in Italiam fugiens trucidatur.
12. Gratiani Virtutes. Eius Praeceptor Ausonius. Ara Victoriae euersa.
Sirmii, anno ab orbe seruato trecentesimo, sexagesimo tertio. Mortuo parente, continuo fratrem suum Valentinianum adhuc impuberem, Augustum nuncupat. Alemannorum gentem, quae Gallias more solito inuaserat, iuxta Argentuariam (nunc Colomaria Elisatii oppidum) magna clade adtriuit. Gens tum Hunnorum (cuius originem, situm, supra in primo libro explanauimus) Rege Volomaro in Gotos erumpit, eosque auitis sedibus eliminat. Legatos Goti ad Valentem Imperatorem mittunt, supplicesque orant, vt in Romano collocentur solo, in limine Danubiano: et quasi murus opponantur ferocissimis Scythiae et Germaniae gentibus: se fore custodes termini Romani, et philosophiam Christianorum recepturos pollicentur. Grata legatio Valenti fuit, suscepti Goti a Romanis, sine armorum depositione. Norici, Pannoniae, Moesiae, Daciae Ripensis, Valeriae, Illyrici, Danubio tenus: Sacerdotesque Arriani, qui illos instituant in religione, a Valente mittuntur: qui et ipse egregias suas virtutes impietate, ne dicam crudelitate Arriana polluit, et contaminauit. Goti deinde mystae suae linguae nationibus Burgundis, Vandalis, et huiusmodi gentibus Christum praedicant: eos errore Arriano imbuunt.
Porro Goti per auaritiam Maximi, et Lupicini ducum Romanorum fame ad rebellandum coacti, per totam Thraciam, Illyricum, occisis Maximo, et Lupicino diffunduntur: legiones Romanas ad internecionem caedunt, alios occidunt, alios in exilium trudunt, omnia ferro, praeda, flamma demetunt. Meminit Claudianus in Theodosii laudibus.
Valens ex Antiochia in Europam veloci cursu contendit, a Gotis atrocissima pugna excipitur, et in fugam saucius sagitta vertitur. Cum ob dolorem nimium vulneris saepius equo laberetur, in casulam vilissimam septem millia passuum ab Hadrianopoli delatus est. Goti vestigiis inhaerentes, villae ignem subiiciunt, Imperatorem comburunt: anno tertio post mortem fratris, Christi trecentesimo, octogesimo primo. A quo anno occasum Romani Imperii enumerant et Ruffinus, et diuus Hieronymus.
praeter paucos senes (ait Hieronymus) omnes in captiuitate, et obsidione generati sunt, Romaque in gremio suo non pro gloria, sed pro salute pugnabat: immo ne pugnabat quidem, sed auro, et argento, et cuncta suppellectile vitam redimebat. Ne gemitus quidem liberi erant: nemo audebat flere, quae patiebatur: periculosa tam haec dicentibus, quam audientibus erant. Sed ad Valentem redeo.
Goti extincto Imperatore, Graeciam totam deu. stant, vrbesdiripiunt, incendunt, victricibus signis Constantinopolim obsident. Dominica Augusta, vxor Valentis ingenti pecunia data, obsidionem soluere persuasit.
Gratianus vbi de nece patrui certior factus est, cum omnibus Reipub. legionibus et robore auxiliorum Gotos ad internecionem deleturus (etiam diuo Ambrosio hortante, qui fatum eis vltimum impendere ex vatibus diuinis interpretabatur) Sirmium castra mouet. Cum autem videret Dacim, Thracias, Pannonias, genitales terras, a Gotis, Triballis, Hunnis, Alanis teneri, extremumque periculum Romano orbi imminere, Theodosium ex Hispania Letica (vnde oriundus erat) accitum, cunctis fauentibus Sirmii Augustum, Ausonio, et Olibrio Coss adpellat, ipsumque Orienti praefecit. De hoc Claudianus ad Honorium Imperatorem.
Theodosius igitur Augustus declaratus Gotos sibi deposcit. Gratianus in Gallias contra Germanorum incursationes reuertit. Interea dum Theodosius Gotos adgressus fuisset, magnumque terrorem ipsis incussisset, lethali corripitur morbo, desperataque eius salute, adest Gratianus, cum Gotis pacem firmat, foedusque icit, in societatem eos Romanam recipit: et militiae adsignatis stipendiis adsciscit. Theodosius inter haec conualescit. Vbi comperit pacem cum Gotis conuenisse, fit et ipse author.
Goti prouinciatim separantur: pars in Thracia, et Illyrico collocantur, hi dicti sunt Vesogoti: alii in Phrygiam Asiae particulam transferuntur, quos vulgus Ostrogotos, Claudianus Poeta proximus harum rerum scriptor Ostrogetas vocat: quasi tu dicas occidentales, et orientales Gotos. Idenim Germana lingua ea nomina valent. Libet subscribere carmina Claudiani, qui deprauatissime excusus est.
Item de Halarico Vessogeta.
Athanaricus Rex Gotorum Constantinopolim cum Imperatore profectus est. Vbi cum maiestatem vrbis, et magnificentiam Augusti contemplatus fuisset, dixisse fertur: Deus profecto terrenus est Imperator, et qui Imperatori repugnat, parricida est. Periit Constantinopoli Athanaricus.
Alarico Getarum nobilissimo iuueni ducatus limitis Danubiani, tutelaque commissa est. Vectigalia prouinciarum Illyricarum ipsi attributa sunt. Porro Gratianus conciliauit sibi magna summa auri Alanos, Hunnos, Francos, Saxones, et caeteros Germanos, adeo vt eorum more aliquando vestitus prodiret. Aegre id tulit Romanus miles. Quamobrem Maximus Tyrannus in Britannia Imperium arripit, inde Gallias petit. Gratianus desertus, et proditus a Romano exercitu ab obuiis vrbibus non receptus, dum in Italiam fugere tendit, apud Lugdunum fraude occiditur, anno post patris mortem nono, aetatis quarto et vicesimo.
Gratianus literis haud mediocriter eruditus, carmine et oratione insignis sagittarum iaculandi peritus: aliisque virtutibus praeditus. Eius praeceptor fuit Ausonius Poeta, quem et Consulem cum Olibrio creauit. Multum eundem diuus Ambrosius commendat: ad eum contra Arrianos de Catholica fide scripsit: Eius ope Arrianorum secta deminuta est. Idem victor libidinis, et voluptatum, praeter vxorem suam cum nulla alia mulierum rem habuit. Ita de eo refert Ambrosius. Aram victoriae, quam adhuc Romanus Senatus in curia colebat, euerti iussit, maximo patrum conscriptorum dolore, vti posthaec indicabo. Sub Gratiano et patre eius Vindeliciae praeses Maiorianus auus Maioriani Imperatoris.
1. Theodosii genus et euectio ad imperiale culmen.
2. Maximus occiso Gratiano Gallias occupat et Guthungos ad deuastandam Italiam impellit. Augustae Treuirorum magnitudo. Ambrosius corpus Gratiani repetit.
3. Maximus se tutorem Valentiniani offert, impuberemque poscit. Valentinianus ab Ambrosio monitus fuga ad Theodosium elabitur, a quo honorifice excipitur.
4. Theodosius cum Valentiniano expeditionem parat contra Maximum. Maximus filium suum Victorem, declarat Caesarem, Romanasque prouincias inuadit.
5. Germaniae nationes a partibus Theodosii stant. Vndecim millia virginuma Maximo missa, trucidantur.
6. Franci Rhenum transgrediuntur, profligatisque copiis Maximi in Galliam Belgicam erumpunt.
7. Romani reliquiis Francorum caesis trans Rhenum castra mouent.
8. Franci simulato metu Roinanis insidias struunt, eosque opprimunt.
9. Saxonum copiae auxiliares apud Sisciam Sauum tranant, Maximi secundum agmen bis fugam capessit et caeditur.
10. Tertia manus Maximi veniam submisse petitam impetrat.
11. Maximus Aquileiae obsessus Theodosio a suis traditur et securi percutitur. Andragatii et Victorismors.
12. Senatus Romani ad Valentinianum legatio de ara Victoriae et veteribus ceremoniis restituendis. Ambrosii et Prudentii responsio.
13. Valentinianus aulicis, qui Legatorum petitis deferendum esse suadebant, prudenter respondet.
14. Valentinianus Arbogastum, natione Germanum, rei militari praeficit. Stiliconis ex Germania oriundi authoritas.
15. Theodosius cum Persis pacemfacit. Arbogastus ex odio priuato Valentinianum contra Francos incitat.
16. Valentinianus, quia cum Francis pacem recolebat, ab Arbogasto inclusus a suorum colloquio arcetur, et antequam baptizari posset, strangulatus suspenditur.
17. Arbogastus cum paludes congelatae et Syluae foliis denudatae, inam ausu Rhenum transit, et Eugenium Imperatorem creat.
18. Eugenius cum Germanis pacem firmat, ingentem numerum militum ex iis Theodosio opponit, aramque Victoriae et gentiles ceremonias restituit.
19. Theodosius ope diuina visibili hostes vincit. Eugenius captus obtruncatur. Arbogastus se interimit.
20. Iouis simulacra aurea contra Theodosium consecrata diripiuntur. Signa Deorum publico edicto sublata.
21. Germani Rhenenses pacantur. Fritegilis uxor Regis Marcomanorum ad Christum conuersa, et huius ope pax seruata.
22. Hieronymus ad petitionem Germanorum psalterium Dauidis emendat. Germanorum antiquamgentem barbaram aut imperitam non fuisse probatur.
23. Theodosius imperium filiis distribuit.
24. Theodosius Traianisimilis, literatorum amans, viuum Christiani Principis exemplar.
25. Eius mors et anni imperii.
26. Eruditi sub Theodosio.
27. Literae post Theodosium interiere.
28. Numismata.
Theodosio, qui genus suum ad Traianum referebat, matre Thermantia natus est,
sicut ait Claudianus. Gotos Hunnos contudit, qui sub Valente grassabantur, cum ipsis foedus fecit. Cum Gratiano, a quo ad Imperium euectus est, sex imperauit annos.
Gratiano fraude Andragatii, Romanum militem, totam Galliam occupat. Guthungi interim populantur Rhaetias ob fertilitatem loci, et impulsore Maximo, qui domicilium Augustorum, Treuerorum Augustam constituit: quae secundum Romam caput mundi, maxima vrbs in Europa fuit, ante conditam Neoromam a Constantino. Extendebatur ea tempestate ad vtramque Mosellae ripam: authores sunt Tacitus, et Marcellinus. Inter clarissimas, maximasque et celebratissimas totius mundi vrbes secundum Romam, et Constantinopolim in Europa: in Africa Carthaginem: in Aegypto Alexandriam: in Asia Antiochiam, sexta ab Ausonio Poeta recensetur, ad quam missus est legatus diuus Ambrosius a Valentiniano (qui tum Mediolani cum matre degebat) vt repeteret corpus Gratiani fratris Valentiniani.
Maximus sibi hunc, vt puerum tradi, eius se fore tutorem pollicebatur. Ambrosius id fieri posse negabat, ob hyemis asperitatem, et tenellam Valentiniani aetatem, quae adhuc materna egeret educatione. Iterum ob eandem causam Ambrosius ad Moguntiacum orator Valentiniani proficiscitur. Verum exclusus a Tyranno, re infecta Mediolanum reuertitur: Valentinianum admonet, vt saluti consulat. Valentinianus ad Theodosium Constantinopolim fuga elabitur, a quo haud aliter, quam Augustus (licet exul et omnium rerum egenus) honorifice exceptus est.
Gratiani, Maximus Victorem filium suum impuberem Caesarem designat ac nuncupat, Treuerisque relinquit, eundem cum Gallis Nanneno, et Quintino magistris equitum commendat: ipse edicta Romam mittit: Rhaetias Vindeliciam, Noricum inuadit: Aquileiam occupat.
Valentiniani, et Theodosii (vt etiam Diuus Ambrosius commemorat) erant, adeo, vt plerique cum Tyranno sentientes, illarum euaserint, cum se Valentinianos simularent. Iusserat Maximos aliquot millia virginumque in Galliis distribueret, Treueros ex Britannia transuehi Hunni
et Saxones, atque Picti ducibus Vannio et Melga, eas, vento in oram Germaniae abreptas adorti, cum omnibus, qui easdem deducebant, trucidant circum Coloniam Agrippinensem, vndecim millia ab vulgo creduntur, ab aliis septuaginta vnum millia fuisse narrantur.
Franci quoque Geuoualda Sonnone, et Marcomaro ducibus, Rhenum circa Moguntiacum transgrediuntur. Haud inde procul in vico Sicilia nomine copias Maximi profligant: in totam Germaniam cisrhenanam, quae est in Gallia Belgica, erum punt, limite rupto, pluribus mortalibus caesis, fertilibus maxime oris deuastatis. Agrippinensi Coloniae metum iniiciunt.
Nannenus, et Quintinus collecto exercitu, apud Agrippinam conueniunt. Sed iam Franci optima quaeque depopulati, onusti praeda Rhenum in Germaniam transierant. Aliquot tamen reliquerant in Romano solo ad iterandam depraedationem, quos Romani adgressi apud Carbuariam syluam fundunt, caedunt, pauci fuga elabuntur. Consultant post haec duces ipsius Maximi in Franciam, ne trans Rhenum infesto exercitu iniurias, vltum castra moueat. Nannenus ire recusat, causatus Francos haud imperatos et domi proculdubio fortiores fore. Quod cum Quintino, reliquiisque formidinem, ac ignauiam interpretantibus displiceret, Nannenus Moguntiacum reuertitur. Quintinus armis infestis circa Nussium castellum, quod est Nouesium Rhenum transgreditur. Secundis a Rheno castris, casas, ingentesque vicos vacuos habitatoribus offendit.
Franci enim simulato metu, sese in saltus secretiores abdiderant, truncis arborum maximis per extrema syluarum passim collocatis. Romanus miles exustis domibus, noctem insomnem in armis ducit. Primo mane. Quintino duce, saltus ignotos, nec ante exploratos, temere ingreditur: ad meridiem vsque aberrat, ambagibus viarum peragratis, omnia clausa septaque offendit. Et cum tandem in campos palustres, qui syluis iungebantur, erumpere conatur, Francorum pauci adparent, in codices arborum passim compositos consistunt, et velut e fastigiis turrium, sagittas veneno illitas spargunt: vti solo contactu summae cutis, si ferrum in corpus altius non descendisset, mortem inferret telum. Deinde maiore Francorum numero circumuentus Romanus exercitus, in apertos campos, quos Franci reliquerant, auidius effunditur. Vbi primum equites voraginibus mersi, mixtis hominum, equorumque ruinis opprimuntur: pedites vero, qui onere equorum compressi non erant, humo haerent aegre gressum explicant. Rursus e syluis, vnde paulo ante emerserant, trepidi condunt. Turbata igitur acie Romana, coeloque Heraclio legionis Tribuno, ac pene omnibus, qui militibus praerant extinctis, paucis effugium tutum nox et latibula syluarum praestiterunt.
Saxonum quoque auxiliares copiae, ad Illyrici tutelam ab Augustis accitae, vires Maximi fundunt, caedunt, circa Sisciam superioris Pannoniae vrbem, et circa Petanionem, quam Marcellinus, Ambrosius, et Antoninus Petauionem vocant, et Hieronymus Sophronius Petabionem nuncupat: quemadmodum et in vetustis membranis, in actis pontificum Iuuanensium scriptum reperi, Noricorum id oppidum nomen seruat, a quo Siscia centum millia passuum, sicut ab Aquileia ducenta abfuit. Nam apud Sisciam Theodosiani Sauum tranant: Maximi miles terga vertit, ad muros properat vrbis, fossis absorbetur, in flumen praecipitatur. Signifer ibi absorptus. Portae mera illis occlusae. Deinde Marcellinus frater Maximi delectas copias trahebat, aperto Marte pugnat, fusus in fugam versus, nox prohibuit fugientes occidi.
Theodosii pedibus praebuit. Gratia facta iunguntur socio agmini.
Maximus itaque vbique gentium victus Aquileiam intruditur: ibique ab Imperatoribus obsidione clauditur. Proditus a militibus suis Theodosio, et Valentiniano traditur: ad tertium ab Aquileia lapidem securi percutitur. Andragatius, dux in mare Hadriaticum vbi classi praeerat, se praecipitem dedit, atque submersus est. Arbogastus Germanus, ex Francia oriundus, Germanae cohortis praefectus (verum genitali solo pulsus a Sonnone et
Marcomaro fratribus Regulis Francorum) in Galliis Victorem filium Maximi interemit. Victores Augusti domos redeunt, Theodosius Byzantium, Valentinianus Mediolanum.
Symmachus vir illustris, et consularis atque eloquentissimus. Petebant patres conscripti, et ordo ille amplissimus, aram Victoriae, veteres et auitas caeremonias restitui, quibus colendis Roma creuisset, et ad id vastigii, nempe totius orbis Imperium, conscendisset. Veritatem non vna adiri via: ob hasce neglectas, Rempublicam tot calamitatibus vndique opprimi, atque tandem perituram esse. Extat huiusmodi oratio satis luculenta. Sed acriter Diuus Ambrosius russu Valentiniani respondit. Deinde et Prudentius Poeta carmine.
Valentinianus puer imperitus rerum erat. Et quod quidam Christiani, qui in aula versabantur, Imperatori suadebant, tot sanctissimis, et prudentissimis Romanae curiae patribus indulgendum esse: ipsos suo periculo errare. Neminem inuitum seruandum esse. Illud quoque adolescenti inculcabant Imperatori, Valentinianum genitorem iplius, licet nouae religioni addictum, veterem non prohibuisse: seruatum idcirco ipsi, et proli suae orbem terrarum esse. Fratrem vero Gratianum vetuisse, et ob id ita periisse eundem intelligi volebant. Valentinianus satis astute, et admodum prudenti responso has pestes abs se abegit. Egosicut pater (inquit) non prohibeo: at ne ingratus, et plane impius esse videar, acta pientissimi fratris (cuius pietas me ad Imperii culmen euexit) rescindere non possum: vtriusque actatueri fas est, aequitas postulat.
Valentinianus deinde in Gallias proficiscitur, Arbogastum rei militaris Magistrum legit. Iam enim virtus Romana. Italicaque degenerarat adeo, vt Germanorum fortitudini et fidei res bellica, rerumque summa committenda foret. Nam et Stilico itidem ex Germania oriundus, Vandalus genere in oriente secundum Theodosium plurimum pollebat. Eidem Theodosius neptem suam ex fratre Honorio Serenam, foeminam doctissimam matrimonio iunxit: ex qua Mariam et Thermantiam Vxores Honorii Imperatoris, et Eucherium progenuit Stilico. Pater euis Stilico sub Valente Imperatore, Germanorum cohortis praefectus fuit, rei militaris scientrissmus.
Theodosius cum Persis vltro petentibus foedus fecit. Ob hanc rem Stilico missus est Babyloniam. At Arbogastus in Galliis Valentinianum adhortari non desinit, vt in Francos arma moueat, qui de Germania quae est in Gallia Belgica, praedas egerant. Cariertus, et Syrus Nanneno et Quintino in Germania cisrhenana, ac Romana sufficiuntur, Germanis transrhenanis cum exercitu opponuntur, Arbogasius gentili odio prosequebatur Sonnonem, et Marcomarum Regulos Francorum. Vindictae auidus Imperatorem aduersus ipsos incitabat Francos: postulabatque vniuersa quae superiore anno caefis legionibus diripuerant, restitui: et authores belli, Sonnonem, et Marcomarum nimirum petens, dedi: in quos, vt perfidos, pacis violatae crimine reos more maiorum animaduerteretur.
Valentinianus Imperator ad Rhenum proficiscitur: inuitatos ad colloquium Sonnonem et Marcomarum, impetratis ex more obsidibus in Germaniam dimittit. Ipse Treueros ad hyberna concedit, id displicuit Arbogasto: Ideo non ita longo post tempore, conscio Eugenio scriba et a secretis Augusti, Arbogastus in Valentinianum conspirat. Principem ipsum Viennae intra praetorium aedesque palatinas includit, in ordinem ad priuati modum redigit, militaris rei curam Francis satellitibus suis committit: ciuilium quoque munerum praefectos in suas tranit partes. Nemo omnium, ne miles quidem, licet sacramento adactus, familiari principis colloquio vti, aut iussis obsequi audebat. Imperator his necessitatibus adactus, cum nulla salutis spes esset, diuum Ambrosium Mediolano clanculum acciuit, ab eo lauacro coelesti initiari lustrarique postulabat. Verum cum Ambrosius aduentaret, ante a coniuratoribus strangulatur, necaturque anno octauo post fratris necem. Cadauer exanime (ait Diuus Hieronymus) suspendio, (quasi sibi ipse mortem consciuerit) laqueoque infamatum.
Arbogastus ob veterem simultatem in Sonnonem, et Marcomarum Franciae Regulos hyeme maxime rigente, Agrippinensem Coloniam cum omnibus copiis petit: ratus omnes Franconiae recessus tuto penetrari vbique posse, cum decussis folii nudae atque aridae syluae insidiantes occultare non possent: et paludes congelatae perviae militi Romano forent. Collecto ergo exercitu, transgreditur Rhenum, Bructeros ripae proximos, Chamanorumque pagum depopulatur, nullo vnquam hostium occurrente, apparenteque praeter admodum paucos ex Ansuariis et Chattis, qui Marcomaro duce in vlterioribus collium iugis se ostendebant. Itaque Arbogastus non ausus se credere sylvis, territus periculo Quintini, nullare memorabili gesta trans Rhenum Agripinam reuertitur: Eugeniumque (qui antequam in aulam delatus fuit ludi literarii magister fuerat) Imperatorem Gallis creat.
Eugenius continuo ad Rheni limitem castra mouet, et cum Regibus Alemannorum, et Francorum ex veteri nouorum principum instituro, foedus init: munera et donatiua stipendiaque distribuit: vt immensum ferarum gentium exercitum Theodosio, necem Valentiniani vlcisci paranti, ostentaret et obiiceret. Alani, Getae, Germani Danubii accolae Theodosio, Rhenani Eugenio fuere auxilio. Eugenius Flauiano praefecto vrbis, petente aram Victoriae, sumptus caeremoniarum senatui Romano restituit, quod Valentinianus negarat.
Theodosius coelo superisque fauentibus, Tyrannos in alpibus superauit: decem millia hominum deleuit. Apud Theodosianos ventorum turbo, et procella exorta in hostes saeuiit, eosdem sternit, tela hostium manibus excussa in dominos retorquet. Eugenius captus poenas capite luit. Arbogastus sibi gladio mortem consciuit. Claudianus eleganter de hoc bello ad Honorium Imperatorem ita scribit.
Victor Theodosius Iouis aurea simulachra cum fulminibus trisulcis: itidem aureis minitantibus diripi a suis permisit, non sine ioco: a Ioue, inquiebant fulininari volumus. Illa aduersus Theodosium, nescio quibus ritibus consecrata, in alpibus posita erant. Inde vbique gentium edicto signa deorum sustulit Theodosius, euertique iussit.
Germani quoque qui Gallias inuaserant, pacati sunt. D. Ambrosius per Epistolam Fritegilem vxorem Rosemundi Regis Marcomanorum (Sueuorum natio est, Boiemiam tum Danubium vsque tenebant) in religione Christiana instituit, eius ope vir cum Romanis pacis foedera (hortante Ambrosio mulierem) seruauit. D. quoque Hieronymus ad Sunniam, et Eretellam, Germaniae mystas, Nitrauensem, et Auguturensem, per Firmum presbyterum scribit. Dauidis diuinos hymnos ad Graecorum fidem, et Hebraicam veritatem emendat, Docet Germanos, quemadmodum literis petierant, quo pacto deprauata in psal. restitui debeant, iuxta Hebraeorum fontem, et septuaginta editionem, ab ipso Hieronymo sub asteriscis, et obelis prius traditam. Operae precium est verba Hieronymi subnectere, vt plane liqueat, maiores nostros non adeo barbaros fuisse atque ignobiles, quales imperiti quidam, et qui sua duntaxat admirantur, faciunt. Vere in vobis (inquit) Apostolicus et Propheticus sermo completus est, in omnem terram exiuit sonus eorum, et in fines orbisterrae verba eorum. Quis hoc crederet, vt Burbarus Getarum lingua Hebraicam quaereret veritatem? et dormitantibus, immo contendentibus Graecis, ipsa Germania spiritus sancti eloquia scrutaretur? In veritate
cognoui, quondam non est personarum acceptor Deus; Sed inomni gente, qui timet Deum, et operatur iustitiam, acceptus est illi. Dum callescentes tenendo capulum manus et digiti tractandis sagittis aptiores, ad stylum calamumque mollescunt, et bellicosa pectora reuertuntur in mansuetudinem Christianam. Nunc et Esaiae Iesa 2, 4. 5.vaticinium cernimus opere completum. Concident gladios suos in aratra, et lanceas suas in falces: et non assumet gens contra gentem gladium, et non discent vltra pugnare: Rursumque in eodem, pascetur lupus cum agno, et pardus requiescet cum haedo: et vitulus et leo, et taurus pascentur sumul, et puer parvulus ducet eos: et bos, et vrsus in commune pascentur. Paruuli eorum erunt pariter et leo et bos comedent paleas: non vt simplicitas transeat in feritatem, sed feritas discat simplicitatem.
Theodosius Deo et hominibus acceptus, extinctis Tyrannis, parta terra marique pace, victricia signa Mediolanum intulit: Imperiumque filiis suis Arcadio, et Honorio diuisit. Hunc accitum Mediolanum Occidenti, Romae, Europae (praeter Thracias, et Graecias,) et Africae praefecit: illum Orienti, et Constantinopoli, et Graecis rectorem dat. Eos ex Flacilla filia Anthemii, patris Maiorani Augusti genuit: Placidiam ex Galla filia Valentiniani primi, sorore Valentiniani secundi suscepit. Ex qua, et Constantio, natus est Valentinianus tertius, qui post Honorium auunculum suum Roma potitus est.
Theodosius animo, et filo corporis Traianum principem. Simplicia ingenia amauit, erudita admiratus est, adeo vt ad quosdam doctos contra morem principum, familiares et autographos (ita ipse adpellat) sermones transmiserit, postulans scripta eorum, fassusque sit, se amplius, quam Octauianus solitus sit diligere literatos quosque. Singularis clementia in hoc Imperatore fuit: sola purpura se a caeteris mortalibus differre dictitabat. Nullos auidius traxit (ait Symmachus) quam nil desiderantes: morum egit delectum, et in suos censuram. Beneficus in omnes homines, bonos effusius diuitiis tollebat. Victor libidinis, inanis gloriae, voluptatum et gulae lege prohibuit ministeria: psaltrias commessationibus adhiberi vetuit. Consobrinorum nuptias, vt incestum detestatus est. Bella non mouit sed inuenit. Mediocriter literarum peritus, si perfectos nimium contempleris. Sagax, diligensque ad noscendas resgestas, hisque legendis plurimum operae impendit. Ex quibus non desinebat execrari veterum principum crudelitatem, superbiamque. Irascebatur sane facile rebus indignis, sed cito flectebatur. In summa vt omnia complectar vno verbo, Viuum Christiani principis exemplar fuit. Qui plura de tanto Imperatore cognoscere velit, praeter annalium scriptores, diuum Ambrosium, et Augustimum, Claudianumque Poetam legat.
Valentiniani necem anno tertio, sextodecimo Calendas Februarii, Christianae salutis trecentesimo, et septimo super nonagesimum, Imperii septimodecimo. Imperauit cum Gratiano, et Valentiniano, fratribus vxoris suae Gallae, annos quatuordecim.
Gregorius Nazianzenus, Gregorius Nysenus St frater eius Basilius Magnus: Ioannes Chrysostomus ob dicendi facultatem ita cognominatus. Hieronymus, Ambrosius, Augustinus, Claudianus Poeta, Ausonius Poeta, Pontius Paulinus Symmachus vir Consularis et illustris, Pontifex Max. acerrimus cultus deorum defensor. Et plerique alii, quos recensere, ab incaepti operis proposito longius abest.
CONCORDIA AVG. C. G.
A Q P S.
1. Sub Honorio et Arcadio fratribus imbuberibus maxime decrescere coepit Romanum imperium.
2. Discordia, regnandi cupido, auaritia cum iniustitia, inualescunt, vectigalibus, prouinciae onerantur.
3. Prouinciae diuiduntur Praesidumque numerus augetur. Militum neglectio, horum desidia, ignorantia castrorum muniendorum luxus et auaritia.
4. Imperatorum oscitantia et imperii affectatio.
5. Bella domestica et Senatus Romani superbia calamitatem augent.
6. Germani vndique irruunt Romanum imperium, quod e tribus tutoribus a Theodosio constitutis Rufinus spe imperii potiundi malitiose causatus est.
7. Massagetae et Hunni Asiam inuadunt magnaque saeuitia grassantur. Hieronymus, ne vlterius progrediantur, cauet.
8. Alani cum sociis Graeciam et conterminas prouincias irruunt, Constantinopolimobsident.
9. Stilico germanos Rhenenses muneribus iungit sedtionumque auctores superat.
10. Stilico Constantinopolim tendit et Illyrico pacato in Italiam reuerti iubetur.
11. Ruffinus ex coniuratione militum ad latus Arcadii trucidatur eiusque dextra ostiatim circumlata.
12. Gildo Africam sibi quaerens ad Arcadium deficit, victus tamen capite plectitur.
13. Eutropius Eunuchus instinctu vxoris Arcadii Consul Romae declaratus ansam praebet Ostrogotis et Guthungis Asiam minorem depopulandi et fundendi Romanum exercitum.
14. Remoto et deportato Eunucho Stilico Consul designatus sibi et filio occultis artibus fasces imperii quaerit.
15. Vesso Getae vna cum Hunnis sub Rhadagaeso, Alarico, Vldino et Saro in Italiam tendunt.
16. Stilico Vesso Getis superuenit, germanosque in partes et Romanas legioaes in Italiam trahit.
17. Rhadagaesus ad vrbem Romam Diis sacrificat. Romani Idololatrae conuitia iactant in Christianam religionem Philosophorum Ethnicorum inane vaticinium, templorumque gentilium excisio.
18. Stilico postquam caesis Rhadagaesi copiis spe potiundi imperii frustratus alios Germaniae populos clam concitat qui Gallias et Britannias depopulantur.
19. Franci Gallias occupant, vrbes euertunt, diripiunt et incolas in Germaniam transferunt.
20. Burgundiones loca Rheno proxima occupant ibique consident.
21. Franci certamine ob praedam exorto ex Gallia in antiquam Franciam a Vandalis pelluntur.
22. Alani cum sociis Hispaniam irrumpunt et inter se diuidunt. Franci sub Variomundo Galliae partem denuo foccupant.
23. Getae quod Stilico fidem datam regerat Romanas copias delent. Stilico ob perfidam tutelae administrationem cum filio et consciis fraudis interficitur.
24. Arcadius moritur relicto herede imperii orientalis Theodosio. Roma ab Alarico obsidetur; horrenda incolarum fames. Roma capitur. Edictum de non violandis Christianorum templis plurimos Ethnicorum nomen Christi profiterifacit Romanorum clades.
25. Ingens numerus Romanorum in seruitutem redactorum. Vrbs diripitur.
26. Post Romam captam, Romanus orbis ruere et germani mualescere coeperunt.
27. Alaricus Placidiam Imperatorum sororem Roma secum abductam Hatulpho matrimonio iungit, Lucaniam et Campaniam vastat. Eius mors.
28. Goti Alaricum in flumine Bussento sepeliunt, Hatulphum Regem creant, Romamque denuo inuadunt.
29. Hatulphus Italia deuastata in Gallias transit cum Romanis foedus init. Sigericus succedit. Vallia Rex Vessogetarum Alanos sternit.
30. Honorius Constantium ad Gallias a Tyrannis vindicandam mittit. Constantius cum Vessogetis pacem facit, et Placidiam sororem Honorii, vxorem ducit, Caesarque declaratur.
31. Imperii vsurpatores in Galliis et Hispaniis tolluntur.
32. Alani Gotis subiiciuntur. Gotolania regio.
33. Constantii mors. Honorii mors. Vindelicii Praeses.
34. Numisina.
Theodosii Magni, optimo parenti impuberes succedunt. Eorum aetas nondum matura imperio, tutoribus praedae exposita fuit, direptuique patuit. Respublica orba, et in medio posita, dilacerata est: indies magis atque magis sensim decrescere caepit.
Gotis, Hunnis, Alanis, Germanis, multitudine sagittariorum saepe deleti sunt. Castrorum quoque muniendorum scientia intercidit. Nemo iam deductis fossis, praefixis sudibus castra constituebat, sic noctu, dieque superueniente equitatu hostium, Romani exercitus frequenter adfligebantur. Cedentes munimentum castrorum, quo se reciperent, non habebant: more animalium inulti caedebantur: necprius moriendi finis, quam hostibus voluntas fuit persequendi. Exercitus luxu Asiatico perditi, a signis aberant, potabant, scortabantur, olebant vnguenta, fortiter computabatur, qui plus biberat. Accusationis occasio erat adiuratum per Caesarem, frequentius non bibisse, vomebant vt biberent: bibebant vt vomerent, tribuni militem suum stipendiis defraudabant.
Hieronymo, et Augustino credimus, qui ea tempestate isthaec pericula senserunt, et pars huiusmodi incommodorum fuerunt.
Germania ob negata solita donatiua ab omni parte, ruptis limitibus saeuire caepit, in Romanumque solum irrupit. Theodosius moriens, tribus ducibus Imperii gubernacula, diuisis terminis commendarat. Ruffinus oriundus ex Elisa oppido
Asiam, Aegyptum, Orientem procurabat. Stilico Occidentem, et vrbem Romam in potestate habebat. Gildo Africam nomine Honorii tenebat. Primus Ruffinus insatiabile auariciae Barathrum, ius diuinum humanumque violauit. Continuo, posteaquam Theodosium decessisse audiuit, dum adhuc abest Romanus miles Orientalis, in Italia munera Germaniae, Sarmatiae gentibus hactenus tributa intercepit, foedera fregit, extorquereque hac perfidia Imperium Arcadio pupillo conabatur.
Massagetae, et Hannorum examina Asiam inuadunt: insperato vbique pernicibus equis adsunt, huc illucque volantes vincunt, non aetati, non religioni, non sexui, non vagienti infantiae parcunt. Muri neglecti, pacis incuria sarciuntur, Antiochia obsessa est: vrbes reliquae, quas Orontes, Halis, Euphrates, Cidnus praeterfluunt, vastatae sunt. Tracti greges captiuorum. Arabia, Phoenix, Palaestina timore repletae captiuae matronae, et virgines Dei stupratae sunt: monasteria capta, ingenui et nobiles ludibrio fuerunt. Capti pontifices, sacerdotes interfecti, iubuersa templa, ad aras stabulati equi. Christianorum, qui pro fide occisi erant, ossa effossa sunt, vbique luctus, vbique gemitus, vbique plurima mortis imago. Rumor erat eos Hierosolyma ob cupiditatem auri petere. Diuus Hieronymus compulsus est parare naues, esse in littore, hostium aduentum praecauere: virginum castitati consulere.
Alani, Basternae, Moschi, Geloni, Getae transito Danubio, occiso Promoto duce, Graecias, Thessaloniam, Macedoniam, Pannonias, Maesias, Scythiam, Dardaniam, Thraciam, Illyricum, Norcicos sociis Getis, caede, praeda, flamma vastant: coloni agris captiui abducti sunt, Maenia vrbium metu hostium, clausa fuerunt: Constantinopolis obsessa est. Hanc cladem eleganter, et copiose describit Claudianus in libro secundo contra Ruffinum: statim in principio eiusdem voluminis: quem si libet, lege, nos breuitati studemus.
Stilico quemadmodum Theodosius mandarat) ad Rhenum profectus est, cum Germanis veteri ex more amicitiam iungit: fidem eorum Honorio nouo Imperatori muneribus oppignorat: authores seditionum et latrociniorum superat. Marcomarum Regulum Francorum cepit, in Tusciamque relegauit. Fratrem huius Sonnonem praelio occidit. Claudiani, qui tum sub Stilicone militauit de hac re isthaec sunt carmina.
Stilico cum exercitu orientali ob tutelam Romani Imperii Constsantinopolim versus tendit. Illyricum, Danubii oram, Graeciamque domitis partim vi, partim donis hostibus pacat. Ruffinus timens Stiliconem ab Arcadio literas ad Honorium impetrat, in quibus ab Honorio postulabatur, vt Stiliconem reuocaret: cui Occidens, non Oriens commissus esset. Stilico epistola Honorii admonitus, contra voluntatem exercitus Orientalis ad Italiam redit.
Ruffini coniurant, qui res nouas moliri dicebatur: eius consilio Massagetae, et Hunni, Getae foedera rupisse ferebantur. Dum cum cadauere Theodosii extra moenia Bizantinae vrbis exercitus ab Arcadio excipitur, quintodecimo Calendas Decembris, Ruffinum lateri principis haerentem trucidat, Ruffini caput pilo Constantinopoli circumlatam, et abscissa dextra ad dedecus insatiabilis auaritiae hostiatim stipes emendicauit. Hoc Claudianus ita describit.
Gildo quoque Africae legatus ab Honorio ad Arcadium deficit. hoc perfidiae praetextu sibi Africam vendicare coepit. Aegyptus, et Africa Cereris Horreum fuere Romanis, vbi Neoroma condita est, huic Aegyptus addicta est. Africa veteri Romae mansit. Gildo victus est, poenasque capite luit.
Eutropius inde Eunuchus ab Arcadio, vxoris precibus victo, Consul Romanus, cum Malleo Theodoro declaratur. Ennuchus vestigia Ruffini secutus, Ostrogetis et Guthungis debita praemia praeripit. Ipsi Tarbigilo duce foedera soluunt. Asiae minoris vberrima quaeque depopulantur. Osium, cocum quondam, et Leonem Lanarium obuiam cum exercitu missos, caedunt, fundunt.
Cyprumque deportatur: annusque velut infausto omine, Consule Eunucho pollutus lustratur. Stilico Consul designatur: qui occultiore via imperium filio suo Eucherio parans, duas filias suas Honorio Imperatori despondet (extat Epithalamion Claudiani) vtraque morte sine prole sublata est. Stilico Germanis promissa denegat, eos in Romanos concitat, suspicabatur hostibus vndique vrgentibus sibi filioque suo, vt rei bellicae peritissimis, Romana gubernacula committenda, praesertim cum Honorius gener ipsius, iuuenis et imperitus huic tempestati et procellae impar foret.
Vessogetae primi foedus exuunt, relicta Thracia triplici agmine recta in Italiam tendunt, spe potiundae Romae. Rhadagaesus cultores deorum ducebat: qui Christiani erant, sub Alarico militabant. Honorius tum Rauennae versabatur, fugamque ornabat in Gallias. Alaricus in subsidiis intra Padum et Athesim amnes sese continuit. Tertiam manum Hunnorum, et Getarum, Vldinus et Sarus ducebant. Rhadagaesus in Tusciam penetravit.
Stilico inter quem, et generum medii Vessogetae erant, per alpium iuga in Rhetias ad Danubium pergit, improuiso adest. Germano ingentibus pollicitationibus et muneribus in suas partes trahit. Auxilia contra Getas emit, contra Rhadagaesum arma mouet. Omnes legiones, quae Rhaetias ad Rhenum custodiebant abductae in Italiam. Goarus Rex Alaunorum partes Romanas secutus est: itidem Vldinus et Sarus ingenti mercede redempti.
Rhadagaesus haud procul Roma, certus potiundae vrbis castra locarat: quotidianis sacrificiis diis, vt eos propicios haberet, sacrificabat. Tum cultores deorum prouolant: coeuntque, in religionem Christi conuicia iactant, eam omnium calamitatum, omnis stragis, et cladis causam esse vociferantur. Iratis diis Italiam opprimi: orbem Romanum ruere ob veteres ceremonias neglectas: Contra, Vessogetas, id est, amicos deorum immortalium, auitaeque religionis consectaneos, secundis vbique frui successibus nec superari posse. Extremum Imperio haud dubie fatum imminere, nisi superos placarent. Vetera, et auita sacra, quibus Roma, creuisset, reciperent. Philosophi prophani a sacramento Christi tum religionem nostram interituram praedixerunt. Eo anno, quo id fore ementiti sunt, iussu Imperatorum religiosissimorum per Gaudentium et Iouium praefectos et Comites, quartodecimo Calendas Apriles templa deorum excisa, solo aequata sunt: simulachra in cineres comminuta.
Stilico autem collectis viribus Romanis, et accitis vndique auxiliis in Rhadagaesum bellum conuertit: et citra periculum fere suorum, omnes Rhadagaesi copias ad internecionem delet. Cumque Imperium filio suo Eucherio denegaretur, Alarico pacem dedit, alias clam Germaniae gentes in Romanos concitauit: quarum saeuitiam misera Gallia sensit. Saxones Britannias depopulantur: Alani, Gepidae, quorum rex Rosopendial: Vandali rege Modegisilo, cuius filii Gundericus et Gensericus, Marcomannorum; Quadorum, Salingorum (Sueui sunt) rex Hermanericus, Burgundionum Gandericus. Franci quoque, pridie Calendas Ianuarias, hyemerigente Rhenum transeunt, in Gallias irrumpunt, vniuersas Gallias occupant: quicquid inter alpes, pyreneumque, quod Oceano et Rheno includitur. Moguntiacum (vt scribit diuus Hieronymus) nobilis
Albano Pontifice. Vangiones longa obsidione deleti. Remonum vrbs praepotens capta, direpta. Nicasius Pontifex cum sorore Eutropia interemptus. Ambiani, Arrebates, extremique hominum Morini, Tornacum, Argentoratum, Nemetes, Augusta Treuerorum, et pleraeque Galliarum vrbes translatae in Germaniam. Lingonum vrbs capta, Ciues Christo canentes occisi. Desiderius pontifex Vincentio a sacris in templo periit. Antidius Vesontiorum Episcopus cum suis trucidatur: item Florentinus, et Hilarius Sedunenses, Aquitaniae, Nouemque populorum, Lugdunensis et Narbonensis prouinciae praeter paucas vrbes, deuastata sunt cuncta, quas et ipsas foris gladius, intus fames depopulabatur. Tholossam precibus diuus Exuperius Episcopus seruauit, qui aurum templi pauperibus distribuit: auaritiam de sacrario eiecit. Quod reliquum fuit Galliarum, Tyranni Constantinus, et Constans: Iouius, et Sebastianus Tyranni adterunt.
Burgundiones continuo loca proxima Rheno, vbi quondam Heluetii habitarunt, (nam horum regionem minorem Burgundiam olim dictam fuisse inuenio) ad Ararim quoque et Rhodanum flumina confines regiones occupant, sedesque locant, sicut adhuc ibi Burgundia nominatur.
Vandalos et Franconas certamen ob praedam. Inualueruntque Francorum vires, Vandalosque fundebant, caedebant, sternebant. Venit in tempore auxilio Vandalis Rosopendial Rex Alanorum. Franci fessi superati facile ab integris, amissa praeda, in Franciam antiquam pelluntur.
Alani, Sueui, et Vandali postea deuastatis Galliis praeda, ferro, flamma, in Hispanias irrumpunt, easque inter se diuidunt. Alani Lusitaniam, et Carthaginensem Prouinciam sortiuntur, Sueui et Vandali Berhicam Calleces, Callaicos, siue Galliciam, Cantabros et Astures quos modo Vascanas, Nauarros, Castiliosque vocamus, occupant. Tarraconensis Prouinciae populia Romanis non defecere, seque fortiter tutati sunt. Franci quoque creato Rege Variomundo, partem Galliarum Rheno propinquam, rursus amne transito occupant.
Stilico Alarico pacem dat: ei Rhaetias et Galliam attribuit. Quo dum pergit Alaricus Stilico pacem violat, fidem frangit, Getas inopinatos paschalibus, nec quicquam mali metuentes, nec repugnantes adgreditur, caedit, fundit. Tandem Getae arma corripiunt, aciem instruunt, hosti fortiter resistunt, copiasque a Stilicone missas, delent: deinde recta Romam tendunt. Interim exercitus Romanus perfidiam Stiliconis resciuit, perniciosum igitur tutorem cum filio Eucherio opprimit: morte horum Reipublicae consulit: plerique etiam conscii fraudis cecidere. Nam haec (vt ait Diuus Hieronymus) non vitio principum, qui vel religiosissimi sunt, accidere, sed scelere semibar bari proditoris, qui nostris contra nos opibus armauit inimicos: nimirum Stiliconem hisce notat verbis Hieronymus. Sed ad Vessogetas, et Alaricum, et historiam redeundum est.
Honorii, relicto successore filio Theodosio, haerede Imperii Orientalis, decedit ab orbe seruato, CCCC. XI. Basso et Philippo Coss. Alaricus arcta Romam obsidione claudit, fameque ad deditionem cogit: qua grauissime in vrbe laboratum est. Quidam auro redimentes vitam, spoliati, rursus Romam truduntur. Ad nefandos cibos erupit esurientium rabies, et sua inuicem membra laniarunt. Mater non lactanti infantiae pepercit, recepit vtero, quem paulo ante effuderat. Vix pauci, qui caperentur, inuenti sunt. Fessis omnibus inedia, cum nullum ab Imperatoribus speraretur auxilium, noctu Vrbs caput mundi Capta est. Capitur vrbs quae totum coepit orbem. Antequam tamen Alaricus Romam cum exercitu introiret, edicto (quod nunquam factum alias leges) aedes sacras Christianorum inuiolatas fore sanciuit; eoque confugientibus impunitatem, et salutem condonauit. Multi tum falsorum numinum cultores se Christianos (quos ante acriter conuitiis oppugnarant, verbis et insanis vociferationibus) esse simulantes: euasere manus hostium, (inquit Hieronymus)
Orientis, Aegypti, Africae littora, olim dominatricis Vrbis seruorum, et ancillarum numero completa sunt: et nobiles quondam vtriusque sexus, atque omnibus diuitiis adfluentes susceperunt mendicantes. Ab iniuria aedificiorum temperatum est: aurum, defossae opes, Vrbs direpta est. Capta est Roma anno anato Christo praeside et domino mundi Quadringentesimo, super duodecimum, Calendis Aprilibus.
Hieronymo) rueret, in hominibus peccata non ruebant. Vbique ossa regum, principum, sacerdotum, populorum eiecta fuere de sepulchris: et vniuersa completa sunt ossibus mortuorum, ita vt lachrymae aruerint.: Subdit alio loco vir doctissimus, vastatis vrbibus, hominibusque interfectis, solitudinem, et raritatem bestiarum quoque fieri, et volatilium pisciumque. Testis Illyricus est, testis Thracia, testis in quo ortus sum, solum: vbi praeter coelum, et terram, et crescentes vepres, et condensa syluarum cuncta perierunt. Iram quippe Dei Opt. Max. etiam bruta sentiunt animalia. Quid multis opus verbis? Romanus corruit orbis: Occidens in Germaniam translatus est.
Alaricus sexto die egressus Romam, abducit captiuam Placidiam filiam Theodosii magni, sororem Imperatorum: eam in Foro Cornelii Hatulpho cognato suo connubio iungit. Lucaniam, Campaniam simili clade peruagatur. In Siciliam, inde in Africam nauigare conatur, naufragio prohibetur: dum Consentiae hyemat, subito perit.
Getae ludibria effossi cadaueris metuentes, Bussentum amnem, qui vrbem Consentiam praeterlabitur, alio deriuant: cadauer in alueo cum ingentibus opibus condunt: rursus flumen veteri meatui reddunt. Hinc Hatulphum Regem creant: quo duce rursus Romam inuadunt. Quicquid reliquum, quicquid supererat superiori cladi, attritum est.
Hatulphus in Gallias transit. Vxoris moribus mitior effectus, foedus init cum Romanis, quamobrem a suis interficitur. Sigericus huic nonita longo tempore succedit. Deinde Valtia, vir admodum prudens, seuerusque a Vessogetis regia potestate euehitur. Is Vandalos, eorum consanguineos Alanos strauit ad Calpen Arganthonim.
Honorius Occidentis Imperator, Constantium rei bellicae, disciplinaeque militaris exercitatissimum, ingentisque animi ducem ad Gallias vindicandas mittit. Nam et Tyranni frustra freti auxilio Germanorum, Britannias, Gallias, Hispanias (praeterquam id, quoda Germanis tenebatur) rapuerant. Constantius pacem cum Vessogetis componit, danturque ipsis quaedam vrbes Aquitaniae Secundae, aliaque oppida confinium regionum. Pars Galliarum est proxima Hispaniae. Redditur Honorio Placidia soror: eam ducit Constantius. Proinde Caesar ab Honerio Augusto adpellatur.
Constantinus deinde Tyrannus Arelati obsidetur, ac capitur quarto obsidionis mense, missusque in Italiam Honorio, ad Mincium flumen Tyrannidis poenas capite pendit. Constans filius eius a Gerontio praefecto Viennae simili fato perimitur. Eadem strages Iouium, Salustium, et Sebastianum Imperii occupatores, a Gotis desertos inuoluit. A ducibus Honorianis crudeliter interempti sunt Valentiae: vrbs est Galliarum nobilissima. Maximus Hispaniae Tyrannus captus Rauennam ductus, Honorio tricennalibus (quae pro liberando Imperio vouerat) spectaculo fuit.
Alani a Gotis, et Vallia Rege domiti sunt adeo vt omisso regio nomine, (Getis se permitterent. Vnde ab ipsis Tarraconensis Hispaniae pars, et Chartaginensis Gotolania nomen retinet. Britanniae quoque a Scotorum, Pictorum, Saxonum incursatione liberatae sunt.
Constantius Caesar, relicto filio Valentiniano trimulo, concedit. Honorius sororem
Theodosium nepotem pellit. Ipse imperauit annos duos cum patre: cum fratre Arcadio tredecim: cum Theodosio fratris filio quindecim: obiit febricula, Imperii anno tricesimo, aetatis quadragesimo. Hisce temporibus Marcum Aurelium Vindelicis praesedisse, et Constantium Archiflaminem Laureacensem in Prouinciis, quas Boii tenent, oues Christi annis quadraginta amplius pauisse reperio.
VICTORIA AVGG. G.
M D.
COM O. B.
1. Iohannes scribarum Magister arripit Romanam purpuram et Hunnos in auxilium vocat.
2. Theodosius Valentinianum cum exercitu in Italiam mittit. Iohannes vincitur, Hunni in patriam remeant.
3. Castinus, Bonifacius et Aetius in aula occidentali sibi inuicem aemulantur. Bonifacius ex Aetii inculpatione dimittitur, Castinus ei succedit.
4. Vandali pugna singulari victi Sueuis Hispaniam concedunt, ipsi fuso Castino Africam longe lateque populantur.
5. Bonifacius Romam reuocatur, Aetius aula proturbatur, qui tamen Bonifaciomortuo succedit reique militari praeficitur.
6. Sueuorum Reges in Hispania. Liber de quatuor virtutibus cardinalibus. Sueui ex Hispania paulatim pelluntur.
7. Aetius Francos in Germaniam magnam proturbat.
8. Aetius rusticos cum seruis in Gallia vlteriori rebellantes opprimit.
9. Aetius Aquitaniam a Vessogetis et Hispaniam ab Alanis liberaturus cum Burgundionibus et Vandalis pacem firmat.
10. Theodoricus Vessogetarum Rex bello a Romanis petitus Vandalos et alias Germaniae gentes aduersus Romanos concitat.
11. Vandali, Franci et Hunni Romanas prouincias inuadunt. Theodosius ab Hunnis pacem emit.
12. Theodoricus fuso captoque Duce Romanorum, fines regni sui extendit, Aruernosque obsidet.
13. Auitus inter Vessogetas et Romanos pacem conciliat. Aetius Gothorum Regem ab Arelato remouet.
14. Theodosius moritur. Valerius Martianus ad imperium adspirat.
15. Ambitio Episcoporum monachorumque impietas vexat orientem. Anatholio Episcopo Constantinopolitano primum locum vindicanti contradicit Leo Pontifex Romanus.
16. Eutichetis et Nestorii haereses oriuntur.
17. Contentio circa ferias paschales inter Ecclesiam orientalem et occidentalem.
18. Eutichianistae tumultum excitant.
19. In occidente nouae procellae oriuntur, dum Attila orbis imperium affectans cum Vandalis et magnae Germaniae principibus, foedus pangit.
20. Attila vt Vessogetarum vires sibi coniungeret, sub praetextu Romani nominis expeditionem parat et transitum per Romanas prouincias impetrat.
21. Attilae dotes animi et corporis.
22. Valentinianus intellecta fraude Attilae cum Vessogetis pacem facit Attilaeque se opponit.
23. Attila coepta nihilominus persequitur, cum sociis ad Rauracorum et Basileae fines peruenit, Burgundiones ad internecionem caedit.
24. Inde Galliam Belgicam inuadit magnaque saeuitia ibi omnia vastat. Azanarius qui cladem hanc praedixeratperit.
25. Lupus Episcopus facetia sua Trecasses seruat. Attila nouo cognomine vtitur. Parisii vrbem relicturi a sancta Genouepha manere persuadentur.
26. Attila Aureliam obsidet. Aetius Romanas copias cogit, atque cum his et, auxilio foederatorum hostes cogit obsidionem soluere.
27. Attila in campo Catalaunico considet, atrox praelium oritus caesis tribus Regibus et 180000 hominum. Attila in castra se recipit et in iis se continet.
28. Apud Romanos de Attila penitus profligando deliberatur. Attila de salute desperat.
29. Aetius Vessogetas et Francos extincto Attila Romano imperio periculosos arbitratus iis domum reuerti dolose persuadet. Francorum libertas.
30. Attila periculo liberatus in Italiam movet vrbesque ibidem solo aequat, vrbis Venetiarum origo.
31. Attila de Roma infestanda deliberat. Valentinianus pacemsubmisse petitam muneribus impetrat.
32. Attila trans Danubium se recipit, inopinatoque moritur. Sidonius Apollinaris eius vitam scripturus, magnitudine operis deterretur.
33. Aetius, Boethius et Valentinianus fraude Maximi interempti.
Honorii, IOANNES scribarum Magister, factione Castini Scythae ducis copiarum, Imperium Romae arripit: legatosque ad Theodosium Augustum Neoromam, vt author fieret, frustra mittit. Quin cum mandatis atrocioribus oratores nusquam benigne auditi, redeunt. Tyrannus Aetium tum praefectum praetorio, ad Hunnos, auxiliares copias petitum proficisci, iubet. Erant Hunni amici Aetio (apud eos enim obses fuerat) Hunni inescati muneribus, cum Aetio ad Italiam pergunt.
Theodosius Augustus, vbi de morte patrui certior factus est, Valentinianum octo duntaxat annos natum, amitinum suum, Caesarem declarat: et matrem eius Placidiam Augustam cum exercitu, et filio in Italiam et Romam, ad accipiendum Occidentis Imperium dimittit. Ioannes ab Orientali exercitu victus interemptus est. Rauenna ab irato milite diripitur. Castinus dux in exilium agitur. Aetius, qui iam cum Hunnis Italiam adtigerat, veniam impetrat. Nam eius ope Hunni domum absque maleficio revertuntur. Spes erat sub illo Imperatore disciplinam militarem, caeteraque restitutum iri.
Castinus Scytha, et Bonifacius Thrax, legatus Africae, familiaris Diuo Aurelio Augustino: hos anteibat Aetius, patre Gaudentio, Magistro militum, occiso a militibus in Galliis, et matre Itala progenitus Dorostori: vrbs est primaria Maesiae inferioris, quam et Scythiam minorem a rerum scriptoribus vocari reperio. Illi (vt sunt mores procerum) inuicem inuidere, mordere clanculum solebant: quisque primus esse contendebat, nec ferre parem volebat. Aetius apud Placidiam Augustam nactus occasionem, Bonifacium criminari non desinit. Castinus tandem ab exilio reuocatur, successor Bonifacio datur.
Vandali tum morte Gunderici Regis, filii Modegisili turbati, a Sueuis sociis suis ob dulcedinem praedae premebantur. Vtque paucorum clade bellum finiretur, placuit partibus, singulari duorum certamini fortunam aleamque committit: vtgens, cuius miles superatus foret, Hispania vltro cederet: eam victori, popularibusque eius quiete relinqueret. Vicit Sueuus, Hermanericus igitur Rex Sueuorum postulabat, vt Vandali ex pacto Hispamis abirent, Vandali Gensericum fratrem Gunderici Regem faciunt, seque expeditioni accingunt. Adest in tempore Bonifacius, Vandalos inuitat in Africam, atque traiicere permittit. Castinus a Vandalis fusus est. Vandalus victor longe lateque Africam depopulatur: vrbes obsidet, expugnat, diripit. Aurelius inter haec Augustinus mortem obiit, decimo post d. Hieronymum anno: anno Christianae salutis quadringentesimo altero, et tricesimo.
Bonifacii deinde innocentiam vbi Placidia Augusta comperit, eundem ad se Romam vocat.
Bonifacius omnium fauore, et gaudio Italia petit. Aetium resistentem ex aula proturbat. Aetius se in Romano solo tutum fore desperans, ad Rugilam Hunorum regem, cuius obses fuerat, aufugit. Bonifacius interim vita defungitur. Aetius amissum honorem recuperat, in aulam redit, rei militari praeficitur, et Magister Equitum adpellatur.
Sueuorum Hermenericus, vbi Vandali Hispaniis excessere, terram eorum quam reliquere, inuadit: magnam partem Hispaniae Romanis pulsis, armis sibi parere cogit: et post multa praeclara facinora decessit, filio Richila declarato rege, qui regnum per manus itidem filio suo Richario tradit: hic Lusitaniam quoque regno suo adiecit. Nauarri, et Heruli Astures inuaserunt. Maldra inde tenet gubernacula: Richomundus ipsi succedit. Post hunc Sueuorum in Gallicia regem fuisse Mironem reperio. Ad quem diuus Martinus Galliciae Episcopus Pannonia oriundus, vir eruditus, de quatuor virtutibus (vt adpellant) Cardinalibus scripsit, qui libellus falso Senecae adtribuitur. Miro defunctus Eurico filio Galliciae, Sueuorumque regnum per manus tradit. Postea Sueui coniuncti sunt Vessogetis: Paulatim ex tota Hispania eiecere Romanos fasces. Horum progenies adhuc Hispaniis dominatur. Quae in Carolo nepote diui Maximiliani denuo nostro aeuo, velut noua stirpe, de integro instauratur.
Aetius (vt redeam vnde digressus sum) Galliis adserendis animum intendit. Primo cum Maioriano, qui post imperauit, in Francos, qui Galliam proximam Rheno occupare ausi fuerant, expeditionem parat. Rex tum Francorum Variomundus decesserat. Quamobrem Francones haud difficulter (vt qui praesidio rectoris orbati erant) trans Rhenum in Germaniam Magnam a Romanis pulsi sunt.
Gallia vlteriore rustici, seruitiaque Battone duce conspirant: a Romanis desciscunt: grauissimum excitant motum: Bagaudarum sibi nomen indunt. Factionis plebeiae id genus est, aduersus nobilitatis superbiam, et luxum sacerdotum saeuientis. Nos a calceamento Rustico Bundoschucham vocitamus. Aetius capto Battone, caeteris veniam dedit, mauthores seditionis animaduersum est: ipsi partim necati, partim in vincula coniecti sunt. Eudoxius Medicus callidi ingenii vir, Bagaudae author primarius, aufugit ad Hunos. Ita Galliae Lugdunensis, Belgicaque pacatae sunt, Romanoque iuri redditae.
Aetius inde Aquitaniam a Vessogetis: Hispanias ab Abanis et Sueuis liberaturus, iussu Valentiniani, ne a tergo premeretur, et simul pluribus bellis impeditus, impar multitudini hostium foret, cum Burgundionibus et Vandalis pacem firmat, foedusque init: illis Allobrogum regio, quam Sabaudiam dicimus, his portio Africae addicitur. Hos veluti minus validos facile, vbi velit pelli posse confidebat, si valentissimas nationes Vellogetas, Sueuos, Alanos superasset.
Vessogetis, Hunnus in auxilium accitur. Nam Vallia Rex, cum quo foedus conuenerat, iam mortem obierat, successeratque Theodericus Magnus. Is vbi se peti sensit, filiam suam in matrimonium dat Richardo Sueuorum Regi, Vandalos, et alias Germaniae gentes ad societatem belli, communeque periculum propulsandum hortatur: Et contra Romanos veteres hostes concitat: Qui nunquam maioribus fidem seruauerint, semper fraudi aliquam speciem iuris imposuerint: et qui quiescere non valeant, si caput sustulerint, nisi omnes Germanos deleuerint. Laetis bello populis facile persuadet Theodericus, arma resumere, praecipue aduersus Romanum Imperium, cui ex professo Germani hostes perpetui erant.
Gensericus cum Vandalis Carthaginem inuadit, capitque Franci traiecto (Clodone duce) Rheno, Belgicam secundam vastant, patentes Atrebacum terras quoque peruadunt. Tornacum et Cameracum vrbes diripiunt, Saxones Britannias incursant. Bleda, et Attila Reges Hunnorum, filii Mundozuchi, nepotes Valomari, qui patruis Hectori, et Rugilae successerant, Thracias, Illyricum, Pannonias, Maesias vastant. Arnegistus Magister militum a Martianopoli Maesiae egressus, fortiter cum Hunnis dimicans, equo amisso, occisus. Hunni inde Graeciae imminent. Theodosius Augustus septem millibus librarum
Theodericus Rex Vessogetarum Septimaniam suam fastidit, Aruernorum municipio potiri, producere fines in Rhodanum contendit. Litorium ducem Romanum cum copiis aduersum se missum, capit. Veterum finium limitibus effractis omni virtute, atque mole possessi onis metas in Rhodanum, Ligerimque ab Oceano proterminat. Aruernos (qui ab Iliaco sanguine creti, soli restitere Gotis) fratres Romanorum, obsidet.
Auito praetecto Galliarum, qui post imperauit, mitigatur: foedus cum Romanis renouat Auitus ille precibus Sidonii Poetae, et Episcopi generi sui, medius inter Gotos, et Rempublicam intercessit. Nam ob virtutes ciuiles, et bellicas, et nobilitatem generis, Gotis amicissimus erat. Leo a consiliis regis rogat Sidonium, vt scribat historiam, itidem Sidonius Leonem. Aetius quoque Ligeris liberator affatu, prandio remouet ferocissimum Regem Gothiae ab Arelato, quem nonpotuit praelio. De Lithorio Sidonius ita scribit.
Bella haec apud nos Poetice celebrata leguntur, et canuntur a popularibus nostris.
Theodosius Neoromae Imperator, aetatis anno quinquagesimo: ab orbe restituto, quadringentesimo quinquagesimo tertio. Vxor eius Eudocia Leontis Atheniensis philosophi filia Homerocentonas de Christo composuit: Soror Theodosii Pulcheria Augusta, princeps eligendi Augusti, Fl. Valerium Martianum diademate Caesareo donat. Hic dicere solitus fuit. Quoad in pace esse licet, non sumamus arma.
Anatholius Episcopus Constantinopolitanus vsurpabat primas: alios sibi subesse Episcopos volebat: Subscribere Anatholio Illyriciani Episcopi. Leoprimus Pont. Max scribit Martiano Augusto, vere Christiano, vere religioso principi: itidem Pulcheriae Augustae, ambitionem Anatholii damnat. Ille vero, inquit, erit magnus, qui fuerit totius ambitionis alienus, XI Calendas Iun. Herculano Cos. Is est annus Christi 455. Item Anatholium admonet, vt resipiscat: principes laudat Valentinianum, atque Martianum, et ait, clementissimorum principum tam sancta est fides, tam religiosa deuotio, vt in eis non solum Christianum, sed etiam sacerdotalem experiamur affectum. V. Idus Iulii, Adolphio Cos. est Christi annus 454.
Eudocium quoque Augustam, quae post mortem mariti in Palaestina habitauit, Pultheriamque Augustam extant epistolae Leonis primi Pont. Max. Contra Dioscori Eutichetis patris Monachorum haeresiarchae, atque Nestorii factionem: Pulcheriam Augustam orat, vt concilium conuocetur ab Imperatore: Eudociam, ne faueat illis erronibus. Nestorius Christum de matre virgine hominem solum adserit natum, eamque hominis tantum fuise genetricem qui postmodum sit a verbi deitate susceptus, duabus scilicet distinctis personis. Eutiches de eadem virgine natum, non nostrae credidit esse naturae. Dioscorus eius socius, attamen in vnitatem personae deitas, atque humanitas, et conceptu virginis conuenit, et partu.
ferias Paschales contentio, discordiaque inter Orientem, ac Occidentem oritur, anno a Christi nativitate 459. In fastis, quos Theophilus Episcopus Alexandrinus (cuius et Hieronymus meminit) ad Theodosium Magnum scripsit, in octauum diem ante Calendas Maias signata erant Paschalia. Annales vero Pontificii Romanorum transferebant ea in duodecimum diem ante Calendas Maias. Martianus Augustus consulit Aegyptios, quod ea regio antiquitus syderum studiosa fuerit, vt Occidentales cum Orientalibus concordes forent. Sententia Theophili recepta est, octauoque Calendas Maii eius anni celebratae sunt vernae feriae.
Martianus Augustus numerum diuorum auxisset, Constantino et Ruffo Coss. anno Christi 460. Eutichianistae excitant tumultum: saeuiunt in aduersarios: Proterium Alexandriae Episcopum interficiunt. Leo Pont. Max. Romanus Leoni Augusto scribit, petit, obsecrat, vt Eutichianorum furorem comprimat. Gratulatur primum quidem, quod omnium electione ad imperium cooptatus fuerit, in cuius virtutibus et Romana Respubl. et religio Christiana gaudet, Leone et Maioriano A A Coss. anno Christi 461.
Attila Rex Germaniae, Scythiae, Sarmatiae potentissimus, orbis imperium animo agitans, cum Genserico Rege Vandalorum Africam tenente foedus icit. Grymyldam Guntheri Regis Turogorum filiam vxorem ducit: Omnes principes Germaniae Magnae receptos ad se in aulam, in commilitium acciuit, sociosque sibi asciscit.
Vessogetarum, Burgundionum, Francorum, vires sibi coniungeret, in Galliam ad Rhenum expeditionem edicit-Aliud tamen (vti erat consilio quam manu promptior) apud Imperatorem Valentinianum simulat. Et Vessogetas hostes Reipub. Romanae sibi deposcit, quos Gallia depulsurus sit. Theodericus Veronensis, Triarii filius, et Macrinus Anthemius consul, gener Valentiniani Imperatoris, praeses Danubii et Vindeliciae, qui post imperauit, Danubiani limitis duces, prouinciarumque quas possidemus legati, annuente Augusto cum Attila pacem his conditionibus ineunt. Oppidis quidem clausis, itineris faciundi facultatem exercitui, copiisque Attilae concedunt, rati eum Reipublicae Romanae ergo hanc subiisse expeditionem.
Attila supra quam cuique credibile est supplicibus mitis, et perquam benignus erga eos, quos semel in fidem accepit. Complura extant apud nos de eius virtutibus carmina, patrio sermone, more maiorum perscripta. Nam et adhuc vulgo cantatur, et est popularibus nostris etiam literarum rudidus, notissimus Augusto fuisse corpore fertur, at lato et ingenti pectore, et qui animi magnitudinem incessu prae se ferret. Reperi Reginoburgii in Bibliotheca diui Haimerani, de rebus ab Attila gestis, opus heroico versu, et latina lingua non ineleganter factum. Vnde isthaec de Hunnis et Attila carmina excepi.
Valentinianus interim astutia Attilae intellecta, Aetium praefectum militiae in Gallias mittit: qui per Auitum postea Imperatorem, Vessogetas, Burgundiones et Francos foedere Romanis coniungit: et aduersus Attilam, humanae gentis et orbis latronem concitat. Conueniunt copiae ducum in Galliis.
Attila vbi hoc accepit, nihilominus quod constituerat, facere conatur. Vbi iam se ad eam rem paratum esse arbitratus est, Danubium cum Hunnis, Turogis, Boiis, Sueuis, Alemannis, quorum Rex Gibuldus erat, traiicit. Vna cum Attila proficiscuntur Hardaricus Rex Gepidarum, et Ostrogetarum reges, tres fratres, Theodomarus, Vidomarus, et Volomarus. Attila cum omnibus copiis per Noricum, Vindeliciam per Rhaetiarum fines, ad lacum Bringantinum, et Rauracorum Basileaeque fines peruenit. Ibi Gundaricus, et Segimundus reges Burgundionum armati occurrunt: Attilam transitu Rheni amnis prohibituri: sed facile ab exercitu Attilae caeduntur, funduntur, ad internecionem cum copiis caeduntur.
Galliam Belgicam inuadit Attila: vrbium portae clauduntur: agricolae relictis casis, in syluas, montes tutaque loca se recipiunt. Ciues qui oppida non ita munita incolebant, ad firmiora maenium praesidia confugiunt: atque cum vxoribus et liberis commigrant. Octauia Tungrorum vrbs tum maxima inferioris Germaniae, quae est in Gallia, expugnatur, diripitur, incenditur. Azanarius vrbis Episcopus, vir perquam sanctus, precibus eam seque seruare non potuit. Ipse Traiecti Mosae periit: diu praedixit cladem hanc, nemo credidit: ruina ostendit, quae fuerit illa. Mediomatricum postea ciuitas simili clade pridie Paschalibus deuastatur: vrbis Episcopus Auctor captus: in aedificia flamma saeuit, ciues passim, sacerdotes ante aras trucidantur.
Attilam sensere Trecasses ob Pontificis Lupi facetiam, qui ante moenia vrbis Attilam excipiens, Saluum aduenisse (inquit) gaudeo, flabrum, et iram Domini, Deique mei. Pro cognomine et elogio posthac Attilam vsum esse, fama est. Parisii Luteciam suam cum coniugibus, et pignoribus relinquere, ad eas vrbes confugere, quas intactas hoc bello fore sperabant, decreuerant. Verum remansere monente, et praedicente diua Genouepha, sancta virgine, omnes vrbes ad quas migrare constituerat, iamiam interituras. Luteciam quidem nunc securam, tutamque ab omni periculo esse: paucos post annos tamen obsidentibus Francis fame expugnandam: sicuti postea narrabimus.
Aureliam Attila obsidet. Anianus Episcopus vir maximus seruauit vrbem caelitus: ciues bono animo esse iubet, ad Aetium legatus proficiscitur Arelatem: vbi legiones et auxilia coibant, delectusque agitabant: rem in diem consultationibus contrahebant. Nam Getae auxilio Romanis grauabantus venire, domi Hunnos expectaturi. De hac re ita Sidonius ad Auitum Imperatorem socerum suum scribit.
Aetius supplex Autium rogat, ad Getas mittit, per Deum hos exorat. Deinde cum legionibus Romanis, et Theodoricus Magnus rex Vessogetarum cum filio Thurisomundo, Franci cum Regibus Meroueo, ac Hilderico vrbi auxilium laturi, manusque cum Attila conserturi, Aureliam armati castra mouent. Attilam obsidionem soluere cogunt.
Mauriacum (quem Catalaunicum etiam vocant) petit. Ibi cum copiis suis considet: Romani quoque vires suas explicant. Erat in medio castrorum collis, quem vtraque pars armis occupare conabatur: dum certatim quisque superare contendit, et altes alterum lacessit, a tumultuaria pugna in apertum, legitimumque Martem res exarsit: totis pugnatur vndique viribus. Fit praelium atrox, et diu anceps: vtrinque maxima vi decertatur, nemine cedente, aut pedem referente. Riuulus ibi humano cruore auctus in modum rapidissimi torrentis inundauit. Theodoricus Magnus ab Andagiso Ostrogeta telo confossus, equoque delapsus oppetiit. Gundaricus Burgundionum, Meroueus rex Francorum quoque interiere. Caesa vtrinque fuisse referuntur centum octoginta millia hominum, nox praelium diremit. Attila receptui canit, et in castra, quae more Germanorum Carris, et Rhedis vallauerat, cum superstitibus se recepit. Vbi illuxit, in castris suos tota die continuit: tubarum tamen clangore, et strepitu armorum, vociferationeque militum eruptionem minatur.
Franci et Vessogetae castra hostium obsidenda, instandum esse censent: tam inconditum vulgus et ex tam variis nationibus confusum, commeatu prohibendum, facilime citra sanguinem, et periculum fame edomari posse, praecipue Thurisomundus et Theodoricus iunios, vbi de interitu parentis accepere, ferocius castris insultant: et haud dubie sanguine Attilae manibus genitoris parentassent. Ferunt namque Attilam desperata salute, pyram ex impedimentis construxisse, in quam subiecta flamma, si hostis ingruisset, se coniiceret, ne in potestatem hostium perueniret.
Getas et Francos si sublatis, et excisis Hunnis inualuissent,
Thorisomundo, vti ipse domum redeat, ne audita morte patris, fratres, quos domi reliquerat, regnum praeripiant. Erant Thurisomundo quinque fratres, Fridericus, Euricus, Rotomarus, Himericus, et Theodoricus. Thurisomundus haec ex animo et syncere sibi dicta credens, Tholossam contendit. Ibi Rex a Vessogetis adpellatur: regnat tres annos. Succedit frater Theodoricus iunior, annos tredecim fidus Imperatori Auito. Hunc excipit frater Euricus, pater Alarici occisi a Francis, quorum regem Aetius simili commento, et vaframento (sicut diuus Gregorius Turonensis narrat) fugat, domumque properare compellit. Franci nostri hinc libertatis suae initium auspicantur, et in publicis celebribusque conuentibus procerum iactant. Depugnata esthaec pugna (secundum Cassiodori Chronicon) anno instauratae salutis quadringentesimo quinquagesimo quarto, Martiano Augusto, et Adelphio Coss.
Attila vbi Vessogetas, et Francos discessisse, et se metu periculoque liberatum esse videt, omnem impetum belli in Italiam conuertit. Primo omnium Aquileiam, caput Venetiae (quae decima est regio Italiae) inuadit: quam cum vacuam offendisset, solo aequauit, moenia dirui iussit, aedificia incendit. Inde oppida Histriae, Venetiae, Galliae Togatae, Insubrium, hoc est Longobardiae, Vicentiam, Veronam, Ticinum, Mediolanum, et alia pleraque oppida simili clade strageque adterit. Plerique in insulas Hadriatici sinus aufugiunt, ibi ciuitatem in mediis fluctibus condunt, quam communi regionis, vnde migrarant vocabulo, Venetias adpellant. Ea nunc est omnium vrbium potentissima in Europa, Asia, Africa, in toto terrarum orbe celebratissima.
Attila posthaec deinde ad Minicum amnem castrametatur, deliberatque Romamne infestis signis petat. Verum territus exemplo Alarici, qui post captam vrbem subito periit, substitit. Et dum variis huc atque illuc curis animus anxius ampellitur, adsunt suplices a Valentiniano Imperatore missi oratores. Leo primus Pont. Max. Aurelius candidus scriba Imperatoris, Pater Cassiodori, amicissimus Aetio, et Carpilio Gaudentius filius Aetii, pacem et foedus a rege potentissimo deprecationibus et muneribus impetrant.
Attila cum omnibus copiis vltra Danubium in Daciam, quae nunc est Vngaria transdanubiana reuertitur. Dum cum noua nupta Hyldegunda, filia Herrici Reguli Francorum sese oblectat, subito inuitam exhalauit animam. Cantatur apud nos antiquis carminibus: Sycambriae, quam nos Ophen, Vgri Budam vocare solent, Attilam habitasse, et oppetiisse. Sidonius Apollinaris, quieo tempore has calamitates sensit, res Attilae scribere caepit, sed victus magnitudine obticuit.
Aetius Magister Equitum ab Augusto occiditur. Boethius praefectus praetorio amicus Aetii a stipatoribus principis gladiis confoditur. Subsequenti anno Valentinianus eiusdem Maximi fraude Romae in campo Martio concionabundus a militibus Aetii interfectus est: potestatis anno altero, et tricesimo, aetatis vndequadragesimo. Imperauit cum Theodosio Amitino, et socero suo annos septem et viginti: cum Fl. Valerio Martiano quinque. Hi enim in Oriente, et Neoromae rerum potiebantur.
1. Maximus post necem Valentiniani Imperatoriam purpuram arripit, Gallias ab inuasione Francorum et Saxonum liberat cum Alemannis et Vessogetis foedus pangit.
2. Gensericus Vandalorum Rex ab Eudoxia Valentiniani vidua in ultionem mariti accersitus, Romam occupat et spoliat. Maximus interimitur.
3. Eudoxiam a Genserico Roma educitur et Genserico affinitate iungitur. Vandali cum praeda domum reuertuntur.
Roma intra XLVI. annoster a Germanis omnibus opibus spoliata.
4. Paulinus Episcopus pro alio in seruitutem se dedit, Regi Genserico mortem praedicit, sibique et Nolensibus libertatem impetrat. Eius mors.
5. Vandali quamdiu Africam possederint. Reges Vandalorum. Hildericus a Iustiniano captus. Vandalorum Reges persecutores Christianorum.
6. Finis fortitudinis et felicitatis Italicae. Imperatores occidentis ab Imperatoribus Orientalibus constituuntur.
Valentiniani Imperium Romae arripit: nec diu scelere laetatus est. Franci, et Saxones Gallias inuadunt. Alemanni, Suitones Rhenum iuxta caput. Maximus Auitum, qui postea imperauit, Peditum, Equitumque Magistrum legit: is liberat Gallias. Alemanni missis legatis veniam petunt.
Auitus legatus ad Vessogetas vadit in Aquitaniam, et ad Garumnam flumen Theodoricum iuniorem regem Vessogetarum, cum fratre Eurico in fide continet. Tholassae foedus icitur: vbi Vessorum proceres, hoc est, Vessogetarum conuenere, qui et Vestrogoti.
Eudoxia vxor Valentiniani, in vltionem mariti Gensericum Regem Vandalorum ex Africa accersit. Ipse navibus ad Italiam adpulit, Romam inuadit, capit, diripit, spoliat. Senatus, patres consulti ad Tyrhenum mare aufugiunt. Maximus tertio tyrannidis mense amilitibus interemptus, a populo membratim discerptus, in Tiberim abiicitur.
Gensericus quarto decimo die vrbe egreditur, abducit secum Augustam Eudoxiam, cum duabus filiabus, quarum altera Thrasomundo Genserici filio nupsit: ea Hyldericum peperit, qui matri morem gerens, verus Christi cultor extitit. Miles Genserici auidus praedae in Campaniam incursat: Capuam euertit, Neapolim expugnat, Nolam obsidet, vrbes reliquas diripit: Brutios et Siciliam tutatus est Cassiodorus auus Cassiodori, qui postea scriba Theodorici Regis Ostrogetarum fuit, et sacrarum literarum interpres censetur. Vandali onusti praeda cum ingenti captivorum numero Africam repetunt. Roma mundi et orbis terrarum caput intra sex et quadraginta annos ter a Germanis omnibus opibus spoliata est.
Nolae Episcopus diuus Paulinus vir eloquentissimus, Senatorius, cum multi ex Campania in Africam captiui transferrentur a Vandalis, ipse sese pro filio viduae vltro obtulit genero regis Vandalorum: filium vnicum viduae redemit, sese in seruitutem dicauit: coluit hortos domino diligenter: eidem industriam suam admiranti, ad colloquiumque saepius admittenti, praedixit mortem Regis. Gener socerum certiorem facit. Turbatus Rex accersit Paulinum, in somnis sibi visum refert: rogat, quinam siet. Episcopum se fatetur Paulinus, libertate donatur, et facultas petendi quicquid velit. Omnes suae ciuitatis captivos impetrauit: lateris dolore in terrae motu exanimatus periit.
Vandali Africam sub sex regibus annos quaetuor, et nonaginta. Genfericus primus regnauit annos septem et triginta: rei bellicae peritissimus, medio corporis habitu, et casu equi claudus: ingentis animi, callidus, et astutus ad ferendas discordias, gentesque turbandas, voluptatum contemptor. Hic tres habuit filios: quorum maximo natu lege gubernacula addixit. Is fuit Honoricus, expleuit potestatis annos octo. Succedit frater alter Gundamundus annos duodecim. Post hunc regnat tertius fratrum Thrasomundus. Cum sex et viginti annos regnasset, successorem reliquit filium Hyldericum Christianum, quem octauo regni anno Gelomarus interemit. Qui tres annos scelere laetatus, a Iustiniano Imperatore victus, et captus, Bizantium deductus. Limitis deinde Persici dux ad hostes arcendos constitutus est. Crudelissime hi reges omnes, praeter Hyldericum, in nomen Christianum saevierunt in Africa: vnde peculiare cogno men carnificina illa accepit: de qua etiam libros editos legi.
Valentiniano Augusto fortitudo Italica, felicitasque sepulta est. Degenerauit Romana virtus senectute defessa. Neoroma et Graeculi, iam veteri Romae Caesares mittere et dare solebant. Accessit ad hoc malum, quod hi tum intestinis bellis et armis plusquam ciuilibus seipsos concidunt, rem Romanam alioquin in casum pronam, pessundederunt: et Germanis eam inuadendi ansam praebuerunt, atque fenestram aperuerunt.
1. Auitus purpuram Imperatoriam induit, Pannoniasque restituit.
2. Sidonii Apollinaris Panegyricus. Auiti natales, amicitia cum Aetio et Vessogetis.
3. Theodorici Regis Vessogetarum apud omnes parta authoritas.
4. Praefecti vrbani et Praesides Prouinciarum ab Auito constituti.
5. Mortuo Martiano Imperatore Orientis Leon in eius locum succedit, Maioranus in occidente Caesar declaratus Auitum imperio abdicare cogit. Sidonius Auiti gener ingratiam receptus.
Martiano foedus iniit, fretus auxilio Theodorici regis Vessogetarum. In Galliis apud Treueros purpuram induit: a Gallis, Senatu, populoque Romano Augustus adpellatur: cum patribus conscriptis, et Gallis deducentibus Romam proficiscitur. Pannonias amissas restituit post multa secula Romano Imperio.
Sidonius Apollinaris Poeta, et Aruernorum Episcopus Romae Panegyricum dixit, vitam describens. Fuitque Imperator Auitus ex clarissimis natalibus prognatus, et de Romano Imperio bene meritus, amicus Aetio praeclarus rebus gestis. Aetius nihil sine eo, ipse complura sine Aetio gessit. Praefectus Galliae praetorio, Magister militiae, peditum equitumque fuit amicissimus Vessogetis, ideo adiuuarunt partes eius: vnde Sidonius de rege eorum Theodorico iuniore.
Theodoricus magnum inde sibi nomen apud Germanos, Romanos, Persas, peperit, Seruator ab omnibus cognominatur: omnes eius amicitiam ambiunt, sicut Sidomus eleganter describit.
Sidonii affines, et maiores functi praefecturis vrbanis, praetorianis, militaribus ipse conuiua et collusor regis Theodorici Vessogetae, Galliae, Belgicae tum praeficitur. Aegydius Romanus Magister Equitum cum Siagrio Cos. filio legato Galliam Lugdunensem regere iubentur Paulus, et Seruandus praefecti. Narbonensi praesedit Decius, filius Auiti Imperatoris, qui habenas iussu Senatus tenebat. Domitius Seuerus praefectus praetorio, atque aulae legitur: Consentius in aulam expetitur, solis moribus inter arma tutus. Trigetius tractui Danubiano contra incursantes Massagetas praeficitur.
Martianus Augustus inter haec anno ab orbe seruato CCCC LX. moritur. Leon Magnus Tribunus militum, omnium suffragiis eligitur (vt scribit Leo primus Pont. Max. in cuius virtutibus et Romana Respublica, et religio Christiana gaudebat) Maiorianus tum quoque Caesar declaratur, is copias legit, cum Auito manus conserit, Auitum vincit, eundem de fastigio Imperii Placentiae abdicauit, in priuatamque redegit vitam. Sidonium Poetam, postea Episcopum Aruernorum, qui cum socero bello interfuerat, et ex clarissimis progenitoribus, bellicis rebus peritis, genus ducebat ob eruditionem vita et Patria Aruernorum vrbe donat, conuiuam adhibuit. Ipse Poeta Panegyricum Imperatori dixit, Petro sacri scrinii Magistro dicauit hisce versiculis:
1. Maiorani natales. Pax cum Suitonibus Rhetiam occupantibus constituitur. Germani Danubiani pecunia conciliati.
2. Richomarus Sueuus Maioranum interficit.
Seuerus.
3. Seuerus a Richomaro Caesar declaratus interficitur. Interregnum. Anthemius a Leonte Imperatore Orientis Caesar declaratur et a coniurantibus opprimitur.
Maioriano auo tractus Histri praeside, patre Anthemio, socetro Theodosii Magni natus est. Suitones tum partem Rhetiae ac Galliae iuxta caput Rheni occupant. Maiorianus Burdonem Rhaetiae praeficit is pecunia sibi conciliat animos Gesmanorum, Danubium accolentium: Petroque sacrorum scriniorum Magistro interprete, cum Suitonibus pacem componit. De his ita Sidonius ad Auitum.
Maiorianum, cum imperasset annos quatuor, menses sex, Richomarus patre Sueuus, matre Geta, nepos Valliae regis Gotorum ex filia, patricius, fretus auxilio Sueuorum, Dertonae interficit.
Richomaro Rauennae Caesar designatur. Hoc quoque potestatis anno quarto Romae in palatinis aedibus veneno sublato, Roma absque Caesare biennium fere fuit. Tandem Anthemius a Leonte Augusto Caesar Neoromae declaratur Romamque ad Italiam mittitur, Marcelliana coniuratioue pro diademate, turbata Repub. in Sicilia opprimitur.
1. Anthemii genus et propinquitas. Ostrogetae et Franci Italiae imminent.
2. Sidonius Apollinaris ab Imperatore ad nuptias generi sui Richomari seu Ricineris vocatus, accusatur quod Satyras scripserit.
3. Aruandus quod cum Gotorum Rege contra Romanum imperium conspiraverat et Caesaream dignitatem affectaveratin exilium mittitur.
4. Heditius Serenatus quamuis Romanos in Gallia oppresserat, ope Liciniani Quaestoris patricius declaratur.
5. Anthemius fraude generi sui Richomari interficitur, Roma diripitur. Succedunt Olymbricus, glicerius, Iulius Nepos, qui Anthemii aes alienum soluit, et tandem Augustulus sub quo imperii occidentalis finis.
6. Italia domesticis malis conteritur. Scoti Saxonum gens Britanniam infestant. Anglii a Britanniis in auxilium vocati, ob non soluta stipendia cum Scotis pacem faciunt, sibique Britanniam subiiciunt.
7. Picti, Saxonum natio Galliam irrumpunt, partique huius prouinciae nomen dant. Britanni a Saxoniae populis patria pulsi Galliam depraedantur. Saxones archipyratae.
8. Franci exemplo aliarum nationum ducti et a Lucio Treuirensi concitati totius Galliae imperium affectant.
9. Franci maioris formidinis incutiendi gratia plures Reges et eorum primum Hildericum constituunt, Germaniamque superiorem in Gallia occupant.
10. Mox Germaniam secundam in eaque Coloniam Agrippinensem; tum vtramque Galliam Belgicam subiugant.
11. Hildericus cum odagrio Saxone Galliam Lugdunensem aggreditur, victoque Romano exercitu reliquae ciuitates Francis vltro se subiiciunt.
12. 13. Causae quod tam facile hae prouinciae a Francis subiugatae fuerint, recensentur ex Sidonio.
14. Franci suos in oppida distribuunt Galliamque a se denominant. Aegidius Dux Romanorum moritur. Prouerbium ab eo desumptum.
15. Litauicus Magnus Francorum Rex reliquos Reges suae nationis e medio tollit, Romanos ex Galliis pelliit, Lutetiamque Parisiorum Regiam constituit.
16. Post mortem Attilae in Germania interiore varii tumultus et mutationes.
17. Filii Attilae discordes de regno diuidundo. Nationes vniuersae ab Hunnis deficiunt.
18. Gepidae pellunt Hunnos suos sedibus in Transsyluania, et eorum locis occupatis cum Romanis foedus ineunt.
19. Ostrogetae itidem Hunnos trucidant et Pannoniam ab Imperatoribus Romanis impetrant, ducesque limitis Danubiani vocantur.
20. Venedi se longe lateque extendunt. Sinus Venedici nomen vnde?
21. Venedi Longobardos, Suitones et Rugios suis sedibus pellunt. Henrisus Leo Rugios ad fidem Christianam conuertit.
22. 23. Longobardi ad Gothinos Gothanasque Suitones ad caput Rheni pulsis Romanis et Burgundionibus, secedunt.
24. Rugii Austriam occupant, Viennamque tributariam faciunt.
25. Diuus Seuerinus miraculis inclarescens a Vandalis in Vindeliciam et Noricum concedit, ibique Viennae habitat. Monumenta huius rei.
26. Seuerinus Romanos pietate sua a vi Germanorum tuetur.
27. Seuerinus ad Reges Germanorum saepius Legatus profectus eos Romanis iungit captiuos liberat. Eius apud Clerum autoritas.
28. Praesides regionum ex eius consilio provincias a latrociniis Germanorum liberant.
29. Seuerinus omnes ad frugem perducere tentat, ad aequitatem et fiduciam in Deum liberalitatemque in pauperes hortatur.
30. Sacerdotum et diuitum vitia erga multitudinem pauperum a Seuerino taxantur.
31. Seuerinus omnimodam deuastationem Norici et Vindeliciae praedicit, coelestia, sectanda ese monens.
32. Omnia oppida monita Seuerini sequentia, ab hostibus seruata sunt.
33. Asturum oppido Seuerinus horam interitus annuncians et ad frugem incolas reducere annitens ridetur. Omnes incolae praeter vnicum senem a Germanis trucidantur vrbs direpta et excidio extincta.
34. Seuerinus Gibuldum Bathauiam deleturam ab incepto retrotrahit adque pacem seruandam cum Romanis et captiuos reddendos adducit.
35. Norici prouinciae a Germanis infestatae ex consilio Seuerini seruantur.
36. Iuranenses cum Pontifice suo Maximo, de interitu frustra admoniti, praedicto tempore vrbe accensa in captiuitatem abducuntur, Maximus cruci affigitur, LV. Canonici e rupe praecipitantur.
37. Leon I. Constantinopoli moritur. Succedit Leon II. et post hunc Zeno.
38. Causae excursionum Germanorum in Romanas prouincias recensentur.
39. Quintani metu hostium vrbe sua relicta et incensa Bathauiam concedunt: Germani spe duplicis praedae allecti vrbem oppugnant. Incolae a Seuerino animati eos fortiter repellunt.
40. Seuerinus Bathauensibus commercia cum Germanis meditantibus interitum frustra annunsiat et Laureacum concedit.
41. Militum stipendia, dum intercipiuntur, copiae diminuantur. Ex Bathauinis militibus quidam Romam stipendia allatum missi, a Germanis trucidantur.
42. Milites Bathauim relictis XL. custodibus ad portas vrbis in agris remotis fruges demetunt. Bathauia ab Hunimundo insidiis capitur, ineolae cum Pontifice trucidantur vrbs deletur.
43. Seuerinus Romanos ad ipsum confugientes consolatur, Laureacensibus hostem sequenti nocte adfuturum annunciat, hostis vrbem adoriens ipsius consilio repulsus domum reuerti compellitur.
44. Seuerinus Filitheum Rugiorum Regem Laureacum aggressurum ad pacem ineundam cum Laureacensibus adducit.
45. Seuerinus Viennae commorans ab Odagrio Rugiorum Duce vistatur Odagrius, seu Odacer ex vaticinio Seuerini Italiam inuadit, Augustulum Imperatorem Occidentis in exilium relegat et se Regem appellari iubet.
46. Gisa Rugiorum Regis vxor a Seuerino ob crudelitatem in captiuos Romanos obiurgata ipsi superbe respondet; mox tamen filio Friderico in morbum incidente a Seuerino veniam petit, cuius precibus filius restituitur.
47. Seuerinus Rugiorum principes ad se vocatos hortatur, Romanos consolatur, Noricique deuastationem praedicit. Eius mors.
48. Odacer Rex Italiae Filitheum regno pellit, cum vxore in Italiam ducit, Noricumque in deditionem redigit.
49. Fridericus Filithei filius Noricum recuperat, ab Anulpho tamen victus ad Theodoricum fugit.
50. Romani et Rugii Noricum relinquere coguntur.
51. Longobardi Rugiorum sedes occupant.
52. Zenon Imperator Theodoricum Regem Ostrogetarum, Vicarium in imperio occidentali constituit.
53. Theodoricus Odacrum triplici praelio vincit.
54. Odacer Rauennae obsessus pacem de communione regni facit, tandem caeditur, Theodoricus Italiam et alias prouincias recuperat.
55. Theodoricus Praesides prouinciarum constituit, ipsisque Leges regendi praescribit.
56. Theodoricus imperium Occidentis restaurare conatur, simulque Reges Germanos foedere et affinitate sibi iungit.
57. Theodorici Virtutes, autoritas penes exteros et eius memoria apud posteros.
58. Theodorus Laureacensis Episcopus. Symmachus a Theodorico contra Laurentium Episcopus Romanus nuncupatur.
59. Romaterrarum Domina intra LXXVII. annos quinquies a Germanis deuicta et subiugata.
60. Zenon Imperator Orientis moritur.
61. Romani Imperium occidentale tantum quoad titulum possiderunt fructu ex eo ad alios redundante. Transgressio ad Librum III.
Valentiniani Augusti: Euphemia vxor, filia Valentiniani, filius Procopii Magistri Equitum, eius auus Anthemius. Ipse Richomaro superiori filiam nuptum collocat. Mortuo autem Seuero, Ostrogetae in Norico, Franci in Gallia, Italiae imminebant.
Sidonius vocatus Romam interfuit nuptiis Ricineris patricii. Legatus Aruernocum Sidonius, Romae consulatum Imperatoris Anthemii celebrauit, Romae praefectus Annonae factus. Post nuptias patricii Ricineris, accusatus est, quod ob vtriusque imperii opes ventilatas Satyram scriberet, conuiua Caesaris fuit. Eius haec carmina et verba sunt.
Aruandus praefectus Galliae accusatur Romae a legatis Galliarum. Literae eius interceptae ad Regem Gotorum quibus dissuadebat pacem et foedus cum Imperatore Graeco. Britannos super Ligeri oppugnandos: cum Burgundionibus Gallias gentium diuidundas esse censebat: Imperium adfectat: in exilium relegatur.
Heditius Serenatus praefectus Gallis Romanenses opprimit, praecipue Arvernos, exultans Gotis, insultans Romanis, leges Theodosianas calcat, Theodorisianas proponit. Si nulla a Republica opes, nulla praesidia: si nullae, quantum rumor est, Anthemii principis opes, statuit Sydonius atque nobilitas, seu patriam dimittere, seu capillos. Licinianus Quaestor Rauenna venit, codicillos portat, Heditio honor patricius defertur. Hic aerarium publicum priuatis manubiis locupletauit.
Anthemius annum fraude Richomari generi sui occiditur, graui ciuitatis clade. Quadragesimo post die Richomarus moritur, imperii habenas Olymbrius arripit Romae, septemque mensibus potitur. Postea Glicerius Ravennae, Iulius Nepos Romae armis pariter ac moribus summus Augustus, qui decessores Anthemii fidem obligatam absoluit. Caesares adpellantur. Vtrumque extrudit Augustulus filius Orestis patricii, sub quo Imperium Romanorum in Occidente intercidit, a Germanisque solutum est, sicut iam explicabimus.
Scoti, Saxonum pars Britannias, Romanam adhuc prouinciam incursant, vastant, lacerant. Britanni cum a Romanis principibus nullum auxilium sperarent, Anglios itidem Saxonum (aut si Tacito credimus) Sueuorum nationem, ex Germania contra Scotos accersunt Viridogero Rege. Verum Anglii sibi deminuta esse stipendia causantes, et munera promissa ex fide non esse soluta vociferantes, cum Scotis pacem firmant. Atque hae gentes arma in Britannos vertunt ipsos, et Romanos veteres colonos partim occidunt, partim insula exigunt. Inter se aequo iure insulam partiuntur: ibique duo regna condunt: quae regna Angliae, et Scotiae adpellare solemus.
Saxonum manus, Picti cognominati, Odagrio ductore, in oram Galliae Belgicae, Lugdunensisque irrumpit: varia fortuna cum Romanis decertat. Pars Galliarum adhuc ab ipsis nomen retinet. Britanni in Galliam nauigant, sedes ibi collocant in Romano solo, pecora abigere et ipsi, depraedarique Gallias caeperunt. Verum de Saxonibus ita Sidonius. Nammatio duci Romano contra Saxonas misso, refert: Archipyratae Saxones simul omnes imperant, parentque docent, discunt latrocinari: hostis est omni hoste truculentior, improuisus adgreditur, prouisus elabitur: spernit obiectos, sternit incautos, si sequatur, intercipit: si fugiat, euadit. Ad haec exercent illum naufragia, non terrent. Et eis quaedam cum discriminibus pelagi non solum notitia, sed et familiaritas: si qua tempestas est, securos efficit, incautosque eos qui petuntur, atque Saxonas hostes nihilominus irruentes prospici vetat: in medio fluctuum, scopulorum confragosorum, spe imminentis leti, periclitantur. Praeterea priusquam de continenti vela laxent, hostico vado anchoras vellunt. In patriam redituris, atque remeaturis mos est, decimum quemque captiuorum sorte legere, super stitioso ritu necare, in crucemque agere. Talibus votis atque victimis soluunt: hocque sacrilego sacrificio, de captiuo magis exigunt tormenta, quam precia.
Franci quoque homines bellandi cupidi (in quos Graecum extat prouerbium crebrum olim Romanis. Francum amicum habeas, vicinum ne habueris) saepius Gallias, vberioris soli gratia, et praedae dulcedine adfectarant, saepius inde a Romanis pulsi amiserant. Hi tum pro multitudine hominum, et pro gloria belli, atque fortitudine angustos fines se habere arbitrabantur. Etiam tempus venisse sibi persuasere, quo facile Galliae totius Imperio potiantur: quod hactenus toties permultos annos maiores nequiequam conati fuissent. Cognatos suos ex Germania profectos, Burgundiones Narbonensem Galliam, Vessogetas Aquitaniam possidere: Vandalos Africam: Sueuos, Alanos Hispanias protritis Romanis tenere: Saxones Britannias occupasse, et Gallias infestare. His rebus adducti et authoritate Lucii Treuerensis patricii permoti (huius vxorem praeses Romanus stuprauerat, ipse ad Franconas in Germaniam Magnam profugerat, eos in Romanos concitabat) constituunt ea, quae ad proficiscendum pertinent.
Hyldericus Rex, filius Merouei Regis. Eo modo putabant se magis formidolosos, et firmiores futuros, vt hostes tot regibus se posse resistere desperarent, et pro dignitate rerum maiores copias suspicarentur. Omnes itaque comparatis, Rhenum traiiciunt, Romanos fundunt, caedunt, superiorem Germaniam in Gallia occupant, templa diripiunt, vrbes Moguntiacum, Vangionum, Borbetomagum,
Nemetum Augustam reeipiunt: huicque tractui, ne quis a tergo metus immineat, quinque Reges praeficiunt, Arbogastum, Drogum, Gebericum cum filio Gunthario, Garouicum, Haganonem.
Germaniam secundam aduersus Agrippinensem Coloniam mouentur: quam Aegydius Romanus legatus Galliae Belgicae firmo praesidio firmarat frustra. Vrbe Franci potiuntur, regesque ciuibus, et finitimis dant, Segibertum cum filiis Litauico, et Herrico. Postea Belgicam inferiorem in obsequium redigunt, Morini, Remi, Cameracum, pleraeque omnes ciuitates de pace legatos ad Francos mittunt, declaranturque his reges tres fratres Litomarus, Renomarus, et Richarius. Aegidius dux Romanus cum filio Aestagrio intra moenia Augustae Suessonum (Ptolomaeus Vessonum vocat) impellitur. Horum agro vastato, Franci ad Galliam Belgicam primam pergunt. Lucius superior eis Treueros tradit, quibus Heribertus praeficitur. Dedunt se et Mediomatrices: Leucorumque vrbs Tullum: quibus Melo et Godogisalus, Patauridusque nepos ex sorore superioris Haganonis imponuntur.
Hyldericus inito foedere, et iunctis copiis cum Odagrio Saxone Galliam Lugdunensem aggreditur: cui dux Romanus nomine Paulus praesidebat. Lutetiam Parisiorum fame ad deditionem cogit: Aureliam inde capit. Circa Andegarios congressus cum Romanis Paulum praesidem praelio interficit: reliquae tum ciuitates Galliae oratores ad Francos ire gratulatum iubent. Iam enim pertesae ignauiam, ac auariciam Romanorum, victori sibi certamine subiiciuntur, Odium Romanorum Gallis incusserat praesidium, rapacitas, atque libido: exactio publicanorum, et calumniae litium.
Christiani essent, eripiebantur a Germanis et alienis a religione nostra obtinebantur, tres potissimum refert causas Caius Sollius Sidonius Apollinaris Poeta, et Aruernorum Episcopus, gener Augustorum: qui sensit has calamitates (quippe eo tempore vixit) ignauiam Caesarum, magnitudinem tributorum, auaritiam et superbiam praesidum et Episcoporum. Imperatores auaris, et foeneratoribus Magistratus et Rempublicam non tam committebant, quam venditabant. Nulla virtutis praemia erant, nulla praesidia viro forti, nulla emolumenta fido Reipublicae a principe contingebant. Praesides auari, Quaestores rapaces, populum et prouinciales nouis vectigalibus, et mulctis atterebant: seruitute vrbes, ciues, agricolas ad egestatem redigebant, aerarium publicum priuatis manubiis collocupletabant. Sed Sidonii verba referam.
Romana Respublica in extrema haec miseriarum defluxit, quod studiosos sui nunquam remuneretur. Natio, ac tribus foeneratorum non solum inciuiliter Romanas vires administrant, verum etiam funditus a fundamento eruunt. Nobilium virorum militariumque praeter spem, atque opinionem aduersae partes, bellicoso non tam facta, quam praemia desunt. Parum quoque in commune consulunt Episcopi, quibus tractanda a principe committuntur. Cum in consilium conueniunt, non tam curae publicae mederi, quam priuatis student fortunis. Praesides, praefecti prouinciarum Romanos opprimunt, fidis Reipublicae insultant, cum hostibus paciscuntur- Illis tamen Codicilli a quaestoribus, ab Imperatoribus patricius honor defertur. Nullae Reipublicae opes, nulla praesidia, nullae opes Romani principis. Ego atque caetera nobilitas cogimur aut patriam dimittere, aut capillos. Sed ad historiam redeo.
Franci et Saxones oppidatim inde distributi sunt. Gallia Lugdunensis, et Belgica praereptae sunt Romano Imperio, in Germaniam translatae: hasque nostrates Franconrich, hoc est, Francorum Imperium: regionem vero Germaniae, vnde Franci profecti, sunt Franconland, hoc est, Francorum patriam vocare solent: quod hic nati sint, illic imperent Franci. Aegydius dux Romanus: dum se cum filio moenibus Suessonum ignauus defendit, mortem obiit. In prouerbii ludicrum venit. Nam in vsu adhuc apud nos est, ab ipso natum, crebrum in meticulosos, ignauosque dictum, vel vulgo indocto protritum, Gyli Franzol, hoc est, Aegydius Franzolus: Aegydium namque Germani Gylonem adpellant.
Hylderici Litauicus Magnus, Litauicus siue Ludouicus Magnus.Francorum sustulit, opes eorum occupauit. Suessonum quoque vrbem coepit: Estagrium ducem Romanum in Aquitaniam pulsum, et redditum occidit: Romanos omnino Galliis exturbauit. Lutetiam Parisiorum regiam constituit, quae conuentu celebri Gallorum, et Germanorum (sicuti scribit Hildouinus praesul diui Dionysii ad Imperatorem Ludouicum primum) clarissima erat.
Rhenum, et in Galliis gesta in Germania etiam interiore, intra Albim et Danubium amnes, interque sinum Codanum, post mortem Attilae tumultuatum est. Mutatis cultoribus, nomina quoque regionum, et vrbium commutata sunt.
Attilae, quos plurimos ex diuersis vxoribus habuit, dum de diuidundo Imperio a patre parto discordia contendunt, vitam simul cum regno amisere. Ab ipsis enim vniuersae gentes deficiunt, Hunnorumque soluunt Imperium: ipsos quin auitis sedibus eliminant.
Hardaricus Rex Gepidarum correptis armis inuadit filium Attilae maximum natu, Hellacum nomine, pugna superatum interemit: Hunnorum triginta millia occidit. Caeteri fratres Hellaci, quos bellum non absumpsit, fugam capessunt. Extorres sine certis sedibus, quo tempestas detulit, palantes per Germaniam, per Sarmatiam dispersi vagantur. Gepidae eorum loca occupant, quam Daciam antiquam rerum scriptores, vulgus literatorum, partim Vngariam, partim septem Castrenses, Transyluaniamque nunc vocare solent. Cum Imperatore Romano Martiano foedus ictum est.
Ostrogetae trucidatis Hunnis, Sirmium, Pannoniamque ab Imperatore impetrarunt: sicuti Theodoricus Rex Getarum ad Pannonios scribit. Reges Ostrogetarum Theodomarus, Valomarus, et Vidomarus, duces limitis Danabiani ab Augusto adpellantur, et constituuntur: daturque obses Leonti primo Augusto Theodomari filius Theodoricus, octo duntaxat annos natus.
Venedi (ipsi se Sclavos vocant) antiquissima Germaniae natio: qui authore Tacito, quicquid inter Peucinos, Fennosque syluarum, et montium erigitur, latrociniis hactenus pererrarant, ob scelera (inquit Iordanus scriba, et Pontifex) nostra saeuire, increscere, conualescere caeperunt, adeo vt quicquid inter Albim et Tanaim amnes inter Codanum et Hadriaticum sinum longe lateque porrigitur, paulatim inundauerint, atque impleuerint. Ab his sinus Venedicus Ptolomaeo nomen habet. Plura de ipsis in primo libro retulimus.
Vistulam transgressi vsque ad Albim, accolas sinus Codani inuaserunt. Tenebant eo tempore ea loca Sueuorum gentes fortissimae, et valentissimae, Longobardi, Rugii, Suitones. Longobardi ab Occidente Albim contigere, ceruicemque peninsulae Cimbricae, ad Septentrionem spectarunt. Scandiam insulam, quam nos Selandiam Danorum dicimus. Suitones ab Orientis ora Vistulae a Septentrione Suitonibus continebantur. Rugii medii inter hos fuere, qui adhuc ibi nominantur, in sinu Codano, ad hostia Chalusi fluminis, qui nunc Spreus est, ex aduerso Sudae, principum Pomeranorum oppidi. Eos vterque et regulus Brandeburgensis, et rector Pomeranorum sibi vendicat, atque Rugiam ad religionem Christi conuertisse reperio Hainricum Leonem regulum Gotorum, atque Saxonum potentissimum.
Venedis cessere, Danubiumque versus perrexerunt. Longobardi per Maruingos, Vsipetes, Vsipios (Sueuorum nationes sunt) ad Gothinos, Gothonasque secesserunt: et hi Sueuiae populi ferrum effodere solebant. Pauca campestrium, caeterum saltus, et vertices montium iugum insidebant: quo continuo tum Sueuia, nunc Boemia, Silesia, Morauia scinditur, atque dirimitur Suitones rege Sidone, ad Rheni amnis caput, fontesque penetrarunt: vtramque ripam pulsis Romanis, Burgundionibusque occuparunt a quibus adhuc ea loca nomina seruant.
Sidonius Episcopus, qui eo tempore vixit, ad Auitum Imperatorem socerum suum scribit. Aetio mactato, Imperatore Valentiniano
caeso, vix diadema Maximo impositum erat, illico.
Rugiis Rex Flaccitheus Danubianam ripam insedit, qua Noricum, hoc est Austriam Hister praeterfluit. Confoederata tributariaque fuit Rugiis Fauinorum vrbs, quam Viennam nunc nominant. Author est Eugypius, discipulus et comes Diui Seuerini.
Africa oriundus, sub idem tempus in Norico, Vindeliciaque celebri fama vixit. Ipse pietate inclytus, vitae integritate venerabilis, venerabilior caelestium arcanorum miraculo etiam Germaniae feris nationibus. Post mortem Attilae, haud scio an crudelitatem Vandalorum deuitans, ad has Romanorum prouincias cum fratre Victorino concessit. Frequens et Bathauiae, et Quintianae (Quintanorum colonia est) in Vindelicia, atque Viennae, in Norico habitauit. Bathauiae in ripa eidem extat dedicatum templum, estque, vti adpellatur, parochia. A Vienna vero ad tertium lapidem pagus est Seuerinus, cognomen adhuc retinet. Vtroque habitasse diuum Seuerinum fama et literis proditur.
Romanos, has regiones adhuc incolentes, destitutos a principibus suis, et Germanis circumfrementibus expositos, sua deuotione virtute, iustitia, seruaret: pietateque, voto et suppliciis, non iaculo, nec arcu tueretur. Quippe oppida Noricorum, Vindelicorum certatim eum accersebant: quocunque aduentaret, aduentus eius saluti esse pro certo habebatur. Romanos nempe, qui adhuc hasce prouincias possidebant, non aliter quam parens re ipsa consolando erexit. Ipsi eius freti pietate tuti fuerunt.
Germanorum, aduersam Danubii partem tenentium, Gibuldum, qui Sueuos Boiemiae incolas, et finitima loca regebat, Flaccitheum, Filitheum, Fridericum Rugiorum principes, legatus non semel profectus est: illos sua authoritate ab incursationibus repressit: societate, et foederibus Romanis coniunxit: captiuos Romanos partim precibus, partim pecunia redemit, et impetrauit, Lucillus, et diuus Valentinus, D. Syluinus Vindelicorum mystae, Constantius, Paulinus, Maximus Noricorum Episcopi, sine Seuerini consilio nihil egerunt: saepius ad ipsum accesserunt: saepius nuncios miserunt.
Mamertinus, et Pierius harum regionum praesides consilia, et monitus Seuerini secuti, Germanorum maximam multitudinem latrocinia agitantium ceperunt, prouincias tutas ab huiusmodi procella reddiderunt.
D. Seuerinus in vniuersum omnes ad meliorem frugem ducere conabatur: omnes in commune, in genuinam, germanamque Christianam aequitatem, et aequalitatem hortabatur. Exemplis docebat deo immortali confidere, et spem omnem in Christo Domino, praesideque mundi sitam esse: qui saepe maiores nostros in maximis periculis seruauerit. Germanos hostes Reipubl. et religionis non armis, nec sagittis, sedinuocentia, et liberalitate in pauperes vinci posse.
Seuerinus liberaliter et benigne pauperibus elargiri iubet: alioquin Barbaris mox diripienda. Sacerdotum quoque luxum carpens, decimas pauperibus distribuere iussit: et ne fabulas, neue quaestum suum, sed Christum praedicarent, eundem sectarentur, sedulo admonuit.
Noricum atque Vindeliciam, haud ita longo tempore post mortem suam perituras: in his Romanum omnino nomen extinguendum praedixit. Nec templa immunia fore, omnia humano sanguine lustrari, expiarique oportere. Oppida (inquit) Vindelicorum, Noricorumque excindentur, templa euertentur, aedificia cuncta solo aequabuntur, gentes et populi, ciues delebuntur, sacerdotes trucidabuntur: in vastissimam redigentur cuncta solitudinem, adeo vt hostes conditoria cadauerum, suspicati ibi latere aurum, diruent. Proinde contempta fragilium verumsorde, spreto caducorum stercore, quae coelo nos adserant, immortalitatis candidati cogitate.
Noricorum, nec Vindelicorum, quod quidem eius mandatis paruit, aliquid maleficii, aut incommodi accepit. Solum quatuor ciuitates, quaedicto esse obedientes dedignabantur, acipsum vt insanum vatem irridebant, a Germanis excisae sunt: duae Vindeliciae, et totidem Noricorum. Tres ab hostibus, quarta a ciuibus alio migrantibus, dedita opera exusta.
Asturum oppidum, in confinio Norici Ripensis, et Pannoniae periit. Aperuerat Seuerinus ciuibus calamitatem, in templo horam quoque indicans, vti resipiscerent, obsecrabat. Verum surdis cantat. Astures ipsum irrident, eo magis voluptati operam dant ne, vt iamiam morituri, genium suum defraudarent. Effugit inde Seuerinus, Germani irruunt, capiunt, vastant, delent, omnes trucidant: senex vnus, qui nuncius cladis foret, euasit ad Seuerinum Comagenus. Oppidum id Noricum erat triginta millia passuum a Ceciis, itidem vrbe Noricorum.
Bathauiam deinde Seuerinus vocatus a ciuibus, ob crebras incursationes Alemannorum, migrat, habitauit in ripa Oeni, vbi iam templum eius colitur. Dum ibidem vitam agitat, Gibuldus Rex Alemannorum, visurus (vt simulabat) Seuerinum, Bathautam cum exercitu properat. Ne vrbs aduentu tanti Regis adtereretur, Seuerinus it obuiam Gibuldo: ipsum tanta constantia allocutus est, vt Rex eius authoritate permotus, iter inceptum reliquerit: abiensque optionern postulandi Seuerino, quicquid velit, vltro obtulerit. Seuerinus nihil aliud ab opulentissimo rege petiit, quam vti gentem suam abs Romanorum infestatione cohibeat, pacem cum Romanis seruet, captiuos ipsi condonet. Promisit Rex se omnia facturum, domumque rediit.
Vidomarus sub idem tempus, patruus Theodorici Regis Ostrogetarum, cum Gotis, Herulis, Turogis, Alemannis, Nariscis, et aliae Germanorum nationes, Noricorum incursant prouincias. Hoc facturos praedixit ante Seuerinus Paulino pontifici Tiburniae: haec tum erat caput Norici, quod Charini, Chariones, et Carni nunc possident. Paulinus per suam prouinciam, dioecesin, et parochiam triduano ieiunio deum placat: cuncta foris in agris vastantur. Nullum castellum, quod monitis paruit, captum est.
Iuuauensibus quoque per Moderatum Psalten Bathauiensem nunciat, mandat, vt saluti suae consulant. Omnes sine mora, si salui esse velint, oppido excedant: inexorabile exitium fatumque impendere vrbi renunciat, illi parere recusant. Rursum Quintasium quendam mittit, qui aperiat subsequenti nocte interituros, ni euestigio aufugiant. Sed Iuuauenses, Maximum quoque Pontificem frustra admonet Seuerinus, ipsi, velut hoc fieri non posset, confisi viribus, et quod hostes longius abessent, pro vano imperiti terriculamento ducebant. Quintasius, vbi Obstinata mente in fata praecipites agitari videt, ipse vrbem deuotam relinquit, fugam ad Seuerinum Bathauiam capessit. Eadem nocte inopinato adsunt Germani, vrbem inuadunt, capiunt, diripiunt, incendunt, populum captiuum abducunt. Maximum in crucem agunt, amplius
Amandi, quae nunc est diuae Margaritae.
quadringentesimo, septuagesimo sexto reperio. Quo etiam anno Imperator Fl. Valerius Leon primus decessit Neoromae, FL. Val. Leonte seeundo, suo nepote ex filia Ariadna, Augusto designato. Qui paucos post dies eodem fato auum comitatus: capiti Zenonis patris sui diadema Caesareum prius imposuit: Ipsumque successorem reliquit. Imperarunt ambo Leontes annos sexdecim, menses sex.
Constantinopoli considere, ocio, et ignauia, corporisque gaudiis vitam transigere coeperunt, luxu Asiatico perditi, Graecisque mundiciis eneruati torpuerunt, Occidentales prouincias neglexerunt: paucorum arbitrio belli, domique Respublica agitata est, qui abusi ocio principum, aerarium expilarunt: penes eosdem magistratus, prouinciae, honores, munera, pecuniae erant. Milites Riparii, et limitum custodes, ad inopiam vrgebantur, stipendiis defraudabantur: nec in demortuorum locum alii sufficiebantur: ita paulatim deminuto limitaneorum, Ripariolorumque militum numero, Germani crebro flumina indiligenter custodita transibant: igne, ferro, praeda omnia deuastabant. Romanos captiuos quasi pecora in Germaniam trans Danubium abducebant: id quod hac tempestate Turcas factitare sentimus.
Quintanornm vrbis incolae, huiuscemodi calamitatibus commoti, ex vrbe sua communi suffragio, cum vxoribus, liberis, et omni supellectile Bathauiam commigrant, rati duarum ciuitatum populos, coniunctis viribus facilius Barbaris irruentibus posse resistere. Quintani abeuntes, tectis suis ipsi ignem immittunt, moenia diruunt, aedificia solo aequant. Villae ibi adhuc nomen seruant: extatque ibi templum, vbi Diuns Syluinus Mysta Vindelicorum familiaris Seuerino humatus colitur. Alemanni, Germanique, posteaquam accepere vnis moenibus duarum vrbium oppidanos claudi, magis illecti, infesto exercitu Boiodurum inuadunt: sperabant se duorum oppidorum praeda facile vno imperu potituros. Bathauenses animati verbis Seuerini, eius supplicationibus freti et diuina ope confisi, Alemannos fortiter excipiunt, in Germaniamque repellunt. Parta victoria, hostibusque exturbatis, honor Christo Deo immortali habitus, gratiaeque actae sunt.
Bathauensibus deinceps negociandi commeatum a Filotheo Rugiorum Rege sibi impetrari flagitantibus, Seuerinus denunciat, non commercia hoc tempus poscere, bona, opes, vitam, dignitatem animam denique omnium, liberos paruos, coniuges in periculo versari: Extremum exitium supra caput esse: Fatum ineuitabile Boioduro imminere: ne sacras quidem aedes, templaque intacta fore. Proinde suadet, saluti suae consulant, secum Laureacum demigrent. Quod cum persuadere non posset, et abiturum se minaretur, Mysta Bathauensium, abi sane quo visgentium, (respondet) nam si diutius hic manseris, inedia omnibus nobis, quemadmodum minitaris, pereundum est. Seuerinus execratam ciuitatem relinquit, cum suis, qui ipsum audiuere, Laureacum concessit.
Romani validiores essent, milites, qui limites custodia munirent, publicis alebantur stipendiis: vbi Imperatores ocio se manciparunt, negociaque in paucorum potentiam a se relegarunt, rebus praefecti, pecuniae, gratiaeque seruire caeperunt. Peculatus aerarii factus est: publice egestas, priuatim opulentia creuit: militibus stipendia, et praedia stipendiaria intercepta, militares copiae deminutae, simul cum limitibus ruptae sunt, Bathauino vtcunque numero durante. Hi tum quosdam, commilitonibus stipendium allaturos, Romam ire iubent. Verum intercepti a Germanis obtruncantur: cadauera in Danubium proiiciuntur.
Bathauenses plerique, quo alimenta futurae hyemis conueherent, per agros feraces (qui procul ab vrbe distant) demetendo frumento intendebant. Nam Boiodurum vndique
Hunimundus Rex Alemannorum ciuitati insidias ponit, quae de improuiso erumpunt, portas occupant, custodes caedunt, vrbe potiuntur. Adest HunnimundusBathauiam intrat, fit miseranda caedes. Pontifex in templo supra labrum lustricum ad quod confugerat, interficitur: oppidum diripitur, ac igni vastatur: in solitudinem redigitur. Reliquiae captiuae in Germaniam trans Danubium abducuntur. Fuit is annus Christi regis, et Domini nostri quadringentesimus, septuagesimus septimus.
Danubii sita, minusque firma, metu hostium vacua reliquerant, frequentes Laureacum migrant. Quos Seuerinus consolatur, docetque nusquam nisi in clementia Dei spem habere: magis spiritualibus armis, quam carnalibus fidendum esse, si instantium hostium vires et robur superare, insidias declinare cupiant. Admonetque vti remomnem, pecora, frumenta, faenum intra moenia ex agris abigant, deuehant. Constantium Laure acensem Archiepiscopum, proceresque per Valentem comitem suum cohortari non desinit, vt Deo Opt. Max. confisi noctem peruigilio celebrent, excubias per murum agitent. Adoriuntur nocte silenti, Alemanni, Sueui, Narisci, Turogi vrbem: scalas moenibus admouent: sed animaduersi muro deturbantur. Et cum nil in agris foris offenderent, penuria annonae et fame coacti, abactis pecoribus eorum, qui consilium Seuerini contempserant, traiecto Histro domos redeunt.
Filitheus Rugiorum Rex (quem Fauium, Fauianumque vocant Annales) cum exercitu Laureacum petit, vt capta vrbe incolas abducat, ac in oppidis sibi tributariis, finitimisque distribuat: quorum vnum Fauium erat, quod Danubio amne a Rugiis duntaxat separabatur. Scuerinus vicesimo ab vrbe lapide Regi occurrit, pacem aequis conditionibus impetrat. prodeunt ciues Laureaco, cum Rugiis aequo iure foedus faciunt.
Seuerinus Fauium discedit, extra Vianae moenia Deo et Religioni vacat. Odagrius Regulus ad ipsum venerabundus venit: nominatur ibi adhuc ab illo Odagrio pagus. Seuerini vaticinio confirmatus Odagrius cum variis Germaniae gentibus, cum parte Rugiorum, quibus praeerat, Italiam inuadit, Anno Christianae salutis, secundum Cassiodorum, et Iordanum, quadringentesimo, septuagesimo octauo, Basilisco iterum et Armato Coss. Orestes, et Paulus fratres militiae praesecti, capti, atque interempti sunt. Angustulus veteris Romae Imperator, in Campaniam in exilium relegatus est. Odacer tertiam partem agrorum suis distribuit: Italiam cum Roma quatuordecim annos tenuit, decem quiete, et solus quatuor cum Theodorico Rege Ostrogetarum. Odacer accepta Italia se regem adpellari iussit: cum tamen nec diademate, nec regiis insigniis vsus sit.
Flacitheus Rugiorum Rex, qui plurimum Seuerino tribuere solebat (nam Seuerini ope a Gotis antea sibi infestis, societatem impetrarat: obiit mortem: reliquit duos filios, Filitheum et Fridericum: ille in regno patri succedit, hic a fratre Fauianorum vrbem ex paucis oppidis, quae in ripa Histri extabant accepit. Erat Filitheo coniux Gisa, mulier auara, crudelis et imperiosa, Romanos captiuos abduci non solum iubebat sed grauissima seruitute quoque velut vilissima mancipia premebat, captos etiam aurifices: et Phrygiones Romanos, arctissima custodia clauserat, ad ergastula condemnarat. Obiurganti mulierem Seuerino respondet: Quid tu homuncio? aliena quae nihil ad te attinent, curas: quin in conclaui preculas immurmuras? cum seruis nostris quidnam iure nostro agimus, ne cogitare quidem tibi fas est. Mox Fridericus Filius Gisae, et Filithei morbo corripitur. Gisa omnes Romanos carceresoluit, liberos postliminio redire dimittit: veniam a Seuerino petit. Seuerinus gratiam facit, precibus filium sanitati restituit.
Filitheum, Gisam, Fridericum, Rugiorum principes ad se vocat: ipsis Romanos qui ea loca adhuc incolebant, commendat, vt foedus cum eis obseruent, Rugios obtestatur: clementiam Regis sectari hortatur. Rugii
Severinus Romanos morte eius turbatos consolatur, bonoque animo esse iubet. Quanquam haec (iriquit) loca nunc frequentata hominibus in solitudinem redigentur vastissiman: tamen vos bene sperare licet, breues omnes incolumes in Italiam profecturi estis: atque tum vobiscum ossa mea auferte. Decessit sexto Idus Ianuarii anno a restituta salute quadringentesimo, octogesimo primo.
Fridericus Viennae princeps, a Friderico fratris filio interficitur. Filitheus pater huius Friderici opes occisi occupat. Odacer Rex Italiae vindicaturus parricidium, variarum gentium, quibus praeerat collecto milite, in Noricum arma mouet: Filitheum regem pugna victum cum vxore Gisa capit: vinctos in Italiam deportat: ibi exules extincti sunt. Viennam et totum Noricum recipit: Rugios reliquos in obsequium deditionemque redigit. Fridericus fuga elapsus est. Ast Odacer cum ingenti captiuorum numero in Italiam reuertitur.
Fridericus rursus Viennam, Noricumque occupat Odacer cum valida inanu Anulphum fratrem contra Fridericum proficisci iubet. Fridericus denuo pellitur ad Theodoricumque regem, qui ad Sauum Neostadii habitabat, aufugit.
Anulphus fratris mandato omnes Romanos ea loca incolentes migrare in Italiam imperat: et quae huiusmodi itineri necessaria forent comparare iubet: reliquias Rugiorum secum transfert. Posthaec Pierius praeses, diuus Lucilius Episcopus, omnes Romanos finitimos Fauio in Italiam abire cogunt: ipsi secum ossa D. Seuerini auferunt. Prouinciales igitur oppidis Danubio et Viennae contiguis relictis, simul pergunt: per diuersas Italiae regiones sedes sortiti sunt. Eugypius etiam harum rerum scriptor, tum Norico genitali solo relicto, in Italiam migrauit: ossa D. Seuerini in agro Neapolitano recondidit.
Longobardi per Sueuorum sedes, qui tum Boiemiam, et Morauiam adhuc tenebant eam partem Germaniae Histro conterminam occupant, quam Rugii possedere: et nunc communi vocabulo Austria vocatur, proprio vero Marcouelta.
FL. Val. Zenon Imperator Theodoricum regem Ostrogetarum, arcta sibi familiaritate coniunctum, iam inde ab eo tempore, dum Theodoricus obses Bizantii fuit apud Imperatorem Leontem primum, socerum Zenonis, Consulem Romanum, cum Venantio designat, Magistrum militum, ducem militiae Romanae declarat: Vicarium, prisci legatum Imperatoris vocarunt) nuncupat. Eidem Senatum, populumque Romanum, Italiam, Occidentale Imperium, Provincias supra Sauum, Fauonium versus, Pannonias, Noricum, Vindeliciam, Rhaetias committit: quemadmodum etiam apud nos cani solet.
Theodoricus igitur iussu Imperatoris cum Ostrogetis, et Arthemidoro affine Augusti, quo maior authoritas foret, castra ex Pannonia mouet, intento exercitu in Italiam intendit. Haud procul Aquileia vires Odacris resistentes superat, fundit. Inde in agro Veronensi Odacer iterum a Getis superatur. Tertium praelium ad Adduam flumen fuit: ibi quoque Odacer non meliore fortuna aleam belli tentauit. Victus Romam aufugit. Roma venienti portas claudit.
Odacer Rauennam retro properat, eamque munit: ibi triennio obsidetur: noctu saepius erumpit, Gotos affligit. Conuenit tandem pax inter Reges, ita, vt ambo pari uire ex aequo regnent: sed dissociale regnum est. Odacer caesus est. Theodoricus nemine pugnante, Italia, Vrbeque Roma potitur: Dalmatiam Pannonias, Noricum Vindeliciam: item Siciliam, Romanas prouincias recipit.
Dalmatiae Osouinum, Pannoniis Colossecum, Norico Seuerinum, Vindelicis Servatum praeficit, praesidesque cum exercitibus mittit: leges regendi praescribit. Quibus iubet milites cum Romanis civiliter viuere: Prouincias ab incursatione hostili defendere. Ducibus imperat, vt armis creditos populos tutentur: abstinentiam, iustitiamque sectentur, aemulenturque veterum Romanorum prudentiam, vti prouinciales plane intelligant, atque sentiant, eos a principe Romano datos esse rectores.
Herulorum reliquias ad se iu Italiam ex Germania acciuit. Ipse Hadofredam filiam Litauici Magni regis Francorum, vxorem duxit. Filias suas Theodogutam Alarico Vessogetarum: Alteram Ostrogutam Segimundo Burgundionum, regibus nuptum dedit. Tertiam filiam Amalouiudam Eutharico Cillicae, Getae, et Consuli Romano connubio iungit, inde natus est Adalaricus, qui cum matre Theodorico successit. Germanam itidem suam Amalofredam Thrasamundo Vandalorum: Amalopyrgam Amalofredae filiam, neptem suam, literis institutam, Herminofredo Turogorum regi connubio copulauit.
Italia extruxit: studiosissimlius terarum, morum pacisque fuit: liberalitate, omnessuperauit: munerum editione veteres aequavit Romanos: nec quisquam Theodorico acceptior fuit. Crebras legationes ex Germania cum donis gratulatum missas, etiam ab intimis sinus Codani, Venedicique accolis accepit, legi, cani adhuc a nostratibus solet. Nec temere alius quisquam veterum regum in orevulgi imperiti frequentior est.
Theodorus Laureacensis Archimystes Christianos Romanos in Pannoniis, Norico, Vindelicia coelesti doctrina pauit. Extat ad eum epistola Symmachi, Pontificis Romani, qui Regis Theodorici iussu contra Laurentium Romanus Episcopus nuncupatus est.
Roma dominaque terrarum, intra annos septem et septuaginta, quinquies Germanorum robori cessit. Quinquies a Germanis sub iugum missa est.
Constantinopoli Zenon Imperator moritur, Anno Christi, secundum Cassiodorum, quadringentesimo, nonagesimo primo, Olybrio iterum Consule. Succedit FL. Valerius Anastasius Dicoros, opera et studio Ariadnae vxoris Zenonis. Obiit mortem subito, seu, vt alii tradunt, de coelo fulmine tactus, vitae anno octauo et octogesimo, imperii et potestatis septimo atque vicesimo, Christianae aerae (si Aurelio Cassiodoro scribae Theodorici Regis credimus) quingentesimo, duodeuicesimo, Magno vnico Consule.
Italiam, Vrbem Romanam, Occidentis prouincias Romani Imperatores (quemadmodum et hoc seculo) titulotenus duntaxat possedere. Idcirco ego nunc omissis Romanis rebus, et aliarum nationum historiis iam deinceps, perpetuo ab exitu Attilae, ad meam vsque memoriam, faustis auibus, bonisque omnibus, duces, et reges, et regulos, et principes, Tetrarchas in Dynastas, Caesares Imperatores Boiorum prosequar: Quorum auspicio id operis a me inceptum est Atque hinc tertium librum exordiar.
FINIS SECVNDI LIBRI.
1. Reges sanguine innocentum victorias et triumphos parant.
2. Vnus omnium interitus, maiori tamen casu ruunt bonis temporalibus intenti saepe bona sua inimico capitali conquirunt.
3. Romani Boiaris pulsis terras istas diu detinuerunt. Boii Romanos iterum eiecerunt. Cur autor in Libro praecedenti Romanos Imperatores recensuerit.
Romani rerum domini patriam meam, nataleque solum.
Quingentos triginta quinque annos tenuerunt. Boii tum vlti indigenas, Romanas profligare coeperunt vires. Tanto temporis spacio, ego quidem hactenus, ne nomen quidem Boiorum apud aliquem scriptorum offendi. Ne opus hiulcum foret, Romanos principes, vsque ad Anastasium (qui Vindelicis, Noricisque potiti sunt) et res gestas Germanorum ostendi duntaxat: vt praedara nostratium ingenia, ad isthaec luce historiae illustranda excitarem. Quae si, vti pro magnitudine par est, disserere tentarem, tempus me desereret. Sub Anastasio Imperatore maiores nostri in Vindeliciam, et Noricum irruperunt. Romanos fuderunt, ceciderunt, et exegerunt, atauis sanguinem Romanorum inferias retulerunt. Possidemus mille super vndecim annos hasce regiones. Quod si Turcae limites ditionis suae aduersum nos vsque, quantum mea memoria, promouerint: et nos, sicuti soliti sumus, superbi erecta ceruice, huiusmodi rem despexerimus, profecto nobis trans Danubium in Germaniam magnam, ad rupes, et in syluas rursus redeundum est.
1. Mortuo Attila noui tumultus exorti. Transitio ad statum Romani Imperii post mortem Maximiliani I. anno 1519.
2. Res humanae a fortuna pendent. Boiorum populi Adalogerionem Regem creant, et prouincias Romanas depraedantur.
3. Bellum inter Ostrogetas et Sueuos. Boii a partibus Sueuorum stantes Gotorum Regem Valomarum interficiunt. Goti Boios et Sueuos magna clade afficiunt.
4. Venedi in Germania interiore Sueuos lacessunt. Sueui deserta Boiemia, Silesia et Lusatia, ad Danubium consident: Boii ad auito agros in Nariscis demigrant, Venedis deserta loca occupantibus.
5. Ludouicus Rex Franciae Boiis et Sueuis bellum indicit.
6. Sueui Francos in fugam vertunt. Ludovicus precibus et votis ad Christum effusis hostes ingenti strage cedit. Pax facta.
7. Boii cum Francis foedus ineunt, cuius capita recensentur. Franci sine Boiis nihil praeclari gesserunt.
8. Ludouicus parta victoria Christianam religionem cum multis ex suis amplectitur. Boii Theodonem sibi Ducem constituunt.
9. Ludouicus Reges Burgundionum de regno inter se decertantes vincit et tributarios facit.
10. Ludouicus Vessogetis sub praetextu religionis bellum indicit. Theodoricus pacem suadet, et se arbitrum offert.
11. Theodoricus varios Germaniae Reges implorat, vt Ludouicum ad pacem inducant.
12. Ludouicus frustra admonitus Vessogetas aggreditur et praelio vincit, Amalaricus Regis Alarici filius fuga in Hispanias elabitur.
13. Theodoricus Galliam Narbonensem Francis eripit, Praesides Prouineiae dat, et vrbes contra incursiones Fraucorum muris cingit.
14. Ludouicus Lutetiam Parisiorum Regiam constituit, Theodonem Ducem Boiariae ad Romanas prouincias occupandas concitat. Verba Ludouici.
15. Theodo Ludouici monitis annuit, Boiisque propositum exponit.
16. Theodo expeditionem parat, Alemannum pontibus iungit, auxilia accersit.
17. Consultatio de belli ineundi modo.
18. Romani a Boiis eorumque sociis diuersis in locis infestantur.
19. Romani vbique fugam capessunt et Augustam se conferunt.
20. Theodo Augustam obsidet, milites Romani ante portas infeliciter pugnant.
21. Vrbs ex pugnatur, diripitur et solo aequatur, sepulcra scrutantur. Saeuitia erga incolas.
22. Theodo Danubii oram praesidiis firmat, Bathauia et Augusta restaurantur. Nomen Reginoburgi. Vrbium reparatarum et exstructarum nomina.
23. Religio Christiana in prouinciis occupatis explosa, gentilis introducitur.
24. Duae quercus a Theodone consecrantur. Coenobia Altaich. Viscus quercinus gentilibus sacer, hodieque in magno pretio habetur.
25. Romani Boiariam superiorem retinere et amissa recuperare tentant.
26. Boii ad impediendam coniunctionem Romanorum ex Norico et Vindelicia Hunnos mittunt. Theodo cum exercitu ita considet, vt Oetinga inter se et istos intermedia.
Christi Regis viventium, et domini dominorum anno (Cassiodorum sequor) quadringentesimo, quinquagesimo sexto Attila, metus orbis terrarum, Germaniae et Sarmatiae Rex potentissimus, vita defunctus esset, variarum gentium nationes, quas Attila in comilitium acciuerat, pacem exuere, saeuire et regna conturbare coeperunt. Vt quisque plurimum viribus pollebat, ita maxime imbecilliores opprimere conabatur sicuti fieri solet, vbi Imperia capite, ac praeside orba, tanquam corpus sine anima, dissolvuntur et tabescunt. *Id quod nimirum hoc anno ipsi sentimus, quo Imperator Maximilianus Caesar Augustus mortem obiit. Vlricus quippe Dux VVirtenbergensis nondum funere Caesaris complorato, pacem exosus, arma in finitimos vertit, minacissimus. Dux noster VVilhelmus Sueuici foederis Imperator, cum sociis illum terris auitis exegit. Vlricus aliquot menses extorris, nemo scit vbinam gentium ignotus delituit. Dum haec scribo, subito apparet, ciuibus sine vi vltro se dedentibus oppidum Stugardiam recuperat. Princeps VVilhelmus cum foederatis copias eius aggreditur, sternit, fundit, ipsum in fugam vertit, omnia rursus occupat quae ille receperat. Vlricus denuo exterminatus patriis sedibus, vbinam gentium agat, mihi quidem incompertum. Relinquo, et ad coeptum redeo.*
Boiorum populi, Schiracii, Hirri, Schiri, Trani: Salii-Salingi, Stiri, Stiracii, Halii, Buri plurimis et valentissimis cincti nationibus, Sueuis, Bulgaribus, Hunnis, Rugiis Gepidis, Ostrogetis, Alanis, Sarmatis: quo firmiores, tutioresque forent coeunt, Adalogeriorem Hunni Veliphonis filium, virum fortem, et prudentem, qui paternam originem Alemannum Herculem referret, Regem creant, atque salutant. Et quo vtilitas vocat, nunc Getis ac Sueuis nunc Hunnis et Rugiis coniuncti, transito Danubio praedatitia ex Romanis prouinciis annona victitarunt.
Suevos, Ostrogeasque propter abacta pecora. Boii concitari a Sueuis aduersus Gotos, Valomarum regem pugna interficiunt. Nec Goti inultum regium sanguinem reliquerunt. Theodomarus pater Theoderici, frater Valomari rex Ostrogotorum, hyeme rigente, cum iam Danubius (sicut in his regionibus fieri solet) gelu constitisset, superato amne Sueuos, Boios (quos communi vocabulo Alemanos vocabant) non parua clade (ita et in vernaculis annalibus scriptum lego) adfecit: eorum opes attriuit.
Venedi in Germania interiore conualescere caeperunt. Inde in finitimos saeuire Sueuos, Boios lacessere, infestare, opprimere non cessarunt. Rex Alaricus Sueuorum cum popularibus suis Boiemiam, Silesiam, Lusatiam et finitimas regiones Boream ac Eurum versus deserit, discedit ad Occidentem. Agrum propinquum Danubio, Rheno, Nigro, Alemano fluminibus, capit: traiecto deinde Rheno, atque Danubio partem Galliarum, et Rhaetiam supra Lycum Occidentem versus, Italiam vsque paulatim occupauit. Boii quoque Sueuorum vestigia insecuti, ab Orientis ora per Histri ripam, ad Nariscos auitos agros, incunabulaque gentis, cuius Norieioberga caput tum erat, concesserunt. Venedorum Reges Zecho, et Crocus loca a Sueuis, et Boiis deserta inuaserunt, et adhuc possident.
Childerico et Ludouico fuit. Hi pares ferre non poterant, et soli regio nomine imperitare in Gallia, Germania contendebant. Indignabantur etiam Boios, et Sueuos vicinos sibi, suis legibus viuere, immunesque Imperii Francorum agitare. Ludouicus itaque Magnus, Rex Francorum, iuuenis natura ferox, victis tum Turogis et viribus Romanis cum Aestagrio legato penitus in Galliis deletis ferocior, Alemannis bellum indicit: omnibus
Crothyldis filia Childerici regis Burgundiae Christiana erat, crebro, frustra tamen, virum ad veritatem amplectendam cohortabatur.
Sueui et Boii vbi animum Ludouici acceperunt, rati potius esse extra fines suos hostioccurrere, quam domi hostium aduentum expectare: transito Rheno cum Regibus suis Alarico, et Adalogerione, haud procul a Tubbiaco oppido, ab Agrippinensi colonia ad secundum, et tricesimum lapidem, Francum haud imparati alacriter excipiunt. Segibertum regulum Agrippinensem, ducem copiarum, in genu sauciant, ex quo vulnere claudus semper fuit, et inde cognomen sortitus. Franci deinde terga vertunt, in fugam passim effunduntur. Boii, et Sueui fugientibus instant, fugitantium tergo haerent, ipsos caedunt, fundunt. Ludouicus Rex vbi nullam spem salutis, nec in armis, nec in fuga esse videt, ad vota, et coelum conuersus ait: Christe potens rerum, quem vxor mea colit, veneratur, praedicat, siste faedam fugam, deme Francis metum: tu mihi solus posthac iam eris Deus. Ego tua sacra cum Francis meis recipiam, et tibi templa dicabo. quod erit perpetuum posteris monumentum, tua praesenti ope seruatos esse Francos. Vix haec fatus erat, Franci resistunt, redintegratur praelium. Vterque rex hostium cecidit, Franci superiores fiunt. Sueui ad Theodoricum regem in Italiam confugiunt, eo deprecatore erga Francos vtuntur. Extat huiusmodi epistola.
Boii cum Francis foedus, societatemque perpetuo faciunt hisce conditionibus: Boii de corpore suo, vbi opus fuerit, principem legant, at ducem, non Regem adpellent: Reges Francorum autores fiant. In bellis auxilio Francis sint Boii, eosdem pro amicis, et hostibus habeant: caeterum suis institutis, ac moribus liberi viuant. Hoc foedus persancte a Boiis obseruatum est: et amicitia Boiorum bona atque honesta Francis permansit: Adeo vt posthac Francorum Reges hihil penitus quicquam praeclare, sine ope Boiorum, ne que in rebus bellicis, ac domesticis, neque in diuinis, atque humanis vnquam gesserint: quemadmodum res ipsa indicabit, et Hatto Archiflamen Moguntinus ad Ioannem nonum Pontificem Max. scribit: quae Epistola adhuc extat in Bibliothecis nostris, et actis pontificum Boiariae.
quadringentesimo nonagesimo tertio Ludouicus Rex Francus, parta victoria, vbi prius suos de iis abiiciendis consuluit, philosophiam Christianam recepit cum filio Theodorico, sororibus suis, Albefleda, et Landhylda, simul cum tribus millibus hominum de exercitu, et amplius, lacro spirituali tinctus est. At Boii Theodonem filium Adalogerionis superioris, rectorem faciunt, atque iubent, in eiusque verba iurant.
Ludouicus Rex Francorum in Gotegijelum, et Gundebaldum parentem Diui Sigismundi fratres, Reges Burgundionum, parricidiali bello ob gubernacula decertantes, arma mouet: Burgundiones tributa quotannis pendere vi cogit.
Vessogetis, et Alarico Regi ipsorum, quod Arriani essent, bellum indicit. Vires, tela, arma, incula, annonam tormenta comparat, socios, auxilia accersit. Trahit etiam in partes Boios, Theodonemque ipsorum Regulum in commilitium ex pacto acciuit. Rex Theodericus vbi hoc in Italia accepit, nihil intentatum reliquit, sedulo operam nauauit, si qua aequitate hominum res ad ocium deduci posset: et Vessogetas, Francosque pace et societate, quam sacramento solennibus caeremoniis inierant, ipse contineret. Ad vtrumque Regem legatos cum mandatis et literis proficisci iubet, vtrumque monet, obtestatur, et pro iure adfinitatis, quo ambobus deuinctus erat, postulat, vti ab armis discedant: sanguine cognato, belloque ipsis, suis quam perniciosissimo manus abstineant. Si se mutuis vulneribus conficere perrexerint, rem gratissimam facturos, iucundissimumque spectaculum edituros Romanis hostibus suis: qui haud dubie exangues, et defatigatos ipsi recentes, et integri inuadent: suaque vi, et armis repetent. Si quid
Theodericus, ad Burgundionum, Herulorum, Varinorum, Turogorum Reges oratores cum epistolis legat, quarum sententia (quemadmodum in Bibliothecis legi nostris) haec fuit. Princeps absque iusticia nil aliud profecto est, quam gentium latro publicus, Quippe vbi leges regi, non regere solent, pro iure lihido, et licentia inuadit, maliciosus, fallax, versutus, sapiens nominatur: calliditas, et astutia prudentia appellantur: pro aequitate superbia, pro abstinentia auaricia, pessima vitia sub specie virtutum dominatur. Ambae pestes inuident, rapiunt, opprimunt, aliorum opibus inhiant, omnes pro hoste ducunt. cuncta sibi seruire adpetunt. Hac via nuper Attila grassatus, et si Vessogetarum robore fractus, furoris tamen sui heredem et successorem reliquit Ludouicum Regem Francorum, qui iam pridem (vt est natura mortalium auida imperii, et praeceps ad explendam animi cupidinem) animo Imperium orbis inuasit, et tantos sibi spiritus, tantam sibi arrogantiam sumpsit, vt neminem secum dignita te exaequari velit. Alarico Vessogetarum Regi, citra affinitatis affectum, vinculo societatis, fidei sacramento violato, nefandum et impium indixit bellum. Nemini dubium esse potest: quin superatis Gotis, signa victricia in vos conuertat. Euricus genitor Alarici non solum opibus, pecunia, stipendiis vos adiuuit, verum etiam ab hostium impetu, et oppugnatione defendit: vires Romanas a ceruicibus vestris auertit. Obsecro itaque atque obtestor per ea beneficia, vti cum amicis meis, vestri quoque ad Francos, Ludouicumque legentur, qui verbis omnium nostrum, vt pote maximorum, et opulentissimorum Regum, nuncient, velle, et censere, eos ab armis discedere, ita seque, illisque dignumesse.
Alaricum pugna, victum interimit, Gotos in fugam vertit, Tolossam capit, totam Aquitaniam) Galliarum partem proximam Pyrenaeis montibus et Hispaniae) subigit. Amalaricus filius Alarici, nepos ex filia Theoderici, in Hispaniam elapsus, regnum ibi Vessogetarum, Atque parentis recepit: sub tutela aui Theodorici Regis Ostrogetarum quiete possedit.
Theodericus cognatus suis Vessogetis, et genero, quam focero amicior, Ibbam ducem cum exercitu in Galliam Narbonensem mittit, triginta Francorum millibus occisis, Auinionem Arelatem, Massiliam recepit. Et vt ipse ad prouinciales Galliarum gloriatur, eam portionem Galliae a Barbarorum id est, Francorum iugo eripuit: Romanae libertati, et iuri Italiae restituit. Dat inde praesides, et legatos, viros legum Romanarum, et morum peritos, aequitatisque amatores, Gemellum Arelatensibus, Marobodum Massiliensibus, Auinioni Vandilum praefecit. Moenia insuper vrbium suo sumptu instaurari iubet, commeatum, et stipendia exercitui (qui pro custodia Galliae contra Francos excubaret) ex Italia misit, ne Galli tributo grauarentur.
Ludouicus rex Francorum exactis Vessogetis ex Gallia in Hispaniam, subacta omni Aquitania, parta victoria, Lutetiam Parisiorum contendit, ibi regiam sedem constituit, vbi ad se amotis omnibus arbitris, Theodonem vocat, et huiusmodi verbis (quo parpari referret et stragem illatam Theoderico compensaret) Regulum Boiorum alloquitur: Egregia tua virtus atque fides spectata, et grata mihi, faciunt, vt ingratus esse videar, nisi te magnum et clarum, maiorem, et clariorem omnibus principibus Germaniae, mihique fere parem opibus et gloria, meo consilio, mea denique opera reddidero. Vides Sueuos Hispanias, Gotos Italiam, Burgundiones, et nos Gallias, relicta inculta Germania, solum Romanum feracissimum, et amoenissimum tenere, et ex pauperrimis opulentissimos factos esse. Quid tu inglorius cum tot viris fortibus, in lapidosis syluis obsolescis? Quin tu quoque vestigia cognatorum tuorum aemularis, relictis horridis saltibus, et rupibus asperis prouincias Romanas (a quibus Danubio duntaxat summoueris) fertiles, et vberes agris occupas? Ego arina, vires, pecuniam praebebo. Quicquid animo libet tuo sume, vtere. Nec est quod Romanos timeas, apud
quos pluris aurum est, quam ferrum. Iam pridem consenuere orbi Romano, fatum excidii aduentauit, iam salui esse non possunt, nisi crudelissimorum hostium opibus fulciantur. Theoderici, et Ostrogetarum robora, perfidia hostium, inter quos versantur, et quos grauissima seruitute opprimunt, domi continebunt. Neque Theodericus se suorum praesidio nudabit, et iugulum feriendum inimicis praebebit. Quod si bene noui animum Theoderici, nemo omnium Romanas vires radicitus intercidere plus optat, quo ipse, et sua posteritas perpetuo Italia potiatur: Falleris, si eum a Romanis amari credis. Qui deorum proditor, sacra quoque Christiana polluit, vtriusque religionis desertor, et leuissimus transfuga, neque in hac, neque in illa parte fidem habet. Facto, non consilio, et tantummodo incepto opus est. Caetera res expediet. Senties, crede mihi bellum esse leuissimum, in quo nihil penitus periculi, gloriae multum, praemii plurimum erit.
Theodo, vbi Rex finem dicendi fecit, gratias agit, quod curae haberetur, sibi neque maius quicquam, nec charius authoritate Regis, Francorumque esse respondit: seque quoad vires, et vita suppetat, enisurum, vti voluntati, et voto Regis satisfaciat. Post haec impetrata abeundi facultate, domum reuertit. Aduocata concione, mandata Regis patefacit, et huiuscemodi verba habuit: Saepe maiores nostri, (sicuti ego a senioribus accepi) meliores soli gratia, bellandique studio sedes commutarunt, priscis seculis ex his locis, et Boiemia, quae adhuc a nobis cognomen retinet, in Italiam commigrarunt: cum. Sueuis Vrbem Romam incenderunt. Inde pulsi a Romanis, ad Tauriscos. et finitima Histro loca concesserunt, quibus taedio vicinorum desertis in Germaniam Magnam trans Danubium, velut peregrinatum profecti sunt. Nostro postremo seculo, quas regiones, quae loca, in orientali Germania, cum cognatis nostris, Rugiis, Sueuis, Gotis, Hunnis, Gepidis, Alanis, Vandalis, Herulis, Vulgaribus, Marcomanis, Quadis conflictati, peruagati et peragrati sumus, in memoria recenti habetis, et singuli sensistis: donec peruentum est ad haec nostra incunabula, et seminaria nobilitatis nostrae, angustiora, et infoecundiora quam quae tantam multitudinem ferre, ac alere diutius possint. Vicinus est ager Romanorum fertilissimus, amplissimus, et latissimus: Danubio duntaxat a nobis separatus, hunc vi, et armis facile occupabimus. Hostes imbecilli, imbelles, opportuni iniuriae, metuentes magis quam metuendi: faeminis timidiores, fugaciores ceruis sunt. Illorum Imperatores dediti corporis gaudiis, per luxum, atque ignauiam aetatem agunt, Graeculorum mundiciis eneruantur. Alii populi Germaniae cognati et adfines nostri Italiam, Vrbem Romam, domicilium Imperii, Gallias, Hispanias, Britannias, pulsis, trucidatis Romanis, eorum prouincias, opulentissima regna possident. Nobis suppeditant exercitus, pecunia, sociorum auxilia. Quo nos fortuna, Dii immortales, Alemannus Hercules inuictus parens, et autor: generis nostri vocat, ihimus o socii, comitesque: Atauis nostris sanguine: Romanorum parentabimus. Habetis enim ducem, qui et consulere, et defendere, et per seipsum, quoad viuet, cuncta praestare possit. Qui prouidebit, vt in perpetua pace vitam omnium vestrum, bona, fortunas, coniuges liberos, componat: et tandem laborum requiem, finem aerumnarum, cursus nostri tranquillum, atque optatum, omnibus saluis, vobiscum contingat.
Theodo, vbi haec dixit, et omnium animos arrectos, et alacres ad bellum esse videt, dimisso conuentu, arma, tela, rhedas, naues, copias, commeatum, stipendia, auxilia, pecuniam, et alia huiusmodi: tantae expeditioni vtilia comparare studet. Quo facilius exercitus traiicerent, Alemannum amnem pluribus quam vno loco, pontibus lapideis coniungit: Prope extimos, villa et oppidum etiam nunc Theodophorus (hoc est Theodonis vadum, et transitus) Dietbfurt an der Alimul. Anno Christi. 508.Boiorum se ad eam rem paratum arbitratus est, re frumentaria prourisa, profectionem indicit in annum, qui fuit Christianae salutis. Quingentesimus super octauum: Imperii Anastasii septimus decimus: Seuerino Boethio ea tempestate viro doctissimo Cos. Romano Trahit in societatem belli rector Boius, Hunnorum reliquias, Ahares et Auaros, Angilos, Venedorum nationem,
Charinos adhuc incertis sedibus vagantes. Auxilia quoque a Francis acciuit.
Augustam Tiberii Augusta Tiberii hodie Ratispona.
Venedi igitur cum Gisalone duce in inferiore Boiaria, vbi pagus, montes praefectura Venedorum VVindenberg.Isarae, Histrum superant, Pisonium, Augustam, VVisthelburg.Aciliam, Azelburg.Mocaeniam, Mozing.Vetera castra, Pheter.et Aestiua expugnant: fit fuga Augustam Tiberii. Intra Oenum, et Isaram Bathauia, et Quintanorum Kintzen.Giso Hunnorum, Abarorum, Angilorum rector, Aureato Caesarea et ibi traiecto Danubio, hybernis potitur, eaque disiecit, Lycosthoma Calatinum, Altilia vacua cultoribus inuenta, Remedius, praefectus ad superiorem Vindeliciam, et Noricum euasit. Irinus cum Francis Eponam et Moenum adgreditur, et occupat, transitque Danubium. Theodo cum maiore parte copiarum, Artobriga maximam huius regionis vrbem, quae ad Alemanni fluenta vsque portendebatur, sibi deposcit, expugnauitque.
Tiberii Augustam. Theodo apud Chelhaim, vbi Alemanni ostia sunt, cum caeteris armatis Histrum traiecit. Parvula leuiaque vbique fuere praelia, quorum loca ab incolis adhuc, iuxta Danubium maxime, passim monstrantur. Romani magis de fuga quam pugna cogitauere: ipsos plus pedes quam arma tutati sunt. Pleraque oppida, et castella initio belli deserta sunt. Oppi: dani cum vxoribus et liberis et quaecunque auferre secum potuerunt, Augustam Tiberii aufugere. Riparii quoque milites custodiae Danubianae destinati omnes Augustam Tiberii concessere Abudiaci quoque proximae vrbis ciues illuc migrarunt. Proxime patriam meam est sylua in qua visuntur vestigia castrorum more Romano, vsus Italica nuncupat. Haud inde procul certamen fuisse incolae ferunt, Sigenburgiumque trophaeum esse: vicus est, in ripa Apsi amnis cubat, et victoriae castellum significat, peculiares quondam principes habuit.
Theodo, superato cum omnibus copiis Danubio, hostes in vna moenia conclusos esse ainmadvertit, adunatis omnibus viribus ad obsidendam Augustam Tiberii, infesto intentoque exercitu procedit. Milites Romani pro porta cum accedentibus manus conserunt. Sed impetum Boiorum ferre non potuerunt, strenuissimus quisque, et maxime manu promptus interemtus est. Cecidere ibi aliquot millia Romanorum. Inde Romani intra moenia compulsi, sunt vrbsque coepta est obsideri. Ditiores Romani clam noctu nauiculis ad hunc casum paratis, fuga sibi consulunt. Laureacum, et ad Noricum, quod adhuc Romani tenebant, veniunt. Interea intra Vrbem Augustam Tiberii metus et formido grassabantur, foris omnes viae, omnia itinera hostibus clausa, latronibus obsessa erant. Manere periculosum, fugere pernitiosius erat. Vulgus inconditum, promiscuum magis, res suas atque paruos liberos deflebat, quam defendebat.
Huni, et Venedi arcu, spiculisque exercitatissimi erant: tantaque eorum multitudo spicula, ac tela coniiciebant, vt in muro alioqui metu languescentibus incolis consistendi potestas non esset. Pars scalis moenia ascendunt, pars testudine facta, portis succedunt. Boii vndique ab omni parte vrbem oppugnant, et portis effractis, magno impetu irrumpunt: citra omnem rationem aetatis, sexus et dignitatis fit caedes miseranda, cui finem sacietas victoris fecit. Praeda omnis militibus concessa, et donata est. Templa direpta, euersa, incensa, omnia ferro, flamma vastata. Sacerdotes ante aras sacrificantes combusti. Lupus tum vrbis pontifex, perierit ne, an aufugerit, incertum est. Romani prouinciales (nam duo genera Romanorum fuere prouinciales, et Italici) captiui in seruitutem redacti, velut vilissima mancipia venundati, ad operas agrorum, et ergastula condemnati sunt. Inde arces, vrbes, et oppida solo aequantur: aedificia diruuntur: sepulchra quoque mortuorum, victor suspicatus ibi latere aurum, effodit, et scrutatus est.
Theodo ad parta tutanda, Danubii oram praesidiis firmat. Bathauia ad confluentes Oeni, Danubii, Ilissi: Augusta quoque Tiberii instauratur. Hanc mutato veteri cognomine Reginoburgium, a nomine Reginobirgae (quod nomen celebre in fastis est) vxoris suae rector Boiorum appellat. Veteres foeminarum nomina auspicatiora credidera Ataui nostri praecipue, qui foeminis inesse sanctum aliquid, et prouidum putarunt, nec aut consilia earum aspernati sunt, aut responsa neglexerunt. Condita quoque sunt in ripa Danubii Neoburgium, et Salingostadium: quod nunc alio ad tertium lapidem ferme translatum Neostadium vocari so let. Haunstat, Engeldorff, Aberndorff regiae et pagi, oppidum Angilostadium: ab Hunnis, Angilis, Abaribus cognomina seruant, Irinosigae Irnsing, Hirnsing, Irnhaim.Irini victoriae Irinus praefectus nomen fecit, Gisoueltas, Geisfeld.Giso: Gisolariam, Geisel, Hoering.Gisalo, ita asuis vocabulis nuncuparunt: vici sunt, hunc Lauarus, alterum Ilmus praeterfluit: ille haud procul Hibernis, Gisonis castra, alter propter aestiua Romanorum, Gisalonis exercitum declarat. Parentum memoria vtriusque ossa inuenta, effossaque esse audiui.
Theodo lucum et montem, proxime Reginoburgium, Danubio imminentem, more maiorum, Alemano Herculi victori, et bellorum praesidi dedicauit, eiusque nomine adpellari iussit: ibi sacris, ritu patrio Diuis operari praecepit. Ea sylua postea monachis D. Haimerani, more maiorum dicata est.
Danubii, et ora Germaniae duae vetustissimae quercus, prodigiosae magnitudinis, millibus passuum viginti distabant altera superior, altera inferior, cognominabatur. Has quoque gentili caeremonia Boius consecrauit: eo frequens populus coiit, victimasque immolauit. Boii vbi religionem Christianam receperunt, in templa, et inde coenobia commutarunt: vtrumque nomen vetus seruat Altaichiumque Oberaltaich, Niederaltaich.Boia, veterem quercum significat. Nam nihil sacratius quercu maiores nostri habuere: nulla sacra sine huius arboris fronde confecere: sacrificii, epulisque rite sub hac arbore perpetratis Deos adprecati sunt. Viscum Aichenmistel.Hail alle VVelt.
Seuerinus, Remedius, et Seruatus, vbi Vindeliciae eam portionem, quam nos Inferiorem Boiariam adpellare solemus, amissam, et a Boiis occupatam esse vident, Noricum, et partem Vindelicorum Alpibus subditam, quam incolae superiorem Boiariam nuncupant, retinere, et tutari enituntur: quod haec saltibus horrendis, crebris paludibus communita, et fluminibus impedita sit, nec deerat his animus perdita recuperandi, delectus itaque agunt, oppida munitiora confirmant, milites cogunt. Theodericus ex Italia vice Imperatoris Anastasii Caesaris Augusti exercitum, stipendia, annonam supplet, ac subministrat. Recisis reliquis pontibus, Vrbem Norici (quam re ipsa Pontes Oeni vocabant, nos Vtinum, vulgus Otingam nominat) praesidio firmant, castra aggere, fossa, vallo muniunt.
Boii ne copias Norici, ac Vindelici coniungere, neue alter alteri opem ferre posset, vires omnes in duos exercitus diuidunt. Auxiliares Hunnorum cohortes in confinio superioris, inferiorisque Boiariae, non longe a Mosburgio supra Landshutam, vbi ostia Isarae, et Senonis sunt, Isaram transeunt, locum castris capiunt, seque carris, et rhedis, more Germanorum circumsepiunt. Villae ibi adhuc Hunnouangiones Haunenvvang.Hunnorum currus nuncupantur. Theodo in inferiore Boiaria Isaram superat, propter Rhodanum amnem, vbi iam Ottonis Veltae, Ottenfelden.Theodophoro Diethfurt.Pontes Oeni erant. Vindelici, et Norici, si vtrinque commeare, et vires coniungere tentabant, inter duos nostratium exercitus intercipiebantur.
1. Theodo et Ludouicus M. eodem anno moriuntur. Filii Theodonis, Theodo II. et Vtilo. Ludouici filii: Litomarus, Theodoricus I. Hildebertus I. et Lutharius I. regnum diuidunt.
2. Theodoricus Rex Italiae Vessogetas et Danos aduersus Francos concitat. Vtilo Marchio Antoripensis constituitur, a quo nonnulli Caroli M. prosapiam deducunt.
3. Turogorum regnum orta inter Reges discordia a Francis occupatur. Diua Radegunda.
4. In Boiaria Theodoni I. succedit Theodo II. siue M. Legati Romani Theodoni sub conditione annui tributi pacem offerunt, et ad Theodoricum Romam inuitant.
5. Theodo magnanima responsione Legatos re infecta dimittit.
6. Bellum inter Romanos et Boios protrahitur, dum vterque Ducum opportunum tempus pugnandi expectat.
7. Anastasio fulmine percusso succedit Iustinus Thrax, antea subulcus. Qua occasione is ad imperium peruenerit.
8. Theodo ad pontes Oeni transitum simulans alio loco amnem superat, Romanosque aggreditur. Romani vndique circumuenti caeduntur. Oetingae insigne.
9. Theodo victoriam vsque in Italiam persequi tentat, a tergo praesidium Hunnorum collocat. Hundsrück regio. Ora Oeni subacti, Romani fusi.
10. Theodo versus Augustam Vindelicorum exercitu tendit, inque planitie Romanos fundit, Augustam euertit. Arianus et Marinus interempti.
11. Romani fuga sibi consulunt, Alpiumque fauces praecludunt. Alpium Penninarum descriptio.
12. Theodo monstrata a captiuis per valles via Inutrium occupat, fugientis militis Romani vestigiis per Pyreni montis iuga inhaeret, Romanosque bis fundit.
13. Romani et Boii vltimam belli aleam tentaturi concurrunt, Boii victores existunt. Seuerinus Praeses interfectus, Seruatus iu crucem actus.
14. Terminus inter Boios et Romanos. Marchiones ab Andechs et Tyrolii.
15. Diuorum Vigilii, Remedii et Theodori mors; Laureacum eversum et restauratum.
16. Romani Moaesias, Noricum et Pannonias relinquunt, ac in Italiam confugiunt.
17. Theodoricus Gotorum Rex, Imperatoribus Romanis inuisus esse incipit. Senatores ab ipso interfecti et eius causa exules. Galla filia Symmachi barbata barbam euellere detrectat.
18. Theodorici mors. Adalaricus eius nepos cum matre Amalouinda succedit. Iustini mors.
19. Romani et Goti perditas prouincias recuperare non audent. Theodo inter Boios et socios eas diuidit.
20. Quatuor Marchionatus Boiariae.
21. Longobardi in Pannoniam procedunt.
22. Theodo Boiis leges constituit, quas Theodoricus I. Francorum Rex confirmat, nonnullas tamen Religioni Christianae contrarias Hildebertus et Lotharius abrogarunt.
23. Theodo ad religionem Christianam inclinat. Proceres eam Reip. inutilem, Christumque pauperem et inuidum Deum venditant.
24. Theodo, postquam Boiis pacem et fixas sedes constituerat, moritur.
THeodo dum expeditionem in Noricum meditatur, et castra Romana inuadere in animo habet, naturae concedit, quarto anno posteaquam Vindeliciam inuasit: is fuit annus orbis seruati quingentesimus vndecimus: clarus potentissimorum Germaniae principum funere Theodonis primi Reguli Boiorum, et Ludouici Magni Regis Francorum, autor est Gregorius Turonensis. Boius duos reliquit filios, Theodonem, cui cognomen Magni a rebus gestis postea inditum est, et Vtilonem. Francus vero quatuor filiis successoribus decessit Theoderico, Hyldeberto, Litomaro, et Luthario: atque hi imperium Francorum in quatuor dissecuere regna, quibus praetoria Regum nomina fecerunt, Aurelianense Litomarus: Parhisiorum Hyldebertus: Suessonum Lutharius: Theodericus maximus natu Mediomatricum, sub quo Apuitania, Turones, Rhemi, Belgica prima, et Germaniae continentur, possedit. Hic gener diui Sigismundi, regis Burgundiae fuit.
Theodericus Ostrogotorum rex Imperatoris Romani Legatus, vbi de superiorum principum morte certior factus est, Vessogetas consanguineos suos in Francos excitauit, captae sunt nonnullae vrbes in Aquitania a Gotis Danorum primum eadem tempestate audita sunt arma, incertum an autore Theoderico: extant certe eius Epistolae ad sinus Codani incolas. Cochelaricus res Danorum inferioris
Theodopertus filius Theoderici Regis Francorum, et Vtilo Boius filius Theodonis, armato milite aduersus Danos properant, terra, marique hostes inuadunt, fundunt, caedunt, interfecto rege Cochelarico praedam omnem, ac captiuos recupe rant. Vtilo quod egregia virtute cognitus erat, et eo bello fortiter fecerat, limiti Antoripensi praefectus est, finitimaeque orae rector datus, nos Marckgrafionem vocamus, sororem Theodorici Franci vxorem duxit. Ab hoc Vtilone prosapiam Caroli magni deducunt, qui stemma principum nostrorum proposuerunt: vtique rem se habere iidem putant, quampau cissimis in quarto dicam volumine. Caeterum fides eius rei penes authores erit.
Turogorum inde regnum euersum, excisumque est a Francis. Tres fratres Germani, Bertharius pater diuae Radegundae, Baldericus, Herminofridus gener Theoderici Getae, tum Turogis dominabantur, atque inter se nefario tumultuabantur bello, quo Bertharius extinctus est: reliquos duos fratres dum mutuis vulneribus saeuiunt, Franci reges inuitati, sustulerunt. Diua Radegunda capta, abducta in Galliam Belgicam secundam, Luthario Regi Francorum nupsit.
Theodonem filium, defuncto patre, rebus imponunt. Anastasius Imperator, et Theodericus Imperii procurator, rati Boios principibus destitutos obnoxios esse fraudi atque iniuriae, quod Theodo adolescens rudis, et imperitus rerum esset, legatos ad Boios mittunt. Hi data copia fandi, huiusmodi orati onem habuerunt. Et si Imperatores Romani, rerum praesides, rectoresque mundi, iniuriae, contumeliaeque haud temere obliviscantur, et his duntaxat qui promeruerint, amicitiam dare consueuerunt, sanctissimus tamen, atque felicissimus Imperator Anastasius Caesar Augustus, memor rerum humanarum, nec ignarus ludi fortunae, et quod illi, qui aliena iniuste inuaserunt, DEO Opt. Max. poenas reddiderunt, gratiam facit, pacem et societatem vltro vobis, o Boii proceres, offert: prouinciam quam occupadtis, licet armis, et ferro recuperare facile esset, vt humano parcatur sanguini, condonat. Vos in clientulos accipit, Reipublicae Romanae socios asciscit, quos omnibus viribus defendet, ac tutabitur: atque ab iniuriis Barbarorum adseret. Pro his beneficiis, sicuti certae pignus amicitiae, sane exiguum est, quod postulat, annuum nimirum munusculum. Quid stolidius est, quam quae citra periculum comparare possis, malle sanguine tourum tentare, et incerta pro certis amplecti? Consueuit DEVS summus et immortalis, quo grauius ex commutatione rerum homines doleant, his secundiores interdum res concedere. Nemo igitur compos mentis victoria insolenter gloriari solet. Quam fragiles, quam incertae sint res humanae, quotidie videmus: ipsae saepius in aduersa commutantur, et tum maxime, vbi quae vltro offertur secunda fortuna sordescit. Proinde ne quid temere committatur, Dux vester Theodo cum paucis ad Theodericum in Italiam proficiscatur: ibi de communibus negociis consultabitur. Nihil esse aequius, ac vtilius nemo vestrum est, qui inficias ibit, aut ambiget. Haud credo vos tam superbos esse, qui hanc benignitatem, atque clementiam, vltro ablatum flocci faciatis: quae omnibus modis, si negaretur, ambienda foret. Diuturniorem impunitatem haut vnquam suprema, et aeterna illa coeli Maiestas hostibus Romani Imperii concessit: Sarosancta est Roma, et curia superum, princeps Romanus Deus et dominus est orbis terrarum. Alaricus, et Attila, qui laedere Romanam Maiestatem ausi fuerunt, subito interierunt, raptati ad inferos aeternis suppliciis mactantur.
Cuiusmodi est (inquit) Romanorum pax, et societas, maiores nostri experti sunt, et nos a senibus audiuimus. Iumenta eum locum vbi semel lapsa sunt, semper cauere solent. Germani aliis tributa imperare, non pendere insueuerunt. Quisnam sit Anastasius ignorare nobis licet. Graeculos literiones et Asiae molles foeminas fabulis territet. Italiam numque nisi victor et cum exercitu videbo. Theodoricus, populares eius Getae, Italiam Romani penetralia Imperii,
Hispanias vi et armis coeperunt, vi et armis tenent, nostra deterior non est conditio, Quae ferro parta sunt, ferro vt fortes decet viros tutabimur. Haec pugnis cepimus, pugnisretinebimus, sicstat sententia. Hic hic me quicunque vult, quaerat necesse est: Hic hic Theodonem Anastasius, et Theodoricus si iubet, inuenient. Ita re infecta, irritatis animis legati discesserunt, quos pars pro obsidibus retinendis censuerat. Vicit tamen prudentiorum sententia, et ius gentium plus quam lubido valuit.
Anastasius fulmine adflatus Constantinopoli periit. Iustinus Thrax genere deinde obtinuit Imperium. Hic a teneris annis sues egit, pauitque. Vbi adoleuit, annos natus sexdecim, relictis porcis militare coepit. Vbi modestissime parendo, et manu promptus, brevi enituit, atque emersit. Nam pollens viribus, hostes primus, aut in primis ferire, vbi maximum periculum, ibi potissimum versari consueuit. et in tantam claritudinem breui peruenit, vt hostibus maximo terrori, Imperatoribus vehementer charus esset. Ab his primo Tribunus factus, deinde rei militari praefectus est. Ad ipsum Amantius Imperatoris Anastasiii Eunuchus, Caesaream gazam, et ingentem pecuniam detulit, orauitque vt Iustinus donatiuum longe maius, quam priores prindpes militibus promitteret, si Theocritianum quendam a cubiculo Imperarorem legissent. Iustinus potitus pecunia, eam quidem viritim Tribunis, et militibus distribuit, sed beneficium in se transtulit. Atque hoc donatiuo animos sibi militum conciliauit, suffragia caute emit. Quocirca, cum exercitus de creando Imperatore consultat, ne vno quidem discrepante, Iustinus deligitur. Amantius et Theocritianus e medio sublati sunt Vitaliano, qui Anastasio rebellarat, et coniunctis sibi Scythis grauiter Orientem vastarat, gratia facta est: ipse cum Rustico Consul declaratur.
Neoromae geruntur, Theodo impatiens morae et finiendi belli cupidus, nactus tempus opportunum, superiorem exercitum ad Pontes Oeni aciem mouere, Romanos lacessere: amnis traiectum simulare iussit. Ipse interim cum copiis suis paululum infra eum locum (vbi nunc Brundunum Braunauu.hostia Matychae Mattich.Oeno miscetur) Oenum superat, vnde Theodophoro campo ibidem nomen est. Cum peritis postea locorum ductoribus cum electissimo equitatu, caeteris iussis se subsequi, emensis syluis, et flumi nibus de improuiso ex proxima sylua Romanos inopinatos a tergo, nil mali suspicantes, magno impetu ante lucis ortum inuadit: fit tumultus clamorque. Nostri qui in altera ripa erant, et ipsi acrius instare, pro ponte decertare coeperunt, pulso praesidio tergo fugientium haerentes ponte potiuntur. Pars Oenum traiicere tentat Interim et alia manus, quae Theodonem secuta fuerat, apparet. Romani vndique circumuenti, caesi ad internecionem: pauci ex nostris desiderati sunt. Locus ibi adhuc Mortauelta, Mordseld.Vtini insigne est Lupussub fruticeto in insidiis delitescens, huiusmodi triumphi non vulgare more gentis trophaeum atque monumentum. Incidit ea clades Romanis (sicuti in Annalibus, et Fastis annotatum reperio) in annum Christianae salutis Quingentesimum, atque vicesimum Imp. Iustini tertium, Valerio, et Iustiniano, qui post imperauit, Consulibus.
Theodo reliquias belli persequendas, hostibus metu perculsis, fama victoriae recentis exanimatis, instandum esse, optimum
Pannonias, Alpes, Noricas, Laureacum, alias Vrbes munitas, et amplas adhuc Romani tenerent, praesidium Hunnorum inter Trauum Oenumque amnes collocat. Regio adhuc ibi Hunnorucco Hunds Ruck Haunsberg.Hunnorum subdium valet) adpellari solet. Regulus Boiorum cum reliquis copiis oram Oeni vsque ad angustias Alpium, quas intrare expauit, subigit. Tumultuarium praelium inter Carnodunum et Abudiacum, propter Aurisium (vbi nunc Rod, contubernium Monachorum est) inisse proditur eo loco, qui ab accolis Stritangero der Streitanger.certaminis pratum.
Theodo Augustam Vindelicorum versus (quam supra in secundo libro in Augusta descripsi) infesto tendit exercitu, ad Magnoualdam fluuium castra locat: et huic loco Theodophoro nomen est. Romanae legiones obuiam veniunt, belli aleam denuo tentare decreuerunt. Procedunt et Boii acie intenta inter amnes Isaram, et Magnoualdam, vbi pagus, et planicies spaciosa sub radicibus montium, cognomine Perilacha, Perlach, Perlacherhaid ad vnum lapidem a Monaco.Augusta Vindelicorum euersa est, et solo aequata. Similis clades alia castella, et oppida inuoluit. Perempti sunt inter caeteros sacerdotes Diuus Anianus et Diuus, Marinus vt expirauit abs quercu pependit, vbi adhuc religiose colitur. Ossa amborum longo post tempore Rhodam superiorem translata sunt: ibi adhuc condita seruantur.
Vindelicia, quam nunc Boiariam vocamus, clauditur ab Austro perpetuis montium iugis, et hoc dorsum a Lyco ad Oenum pertinet. Quod amplius, si anfractus sequeris, centum et viginti millia passuum percurrit. Quod si hisce quincuncem dempseris, reliquum est recti itineris interuallum. Alpes a Ptolomaeo Penninae nuncupantur, sicut celsissimae vndique praeruptae, et abscissae rupes Cacumina perpetua niue albicant, longe, late ad quadragesimum, et amplius lapidem a peritis discernuntur. Rector Boiorum Alpium tenus, cuncta terrarum sibi subiecit: quamobrem subdita montibus Bairge: at montium iugum VValhense cognominarunt Boii: haec Italorum lacus, ac terra, illud Boiorum regio valet. Atque isthaec nomina pagis adhuc manent.
Theodo tota potitus Vindelicia, captiuos quos ceperat, peritos locorum conuocare iubet, qui docebant, per valles, qua Oenus, et Isara, et Libusa amnes erumperent, viam plaustris patere, caetera esse calles syluestres vix singulis peruios. Illis itaque ductoribus ad Inutrium (Mittoualda est Inutrium. Mittenuald.Pyreni der Brenner.Stiraciorum Stortzing.Brixinam, et Sabonam Sabona Sebin.
Pisonium Botzen.Isacus Isacus die Eysak.Athesi miscetur, Romanorum legiones, et auxilia conueniunt, castraque locant, pro salute vltimam belli aleam tentaturi. Inter Tridentum et Pisonium vltimum certamen Boiis et Romanis fuit. Theodoricus rex Getarum, qui pro legato, et procuratore Caesaris hactenus Italiam administrarat, et Occidenti ptaesederat, Tridentum moenibus cingit, Verrucam montem Athesi contiguum munit, contra ferocissimas
Theodo quoque cum copiis suis omnibus et auxiliis superatis montibus gnaris locorum, ducentibus, in vallem Athesis euasit. Hoc extremum praelium, et finem laborum ratus, incensis animis suorum, Romanas acies auidius, quam maximo potest impetu adgressus est. Volckouinus signifer eius, Seuerinum praesidem interfecit. Ipse Theodo Seruatum viuum captum in crucem egit. Caeteri profligati deinde absque labore sunt.
Esiloprunnam (fontem Asinorum declarat, et locus est prope Pisonium in ora Athesis) terminum inter Boios Italosque designauit. Pisonio, et limiti Athesino ducem praefecit, qui eam Noricorum partem tutaretur: nobis Marchographio patrio sermone adpellatur: qui longo post tempore ab Andechs, ac deinde Tyrolii cognomen sortitus est.
D. Vigilium Pontificem Tridentinum, cum quibusdam symmystis interfectum esse a Boiis: D. Remedium Noricum praefectum cum sociis pulsum, habeo quos sequar. Illud quoque literis proditur, Theodorum Archiflaminem Laureacensem tum interiisse, et Laureacum euersum. atque a Boiis de integro instauratum esse.
Theodone, et Boiis male pugnassent, desperatione debilitati, et successibus Theodonis fracti, Moesias, Pannonias, Noricum reliquum diffidentes rebus suis, deserunt, in Italiam aufugiunt. Vernaculis quoque haec carminibus celebrata sunt, quem in Bibliothecis seruantur: id enim vnum Annalium genus vulgo et rudibus literarum.
Theodoricus Geta iam Imperatoribus formidolosus, et Romanis inuisus esse caeperat, ob Romanorum, et quorundam Senatorum necem, quos ob suspicionem adfectatae libertatis, immissis delatoribus in carcere ferro necarat. Inter eos fuit Boethius vir Consularis, perquam eruditus, et initio Theodorico admodum gratus, vt literae Theodorici indicant. Sepulchrum Boethii ostenditur Ticini. Ioannem quoque Pontificem Romanum adfligendo occidit. Symmachum Patritium ferro trucidat. Ioannes Pont. Max. legatus ad Imperatorem Iustinianum seniorem profectus: Paulo post et Agapetus Gotorum caussa. Darius Mediolanensis Episcopus aufugit ad Iustinianum. Galla tum filia Symmachi consulis, a patricii nobilissimi barbam enatam sibi ob conspersionem corporis igneam, medicorum consilio atque arte vellere noluit, maluit ita Deo placere, quam barba vacua ad secundas nuptias tranfire. Rusticiana Vxor Symmachi fuit.
Theodericum subito nusquam comparuisse. Adalaricus eius nepos ex filia? cum matre Amalouinda Italiam, Siciliam, Dalmatiam sub tutela, et auspiciis Imperatoris Romani gubernauit. Eutharicus Cillica genere Gotus gener Theodorici, quem Iustinus Imperator secum Consulem nuncuparat, ante socerum ex hac vita migrauit. Iustinus quoque paucis post annis declarato Iustiniano sororis suae filio Caesare, decessit Mauortio Cos.
Theodo Marte parta inter socios Boios diuisit. Venedi Chariones proprie dicti, eam Norici portionem, quae infra Taurum montem Orientem spectat, inter fontes Murae, Draui, Saui includitur, vsque Aquileiensem agrum occuparunt, et adhuc possident. Abares et Hunni infra amnem Anassum Noricum Ripense Danubio conterminum inuasere. Ea regio in Diplomatibus Imperatorum et Pontificum Romanorum in vetustis literarum monumentis Abaria siue Auaria, eadem, et Hunma vocari folet: Pars montium adhuc nomen retinet. Plura per quam paucis cognita in vita Caroli Magni docebo. Caetera Italiam et Histrum vsque Boii tenuere, inter seque diuisere. Noricum, Halii, Stiri, Stiracii, Trani, Carpi caeperunt. Superiorem Vindeliciam, Schiri et Schiracii: inferiorem Hirri, Sali, Salingi possedere. Venedi et Hunni propriis institutis liberi vixerunt, donec Venedos iussu Hyldeberti et Dagoberti rerum Franciae, Boii in obsequium et ditionem redegere Hunnos
Caroli magni exciderunt: vtroque postea Coloniae Boiorum deductae sunt.
Boiorum maximum et summun Ducem, atque Monarchen nostri authores vt nunc Austriacum et Orientalem principem Archiducem vocamus, appellare consueuerunt) Quatuor Tetrarchas, et limitum praefectos dicto audientes habuit: non perpetuo quidem primum, sed vt libuit, amouit praefecitque. Ab Oriente contra Hunnos et Venedos Anassi, et Stiriae cognominatus, et demum Austriacus id est Orientalis limitis praefectus dictus est. Ab Austro aduersus Italos Romanosque Athesinus qui et Pisonii quondam nunc Tyrolii Rector nominatur, institutus est. Lycatiorum occidentis ab ora praesidem varie cognominatum reperio: nam et Damasium ab Andechs, Ambrogeum Ambergau.et ab VVolfratshausen, vt appellant comitem, huic limiti praefuisse reperio. Chamaborum, et Nariscorum Auffn Chamb und auffn Norkau.Boiemiae Venedos, et Sorabes instituta: isque Tetrarches Boethorum, der Voigilaender.Boethi Voitlandia.Theodo tum Athesino limiti Adalogerionem cognatum suum, Lycatiis Heroldum praefecit: Anassi Tetrarchiae Hirandum, Rudolphum cum filio Boethis, et Nariscis, Chambisque custodes et rectores dedit. Ipse Reginoburgii velut in medio consedit.
Longobardi sub idem tempus successu Boiorum inuitati, in Pannoniam, aqua Danubio discreti erant, processerunt.
Theodoricus rex Francus author factus est: et eas suo auspicio promulgauit. Extant in Bibliothecis. In his, quia Boii Christiani non erant, pleraque aduersa veritati diuinae permittebantur: quae Hyldebertus, et Lutharius reges Francorum postea abrogarunt.
Theodonem non abhorruisse a pietate Christiana, ad eumque venisse diuum Rupertum, regio Francorum genere procreatum, quem vt nuncium, et interpretem sanctissimae philosophiae a Christo seruatore nostro ad maiores nostros diuinitus legatum veneramur. Verum Boiorum proceres vociferabantur, se non posse deserere auitas caeremonias, quae ipsis tot triumphos praestitissent. Hanc nouam religionem aduersam esse viris fortibus, et rei bellicae studiosis: religionem Christianam, vt vera sit, tamen inutilem esse Reipub. principem, siquidem suo officio fungi velit, non posse esse Christianum. Romani quod a veteri cultu numinum desciuerint, hostibus suis inferiores esse Christum omnium deorum esse pauperrimum, qui suis cultoribus nihil aliud, praeterquam contumelias, et egestastem polliceatur, et tribuat. Inuidere denique ipsum caeteris diis, deabusque consensu ab ueuo totius orbis receptis, diuinitatem. Rupertus cum frustra inuitos servandi operam sibi sumpsisset, domum reuertit paucis post annis.
Theodo pacem genti suae peperit, et longinquae peregrinationi finem fecit, Boiis hactenus sine Lare, sine Focis palantibus, et vagis, sedes fixas, statasque adsignauit. Vbi Noricum, et Vindeliciam sub Imperium suum coegit, haeque prouinciae in nomen Boiorum concessere, cum potestatis sex et viginti annos impleuisset, mortem obiit, anno a nato Christo quingentesimo, super septimum, et tricesimum.
1. Theodo III., Vto et Theouualda, filii Theodonis M. Boiariam inter se dividunt.
2. Theodobertus I. Rex Francorum filiam Reginodrudam Theodoni III. matrimonio iungit. Rupertus cum sociis in Boiariam mittitur, vt conuertat Boios.
3. Oratio Ruperti.
4. Rupertus adducit Boios ad amplectendam fidem Christianam. Duces Boiorum baptizantur.
5. Templa et monasteria in Boiaria vndique extruuntur, et a Ruperto consecrantur.
6. Ruperti monasterium.
7. Maiores nostri sumptuosa et magnifica templa et coenobia non habuerunt.
8. Mores veterum sacerdotum et hodiernorum.
9. Principes Boiariae postquam religionem Christanam amplexi sunt omnes captiuos Romanos libertate donant.
10. Salinae repertae Iuuauiae restaurandae occasionem praebent, cui nomen Saleburgum inditum. Episcopatus Salisburgensis, Reginoburgensis et Laureacensis.
11. Amalouinda cum filio Adolarico Ostrogetarum Reges. Goti iniquo ferunt animo Adolaricum literis operam navare
12. Adolarico liberius vitae genus permittitur, vnde luxu deditus letbali aegritudine moritur.
13. Amalouinda in solatium orbitatis Theodoto amitino nubit, qui eam in Balneo interficit. Gotorum plerique Theodato infensi.
14. Iustinianus ad recuperandam Italiam Belisarium et Mundum mittit. Sicilia occupatur.
15. Romani in Dalmatia infeliciter pugnant. Mundus cum filio caeditur. Vaticinium Sibyllae de interitu totius mundi nece huius Ducis adimpletum. Fallacia et ambigua oraculorum responsio.
16. Constantinus Grypponem Gotum ex Dalmatia pellit. Belisarii in Italia successus.
17. Goti Theodato Rege remoto sibi Vitigisum creant. Vitigisus accepto homagio cum Theodoberto I. Rege Franciae et Boiis foedus init, iisque Galliam Narbonensem concedit.
18. Belisarius a Romanis in vrbem recipitur. Vitigisus Romam obsidet Pontifex et Maximus a Belisario Roma pulsi, Vigilius substitutus.
19. Quamplurima loca ad Romanos deficiunt, auxilia Germanorum ab vtraque parte in Italiam accersita. Discordia inter Belisarium et Narsen Eunuchum.
20. Mediolanum a Gotis capitur, et solo aequatur. Romani discordes inter se non succurrunt. Narses in Graeciam reuocatur.
21. Theodobertus I. vna cum Boiis in Italiam pergit, Belisarii castra expugnatur mox reuertitur. Romae obsessio soluta. Vitigisus se Iustiniano submittit et Bizantium ducitur.
22. Goti Hildebrandum Regem eligunt, vrbes trans Padumrecuperant. Successores Hildebrandi. Totila Veronarum, Hetruriam et alias regiones recuperat, vbique superior Romanis.
23. Diuus Benedictus Totilae regni euentum praedicit. Perusia et aliae vrbes receptae, Episcopi trucidati. Goti invalescunt.
24. Vto dux Boiariae moritur.
25. Belisarius in Italiam redit et sine Germanorum auxiliis Gotos insuperabiles statuit. Romam Totila coepit et foedus cum Iustiniano postulat, aut excidium Romae minatur.
26. Roma euersa per quadraginta dies in solitudine fuit.
27. Franci siue Germani in Italiam auxilio missi eam depraedantur. Theodoperti I. mors.
28. Belisarius Romam occupat et munit, quam Totila mox obsidet, capit et restaurat. Germanus patruelis Iustiniani Dux belli Italici declaratur, mox ob successus Venedorum reuocatur. Marchia Veneda.
29. Narses, accitis Germanorum auxiliis, Reges Gotorum caedit, Francos fundit, totamque Italiam recipit.
30. Lutharius I. Germaniae et Galliae Rex, in expeditione aduersus Saxones moritur. Filii eius Gotoramus, Heriobertus, Hildericus I. et Segebertus regnum diuidunt. Regnum Neustriae et Austrasiae.
31. Hunni Germaniam infestantes a Segiberto et Ducibus Boiorum pelluntur. Bellum inter Segibertum et fratrem Hilpericum.
32. Hunni denuo irrumpunt, Boiariae Duces capiunt, qui postea clanculum liberati Hunnis superiores pacem extorserunt.
33. Eruditi tunc temporis clariores.
34. Pestis et prodigia in Italia. Theodo III. Dux Boiariae moritur. Theodouualda tota Boiaria potitur.
35. Iustinianus moritur. Narses Eunuchus, loco motus in Gyneceum contumeliose detruditur. Eunuchorum origo.
36. Narses Theodouualdum Ducem Boiorum aduersus Romanos concitat.
THeodo tertius, Vto, qui et Oto, Theodoualda fratres Germani, posteaquam parentis funeri ritu patrio iusta fecerunt, Boiariam in treis parteis diuiserunt. Theodo qui maximus natu erat, Nariscos, Regionoburgium, ea loca, quae inferiorem Boiariam vocamus, inter Oenum, et Danubium possedit. Theodoualda Pisonium, Athesinos, montes Oeno continuos, finitima Italiae accepit. Vto Laureacum, Noricum Ripense, quicquid inter Taurum et Alpes, inter Anassum, Danubium, et Oenum amnes clauditur, et Vindeliciam subditam Alpibus, sortitus est. Pontes Oeni restaurauit, a suo vocabulo Vtinum adpellauit, Otingam vulgo vocant. Ibi regiam constituit Vto, atque habitavit: vbi tria flumina confluunt Oenus, Iseniscus, Merena.
Theodopertus rex pientissimus, filius Theoderici superioris, qui treis annos abte Theodonem Magnum regulum Boiorum terras, et vitam cum regno reliquerat. Theodopertus filiam suam Reginodrudam Theodoni tertio Boiorum Duci despondet, et in matrimonium dat. Iubet deinde ad Boios proficifci diuum Rupertum (de quo iam supradiximus) cum duodecim Mystis, diuinae sapientiae consultissimis: quorum haec nomina fuisse reperio: Gisolarius, Domingus, Maternus, Dignulus, Chunaldus, Isenardus, Gerardus, Ariofridus, Vitalis, Ratharius, Erchanofridus: Soror quoque Ruperti Ariodruda virgo sancta et cordata ad Boios perrexit. Rupertus cum sociis a Theodone Reginoburgii benigne receptus est: priuatim, et publice in concionibus hortari, monere ad sapientiam coelestem non destitit populum Boiorum. Omnique modo intentus, aditum vitae, et veritatis reserauit, et in concionibus huiusmodi verbis disseruit.
Omnes homines natura duce felices atque beati esse desiderant. Nemo quoad licet, vult falli aut decipi, aut miser esse. Omnes bene viuere expetimus. Quocunque nomine illud summum bonum (quod natura omnes expetimus, et quod adepti, nihil est equidem quod amplius ab homine desiderari queat) siue bona vita, siue felicitas, atque beatitudo nuncupetur, in summo sit necesse est. Verissimum est illud Poetae, tametsi a religione nostra alieni, testimonium, qui in praeclaro opere ita ait:
Iussit, et erectos ad sidera tollere vultus. Ouid. 1. Metam.Animas non interire vel maiores nostri, atque Druides docuerunt. Coelestis nobis est origo: eo spectandum, nitendum est, si infelices et miseri, mortalesque esse nolumus. Eo denique per virtutis, et iustitiae callem redeundum est, ne adpetitus natura nobis insitus frustra sit.
Quamobrem caeremonias deorum vanas plane, fictas, ac falsas esse nemo, nisi indoctus, et incultus negauerit: quae tam multiplices,
tum variae, tam multae ac pugnantes, tam onerosae sunt. Quae non solum statis diebus, et concionibus ad recte, beateque viuendum cultores suos non erudiunt, verum etiam ad scelerosa, impiaque facta, nefando ritu, fenestram impudentissime aperiunt. Dii illi, nocturui lemures sunt: non a vitiis cohibent, sed ad scelera illiciunt. Coelum, vnde superbia depulsi sunt, mortalibus inuident, sub nominibus potentissimorum, clarissimorumque regum sacra sibi commenta sunt prophana, diuinos honores peruersa religione falso sibi vsurparunt: hominumque mentibus, simulata et mentita diuinitate tenebras offuderunt: tum maxime, cum benefacere videntur, nocent.
Multis dominis seruire miseria, et perniciosa est multitudo Imperatorum. Vnaanima infinta corporis inembra regit, incubat: infinita et diuersa hominis munera defungitur, videt, sentit, audit, olfacit, ambulat, intelligit, loquitur, vescitur, potat, lauat, vigilat: ac ne somno quidem quiescit. Et vnus Sol totum mundum lumine collustrat, vices temporum ex vsu naturae meatu suo temperat, cuncta calore fouet atque animat.
Haud aliter vnus coeli Imserator totam molem administrat, astra, coelum, res hominum, atque deorum, mare et terras, variisque mundum temperat horis. Ipse praesens rebus incumbit, incubat, tenebras hominum generi aufert, lucem et vitam largitur. Vera igitur ea solum religio est, quae vna et simplex apud omnes gentes in vniuerso terrarum orbe existit. Vnum rerum Numen optimum maximum adorat, et hominibus aditum ad coelum reserat: viam, qua ad astra itur, patefacit. Haec omnium facillima, et commodissima est. Nil praeciput, nil oneris imponit, quam vt nos in altero cogitemus, ita cum alio agas, quemadmodum agi tecum velis. Et ne alii feceris, quod ab alio pati nolis.
Haec summa est iustitiae, hoc caput est legis diuinae. Satis pie, satis religiose litavit, qui innocentiam Deo authori suo offert. Qui, vt erga pios indulgentissimus pater, ita aduersus impios rectissimus iudex. Ipse praemium, ipse merces iustorum est.
Quibusdam sane cultoribus suis opes, potentiam, regna largitur, ne ea mala, neue beneficia laruarum esse putarentur: plerisque vero pernegat: quae si omnibus condonaret, facile, vt sunt omnes homines procliues natura ad vitia, aut nihil aliud a Deo peterent, et expectarent, aut etiam omnino Deus iminortalis in oblivionem illis in rebus veniret. Quippe divitiae, imperia, honores, et alia huiusmodi omnia, quae caduca, et fluxa sunt, breui dilabuntur, et postremo, vt corpus, intereunt: plerumque scelestos, nunquam bonos faciunt. Saepius fallaci specie amatores decipiunt, ipsisque spinae sunt.
Secundae res animos sapientum quoque fatigant: nedum illi inculti, imperiti, quorum maxima pars est, licentiae et libiaini temperarent. Aduersae res patientiam praestant, quae prima virtutum coelo nos aequat: et militem, fidem seruare Imperatori suo probat.
Supremus ille et singularis largitor Deus, omnium bonorum, Francos cognatos vestros, posteaquam sacra Christiana receperunt, nulli opibus secundos esse voluit. At Romani proceres omnium superstitionum (vt quidam ait) sentina, quod veluti canes rabiosi diuinae iustitiae semper oblatrarunt, crimen lacsae summae maiestatis luunt.
Nec est enim quicquan felicius, ac ditius homine Ghristiano, qui omnia bona sua secum portat, nihil perdere potest, omnia possidet: Christitano nil mali accidere potest, vtpote cui diuinitas praemium, et merces est, haereditas coelum, diuitiae virtutes.
Proinde atros genios, et furias inferis relinquite, veritatem agnoscite, cam religionem capessite, vbi homines pro mortalibus aeterni fiunt: vbi omnes reges, omnes principes, omnes pontifices, omnes sacerdotes, et coelestis aulae ciues erimus.
Rupertus Boiorum populo persuadet, vt deserta auita superstitione, exploso atque expilato gentili numinum cultu, sapientiam Christianam reciperent, et vnius Dei culmm amplecterentur. Primum Theodo cum filio Theodoperto Reginoburgii aqua coelesti lustratus est: deinde Rupertus in Danubio navibus delatus, vbique confluentibus certatim Boiis mysteria philosophiae
Laureacum devenit: inde per Noricum Vtinum perrexit, ibi Vtonem Ducem sacro lauacro, Theoualdam Pisonii abluit.
Vtini tum, atque Reginoburgii Christo Deo, eius genitrici prope praetoria principum, templa extruuntur, a Ruperto consecrantur, vtrunque adhuc sacellum, aediculaque vetus vocari solet. Post haec per omnes Boiorum regiones sacrae aedes passim aedificantur, et a Ruperto Et foeiis dedicantur: Vt Velteburgii, haud longe a patria mea, et extra maenia Reginoburgensium Diuo Georgio, tutelari Christianorum militum numini, tum templa inaugurata sunt. Quaedam. D. Martino, Maximilianoque dicata: ea adhuc monstrantur.
Ruperto monstratore propter lacum Valerium VVablersee.Phiscam die Fisoba.Cucullas, Zu der Gugel.Eugipius mentionem facit) octaginta amplius ibidem vectigalia pensitare Ruperto imperant. Fuere autem Cucullae Norici superioris oppidum iuxta Alpes Gauzonem, Gaisberg.Luduzonem der Luog.Atergea Aterge.Phiscam amnem: vbi post fata Attilae Martianus sacerdos, et Seuerinus locustas carminibus, suppliciisque deorum fugarunt.
Diuo Ruperto deprecatore soluunt, liberosque in Italiam abire permittunt.
Salinas in Norico. Iuuauiam Romanorum olim Coloniam, denuo aedificari iubens, a Salis prouentu Saleburgium vocant. Vbi templa duo viris, et sacris foeminis dedicarunt. Virginum maxima diua Ariodruda fuit, soror D. Ruperti. Pontificiam sedem eo transferunt, Rupertum migrare praecipiunt. Accolae circumcirca ad decem millia passuum pascere illum, cum tribu sua, iussi. Ratharius Reginoburgensibus Pontifex datur. Laureacensi templo Gerardus praeficitur, Boiorum maximus Pontifex, et Archiepiscopus nuncupatur.
Diuum tum Ingenuinum Sabonensem, qui nunc Brixinensis est, antistitem fuisse reperio.
Amalouinda (vt supra diximus) mortuo patre Theodorico, Regnum suscepit Ostrogotorum, cum filio Adalarico, decem duntaxat annos nato. Qui vt bonis artibus, moribusque institueretur, eruditis senibusque grauissimis a matre commissus est. Id aegre tulerunt Gotorum proceres, ad Reginam vociferantes veniunt: Non placere Gotis Regem in vmbra scholae sub magistrorum, et senum ferula obsolescere: Decere magnum Regem arma, equos tractare, muneribus bellicis excitari, non sub somniculosis senibus, et ignauis literatoribus, libris et calamo impallescere, metuque, segnicie, et socordia frangi, atque torpescere: hisce animum, et corpus eneruari: illis robur, et peritiam ali. Nec ob id factum regem, vt ludimagister populum literas doceat, sed vti bello, armis tutetur, atque defendat.
Adalaricus nimio luxu aegritudinem contraxit letalem, periitque anno aetatis duodenicesimo.
Theodatum amitinum suum, filium Amalofredae consortem matrimonii, et regni adsciscit. Sed homo omnium ingratissimus, ignauissimusque Theodatus, immemor tanti beneficii, vbi ipse gubernacula rerum adeptus est, vxorem in balneo extinxit. Gotorum plerique inde infensi regi, iniquissimo tale facinus perpetiebantur animo.
Instinianus Imperaror vbi haec accepit, ratus oportunum tempus liberandae Itatiae aduenisse, expeditionem Italicam meditatur. Incitabat Augustum felicitas Imperii. Nam Persas, Parthos, victricibus signis trans Euphratem submouerat: Africam et Carthaginem domitis Vandalis, capto Gilomaro horum Rege (cuius in secundo libro mentionem feci) Romano restituerat Imperio. Diuersis idcirco locis Gotos inuadi iubet, Belisarium Consulem in Italiam: Mundum ducem in Dalmatiam aduersus Ostrogotos cum copiis mittit. Belisarius Siciliam primo invasit, eandem victis pulsis Gotis recuperauit.
Dalmatia resaduersae fuere Romanis. Mundus cum Mauritio filio caesus est a Gotis. Sunt autores, fatidica Sibyllae carmina pronunciata esse, quorum sententia, periturum cum prole sua Mundum, vbi Africa denuo armis Rotnanis recepta foret. Hoc Sibyllae vaticinium plerosque mortales conterruerat, qui anxii, tabefactique metu, excidium orbi terrarum imminens expectabant. Verum exitus et nex Mundi ducis, filiique sui docuit, probauitque huiuscemodi vaticinia tam obscura, ambiguaque esse, quam fallaces sunt eorum artifices atrigenii.
Constantinus deinde bello Dalmatico praeficitur. Gryppo dux Gotorum inde pulsus man Rauennam delatus est. Belisarius iussu Iustiniani in Italiam solvit ex Sicilia. Omnis ea ora ad Imperatorem deficit a Gotis: sola Neapolis Belisario portas clausit: sed a Belisario obsessa, et expugnata est.
Theodati exosi Vitigisum Regem creant. Theodatus dum Rauennam aufugit, occisus est. Vitigisus Romabum populum, Agapetum Pontificem Maximum iureiurando sibi diuincit: Inde Roma Ticinum ad contrahenda vndique auxilia proficiscitur. Foedus cum Theodoperto Rege Germaniae et Ducibus Boiorum facit. Massiliam, et Galliam Narbonensem Germaniae regibus concedit, quos Imperator Iustinianus missa pecunia in Gotos concitarat. Nam Boios ex vsu suo auxilia, nunc Imperatori vendidisse reperio.
Belisarius interea Romam infesto intentoque exercitu procedit. Romani fracta fide a Gotis desiciunt: Belisarium cum copiis in Vrbem recipiunt. Vitigisus Romam contendit, eam arctissima claudit oblidione menses quatuordecim.
Syluerius Romanus Pontifex, quod cum Gotis sentire videbatur, in exilium actus est. Itidem Maximus, (pronepos Maximi, qui Imperium post Valentiniani tertii mortem arripuerat) Vigilius a Belisario Romanis Pontifex datur.
Ariminum, Ancona, Comum, Bergomum, Mediolanum, et aliae complures vrbes a Gotis ad Imperatorem desciuerunt. Vitigisus a Theodoperto rege Germaniae, et Ducibus Boiorum auxiliares copias ex pacto accersit. Narses quoque Eunuchus Quaestor, et intimus Iustiniani, auxilia Germanorum emit, cum Herulis, et aliis Germaniae populis, qui Hirulis, accolunt, in Italiam venit. Sed continuo inter duces Belisarium, et Eunuchum discordia oritur: quisque in se summam rerum trahebat.
Theodoperto rege in Italiam ex foedere missa sunt Gotis. Hi coniunctis copiis obsedere Mediolanum, Iustiniani miles non ausus fuit transire Padum: nam et duces dissentiebant: castrisque disiunctis bellum gerebant. Mediolanum a Germanis capitur, solo aequatur: qui arma ferre potuerunt, omnes trucidati sunt. Mulieres, pueri, senes dati Theodoperti regis Germaniae copiis auxiliaribus: civium triginta millia caesa sunt. Belisarius rem omnem literis ordine Iustiniano aperit. Narses ab Italia in Graeciam revocatur.
Theodopertus rursus, et cum eo duces Boiorum cum octoginta millibus in Italiam pergunt: Ticinum Padumque tranant, castra Belisarii expugnant. Gotis quoque illorum aduentus formidolosus fuit. Verum ea regio crebris cladibus adtrita grauiter erat. Theodopertus penuria commeatus simul, pestilentia saeuiente coactus, pluribus amissis, cum reliquiis domum reuertit. Vitigisus soluta obsidione Romae, Rauennam intravit, ibique a Belisario obsessus est. Theodopertus factis induciis, legatos Raucnnam mittit, qui quinquaginta millia miltum Gotis polliceantur, si Theodoperdum socium dominationis in Italia Goti admiserint. Belisarius quoque dolo aggressus Vitigisum, ei persuasit, vt se Imperatori traderet: ductusque est a Belisario Byzantium.
Hyldebrandum ducem Veronensem regem eligunt: ipse omnes vrbes trans Padum, et Venetiae recuperauit. Nam auaricia Praetorum Imperatoris, Italorum animos ab Iustiniano abalienauit. Hyldebrando regi extincto Araricus succedit: Hic quinto mense regnum cum vita finiuit, intra biennium duobus regibus Gotorum sublatis. Totila omnium consensu, et fauore, Taruisii antea Rector, nepos ex fratre Hyldebrandi, rex salutatur. Veronam pulsis copiis Imperatoris, eodem die recipit: duces Iustiniani vbique vicit: pleraque Hetruriae oppida caepit: maenia Beneventi diruit, Neapolim obsedit, recepitque cum Apulia, Lucania, Calabria: terra marique copias et classem Imperatoris superauit.
Benedictum Richonem ab armis, cultu regio praemittit: cum Volone, Ruderico, Blidino purpuratis: aulicoque famulitio subsequitur, de regno, et rebus suis consultaturus. Se Roma potiturum, nouem annos regnaturum, decimo moriturum audit. Perusia septem annis ab Totila obsessa, fame expugnata. Floridus Episcopus vrbis capite truncatus. Corbonius Populonii Episcopus vrso obiectus. Aquina vrbs vacua relicta ob arma hostium, et pestilentiam. Goti ob iusticiam Totilae inualescebant: Iustiniani duces ob auariciam innisi etiam suis erant. Milites defraudati stipendiis vrbes relinquere, ac pugnare recusabant.
Vto Tetrarches, et regulus Boiomm, anno octauo post mortem Theodonis parentis sui decessit. Theodo frater eius regnum recipit cum filio Theodoberto. Fuitis annus a Christo seruatore nostro nato quingente simus, super quintum et quadragesimum.
Belisarius in Italiam rediit, Polam prinio, deinde Rauennam appulit. Considerato Italiae statu, Iustiniano scribit, nisi auxilia Hunnorum, et aliorum Germanorum adsciscat, Gotos insuperabiles esse. Inter haec Totilas Romam obsidet, capitque sextodecimo Calendas Ianu arii, Anno Christianae salutis quingentesimo, duodequinquagesimo. Totila bona omnia militibus condonat: caeterum corpora esse libera edicto sanxit: Inde legatos cum mandatis Neoromam
Iustinianum ire iubet, postulabat ab Imperatore Italiam, foedusque, quemadmodum sub Imperatore Anastasio, et Theodorico rege fuisset. Quod si non impetraret, minabatur Totila, se Vrbem, quam retinere non posset, nomenque Romanum excisurum. Iustinianus respondit: Belisarium in Italia esse, cui res Italicas commisisset.
Totila igitur vbi postulatis Imperator non annuit, Vrbem Romam euertere decreuit. Moenium partem maximam pluribus locis solo aequat Capitolium incendit: omnes ciues cum coniugibus et liberis vrbe excedere iubet. Plebs per oppida Campaniae dispersa est: Senatores patriciosque Totila secum pro obsidibus retinuit. Inde aedificiis ignis immissus est: incensam omni parte Romam Gotus vacuam reliquit. Tredecim dies incendium emicuit: Fuit Vrbs Roma amplius quadraginta diebus in ea solitudine, vt nec mulier quidem, nec vir quisquam in ea fuerit.
Theodopertus rex Francorum siue Germaniae: qui tres duces Bucelinum, Amingum, Lutherium in Italiam aduersus Romanum Imperatorem cum copiis abire iussit. Bucelinusque cum Francis in Campania Fundense contubernium ab Honorato in Samnia extructum (cuius praesul secundus erat diuus Libertinus) quod ditissimum ingentes pecunias possidere ferebatur, diripere conatur. Ipsi Franci sub hoc tumultu rerum per Italiam armis vagati sunt, praedamque ingentem Theodoperto in Germaniam miserunt. Succedit Theodoualda filius annos septem.
Totilas in Lucanos, Calabrosque castra mouet. Belisarius vacuam vrbem occupat, celerius omnium opinione fossa, vallo, aggere, turribus ligneis, partem vrbis munit: nam tota instaurari non potuit hactenus. Totilas adest: sed repulsus Tibur discedit. Belisarius in Graeciam ab Imperatore revocatur. Totila Romam obsidet, capit, ita vno anno Roma caput mundi, gentiumque domina, ter capta est. Totilas mutata mente, reuocatis vndique ciuibus, Romam instaurare decreuit, atque firmare: deinde ad Siciliam pergit. Germanus patruelis Iustiniam ducta Amalouinda nepte Theoderici, quo animos sibi Gotorum conciliaret, Dux belli Italici a Iustiniano declaratur. Cum in Illyrico necessaria tantae expeditioni comparat, Venedorum portio, qui et Sclaui, transmisso Danubio, prouincias Romanas Liburniam, Dalmatiam inuadunt, adhuc possident, ab ipsis Sclauonia, et Venedorum Marchia vocatur. Territus Iustinianus Germanum retro Byzabtium tendere iubet.
Narses deinde Eunuchns Italiae praeficitur. Hic distributa ingenti pecunia Germanis accolis Dabubii: Longobardos, Herulos, Boios, Hunnos, Gepidas secum in auxilia traxit: Totilam praelio occidit, decimo potestatis anno regnum cum vita finire cogit. Simili fato Theiam Regem successorem Totilae extinxit: Bucellinum, Amingumque duces Theodoualdae regis Germaniae fudit, interfecit. Lutherius tertius dux, dum praeda onustus in Germaniam redire parat, inter Veronam, Tridentumque propter lacum Benacum naturae concessit. Tota Italia cum vrbe Roma a Narsete recipitur, et post annum septimum, atque septuagesimum Romano adseritur Imperio. Administrauit Italiam, Vrbemque Romam Narses annis sexdecim. Finitum hoc betlum Geticum anno duodeuicesimo, qui fuit liberati orbis annus quingentesimus, quinquagesimus quintus.
Theodoualda pronepos Ludouici Magni regis Francorum, defunctus est. Lutharius primus superstes fratribus, et nepotibus suis tota potitur Francia. Germaniae, et Galliae rursus ad vnius potestatem redactae sunt. Lutharius cum ducibus Boiorum per Turogos praefectus aduersus Saxonas, ad Visurgim vsque amnem penetrauit. Ipse paucis post annis naturae concessit, cum vnum, et quinquaginta annos regnasset. Imperium Francorum quatuor eius filii diuisere in Tetrarchias: quarum singulae instar regnorum fuerunt. Gotoramus Aureliam, Burgundiam: Heriobertus Lutetiam Parisiorum possedit: Suessonum Augusta, Gallia Belgica secunda a Scaldi flumine ad Sequanam Hylperico Regnum Rhemense, quod et Mediomatricum est, Segiberto traditur Portio huius regni Aquitania, Turones, Germaniae, Gallia Belgica prima fuerunt.
Austriam quoque vocari reperio, sicut superiora Vestriam: hoc Occidentale Imperium, illud Orientale valet lingua Germanica: etiam nunc in vsu sunt ea regionum cognomina, a situ, et coeli cardine indita. Verum Celtici scriptores ignari linguae Francae, Neustriam atque Austrasiam corrupte, vti fit, nuncupant.
Hunnorum gens, quae ad vtramque Dabubii ripam, infra Anassum amnem, in ea regione, quam nunc Austriam nominamus, medii inter Boios, et Longobardos consederant, audita morte Lutharii, in Franciam antiquam, et Turogos arma mouent, ferro, flamma, praeda omnia deuastant. Segibertus rex Francorum, Theodoualda, et Theodo duces Boiorum copias cogunt, illos finibus suis pellunt. Interim Hylpericus frater Segiberti regis Rhemos vrbem occupat. Segibertus domitis Hunnis in fratrem arma mouet, ablata recipit.
Hunni redintegratis viribus, rursus in superiores regiones irrumpunt. Segibertus rex Francus, reguli Boiorum, hostibus armati obuiam procedunt, sed impetum Hunnorum nec Franci, nec Boii ferre potuerunt. Rex Segibertus terga vertit. Theodo et Theodoualda Boiorum praesides in hostium potestatem viui venerunt: captique a Cacano (ita enim regem suum Hunni Abaresque appellabant) cuidam praepotenti Hunno traditi sunt. Hic ingentibus pollicitationibus, et praemiis Boiorum corruptus, duces clanculum liberos, dimisit: atque ipsi coactis denuo copiis, in Hunnos de improuiso irruunt, Cacanum capiunt. Deinde aequo iure perpetuum foedus Segibertus, et Boii cum Hunnis, et Abaribus fecerunt.
Priscianus Caesariensis, Grammaticus insignis Constantinopoli. Arator Poeta Romae res gestas Legatorum Christi versu heroico celebrauit, dedicauitque Vigilio Pont. Romario, Venantius Honorius Clementianus Fortunatus Taurisio oriundus, Episcopus Pictonum, ad diuum Gregorium magnum Pont. Max. vndecim libros carminum scripsit: libri secundi oda tertia est Hymnus, cuius initium est.
At eiusdem libri, oda sexta ad Felicem de paschate illud Elegiacum.
Eadem enim tempestate, vt ipse Fortunatus refert, tranauit Drauum, Muram, Oenum amnes: profectus per Aguntum, Breones, Boiariam, Lycum, Rhenum, Germaniam.
Theodo dux Boiorum anno ab humano genere seruato quingentesimo sexagesimo quinto decessit. Ipsum cum vxore Saleburgii aiunt esse humatum. Theodoualda minimus natu caeteris fratribus superstes, tota potitur Boiaria:
Iustinianus morbo adfectus, non compos mentis, Byzantii obiit, declarato prius Iustino nepote ex filia Caesare Herminigyldus Vessogotorum rex, filius Leuigildus Richaridus alter filius ab Leandro ab Arriana impietate conuertuntur ad pietatem veram. Apud nouum principem (vti fit in Aula (Narses Eunutchus authoritate, qua valuit apud Iustinianum, caruit, non solum amotus est administratione, et successor ei Longinus datus: verum a Sophia Augusta quoque contumelia insigni adfectus est. Reuocauit Augusta Narsetem ad muliebria munera in Gyneceon, vt colo purpuram neret, pensa inter virgines partiretur. Nam Narses eunuchus erat, quod nomen a seruandis cubilibus et mulieribus custodiendis deductum esse volunt: id etiam Claudianus docetscribens.
Nam his solae Reginae vsae sunt. Prima Semyramis Regina Assyriorum hos fecisse fertur. De quibus idem Claudianus ita refert:
Narses nimis impatienter tantam ignominiam ferens, dixisse fertur: Ego quidem talem telam Augustae ordiar, quam admodum difficilem textu fore ipsa sentiet. Inde Eunuchus Theodoualdam ducem Boiorum conterminum Italiae contra Romanos haud difficulter concitat.
1. Theodouualda vrbes Italiae inuadit, mox tamen mortuus filium Thessalonum, et Theodonem, filium Theodonis III. successores relinquit, qui Boiariam inter se diuidunt.
2. Longobardi Narsete incitante sedes suas in Pannonia Hunnis cedunt, Italiamque variis malis afflictam occupant, et regnum Longobardicum fundant. Eorum saeuitia.
3. Gummorit crudelissimus Longobardorum Dux. Gregorii verba de calamitatibus illius temporis.
4. Diuus Columbanus. VVeltenburgium exstructum. Artobrigae rudera. Visundus primus Abbas. VVeltenburgi filius Thessaloni ab apro interfectus.
5. Bellum inter Hilpericum, Gutoramum ab vna; et Segibertum Reges Franciae ab altera parte. Thessalonus Segeberto assistit. Segebertus dolo Fredegundae a percussoribus transfugis interemptus, eius filius Hildebertus II. succedit.
6. Theodopertus Dux Boiariae. Imperatores Constantinopolitani.
7. Theodoperti filius Gariouualda ficta Thessaloni morte solus Boiariam occupat, Regem se appellat, et pro firmandis viribus Longobardos affinitate iungit. Theodelinda.
8. Thessalonus apud Hildepertum exulat. Hildepertus Gariouualdam vincit, Thessalonum Boiariae praeficit. Theodouualda cum filio Guntholdo et Theodelindo in Italiam elabitur. Vtarius Rex Longobardorum moritur.
9. Gregorius Pontifex Longobardorum. Vandali Illyricum irrumpunt, Calamitates eius temporis.
10. Theodelinda a Longobardis Regina electa, Agilulphum regni thalamique consortem nominat, foedus cum Gutoramo et Hildeberto init.
11. Theodolindae virtutes. Ab ea Longobardi emolliti, ad Religionem Christianam perducuntur. Frater Theodolindae Guntholdus Dux Astensis factus.
12. Thessalonus Venedos debellat. Venedi denuo insurgunt Boiosque caedunt, Histriam inuadunt. Thessaloni et Hildeberti mors.
THeodoualda vrbes Italiae cis Padum sibi proximas inuadit, ac in obsequium redigit: idcirco a plerisque Regem Italiae vocari inuenio. Post paucos tamen dies rebus humanis excessit, anno Christianae salutis quingentesimo, sexagesimo septimo: regnauit annos vnum et triginta. Eius filius Thessalonus et Theodopertus filius Theodonis tertii, patrueles Boiariam aequis legibus partiuntur. Ea pars Boiariae, quae ab Oeno ad Lycum inde ad Francos veteres, Boiemiamque porrigitur, Thessaloni: reliquum trans Oeni fluenta, inde vsque ad Hunnos, Venetos, Italos, Theodoperto euenit. Atque hi reguli (a quibus post mortem Theodoualdae Itali defecerant) cum Longobardis societatem amicitiamque ineunt.
Theodoualdae, Longobardi invitati a Narsete, in Italiam cum vxoribus, et liberis commigrant. Pannoniam quam reliquere, Hunnis et Abaribus, ab Occidentis ora conterminis, ea lege concedunt, vti Hunni hisce locis rursus cedant, si Longobardi remigrare cogantur. Vix a bellorum procellis respirarat misera Italia, vehementiore continuo turbine inuoluitur. Truculentior oritur tempestas: acies igneae visae in coelo stragem portendebant. Diuus Gregorius orbi finem imminere, et diem illum maximum Christi instare opinabatur, fames quoque adflixit: pestilentia in inguine, vt adhuc solet, percutiebatur tenella illa pars. Longobardi nemine obstante Italiam inuadunt. Paulus Aquileiensis patriarcha aufugit. Templa Christi euersa sunt, sacerdotes occisi, ac Monachi pedibus in crucem acti. Hostes templa Monachorum vi irrumpunt, diripiunt, Monachos gladio obtruncant, arboribus suspendunt. diaconi capite truncati. Vulgus et agricolae, quod caput Caprae consecratum adorare, imolare diis, et de carnibus immolatis diis vesci nollent, interempti sunt. Praeter Rauennam, et Romam, Italia sub Imperium Longobardorum redacta est: adhuc ab ipsis Lombardia vocari vulgo solet.
Gummarit crudelissimus dux Longobardorum, eo tempare, dum intrant Italiam, cuncta vastauit. Ecclesia sancti Laurentii ab illis incensa, diaconi capti, sacerdotes occisi, quamuis sanctissimi (teste Gregorio) fuere. Longobardi enim nimium crudeles ad spectacula mortis concurrebant. Sed audi si libet, verba D. Gregorii de hac calamitate. Quid est iam rogo, quod libeat in hoc mundo? Vndique luctus aspicimus, vndique gemitus audimus, destructae vrbes, euersa, castra, depopulati sunt agri, in solitudinem terra redacta est. Nullus in agris incola, pene nullus in vrbibus habitator remansit, et ipse paruae humani generis reliquiae adhuc quotidie sine cessatione feriuntur, et finem non habent flagella coelestis iustitiae: quia nec inter flagella directae sunt actiones culpae. Alios in captiuitatem duci: alios obtruncari, alios interfici videmus. Quid est ergo quod in hac vita libeat fratres mei? Si et talem ahhuc mundum diligimus, non tam gaudia, sed vulnera amamus. Ipsa autem quae aliquando mundi domina esse videbatur, qualis remanserit Roma conspicitis: immensis doloribus multipliciter attrita, desolatione ciuium, impressione hostium frequentiaruinarum. Vbi iam Senatus? vbi populus? Omnibus secularium dignitatum ordo extinctus est in ea, et vacua ardet Roma. Haec perpessa est a Longobardis Ecclesia, Italia atque Roma. Idem Gregorius Dialogorum libro secundo, de Roma. Vaticinium vetus est: Roma a gentibus non exterminabitur, sed tempestatibus, coruscationibus, et turbinibus, a terrae motie fatigata marcescet in semetipsa. Et profecto (subdit Gregorius) inhac vrbe dissoluta moenia, euersas domos, destructas Ecclesias turbine cernimus, eiusque aedificia longo senio lassata, quia ruinis crebrescentibus prosternuntur, videmus. Idem diuus Gregorius etiam nocturno Martyrum responso, asseruit, finem mundo, vniuersaeque carni instare. Inuulgauit scriptis, et praedicauit regnare Antichistrum. Praestat verbis talis, viri vti: Mox terribilia in coelosigna, hastae, acies, ignes ab Aquilonis parte videbantur. Mox Longobardi gens esfera in nostras ceruices grassataest. Humanum genus, quod in hac terraprae multitudine nimia, quasi spissae segetes exierat succisum: arua, vrbes depopulatae, euersa castra, concrematae Ecclesiae, destructa sunt Monasteria virorum, atque foeminarum. desolata ab hominibus praedia, atque omni cultura destituta: in solitudine vacat terra, nullus hanc possessor inhabit at: occupauerunt bestiae loca, quae prius multitudo hominum tenebat. Et quid in aliis mundi partibus agatur, ignoro: in hac terra, in qua nos quidem viuimus, finem suum mundus non iam nunciat, sed ostendit.
Columbanus ad Boios, Venedos petiturus, perrexit. Decreuerat aperire Venedis religionis Christianae mysteria. Thessalonus anno a nato Christo Quingentesimo septuagesimo quinto in ripa Dabubii (vbi olim Artobriga Colonia Romana, harum regionum maxima fuerat) contubernium Monachis condidit: VVeltenburgium adpellamus. Ab Aquilone Danubius, ab Austro, et Orientis ora vndique praeruptae rupes cingunt, ab Occiduo cardine vnus aditus patet: sed quem vix singula plaustra permeent. Extant ibi vestigia Artobrigae, quae satis supra in secundo libro
VVeltenburgii primus Antistes fuit Visundus. Obscura fama manat, ibidem Thessaloni filium ab apro in venatione percussum, interiisse. Monumentum huiusce rei esse aiunt, regulum apro depictum inspecularibus adyti.
Hylpericus rex Francorum regnum fratris sui Segiberti inuadit, vrbes in Aquitania vastat, euertit: templa incendit, sacerdotes interficit, coenobia diripit, virgines stuprat, cum fratre Gutoramo conspirat. Segibertus accitis Germanis transrhenanis, Thessalone Duce Boiorum, vim vi pulsurus, aduersus fratrem Hylpericum arma mouet. Theodopertum filium Hylperici praelio occidit, Suessonum Augustam, Parisiorum Luteciam, aliasque Hylperici vrbes occupat. Hylpericus cum filiis, et vxore Fredegunda Tornacum fuga elabitur, ibique se munit. Segibertus ad se Luteciam Brunhyldem vxorem cum filio Hyldeberto adduci iubet. Deinde praemissis copiis, ad obsidendum Tornaci Hylpericum fratrem contendit. Huc omnes, qui prius Hylperico parebant, ad Segibertum conueniunt, in eiusque verba iurant. Sed fraude Fredegundae Vxoris Hylperici a duobus perfugis Segibertus nihil minus metuens, quippe ab eisdem fratris consilia explorans, confoditur. Exercitus sine duce, quo quemque timor tulit, fuga dilapsus est. Brunhylda capta, Hyldebertus impubis imminenti periculo ereptus, a Gundoualda duce in Germaniam abducitur: in Mediomatricum vrbe rex salutatur, octauo Calendas Ianuarii.
Theodopertus regulus Boiorum ex hac vita migrat. Quo tempore et Imperator Iustinus, cum Tiberium Constantinum Thracem adoptasset, obiit. Hic cum septem imperasset annos, Mauritium generum suum successorem habuit, anno Christi. D. LXXXIII. teste diuo Gregorio. Quem, cum viginti imperasset annos, Focas occidit, et is octauo Imperii anno ab Eraclio in terimitur.
Theodoperti filius Garioualda Segiberti mortem diuulgat, Thessalonum simul periisse dictitans. Deinde ducatum Boiariae intercipit, Boios in sua verba iurare cogit, et quo Augustior foret (contempta Hyldeberti pueritia, Hylperici, Gutorami regum Franciae ignauia, quod stupris luxuque perditi, mutuis insuper seipsos vulneribus conficerent) Regem se adpellat. Deinde vt opes firmaret suas, Longobardorum proceres affinitate sibi iungit: dat in matrimonium Euino duci Tridentino filiam, alteram Theodolindam nomine (muliebris sexus vnicum decus, ad quam diui Gregorii Magni extant Epistolae) Vthario regi Longobardorum despondet. Qui fama sponsae motus aulam soceri cum paucis incognitus venit: visa sponsa, nemini agnitus, rursus abiuit.
Thessalonus domo apud Hyldebertum exulauit. qui vbi adoleuit, Argentorati (Strassoburgium est) copias cogit, cum exercitu in Sueuiam venit, vbi Landofredum rebus deturbat, Vncilenumque Sueuis imponit. Inde in Boiariam proficiscitur, Garioualdam superat, Thessalonum restituit, Boiariaeque praeficit, qui se ducem non regem nuncuparet. Theodelinda filia Garioualdae Regis Boiorum, cum fratre Guntholdo in Italiam fuga elabitur, in agro Veronensi honorifice, non vulgari gaudio ab Vthario excipiuntur. Vtharius continuo Theodelindam vxorem ducit et legatos cum mandatis ad Gotoramum, et Hyldebertum reges Francorum mittit, pacem et foedus postulabant perpetuo. Nihil enim vtilius concordia, et societate, et Longobardis, et etiam Francis, quo tuti forent, esse asseuerabant: vtramque gentem ex Germania oriundam inter hostes suos habitare. Interim Vtharius rex Ticini moritur.
Gregorius Pontifex, non Romanorum (vt ipse inquit Ioanni patricio consuli) factus est, sed Longobardorum. Et tum Sclauorum gens, quae et Venedorum ex Germania Magna oriunda, transgressa Danubium, irruit in Illyricum, quemadmodum scribit Diuus Gregorius ad Iouium Illyrici praefectum, Mauritii Augusti anno septimo, quemadmodum et Episcopis Illyrici scribit divus Gregorius, praecipit, vt edicto Augustali obediant, Episcopos ab hostibus pulsos pascant. De calamitatibus horum
Illyrici a Venedis, Itali a Longobardis Germaniae nationibus perpessi sunt, verba D. Gregorii huc transferre placuit. Mulieres cum viris ad insulas confugere, Longobardorum saeuitiem declinantes. Ipse Gregorius Episcopatus alio transfert ob Longobardos.
Longobardi destituti rege, ad tutelam muliebrem confugiunt. Ad reginam (tanta indoles in Theodelinda erat) frequentes conueniunt. Quod felix, faustum, prosperumque sit (inquiunt) Longobardis, et tibi Theodelinda, salutem, fortunam, coniuges, liberos omnium nostrum tuae fidei tradimus, atque committimas, Tu pro tua summa sapientia, principem coopta, qui tuus coniux, noster vero rex sit. Theodelinda ex omnibus Agilulphum ducem Taurinorum cognatum Vtharii absentem delegit: ipsumque nihil tale sperantem accersit. Venerabundum sibi apparentem, thalami simul, et regni consortem nuncupat: inde nuptiae regio apparatu Mediolani fiunt. Euinus dux Tridentinus, cuius vxor soror Theodelindae erat, in Germaniam, et Gallias ad Gutoranum, et Hyldebertum reges legatus iuit: foedus perpetuum cum Francis ictum est.
Theodelinda egregia, et perliberali facie, singularisque prudentiae, et rarae pietatis in Christum, vltra captum muliebrem, foemina: sicuti in Epistolis, quas ad eam dedit diuus Gregorius Magnus, Pontifex Max. lego Ipsa gentis ferocissimae animos bonis artibus inflexit, atque armorum dissuetudine mitigauit. Et vt religionem nostram reciperent, cum Romanis Imperatoribus foedus facerent, pacem depositis armis seruarent, sua prudentia, atque virtutibus persuasit. Omnium gentium annalibus eam notissimam esse video. Guntholdus frater Theodelindae, filius Garioualdae Regis Boiorum, ducatu Astensi a sororis marito donatur. Haud ita longo post tempore eius filii, nepotes, pronepotes, quemadmodum paucis referam, potiti sunt Italia, et regno Longobardorum.
Thessalonus Boiorum Regulus, iussu et mandato Hyldeberti Regis Francorum, et Germaniae contra Venedos ab Orientis ora Boiis conterminos, arma mouet: Venedos superat, perdomitat: cum ingenti captiuorum numero praeda maxima victor reuertitur. Sed Venedis rursus, vbi Thessalonus domum rediit, Boiorum ac Francorum iugum detrectantibus, duo millia Boiorum in regionem Venedorum armati proficiscuntur. Interuenit Cacanus Rex Venedorum, Boii circumuenti omnes trucidati sunt, ne nuncio quidem cladis superstite. Hoc quoque tempore, sicuti S. Gregorius Episcopis Histriae scribit, inuasere Histriam Venedi. Paucis post diebus Thessalonus moritur, anno ab orbe restituto Quingentesimo, nonagesimo octauo, Qua denique tempestate Hyldebertus rex Francorum cum vxore Faeliba periit.
1. Brunhylda cum nepotibus Theodoberto II. et Theodorico II. regno potitur. Diuersa fratrum ingenia.
2. Abares, Hunni et Venedi Boios Turogos, Francos et Longobardos infestant. Brunhylda abs Hunnis pacem emit.
3. Abares forum Iulii obsident, vrbemque a Romylda Cacani nuptias paciscente proditam capiunt et incendunt. Romylda perfidiae poenas soluit. Pudicitia dolo seruatur.
4. Venedi Boiariam incursantes Garioualdam praelio fundunt, mox tamen ab eo superati Histriam occupant.
5. Aguntum vrbs Norici. Venedorum et Boiorum limites fuisse Drauum et Muram probatur.
BRunhylda, mater Hyldeberti cum nepotibus Theodoperto, et Theodorico avito, paternoque regno Francorum potitur. Theodericus Aurelianos, Burgundias, Elisatium possedit: caetera Theodoperto euenere. Diuersa ingenia his fratribus fuere: hic clemens religionis, pietatis et bonorum cultor: alter saeuus, truculentus, stupris, ganeisque deditus. Ad hosce D. Gregorius Magnus, reges, literas commendatitias dedit Augustino, Ioanni, Laurentio, Iusto, Honorio, Mellito Episcopis, quos ad Anglios in Britanniam legauit, vt interpretarentur philosophiam Christianam.
Abares, Hunni, Venedi gentes vicinae, latrociniis victum quaeritantes, vbi audiuere de morte principum superiorum, vicinos sibi Boios, Turogos, Francos, Longobardos incursare coeperunt. Hunni Turogos et Francos: Abares, qui et Auares forum Iulii, Longobardorum Ducatum: Venedi Boios sibi armis deposcunt. Cum Hunnis in confinio antiquae Franciae, et Turogorum, varia fortuna depugnant Theodopertus et Theodoricus reges Francorum. Horum auia Brunhylda (illata acceptaque vtrinque clade) pacem ab Hunnis emit.
Romylda vxor Sigulphi capta amore Cacani, pacta est nuptias, Forum Iulii Abaribus prodit. Hostes vrbem incendunt, infantes, impuberes et mulieres captiuos in Pannoniam superiorem abducunt, viros trucidant. Rhomylda quoque cum liberis abacta est. Non amplius vna nocte regis Auarum potita est. In campo eam Cacanus palo confinxit, quae patriam, liberos, coniugem prodidit: haud alio (inquit) digna est marito. Eius duae filiae Appa, et Gaela, longe matri dissimiles, pudicitiae consuluere, crudae carnis saetore, quae fascia pectorali mamillas cohibente, a virginibus ob castitatem seruandam posita, calore computruerant. Barbari natura faetere ita Longobardorum mulieres Opinati, intactas reliquere. Ipsae venditae Boiis, et Sueuis postea sunt. Appa Sueuorum, Gaela Boiorum regulo nupsit.
Venedi fines Boiorum incursant, Garioualdam, filium Thessaloni, in Agunto superant, terga vertere cogunt, inde Noricum praeda, ferro, flamma depopulantur. Garioualda collectis rursus viribus, Venedos praeda onustos, abire contendentes adgreditur. Praedam omnem recuperat, Venedos Norico exterminat. Ipsi Histriam, occisis Romanis militibus, occupant.
Agunto plura superius in secundo volumine adduxi. Vrbs est Norici, secundum Antonini itinerarium: abest ab Aquileia nonaginta millia passuum: a Iulio Carnico sexaginta. Quidam in confinio Stiriorum, Carniorumque fuisse, haud procul a Mura, Drauoque autumant. Ego amplius quaerendum censeo. Hoc pro vero constat, Muram et Drauum apud veteres disterminasse Boios, et Venedos, praeter vetera instrumenta testes sunt duaeVrbes, Graecia Boiorum, et Graecia Venedorum: haec in Draui ripa cubat, Venedorum terminum declarat: illa caput Stiriae est, Boiorum limitem valet: Mura eam alluit. Graecia diminute, at integre Graenicia, Boio sermone limitem, terminum, et confinium significat.
1. Gariouualda filio Theodoni IV. Boiariam tradit, qui filios Theopertum et Thessalonum II. in consortium regiminis asciscit.
2. Archi-Episcopi et Episcopi in Boiaria.
3. Heraclius Imperator Constantinopolitanus Persas sub Rege Cosroe ad internecionem caedit. Cosroes a filio interemptus. Pax cum Persis et fines Romani Imperii.
4. Mahometus oritur, Saracenis rebellibus se Ducem praebet, et superstitionem propagat. Eius successus.
5. Vulgares Germaniae populi Pannoniam inferiorem et Moesias superant. Bulgaria.
6. Theodoricus II. et Theobertus II. Lutharium II. aggrediuntur, et maxima regni parte exuunt. Pax facta. Brunhylda ob scelera regno Theodogerti pulsa ad Theodoricum aufugit.
7. Lutharius II. denuo bellum mouens vincitur. Prothadius ope Brunhyldae aulae Theodorici praeficitur. Pax renouatur.
8. Theodoricus Brunhyldae et Prothadii instinctu aduersus fratrem arma movet. Postquam Prothadius pacem detrectans interemptus est, fratres reconciliantur.
9. Columbanus quod Brunhyldae flagitia vrserat, regno Theodorici pellitur, ad Lutharium fugit, ibique monasterium erigit.
10. Nouum bellum inter Theodoricum et Theodopertum. Vncelenus Dux Sueviae ob interemptum Prothadium a Brunhylda pede et Ducatu priuatur. Theodopertus varias regiones occupat. Columbanus Moguntiacum demigrat.
11. Theodopertus bis praelio victus post trucidatum filium in vincula coniicitur, et ab auia Brunhylda crudelitet necatur.
12. Columbanus ad Theodelindam aufugit. Theodoricus fulmine percussus. Brunhylda pronepotem Segibertum Theodorici filium naturalem Regem salutat.
13. Eustasius a Luthario II. ad Duces Boiariae mittitur. Duo coenobia in lacu Chimino extructa. Quibus haec monasteria subfuerint.
14. Lutharius II. Rex Austrasiae eligitur. Repugnant Brunhylda et Segibertus, qui capti iustas poenas soluunt, Germaniae et Galliae regnis ad vnum redeuntibus.
15. Lutharius Boiorum et Sueuorum legislator. Agrestinus Boiorum Theologus. Synodus contra Columbani nouas ceremonias.
16. Atholdus filius Theodelindae et Agilulphi regno Italiae pulsus ad Boios confugit. Eius successores vsque ad Heribertum Guntholdi Boiari filium.
17. Lotharius relictis filiis Dagoberto I. et Heriberto moritur. Dagoberti Consiliarii Arionulphus et Pipinus. Ipse Autor Legis Salicae et Legum Boiorum corrector.
18. Dagoberti negotiatores a Venedis interimuntur. Boii iussu Dagoberti eos subiugant et ad fidem Christianam conuertunt.
19. Boii Venedos abs Hunnis liberant, et Francis deuotos reddunt.
20. Dagobertus moritur, succedunt filii, Ludouicus II. et Segibertus II. Segibertus moritur. Filius eius Dagobertus in monasterium detruditur a Grimaldo Maresalico, Grimaldus vero a Francis in vincula coniectus interit.
21. Ludouicus II. Franciae regnum totum recipit. Angisus Marchio Antoripensis Ducatu Brabantino donatur.
22. Imperii Francici maiestas cum Dagoberto corruit, dum Reges ocio et rebus ludicris dediti delitescunt, et omnia negotia ad Maresalicos relegant.
GArioualda Gaelam superiorem connubio sibi iunxit, Boiariae regnum per manus tradidit filio Theodoni quarto. Theodone procreati sunt secundi Theodopertus et Thessalonus: hic Noricos, ille Vindeliciam, et Noriscos possedit.
Erchinofridus, et Odacer. Minores Episcopi vero Iuuauensium Vitalis vir eruditus, admodum populo acceptus et Anzologus qui et Monachorum gregem aluerunt, Saleburgii Reginoburgensium oues pauere Velipholaegus, et D. Haimeranus. Sabonae populum diuus Constantius et Praeconius docuerunt.
Heraclius tum, occiso Foca Constantinopoli Romanum susceperat Imperium: Persas, qui Syriam, Palaestinam, Hierosolyma ceperant et diripuerant, variis praeliis vicit, fudit, deleuit: ducibus omnibus Persarum cum militibus caesis. Nouissimo praelio Cosroes rex superatus, infinita multitudo Perfarum interempta, pugnae dies adhuc nobis celebris est. Fugientem Cosroen Heraclius Augustus persecutus, Euphratem, Tigrim, in intima Persidis victor penetrauit: in vrbes, templa, homines iuxta, a Romano saeuitum est exercitu. Cosroes desperatis rebus, Ctesiphontem aufugit, vbi a Siroe filio interfectus est, quod pater Medarsem minorem natu successorem declarauerat. Siroes patrato parricidio, primo de morte patris, et fratris ad principem Romanum scribit. Postulanti Persae pax data, limes Romani Imperii flumen Tigris constitutus est. Sed aliud ex alio malo.
Mahomethus tum homo versipellis et magicae fallaciae non imperitus, in Arabia ortus est. Arabes Scenitae (quos Saracenos dicimus) ob auariciam Quaestorum defraudati stipendiis cum superiore bello contra Persas egregie operam nauassent, correptis armis a Romano deficiunt Imperio. Mahomethus oportunum suae vesaniae tempus nactus, rebelli populo se ducem praebet: et quo maior foret authoritas, se nuncium et interpretem Dei caehtus demissum simulat: legis diuinae latorem mentitur. Nouam superstitionem ipse commentus est. Syriam, Damascum, Palaestinam, Aegyptum inuasit: Asiam, Africam, et bonam partem Europae ista lues, ignauia principum nostrorum, labefactauit. Tum paulatim in Oriente, sicut ante aliquot in Occidente coeperunt deficere prouinciae, donec patrum memoria Romanum in Oriente deletum est Imperium expugnata Constantinopoli a Turcis, quorum longe, lateque potestas omnia adfligit. Iam etiam ad nostras regiones protervas, et rapaces manus porrigit.
Vulgares Germaniae Magnae et Sarmatiae, quae est in Europa, ferocissimi populi transito Histro, Bathia rege, Pannoniam inferiorem Moesiasque inuadunt ac subigunt: a quibus nomen illae regiones adhuc retinent, licet Turcis seruiant.
Theodericus et Theodopertus reges Francorum, contra Lutharium filium Hylperici, itidem regem Francorum, quod illos armis lacessierat, cum exercitu procedunt. Luthario atroci praelio deuicto, copiis eius trucidatis, et depulsis, regnum Lutharii inuadunt, in deditionem redigunt, Lutetiam Parisiorum occupant fugato Luthario, et admodum parua portione regni, circa Oceanum Gallicum eidem relicta, pacis leges, quae victoribus libuere, dicunt. Inde Aquitanos, Vasconasque vastant. Brunhylda mulier astuta auia Theodoperii et Theodorici, ob scelera stupraque ex regno Theodoperti pellitur: Ipsa ad Theodoricum aufugit.
Lutharius fide fracta regnum Theodorici inuadit, Aureliam obsidet, Theodoricus obsessis auxilio venit, Lutharium in fugam vertit. Beritholdus dux, praefectus aulae Theodorici, (quem Marosalicum, hoc est, Maiorem domus nuncupant) dum audacius hosti congreditur, occubuit. Prothadius quidam ope Brunhyldae Reginae (cum qua stupri consuetudinem habere consueuit) Beritholdo sufficitur, praetorioque praectus est. Fraude horum non diu regnum
Theodopertus, et Lutharius cum infestis signis conuenissent, armis abiectis, exosi ciuile bellum, pacem et foedus ineunt.
Theodericus deinde in Theodopertum fratrem suasu auiae Brunhyldae, et Prothadii castra mouet. Nec segnius Theodopertus sua defensurus arma induit. Cum pugnaturi fratres haud procul distarent, vtriusque exercitus, militibus ducibus huiusmodi parricidia bellum abominantibus de concordia nunciis vltro citroque missis, actum est. Soli Prothadio pugnare ac manus conserere placebat. Quocirca facto a militibus impetu autore Vnzelino duce Sueuorum sub papilione regis Theodorici trucidatur. Deinde nemine refragante, fratres reconciliati domos abeunt.
Columbanus flagicia Brunhyldae, et Theodorici redarguit, ac ipsos grauiter increpat: et vt resipiscant admonet, obsecrat. Sed quem Deus neglexit, nemo ad sanitatem reducet. Columbanus a Brunhylda regno Theoderici exigitur. Ipse ad Lutharium, inde ad Theodopertum regem fuga euasit. Reliquit Luxouii (coenobium est a Segiberto Rege conditum) Diuum Eustasium. Theodopertus honorifice Columbanum cum sociis Romarico, Gallo, Leodegario excepit, ipsis in regno suo, quamcunque optant sedem, offert. Columbanus Brigantini lacus oram delegit, Vrbs nunc Diui Galli. St. Gallen.
Brunhylda mulier flagitiosa, se haud aliter pro libidine dommari posse arbitrabatur, nisi nepotes discordes essent: auiae suaasu Theodericus fratri bellum indicit. Vncelenum Ducem Sueuum ob mortem Prothadii capit, ducatu, amputato pede, mouet. Theodopertus Sequanos Turonos, Campaniam, Elisatium occupat. Sueui iussu eius, ducibus Cambolino, et Herpino Auenticum expugnant. Vltra Iuram montem Burgundiae omnia ferro, flamma deuastant. Victores cum magna praeda domos reuertuntur. Columbanus et socii Moguntiacum concedunt, expectaturi euentum Martis: ibi pro Theodoperto deprecari Christum Oprimum Maximum non cessant.
Theodericus inde cum exercitu, hostili animo, fines Theodoperti ingreditur. Auia quam prohibere deceret, classicum canente, in Agro Tullensi fratres confligunt. Caesis vtrinque multis, Theodopertus victus, Agrippinensem Coloniam aufugit. Theodoricus cohortante Leunisio Episcopo Mogontino insequitur fratrem Theodopertus restauratis copiis Tulbiaci Theodorico occurrit. Sed iterum victus Agrippinam contendit. Vestigiis haeret victor: Coloniam Agrippinensem capit: thesauros Theodoperti occupat: filium fratris infantem trucidat. Theodopertus a fratre Theodorico in vincula coniectus, ad Auiam missus est. Cabillone (vrbs est Burgundiae) ab Auia, sicuti Monachus tondetur: paucis post diebus ab eadem crudeliter necatur.
Columbanus ad Theodelindam Reginam in Italiam abit: relicto in Sueuia diuo Gallo, febri rum laborante. Theodoricus dum Mediomatricum vrbem ingreditur, de coelo fulmine tactus interiit. Brunhylda Segibertum filium Theodorici ex concubina pronepotem suum Regem salutat.
Eustasius Antistes Luxouii, et nisi fallor Pontifex Mediomatricum, legatus a Luthario rege ad Boiorum regulos proficiscitur, quibus Imperium mulieris sceleratae displicebat. Eustasius a ducibus perhumaniter exceptus est. Eius monitu Thessalonus in lacu Chimino Noricorum maximo, duo templa sacratis viris et foeminis condidit: quinque millibus passuum distant. Hanc ob rem (sicut in diplomate Imperatoris Arionulphi Caesaris Augusti legi) huius collegii mistae Mediomatricum, Luxouiique Antistiti dicto audientes fuerunt. Ipse Arionulphus Theodomaro primo Iuuauensium Pontifici demum addixit, et Luxouium Mediomatricum Episcopo, quo ipsi satisfaceret, reddidit. Primo eius contubernii Monachi diui Benedicti ceremonias sectabantur: post quingentos annos Aurelii Augustini instituta presbyteri coeperunt.
Lutharius qui solus de Germano Regum Franciae sanguine superstes erat (inuitantibus principibus Austriae Pipino, Arionulpho, et Boiorum Regulis, quibus Brunhylda ob crimina inuisa erat)
Brunhylda et Segibertus dum repugnare conantur, VVormaciaeque se munire contendunt ab omnibus deserti, viui in Lutharii potestatem deuenere. Segibertus vna cum quinque fratribus interemptus est, Brunhylda indomitorum equorum caudis alligata, interiit. Germania et Gallia, quod Imperium Francorum nominabant, post quinquaginta sex amplius annos rursus ad vnum rediit.
Lutharius veteres Boiorum leges emendauit: nouas Sueuis tulit, quas in Bibliothecis legi nostris. Agrestinus discipulus superioris Eustasii Boios adit, sacras literas in Boiaria docuit. Conuentus sacerdotum coacti sunt aduersus Columbani et Galli nouas ceremonias, quibus populum Christi sanguine redemptum, liberatumque in seruitutem redigere atque onerare contra maiorum instituta conarentur.
Atholdus nepos Garioualdae Regis Boiorum, filius Theodolindae, et Agilulphi decimo regni anno a suis Italia pulsus, ad regulos Boiorum migrauit: a quibus perbenigne receptus, honorifice per Boiariam deductus est. Alii referunt, eundem Graeci legati veneficio desipuisse, nonnullosque principum interemisse, aquibus veneno sublatum esse tradunt. Heroldus maritus sororis eius in regno Longobardorum succedit annos septem. Vxor huius soror Atholdi Gundopyrga, filia Theodolindae, neptis Garioualdae regis Boiorum fuit, cui etiam, quemadmodum matri, marito mortuo, potestas facta est a Longobardis coniugis, et regis cooptandi. Ipsa delegit Rotharium, qui filium Ratholdum haeredem Italiae reliquit. Hic ob stuprum interfectus, successorem habuit in regno Longobardorum, et Italiae Heriobertum ex Boiaria oriundum, filium Guntholdi ducis Boiorum.
Lutharius rex eodem tempore mortuus est, anno Christi D C XXXI. Duos reliquit filios. Dagobertus relicta Aquitania sola fratri suo Heriberto, alia omnia possedit. Illam quoque (cum tertio regni anno frater obiisset) recepit. Initio imperii Dagobertus familiariter vsus diuo Arionulpho Episcopo Mediomatricum, et diuo Huniperto Agrippinensi Archimysta. Pipinus vir prudentissimus, filius Carolomani, Dux Brabantiae, praefectus erat praetorio. Atque dum hisce Dagobertus obtemperat, optimum sane egit principem. Postea (vti mobiles sunt, et sibi saepe aduersae regum voluntates) spreto illorum consilio quo libido impulit praeceps abiuit: stupris et adulteriis, incestuque infamis extitit. Ipse leges Boiorum correxit, legem Salicam perfecit.
Samo rex Venedorum (qui ad Draui, Savique fontes adhuc habitant, ruri adhuc Veneda lingua in vsu est, Boius sermo in vrbibus, et castellis inualuit) negotiatores Dagoberti regis Neoroma venientes spoliatinterficit. Reguli Boiorum iussu regis, tribus exercitibus Venedorum regionem inuadunt: in obsequium, et ditionem redigunt: Venedos quoque sub iugum religionis Christianae mittunt.
Venedis tum ab Aquilone, Boiis vero ab Orientis ora confines erant Hunni. Atque hi paucis post diebus in Venedos graviter incursantes agitant. Borutho dux Venedus ad Boiorum rectores legatos auxilium postulatum ire iubet. Nec mora, Boii, Venedis auxilio veniunt, armati in Hunnos ruunt, eos vincunt, pellunt: hocque beneficio Venedos et confines eorum regibus Francorum deuotissimos reddunt, obsides ipsis imperant, inter quos filius Boruthonis Carastus, et Chitomarus nepos eius, in Boiariam ducti: ibique coelestem philosophiam more Christiano discunt.
Dagobertus post haecrex Francorum moritur. Filii eius Ludouicus, et Segibertus Francorum Imperium partiuntur. Segibertus Galliam Belgicam vtramque, et Germanias: Caetera Occidentem versus Ludouicus cum matre Mathylda possedit. Pipinus tum senior filius Carolomani decessit. Grimoldus Pipini filius magistratum, et authoritatem patrisapud Segibertum obtinet, hic in paucis diebus moritur, relicto filio Dagoberto: quem cum Grimoldus aulae praefectus regnum adfectans, more sacerdotum tonderi, ac sacris initiari iussisset, ad Scotosque relegasset, Franci arma corripiunt, Grimoldum invincula coniiciunt, Luteciam Parisiorum Ludouico secundo deportant: vbi in carcere periit.
Ludouicus Austriam, Germaniamque recepit. Angisus filius diui Arionulphi,
Antoripensis, Beggam sororem Grimoldi superioris, filiam Pipini, sororem itidem diuae Gariodrudae, vxorem ducit, aulaeque Orientali praeficitur, et Ducatu Brabantino a rege donatur.
Dagoberto Maiestas Imperii Francorum collapsa corruit. Praefecti praetorio (quos Germani Marosalicos, id est Maiores domus et aulae, et Duces Francorum nuncupant) Rempublicam trahere, rapere, lacerare, atque omnem potentiam in se transferre, omnia munia Imperii obire coeperunt. Reges ocio torpescere, inane nomen Regis ferre: se abdere a conspectu vulgi, salutantiumque, tanquam sacra: voluptati operam dare, omnem aetatem silentio, et venationibus transigere: neminem admittere: neminem audire: nihil cognoscere consueuerunt. Omne negotium domi forisque in aulae praefectos relegare, fas regiumque ducebatur. Pollui Regem conspectu supplicis persuasum erat. Pertulere centum ferme annos huiusmodi ignauiam, socordiamque principum Galliae, Germaniaeque populi.
1. Thessalonus moritur, eius filii Theodo V., Grimoldus et Theodopertus III. Boiariam diuidunt.
2. Vta, Theodonis V. filia vitiata Haimeranum Episcopum Reginoburgensem patrem nominat.
3. Haimeranus ab Vtae fratre Landoberto trucidatur, innocentia tamen miraculo detecta in honorem eius coenobium extruitur.
4. In coenobio Haimerani artes liberales docentur. Mausolaea vetera Ducum Boiariae. Libellus Episcopi Victerbi.
5. Vtae et Landoperti poenae.
6. Haimerani patria. Variopagum monasterium.
7. Mortuo Ratholdo, Rege Italiae, succedunt filii Bertharicus et Godopertus.
8. Grimoldus Dux Beneuentanus exorta discordia inter fratres, interfecto Godoperto regno potitur.
9. Bertharius mortuo Grimoldo in Italiam reuertitur, interfectoque Garioualda, filio Grimoldi, omnium consensu recipitur.
10. Alagisus infeliciter rebellat. Votumeius de monachorum genitalibus exscindendis.
11. Bertharico eiusque filio mortuo succedit nepos Litopertus infans sub tutore Landoprando.
12. Reginopertus superioris Gudoperti filius Landoprando victo captoque Litoperto moritur. Succedit filius Heripertus, qui postquam patruelem Litopertum dolose interemit, fugitiuus in lacu Lario submersus est, cum eaque familia Boiorum in Italia interit. Landoprandusrex creatur.
13. Ludouicus II. Rex Franciae moritur, Filii Lotharius III. et Hildericus II. succedunt excluso Theodorico III. fratre minorenni. Francia orientalis et occidentalis.
14. Hilderici Maresalicus Veliphaldus. Landobertus Episcopus Vitraiectinus. Elisatii Praefectus Eticho. Lotharii III. Marosalicus, Eburouinus.
15. Lotharius III. moritur. Eburouinus Theodericum regno occidentali praeficit. Franci eum cum Eburouino in monasterium detrudunt, Hilderico II. homagium praestant.
16. Hildericus ob socordiam interficitur. Theodoricus III. ad imperium reuocatur.
17. Eburouinus ad aulam Theodorici se recipit, multosque procerum e medio tollit. Variomundus pulso Landoperto succedit in Episcopatu Traiectino.
18. Franciae orientalis proceres Pipiuo ex Boiarica prosapia oriundo curam regni committunt, et cum ipso contra Eburovinum et Theodoricum III. arma movent. Eburouinus occisus. Theodoricus captus. Pax restituta.
19. Pipinus rebelles in Germania ad obsequium redigit, mortuo Theodorico III. filium eius Ludouicum III. substituit.
Thessalonus secundus fato concedit, anno Christi sexcentesimo quinquagesimo. Tres eius filii, Theodo quintus, Grimoldus, et Theodopertus tertius Boiariam in treis partes diuidunt. Theodo Reginoburgium, Nariscos, Vindeliciam sortitus est. Grimoldus Bathauiam, Laureacum, Iuuauiam, Vtinum, Noricum Ripense, et contigua loca accepit. Ea pars Norici, quae inter Oenum, et Athesim amnes in montibus cubat, Theodoperto euenit. Theodo Reginoburgii frequens versabatur.
Vto nomine. Haec a Segiboto quodam decurione equestri compressa est. aluo intumescente, proditur flagitium Vta Diuum Haimeranum Pontificem Reginoburgensem (qui tum forte fortuna, pietatis ergo Romam versus, ante treis duntaxat dies Reginoburgio profectus erat) ceu authorem culpae honestiorem, parentem nuncupat.
Landobertus frater puellae, vbi hoc accepit, sororis ignomina, et sceleris indignitate commotus, Pontificem apud Helffendorff (pagus est in superiore Boiaria, inter Oenum, et Isaram amnes) consequitur, iraque percitus, eundem necquicquam tantum scelus abnuentem, comprehendit: socii diffugiunt. Nec mora Landobertus Haimeranum supra scalas duriter colligat, membratim dissecat, seminecemque relinquit. Innocentia Pontificis coelestibus miraculis patefit. Artus dissecti a populis vndique coeuntibus ad Isaram deuehuntur (quinque millia passuum infra Monachium extat aedicula huiusce rei monumentum) ibi nauiculae impositi in Danubium: inde Danubio aduerso quinquaginta millia passuum, Reginoburgium deferuntur Obuiam certatim effunduntur, dux Theodo, proceres, et ciues, opulenti, egeni, sacerdotes, prophani, faeminae, pueri, puellae, reverenter ritu solenni Pontificis corpus excipiunt: in templo diui Georgii extramoenia vrbis condunt. Regulus Theodo, vt insontis Episcopi caedes manifesta aliquo piaculo lueretur, ibi aedem perquam amplam aedificat: diui Benedicti ceremoniis et monachis dicat.
Arionardus, et D. Hyldolphus frater eius, genere Norici: ille Reginoburgensis, hic Treuerensis Archymistes postea fuit. Divus Haimeranus suo templo celebre apud posteros nomen fecit. Primus Antistes Apllonius fuit. Mausolea ibidem Principum, Regum et Imperatorum Boiariae adhuc ostenduntur. Boios enim duces cum vxoribus in eo coenobio fere vsque ad Fridericum primum condi solitos reperio. Seruatur ibi libellus, in quo Episcopus hortatur amicum ad pietatem: adeo vetustis literarum notis scriptus est in membranis, vt mihi de integro in literarium pistrinum reeundum, et elementorum figurae condiscendae fuerint. Ad vmbilicum haec verba adscripta sunt: Scripsi ego ipse Vhicterbus, quamquam peccator, Episcopus iam senex puto nonagenarius, aut supra, dolentibus membris, et caliginantibus oculis: hoc non quasi potens, sed pro studio charitatis quam circa te habeo, quia volebam dum seculi diguitatem regis, vitam aeternam nunquam perdas. Pax tibi, et vita a domino augeatur, Amen, et fiat, fiat. Tertio anno regnante Pipino filio Caroli, rege Francorum, in mense Iunio, in diebus decem scripsi hunc libellum, hoc est anno D CC IIII. a natiuitate Christi, septima indictione. Hunc ego Vhicterbum, in carminibus quae sub Lodouico pio Augusto, filio Caroli, de Episcopis Boiariae scripta extant in eodem Monasterio. Pontificem Reginoburgensem fuisse reperio: cui a D. Bonifacio, et Vtilone Boiorum regulo suffectus sit Geoualda.
Theodo Vtam filiam in Italiam relegat. Landobertus profugus apud Abares in Hunnia atque Pannonia obiit: soboles omnis a ducatu, et fastigio Boiariae deturbata est, in ordinemque equestrem redacta.
Haimeranus Pictauia Noricorum vrbe, cuius Hieronymus meminit, oriundus fuit, quae colonia quondam Romanorum insignis, tum municipium Boiariae erat: nunc in villas abiit.
Variopagum Vindeliciae inferioris Monasterium, proxime arcem suam Neoburgium in ripa Oeni amnis, condidere: vbi sepulti sunt. Archimystes Laureacensis sud his rectoribus Boiorum fuit Bruno Reginoburgenses Episcopi Erhardus, et Albertus. Salisburgenses coelesti doctrina pauerunt Sauolus, et Ezius, Sabonenses Vrsus, et Pigentius.
Ratholdo rege, pronepote Garioualdae regis Boiorum mortuo, Heribertus filius Guntholdi ducis Boiorum, et Astae, nepos Garioualdae, regis Boiorum, rex statuitur, cum implesset potestatis annos nouem, decessit. Duos filios regni haeredes reliquit Bertharicum, et Godopertum: Bertharicus Mediolani, Godopertus Ticim habitauit.
Godopertus Grimoldo duci Beneuentano sororem connubio iungit: et virum rei bellicae perquam peritum, nec minus domi callidum, in auxilium contra fratrem accersit. Grimoldus vbi cum copiis Ticinum receptus est, arma in Godopertum vertit, ipsum caedit. Filius Godoperti adhuc infans Reginopertus clam periculo sublatus, clam educatus est. Bertharicus vbi de nece fratris accepit, cum annum vnum, menses treis regnasset, fuga salutem quaesivit apud Hunnos, et Abares, deinde Francos exulauit. Tota Italia ad Grimoldum defecit. Soli Astensesob beneficia aui Guntholdi Bertharico fidem seruarunt: nec Grimoldum receperunt. Qui vbi nouem regnauit annos, medicis male venam secantibus interiit.
Bertharicus de morte eius certior factus, in Italiam redit, magno vbique gaudio recipitur: Italiaque tota, interfecto Garioualda filio Grimoldi, Bertharico sponte subditur.
Alagisus dux Tridentinus, cum praefectum Boiorum (Graphionem nominamus) qui Pisonium, et caetera castella Athesinae vallis pro praetore administrabat, tumultuoso praelio superasset, regi suo rebellat. Cumque sacerdotem regiis armis indutum, quem regem esse putarat, pugna occidisset, et spoliatum galea, caluicies sacerdotem fuisse proderet, votum concepit, atque nuncupauit: si victoria potiretur, salacibus mystis fibulam se impositurum: genitalibusque sacerdotum puteum oppleturum. Sed voti non compos, poenas dedit.
Hunnibertus, infantem Litopertum auiti regni successorem habuit: cui virum prudentem Landoprandum tutorem testamento dedit. Sed regni cupiditas diuina humanaque iura iuxta contemnit.
Reginopertus filius Godoperti superioris, in patruelem arma sumit: Landoprandum pugna victum Italia pellit, Litopertum viuum capit, eodemque anno mox inuitam exhalat animam. Heribertus filius Reginoperti, Litopertum puerum patruelem suum in balneo extinguit, regnum occupat. Landoprandus cum filio Litoperto per Curiam vrbem Rhaetiarum, ad Theodopertum regulum Boiorum in Boiariam fuga elabitur: ibique nouem annos extorris lare patrio fuit. Decimo anno Theodopertus rector Boiorum, Landoprandum cum filio, vi et armis in Italiam reducit. Heribertus, dum fuga sibi consulere conatur, in lacu Lario Comersee.Landoprandus rex a Longobardis creatur, haeredem regni reliquit Litoprandum filium, qui Gutrudam filiam Theodoperti ducis Boiorum vxorem ducit. Hucusque Boiaria oriundi, annos aliquot, nimirum sexaginta potiti sunt Italia, regnoque Longobardorum: quod simul cum vita, dum inuicem id inuident, amiserunt.
Ludouicus secundus, rex Germaniae et Galliarum obiisset, treis reliquit filios, Lutharium, Hyldericum, et Theodericum impuberem. Hyldericus Germanias, Gallias cis Sequanam, Orientem versus: (Austria Ostfranckreich.est) caetera quae Occidentem spectant solem, (vnde Vestria VVestfranckreich.Lutharius possedit.
Veliphaldus dux Hylderici aulam moderatus est. Diuus Landobertus Traiecto Mosae oriundus, a Theotardo Traiectensium Pontifice educatus, cum amicissimus Hylderico, et in aula magnae authoritat s esset, mortuo Theothardo, Traiectensibus datus est Pontifex. Eticho, qui et Hyldericus
Litherici, diuae Otiliae pater, ab Hylderico rege, ab eodem cognomen sortitus, Elisatio praeficitur: vxor eius fuit Berethouinda affinis et cognata D. Leodogarii, quem Lutharius Augustoduno Episcopum dedit. Eburouinum tamen quendam hominem sceleratissimum, flagitiosissimum aulae et praetorio praefecit: qui multa mala libidine dominabdi designauit.
Lutharius tertio regni anno. Eburouinus Theodericum fratrem Lutharii, quo licentius sub puero grassaretur, Gallis et Occidentali regno imponit. Celtae exosi scelera hominis, Eburouinum capiunt, templo captorum includunt, Theodericum a rebus amouent: ad contubernium Monachorum relegant. Hyldericum ex Germania et Austria cum Voliphaldo duce reuocant, in verba Hylderici iurant.
Hyldericus venationi, et rebus leuiusculis, neglecta Republ. deditus, pleraque temere ac inconsulte agit: et cum tot gentibus, lingua, moribus, institutis inter se differentibus imperaret, nulli suam legem seruat, Magistratus pro libidine promiscue regionibus praeficit, inter venandum cum liberis et vxore grauida trucidatur. Theodericus frater eius antea repulsam passus, regno restituitur.
Eburouinus vbi hoc accepit, relictis Monachis, in aulam prorumpit, dignitatem, quam amiserat, recipit, optimum quemque grauiter adfligit, et opprimit. Diuum Leodegarium occidit: Leodesium filium Arnoldi, qui praefectus Palatinis aedibus fuerat, fide data interimit. Voliphaldus in Germaniam aufugit. Angisus tum pater Pipini iunioris occisus est in bello a Venedis. Landopertus Traiecto pulsus, Leodium aufugit: Variomundus quidam eius sacerdotium occupat. Pipino filio Angisi curam et regni potestatem, ne quid Respublica detrimenti capiat, permittunt. Erat vxor Pipini Pluthruda filia Grimoldi Reguli Boiorum. Pipinus cum principius Germaniae, et Austriacis proceribus, arma, castraque in Celtas contra Eburouinum, Barochum, Gilomarum, Bertharium inuicem quoque ob aulae praefecturam decertantes, et contra Theodericum regem mouet. Victoria penes Austriacos fuit. Eburouinus occisus: caeteri simili fato sublati sunt. Theodericus rex captus est a Pipino. Pipinus accepta gaza regia, regi Theoderico pacem dedit: Nodobertum quendam de suis aulae imposuit.
Landopertum Traiecto restituit. Radobodum Frisiorum regem, falsorum numinum cultorem, Gotofridum ducem Sueuorum, qui cum Theoderico senserant, caeso Otouino, et Arionoldo ducibus copiarum in obsequium redigit. Mortuoque Theoderico rege, qui treis filios Ludouicum, Hyldebertum et Lutharium reliquit, Ludouicum regem statuit.
1. Grimoldus Dux Boiariae moritur, succedit Theodo VI. cum filiis Theodone VII., Grimoldo II. et Hugoberto.
2. Diuus Corbinianus primus Episcopus Frisingensis. Archi-Episcopi et Episcopi Boiorum.
3. Mortuo Ludouico III. Pipinus defuncti fratrem Hildebertum III. Franciae Regem titulotenus sufficit, potestate regia penes se manente. Pipini liberi.
4. Hildebertus III. moritur, surrogatur ei filius Dagobertus II. Alter filius Daniel in monasterium detruditur.
5. Theodo VI. Dux Boiorum moritur, Grimoldus II. eius partem occupat. Pipini et Dagoberti II. mors.
6. Galli Lugdunenses nepotem Pipini Theodouualdam aula exigunt Reginoburgo suffecto. Danielem dato ipsi nomine Hylderici Regem declarant.
7. Germaniae et Austriae status Carolum Pipini filium carcere detrusum liberant, Regemque deposcunt. Carolus administrationem tantum regni suscipit.
8. Hylpericus Rex, Reginofridus et foederati aduersus Carolum arma mouent.
9. Carolus Frisiorum Regem, Hylperici foederatum adortus funditur. Bonifacius Victori occurrit, ipsumque ad clementiam erga innoxios deflectit.
10. Hylpericus cum Reginofrido terras Rheno contiguas vastat.
11. Carolus collectis copiis hostem bis fundit, patruumque Hylperici Lotharium IV. regium nomen ferre iubet.
12. Hylpericus et Reginofridus vires restaurant, sed a Carolo tertium fusi cum thesauro regio fuga elabuntur.
13. Carolus victoriam prosequitur. Caroliae regionis nomen.
14. Carolus cum Vtone Aquitaniae principe pacem facit. Hylpericus deditur, mox cum Luthario IV. moritur. Theodoricus IV. Franciae Rex salutatur.
15. Theodo VII. Boiariae Dux moritur. Partem eius cum vxore Grimoldus II. vsurpat.
16. Grimoldus Corbinianum Romam perrecturum retinet, Episcopum Frixinensem constituit, et iuramento de non abeundo obstringit.
17. Corbinianus increpat Grimoldum, quod fratris vxorem duxisset, mox ob insidias sibi structas in Italiam ausugit.
18. Nepotes Grimoldi I. ob impubertatem exclusi partem regni postulant. Grimoldus II. in tumultu occiditur. Pluthruda nouerca Caroli Boios contra Carolum concitat. Monachorum inuidia in communicandis documentis.
19. Grimoldi II. vidua Carolum implorat. Litoprandus occasione huius discordiae castella quaedam Boiariae in ditionem redigit, ossa D. Valentiniani Tridentum transfert.
20. Carolus perdomitis Sueuis, et inde restitutis Episcopis, qui sui causa profligati erant, (vid. §. 8.) Episcopum Treuirensem constituit, et Hugobertum toti Boiariae praeficit, ipsius nepte sibi in matrimonium iuncta.
21. Comites a Barge et Degernsec, (Bargiones et Tigurini) item Comites ab Antorff, Loisa, VVahlensee et VVolengern (Antoryphi) constituti.
22. Hugobertus Corbinianum ex Italia revocat, et ab eo baptizatur. Corbinianus moritur.
23. Luxus et deprauati mores Cleri recensentur.
24. Vinofrido a Romano Pontifice provincia docendi Francos et reformandi Clericos defertur.
25. Vinofridus per varias prouincias mandato officio fungitur.
26. Vdo Dux Aquitaniae rebellat, pulsus Saracenos in auxilium vocat.
27. Carolus Saracenos ingenti strage delet.
28. Burgundia rebellis ad officium redigitur.
29. Mortuo Vdone Carolus Aquitaniam recipit, Frisiasque debellat.
30. Saracem cum auxiliaribus Arabibus iterum in Franciam euocati a Carolo penitus cum Regibus delentur, reliquis in naufragio submersis.
31. Superatis tot gentibus Carolus contra Saxones pro Christiana fide arma movet, eosque tributarios facit.
32. Imperium Francorum ad antiquam maiestatem reuocatur. Carolus vnde nomen Martelli habeat.
33. Carolum, quod opes templorum in vsus militares conuerterit, poenas in inferno soluere, quidam Clerici falso praedicant.
34. Vinofridus Episcopus consecratur, mutatoque nomine Bonifacius audit. Eius iuramentum praestitum.
35. Commendatitiae literae a Pontifice ad Carolum Martellum et Proceres Germanorum datae.
36. Bonifacius reformationem Cleri suscipit, aliosque huius rei socios, et inter hos foeminas ex Anglia accersit.
37. Gregorio II. Pontifici succedit Gregorius III., qui Bonifacium Archi-Episcopum Germaniae constituit, Germanosque caballo vesci vetat.
38. Bonifacius in Boiaria Cleri reformationem suscipit, nonnullos banno subiicit, quosdam remouet, indeque Romam proficiscitur.
Grimoldus regulus Boiorum, socer Pipini ex hac vita migrat, anno ab orbe seruato sexcentesimo, nonagesimo quinto. Theodo sextus filius eius pietatis fama, prudentiam domi militiaeque longe lateque insignis, regnum Boiariae obtinet. Vxor ipsius Glisonotha: filii Theodo septimus, Grimoldus secundus, et Hugobertus fuerunt. Atquehi quatuor Boiariam in quatuor diuisere partes. Theodo pater Reginoburgium, Boiariam inferiorem, Nariscos sibi retinuit. Bathaviae, Iuuauiae, Vtino et finitimis locis Hugobertum praefecit: superiori Boiariae alpibus subditae Grimoldum imposuit: hic in Fruxinensi arce habitauit, vbi villae, et vestigium regiae, quam Grimolthusium, id est, Grimoldi domum, etiam nunc vocant. Theodo filius Athesinam vallem supra Tridentum, quam Venusticam nominant, et conterminos fines, partem Theodoperti patrui, qui iam obierat, administrauic.
Corbiniano familiariter vsi ab eo legem diuinam audire soliti sunt. Praefectus est Corbinianus Fruxinensi templo, quod in arce ducis Grimoldi dedicatum erat. Primus inde Pontifex Fruxinensium adpellari solet. Archimysten tum Boiorum fuisse reperio Theodorum: Laureacensis est Archiepiscopus. Minores Pontifices, Reginoburgensium Victo terpus, Sateburgii Flobargisus, Sabonensis Mastulo fuit.
Ludouico Rege quarto potestatis anno defuncto, Pipinus fratrem eius Hyldebertum rebus imponit. Omnis. potestas penes Pipinum fuit: ille inane nomen Regis titulo tenus gessit. Sustulit Pipinus ex Pluthruda foemina nobilissima duos filios, Drogum et Grimoldum. Drogus eam partem primae Galliae Belgicae, quae Matrona flumine (sicut Caesar scribit) a Celtis diuiditur: vbi Catalauni sunt, et vulgo Campania dicitur, possedit. Grimoldus defuncto vita Nordoberto, a patre praetorio praeficit, vir iustus et modestus. Vxor eius Theodouinda, filia Radobodi regis Frisiorum, peperit Theodovaldam Drogus tum filius Pipini decedit.
Hyldebertus quoque regnum cum vira finit. Dagobenus filius eius a Pipino rex creatur: frarer Daniel sacris initiatur.
Sub idem tempus eodem penitus anno, nempe Christi septingentesimo super octauum, Theodo pater regulus Boiorum ex hac vita migrauit. Grimoldus eius partem occupauit. Anno deinde Christi septingente simo quartodecimo, dum Grimoldus praefectus palatii ex Galliis ad aegrotantem patrem Pipinum visendum in Germaniam profectus est, a Raenario Frisio, cultore Deorum Leodii in templo diui Landoberti perimitur. Pipinus Grimoldi filium nepotem suum Theodoualdam parenti sufficit, ac praefectum aulae in Gallias inittit mense Aprili. Ipse eodem anno Decembri vita defungitur: administrauit Imperium Francorum annos septem, et viginti. Paucis post diebus nimirum sub sequenti anno, et Dagobertus rex obiit.
Pipino, Dagoberto rege, Galli Lugdunenses, qui et Celtae, et Francigenae, Theodoualdam nepotem Pipini aula exigunt: praeficiunt Palatinis aedibus Reginofridum quendam, Regem declarant Danielem facerdotem, muratoque nomine Hylpericum nuncupant.
Pipinus viuente Pluthruda, et secundam vxorem Albaedam. Illa Carolum filium Albaedae nouercali odio prosequebatur, ipsumque in vincula coniecerat. Carolus (quem fortem, et authorem generis sui Principes nostri nuncupant) auxilio Auini caraere liberatur. Adipsum proceres Germaniae et Austriae frequentes coeunt, ad regnum vltro inuitant. Ipse principatum, ducatumque Francorum, et praefecturam aulae, et praetorii accipit, regium nomen recusat.
Hylpericus rex Reginofridus palatinae domus rector et Galli, infesto exercitu ad Mosam amnem procedunt, castraque locant. Rathobodus rex Frisiorum et multorum deorum cultor, quem Galli sibi pecunia coniunxerant, altera ex parte Agrippinae, trans Rhenum nihil illaesum, intactumque reliquit mense Iulio, omnia templa Christianorum diripuit. Landosfridus, et Theodoualda duces Sueuorum, et ipsi Hylperici partium, Carolo aduersi
Theodoualda diuum Pirminium antistitem Sueuia exturbat (fauere dicebatur Carolo) Pirminius patrem Monachis Etonem designat: et hunc Theodoualda dux ob odium in Carolum, in Vraniam relegat. Pirminius in Elisatium, inde ad Boios concessit.
Carolus vndique insurgentibus bellorum procellis, ingentis animi princeps, primo hostibus religionis nostrae Frisiis occurrit. Sed superatus a Rathobodo, amissis multis, in fugam vertitur. Venit tum diuus Vinofridus, qui et Bonifacius, ex Anglia Traiectum magnum, qui Frisiorum regem Rathobodum, ex praelio victorem reuertentem, alloquitur, obtestaturque, vti clementiam maximam regum dotem aemuletur: ab innoxiorum pauperum vastatione, qui nil commeruere, abstineat: ad amplectendam veritatem diuinam quoque regem potentissimum, atque ferocissimum cohortatur. Et inflexerat non nihil barbari regis animum, sed ipse paucis post diebus subito interiit.
Hylpericus, et Reginofridus vbi audiuere Carolum male pugnasse, Arduennam syluam transgrediuntur: omnia ferro, flamma, praeda, Moguntiacum, Agrippinensem agrum, regiones Rheno contiguas, depopulantur. A Pluthruda vidua Pipini muneribus, ac donis placati Ablauum redeunt.
Carolus collectis reliquus exercitus sui, de improuiso castra inuadit, inopinatosque haud mediocri clade adsecit. Partes inde aperto Matre de summa rerum confligere statuunt. Nihil vtrinque praetermissum, quod ad victoriam facere videbatur. Vinciaci (in agro Cameracensi vicus est) tertiodecimo Calendas Aprilis (quae tum dies Solis ante Paschalia erat, et ab auspiciis Palmarum cognominari vulgo solet) infestis concurritur armis. Victoria penes Carolum fuit. Hylpericus rex et Reginofridus suga sibi consuluerunt. Carolus victor cum Austriacis, et Germanis Agrippinensem Coloniam intrat, Gazam parentis Pipini a nouerca Pluthruda recipit: Luthariumque parruum Hylperici regium nomen ferre iubet.
Hylpericus et Reginofridus copias redintegrant, Vtonem ducem Aquitaniae socium ad se adsciscunt, coniunctis viribus rursus in agro Cameracensi castrametantur. Carolus cum Austriacis, Belgis, Germanis, haud impigre infesto intentoque exercitu, aduersus eos procedit: hoster inuadit, sternit, fundit. Hylpericus rex, Vto dux Aquitaniae, per Parisios, ablata secum regia supellectili, in Aquitaniam fuga elabuntur. Reginofridus Andegauos perit, ibique se munit.
Carolus, et Germani, et Belgae hostium vestigia sequuntur, omnia sibi subigunt. Antegauos cum Reginofrido ad deditionem cogunt, totam Galliam Lugdunensem, quam et Celticam vocant (quae a Sequana fluuio, ad Ligerim Ptolomaeo, Plinio vero, et Caesari ad Garumnam flumen protenditur) recipiunt: hancque a suo vocabulo victoc Carolus, Caroliam, incolas Carolios nuncupari iussit: quod diu apud Germanos Belgasque obseruatum est. Milonem Rhemorum Pontificatui praeficit, abdicato Regiberto, qui sibi aduersus Reginofridum properanti portas vrbis clauserat. Ob eandem causam Eucherium Aurelianensem episcopum in Hispaniam relegat.
Vtonem ducem mittuntur, qui reperant Hylpericum regem, et regiam gazam, et gratiam Vtoni, si resipiscar, faciant. Vto regem cum Thesauris legatis reddit. inde ad Carolum Hylpericus deducitur. Inter haec anno Christi D CC XIX. Lutharius rex obiit: in paucis diebus anno sequenti, patrui fatum et Hylpericus subsequitur. Franci, et Carolus Theodoricutn quartum filium Dagoberti secundi regem salutant.
Theodo septimus, Romam rereus voti proficiscitur: condem natusque a Gregorio secundo Pont. Max. domum in Boiariam reuertitur, ex hac vita migrar. Frater eius Grimoldus partem eius simul cum vxore Viludruda vsurpat.
Corbinianus tum quoque Romam supplicandi gratia concesserat. Grimoldus ne talem virum amitteret ab se, Maiensibus (colonia Boiorum fuit in ripa Athesis, vbi nunc Tyrolium et Merania cubant, in villas abiit
Corbinianum, si ed venerit, (inde enim ipse oriundus erat) captiuum ad se Fruxinum deducant. Rediit Corbinianus Maias, quae sibi patria erat, a Magistratibus statim Grimoldi detinetur, fideque data, ad Grimoldum perrexit: qui ipsum pastorem Fruxinensem declarauit, sacramentoque adegit, ne inde posthac, relicto grege, discederet. Pontificem regiae mensae conuiuam fere adhibet.
Corbinianus nactus tempus opportunum, Grimoldum increpare coepit, quod vxorem fratris duxisset, id esse repugnans legi diuinae. Mulier, vbi isthaec audiuit, insidias vitae Corbiniani tendit. Admonitus diuus, noctu fuga sibi consuluit, in Italiamque ad Litoprandum regem elapsus est.
Boiaria, in partesque vulgus ignobile scinditur. Nepotes Grimoldi, filii Theodoperti, qui ducatu ob impuberem actatem exclusi erant, iam ex ephoebis excesserant. Portionem regni postulabant. Pluthruda quoque vidua Pipini in Boiariam, vnde oriunda erat, aufugerat, Boiosque contra Carolum priuignum suum in arma concitabat. Grimoldus eo tumultu occisus est: vbi nam, nondum, licet curiosius perscrutatus fuerim, inueni. Quidam mystae monachi, non de omnibus loquor, cum ipsi nihil sapiant, instrumenta, ex quibus res gestae disci solent, in capsas, cistasque, non vna claue includunt, nec eruditos, nescio quid (vt sunt religiosuli) metuentes, videre, nedum legere sinunt. Ita horum sanctulorum stoliditate, et ignauia virtutum monumenta, et historiae intercidunt: cum tineis, et blauis depugnant: suis praedus homines auari, et quasi malae fidei possessores nimis timent. Cauent mortalium ingratissimi, atque superbissimi summopere, ne in vulgus edatur, quorum beneficio ditati fuerint.
Grimoldi vxor (reuertor vnde euagatus sum) Viledruda cum filuiis ad Carolum ducem aufugit, orbitatem suam, et indignam viri caedem deplorat. Conscii sceleris cum sociis authoritatem Caroli floccifaciunt. Litoprandus rex Longobardorum, cuius vxor ex Boiaria oriundaerat, dum Boii se discordia debilitant, et ciuilibus armis dissentiunt, Maias, et caetera Boiariae castella, quae Athesis praeterfluit, inuadit, atque in deditionem cogit. Diuum Valentinum, qui Maiis humatus fuerat, Tridentum transfert.
Carolus cum exercitu in Sueuiam proficiscitur, Theodoualdam ducem Sueuiae ducatu depellit, Landofridum armis sibi parere cogit. Pinminium restituit, Mediomatricum insuper templo praefecit. Etonem Argentorati Pontificem constituit. Inde perdomitis Sueuis, Boiariam petit. Hyldolphum, fratrem Arionardi (qui ex nobilissima Boiortim familia orti, literis operam Reginoburgii dederant, ibique educati fuerant) Treuerensi donat templo. Nouercaque recepta, Hugobertum Boiariae toti praefecit. Eius neptem Sueinhyldam vxorem ducit. Extat haud procul Fruxino pagus ab ipsa etiam nunc cognomen seruabs. Lutherouium Lauterhofen.Angilostadium Ingolstadi.Francorum addicit Martellus, quo pateat in Boiariam libere, et nemine prohibente transitus. Ita Carolus Magnus in capitibus meminit, quae ad Legem Salicam addidit.
Alberto Otogerioni, et Vtioni, quos quidam filios Grimoldi fuisse suspicantur, Bargiones, et Tigurini, inter Isaram, et Oenum subditi Alpibus traduntur. Landofridus, Elilandus, Valdoramus, fratres filii Theodoperti, Anthoryphos, loca finitima Isarae, et Lyco fluminibus, acceperunt.
Hugoberius regulus Boiorum declaratus (quem etiam Fruxini habitasse aiunt) continuo diuum Corbimanum, diuinae sapientiae professorem ex Italia missis legaris acciuit, Fruxinique in arce sua collocauit: ab ipso aqua sacra expiatus est. Obiit diem Fruxini Corbinianus. Et vt testamento statuit, Maias patriam iussu Hugoberti delatus, ibi humatur: quod oppidum Boiorum adhuc Longobardi tenebant.
Tibullus poeta non solum alienos a veritate coelesti, sed amorum quoque scriptor, castos duntaxat, sacris admittit falsorum numinum versus eius libuit subtexere.
Vinofridus vir cum eruditus, tum bonus, vbi huiuscemodi sacerdotum cupiditatem, nequitiamque inualuisse videt, Romam pergit, rem omnem ad Gregorium secundum Pont. Max. defert, qui Vinofridum, sanctae philosophiae magistrum, Germaniae gentibus, designat, fidemque hoc diplomate facit: Gregorius seruusseruorum dei Vinofrido religioso sacerdoti. Ob pietatem, et studium literarum, quae ab ineunte aetate inte sita esse comperio, docendi Francos, et a malis falsisque sacerdotibus purgandi prouinciam nostro iure tibi demando. Tu vero non fabulas hominum, nec quaestum tuum, sed Christum, et sacras vtriusque instrumenti literas praedicato. Si qua grauiora quam vt a te rite beneque perfici queant, inciderint, ad me deferto. Datum Idus Maii, imperante domino Piissimo Augusto Leone, a Deo coronato, anno tertio Imperii eius, indictione secunda. Fuit is annus Christi authoris nostri septingentsimus, vndeuicesirnus. Lustra diducenti patefiet. Tum et Viuilus archimystes Boiorum templo Laureacensi praefectus est.
Vinofridus Roma in Franciam tendit, hospitio perquam humaniter Ticini a Litoprando rege Italiae excipitur. Per Boiorum fines incognitus ad Turogos tendit. Inde ad Frisios proficiscitur, iam enim Rathobodus Rex Obierat. Hessones deinde petit in confinio Saxonum. Vbique scelera sacerdotum arguit: de legato sibi officio gnauiter et strenue defungitur.
Vdo Vdo a Siberto Eudo dicitur.Carolo rebellat. Carolus collecto ingenti Austriacorum exercitu, Aquitanniam hostili animo petit, superato Ligeri amne, Vdonem terga vertere cogit. Abdiramus Rex Scenitarum (Saracenos nos dicimus, qui paulo ante ex Africa transeuntes Hispanias inuaserant, Vessogetarum, et Sueuorum regnum attriuerant) in auxilium ab Vdone accitus cum liberis et coniugibus, quasi perpetuo in Aquitania habitaturus, cum valida manu aduenit. Fit suga Garumnam vsque flumen, templa direpta incenduntur. Burdegala, alia pleraque oppida, Pictones expugnati sunt. Turones obsessi.
Carolus dux inuictus, fretusque Deoimmortali, fortiter tantam hostium turbam adgreditur, fundit, delet. Caesa sunt Saracenorum trecenta octoginta quinque millia cum rege. In exercitu nostro mille duntaxat, ac quingenti desiderati sunt. Testis et Vdo dux in epistola, quam ad Gregorium secundum episcopum Romanum scripsit. Nam Vdo recuperata gratia Caroli, eos quos socios ad se acciuerat, grauissima quoque strage profligauit.
Burgundia rebellat. Carolus continuo cum copiis aduolat, Lugdunum expugnat, Burgundia potitur, eamque firmis praesidiis munit.
Vdonis mors Carolo nunciatur. Carolus Aquitaniam absque Marte recipit. Inde classe ingenti comparata, contra Frisios multorum numinum cultores arma promouet, fana, lucos hostium subuertit, extirpat, incendit interfectis quam plurimis, caeso Popone duce Frisiorum, victorque rediit.
Saraceni rursus euocati a filiis Vdonis Baephario, et Hunoldo, Baepharius Hunoldus VVaiferus et Huualdus a Sigeberio dicti.Mauronto duce prouinciae in Galliam rege Athima nauibus adpellunt, Auinionem capiunt. Nec mora, Carolus adest, Auinionem obfidione claudit, erat intus rex Athima. Arabes qui adhuc in Hispania erant, rege Amoreo obsessis auxilio veniunt, Arelatam
Carolus euocatis a Litoprando rege Longobardorum auxiliariis copiis hostes inuadit, quatuor praeliis sternit, fundit, cum regibus delet. Pauci, qui ad naues confugerant, saeviente in eos diuinitus ira coelesti, fractis nauibus in mari submersi sunt. Manrontus dux finibus exactus est. Hugobertus quoque dux Boiorum cum filio Vtilone huic bello interfuit, Caroloque opem tulit.
Galliis, Aquitania, Belgis, Celtis, Prouincia Narbonensi, Sueuis, Boiis perdomitis, Carolus contra Saxonas, alienos a religione nostra, ad Visurgim vsque amnem processit. Vtrinque magno ardore, nec minore clade depugnatum est. Superati tandem Saxones, vectigales facti, tribuere quotannis trecentos equos.
Carolus itaque dux inuictissimus, Imperium Francorum, quod inquietissimum acceperat, extinctis vbique hostibus tandem pacauit: rediitque diu optata tranquillitas, et Maiestas Francorum tot cladibus valtata resurrexit. Vnde Martello ipsi Carolo cognomen inditum est, quod lingua Franca, atque Germana, siguum est blandientis, et a caede hostium deductum.
Catolus opes templorum, sacramque pecuniam vsurpauit: ex hac commilitonibus mercedem laborum distribuit: quamobrem ipsum sacrilegii poenas apud inferos dependere Mystae sibi credi postulant, quasi vero non legerimus in vita diui Egtdii (qui tum vixit) illi scelera, quae vel nequaquam vlli mortalium confiteri voluerit, a Deo condonata esse, id quotannis stato die cautant, praedicant publice, priuatim domi, et in templo sacrificuli. Eucherius Pontisex Aurelianensis dignitate motus a Carolo, optimo principi, hanc infamiae notam inurere ausus est.
Vinofridum redeo. Qui strenue mandatis defunctus, Romam ad Gregorium Pontificem reuertitur: ab eo pridie Calendarum Decembrium Episcopus consecratur immutato veteri nomine, Bonifacius, veluti bene ominato, et auspicatiore, adpellatur, et conceptis verbis authoramento exsignato, ac in corpore diui Petri imposito ita fidem suam adstringit. In nomine Domini, Deique, et seruatoris nostri Iesu Chisti, imperante domino Leone a Deo Coronato, magno Imperatore anno septimo post Consulatum eius, sed et Constantini. Magni Imperatotis eius filii anno quarto, indictione sexta, Bonifacius diuino munere Episcopus, tibi beate Petre, qui comitum Christi extitisti primarius, Gregorio vices tuas modo gerenti, omnibus successoribus tuis pro mitto, per patrem et filium, et spiritum sanctum: qui tres, vnus natura simplicissimus Deus est, per hoc sacrosanctum corpus tuumspondeo, germanam Christianae pietatis veritatem, quoad vita, et vires suppetant, sectabor, concordiam seruabo, sacrificiis interdictos deuitabo, mendaciorum sectas, errores pestiferos: contramaiorum scita Romano Pont. renunciaebo.
Gregorius Bonifacio commendaticiam dat Epistolam ad Carolum ducem Francorum, cuius exemplum subtexere aequum et necessarium sore duxi: vt plane intelligatur, qua cura veri pastores creditum sibi gregem pauerint. Domino glorioso, filio, Carolo duci, Gregorius Pontifex Romanus: Bonifacium virum bonum, et eruditum, quem aequitatis, et sapientiae Christianae, aman issimun esse compertum habeo, Episcopum designaui, ipsumque ad docendum varias, et diuersas Germaniae nationes, quae Orientalem Rheni ripam, adcolunt, misimus. Obtestamur per Christum terrarum principem, regemque regum, cuius regni tu dux, et antesignanus es, vti pro potentia tua in hoc sanctissimo proposito Bonifacium non deseras: fac opem tuam praesentem (quae tua pietas, ac sapientia est) sentiat. Pontificibus quoque maioribus, minoribus, flaminibus, sacerdotibus, mystis: ducibus, praefectis, praesidibus, proceribus, omnibus principibus, populo, plebi Germaniae, cunctis denique Christianis in hanc sententiam scripsit. Bonifacium omnis diuini, humanique iuris consultissimum, Pontificem, et pastorem gentibus Germauiae, quas Rhenus ab Orientis ora praeterfluit, consecravimus: flagito, atque iure nosto postulo, vt ipsum tanquam legatum, et nuncium Christi Dei, et Imperatoris nostri benigne
excipatis, et sedulo audiatis, ipsi sicuti parenti vestro (quo sibi ratio de animis vestris ante supremum, ac iustissimum praetorem constare possit) obtemperate. Igavus et literarum rudis, vitiosus aris arceatur. Decimae, tributa, donaria, et huiusmodi templorum vectigalia, in quatuor dispartite partes, vnam Bonifacius, alteram sacerdotes sedulo pascentes, ac docentes populum accipiant. Tertia egenis, et pauperibus distribuatur: quarta ad instaurandas, reficiendasque sacras aedes reseruetur. Nemo citra mortis necessitatem nisi paschalibus et quinquagenalibus coelesti lauacro, tingatur. Si quis aduersus haec quicquam ausus fuerit, diris deuotus esto, iram, et poenam coelestem sentito. At vos Deus Optimus Maximus seruet, filii charissimi. Data Calendis Decembribus, imperante domino piissimo Augusto Leone, a Deo coronato, magno Imperatore, Imperii eius anno septimo, sed et Constantini Magni Imperatoris eius filii, anno quarto, indictione sexta. Fuit is annus aerae Christianae, si lustra recte diduxeris, septingentesimus alter, et vicesimus.
Bonifacius his acceptis mandatis in Germaniam proficiscitur, mandatum Romani Pontificis patefacit: falsos sacerdotes, auaros, impudicos, superbos, sordidi quaestus, libidinis, popularis gloriolae mancipia, fabularumque praecones, et huiusce factionis capita, Dortouinum, Bertherum, Anoberthum, Hunoredum exautorat, dignitate mouet, deuitandosque populo, velut contagiones late serpentes, censet, atque renunciat: socios sibi ex Anglia natali solo accersit: non solum viros Burckhardum Lullum VVileualdam, fratrem eius VVunebaldam, Bittam Gregorium: sed et foeminas marterteram Lulli Chunitrudam, Teclam, Liobam et Valdopyrgam sororem VVileualdae, et VVunebaldae. Chunylda, et filia eius Beragytha admodum bonis literis eruditae ad Turogos legantur: Chunitruda, et Valdopyrga (cuius e corpore adhuc oleum sudat, et religiose Aichstadii colitur) in Boiariam pergunt. Tecla, et Liobia in Francia veteri consistunt.
Gregorius secundus Romae moritur, Gregorius tertius succedit. Hic vbi Bonifacii egregia facinora accepit, gratulatorias eidem mittit literas: operam et virtutes eius collaudat, Archimystem Germaniae eundem declarat, palliumque insigne philosophi et pastoris Christiani ipsi dono dat: eundem minores pontifices initiare iubet: Germanos vesci caballo syluestri, ac domestico vetat.
Bonifacius inde ad Hugobertum ducem Boiorum diuertit: veritatem illi, ac Christum accurate praedicat. Ariouoliphonem, qui summam habebat authoritatem, et dignitate excellebat, eiusque farinae sacerdotulis, pecuniarum, et gloriolae aucupibus, seruis voluptatum, sub specie et obtentu religionis in gregem Dei grassantibus sacrificiis interdicit, admonetque populum, proceres regulum Boiorum, vt illi nebulonesnumero sceleratorum impiorum habeantur: ab illis omnes duiscedant: aditum, eorumque sermonem defugiant, ne quid ex contagione incommodi accipiant, atque polluantur. Vetat insuper illis ius petentibus reddi, honoremue vllum communicare. Neque sacris adesse: neque concilium inire illis fas esse: sacerdotes deinde adlegit, suffragiis cooptat, qui oues Christi, non suas, coelesti pabulo, non fabulis hominum pascant, non lanient. Qui imperent cupiditatibus, refrenent libidines, spernant voluptates, iracundiam teneant, coerceant auaritiam, caeteras animi labes repellant. Vtriusque instrumenti exemplaria nocturna versent manu, versent diurna. Posthaec Bonifacius comitantibus plurimis Boiis, Romam ad Gregorium tertium proficiscitur.
1. Mortuo Hugoberto succedit filius Vtilo, qui ex Hildruda Caroli Martelli filia Thessalonum progenuit.
2. Abares et Hunni vastant Boiariam, intra Anassum et Laureacum. Vnde capitulum Laureacense Bathauiam translatum.
3. Gregorii Pontificis Romani literae ad Clerum Boiariae de concilio habendo et disciplina recte instituenda.
4. Vtilo Bonifacium ad se inuitat, et reformationem Boiariae eam in Dioeceses et parochias diuidendo feliciter peragit.
5. Episcopi Boiariae Salisburgensis, Fruxinensis, Reginoburgensis, designati.
6. Monasteria in Boiaria passim extructa.
7. Carolus Martellus moritur. Ex eius liberis ipsi in munere succedit natu maior Carolomannus. Theodorici IV. Regis Franciae mors. Hildericus III. eius successor.
8. Saxones, Theodoualda Sueuorum Dux et Hunoldus in Aquitania rebellant, omnes tamen ad officium rediguntur.
9. 10. Carolomannus labentem Christianismi disciplinam restituit. Eius hac de re edictum.
11. Regum Franciae tum temporis misera conditio, vtpote qui saltem a Marosalicis dependebant.
12. Vtilo Dux Boiorum se Regem appellat, tandem a Carolomanno et Pipino aggressus vincitur.
13. Caralomannus Saxones petit, Pipinus superiore Boiaria potitus ex Bertha coniuge ibidem Carolum M. suscipit. Carolobergomum.
14. Caroli M. natale solum. Monasterium et alia loca a Pipino denominata.
15. Pax inter Vtilonem Carolomannum et Pipinum constituitur. Vtilo Regium titulum abdicat.
16. Vtilo, Carolomannus et Pipinus arma contra Saxones et alios coniungunt. Gobolibus Archi-Episcopus Moguntinus inter alia crimina ob venationem remouetur. Bonifacius eidem substituitur.
17. Gregorius III. Papa Romanus moritur. Episcopi quidam Bonifacio aduersantes ipsi negotium facessunt. Causa Romam delata pro Bonifacie deciditur, eiusque aduersarii banno percutiuntur.
18. Episcopi in locis fertilissimis pauperum gratia collocandi. Archi-Episcopi Moguntini iura.
19. Zachariae Pontificis Romani rescriptum.
20. D. Virgilius ob eruditionem Principibus gratus, Episcopus Iuuauensium datur.
21. 21. Baptisationem ab indocto literarum in nomine Patris, Filii et Spiritus S. factam pro valida habendam, Sidonius et Virgilius contra Bonifacium in Curia Romana obtinent.
23. 24. 25. Virgilii et Sidonii sententia, quod dentur antipodes, a Bonifacio et Pontifice Romano, tanquam periculosa religioni Christianae damnantur, et ipsi ab officiis remouentur.
26. Burckhardus primus Episcopus VVürtzburgensis, ... VVilibaldus primus Aichstadiensis. Alemanus fluuius. Ptolomaeus corrigitur.
27. Carolomannus Francici imperii administratione fratri Pipino relicta fit monachus.
28. Grypho, Pipini frater regni gubernacula affectans Saxones concitat. Pipinus et Vtilo contra hos arma mouent.
29. Grypho Boiariam occupat, a Pipino et Vtilone captus in vincula detruditur, mox elapsus interficitur.
30. Saxones et Aquitaniae Duces Franciam infestant. Rex Hildericus M. omnem regni curam negligit, deliciis et otio vacat, administratione a Pipino interim gesta.
31. Vtilo primus contra Regem mussitare incipit. Vocabulum Koenig, vnde dicatur.
32. Vulgus Regem Hildericum iniquo ferunt animo, spernunt, Pipinumque in coelum tollunt.
33. Procerum conuentus Francofurti habitus, Legati ad Pontificem Romanum Zachariam mittuntur, qui de Hilderici socordia et inhabilitate conqueruntur.
34. Zachariae Pontificis responsum, in quo Regis repudiandi potestatem concedit.
35. Zacharias partes suas hac in causa Bonifacio committit.
36. Conuentus Procerum Moguntiaci Hildericus III. Augustae Suessonum degradatur. Pipinus Rex salutatur, et a Bonifacio inungitur. Archi-Episcopi Moguntini iura.
37. Hildericus Rex tonsus et Gisala in monasterium detruduntur.
38. Thessalonus aulam Pipini comitatur. Chitomarus Dux Carinthiorum constituitur. Maiorano officium Carinthios conuertendi demandatur.
39. Hatulphus Rex Longobardorum Romam obsidet. Imperator Constantinopolitanus missis Legatis et organo Musico Pipinum in auxilium vocat.
40. Carolomannus fratri expeditionem contra Longobardos frustra dissuadet. Carolomannus moritur.
41. Pipinus contra Hatulphum feliciter pugnat. Vtilo plurima loca Longobardis eripit.
42. Hatulphus pacem sibi praescriptam inire et sacramento firmare cogitur. Exercitus Pipini diminutus. Hatulphi mors.
43. Turcae inclarescunt. Quinam Turcae fuerint. Eorum incrementa. Hildegardae et Brigittae de iis vaticinium.
44. Vtilo moritur. Eius et vxoris Hyldrudae monumenta.
Hugobertus Regulus Boiorum, anno Christianae salutis septingentesimo super quintum et tricesimam. Post hunc regnum Boiariae obtinet Hugoberti filius Vtilo, qui educatus in aula ducis Francorum, Hyldrudam filiam Caroli Martelli, et sororem Carolomanni et Pipini adamauit, rapuit, vxoremque duxit, progenuit Thessalonum tertium.
Hunni et Abares, audita morte ducis Boiorum quaecunque Boii infra Anassum possedere, flamma, ferro vastant. Laureacum delent, excindunt. Ob hanc cladem Vtilo Viuilum Archimysten Laureacensem, cum symmystis, et Monachis, vna cum sacratis foeminis, qui periculum euaserant, Bathauiam commigrare iubet: eaque vrbs posthac Laureacensium Archiepiscoporum domicilium fuit. Ipsi adpellati sunt Pontifices Bathauenses, et Archimystae Laureacenses: sicuti legi in diplomatibus Imperatorum Arionulphi et Ottonis: quorum copiam exscribendi mihi fecit Vigilius Froschulus Pontifex Bathauenses, huius vrbis tum Episcopus-
Viuilo, caeterisque Boiariae sacerdotibus, Gregorius Pontifex Romanus literas per Martinianum Episcopum, Georgium presbyterum, Dorotheum diaconum, hoc exemplo misit: Gregorius servus seruorum Dei, dilectissimis nobis Episcopis in regione Boiariae. Continuo vbi nostram receperitis Epistolam, Vtilonem ducem vestrum a vobis adiri volo, vt illius edicto conuentus sacerdotum, Antistitum, procerum, gentisque indicatur. Ibi veros sacerdotes omnium suffragiis cooptate, pravos, et criminibus designatos exauthorate: concilia prosalute Christiani populibis quotannis, iuxta Danubium, vbi libuerit cogite, in hisce controuersiae, causae omnium, secundum Christi seruatoris nostri legem, et placita Euangelii, Paulique legati, Christi scita cognoscantur. Omnes concordiam, et pacem Christianam operibus comprobent, iuxta Euangelii doctrinam, et more Christiano vivant, In omnibus, quemadmodum a Bonifacio edocti estis, agite, oues sedulo pascite, parochos saepius visent Episcopi, presbyteros recte viuere compellant. Dent denique operam, ne lupi tecti pelle ouina, ouile irrumpant. Archimystes communi omnium suffragio deligatur, isque continuo Romam eat: vt si dignus fuerit, qui polulo Christi praesit, a Romano pontifice consecretur. Nemo pravus atque ineptus sacris admoueatur. Cum Ecclesiasticis opibus, coelesti lauacro (ita fieri par est) sicuti Gregorius praedecessor meus statuit. Nemo scorta, aut concubinam alat, quisque aut caste viuat, aut vxorem ducat, quam repudiare fas non esto. Nihil immundum
in cibis iudicetur, nisi simulachris falsorum deorum immolatum. Somnia, auguria, incantationes, dies nulius obseruet. Dissidentium donaria aris, et sacris aedibus arceantur: nec ea sacerdotes recipiant, nisi reconciliati suerint. Nemo se perfectum, nemo iustulum, nemo sanctulum esse confidat. Tota vita Christiani poenitentia est, et bellum imbecilli, et homines sumus. Omnes egemus clementia Dei Opt. Max.
Bonifacius Roma, Ticinum ad Litoprandum regem Longobardorum diuertit. Vtilo regulus Boiorum, missis vltro nunciis, Bonifacium denuo ad se inuitat, ob pertinacissimam falsorum sacerdotum obstinationem, malitiamque fraudulentam. Ipsi acriter suos mores tuebantur, tanquam pro focis et aris depugnantes, facile plurimipaucis piis resistebant. sub obtentu religionis fictis, et fabulosis plebem oblectando sibi obligarant. Aduersarios pieratis specie territabant, quorum dolus, cum aliter deuitari non posset, fauente Vtilone duce Boiorum, Boiaria in Ecclesiasticas dioeceses, et Parochias (vt adpellant) diuisa est: falsi, et praui sacerdotes tribu moti, in ordinem redacti, et exaugurati sunt.
Bonifacius veram pietatem Christi Boios docet, treis viros literarum scientia et morum sanctimonia celebres ac nobiles, Episcopos Boiis declarat. Ioannem Saleburgii, Ariobertum fratrem diui Corbiniani Fruxini habitare iubet Reginoburgio vero, quod caput Boiorum erat, Geoualdam pontificem designat, nuncupat, socium Vhicterbo, qui senio confectus erat, adsciscit. Viuilus antea a Romano Pontifice consecratus fuerat, Bathauiamque Laureaco exciso transsierat. Haec vbi facta sunt, postea ad Romanum Pontificem deferuntur, qui in hunc modum rescripsit: Reuerendissimo, et sanctissimo fratri Bonifacio Coepiiscopo, Gregorius seruus seruorum Dei. Quod tua opera, et Caroli principis Francorum, quemadmodum ex literis tuis cognouemus, tot millia Germanorum ad bonam frugem et Christum seruatorem nostrum reducta sunt, sane provt debeo, gaudeo vehementer. In Boiaria (vbi praui sacerdotes, fabulis hominum veritatem hactenus corruperant, sceleribus religionem polluerant, plebem exederant) bene, sapienterque egisti. Ne labor noster frustra sit, iuxta Danubium conuentus, conciliaque more Christiano celebrari iubeo. Tu ut militem imperatoris coelestis decet, fortiter decertato. Nemo tibi impedimenta paret. Data quarto Calendas Nouembris, imperante Domino piissimo Augusto Leone, Imperii eius anno vicesimo tertio: sed et Constantini Imperatoris filii eius, anno vicesimo, indictione octaua. Is fuit annus Christi septingentesimus atque vndequadragesimus.
Boiaria a prauis sacerdotibus, certatim ab optimatibus Boiorum opes pauperibus distributae sunt: Christianam paupertatem plerique contemptis diuitiis, et voluptatum illecebris profiteri caeperunt. Sub idem tempus in Boiaria apud Vtilonem fuisse et diuum Pirmimum pontificem Mediomatricum reperio. Vndeviginti Coenobia, et collegia Monachorum, et sacerdotum tum extructa, institutaque sunt. Regulus Boiorum septem aedes Monachis, id est atratis Druidibus construxit. Vnum propter Menenlacum Noricorum: sex in inferiore Boiaria, iuxta Danubium construxit. Bathauiae Nidroburgum virgines incolunt. Austrauiam, Paphomonasterium, Aldechium superius, inferiusque (huius monachi omnium locupletissimi sunt) dedicauit diuus Pirminius. Eto Argentoratensis Episcopus confecraneos diui Benedicti dedit. Iosephus Episcopus Fruxinensis ope Vtilonis collegium Mystarum instituit: cui flumen Iseniscus, in cuius ripa conditum extat, nomen fecit. At in superiore Boiaria itidem consensu Vtilonis, Alto quidam Heremita, Altonis Monasterium auspicatus est. Oto, frater Alberti, et Otgeriouis, quos supra commemoraui, Ilmi Monasterium. Ilmo flumini contiguum condidit: collegium, fuit sacerdotum, qui mea memoria, cum diuo Arsatio Monachium trauslati sunt. Albertus et Ottogerion in Norico ripensi, et Hunnia diuo Hippolyto templum aedificarunt: Vrbi inde cognomen adhuc manet. In superiore vero. Vindelicia intra Isaram, et Oenum, in faucibus Alpium, propter lacum Tigurinum contubernium Monachis
Schiratio, vbi Isarae fontes sunt, Reginopertus, Guntianus, et Ato fratres, Monachis domos construxerunt. Intra Isaram, et Lycum, sub ipsis alpium radicibus (rectore Boiorum haud abnuente) Landofridus, Valdoramus, Elilandus fratres, octo sacratis viris, et foeminis sacras aedificarunt aedes, Beurn, Schlechdorff, Siuerstat, Sandau, Vessbrunnam maribus. Pollingum, stapfelsee, Cochelsee, virginibus tradiderunt. Quibus praefecerunt Gaelouindam sororem suam Cochelsee et Stapfelsee ad lacuseiusdem cognominis: Siuerstat vero et Sandau haud longe a Lyco, ab Vgris excisa, deletaque penitus interierunt. Caetera extant VVesoprunnam, Pollingum, Thessalonus filius Vtilonis postea ampliauit, de integro instaurauit, atque haec omnia templa Divus Bonifacius fertur consecrasse, caeremoniisque D. Benedicti initiasse. Schlechdorf, Pollingum quae ab Vgris adflicti, Excusso Monachorum iugo, Mystae D. Aurelii Augustini sunt et appellantur.
Carolus dux Francorum cum septem et viginti annos Imperium Francorum, Gallias, et Germanias administraslet, tres reliquos filios Carolomannus, Pipinum, Gryphonem: Verum ad Carolomannum, quod maximus natu esset, omnia negocia referebantur: Omnis potestas Francorum penes illum erat. Theodericus quoque Rex tum obiit, Hyldericus frater eius a Carolomanno, et Pipino substituitur.
Saxones audita morte Caroli ab iugo imposito resiliunt: tributa quae hactenus pendere solebant, pernegant, in libertatemque se vendicant. Theodeualda quoque Dux Sueuorum pulsus a Carolo rediit, rebellat, Elisatium occupat. Hunoldus etiam Aquitaniae Dux parere regulis Francorum detrectat. Carolomannus, et Pipinus Aquitanos, deinde Sueuos celerius opinione imperata facere cogunt. Vtilo Boiorum regulus Saxonas in Obsequium redigit.
Carolomannus domitis hostibus, a pietate, vti Christianum decet principem regnum auspicatur, fautorque religionis labentem Christianismi disciplinam ad statum pristinum reducere studuit. Huiuscemodi edictum, quod oppidatim pependit, promulgauit.
In nomine domini Dei nostri IESV CHRISTI. Carolomannus dux, et princeps Francorum, anno a nato Christo seruatore et authore nostro, septingentesimo secundo, vndecimo Calendas Maii: Suasu, et consilio sacerdotum Dei Opt Max. et amicorum meorum, Pontifices regni mei, maximos, minores, cum presbyteris, nimirum Bonifacium Archimysten, Burchardum, Reginofridum, Vitanum, VVileualdam, Dadanum, et Addanum, cum collegis eorum, et sacrificulis, ritu Christiano conuocauit, vti mihi consulant, quo pacto iusticia, et Christiana deuotio instauretur, quae negligentia, et ignauia superiorum principum labefactata, collapsa, terris depulsa corruit. Qua denique industria populus Christi, a falsis et prauis sacerdotibus hactenus deceptus, et per anfractus confragosos, et devios seductus ad veritatis semitam reducatur. Iuxta igitur religiosorum sacerdotum, et procerum meorum consilium rogauimus, iussimus, decreuimus, voluimus, haecque placita praescripsimus.
Episcopi omnes, quos per ciuitates designavimus, Bonifacio Archiflamini, nuncio Christi, et legato Diui Petri, dicto audientes sunto. Quotannis concilia celebrentur: in hisce pietatem Christianam, candoremque Germanum amalis sacer dotibus pollutum expiato: Decimas bona Ecclesiastica, occupata a prophanis restituimus. Falsi diaconi praesbyteri sacrificuli adulteri, scortatores, sacris opibus nequaquam alantur: quos omnes in ordinem redegimus, atque e xaugur auimus: ad poenasque procriminibus luendas compulimus. Nemo sacris initiatus diuinoque ministerio mancipatus arma omnino ferat aut in bellum, aut in hostem pergat. Vnus ad aut summum duo Episcopi, delecti suffragio cum suis sacerdotulis principem comitetur ad bella, sacrificandi, comprecandique causa. Cuique tribuno, vnus duntaxat a sacris, poenitentia, et confessionibus esto. Initiati, canes, accipitres, et huiusmodi aues ad venandum
nequaquam alunto. Aris et templo destinatus, venatus si fuerit, diris deuotus esto. Quisquis sacerdos Episcopo suo pareat, in quadragesima rationem suscepti muneris reddat. Ignoti presbyteri, Episcopi (nisi in conuentibus solennibus eruditio eorum, et mores comprobati fuerint) repulsam ferant. Quisquis Pontifex det operam, praefectus (quem Franci Graphionem vocant) summo studio adnitatur, vti incantationes, auguria, sortilegia, et huiusmodi praestigiae impune non abeant: quae etiam auspicio Dei Opt. Max. diuorumque eius fiunt: quos huiuscemodi contaminationibus magis ad iracundiam prouocari certum est. Sacerdos scortator, libidinisque mancipium in carcere pane, et aqua pastus, poenas luat. Hoc quoque consensu mystarum, et populi Christiani sciuimus, vt propter crebra bella, et ferocissimarum gentium, quibus vndique cingimur, assiduas in nos incursationes, pars Ecclesiasticae pecuniae, nempe duodeni denarii, quem solidum vocamus, contribuantur mihi, quo militibus nostris praemia condigna laboribus soluantur. Adulteria, incesta matrimonia seuerius cohibeto. Haec si nostro aeuo fierent, et observarentur, magis propitius Christus nobis foret, nec tanta vitia nos eneruarent. Si verum fateri licet, et diuo Petro Pauloque credimus deteriores Turcis, dum inuicem ita saeuimus, sumus: vmbram, speciemque pietatis prae nobis ferimus: virtutem vero ac rem factis abnegamus: Licentia, lasciuiaque et copia rerum nos corrupit. Sed ad ordinem narrationis reuertor.
Theodericus rex Francorum. Longo iam tempore reges nostri precario regnare, in angulis delitescere, silentio, venationibus, ocio, omnem aetatem transigere insueverant, negocia, muniaque regni, praefectus praetorii obibat. Semel quoque in anno rex ille vmbratilis, bobus vectus ad conuentum regni solennem, mense Maio aduentabat. Ibi data, acceptaque salute, mox se latebris rursus abdebat. Pascebatur cum familia abs duce. Libet referre verba, quae excepi ex epistola, quam Hadrianus quartus Romanus Pontifex, aduersus Imperatorem Fridericum, ad Hillinum Treuerorum, Arionuldum Moguntinum, Fridericum Agrippinensem Archimystas Germaniae dedit. Quales, inquit, Reges Teutonici habebantur, qui etiam in carpento boum, sicut philosophi circumferebantur, sicut Hyldericus, et sui antecessores. Quam gloriosus erat rex Alemanorum, dum in carpento boum, quasi Archisynagogus resideret, et ducem suum, qui tum Maior domus vocabatur, tractare regni sui negocia videbat? Rex miser erat, qui nihil aliud habebat, quamquod ei Maior domus disponebat.
Landofrido, et Gotofrido Sueuorum rectoribus. Circa Lycum in limitibus vtriusque regni, omnia ferro, flamma, praeda adtrita sunt. Carolomanus, et Pipinus collectis copiis, Theodoualdam filium Godofridi Sueuiae regulum perdomitant: per Sueuiam in Boiariam ad Lycum vsque intento exercitu procedunt, ante moema Augustae Rhethorum, in campo latissimo castra locant. Vtilo quoque haud imparatus ibi hostium aduentum expectarat: verum praelio victus, terga vertit.
Carolomanus Saxones noua molientes petit. Pipinus Lycum superat, superiorem Boiariam inuadit: Fruxinum, quae tum caput, et regia principum in ea regione erat, occupat, potiturque tota superiore Boiaria. Vtilo se Reginoburgii continet, Pipinus ad se deficientes benigne suscipit, Bertham vxorem accersit: Fruxini, et in conterminis regiis, et arcibus cum ea quieuit, venationibusque operam dedit. Peperit tum Bertha (sicuti fama constantissima est, et antiquis more patrio celebratum carminibus) Carolum Magnum in ea arce, quae inde Carolobergomum hoc est, Caroli mons vocatur. Nam isthoc anno Carolum natum esse conuenit inter autores. Ostenditur illa arx, etsi semidiruta in superiore Boiaria, supra Monachium quindecim millia passuum, propter Verrem Am VVurmsee lacum Vindelicorum maximum: vbi eiusdem nominis fluuius effunditur.
Pipinum Piping.Pipino, diuo Dionysio tum esse extructum, dedicatumque pro certo habetur. Sicuti et prope Fruxinum Pipinhusium Pipishausen, VVipis.Pipinoritus Pipisriet.Pipinopagus VVipisbachDionysio consecratae a Pipino, qui haec condidit: cognomina serunt, et monstrantur. Pipinhusium (Pipini domum valet) praetorii ibi vestigia visuntur: Pipino ritus, Pipini nouale, lingua Franca, siue Germanica significat.
Carolomanus ex Saxonia in Boiariam ad fratrem Pipinum redierat, ibi adnitente Hyldruda vxore Vtilonis, quae soror Carolomani, et Pipini erat, pax inter duces conuenit. Vtilo abdicato nomine regio, in ordinem ducum redigitur.
Carolomanus, Pipinus, et Vtilo aduersus Saxonas toties fidem frangentes, et deinde aduersus Theodoualdam ducem Sueuum, et Hunaldum Aquitaniae regulum arma mouent. Gebolibum Moguntinum Pontificem tribu sacerdotum mouent. Pater huius Geroldus, itidem Moguntiaci episcopus, occisus praelio a Saxonibus fuerat: Filius vindicaturus parentem, superiores regulos in Saxoniam comitatus, iuxra Visurgim amnem, Saxonem, qui Geroldum patrem eius interemerat, ad colloquium familiare euocatum trucidat, hoc adiecto elogio:
Accusatus quoque est Gebolibus, quod cum canibus, et auibus venaticis, contra officium sacerdotis dei luserit. Nostro aeuo venari munus Episcopi honestissimum, et praecipuum esse existimatur: Pontifices nostri caetera munia a se longius in alios relegant: venationi velut ad hoc cooptati, deseruiunt. Quin et Monachorum quidam praesules, calvicie duntaxat, et Bardocucullo pietatem praese ferentes, magis superstitiosi, quam pii, de huiusmodi nugis nobilitati, et principibus lites mouent. D. Bonifacius, qui ob huiusmodi lusum tanquam rem prophanam, iure suo Gebolibum exaugurauit, a Carolomano et Pipino Mogontiaco praeficitur.
Gregorius tertius, post quem ouili Romano pastor eligitur Zacharias. Gebolibus superior, Clemens, et Samson Scoti: Albertus Gallus, et eiusdem sectae sacerdotes, atque episcopi, nummarii, auari, libidinosi, sacrilegi, peculatores, temulenti, diuo Bonifacio aduersari vehementissime coeperunt. Erat illorum deus venter, et ea quae sub ventre sunt. Venationibus dediti, et aucupiis, canes, auesque alebant: arma deferebant, in militiam proficiscebantur: bella sectabantur: humano cruore, caede, homicidio sese polluebant, nihilo secius tamen sacrificare, Euangelium legere, nec erubescebant, nec metuebant. Atqui hi nebulones, quod vulgo gratissimi ob similitudinem morum erant, in concionibus populum, qui fabulosis maxime capitur, aduersus Bonifacium concitabant. Eum mendaciorum autorem legis, atque pacis Christianae turbatorem, corruptoremque esse vociferabantur. Quamuis quidam in vincula a ducibus Francorum coniecti erant, caeteri tamen plurimum negocii Bonifacio, et eius sociis facessebant. Proceres sanctorum, diuus Bonifacius rem omnem Zachariae Pontifici Romano missis legatis aperiunt: atque hi solenni ritu publice, frequenti flaminum senatu Romae auditi sunt. Cognitaque causa in concilio, huiuscemodi sacrificulorum turba reiecta, atque diris deuota est. Gratiae actae Carolomano, et Pipino ducibus Francorum, quod Bonifacio in tales errones animaduertendi, impios exaugurandi, pios inaugurandi, data potestas.
Moguntiacum semper fore Francorum Germaniae caput, atque Metropolim: id quod Carolomanus, et Pipini postea perpetuo edicto statuerunt.
Zacharias insuper Pontifex Max. in hanc sententiam Galliae, Franciaequenationibus rescripsit. Zacharias seruus seruorum dei, episcopis, sacer dotibus, diaconis, monachorum maximis, regulis, ducibus, praefectis, praesidibus, omnibus denique piis, deum immortalem timentibus, qui Gallids, et Francorum regiones incolunt, salutem.
Deo Opt. Max (fratres, et filii clarissimi) gratias ago eum pro vobis semper deprecor, vt quod facere, diuino spiritu instruente et suffragante veritate, coepistis, perpetuo faciatis. Quemadmodum enim certiores non fecit Reuerendissimus, atque sanctissimus, frater noster Bonifacius episcopus, solenni ritu Christiano conuentum celebrastis, adnitentibus filiis nostris Pipino, et Carolomano falsos, refractarios scortatores, sacer dotes homicidasmilitantes repudiastis, exegistis: obsecro, et per Deum immortalem dominum nostrum IESVM CHRISTVM obtestor, vti Bonifacio legato CHRISTI, et nuncio supremae illius Maiestatis, sicuti hactenus consueuistis, bene praecipienti sedulo obtemperetis: prouincia, et mandatis nostris fungitur: vestrum agit negocium, nempe vt vos in viam rectam reducat, et a criminibus Christo propitio expiet, ac pro mortalibus aeternos efficiat, die, noctuque oper am strenue nauat. Euenere hactenus vobis coelesti ira, ob vitia vestra, sacrificuli errabundi, et caecutientes, qui et vos, et se fallere consueuerunt. Ingrati Deo, inuisi superis. Nullum hactenus discrimen inter sacris mitiatum et prophanum fuit. Sicut populus, sic et sacerdos iuxta toto errarunt coelo. Coecus coecum duxit: perierunt greges cum pastoribus. Ouili haud impar pecus fuit, dignumque patella operculum. Quamobrem hostes vestri vndique inualuere: vos vbique victi estis. Nec quicquam preculae sacerdotum inanes profecerunt, quibus pugnare non licet. Quo pacto victoriam sperare ausis, eo bello, quo sacerdos simul, et humano cruore, ac caede polluitur, et sacrosanctam hostiam impuris manibus sceleratiore mente contrectat? Sacerdoti, qui pastor est, arma non ferre, nedum quenquam bello occidere licet. Officium boni pastoris est, oues seruare, pascere: pecus vero, quod palans ab grege aberrat, ad ouile cogere. Hos qui Christiani sunt, seruato his qui Christiani non sunt, Christum praedicato, veritatemque adnunciato. Coelestis doctor et magister Mystis suis praecepit: Vos estis salterrae, quod sisal desipuerit, quonam condietur? Nihilvalet vltra, ne insterquilinium quidem vtile est, abiiciatur foras in lutum, et conculcetur pedibus.
Dum haec ita sunt (nempe veritas mentiri non potest) et tales suffertis sacerdotes, quales Ethnici non ferrent, hostes superiores fieri neccsse est. Huiusce modi sacerdotuli deo non litant, sed ipsum magis irritant: et superos ad iracundiam prouocant. Quomodo oues a lupis tutae erunt, si eas pastor destituerit? Proinde si Bonifacio dicto audientes eritis, et pios, castos ab omni Venere, ab omni labe mundos, immunes omnis homicidii, sacerdotes vobis delegeritis, quemadmodum iure diuino praescribitur, et nostro munere functus Bonifacius frater noster praedicat, omnibus formidolosi eritis Barbaris. Nulla natio conspectum vestrum ferre poterit, ferocissimae gentes, exortes veritatis, quae vndique armis circumfremunt, Arabes, Scenitae, Saxones, Hunni, Venedi, Auares, Abares, armis vestris succumbent. Simul et bene recte que viuetis, et in coelum posthanc vitam recepti, cum Deo Opt. Max. et superis, sempiterno perfruemini aeuo.
At vos charissimi fratres, qui estis veri Christi sacerdotes, perinde ac fidi ministri Christi, ac mysteriorum dei oeconomi, procuratores, et dispensatores, et administratores arcanorum eius, de quibus tanquam re aliena rationem reddituri estis, coelestis imperatoris negocium, non rem vestram agite. Veram sectamini disciplinam, quae nobis in sacrario, et sacrarum liter arum thesauro expressa est. Mores vestri etiam apud alienos a religione nostra inculpati existant. Vita vestra sit speculum, et exemplar viuum caeteris Christianis: ita et apud homines fama celebres vos consequetur. Adeo autem immortalitate donati, perpetuo felices in coelo viuetis. Quotannis conuentus cogatur, in quibus de concordia, et pace Christiana agatur. Si quid adversum fuerit, resecetur, quo templum deifirmum, ac immobile perstare possit. Data Calendis Aprilibus, Imperante domino piissimo Augusto Constantino, a Deo coronato, Anno vicesimo quarto Imperii eius, indictione vndecima: anno autem restituti orbis septingentesimo, quadragesimo tertio.
Vergilius, diuinarum, humanarumque rerum perquam peritus, in Germaniam cum Dabda Graeco sacerdote ad Carolomanum, et Pipinum duces accessit. Ob eruditionem,
Vtilonem regulum dimissus, non minore in honore fuit. Ab eo, mortuo Ioanne, Iuvauensibus pastor datus est.
Baptizo te in nomine patria, et filia, et spiritus sancti. Diuus Bonifacius illos ceu prophanos abominabatur, et rursus aqua Iustrica tingendos censebat. Sidonius maximus Boiorum Pontifex (quem Archiepiscopum Laureacensem, et Episcopum Bathauensem nuncupabant) diuus quoque Vergilius dissentiebant, pugnantemque sententiam sectabantur, prohibebantque huiusmodi iterum lauacro sacro expiari. Nam pro Christianis rite lustratis eosdem habebant. Vide Magistrum in sententiis lib. 4. dist. 6. cap. 5.
Bonifacius non cederet, ad Zachariam Pontificem Romanum provocant. Hic Bonifacio rescripsit, Sidonii et Vergilii opinionem adprobat: tales tinctos esse declarat. Siquidem sacrificulus ille ob inscitiam Latinarum duntaxat literarum absque omni fraude ac dolo malo lapsus ita sit: nec aliquam fallaciam errori intenderit.
Vergilius etiam in disciplinis, quas Mathematicas vocamus, et in philosophia prophana magis quam tum Christiani mores ferebant, eruditus. Ex illiusmodi literarum scitis, contra opinionem vulgi, et D. Aurelii Augustini, et aliorum forte docuerat, id quod nostro seculo non argumentis inuestigandum, sed experimentis cognitum est, circumfundi terrae homines vndique, et conuersis inter se pedibus stare, vnde Antipodas Graeca nuncupat voce. Hoc ita acceptum est, quasi Vergilius alium mundum, alios sub terra homines, alium denique Solem, atque aliam Lunam esse adsereret. Bonifacius haec velut impia, et philosophiae diuinae repugnantia, refutar: Vergilium publice, priuatim arguit, ad recantandum has naenias prouocat, efflagitatque iure suo vt legatus Germaniae, ne ille huiusmodi deliramentis synceram, et simplicem Christi sapientiam polluat, atque contaminet.
Vergilius (vt omnes homines sumus, et nihil est ex omni parte beatum) hac iniuria, ac contumelia lacessitus, animum Vtilonis reguli Boiorum, apud quem plurimum valebat, abalienare a Bonifacio, atque inter eos discordiam, et odium serere conatur. Iactabat etiam, a Romano Pontifice designatum episcopum, qui primus ex his quatuor, quos Bonifacius Boiis consecrarat, decessisset.
Diuus Bonifacius id Zachariae Pont. Max. literis conqueritur. Zachariae quoque philosophia Vergilii suspecta esse coepit. Ipse igitur legatos cum mandatis, et literis ad Vtilonem ire iubet, partes suas Bonifacio commendat. Vergilium philosophum (si sacerdos sit, inquit,nescio) ab templo Dei, et Ecclesia depellito, sacerdotio in concilio abdicato, si illam peruersam doctrinam fuerit confessus. Sidonio quoque, et Vergilio comminatorias scripsit literas Romanus episcopus, postulauitque, vt Bonifacio obsequantur. Insuper regulo Boiorum denunciatum est, vt Vergilium Romam mittat, vbi Vergilius rationem reddat, ac a Pont. Romano examine comprobetur.
Bonifacius post haec duos consecrauit Episcopos, diuum Burckhardum antiquae Franciae, iussu Carolomani dedit. Virtzburgi, Peoniae dicti, habitare iussit. div. Vuilibaldum consensu Vtilonis, et Suitogerionis praefecti Boiorum, qui proprie Alemani vocantur, Aichostadii collocauit, an. Christi DCCXLIII. Vrbs est Nariscorum, eam praeterfluit flumen Alemanus (a Ptolomaeo Alcimunium vocari inuenio, quanquam deprauatum esse nomen, ob inscitiam librariorum, et similitudinem Graecarum literarum, vti facillime fit, in huiusmodi codice praecipue) suspicer. Verarn esse lectionem Alimanum siue Alimomiam, verisimile est.
Carolomanus dux Francorum, imperii Franci administratione Pipino fratri derelicta, in ordinem priuatum se redigit. Romam profectus monachi vitam sectari, et in monte, quem Soracte adpellant, degere coepit. *Huius montis in lyricis hisce versibus Flaccus meminit:
Grypho frater Pipini, quod exclusus gubernaculis, minoris esset authoritatis, fratri rebellat, elapsusque ad Saxonas, perpetuos Francorum, et aliorum Germanorum Occidentalium hostes, gentem ferocissimam, bellicosamque, quae adhuc falsos deos colebat, haud difficulter contra Pipinum concitat: armaque sumere persuadet. Pipinus dux Francorum, et Vtilo vires coniungunt, ingenti comparato exercitu, aduersus Saxonas et Gryphonem procedunt.
Grypho vbi Pipinum, et Vtilonem Saxoniae fines adtigisse, et feruere bellum animaduertit, in Boiariam clam diuertit. Exceptus benigne ab Hyldruda sorore sua, vxore Vtilonis, eam cum Thessalono infante in suam potestatem redigit, Suitogerionis ope, auxilio Landofridi ducis Sueuorum, ducatum Boiariae occupat, Boios in sua verba iurare cogit. Nonnulli Boiorum proceres Gryphoni fauebant, quod mater eius ex Boiaria oriunda erat, et sub iuuene feroce omnia sibi licere existimabant. Pipinus et Vtilo, vbi ista haec accepere, compositis rebus in Saxonia, propere arma in Boiariam mouent. Grypho et Landofridus capti in Franciam abducti sunt. Hyldruda et Thessalonus liberati, Vtilo Boiariam recipit. Grypho paulo post custodia elapsus, princeps inquietissimus, dum in Italiam fugam adornat, intersectus est a praefectis Pipini.
Saxones occiso Hyldegario Pontifice Agrippinensi: illinc ab Occiduo sole Baepharius dux Aquitaniae (quam Gasconiam, et Langodocam vocant) crebro, pace, foedereque soluto, in Francos, Gallosque incursant, praedas abigunt, captiuos veluti pecorum gregem abducunt, templa diripiunt, omnia ferro, flamma deuastant, Hyldericus rex in syluis Galliae venationibus, lasciuiae seruilibus Officiis intentus, inter sorices et tineas, quasi nihil harum rerum ad se adtineret, gaudiis corporis vacabat, Rempublicam omnino negligebat, supplicem audire, causam cognoscere nunquam in animum induxit. Nec domi, nec foris, nec in pace, nec in bello quicquam praeclari facinoris edidit. Nam nec consilio, nec manu valebat. Epistolae, et diplomata, tabellae eius nomine signabantur: porro omnia arbitrio ducis, praefectique praetorio confiebant. Nomen regis penes Hyldericum, ius autem omnis imperii penes Pipnum erat.
Vitlo regulus Boiorum primus inter amicos mussitare coepit. Indignum vehementer, et iniquum, maximum denique esse dedecus toti Germaniae et Galliae tam ignauum hominem, tam diu ferri: qui melior monachus, quam rex esset. Principem ideo deligi a populo, vt domi et belli tanquam communis parens omnibus iuxta in commune consulat. Regem a regendo, lingua Romana: Franco vero sermone Chinigum, ab audendo, et prudentia gubernandi, peritia consulendi, dictum esse.
Hyldericum floccifacere coeperunt. Nec a contumeliis temperatum est, ille vmbraticum, ille pupparum, alius puerorum regem cognominabant. Et vt est in vtramque partem immodica plebes, Piginum ad coelum vsque laudibus ferebant: illum solum scire, quidnam regium deceat abimum: in illo fortunam, vitamque omnium sitam esse praedicabant. Francones tantum a sius maioribus degenerasse, Hyldericum iniquiore accipiebant animo, quod ipsi tanti Imperii authores forent, et ante ducentos et nonaginta annos cum rege illo Hylderico Magno, cuius hic ignauus nomen ferret, Rhenum superassent, Romanis victis, pulsis, trucidatis, Gallias a seruitute dura liberassent, in Germaniamque transtulissent.
Francophori primorum. Perplacuit omnibus, legatos ad Zachariam Pontificem Romanum percontatum ire, diutius ne tot viris fortibus eum regem tolerare liceret, qui nec corporis, nec animi viribus populo Christiano consulere posset: qui vmbra, et inani honore duntaxat dignitatis contentus esset, caeterum tanto oneri impar, nihil pensi haberet patereturque maiestatem. Imperii Francorum tot cladibus ab hostibus regni et religionis deuastari: ipse interim ocio obsolescens.
Voloradus, vir admodum prudens, et eruditus, a sacris Pipini, et diuus Burchardus Pontifex Franciae antiquae, VVirtzeburgensem episcopum nos, literiones Herbipolensem nuncupant. Ipse adhuc Francorum dux est, et vocatur.
Zacharias Pont. Max. vbi mandata Francorum audiuit, huiuscemodi verbis responsum dedit: In diuinarum literarum sacra historia populum, a rege ignavo et socordi, lasciuiaeque, spreto prudentium consilio, intento indulgente summa, ac aeterna illa Maiestate, defecisse: virumque prudentem a suo corpore Regem creasse inuenio. Regnum omne potestasque Dei Opt. Max. est, principes ministri duntaxat regnorum sunt. Duces populo ideo deliguntur, vt supremi Imperatoris in omnibus sectentur voluntatem: non pro libidine sua agant. Is demum verus rex, qui populum sibi a Deo creditum, iuxta diuinae legis praecepta, placitaque moderatur, quo simul felices confiant, et vitam adipiscantur beatam, princeps populo, cuius beneficio possidet, obnoxius est. Quaecunque enim habet, potentiam, gloriam, diuitias, honorem, dignitatem, a populo accipit: plebi accepta referat necesse est. Regem plebes constituit, eundem et destituere potest. Proinde fas est, et licet ipsis Francis Germanisque repudiato degenere monstro, eligere eum, qui belli, domi sapientia coniuges, liberos, parentes, omnium denique vitam, et fortunas tutari et defendere queat, et valeat.
Zacharias dixit, diuo Bonifacio literis aperit, eidem partes suas in hac re committit. Huius epistolae finis: Data pridie Nonas Nouembris, Imperante domino piissimo Augusto Constantino Imperatore, imperii eius anno XXXIII. indictione quinta. Fuit is annus Christi DCCLII.
Moguntiaci, vbi proceres Francorum, et Germaniae frequentes convenerant, literas reddunt, sententiam Pontificis Max. patefaciunt. Indicitur igitur concilium Augustam Suessonum (Vessonum Ptolomaeus nominat) vrbs est Belgicae secundae in confinio Germaniae, et Galliarum, ibi Hylderico regium nomen communi omnium sufftragio abrogatur: Pipinus rex salutatur. Quem deductum in templum diuus Bonifacius Pontifex Moguntinus, ritu solenni, et more Christiano inungit. Quamobrem Moguntinus Archimystes tenet hactenus primas deligendi Imperatoris Germani, quem regem Romanum vocant.
Hyldericus captus, tonsus in Monachorum ordinem, capite diminuto redigitur. Itidem et Gisala regina. Ambo traditi Vtiloni et Thessalono filio Vtilonis regulis Boiorum, ipsi eos in Boiariam deduxerunt. Hyldericus in Monasterium diui Hemerani Reginoburgii (caput est Boiorum) includitur. Gisala regina Cochiliam in contubernium sacratarum foeminarum, in superiore Boiaria, sub radicibus alpium, ad eiusdem cognominis lacum, relegatur. Vbi et vita defunctam, atque humatam esse et fama, et literis proditur. Etenim id Coenobium ab Vgris exustum est: nomen, pagus, aedes sacra superant: caetera aedificia solo aequata sunt, sicut quinto narrabimus libro. Vtilo filium suum Thes salonum, qui iam adoleuerat, adiectis ei viris grauibus, aulam Pipini concomitari iussit. Erat Pipinus auunculus Thessaloni. Ipse Vtilo iussu Pipini regis, Venedis, qui Noricum infra Taurum montem, et superiorem Pannoniam, in confinio Dalmatiae, Lyburniae, Illyrici ad fontes Draui, et Saui amnium habitant, Chitomarum, in Boiaria a puero educatum, ducem dedit. Lupus pater Monachorum coenobii, quod in Chimino lacu Chimsee.Angiam, hoc est insulam vocitabat consuetudo, Chitomaro, quod eius Catechestes, hoc est compater erat, Maioranum nepotem, diuini iuris consultum a sacris esse iubet, qui vulgo Charinorum Kaernden.
Hathulphus rex Longobardorum Romam obsidet, omnia quae Imperatori parebant, igne, ferro depopulatur. Romani opem Constantini Copronymi, filii Leonis Cononis Isauri, Imperatoris sui implorant. Iam neglecta veteri Roma, Caesares Augusti Neoromae, vti nostro saeculo in Germania, habitare insueuerant. Constantinus ad
Pipinum proficisci iubet legatos, quorum princeps Stephanus episcopus Romanus. Ipsi maritimo in itinere cum muneribus ad Pipinum deuenere. Munera Imperatoris, quae a legatis deferebantur, erant instrumentum Musicae maximum, res adhuc Germanis et Gallis incognita, Organon adpellant. Cicutis ex albo plumbo compactum est, simul et follibus inflatur, et manuum, pedumque digitis pulsatur. Pontifex Rom. Legati Imperatoris Pipinum obtestantur, praemia pollicentur, vti a tergo Hatulphum adgrediatur, ab obsidione vrbis Romae ad sua tutanda auertat.
Carolomanus, qui iam monachum profitebatur, et ex Italia ad fratrem profectus fuerat, expeditionem Italicam, frustra tamen, fratri dissuadet. Pipinus cum vxore sua Bertha, illum Viennae Galliae, vbi et paucis post diebus morbo correptus, interiit, subsistere iubet. Ipse in Italiam arma mouet, in angustiis alpium occurrentem Hatulphum praelio superat, Ticinum repellit, atque ibi obsidione claudit.
Vtilo quoque regulus Boiorum vallem Athesinam, EischlandVenusticam vallem alii vocitant, Maias, Pisonium Colonias Boiorum, et reliqua castella, quae Litoprandus rex Longobardorum Boiis abstulerat, vi et armis recuperat. Tridentum insuper invadit, ac occupat, quod posthac semper Noricorum principibus, diuulsum Italia paruit.
Hatulphus ad pacis conditiones quas hostis dixit, compulsus, iussus est obsides dare, erepta oppida atque castella Romanis reddere, et vt reddita nunquam repeterentur, facramento fidem facere. Pipinus victor domum in Franciam reuersus, maiorem partem exercitus inter redenndum intemperie coeli amisit. Hatulphus dum pacta omnia rescindere parat, in venatione percussus interiit. Succedit in regno Italiae, atque Longobardorum Desiderius, cuius filia Litopyrga Thessalono filio Vtilonis desponsa est.
Turcarum primo audita sunt arma. Plinius et Pomponius Mela Sarmatiae Asiaticae fuisse incolas, vicinosque Budinis, Thyrsagetis, Gelonis, Thussagetis, Tanaim amnem incoluisse, vastas syluas occupasse, vsque ad solitudines saxosis conuallibus asperas, alimenta quaesisse venando. Alii Hunnorum sobolem, ac reliquias existimant: atque hi nunc Turci vocantur, et per continuos septingentos, sexaginta quinque annos, ad hanc vsque aetatem, ob scelera et flagitia nostra, adeo paulatim increuere, vt ab Euphrate totam Asiam, pulsis, trucidatis nostris, nuper et Aegyptum, debellatis Saracenis, Europam vsque ad Sauum amnem inuaserint, ac teneant, et possideant. Iam de possessione Germaniae, Pannoniae, et Italiae ambigunt, et nobiscum armis contendere parant: quotannis irruptionem minantur. Sola discordia hostium nos seruat. Rex enim Persarum Turcis quoque negocium facit. Deus omnipotentissimus auertat has pestes ab orbe Christiano. Faxit Christus Opt. Max. vt positis animis, stultitiaque, mortales non esse cogitemus: eoque studio aeterna, veraque bona prosequamur, quanto ardore pro diuitiis, potentia, gloria, rebus leuislimis, fluxis et fragilib. pugnis decertamus. Si vera sunt carmina et vaticinia diuae Hyltegardae, et Brigittae, Sibyllarum Germaniae, et Bardorum fatidicorum, qui ea quae nostro aeuo completa vidimns, longo ante tempore nobis cecinerunt, Agrippinensis Colonia, nolimus, velimus, Turcarum caput erit: sed ad Vtilonem Boiorum regulum redeo.
Austrauia Osterbofen.Vessorunnae ostendunt) Hyldrudae vxoris: alterum Vtilonis mariti Hyldrudae.
1. Thessaloni natiuitas, educatio et iuramentum Pipino praestitum.
2. Thessalonus clam se de exercitu Pipini subducit et Boiariam mortuo parente occupat. Conuentus Prouincialis.
3. Capitulatio Statuum cum Thessalono.
4. Noui Conuentus Statuum Prouincialium.
5. Leges Boiorum veteres correctae nouaeque constitutae. Harum summa.
6. Thessaloni cura religionis in monasteriis extruendis. Narratio de filio ipsius Gunthero ab apro interfecto, a monachis excogitata.
7. Alia monasteria ab eo aucta et dotata, item eius consilio fundata. Praemonstratensium ordo.
8. Thessaloni Consiliarii Aribo et D. Virgilius moriuntur. Thessalonus iam Pipino formidolosus, pacem tamen et amicitiam cum eo colit.
9. Pipinus ex bello Aquitanico Victor redux haud procul a Lutetia moritur. Eius sepulchrum, Filii Carolomannus et Carolus regnum diuidunt.
10. Thessalonus Lytopyrgam, Carolus M. Irmogardam filias Regis Desideru in matrimonium ducunt. Carolus Irmogarda repudiata Hyldegardam sibi iungit.
11. Modestus iussu Thessaloni Episcopus Carinthiorum consecratus, cum presbyteris in Carinthiam mittitur, eoque mortuo Madoldus et Variomarus succedit.
12. Carinthii ob introductam Christianam religionem rebelles a Theodone ad officium rediguntur, mortuoque Chitomaro Valdungus ipsis Dux constituitur. Missionarii Carinthiorum.
13. Ingo Dux Carinthiorum vaframento et astu Carinthios nobiles ad Christum conuertit.
14. Carolomanno mortuo Carolus omni Francorum imperio potitur. Diaeta VVormatiae habita. Imperatoris et Pontificis Romani Legati aduersus Desiderium Regem Caroli auxilium implorant.
15. Legati a Carolo ad Thessalonum remissi de pace seruanda verba faciunt.
16. Thessalonus ad Carolum proficiscitur, datisque obsidibus pacem firmat.
17. Thessalonus auxilia cum filio Theodone Carolo mittit, et quaedam loca in feudum accipit, Hunni et Abares ad Anassum proficiscuntur, re infecta domum redeunt.
18. Caroli M. expeditio in Italiam. Desiderius cum vxore viuus captus. Carolus Romam peruenit, vbi Theodo VIII. baptizatur.
19. Carolus M. bellum Hispanicum et Saxonicum conficit, Romaeque filiam Ruthrudam Constantino despondet.
20. Vergilio et Aribone Consiliariis Thessaloni mortuis Lytopyrga Patrem Desiderium vlcisci, cupiens Thessaloni animum a Carolo abalienat.
21. Thessalonus cum Hunnis et Abaribus foedus contra Carolum init, iis qui pacem suadent, insidias struit.
22. Thessalonus Legatos ad Papam Hadrianum mittit, qui Carolum inculpant, et Pontificis consilium expetunt.
23. Pontifex apud Carolum expostulat, Carolus se purgat, totamque causam Papae arbitrio committit.
24. Hadrianus Papa renitentibus Legatis Thessaloni, frustra pacem tentat. Eius oratio, in qua b annum minitatur.
25. Carolus Thessalonum VVormatiam frustra citat. Thessalonus filium regni consortem declarat.
26. Carolus Boiariam tribus exercitibus inuadit. Thessalonus de suis male suspicans, Carolo supplex factus in gratiam recipitur. Carolus acceptis obsidibus in Franciam reuertitur.
27. Thessalonus periculo liberatus noua meditatur. Suspecta eius oratio.
28. Quidam emunctioris nasi subolentes Thessaloni intentionem Carolo rem deferunt.
29. Carolus status Boiariae Ingelhaimium conuocat. Comparet ibi et Thessalonus cum vxore Lytopyrga.
30. Boiorum Legati Thessasonum crimtnis laesae Maiestatis accusant.
31. Thessalonus totam causam confitetur, ex Lege Salica capitis damnatur, Carolo Boiaria adiudicatur.
32. Thessalonus supplex fit Carolo vitaque donatus cum filio et vxore in monasterium detruditur. Carolus Boiariam sibi subiecit.
33. Hunni et Abares Boiariam bis infestant, bisque praelio fusi domum repelluntur.
34. Carolus Reginoburgii a Boiaris homagium sibi praestari iubet Boiariae praesidem dat, et eam contra Hunnos munit.
35. Prodigia. Quae de Thessalono narrantur miracula, figmenta sunt. Liber de Caroli M. vita conscriptus idiomate Germanico.
Thessalonus natus est anno restitutae salutis septingentesimo quadragesimo primo. Nactus annum duodecimum ab Vtilone parente, cum grauibus viris, quorum authoritate adolescens (ne quid temere per aetatem ageret) regeretur, in aulam Pipini regis auunculi sui missus est. Vbi duodecim annos versatus, omnibus bellis in Saxonia, Aquitania, Vasconia, Langodoca, Itatia, Galliis aduersus Baepharium ducem, et Hathulphum regem Longobardorum interfuit. In verba Pipini, et filiorum eius dextra in reliquis ossibus diui Dionysii, Gemani, Martini imposita, ipse et proceres eius iurarunt. Pipinus eius fidei, et tutelae Boiariam, Imperii Francorum valentissimam partem commisit.
Thessalonus, non impetrato commeatu, insalutatoque auunculo, clam se de exercitu subducit, qui tum in Aquitaina contra Baepharium bellabat: domum se proripit, mortuo genitore, Boiariam accipit. Proceres Boiorum, episcopi, et monachorum praesules (vt mos gentis est) Aschaemis Astheim.
LEGES NOVI PRINCIPIS BOIORVM
SECVNDVM VETEREM CONSVETVDINEM.
Templa sacrosancta sunto. Vti Pontifices res Ecclesiastitas procurent. Monachi recte viuant. Omnes decimas tribuant sacerdotibus. Princeps iure suo operam dato, pupillos, viduas, inopes ab calumnia potentum defendito: pauperum et inopum querimonias ipse audito, et cognoscito. Magistratibus, praesidibus, praefectis, praetoribus, ne ciues, colonos, pauperes seruitute opprimant, demandato, neque illorum auaritiae inopes praedae esse sinito. Nec enim aequum est, vt illi de visceribus Reip. cum antea pauperes, et mendici fuerint, collocupletentur, et fortunis miserorum ditentur. Creditae sunt illis prouinciae, vt tanquam parentes consulant pauperibus, non vt diuites fiant, et luxurientur. Leges Boiorum vbique obseruato, ne qua fraus ipsis fiat, caueto. Incesta coniugia, adulteria cohibeto. Culpam supplicio recidito: primum ius, legesque exerceantur, deinde eas clementia lenire fas esto, et temperare. Quemadmodum Imperator coelestis per Mosen regi praecipit, omnibus cognitionibus, conuiuiis sacerdotem legis Christianae peritum adhibeto: quo omnis sententia, omnis serma principis diuino sale conditus siet. Ne quid temere, Christianae iustitiae aduersum fiat, aut committatur: quo Deus Opt. Max. ad iracundiam prouocetur. Neue iudices munera accipiant, et noxii (ita mores sunt) insontibus praeferantur.
Dingulofini Mannus Neoburgensis, ea provincia et Dioecesis postea diuo Vdaldrico condonata, Augustam Rhetiae translata est. Almus Sabonensis, Diuus Vergilius Saleburgensis. Bisericus, Laureacensis Archiflamen, Pontifex Bathauensis Synebertus Reginoburgensis, Aribo Fruxinensis. Nomina Antistitum, qui coenobiis, ac contuberniis praefuerunt, haec sunt. Oportunus Menensis, VVolfprechtus Altaichii inferioris pater, Albertus Tigurinus, Ato Schiratius, qui iam ad Schlechdorff, et in templum ibi diuo Dionysio dedicatum demigrarat, relicto saltu Schiratio, Vto, qui et Ato, Ilmensis, Landofridus Burensis, Albanus Sandunensis, In Sandau.Ruthardus VVessobrunnae praesul, Arionistus superioris Altaichii, Reginobertus Pfafomonasterii, VVolcardus Austrauiae Berichtoldus Chimensis, Segido VVeltenburgensis rector. Vice Reginoburgensium, Bathauensium: et Monachorum Iuuauensium functi sunt eorum Pontifices.
Sacerdotes sanctitatem., quam habitu, caluicie et nomine profitentur, moribus exhibeant. Euangelii, patrumque scita vita exprimant. Omnis plebes populusque Pontificibus pareat. Monachorum quisque in conclaui suo deliteat, iuxta vocabuli sui rationem: suam soliuscuram agat. Parochus contra maiorum placita nequaquam administret, foeminas sacratas nemo ducat. Nobilis tamdiu equestris ordinis censeatur, quam diu beneficia et praedia principis regnique possideat: quamdiu fidem principi suo seruarit et vtitis Reip. fuerit. Festo die Solis, ocio diuino intentus, prophanis negociis abstineto: qui hoc die vehiculariam, aut huiusmodi operam fecerit, iumenta cius publica sunto: si contumax perrexerit, Deum ad iracundiam, polluendo festum, irritare, in seruitutem redigatur. Alia pleraque huiuscemodi (quae nunc a nobis irrideri solent, et corruptis moribus ludibrio esse) decreta sunt, quae longum esset, taedioque plenum: commemorare. Ex pluribus haec quasi capita, delegi: ex quibus studium maiorum nostrorum in pietatem, Rempubl. et simplicitatem Christianam intelligatur. Quorum si parsimoniam, integritatem, omisso luxu et fastu, aemularemur, melius nobiscum ageretur, et minus discordiae, minus litium et contentionis inter nos esset.
Thessalonum (illuc, vnde abii redeo) hunc regulum Boiorum fauisse rebus diuinis, religioinsque amantissimum, studiosissimumque fuisse inuenio. Templum maximum Iuuauiae, itidem Reginoburgii, et Bathauiae a fundamento construxit. Diuum Valentinum consilio Aribonis episcopi Fruxinensis, Tridento Bathauiam transtulit, et diuum Columbanum Maiis, Mais an der Etsch.Athesis alluit, Fruxinum. Madieseum Mathsee.Chrembsmunster.Guntherus filius eius ab apro in venatione percussus periit, diuque quaesitus a cane proditur. Qui fame coactus, relicto cadauere, in aulam prorupit latratu praeter solitum crebro: quasi questubus dominum deplorans, similisque hortanti sua vestigia subsequi patrem, ad interfectum filium deduxit. Qui ad huiusce rei monumentum eodem in loco contubernium Monachis construxit. Ita quidam prodidere, mihi vero non fit verisimile. Nam in oratione, quam Thessalonus in eiusdem templi dedicatione habuit, Theodonis quidem filii sui mentionem facit, de Gunthero, et huiusmodi fabula ne verbum quidem offendes: profecto tantam rem ille non taciturus, si ita fuisset. Deprehendi ego Monachos, vt originem, principiaque templorum suorum augustiora vili plebeculae faciant, animos vulgi imperiti huiuscemodi fabellis ad quaestum confictis, allicere, et oblectare, solere.
Pollionas, Polling.VVessobrunnam VVessesbrun.Monasterium dicauit, Monachorum Munchsmunster.Thessaloni ope, fauore Valdoricus sacerdos, equestris ordinis, decem millia passuumsupra Monachium in Pipinopago in ripaque Isarae diuo Dionysio construxit aedem: tradiditque Symmystis, et consecraneis diui Benedicti: a scapha Schleffilarn.Nordoperti Mystae, Praemonstratenses se nominant. Adalundus quoque Hyldeualda, Odacer, Garioualda, Antonius fratres, claris orti natalibus ad Sylurnum lacum Schliersee.Monachis atris templum aedificarunt, Aribo episcopus Fruxinensis dedicauit: Beritholdum iuris diuini consiltum, ipsis patrem dedit.
Aribonis, et diui Vergilii consiliis Thessalonus obsequens, optimum praestitit principem. Vbi primo Aribo, deinde D. Vergilius in sequenti anno superos petiit, prauis vsus consultoribus ambitione praeceps datus est, Lytopyrgae vxoris filiae Desiderii regis Italiae illecebris nimium deditus, Carolum Magnum prae se contemnere coepit Suasu eiusdem vxoris, et paucorum procerum scelere, a Carolo Magno desciuit. Quod principali alioquin optimo eiusque soboli, omnium calamitatum (imo, vt verius loquar, felicitatis suae, quippe quem Monachi deum faciant, coeloque locent) causa extitit. Nam et eius virtus, opesque iam Pipino suspectae, et formidolosae esse coeperunt. Pipinus VVormatiam Francorum proceres accersit, ibi de pace, amicitia, nunciis vltro citroque missis, summa diligentia actum, nihil praetermissum, quo res ad ocium et quietem deduceretur.
Baepharius dux Aquitaniae rursus rebellat: Pipinus contra ipsum pergit armatus, eundem interficit, Remisponum patruum eius incrucemagit, Aquitania potitur. Victor in agrum Parisiorum revertitur: sex millia passuum a Lutetia ex hac vita migrat, tertio post mortem Vtilonis anno. Sepulchrum eius parentis Caroli Martelli conspexi in Coenobio diui Dionysii, vbi fere reges Celtarum, et plerique nostri sepulti sunt. Filii Pipini Carolomannus et Carolus cognomento Magnus, ex aequo Francorum partiuntur imperium.
Thessalonus Lytopyrgam Desiderii regis Italiae filiam vxorem ducit. Bertha mater regum in Boiariam proficiscitur: inde ad Desiderium in Italiam a Thessalono abit. Irmogardam sororem Lytopyrgae secum abducit, Caroloque filio in matrimonium dat. Qui tamen eam paulo post, nescio quam ob causam, repudiavit, et Hyltegardam, Hylteprandi ducis Sueuorum, et Rugardae ex Boiaria oriundae, filiam sibi connubio iungit.
Thessaloni Modestus a diuo Vergilio episcopus consecratur, cum Cothario, Latino, Battone, Reginoberto presbyteris, cum Richardo diacono, aliisque sacris initiatis, ad Charionas mittitur. Ipsi potestas templa consecrandi, sacerdotes cooptandi iuxta patrum, et maiorum consulta datur. Tum aedes sacrae in Solio Zu unser Frauen im Sall.Liburnia ciuitate extructa, atque a Modesto consecratae sunt. Modesto defuncto, D. Vergilius a Chitomaro Charinorum duce inuitatus, illuc Madoldum, Variomanum sacerdotes proficisci iubet. Ipse venire noluit ob seditionem et discordias Venedorum.
Chitomaro principi rebellabant, quod explosa auita religione, quam feliciter maiores sectati fuissent, nouum ritum colendi deum accepisset. Thessalonus dux in Venedos arma mouet, parere Chitomaro cogit. Quo mortuo, Venedorum proceres iugum religionis Christianae excutiunt, sacerdotes in Boiariam exigunt. Thessalonus Boiorum regulus, in Charionum regionem infesto, intentoque exercitu procedit: Valdungum ducem Venedis imponit. Huic Vergilius Haemonem, Reginoualdam, Maioranum, Gotharium, Erchinobertum, Reginardum, Augustinum, et Guntharium sacerdotes, diuini, humanique iuris iuxta peritos, dedit, vt Venedorum vulgo mysteria religionis nostrae aperirent, philosophiamque Christiana, falsorum deorum superstitione explosa plebem Charinorum recipere persuaderent: a qua tribus procerum, equestris ordo omnino abhorrebat.
Ingo Venedorum regulus, qui Baldungo fuccessit, isthoc vaframento, et astu nobilitatem Christo lucrifecit. Conuiuium scite exornat, vilem plebeculam simul cum Equestris ordinis proceribus inuitauit: atque pro foribus recumbere nobiles iussit, pane duntaxat cibario, et caruncula rancida pauit, vinumque fictilibus propinauit asperum. At agricolas intra coenationem mensae regiae adhibuit, ipsis in conspectu suo discumbentibus, coenam dubiam adposuit: vinum optimum, poculis aureis, argenteis, gemmatis administrauit. Stomachari tum nobilitas, bile feruescere ac fremere coepit: haec omnia in sui contemptum fieri interpretabatur. Ingo vbi satis lusit, tumidis ira infit: Agricolae vncti, lauti sunt coelesti lauacro: vos numinum sordibus squatentes, hircum impietatis oletis, nauseamque mihi, qui delicatiore sum stomacho, facitis. Hocque sale aspersi proceres Venedorum, certatim ad sacrum fontem properarunt.
Carolomanus quarto regni anno decedit: Galliae, Germaniaeque ad vnius deuoluuntur potestatem. Carolus omni Francorum imperio potitus, VVormaciam concilium procerum indicit: ad se omnes Senatorii ordinis, et qui aliquo numero et honore erant, venire iubet. Adsunt, et Imperatoris Romani, Hadrianique Pontificis Maximilegati, Formosus, et Damasus Episcopi. Hi Carolum aduersus Desiderium regem Longobardorum in Italiam inuitabat.
Carolus, cum Richulfo a sacris, et Eberhardo pincernarum praefecto, ad Thessalonum in Boiariam Reginoburgium legat. Thessalonus Diuum Vergilium, et Aribonem Episcopos, et caeteros amicos vocat: deinde legatos accersit, qui paucis mandata aperiunt. Amitini tui regum maximi (princeps Christianissime inquiunt) et amici tui, Hadriani Romani episcopi, viui illius supremae Maiestatis oraculi, cui refragari scelus mexpiabile est, oratores sumus, iidem postulant, vt societatem, quam iam pridemcum Pipino, filiisque eius, cognatis tuis, sacramento rogatus, verbis conceptis iniisti, re ipsa (vti te dignum est, et Christianum, et veri, supremique numinis cultorem decet) comprobes. Pax potior bello est. Nemo sapiens certa incertis mutat. Deus, et Imperator noster abiturus a nobis, ad superosque rediturus, nil aliud, quam pacem suam, sicuti maximum, quod abs deo immortati mortalibus condonari possit, nobis reliquit. Hanc tesseram, hoc signum militibus suis dedit. Proinde tibi regnoque tuo consule, florentes res tuas cum perditisne misceas.
Thessalonus consilio Diui Vergilii et aliorum Pontificum, satis placide benigneque verba fecit: Sibi nihil antiquius esse pace, et societate Regum Franciae, praecipue Caroli, cui sanguine proximus esset. Boiariae principes maiores suos, semper praetulisse authoritatem Francorum caeteris finitimis regibus, se quoque in potestate Caroli cognati sui fore. Proficiscitur deinde cum his legatis VVormaciam ad Carolum Magnum: fidem ei suam duodecim obsidibus adstringit. Hos Synobertus episcopus Reginoburgensis ad Carolum deduxit.
Thessalonus domum reuersus, auxiliares copias Carolo cum filio Theodone mittit. Carolus (sicut refert in legibus, quas Boiis tulit) Angilostadium, Lutheraniam Lauterhofen.Thessalono concessit. Hunni et Abares ingenti exercitu tum ad Oenum amnem, quem Anassum vocant, processerant, castraque locarant: verum sine vllo maleficio domum reuersi sunt.
Carolus in Italiam arma movet, Desiderium regem cum vxore Gansa Ticini obsidet, et capit, Romam it: Vbi Theodo filius Thessaloni ab Hadriano episcopo Romano lauacro coelesti lustratus est. Rudogaudus Fori Iulii dux, viuus captus est, iussuque Caroli securi percussus. Rupertum alium Longobardorum ducem, praefecti Boiorum, et Thessaloni Gauinus, et Idovinus apud Pisonium, in valle Tridentina pugna deuictum, interficiunt.
Carolus Magnus subacta Italia in Germaniam proficiscitur: contra Hispanos, Saxonas feliciter saepius dimicauit, plurima bella strenue gessit. Paucis post annis ad legatos Imperatoris Romani, qui tum Constantinopoli habitabat, Romam cum liberis suis, maribus, et foeminis transitum facit. Audita legatione Caesaris Augusti, Constantino, filio Imperatoris Leonis, et Irenae Augustae Ruthrudam filiam despondet.
Vergilius, et Aribo episcopi, iuxta eruditi, ac boni, sine quibus nihil Thessalonus agere insueuerat, terras reliquerant. Lytopyrga mulier imperiosa, et impotens sui (cuius licentia hactenus autnoritate talium virorum tanquam freno repressa erat) sero sibi persuadet, posse vlcisci parentes, fratres, et sorores, opibus mariti. Cum paucis igitur fumi venditoribus (quibus omnia chariora quam fides, et iusticia erant) conspirat. Neminem nisi suae factionis coniuratum authoritate apud Thessalonum inualescere permittunt. Itaque principis animum et superbia et amore aegrotum in deteriora impulerunt, a Carolo sensim abalienare pergunt. Crebro in vtramque aurem (sicuti patulae sunt assentatoribus aures principum) obganniunt, Pipinum et Carolum nouos reges non solum Germaniae ac Galliae paulatim duces omnes sustulisse, sed in suos quoque dominos, nobilissimos Francorum Imperatores, a quibus aulae praefecti fuerint, conspirasse, captos in carcere necasse: nec a fraterna caede, nec sororum sanguine libidine dominandi impias manus abstinuisse. Solum ex tot vetustissimis, clarissimisque ducibus vnum superesse Thessalonum, qui lenocinio speciosoque vocabulo amicitiae illectus, propediem fraudulenti, et omnia sibi seruire appetentis dolos, non sine malo suo sensurus sit. Adduntur his iniuriae in soceros et affines communes commissae: Memorem esse debere Thessalonum auitae libertatis, quam permanus a tot maioribus traditam, a patre accepisset: suppetere Boiis vires, pecuniam socios. Carolum tot hostes habere, quot vicerit.
Hunnis, Auaribus et religionis, et Imperii Francorum inimicis et hostibus, Deinde his qui fidem seruandam, pacem bello praeferendam censebant (quorum maxima pars erat) insidiae struuntur, mortisque periculum intenditur. Praecipue Atoni Fruxinensi episcopo Thessalonus et Lytopyrga infestiores extiterunt: eundem plus fauere et fideliorem esse Francis, quam Boiis crimina bantur.
Carolum (qui iam vt diximus Romae apud legatos Imperatoris erat) Abbas in Man.Arnonem episcopum Salisburgensem, Hainricum monachorum Menensium patrem, Romam ad Hadrianum Pontificem Max. proficisci iubet Rector Boius conquestum, regem Francum ebrium successu rerum parem ferre non posse, contra omnem sanguinis, et amicitiae necessitudinem arma minacissimum parare, expeditionemque aduerisus Boios menditari. Boios inuitos ad libertatem, liberos coniuges defendendos, in bellum trahi: petere Thessalonum a Pontifice Romano, sicuti communi orbis Christiani parente, vt fautor, atque consultor adsit.
Hadrianus, audiuit, apud Carolum expostulauit. Carolus nihil penitus harum rerum, quibus accusaretur, se sibi esse conscium adseuerat: atque vt omnem huiusmodi suspicionem a se procul amoueat, Pontificis arbitrio omnem causam permittit.
Hadriano data sibi a Carolo potestate functuro, et pacis perpetuae leges promulgaturo, Arno, et Hainricus obstrepere, tergiuersari et vociferari coeperunt: Nequaquam istud sibi mandatum esse, nec idcirco Romam venisse. Rem magnam esse oportere Thessalonum praesentem adesse: nihil sine eius consensu ratum fore: se quidem isthaec domum ad principem suum relaturos. Sensit Pontifex dolos, et legatis ait: Ite ergo, et renunciate duci vestro vt fidem datam Carolo seruet, Quod si pacem exosus, sicut fraudulentus est, fidem fregerit, et Pientissimo regi necessitatem pugnandi imposuerit, viresque eius Lacessierit, stupra virginum, mulierum contumelias, excidia vrbium, egestatem populi, templorum direptiones, religionis contentptum, atque omnes huiusmodi pestes, quae bello sacra prophana polluendo grassari solent,
iram denique Dei Opt. Max. a milite Caroli in ipsum, solennibus suppliciis iure nostro auerto: ipsum diris, et sine fine devoueo. Caput ducis vestri execror, Carolum ego et milites eius crimine soluo. Ipse Thessalonus dux vester commissa luet: ipse pro hisce crudelitatibus Christo iustissimo iudici poenas dabit. Arno et Hainricus cum hisce mandatis in Boiariam Roma reuertuntur.
Carolus compositis Romae rebus, cum legatis Imperatoris Romani in Franciam VVormaciam (Rheni vrbs est nominatissima) rediit, vbi Fastorada coniux eius versabatur. Indicto ibi concilio, communi procerum consensu, huc Thessalonum citat. Thessalonus non solum non venit, sed ne responso quidem Regem dignatus est. Verum Theodonem filium consortem regni dedarat, renunciat.
Antiqui Franci, Saxones, Turogi, duce Carolo, Caroli filio per Nariscos, nemine prohibente ad Danubium penetrant. In ripa Danubii in vico Phoro Pfering. infra Ingolstadium.Pipinus cum ItalisTridentum, Pisoniumque vrbes Boiorum occupat. Ipse Carolus cum alia manu Boiariae fines adgreditur: extra moenia Augustae Rhetiae prope Lycum amnem qui Sueuos et Boios, Rhetos, et Vindelicos disterminat, cum exercitu considet, Thessalonus vndique hoste cinctus, cum videret Boios magis Carolo, quam sibi fauere, et pugnam detrectare, ab omnibus desertus, armis abiectis, ad Carolum Augustam in castra vltro, et supplex venit, se peccasse confitetur, errorem deprecatur, veniampetit: Boiariam cum sceptro, cui homo insculptus erat, Carolo tradit: clementiae Caroli, se coniugem et liberos dedit. Carolus, quod Thessalonum delicti poeniteret, et quod ipse sanguine proximus esset, gratiam facit, ipsum bono auimo esse iubet, eidem Boiariam reddit, verum tredecim obsides imperat, inter quos, et Theodo filius Thessaloni fuit. Carolus acceptis obsidibus, dimissis copiis, in Franciam proficiscitur: Angilemis Ingelhaim.
Thessalonus Reginoburgium in regiam suam rediit, solutusque metu, et periculo liberatus concione aduocata, huiusmodi orationem habuit: Ego a teneris vnguiculis vsque ad hoc aetatis (comites deuotissimi) dies noctesque, manibus ac pedibus, vt aiunt, nihil aliud conatus sum, et id solum dari mihi a Christo et Deo nostro optaui, et quaecunque facerem, vtilia, ac grata vobis essent omnia. Is enim mihi demum bonus rector esse videtur, qui omnia plebis vtilitate metitur, omnia ad commodum eorum, quibus praefectus est, refert, omnibus bonis prodesse studet: officere nemini. Qui denique pacem, quietem, quod iuuat, quod charum, quod iucundum est, popularibus comparat, relinquit atque concedit. Ipse sibi curas, laborem, pericula, sudorem, vigilias, puluerem, et alia talia viris epulis iucundiora, vindicat et seruat. Etenim haud aliam ob causam a coelorum summo principe, cuius praesides et legati sumus, Dii quoque adpellamur, qui bona, diuitias largiri cultoribus suis, ab his nihil praeter honorem, gloriam, et amorem postulare soliti sunt. Dum haec accurate ago, atque curo, et capitis periculum, dum prosim vobis, ade opaucorum scelere proditus verbum vulgo protritum, frangi necessitate ferrum, verissimum esse comperio, ac plane sentio. Ne vos hostium crudelitati exponerem, id quod necesse erat, facerc compulsi sumus. Deo displicere dicimus sacramenta, quae vi extorquentur, legibus solui huiusmodi prudentes respondent. An ego eos, qui et se, et coniuges, et liberos, atque fortunam suam mihi crediderunt, deseram? Aut vos fidei, et tutelae meae coelitus commissos ludibrio, hostibus esse, et in seruitutem redigi patiar? Non faciam profecto. Nemo mortalium mihi coeleste benefcium adimet, Simulac Imperator immortalis iusserit, non ante istud vna cum vita relinquam, aut moriar: et decem liberos potius amisero, aut libertatem, gemmis et quouis auro chariorem a maioribus nobis quasi per manus traditam retinebimus. Sunt opes, sunt inuictis simorum sociorum auxilia, quorum vultum nedum arma, dispeream si hostes nostri ferre possint. Vos igitur populares clarissimi, deumOpt. Max. diuum Haimer anum, custodem huius regionis et nostrum vener amini, et in tecta vestra discedite: ego vt in perpetua pace esse possitis, prouidebo.
Carolus.
Angilemos propere cogit, Pontifices maiores, minores, sacerdotes, prophanos, regulos, duces, tetrarchas, praefectos, ciues, oppidanos, ad se venire iubet: in re maxima eorum consilio opus esse. Nemo non paret: omnes certatim iussa capessunt. Nobiles, ignobiles, sacri, prophani, quicunque in aliquo numero aut honore erant, die dicto frequentes coeunt, atque conuemunt. Illuc quoque Thessalonus proficiscitur: quem etiam paucis post diebus Litopyrga vxor eius subsequitur. Praesto fuit et Boiorum, vt iussa erat, legatio.
Non tam impudentes, nec tam obstinati sumus (patres consultissimi) vt ea, quae luce clariora sunt, omnibusque patent, more perditorum negemus: illud oramus, ne perpaucorum crimen in omnes diffundatur. Maxima pars adhuc syncera est. Quae dum iusticiae et aequitati omnes neruos intendit, et fidem regi optimo seruare connititur, capitis periculum adiuit Aut malos fieri necesse est, aut extorres patria sine pignore, sine lare, sine tribu errabimus, nisi quid vestra prouidentia prospiciat Linquenda tellus, domus, vxor, liberi. Esse fidum, nesas esse ducitur. Regi a Deo Opt. Max. coelitus demisso parere. crimen est. Pax exulat, arma parantur: cum hostibus crudelissimis foedus ictum est: amicis bellum indicitur. Bonorum omnium vita in extremo versatur discrimine. Dux et autor horum malorum, quo magis pudeat, foemina est: ille, quem prohibere oporteret, vxorius est, et nostra consilia asperuatur. Suasu coniugis suae Hunnos et Auares nostrae religionis acerrimos hostes, et sanguinis nostri auidissimos, aduersus pientissimum principem concitat. Huius amicis insidiae struuntur, mors denique intentatur: saeprius data fides regibus optimis, saepius (nullo nostro merito, nulla culpa, omnibus bonis dissuadentibus) fracta, nunqua servata est. Meliora forsitan speranda sunt. Illud vltimo, quod in concione omnes audivimus, praeterire non possumus, satius esse decem filios amittere, quam obsequium Regi praestare, in seruitutemque (ita appellat) redigi. Fallitur, egregio quisquis sub principe credit seruitium: nunquam libertas gratior extat, quam sub rege pio.
Thessalonus ire inficias non potuit, quippe quae testibus praesentibus comprobata erant, ex codice lex recitata est, qua fidem regi non seruare, cum hostibus foedus aduersus regem inire, capitale erat. Secundum legem itaque Salicam ex veteri instituto, Thessalonus crimine laesae Maiestatis reus peractus, capitali supplicio condemnatur, Boiaria regi adiudicatur.
Thessalonus ad genua Caroli accidit. Carolus eundem tolli iubet, rogatque, quidnam facturus sit, si vita donetur, Ille se in contubernio monachorum omnem aetatem acturum, scelera sua atque crimina deprecaturum. Carolus igitur ipsum tonderi more religiosorum iubet, in monasterium diui Nazarii in Bergostrassa, VVormatiensium, agro situm, Laureacum literatores vocant, relegat. Vbi humatus tanquam diuus adhua colitur. Theodo filius Thessaloni sacris imitiatur: sacerdotum tribui cooptatur. Vxor Lytopyrga in sacratarum foeminarum coetu degere iussa est. Pauci Boiorum, qui cum Thessalono senserant, in exilium acti sunt. Caroli deinde praefecti, Gramatius, et Odacer, cum legatis Boiorum in Boiariam proficiscuntur. Reginoburgium, totam Boiariam nomuie et auspicio Caroli accipiunt. Boii certatim iussa capessunt.
Auares et Hunni coniurati Thessaloni, ex pacto fines Francorum duobus agminibus inuadunt, pars Venetiam, Forumque Iulii sibi deposcit: altera manus Boiariam petit, ad Anassum amnem, infesto et intento procedit exercitu. Boii correptis armis, ducibus Gramatio, et Odacre legatis Caroli, in hostes ruunt: Hunnos et Auares caedunt, fundunt, sternunt, paucos fuga seruauit. Hunni, et Abares, qui domi relicti fuerant, vindicaturi stragem suorum, exercitum cogunt, hostili animo in Boiariae terminos tendunt.
Boii armati obuiam procedunt, manus conserunt cum hostibus: et hic victoria penes Boios fuit. Hostes in fugam vertunt, pars in Danubium, vbi pereunt, propelluntur a Boiis, reliqui cum ignominia, et maximo detrimento domum repulsi sunt.
Carolus vbi haec accepit, in Boiariam pergit, Reginoburgium ad se venire, et in verba sua iurare iubet Boios. Nemo imperata detrectat, omnes parere student. Carolus Boiariam contra Hunnos et Auares firmis praesidiis munit: praesidem Boiis dat virum bonum, bellicosum, sapientem, Geroldum nomine. Hyldegardae vxoris suae fratrem, Hyldebrandi ducis Sueuorum, et Rugardae ex Boiaria oriundae filium. Facta sunt haec anno Christi septingentesimo, octopgesimo octauo.
Thessalono complura fabulosa conficta reperio, quae magis somniis, visisque mente captorum, quam rebus gestis decora sunt. Nescio qua ratione vulgus imperitum, et plerique sapientum etiam, plus fabulis, quam veritate capiantur. An sicut domestica vilia sunt, atque sordent, et raritas conciliat rebus charitatem, atque venisse e longinquo, precium est: ita quae veregeruntur ceu vetera, vsitata: quae quotidie fiant, surda transimus aure. Nemo magnopere obseruat, aduertitque animum: at conficta velut noua, inconsueta, insolita, et mera miracula admiramur, aures arrigimus, labra mouemus, tenaciusque memoriae huiusmodi naeniae haerent. De Carolo quoque multa praeter historiae fidem, sed Poetico more, et patria lingua apud nosscripta sunt. Extat liber in Bibliothecis antiquis versibus, sermone Germanico, de vita Caroli, educatione, rebus gestis conscriptus. Ego in sequenti volumine ipsum Carolum, posteros eius, Imperatores, et reges Boiorum narrabo.
FINIS LIBRI TERTII ANNALIVM BOIORVM.
Subsequitur quartus autore Ioanne Auentino.
Continet Carolum Magnum, cum eiusdem posteritate, qui potiti sunt Boiaria, vsque ad Hainricum primum ducem, fratrem Ottonis Magni Caes. Augusti, tum Francis successere Saxones.
1. Romani fortunae suae fabri Dum virtutes excoluerunt, magnum imperium acquisiuere, quod ob vitia postmodum ad Germanos translatum.
2. Cum Romano imperio in Germaniam vitia irrepserunt. Mores veterum et hodiernorum Germanorum, Studium pecuniae.
3. Diuitiae nihil ad felicitatem conserunt, Rebuspublicis periculosae vitiorumque elementa.
4. Leges multae istamala non curant, nisi moribus et artibus bonis homines imbuti sint.
5. Germania in plura capita diuisa non coibit, nisi Carolus V. discordiam, luxuriam, pecuniae studium, litiumque calumnias refrenet.
Appius, Fabrum esse quemque fortunae. Idcirco dum Romani iusticiam, vigilantiam, patientiam, arma, rem bellicam, disciplinam militarem, aequitatem in pace, in bello audaciam, atque fortitudinem coluerunt: et praeter caeteros mortales egregie eas artes, quibus imperia parantur, domi forisque consectati sunt: iisdem diuinum numen, quod omnium mortalium vitam inuisere solet, florentissimum, opulentissimum, ac secundum deorum opes maximum contulit Imperium. Nam neque bonum, neque malum facinus cuiusquam pronihilo habetur: sed ex natura diuersa praemia bonos, malosque sequuntur. Vbi pro labore desidia, pro continentia, et aequitate libido, atque superbia: pro paupertate auaritia, ac simul ambitio: pro parsimonia luxuria, atque voluptas inuasere victorem gentium populum, fortuna simul vna cum moribus immutata est. Amor sui iurgia, discordia, simultates, domesticae seditiones, bella plusquam ciuilia, inualuere. Vera consilia, gratia, timor, voluptas corruperunt. Opes imminutae, seruitus imposita est. Reges exacti, Consules, Tribuni plebis, Magistratus alii saepius per dissensiones, saepius discessiones Non semel leges et instituta, haud citra sanguinem commutata sunt. Exanguem et tot casibus agitatam, tot procellis fatigatam Rempublicam susceperunt Caesares. Deinde cum hi Asiatico luxu, Graecanico ocio Constantinopoli effoeminantur, Romam caput mun di fastidiunt. Vrbspotens, vrbs orbis domina, deserta, orba, effoeta, Germanos Carolumque Magnum acciuit, adoptauit: ciuitate et iure Quiritium donauit.
omnes victores diuitias contempfisse: victos concupiuisse. Quae per virtutem, ac inopes parta sunt, per opulentiam fere amittuntur. Virtus in mediocritate, quam auream Poeta vocat, consistit. Vitium est, quodcunque exuperat, aut excedit. Proinde quemadmodum Aristoteli (qui nihil non attingit, atque doctissime et simul verissime explicauit) placere video: Diuitiae multae magnaeque opes, nihil penitus ad felicitatem, beatitudinemque conferunt: immo officiunt magis. Idem censet, eos qui caeteros opibus antecellere connitantur, ad aequitatem in ordinemque, in bene praeclareque constituta Republica redigendos esse, ne scilicet, quando opes parant animos, insolescant: alios opprimant, et sibi servire postulent. Vnde inuidia, lites, odia, egestas, inde magnum pauperies opprobrium, iubet quiduis et facere et pati: virtutisque viam deseritarduae. Hinc squalens legum sylua, iuris callida interpretatio, latius quam Reipubl. vtile est, proserpit.
Stagirites, veritatis et maiestatis naturae fidissimus interpres, in libris, quos de Rep. inscripsit. Sic Flaccus poetarum sapientissimus, non minus vere quam eleganter in Lyricis docet, inquiens,
Corruptam esse Rempublicam, vbi plurima decreta sunt, res verum esse docet, et, rerum omnium magister vsus. Vbi plurimi medici sunt, ibi plurimos morbos esse necesse est: ait diuinus ille Plato, et Strabo scriptorum grauissimus refert.
Carolus Maximus Caesar et rex Hispaniarum, Asiae et Africae princeps, ex Norico, oriundus (cuius aduentum ex Hispaniis Germania faustis votis, solennibus supplicationibus desiderat, et expectat) authoritatem pecuniae aurisugis, mercatoribusque demat: concordiae bona firmet, discordiae mala expellat, luxuriae, sumptuumque licentiam refrenet: rapinarum et litium calumnias rescindat: pietatem et iustitiam, iam pridem terris depulsam, de coelo reuocet. Id demum fiet, si Germanica iuuentus accurate probitati, et industriae operam nauauerit. studium pecuniae, cupido diuitiarum sublata aut quoad fieri potest, diminuta fuerit. Aliter neque priuata res, neque publica regi potest,
Longius abiui, in viam redeundum est.
1. Carolus M. originem paternam ab Vtilone Bauaro ducit.
2. Genealogiae et imagines ob iniuriam temporum ac barbariem superiorum seculorum obscurae et incertae sunt.
3. Franciae diuisio in antiquam, nouam seu occidentalem, et Orientalem. Austrasia et Neustria.
4. Francia vetus alias Franconia dicitur. Flumen Salas. Franci Salii cognominantur.
5. Sala etiam aulam denotat. Lex Salica quando lata fuerit. Vocabula Germanica sub Latino incude formata et nomina Germanica Regum corrupta.
6. Franci gens perantiqua Germaniae magnae sub aliorum gentium magnitudine delituit.
7. Autor eius Franco ex Boiariae Principibus ortus. Nomen Francorum a libertate reducitur.
8. Franci saepe frustraneo successu Gallias occupare conati sunt, donec anno Christi 489. voti compotes facti.
9. Alemanni quinam fuerint.
10. Francia noua. Eius incolae minus recte Franci vocantur. Galli enim a Francis in Gallia distinguuntur.
11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. Imperatoribus Romano-Germanicis titulus: Rex Franciae competit, quo etiam olim vsi sunt. Comprobatur id ex publicis documentis, et antiqua Franciae, Galliae et Saxoniae descriptione.
23. Cur Reges Galliae Reges Francorum dicantur.
24. Celtae siue Galli Francorum nomen sibi ambitiose arrogant. Omnes Galliarum incolae Germania oriundi.
25. Carolus M. in arce Boiariae, Carlsburg, anno Christi 742. nascitur.
26. Paulus Pisanus Caroli M. Praeceptor.
27. Carolus defuncto patre Pipino cum fratre imperium diuidit. Portio regni vtriusque competens.
28. Hunoldus Aquitaniae dux deficit. Lupus Vasconum Princeps noua molitur. Aquitaniae et Vasconiae descriptio.
29. Carolomannus fratri promissa auxilia non mittit. Fratrum simultates et ingenia. Aquitani in officium redacti. Hunoldi captiuitas et mors. Hunoldus Carolo subiicitur.
30. Conuentus Francorum VVormatiae habitus. Bertha mater Caroli intra fratres pacem seruat. Carolus Irmegardam ducit et repudiat.
31. Carolomannus moritur. Eius, vidua cum liberis et aliis in Italiam confugit. Reliqui Carolomanni subditi se Carolo dedunt.
D. Carolus Magnus Caesar Augustus, sicut supra docui, genus originemque paternam ex vetustissimis Boiariae principibus ducit. Nam Vtilo frater Theodonis Magni reguli Boiorum, limiti inferioris Germaniae inter Scaldim, Mosam, Rhenumque amnes, et Oceanum aduersum impetus Danorum latrocinia tum agitantium, pyraticamque exercentium, a Theoderico primo rege Francorum praefectus, appellatus est Satrapa Antorffensis. Is Hugobertum, Hugobertus Asopertum genuit, qui ex Pluthylda filia Lotharii regis Francorum Arnulphum tulisse fertur. Is deinde diuum Arnulphum procreat, relicta Repub. in sacerdotum curiam ac Senatum adlegitur: capiturque pontifex Mediomatricum. Et vbi honestamorte defunctus est, in superum numerum refertur. Angilo et Begga filia Pipini superioris ortus, Pipinus inferior, Pipino Carolus Martellus, Carolo Martello Pipinus Francorum. Carolus Maguus inde Pipino rege et Bertha genitus, a patre accepto Imperio Francorum regnat.
Antiqua proprie dicta, quae et libera, noua, eadem Occidentalis. Orientalis ipsa est Germania atque Alemannia et Teutonia. Hanc Austriam Austrasiamque, illam Vestriam corrupte Neustriam, Germanicis appellant vocabulis.
Vetus ex libera Francia, quam vulgus literatorum Franconiam: incolas vtramque Moeni ripam accolentes Franconas nuncupat, patrio sermone nos illam Francolandiam, id est Francorum patriam, incolas Francon, siue Franconas appellamus. Caput gentis Fransfordia, vrbsque primaria VVirzeburgium, quam et Paeoniam vocatam reperio. Eins Pontifex Francorum dux est et nominatur. Ibi quoque est flumen Salas, alius ab eo qui in Albim confluit, et Turogos a Sorabis atque Misnensibus separat. Ab illo Salios Francos cognominatos autumant.
Sala Aulam Basilicamque significat. Vnde lex Salica, praedia Salica, clientes Salici, quae ad Aulam spectant dicti. Adhuc nobis in vsu est, oreque frequenti Salbuch, hoc est Salicuscodex, vbi praedia regia principalia, Ecclesiastica vectigalia redditusque praediorum describuntur. Extat passim in Bibliothecis. Lex Salica lata est ab antiquis Francorum regibus aliquot annos ante Iustinianum Imperatorem, qui Romana iura (vti nunc in vsu sunt) publicauit. In hac lege Salica, vbicunque legislatorem nomen Latinum, vt tum erant tempora, fugit: ibi ex Franco, hoc est Germanico sermone, vocabulum Romano incude formauit. Leges ibi: Sparuarium, Habichum, Forestam, Forestarium, Hauauarthum, Veltezunium, Campionem, Meracham, Trinumgeltum, Verageltum, Frilassum, Marcham: pro accipitre minore, maiore, saltu, saltuario, cane villatico, sepe aruorum, singulari certamine, aequa, tripli, quadruplique condemnatione, libertino, limite. Morgengaba quoque (quod vocabulum in conditionibus pacis, quae dictae sunt inter Gutramum, Hyldebertumque reges Francorum D. Gregorius explanat) pro matutina donatione vsurpatur: quae more Germanorum vltra dotem condonari solet sponsae virgini, cum mane, vnde nomen, ex thalamo surgit, veteres Iurisconsulti Graeca dictione Paraphernam (nisi fallor) vocant. Plus mille huiusmodi offendes semibarbara vocabula, quae omnia Teutonica adhuc in usu sunt. Nomina etiam regum, principum, foeminarum, marium Germanica funt: quae tamen Celtici scriptores ob inscitiam in Francae linguae corrumpunt.
Cicero quoque meminit, vbi de rebus gestis Iulii Caesaris cum Germanis agit et D. Hieronymus in vita Hilarionis, cuius verba operae precium est subiicere. Candidatus, inquit, Constantii Imper. rutilus coma et candore corporis indicans prouinciam, inter Saxones quippe et Alemannos: Gens eius non tam lata quam valida. Apud Historicos Germania, nunc vero Francia vocatur. Francorum enim nomen cum potestate) vt modo Suitonum) paulatim latius serpsit, et Germanias Galliasque occupauit. Germani a se inuento nomine Franci appellati sunt. Francones autem antiquissimi sunt Germaniae magnae populi, quod etiam vulgo adhuc protritum prouerbium in vsu crebrum contestatur. Solemus enim passim rem priscam ac nimis antiquam, Francam Altfranck.Gallieni Augusti aetatem. Ab eo tempore hactenus semper praeclari rebus bellicis habiti: Graecorum etiam annalibus notissimi sunt. Antea partim sub Cattis et Turogis: partim sub Heluetiorum et Boiorum magnitudine delituerunt. Quemadmodum est apud Corn. Tacitum, Claud. Ptolomaeum, Gregoriumque Turonensem episcopum.
Francus, siue Franco, rex Germaniae, ex antiquissimis Boiorum regulis procreatus: si vernaculis rerum authoribus credere fas est. Hoc nomen crebrum est in fastis antiquis, deductum a libertate, quae Teutonum lingua Freihait, Freyhen, Freyhait und Freien dicitur: quod cognomen adhuc Franconibus nostris tribui solet. Vocitantur enim vulgo Die Freien Franken, hoc est, liberi Franci. Itidem nobiles Francones.
Rhenum transiere: saepius Gallias adfectarunt. Saepius inde pulsi a Romanis, quemadmodum in secundo libro explicaui. Meroueus et filius eius Hyldericus cum popularibus suis auxiho fuere Romanis, cum Attilaque pugnavere anno Christianae aerae quadringentesimo quinquagesimo quarto. In eo bello periit Theodericus rex Vessogetarum, et Meroueus rex Francorum. Hyldericus filius eius commento, et fraude Aetii ducis Romani, obtentu salutis, in Germaniam magnam trans Rhenum fugatus est. Quem admodum idem Thurisomundum filium Theoderici ad Gotos, Romanis prouinciis extruserat. D. Gregorium Turonensem episcopum, et domestica sequor testimonia. Paucis post diebus anno restituti orbis 459. cum Romae Valentinianus Augustus occisus esset, Maximus Romae arriperet Imperium et Gensericus rex Vandalorum ex Africa traiiceret, et Maximo caeso, Romam diriperet: in Italiaque Maiorianus, in Galliis Auitus Caesaream purpuram induerent, inuicemque contenderent, Hyldericus cum Franconibus sexto Martiani Caesaris anno, et Ioanne Varrone Coss. Gallias inuadit: profligato Rom. milite, Gallias in Germaniam transtulit. Eoque magnitudinis Francones venere, vt et Galliae, et Germaniae in nomen Francorum cum Romanorum Imperio concesserint. Vtraque enim regna inde dicta sunt Francorum Imperium. In huiusce rei memoriam, monumentumque, etiam nunc solenne est, non alibi quam Francofordiae, quae vrbs primaria Francorum est, comitia Caesarea Imperatoriaque haberi.
Alemannis res admonuit, de his compertum mihi paucissimis narrauero. Alemanos quidam in commune omnes Teutonas, alii duntaxat eos, qui Franci et Saxones non sunt, nuncupant. Imperatores et reges nostri, Alemanniam fere Sueuiam: interdum et flumen, pagumque Boiariae antiquae, quae trans Danubium Franconiae finitima est, adpellant.
Francoricham: id est Francorum Imperium: incolas Franzosos, quasi tu dicas Francigenas, nominare solemus. Sunt qui eam Franciam Romanam dicant: quod Romana lingua, licet sono corrupto vtatur. Apud veteres erat Galliae Belgicae secundae pars, et Gallia Lugdunensis, Celticaque Pius secundus Pont. Max. Leopoldus Iureconsultus, episcopus Bambergensis, censent, Celtas non tam Francos, quam Francigenas nuncupandos esse. Neque ipsi vnquam vsquequaque Franci, aut eorum regio, Francia dicta est, nisi quatenus sub Imperio fuere Francorum. Franciam, Francosque semper Germanos, Gemaniamque intelligimus: et Imperium atque regnum Francorum, quod modo Teutonicum, ac Romanorum adpellatur. Ita etiam sentire video Ottonem episcopum Fruxinensem, filium D. Luipoldi principis Austriaci. D. Gregorius Thuronensis (qui sub Hyldeberto rege Francorum, et pronepotibus superioris Hylderici historias condidit, et saepius in Germanias legatus fuit) Germanias, Franciam Austriam nominare solet: caetera regna Galliarum. Et in vrbibus Galliae, vbique Gallos et Francos, in eodem oppido separat, ac vt diuersos recenset. Sicuti fit in prouinciis, quas armis externa gens occupat, vique tenet. Meminit idem et Coloniarum Saxonum in Gallia Lugdunensi. Zacharias item Pont. Max. in epistola commendaticia, quam D. Bonifacio dedit (supra enim in libro tertio offendes) itidem Imperatores Carolus, et Ludovicus in perpetuis edictis, quae in iure Pontificio referuntur, Gallos a Francis separant, per Francos Germanos intelligunt.
reges Francorum adscriberent, quod eos fecisse inuenio. Haud alienum esse opinor, si publicorum instrumentorum Boiariae authoritatem secutus quorundam caput, exemplar, calcem, et descriptionem Franciae, Galliae, Saxoniae (quae in Bibliothecis Boiorum passim extat) ad fidem faciendam subsignauero. Ex actis coenobii Schaphalarensis, quod et Pipinopagus a veteribus cognominatur.
Sacrosancto monasterio Sancti Dionysii, quod est constructum in regno Francorum in ducatu Boioariorum, super fluuium, qui dicitur Isara: Ego ipse Petto episcopus, et abbas, primum ob Dei amorem, seu pro peccatis meis muniendis, seu pro aeterna retributione, dono Hachingam, et Puelocham. Actum in Monasterio S. Dionysii, sub oppido villae, quae nuncupatur Skefftilari publice. Testis Orendil Comes, sexto Idus Augusti, anno sexto Imperii Domini nostri Caroli Magni Imperatoris, Regni eius in Francia tricesimo octauo.
Chilianus inferioris Altaichii antistes exhibuit, haec sunt. In nomine sanctae et indiuiduae Trinitatis. HLudouicus diuina fauente gratia rex, Gotsbaldo Virzeburgensi episcopo, et rectori monasterii Divi Mauricii eiusdem monachis facio eligendi abbatis potestatem. Datae octauo Idus Martii, anno Christo propitio quintodecimo regni, domini HLudouici gloriosissimi regis in Orientali Francia, indictione nona. Signum domini HLudouici serenissimi regis. Regnibertus diaconus ad vicem Redleici recognovit. Actum Regensburg, ciuitate regia.
Aliud ibidem.
IN nomine sanctae et indiuiduae Trinitatis. HLudouicus diuina fauente gratia, Rex Baioariorum Gotsbaldo abbati perpetuo dono in villa Engolstat, duas Ecclesias, curtim dominicatam, cum aedificiis desuper positis. Signum domini HLudouici serenssimi regis: Ego Dominicus Notarius id vicem Radleici recognoui, quinto decimo Kalendas Septembris, Anno Christo propitio, Domini HLudouici Pissimi regis septimo in Orientali Fran. actum Heliobrunno in palatio regio.
In nomine sanctae et indiuiduae Trinitatis. HLudouicus diuina fauente gratia rex Reginario episcopo Bathauensi in regione Auarorum dono Chirchpach, terramque centum praediorum per circuitum vsque ad Chumenberg. Signum HLudouici gloriosissimi Regis Adalleodus Diaconus ad vicem Grimoldi recognouit XIII. Kalendas Martii, anno Christo propitio, tertio regni HLudouici in Orientali Francia, Indictione XIII. Actum Ostrohoua palatio regio, in Dei nomine feliciter, Amen.
Vtinensium publicatum, venale circumfertur. Caput hic et calcem duntaxat subnotabo. Karolus diuina fauente clementia Imperator Augustus, dono dat aliqua praedia Vtinensi templo. Datum VIII. Kal. Sept. anno incarnationis Domini DCCC. LXXXV. Indictione III. anno Imperii Piissimi Imperatoris Caroli in Italia quinto: in Francia quarto, in Gallia primo. Actum ad VVeibelingam. In Dei nomine feliciter, Amen.
Catharina a Reduuitz, sacratarum foeminarum monasterii superioris Maxima. Eius initium est, quod tum fere in vsu fuit. In nomine sanctae et indiuiduae Trinitatis, Karolus diuina fauente clementia Imperator Augustus, coenobium superius libertate, et immunitate donat, quod ibi mater sua Hemma sepulta sit, quae hoc ab Bathurico episcopo Reginoburgii acceperit anno salutis D. CCC. XXXI. eique reddiderit Moenoseum Mähnsee.monachorum contubernium. Data XIIII. Kal. Martii, anno Dominicae incarnationis D. CCCLXXXVI. Indictione IIII. anno vero Piissimi Imp. Caroli, in Italia VI. in Francia V. in Gallia II. Actum in villa quae Rotuuilla vocatur. In Dei nomine feliciter, Amen.
Datum IIII. Kal. Augusti, anno Christo propitio D. CCC. LXXXII. anno Augustali in Italia II. in Francia I. Actum Ascoba.
Henricus episcopus Ratisbonensis, ob patrocinium sancti Michaelis, et meritum S. VVolffindis virginis scilicet, et Martyris, trado Ecclesiae de Risbach decimas omnes. Testis Henricus vicarius noster in pago Norico, anno ab incarnatione Domini M. C. XXXIX. anno regni Domini, Conradi serenissimi Regis Francorum secundo. Actum Ratisponae. Antequam reges nostri Romae consecrati fuerunt, vocati sunt Reges Francorum, vt nunc Romanorum.
Franciae, Galliae, Saxoniae descriptionem ad verbum subiicio, ex venerandae vetustatis antiquissimo codice, Romanis literis in membranis exaratam. Vrbes regni Francorum, vbi habitabant episcopi Aquae Graneae, sedes regni Francorum. Moguntiacum, Agrippina, Treueri, Mediomatrices, Tullum, Verdunum, Vesontia, Basilea, Argentoratum, Spira, VVormatia, Tungri, Leodium, Traiectum, Cameracum, Vurtzburgium, quae et Herbipolis. Mons pauonis, qui Babenberch dicitur. Curia, Constantia, Salipolis vel Iuuauia, Ratispona, Frisinga, Aigistadium, vel Eistetem, Bathauia.
Prema, Parthenopolis, vel vrbs Virginum, quae et Magdeburgium, Martipolis siue Mersoburgium, Cisa, Albarestadium, quae et Halberstat, Monasterium, Fons podoli, quae Padebrunnae, Mindina, quae et Misena, Hiltisheim, Osinoburgium, Brandeburgicum.
Parisii Rhemi, Laudunum, Lugdunum, Lingones, Caenomani, Vienna, Aureliani, Ambrani, Senones, Andes, qui et Andegavi, Antisiodorum, Rhotomagus, Arelatae, Pictones, Turones, Suesiones, Tornacum, Valentia, Massilia, et complures aliae sedes Pontificum, quas enumerare nihil ad propositum. Exhis plane intelligimus, proprium ac genuinum regnum Francorum esse, quod modo Teutonicorum ac Alemannorum dicitur.
Occidentalis Galliae Reges Francorum adpellantur, fit propterea, quod non modo reges, verum etiam omnis nobilitas ex germana Francorum stirpe genus traxerint: et quidem vtrumque nostrae tempestatis Celtarum rectores ex Francia Orientali, Germaniaue oriundi sunt, nempe Saxonia. Vitechundus namque Saxonum mercede a Carolo Caluo conductorum dux contra Nordomannos accitus, e Germania in Galliam Lugdunensem migrauit: et Andibus, Andegauensibusue profectus est. Vitechundi filius Rupertus primorum fortissimus, ob rei militaris peritiam, Francorum dux ab Imperatore Carolo Caluo constitutus aduersus impetus Nordomannorum, ab ipsis praelio occiditur. Eius filius Otto ob merita parentis, iussu Arnulphi Augusti regnum Celtarum procurauit. Huius frater Rupertus, Hugonem Magnum Parisiorum principem procreauit. Is ex sorore Imperatoris Ottonis Magni Caesaris Augusti, Hugonem regem Francorum tulit. Ad quem nostrae tempestatis Galliarum reges paternam originem referunt.
Austriam, siue Austrasiam: Celtas vero, Francos, non tam vere, quam ambitiose nuncupant: cum nec a nobis, nec ab ipsis ita vernacula lingua nominentur, sed vtraque lingua Franzosi, hoc est Francigenae dicantur. Atqui vtcunque se adpellent, cognomen sortiti sunt a Francis Germaniae populis: sicut omnes Galliae incolae Germania oriundi sunt. Germanica cognomina retinent. Non solum Franci, sed Burgundiones quoque Nordomanni: Belgae olim et pars Celtarum ex Germania profecti, adhuc fere Teutonum vtuntur sermone, et nostris Imperatoribus parent. Satis superque pro necessitate rei Francis immorati sumus, ad Carolum reuertor.
septingentesimo altero, et quadragesimo, quidem Angilaemis, Ingelhaim.Mogontiaco genitum existimauerunt, secuti leuem coniecturam, quod ibi vestigia praetorii, nutrimentorumque eius adhuc locus ostendatur: quasi vero non constet inter authores rerum, Carolum iam rerum potientem, illas aedes Palatinas condidisse. Nec desunt, qui in Brabantia natum opinentur: decepti affinitate nominum. Quippe Carolomannos ibi regnasse, natosque fuisse conuenit inter scriptores Annalium. Sed vt apud nos canitur, certioresque tradunt, natus est in Carlsburg, Carlsbnrg am Vurmsee.tertio libro retuli. Nam apud nos de ea re extat liber versibus antiquis more maiorum confectus. Educatum quidem apud Ingelhaim, non longe a Mogontiaco tenet opinio.
Paulo Pisano, viro eiusdem tempestatis in vtraque lingua doctissimo.
Carolomanno fratre, ex aequo Imperium Francorum apud Parisios partitus est. Carolomanaus Austriam, Belgas, Germanias accepit. Magnus Vestrium, et Occidentalia regna, Burgundiam, Narbonensem Galliam, Aquitaniam, Galliam Lugdunensem: et eius secundum Caesarem, vrbes, Mogontiacum, VVormatiam. Insuper Aquas Graneas, quo ipse profectus regio diademate decoratur. Frater eius Augustae Suessonum rex salutatur, septimo Idus Octobris.
Pipini regis euulgata est, Aquitani (sicut fieri solet, vbi qui imperia obtinuere, moriuntur) gens inquieta, rerumque nouarum auida a Carolo defecere. Hunoldus filius Baepharii patris arrogantiam sequutus, ingens excitauit incendium. Aquitaniam occupauit, depulsis Francorum praesidiis. Lupus quoque Vasconum princeps noua molitur. Estautem Aquitania pars Galliarum quarta, finitima Hispaniae: continetur Ligeri amne, montibusque Pyreneis. Authores duplicem faciunt, Vlteriorem, et Citeriorem. Haec Garunna et Ligeri fluminibus clauditur, proprieque Aquitania nuncupatur. Vlterior a Garumna amne ad Hispanias pertinet: eam proprie Vasconiam nominant, a Vessogotis hoc nomen esse detortum autumant. Nec me fugit, Vasconas in Hispania enumerari ab antiquioribus. Apud diuum Hieronymum, et eos qui Romanas descripsere prouincias, tertiam quoque Aquitaniam reperio. Ipsi nouem populorum adpellant: cohaeret Pyreneis montibus, Narbonensi, et Tolosatium agro continua, quae sunt vrbes Galliae prouinciae finitimae. Quidam Auscitanam prouinciam nunc esse tradunt. Vasconas Lupus, vti diximus, Hunoldus Aquitanos tenebat.
Hunoldum expeditionem indicit, accersitque auxiliares copias a fratre, quas is pollicitus erat. Verum prauis vsus consultoribus (qui etiam fratres germanos committere haud verentur, cum alioqui raro sit fida regni societas) auxilia Carolo non misit: Leodioque in Franciam redit. Erat huic ferox ingenium, quod pessimos nactum amicos, improbosque magistros, plerunque in deteriorem partem adplicabatur: aegreque concordia fratrum mansit. Caeterum Carolus natura beneuolentissimus, summopere cauit, ne locum simultati faceret: lenissime tulit contumaciam fratris, eiusque domesticorum minus sui reverentium licentiam astute dissimulauit. Et nihilominus in Aquitaniam cum exercitu processit: Aquitanos in obsequium redegit, Francorum imposito praesidio. Hunoldus cum vxore ad Vasconum principem Lupum, impar viribus Magni, fuga euasit. Haeret fugientis tergo Carolus, amneque Garunna, qui Vasconas ab Aquitanis diuidit, cum copiis transmisso, per legatos Hunoldum a Lupo repetit: nisi ille reddatur, omnem belli impetum se in Vasconas conuersurum minatur. Lupus seniorum obsequens consilio, non solum Hunoldum cum coniuge reddit, sed ipse quoque in verba Caroli iurat: ab eoque Vasconiam, siue Aquitaniam vlteriorem in fidem accipit. Hunoldus in Italiam relegatus, ibi lapidibus obrutus est.
VVormatiam conuentum Francorum indicit. Actum ibi de concordia fratrum. Bertha regum mater ad Carolomanum minorem natu profecta filios in pace continuit. Inde per Boiariam Romam supplicandi gratia pergit. Inter redeundum Irmogardam filiam Desiderii regis Italiae Germaniam secum abducit, Caroloque connubio iungit: quam ipse postannum, quod infoecunda vitio corporis et clinica erat, sententia Pontificum repudiauit.
Carolomannus. Eius vxor cum liberis, et perpaucis, qui discordias inter fratres serere conati fuerant,
Desiderium regem aufugit. Caeteri omnes Villaerius episcopus Sedunensis, Volradus et Vollocherus a sacris, Berinus, et Adolardus praefecti praetorio, cum aliis aulae proceribus Magno se dant. Quatuor circiter annos imperarunt hi fratres. Carolus Concilium Vvormatiam conuocat. Populi qui Carolomanno paruerant, in clientulos se Carolo commendarunt, atque in fidem dederunt.
1. Carolus contra VVitekindum Ducem Saxoniae rebellem arma mouet, VVestphaliam vastat et templum Hermionis, Hermansaut destruit. Fani descriptio. Exercitus Caroli miraculo siti liberatur.
2. Saxones pacem petunt et impetrant.
3. Bellum Saxonicum ob ferocitatem hostium et opinionem de non seruanda fide hereticis atrox et diuturnum.
4. Saxones quotannis bello petiti, quot annis rebellant vrgente necessitate pacem amplectuntur, data occasione rursus eam exuunt.
5. Carolus quamuis simul variis bellis premebatur, tamen a Saxonibus semper poenas perfidiae sumsit. Eius magnanimitas.
6. Alexander Carolo inferior censendus.
7. Mortuo Constantino Copronymo succedit Leon IV. Desiderius Romae gravis totamque Italiam ad se trahere conatur.
8. Romani cum Pontifice per vias occultas Legatum ad Carolum mittunt, eumque in auxilium vocant.
9. Simultates inter Carolum et Desiderium, earumque causae.
10. Facta deliberatione de bello eiusque modo ineundo Carolus duobus exercitibus alpes repente transit.
11. Desiderius Francos Italiae aditu arcet, mox tamen claustra relinquere cogitur.
12. Carolus Ficini Desiderium obsidione cingit, obfestum tamen paschale Romam pergit.
13. Carolus fit Patricius Romanus omnium consensu.
14. Carolo eiusque successoribus ius constituendi Pontificem Romanum et Episcopos datur, et ab eo et Imperatoribus eum subsequentibus usque ad Heinricum IV. exercetur.
15. Sub Heinrico IV. et Gregorio VII. de hoc iure concertatur, obtinentibus Romanis Pontificibus.
16. Saxones rebellant, Hassiam vastant, subito tamen terrore perculsi domum revertuntur.
17. Carolus Roma reuertitur. Ticinum se dedit, Desiderius cum coniuge et filia capti in Germania moriuntur. Tota Italia se submittit.
18. Verona cum Carolomanni vxore et liberis capitur. Adalogisus Desiderii filius Constantinopolim confugit ibique moritur.
Saxonas longe nobilissimus, ac ditissimus fuit Vitechundus. Is perfacile persuasit popularibus suis, vt Carolo rebellarent. Erant alieni a pietate Christiana virtute praestabant, et multitudine. Omnes reges Francorum veteres, et florentissimos quosque centum quinquaginta fere annis, et armis lacessi erant, praeliis ambigui, bello nunquam domiti. Carolus aduersum hosce arma induit: re frumentaria prouisa, auxiliis copiisque comparatis, Rhenum transit, Inter Rhenum et Visurgim amnes, vniuersam regionem Vestophalorum, hoc est Occidentalium
Haeroburgium primo, impetu capit. Erat templum Hermionis, Saxonibus vetusta religione augustissimum, quo frequens populus coibat, et vota reddebat. Multa ibi opulenta regum, populorumque visebantur munera: ingens auri argentique ibi copia ostendebatur: quae vota reddentium grata voluntas congesserat. Saxones Hermanni Salam Irmensuel qui et Irmansaul idolum Martis in VVestphalia de quo Cranzius lib. 2. cap. 9. SaxoniaeHermanni, Hermionisue. Is fuit quintus. Germaniae Magnae Imperator, pronepos regis Manni, filii Tuisconis, parentis; et authoris nostri. Ipsum maiores nostri ob bellica facinora in numerum deorum retulerunt, pro numine, et belli praeside hactenus coluerant. Eius fanum Magnus diripit, militibus aurum et argentum, opes Hermioni consecratas distribuit. Delubrum militari manu incendit, diruit, et solo aequat, vt ne vestigium quidem eius appareret. Siti triduana laborante exercitu, subito torrens diuinitus, ita rumor dissipatus, iactabatur, largissime effluxit.
Saxones post tot accepta damna, destituti etiam deo suo, primi de pace legatos mittunt ad Carolum: qui imperatis et acceptis duodecim obsidibus, in Franciam reuertitur. Heristallii hyemat.
Saxonum, quam Francorum damno, continenter per tres et triginta annos belligeratum est. Saxones quippe, qui vt caeteri Germaniae, populi suapte natura feroces, bellorumque auidi, ferociores superstitio falsorum deorum reddebat: cultui multorum deorum obnoxiis, nostrarumque caeremoniarum hostibus fidem frangere, pacem (vt libitum fuit) exuere, diuina, humanaque polluere, nulla religio fuit. Confinia in plerisque locis non altitudine fluminum, neque iugis montium, nec sy luis aspectu horrendis, sed camporum planicie iungebantur, mutuoque metu separabantur. Nec quicquam obstabat, quin vt quaeque gens inualuerat, alterius agros inuaderet. In huiusmodi diuersorum imperiorum limitibus vti fit, crebro caedes edebantur: crebro praedae inuicem agebantur: quotidie tumultuariis decertabatur praeliis, Dolus frausque Saxonum hoc bellum protraxit tamdiu.
Francorum patentes campos incursabant. Saepius ita adtriti sunt, vt se cultum numinum. explosuros, et Christianam philosophiam recepturos vltro pollicerentur. Non tam faciles ad isthaec acceptanda, quam leues ad ea rursus detrectanda: vbi periculo liberati fuerunt, ad negandum, an promittendum proniores essent, haud facile discerneres.
Magni, quamuis simul variis locis bellis distineretur, et vndique circumstreperent arma, non passus est inultam abire gentis perfidiam. Continuo vbi pacem homines bellicosi exuerunt, de ipsis aut per praefectos, aut ipse poenas exegit, et rursus male obsequentes in ditionem redegit. Tot armorum procellis vndique ingruentibus parem fuisse Carolum haud mirabitur, si quis magnitudinem animi eius, et coeleste ingenium penitus considerauerit, perpetuae in aduersis, iuxta ac prosperis constantiae fuit. Nec secundis insolescebat, necangustis perditisque desperabat, aequo vtramque sortem animo compos mentis tolerabat. Viuax pectus eius ocium acinertiam, vt pestem deuitabat.
Alexandro illo Magno, cuius magis fortunam, quam virtutem laudaueris. Nempe huic cum imbellibus Asiae foeminisres fuit: nostro cum ferocissimis quibusque nationibus, quas ne attingere quidem Alexander ausus fuit. Pessimum boni principis exemplar, vtpote qui perpetuo successu rerum ebrius, impotensque sui, amicorum sanguine inter pocula, quibus tamen victorias acceptas referebat, sese polluerit. In caeteris animi dotibus ne vllo quidem pacto cum nostro comparandus est, excepta fortuna; quae peculiariter Alexandro perpetuo fauit. Quid obsecro in eo rege, praeter flagitia, libidinem, superbiam, parricidia et ea scelera, quae nominare mihi religio est, inuenies? De nostro vero quid attinet plura scrupulose dicere? cui virtutes et praeclara sua facinora coelum aperuerunt. Ipse in Superum senatum adlectus, adhuc religiose colitur. Alexandrum nemo non, nisi cui fibra est, execratur. Dispeream si Hircus ille Graeculus (ita enim a sacris vatibus nuncupatur) tum Saxonum immanitatem qui adhuc cruda carne, nempe suilla vesci solent, ferre potuisset. Sed ad seriem narrationis redeo.
Neoromae obiit mortem Imperator Constantinus Copronymus Caesar Augustus: Romanum Imperium per manus tradidit Leonti quarto filio suo. Desiderius rex Italiae Romanum infestat agrum, castella, oppida Romanis eripit, quasi supplicandi gratia Romam admissus, quosdam senatorum luminibus privat. Longobardi totam Italiam in suas partes trahere conabantur.
Carolum Magnum auxilium postulatum, legatum ire iubent Petrum quendam, qui Romae nauem ingressus, mari delatus ad portum Massiliensem adpulit. Inde terrestri itinere ad Magnum Theodouiae Diettenhofen.Mosellae, in ducatu Lutzelburgium) hyemantem proficiscitur. Vbi defunctus legatione, qua venerat, rediit Romam. Nam Desiderius, et Longobardi omnes vias, omnia itinera, aditusque praecluserant.
Desiderio suspecta erat potentia Caroli generi quondam sui: ipseque ignominiam filiae repulsae impatienter ferebat. Carolo dolebat, quod perfugas de suo regno Desiderius reciperet: nepotesque ex tratre Carolomanno ad spem Imperii Francorum sollicitaret.
Italiam paratur: omnes copiae ex diuersis regionibus Geneuae (extremum id oppidum Allobrogum, iam Sabaudiae, proximum Heluetiorum Suitonum) nunc coire iubentur. Eo quoque Carolus primo Maio venit: ibi de belli gerundi ratione consultatum: summam spem in celeritate sitam esse, copias in duo agmina partiri placuit. Pars Bernardum patruum Magni ducem, per Alpes Coccias, quas alii montem Iouis nominant, secuta est: cum reliquis Carolus per Cibennica iuga (Cinesium montem nuncupant) penetrauit. Superato itaque Alpium iugo, celerius nomine omnium, circa fauces, quae in Taurinum agrum ducunt, ambo exercitus conueniunt.
Desiderius ibi armatus occurrit, claustra praecludit, aditu Italiae Francos arcet. Carolus locum castris capit: Interim clanculum cohortem cum expeditis delectisque militibus per montes in Italiam praemisit, qui a tergo inuaderent Longobardos. Vbi hoc Desiderius accepit, ne quid se absente animi suorum labascerent, concitus Ticinum, quod caput gentis erat, properat.
Carolus incolumi vtroque exercitu per patentes Alpium angustias, nemine prohibente, ad plana Italiae discendit. Inde intento exercitu procedit, Ticinique Desiderium arcta obsidione claudit. Nec segnior rex Italiae in munienda vrbe fuit: diutius protracta est obsidio. Carolus natalem Christi in castris celebrauit: Paschalibus, dimissis copiis in obsidione, pietatis ergo Romam perrexit. Hoctum carmine eleganti, nunc incondito exceptus est. Ciues Apostolorum et domestici Dei aduenerunt hodie
portantes facem et illuminantes patriam: dare pacem gentibus, et liberare populum domini. Cantari adhuc solet in festis diebus Legatorum Christi.
Consul, Tribunus, Dictator perpetuus, Patriciusque dictus est. Seruatur Reginoburgii illaesum adhuc diploma a Carolo Coenobio D. Haimerani datum, cuius initium subtexo, et finem. CAROLVS Dei gratia rex Francorum, et Longobardorum, ac Patricius Romanorum donat quaedam Monasterio D. Haimerani, quod situm est (vt ait) extra muros ciuitatis nostrae Reganisburgensium. Datum VIII. Kal. Martii, regnorum nostrorum XXVI et XX in Francofurd.
quinquaginta tres episcopi, quos Hadrianus pontitex Romanus conuocarat: patrum consultum perpetuum, quod in libris. Pontificalibus refertur, factum est, in verbaque Caroli iuratum: Nullum posthac fore neque Romanum, neque aliorum templorum Antistitem, nisi quem Carolus, successoresque eius sciuerint et iusserint. Refragantes huiuscemodi patrum decreto, diris deuoti sunt, et nisi resipuerint, adiecta proscriptio. Defuncto igitur praesule quopiam, sacerdotes lituum cum annulo ad aulam mittebant, cui ea princeps solenni ritu tradebat, is eiusdem fani rector designatus erat. Ita obseruatum esse sine controuersia ad Henrici quarti Imperium legimus. Charissimi quique ac amplissimi viri, aduenae etiam vltro aulam frequentabant, spe dignitatis augendae et adipiscendi sacerdotii illecti, absque stipendio in omnibus principi dicto audientes erant: quemadmodum nostro aeuo Romae fieri solet.
Henrico quarto, et Gregorio septimo, cum maximo Reipublicae Christianae detrimento, de hoc aucupio armis, non citra sanguinem decertari coeptum. Imperatores veterem morem a tot sanctissimis pontificibus traditum, comprobatumque mordicus retinere: Max. Pontifices iam pares opibus Caesareis in se trahere conabantur: nec amplius ferre parem, ne dum superiorem, ditati ab Imperatoribus nostris, et ad id fastigii perducti, poterant. Esti omnino iniquum (Sicut ait Plinius) sed nobis quoque vsu iam receptum, quod honesta consilia vel turpia, prout male, aut prospere cedunt, ita aut probantur, vel reprehendunter. Inde plerunque eadem facta, modo superstitionis, modo pietatis, modo Christi, modo Antichristi, modo iustitiae, modo tyrannidis nomina accipiunt. Diutius in se Christiani principes, summa pietatis et religionis iactura debacchati sunt. Vicit tandem Romanorum flaminum fortuna. Sed haec omnia quam verissime in quinto volumine explicabo.
Saxones ob absentiam regis desciscunt, arma corripiunt: continuos sibi Francorum fines, quos Hassos nuncupamus, inuadunt. Buriaburgium incolae aufugiunt. Saxones in casas vacuas, villas, et agros saeuiunt: cuncta ferro, flamma depopulantur. Dum templum a diuo Bonifacio consecratum, exurere nituntur, coelitus subito terrore perculsi terga vertunt, domumque pauidi reuertuntur.
Carolus patriciatu, tribuniciaque potestate perpetua recepta, Roma Ticinum reuertitur: nihil omittit, quod ad expugnationem vrbis facere videbatur. Erat discordia inter ciues, pauci cum Desiderio sentiebant: pestis quoque in ciuitate grassabatur. Maxima pars pertaesi longinquae obsidionis, aperiendas esse portas Carolo censebant. Hique tandem intra moenia Magnum admisere, Ticinumque Francis tradiderunt. Captus Desiderius cum vxore Ansa et filia in Germaniam Leodium deportati sunt, ibique exules mortui sepeliuntur. Caeterae vrbes Italiae exemplum Tucinensium secutae, certatim se victori permisere.
Verona capta est, in qua Antharicus Francus cum vxore Carolomanni, et liberis latitabat. Adalogisus filius Desiderii fuga sibi consuluit, in Graeciam elapsus Constantinopoli abiecta spe recuperandi perdita in summo secundum Augustum honore quem Patriciatum nominant, consenuit.
1. Carolus Eparchatum Romanis restituit. Tres legiones Francorum Saxoniam infestant.
2. Carolus iterum Saxones petit animo eos aut extirpandi aut conuertendi, et cum parte exercitus usque ad Ouacrum tendit. Ostphali cum Angriuanis se dedunt.
3. Saxones Francorum ad Visurgim castra dolo ag gressi fugantur. Carolus VVestphaliam populatus acceptis obsidibus in Franciam serecipit.
4. Rudogaudes regnum Italiae affectans capitur et securi percutitur.
5. Saxones ob Caroli absentiam in Italia, rebellant, Haereburgium occupant, a Segiburgio pelluntur. Bructerorum et Cheruscorum fortitudo.
6. Carolus magna celeritate Saxoniam irrumpit. Saxones se submittunt et Christianam religionem amplectuntur.
7. Qui postmodum sacramento et sub poena libertatis amittendae fidem promittunt.
8. VVitekindus Danorum opem implorat. Carolus expeditionem Hispanicam aduersus Saracenos parat.
9. Hinc montes Pyreneos transit, Nauarram et Vascaniam superat, Pampelonis moenia diruit.
10. Vascones exercitui Victoris insidias struunt, et eius magnam partem per angustias transeuntem caedunt. Ludouicus Carolo ex Hildegarda nascitur.
11. VVitekindus Carolo in Hispaniis commorante Saxones concitat. Saxones. vsque ad Rhenum prorumpunt, omnia longe lateque vastant. Monachi Fuldenses aufugiunt.
12. Carolus Saxonibus superuenit eosque ad Adranam flumen fundit.
13. Hildebrandus Dux Spoleti se Carolo dedit. Carolus Saxones orientales et obsequium redigit, aunoque sequenti ad eos in fide continendos regni conueutum conuocat.
14. Saxones et Venedi ad Albim habitantes ad Christianam fidem adiguntur. Carolus deuotionis causa Romam proficiscitur.
15. Irena cum filio Constantino in imperio Orientali succedit. Pipinus et Gisala Caroli liberi baptizautur. Ludouicus Rex Aquitaniae, Comitia, Portenta.
16. Noua comitia Saxonica Pax cum Danis et Auaris.
17. Sorabes Thuringiam et Saxoniam infestant. VVitekindus Saxones de nouo ad defectionem concitat.
18. Carolinae copiae sub Adelgiso et Grilone aduersus Saxones mouent. Venit in auxilium Theodoricus. Adelgisus et Grilo inuidiam erga Theodoricum soli hostem ag gressi caeduntur.
19. Carolus maxima celeritate suis opitulatur, Saxones subigit. Autores rebellionis numero 4500. vno die et loco securi percutiuntur. VVitekindus fuga ad Cimbros elabitur.
20. Hyltganda Caroli coniux moritur. Saxones bis ad internecionem caesi. Carolus Saxoniam orientalem vastat.
21. Bertha Caroli mater obit. Carolus post nouum cum Fastrada coniugium denuo Saxoniam Orientalem vastat. Filius eius cum parte exercitus contra VVestphalos missus eos vincit et VVormatiam cum triumpho redit.
22. VVitekindus confisus opibus Regis Daniae iterum res nouas molitur. Carolus Saxoniam hyeme rigente petit eamque vs que ad Oceanum et Visurgim peragrat et vastat.
23. Carolus VVitekindo et Albioni pacem offert, eosque ad Christianam religionem perducit. Saxonia aliquot annos quiescit.
24. Hatorhardus contra Carolum conspirat. Conspiratio detecta reorumque poenae non capitales.
MAgnus compositis rebus in Italia, erepta restituit Romanis: firmo Francorum praesidio Ticini relicto, praefecto Foro Iulii Rudoganso, in Franciam ad Ingelhaim se confert. Tres legiones aduersus Saxonas, citius quam ipsi Carolum rediisse suspicabantur, mittit. Omnia incendiis, rapina, direptionibus vastantur. Cuncti resistentes trucidati, cum ingenti praeda, acceptis obsidibus, Francus miles domum rediit.
Saxoniam petit Carolus, aut penitus excisurus gentem aut coacturus ipsam, vt philosophiam Christianam recipiat. Segiburgium, Siburg habet Cranzius lib. 2. c. 10.Haereburgium ab hoste destructum, reficit. Ad Visurgim amnem procedit. Brunonis Bergomi Brunsberg.Saxonas ripa deturbant. Rex amne traiecto quosdam ad custodiendum flumen relinquit, cum caeteris ad Ouacrum fluuium contendit. Ibi omnes Ostophali, id est orientales Saxones, cum duce Hessovino conueniunt, Carolo se dedunt, obsides dant, in verba Caroli iurant. Bruno quoque regulus Angriuariorum, quos inter Amisiam et Visurgim Tacitus locat, exemplum orientalium Saxonum secutus, Magno se permittit.
Carolus vtebatur. Saxones igitur eiusdem cultus et linguae Francorum, qui ad Visurgim relicti custodes fuerant, pabulatoribus hora diei nona in castra revertentibus quasi commilitonibus suis sese commiscent: atque in castra Francorum irrepunt. Dormitantes ac semisomnes adoriuntur, plurimos trucidant, sed vigilantium fortitudine castris repulsi sunt, in fugamque versi. Quae vbi Magnus accepit, fugitantium terga insequitur, eosdem caedit, sternit, fundit. Occidentalium agros, VVestphalos nominamus, depopulatur: et hos dare obsides cogit, cum quibus et ingenti praeda in Franciam se recipit.
Rudogaudem, quem Foro Iulii praefecerat, noua moliri, et regnum Italiae affectare, iamque nonnullas vrbes ad illum defecisse, Carolus festinandum sibi ratus, Silestadii Schlet.Elisatii natalem Christi celebrat, strenuissimum quenque asciscit. Inde quam maximis potest itineribus in Venetiam contendit et Forum Iulii peruenit, Rudogaudem in potestatem redigit, securique percutit. Taufrisium ad caeteras vrbes praesidio Francorum firmat, his praeficit Henricum.
Saxones opportunitatem, vt ipsi rebantur nacti, quod longius Francorum Rector abesset, pacem exuunt, Haereburgium obsidione claudunt. Tandem pulso praesidio Francorum, expugnant, incendunt. Inde Segiburgium infesto tendunt exercitu. Nec mora, castrum admotis scalis adoriuntur: Franci qui intus erant, hostes incautius oppugnationi intentos, eruptione facta, a tergo inuadunt: plurimis interfectis, reliquos non solum ab oppugnatione repellunt, sed in fugam quoque vertunt: palantes dispersosque vsque Luppiam flumen persequuntur. Inter quem et Amisiam Cor. Tacitus Bructeros collocat: sicut inter Visurgim et Albim Cheruscos. Nos omnes huiuscemodi nostro aeuo gentes in communi Saxonas appellamus, quae cum Augusto, Tiberio, Claudio potentissimis Imperatoribus Romanis, bella quoque gessere. Nec deterruit, eas magnitudo Romani Imperii quo minus armis victorem gentium populum, rerumque dominos lacesserent, ex Germaniaque vi deturbarent.
Carolo cum id nun ciatum esset, Saxones fidem denuo fregisse, expugnasse Haereburgium, maturat ex Italia proficisci, VVormatiamque properat. Ibi coactis ingentibus copiis, celeritate conatus hostium omnes praeuenit: fines Saxoniae absque cunctatione penetrat,
Saxones hisce perterriti ad Luppiae fontes conueniunt, supplices veniam praeteritorum orant, sese et omnia regi committunt: pietatis quoque Christianae iugum se subituros pollicentur. Rex Haereburgium instaurat, aliud castellum in ripa Luppiae constrati. Ibi Saxones lauacro coelesti lustrati sunt, obsidesque dederunt.
Heristallium reuertit. Vbi tum hyemem exegisset, primo vere Neomagum, inde in Saxoniam cum valida manu procedit: conuentum Saxonum Padebrunam Maio mense indicit. Omnes Saxones eo conuolarunt. Ibi fidem Carolo, eiusque filio dederunt, conceptis verbis Iurarunt se nunquam defecturos a Christianismo. Quod si atrogenio actitantum scelus commiserint, deminuto capite in seruitutem redigantur, extorres, lare, foco, patria in exilium extrudantur cum liberis et coniugibus: ius denique testandi succedendique amittant.
VVitechundus occidentalium Saxonum primarius cum paucis Saxonibus in Nordomanniam ad Segifridum Danorum regem aufugit, auxiliumque contra Carolum petiuit. Ad quem in Saxonia agentem Ibinarabus et Iosephus cum multis Saracenis ex Hispania profecti sunt, deditionemque fecerunt. Idcirco compositis rebus Saxonicis, dispositis in confinio in praesidiis, expeditionem Hispanicam Magnus parat: et quam maximo potest apparatu innumeras copias vndique accersit. Ex Burgundia, Germania, Boiaria, pars etiam Longobardorum in auxilium venit.
Vasconum regione Pyreni iugo, Magnus Pompelonem Nauarrorum oppidum in deditionem accepit. Inde ad Iberum flumen castra mouet. Transmisso amne, Caesar Augustam maximam in his locis ciuitatem, quam veteres Numantiam vocarunt, accedit: ibi acceptis obsidibus a Saracenis, subactis Nauarris atque Vasconibus, Pompelonem victor reuertitur. Moenia eius ne rebellare posset, dirui iubet.
Vasconum non mediocre vulnus accepit. Cogebatur ob angustias loci exercitus longa acie progredi: Vascones in verticibus montium in insidiis latebant. Sunt enim ibi syluae maximae, quarum opacis vmbris locus est opportunus insidiis. Hostes subito de editiore loco in extrema impedimenta tutantes impetum faciunt ac in subiectam vallem deturbant. Fit praelium impari fortuna: Vascones superioresloci situ, leuitate armorum, nostros graui armatura, et iniquitate loci oppressos, ad vnum omnes trucidant, impedimenta diripiunt, beneficio noctis, quae imminebat, protecti subito in locatuta ac nota absque periculo dilabuntur. Cecidere eo praelio Eckhardus regiae mensae, praepositus Anshelmus praetorio praefectus, Rulandus dux Britannici limitis, Naemus Naemus ab aliis Nainus.Hyldegarda regina geminos peperit, vnus duntaxat superstes fuit, cui Ludouico parentes dixere nomen.
VVitechundus, vbi vidit regem in Hispania longius abesse, ex Dania regressus domum, Saxones, populares suos aduersus Carolum concitat: illique correptis armis, ad Rhenum promouent. Quem cum superare non possent, a Tuisconis oppido e regione Agrippinensis Coloniae, vsque ad confluentem Mosellae cuncta ferro, igne proterunt: sacra, profana omnia miscendo polluunt: nec aetatis, nec sexus rationem habent. Monachi Fuldenses Saxonum veriti crudelitatem, sumptis sacris de templo aufugiunt, in latebris Hercimae secondunt.
Carolus Heristallios cum caeteris copiis ad hyberna contendit: Franconas et Boios properare, et obuiam ire conatibus hostium demandat. Illiquam maximis possunt itineribus trans Rhenum contendunt. At Saxo vbi audiuit aduentare certissima semper regis auxilia, domum abire parat. Nostri vestigiis haerent, ad Adranam amnem, in pago Hassorum, consequuntur hostem, et mox caedunt, fundunt: paucissimi Saxonum incolumes euasere. Cornelius Tacitus in historia Augustali, Adranam flumen
Chattis tribuit, ipse nunc Hassorum est: seruat ibi antiquum praefectura, principatusque nomen.
Carolus cum reliquis viribus Heristallios in hyberna concessit, natalem Seruatoris nostri et Paschalia ibidem ritu Christiano perpetrauit. Hyldebrandus dux Spoleti (vrbs est Italiae) in Germaniam profectus est, Carolo deditionem facit. Inde Magnus arma in Saxones mouet: omnesque Occidentales in ditionem cogit, in ripa Visurgis castra locat, Angriuarios, et Orientalis Saxoniae nationes ad obsequium redigit: acceptaque fide, et obsidibus imperatis, VVormatiae hyematurus in Franciam reuertitur. Sequenti quoque anno cum magno exercitu Saxonum fines intrat, ad fontes Luppiae considet: quo conuentum totius regni conuocarat, vt facilius Saxones magis victi, quam domiti in amicitia, et societate continerentur.
Albim vsque procedit. Citeriorem ripam Saxones, vlteriorem tum Venedi, siue Sclaui inhabitabant. Plerique hostium, aqua coelesti lustrati sunt. Compositisque rebus Saxonicis, atque Venedis, Romam voti soluendi gratia, cum Hyldegarda vxore et liberis pergit. Natalibus Christianis rem diuinam Ticini fecit, Paschalibus Romae.
Leon quartus Caesar Augustus Constantinopoli. Vxor eius Irena cum filio Constantino quinto, cui Rudruda Rotrudis.Carolomannum filium Magni, lauacro sacro abluit, Pipinumque vocat. Ludouicus alter filius Caroli in cunis Romam gestatus, rex Aquitaniae salutatur. Inde Carolus Mediolanum proficiscitur, vbi filia eius Gisala fonte viuo lustratur. Carolus mense Maio, vti Francis tum solenne fuit, concilium totius regni VVormatiam indicit. Interfuit et Thessalonus tertius dux Boiorum, amitinus Caroli. Istoc anno cruces in vestibus adparuere, sanguine pluit, qui et e terra fluxisse traditur. Alia quoque multa prodigia narrata sunt.
Carolus conuentum regni ad fontes Luppiae rursus cogit. Praesto fuere omnes Saxonum proceres, praeter VVitechundum rebellem. Adparuere legati exterarum gentium Aldodanus, et Hosomundus Hos legatos Crantzius Alidem et Asmundum vocat. lib. 2. cap. 13. Sax.Sigefridi regis Danorum, et Iugurri, Cacani Auarorum. De pace et amicitia actum est Francus rex rebus dispositis, in Franciam reuertitur VVormatiam.
Sorabes dicti, qui inter Albim, et Salam considebant, nunc Moesii nominantur, in fines Turogorum et Saxonum, qui erant contermini, praedandi causa ingressi, igne, direptionibus quaedam loca vastant. VVitechundus quoque a Nordomannis, ad quos profugerat, in patriam reuersus, magna spe animos Saxonum erigit, ad defectionem concitat.
Adelgiso, praefecto cubiculi, et Grilone magistro equitum, quem Magistrum stabuli nuncupamus, cum VVolrado aulae moderatore, fines Venedorum adtigerant, vbi audiuere deuectionem Saxonum, in hos armati contendunt. Venit his obuiam Theodoricus cognatus regis, qui raptim ex Ribuaria, vbi certior factus est hostem fidem datam fregisse, militem collegerat. Atque hi communicato consilio exploratores mittunt, vbinam gentium Saxones, et quid rerum agant. Consederant in Aquilonis ora circum montem quendam continuum Visurgi amni. Quod vbi per exploratores nostris renunciatum est, eo instructa acie tendunt. Theodericus citra cum suis castra locat: alii Visurgim traiiciunt, vt montem circumeant, et in altera ripa papiliones figant. Et veriti ne titulus victoriae Theoderico adscriberetur, si eundem socium certaminis adsciscerent, aut expectarent, sine illo Saxones adgredi statuunt, sine ordine. Incomposito itaque agmine, solutis ordinibus, inuidia coecutientes, correptis armis in Saxones ruunt, quasi ad praedam et non in acerrimum hostem, in acie consistentem, sed terga vertentem properant, quo quemque impetus equi tulit delatus. Saxones qui pro castris in acie stabant, fortiter Franconas magis festinantes, quam maturantes excipiunt: et dato loco circumueniunt: plerosque interficiunt. Paucissimi qui euasere ad castra Theoderici confugiunt. Legati duo Adelgisus, et Grilo cecidere: succubuere et quatuor principes, viginti nobiles, clarissimis orti natalibus, praeter caeteros, quos fama obscura recondit.
Carolum huius cladis fama perlata est, qui Saxonibus recenti victoria elatis, quam maturrime occurrendum putabat. Quam celerrime igitur coactis
Saxoniam contendit itineribus: ad confluentes Alarae, ac Visurgis, castris locum capit, ibi statiua habet, Saxones subigit: proceres omnes accersit, authores perfidiae diligentissime inquirit, atque tradi sine cunctatione iubet. Erant numero ad quatuor millia, et quingenti, omnes vno die, eodem in loco, iussu Magni securi percussi sunt. Horum clade facta, VVitechundus caput horum malorum ab omnibus accusabatur. At ipse vbi ventitare Carolum sensit, fuga sibi non praeter solitum consuluerat, ad Cimbros, siue Danos atque Nordomannos incolumis euaserat.
Diottenhofen ad hyberna redit. Eodem tempore naturae concedit Hyltgarda Hyltgarda quae et Hildegardis obiit.Christus coelos conscendit. Carolus vbi inferias vxori dedit, in Saxoniam rursus rebellem copias ducit: cum hoste aperto Marte confligit, magnaque strage eundem adficit. Perpaucos hostium fuga saluauit. Parta victoria, Francus Padobrunnam reuertitur, castra ibi ponit: maiorem exercitum, quem de Francia antiqua acciuerat, operitur. Vbi haec cognouit, Saxonas delectus agere, omnes qui arma ferre possent, vnum in locum Hasae flumini conterminum convenisse, nic Francorum aduentum expectare, atque ibi decertare constituisse. Quod vbi, vt dixi, Carolus comperit, quam celerrime ad hostes properat: intrepidus toties rebelles, victosque adgreditur, fundit, trucidat, Eadem felicitas regem non deseruit. Caesa est infinita multitudo hostium, magnus captivorum numerus abductus, ingens praeda capta. Victor inde Visurgim exercitus traducit, ad Albim vsque et Orientales Saxonas procedit. Omnibus vicis, aedificiis incensis frumentisque succensis, se in fines Franciae recipit.
Bertha mater Caroli, quarto Idus Iulii Carolus VVormatiae Fastradam Bastarda quae et Sestrada vxor Caroli.Rudolphi principis Franconiae vxorem ducit: confectisque nuptiis, ad reliquias belli Saxonici persequendas animum intendit. Nam non solum Saxones desciuerant, sed et Frisorum partem ad sua studia, armorumque societatem traxerant. Rex igitur Saxoniam orientalem totam peragrat, nemini parcit, omnia vsque Visurgim vastat. Illuuies aquanam ob iuges pluuias, Orientales, et Septentrionales Saxonas defendebat. Carolus cum parte exercitus filium Carolum contra VVesiphalos dimittit. Ipse per Turogum fines in campestria Saxoniae, quae Albi atque Salae fluminibus circumiecta sunt, deuenit. Depopulatis orientalium Saxonum agris ac villis, et casis combustis, ri Franciam redit. At Occidentales Saxones iuxta Luppiam copias cogunt: cum filio regis manus conserunt. Victoria penes Francos fuit. Victor Carolus filius VVormatiam ad genitorem cum triumpho reuertitur. Nulla quies abarmis dabatur optimo principi.
Carolus dux Geldriae, ab Imperatore Maximiliano, eius liberis et nepotibus Philippo, Margaritha, Carolo et Ferdinando saepius victus, tamen sempera Francigenarum regerefectus, et concitatus hactenus rebellauit: sic tum VVitechundus confisus opibus regis Danorum nullo non anno a popularibus receptus, res nouas molitus est, negotiumque non mediocre Francis, exhibuit. Carolus iniquissimo ferens animo, gentem toties a se superatam non cessare ab armis, bruma rigente Saxoniae fines hostili animo intrat: in castris super Ambronem flumen natalem seruatoris et authoris nostri feriatur: ad Oceanum vsque, Visurgimque amnem cuncta terrarum peragrat, cum milite armato et ad obsequium redigit. Ab vlteriore Saxonia hyemis asperitas pluuiae crebrae prohibuere nostros, Magnus Hereburgium hybernatum concedit. Eo vxorem cum liberis accersit, per se, per duces continenter agros hostium incursat, praedas inde agit, pagos vastat, casas exurit, cuncta incendiis, et caedibus, implet. Tota Saxonia foedissime depopulata commeatus ex Francia adducti sunt.
Badobrunam indicit. Dimisso conuentu, omnes Saxoniae fines perreptat, nullo penitus iam resistente. Missi deinde legati sunt, quorum princeps erat Amalouinus Franco, cuius authoritas plurimum in aula pollebat, cum Saxonibus ad VVitechundum et Albionem, qui in Saxonia transalbiana, exulabant. Ipsis gratiam Carolus faciebat: veniam praeteritorum
VVitechundus et Albio igitur, acceptis obsidibus, quos petiuerant, fideque publica interposita, ad Carolum a legatis deducuntur, Christianamque religionem recipiunt. Ira Saxonia tota subacta aliquot annos quieuit, et armisque respirauit.
Hartorhadus in Franconia cum sociis aduersus regem conspirauit, quod Carolus nimium deditus vxori imperiosae saeuius cum Francis ageret crudelitatique muliebri indulgens a sui ingenii benignitate: innataque clementia exorbitaret. Sed coniuratio detecta est, indicioque regi delata, authores partim in exilium acti sunt. Nemo vita mulctatus: tres duntaxat, qui se strictis gladiis ne comprehenderentur, defendedant, interfecti sunt.
1. Britanni in Gallia confidentes solitum tributum Carolo denegant et imperata facere detrectant post armis compescuntur. An gens ista ab Angliis ex insula pulsi.
2. Italia in Regnum Longobardicum et Exarchatum diuiditur. Carolus regno Longobardorum Ducatum Beneuentanum adiicere contendit. Quibus rationibus ad id permotus. Copiae Francorum acri hyeme in Italiam perducunt. Carolus Romae commoratur.
3. Haeregisus Dux Beneuentanus per filium Rumoldumse Carolo submittit. Pontificis Consilium.
4. Haeregisus de nouo pacem petit quam etiam Carolus contra Pontificis mentem sub promissione tributi annui concedit.
5. Amicitia et affinitas inter Carolum et Imperatores Orientis. Dux Beneuentanus moritur succedit filius. Rex Boiariae relatiue.
6. Hunni et Abares bis in Boiaria caeduntur.
7. Constantini Imperatoris copiae Ducatum Beneuentanum vastantes a Carolinis vincuntur.
8. Bellum Boiaricum sine sanguiue consummatum. Nouum monasterium Meten construitur.
9. Scotorum figmenta de gladio Caroli coelitus demisso.
10. Miracula monachorum picturis, et literis in saxum incisis contra documenta publica ne quicquam probant, causam talia excogitandi auaritia praebuit.
11. Sclauorum contra Carolum coniuratio. Eorum sedes VVisinaria et Meckelburgum.
12. Sinus Codonus eiusque accolae Nordmanni.
13. Carolus magnum exercitum colligit, Albim duobus pontibus iungit, Vilizos, Boiemos et Sclauos vincit.
14. Carolus vnum annum in quiete transigit. Aedes Palatinae VVormatiae comburunt.
15. 16. 17. Hunnorum legati cum Carolo de constitutione limitum tractant. Anassus limes Boiariae. Num Hunnia et Auaria inter se differant.
18. Auari ob litem de termino Boiariam depopulantur. Carolus ipsis bellum indicit.
19. Auari Landvveris regionem cingunt. Munimenti huius descriptio.
20. Bellum Auaricum post Saxonicum Francis grauissimum, in quo tamen maximas diuitias acquisiuerunt.
21. Carolus Reginoburgi copias et bello necessaria par at ieiunium indicit.
22. Exercitus eius diuisus. Pipinus duo munimenta occupat, omniaque ferro et igne atterit. Hostes terrore perculsi extra fines in abdita syluarum confugiunt.
23. Carolus regionem ab Auaris desertam occupat, munit, coloniasque Boiorum illuc deduci iubet. Austriae nomen vnde.
24. Expeditio Auarica Carolo incruenta. Equorum iactura Carolus Reginoburgum concedit.
25. Auares ob Caroli absentiam cum Boiis
pugnant, sed infeliciter, magnaque strage necantur. Eius belli per octo annos continuatio.
26. Irena a filio antea in ordinem redacta ipsum excoecat et imperio deturbat. Cum Francis pacem soluit ac Beneuentum vastat.
27. Pipinus et Ludouicus a Caroli missi imperatorias copias regno Longobardorum extrudunt.
28. Carolus Reginoburgi synodum cogit. Felicis sententia de Christo homine filio Dei adoptiuo et duplici eius persona damnatur et ab Authore reuocatur.
29. Alia in praedicto concilio damnata.
30. Regnatidi cupido omnia violat. Pipinus filius naturalis Caroli de patre e medio tollendo et regno caepessendo consilium cum quibusdam init.
31. Conspiratores occasionem sceleris exequendi nanciscuntur.
32. Conspiratio per monachum detegitur, rei in vincula coniiciuntur. Pipinus in monasterium detruditur.
33. Filii Caroli ex Italia reduces. Carolus Pipinum nothum de animaduer sione in conscios criminis per amicos consultat. Pipini responsio realis, consiliique executio, Inde coniurationis praemio afficitur, Pipinus alio transfertur.
Britanni (qui ab Angliis, ac Saxonibus Britannia insula pulsi sunt, et traiecto mari in vltimis Galliarum finibus Venedorum, et Curiosolitarum consederant) hactenus tributarii regibus nostris vectigal inuiti pendebant, ab imposito iugo resilire conabantur, imperata detrectabant. Ad horum motus comprimendos Adolphus epularum curam habens, arege cum exercitu missus est. Qui celerius opinione, audaciam perfidae gentis compescuit: acceptos obsides cum proceribus ad Carolum in Vagionum vrbem deduxit. Ibi in verba Caroli iuratum. Britannos eotractu, vbi nunc nominantur, in Gallia Belgica Plinius quoque recenset, adeo vt superior opinio de Britannis ab Anglus pulsis, et tum demum in Gallia nominatis, dubia esse videatur: quanquam vtrumque verum esse possit. Et antea in Gallia quidem consedisse Britannos, et postea ab Angliis pulsos, ab insula ad illos in Galliam concessisse.
Italia in duos principatus diuisa. Quicquid ab Alpibus hinc vsque Rauennam, illinc vsque ad Vulturnum, amnem Neapolimque late porrigebatur, praeter Vrbem Romam, Longobardorum regnum erat. Caetera Romanis, et eorum Imperatori parebant. Pacata itaque Germania Galliaque, Curolus Beneuentanum ducatum Longobardici regni, vltra Romam, vbi nunc regnum Neapolitanum est, adiicere regno Italiae Longobardorumque decreuit. Turpissimum sibi, ac Reipublicae Francorum esse arbitrabatur, reliquum regni non adserere, cuius maximam partem, atque caput teneret. Periculosum esse videbat, tam propinquum habere ducem, qui dicto audiens non esset: neque sibi hominem ferum, bellandi cupidum, obtemperaturum existimabat, quin cum ansa praebita foret, res nouas moliretur, et pacem Francam interturbaret. Huiuscemodi rebus Carolus commotus, maturandum sibi existimauit, ne si Beneuentani cum Graecis coniungerentur, minus facile resisti posset. Itaque copiis Francorum quam celerrime potuit contractis, magnis itineribus acri hyeme, in Italiam contendit. Florentiae Tusciae vltimo Decembri feriis Christianis operatus est. Inde Romam maturat, vbi maximo honore exceptus est a Romanis, eorumque Pontifice: aliquot dies Romae versatus est.
Haeregisus dux Beneuentanus metu perculsus, vbi se peti tanto rerum apparatu audiuit, Rumoldum filium, legatos item alios, cum ingentibus donis ire iubet placatum eundem muneribus, pacemque postulatum. Promittebat se potestate regis, ibique, vbi praescripserit is, futurum, et ea facturum, quae imperauerit Magnus admonente Pontifice Romanae praecauendum sibi homines fraudulenti dolos existimauit, retento itaque secum filio ducis, armatus fines ducatus Beneuentani ingreditur: ad Capuam, quam cepit, castra locat. Inde
Beneuentanos conuersurus, At Haeregisus Beneuentum deserit, Salernum ausugit, ibique semunit.
Grimoldum alterum filium suum ad Carolum legat, aurum obsides offert, pacem supplex petit. Vnum illud orat, vt timorisuo concedatur, ne in conspectum regis, aut cuiusquam Franci veniat- Caeterum in fide Francorum se, quoad vita suppetat, fore, persancte iurat. Carolus conuocato concilio suorum, sententias rogat. Pontifex Romanus bellum persequendum censet, sed sacerdotes caeteri et amici regis, nepauperes, et agri va starentur, sacri, prophani ad egestatem redigerentur, postulationem Haeregisi ab iusto nasci timore veniam petenti dandam, obsides accipiendos esse et munera, iudicant. Adsentitur his Carolus, Haeregisum in amicitiam et societatem accipit: duodecim obsides imperat, tertium decimum Grimoldum filium esse iubet. Quotannis quinque et viginti millia nummum aureorum tributum imponit. Beneuentani omnes in verba Caroli iurant: qui acceptis obsidibus, paschalibus Romam reuertitur.
Haeregiso duce, Beneuentanis a Rege filius illius Grimoldus praeficitur. Eadem tempestate Romae fuisse Thessaloni tertii, ducis Boiorum legatos, et quidactum sit, supra in tertio libro narraui, nec opus est hic repetere. Carolus Ticino in Germaniam redit. Longobardorum nobilissimum quemque secum ducit, in Franciamque relegat, VVormatiam conuentum regni indicit. Inde Boios triplici exercitu petit: pacefirmata cum Boiis, ad Ingelhaim inhyberna concedit. Eo in Maium mensem concilium indicit. Vbi Thessalonus regulus Boiorum cum vxore et filio dignitate mouetur: in ordinemque Monachorum, deminuto capite, redigitur. Boiaria Regi, sententia procerum, Pontificumque adiudicatur: quae omnia supra enarrauimus.
Hunni, et Auares, vti Thessalono promisere, duplici agmine inuadunt fines Boiorum infra Oenum amnem, vtroque male pugnant, et amissis multis, domum cum dedecore, atque maximo detrimento repulsi sunt. Quam iacturam velut vindicaturi, iterum Boios maioribus longe copiis impetunt. Sed in campo Iborae primo impetu a Boiis ad Danubium propelluntur: innumera caesa est multitudo: multi sibi fuga consulere, et tranare Danubium conati, submersisunt.
Boiaria fiunt, Constantinus Imperator Romanus suspectam habens potentiam Caroli, Theodorum Siciliae praefectum fines Beneuentanorum vastare iubet. Hyldebrandus dux Spoletanus, Grimoldus qui patri Haeregiso in ducatu Beneuentano successerat, Vinogisus legatus Caroli, cum Francis, et Longobardis in Calabria copias Imperatoris vincunt Longobardorumque regno eiiciunt: cum ingenti praeda, captiuorumque numero ad castra reuertuntur.
Carolus Reginoburgium, quod caput Boiorum est, proficiscitur. Gravissimum cum Thessalono regulo Boiorum bellum fore metuebatur, citra tamen sanguinem (ait Eginhartus Magister Epistolarum Caroli) confectum est Boiariaque absque armis in potestatem regis Francorum deuenit. Erant duo sacerdotes Diuus Amalbertus, et Vto in Boiaria inferiore, caeteris pietate, et eruditione antestabant. His Magnus, et eorum symmystis templum magnifice construxit supra hostia Isarae, vbi riuus Metena, qui nomen Monasterio facit, in Histrum fertur. Illi adhuc ibidem religiose coluntur. Rector Francorum compositis rebus in Boiaria, limitum praesidiis collocatis, praeside Geroldo dato, ad Aquas Graneas in hyberna concedit.
Carolum Magnum, cum Reginoburgensibus, tum alienis a religione nostra, conflixisse, superos atque genios pugnae interfuisse, coelitus gladium Carolo demissum esse, ipsum Boios oppugnasse, sub iugum religionis Christianae misisse, vrbem vi cepisse, locum castrorum in templum, quod a Diuo Petro consecratum sit, cernentibus noctu in tenebris nescio quibus Scotis, vertisse, falsum esse confidenter
Hieronymo) falsitas multa operositate persuadendi, vt vera videatur. Quamobrem vultures illi, cadauerum appetentisiimi, vulgi indocti simpliciati nugis suis, et superstitionibus imponunt, pecuniaeque plagas tendunt. Reginoburgii quidem sacra quotidie fieri, atque hisce a coelesti auxilio triumphoque cognomina indita esse, vulgo iactare non negauerim. Ad populum phaleras: ego te intus, et in cute noui: fateor et hoc, et video. Imperitissimorum nebulonum fabulae depictae, suspensae, trophaeis erectis, saxo literis incisae, contra publicam instrumentorum, vrbis, patriae, et regum authoritatem impudentissime confictae leguntur, et spectantur: sed quas ipsimet, qui commenti sunt, eradunt, et quotidie emendare conantur. Adeo inuicta est veritas, licet tot insidiis circumuenta, tamen elucet. Nullum tam impudens mendacium est, quod teste careat: ingeniosissima est auaritia ad fraudes, ima summis confundit. Coelum ipsum fabulasque inanes sibi seruire cogit. Deos infimos, medioximos, supremos stipendiarios facit. Istae vulpeculae fretae rudiate vulgi imperiti, praetexunt mendacio suo religionem: dulci melle venena oblita propinant. Ducentos ante annos, quam Carolus nasceretur, Christiani fuimus. Rupertos, Ingenuinos, Columbanos, Eustasios, Haimeranos, Erhardos, Hyldulphos, Altonas, Corbinianos, Bonifacios, VVillebaldos, Vergilios, Sympertos, Ertrudas, Regintrudas, VValpurgas, Thessalonos, tot sanctissimos martyres, pontifices, doctores, principes tot sanctarum virginum, sacratorum virorum examina, popularium que greges in coelum praemisimus, et nondum Carolus Boiaria, potiebatur, ne dicam natus erat. Isti fallaciarum fabri, mendaciorum loquacissimi, male de ciuitate, quae non modo Boiariae, sed Germaniae Magnae quoque clarissima est, peius de Boiis merentur: quorum tot ciues egregios, tot maiores, affines, cognatos, amicos principesque optimos, monachos, sacerdotes, nota impietatis, perfidiaeque inurunt: et de coelo ad inferos deturbant. Pessime de Christo seruatore nostro sentiunt: cuius vires lacessere non erubescunt, cum ei infinita millia deditiorum subtrahunt, in partesque hostium trahunt. Sed ad historiam reuertar.
Carolus in hybernis ad Aquas Graneas, crebrirumores ad eum adferebantur, literisque item certior fiebat, omnes Sclauos antiquissimos, valentissimos Germaniae Magnae populos, quos Venedos Romani, et Teutones nuncupant, contra se, atque Francos coniurasse, Abroditarum fines incursare. Hi amici erant, et Saxonibus continuabantur trans Albim, in orasinus Codani sedebant. Eorum vrbs VVismariam, ac Mechelburgium fuisse, sunt qui tradant.
Vistulam, et vltra protenditur, citra, rerum authores Sinum Codanum, vltra, Venedum nuncupant. Hunc ferocissimae nationes circumsident. Dani siquidem, et Suiones, quos in commune Nordinannos Franca ac Teutonum lingua, hoc est, Septentrionales viros vocamus, Aquilonis litus, et omnes in eo insulas complent. At Australem oram tenebat Aestiorum gens, succinum, acglesum legens. Deinde aliae Venedorum nationes ferocissimae (capita enumerasse sufficiat) Sorabes, Boiemi, Abroditae soederati: his continuabantur Veletabi, et Vilizi: atque hi authoritate et hominum numero valebant: maximeque feri inter illos habebantur. Plaerique huiuscemodi Venedis successere
Saxones, qui sub Saxonum Imperatoribus ad ea loca translati sunt.
Carolus in Agrippinensi Colonia ingentes copias ex Saxonibus Francis, Frisiis comparat, Ludouicum quoquefilium regem Aquitaniae in auxilium accersit. Rhenum inde exercitus transit per Saxonum fines ad Albim procedit. Ibicastris positis, Magnus flumen duobus pontibus coniungit, quos vtrinque, qua ripam contingebant, vallo, turribus ligneis, limo oblitis, firmo relicto praesidio, communit. Inde ductore Bizone Abroditarum principe, qui amici et socii erant, in Vilizorum fines deueuit. Agros vastat, vicos, aedificia incendit, cum Vilizis, Boiemis ferro decernit. Hisque deuictis, caeteri Venedorum fine pugna se tradiderunt. Dragouitus hisce coactus malis rex Sclauorum vlrrose, obsides et fidem dedit. Magnus subactis ferocissimis nationibus vsque ad Vistulam amnem in Saxoniam rediit.
VVormatiae versatus, rebus ciuilibus operam nauauit. Et ne ocio torpesceret, Moeno nauigat ad Salizam, siue Salza.Salam flumen extructum. Inde qua venerat in Moeno VVormatiam Vangionum vrbem reuertitur. Vbi Palatinae aedes nocturno incendio conflagrarunt.
Boiariae, et Auariae actum est. Nam Hunni (quos etiam Auaros, et Auares a rege quodam ita cognominatos Annalium scriptores, nostri vero Abares, Abarosque adpellant) Boiis contermini erant. Certus notusque limes duarum gentium flumen Anassus fuit. Supra ad Fauonium vergens Boiaria erat: infra Hunnia, eadem et Auaria: sicut docet Eugenius secundus Pont. Max. scribens ad Pontifices regni Boiariorum, nimirum ad Rathefredum Fauiensem, qui nunc Viennensis, Methodium Auguturensem, siue Iuliomontanum, Olomontiumque, Alchouinum Nitrauensem, Annonem Vetuariensem, et ad Tutundum, et Moemarum regulos Morauorum, vt obtemperent Vrolpho archiflamini Laureacensi, Episcopo Bathauensi, pastori et parenti eorum Ecclesiastico. Ego vero in diplomatibus quibusdam Imperatorum nostrorum, maxime Caroli Magni, et eius filii Ludouici Pii, quae datatemplis Boiariae extant, supra Cecium montem qui Caluus Calnberg.Hunniam proprie nominari, infra Auariam. Nam ab illis in Hunnia Celsenmrus, Ceisnmaur.Traisma, Tullana, VVachovve, Spica, Chremissa. In Auaria, Liza, Circopagus, Comagenus mons, Comobergi enumerantur.
Carolus tamen Magnus in alio diplomate, quod Vrolpho praesuli Altaichii inferioris dedit, Bylachum fluuium, qui infra Melicum Danubio iungitur, Auariae tribuit. Eius instrumenti initium hoc est: In nomine patris, et filii, et spiritus sancti. Karolus Serenissimus Augustus a Deo coronatus, Magnus, pacificus Imperator, Romanum gubernans Imperium, qui et permisericordiam Dei, rex Francorum et Longobardorum. Inde calce subscriptum est: Datum VI. Kal. Dec. Anno-Christo propitio Imperii XII. Regni in Francia XLXIV. in Italia XXXVII. Actum Aquisgram palatio regio.
Ladouicus Pius in tabulis, quas Reginerio Bathauensi episcopo consignauit, flumen Erlaphum, qui supra Melicum in Danubium profluit, Hunniae adscribit. Captus eius instrumenti: In nomine Dei et saluatoris nostri IESV CHRISTI, HLudouicus diuina ordinante gratia Imperator Augustus, etc. Aera vero: Data Anno incarnationis DCCCXXIII. indictione prima, IV. Kal. Iulii regnante dommo HLudouico annos decem feliciter Amen. Actum Francofurd in Dei nomine. Erasmus Mintzius D. Haimerani praesul ostendit mihi Reginoburgii diploma, cuius initium: in nomine sanctae et indiuiduae Trinitatis, Otto diuina
fauente clementia Imp. AVG. Refert, Volfgangum Reginoburgensis aedis, quae D. Perro, et D. Haimerano dedicata est, episcopum in Auaria, inter Erlaphum maiorem, et minorem Ibissum amnes, qui locuslongo tempore desertus fuerit, Colonias Boiorum deduxisse: dathis castelli construendi, muniendique aduersus Vgros potestatem. Datum pridie Idus Octobris, Anno Christi DCCCC. LXXIX. Anno regni Ottonis secundi XV. Imperii IX. Actum Reginae. Proinde promiscue, ac sine discrimine haec vocabula in commune rerum authores vsurpant, tanquam pro vna gente, et pro eo tractu Norici, qui infra Anassum amnem Orientem spectat, ad vtramque Danubii ripam. Possedere quidem pleraque etiam Boii infra eum fluuium, quae mutuo metu ab Auaribus et Hunnis separabantur.
Auari gens efferatissima, infestisiimaque Boiis templa, oppida, vicos, agros Boiorum in confinus crudeliter depopularetur, Carolus illis bellum indicit, anno ab orbe seruato septingentesimo super nonagesimum. Ipsos Hunnos, siue Auares, Boiis, cum hi adhuc multos deos colerent, societate militandi coniunctos fuisse, et pulsis Romanis Noricum inter se diuisisse, supra narrauimus. Auari portionem suam nouem segmentis et circulis, quos Rhingos et Landuueras dicimus, tutandi causa cinxerant. Distabant inter se huiusmodi tutelae circiter millia passuum quadraginta, vnaquaeque circuitu millia passuum quinquaginta amplectebatur: et septa erat aggere militari sine fossa, qui murus a Varrare, a Teutonibus Haga, Heccaque Ein hag und heccen.
Saxonicum, quod vnquam gessere reges Francorum, apparuit. Ideo istud Carolus maiore apparatu, fortitudine, et audacia gessit. Vnam expeditionem per se, alias per legatos, praefectos, duces, et filium Pipinum fecit. Octo annis magnitudine sua tractum est: incruentum pene militi nostro fuit. Duo duntaxat Francorum proceres desiderati sunt: Geroldus dux limitis Boiorum, et Henricus praefectus foro Iulii. Non extiterat in memoria hominum bellum, vbi tantum auri, argenti, et diuitiarum Franci comparassent. Antea pauperes fuerant, bellum Hunnicum ditissimum militem Francum reddidit. At e diuerso hostium omnis nobilitas periit, plurima edita sunt praelia, multum sanguinis effusum est. Omnis gloria, qua longo tempore Hunni clarissimi extiterant, extincta gaza, thesauris, praeda omni nostri potiti sunt. Terra ita ferro, caedibus, flamma adtrita, vt ne vestigium quidem regiae adpareret: nomen Auarorum, Hunnorum simul cum gente excisum euanuit.
Fastrada, cum liberis, et filiis Pipino atque Ludouico, Caroloque cum omni aulico famulitio migrat. Huc vndique copias contrahit, quae vtilia fore tantae expeditioni putabat, comparat:
Ludouico Reginoburgii, cum omnibus copiis ad Anassum Magnus proficiscitur. Primis ibi castris locatis, supplicatio trium dierum decreta, militum ieiunium inductum est, aeternae maiestatis perlitandae gratia, vt omnia ex sententia succederent.
Theodericus nothus Caroli, et Magofridus cubiculi praefectus, cum Saxonibus et Frisiis, in Aquilonari ripa: altera parte ipse cum Franconibus et Sueuis in medio Danubio Pipinus cum Boiis, ac classiariis, qui annonam deuehebant, secunda aqua vectus, infesta, intentaque, acie, pulsis praesidiis hostium ad fines Hunnorum vsque ad Auarorum munimenta procedunt: vnum super Cambum fluuium, haud procul ab vrbe Chremsa Septentrionem spectabat: alterum iuxta Comagenos oppidum in monte Camenberg ad Austrum vergens, vallo firmissimo (vti paulo ante explicauimus) erat cinctum: fusis hostium praesidiis, huiuscemodi munimentis captis, excisis, omnia ferro, igne adteruntur: cuncta caedibus et cadaueribus complentur. Caeteri Auares vbi conspicati sunt vtraque ripa exercitus, et medio Histro classem, terrore subito ingenti, diuinitus velut dono Dei (sicuti eius tempestatis scriptores credi volunt) exanimati ac stupefacti fuga comparata, finibus suis vltra Arabonem Rab. fl.
Carolus incolumi milite, nemine resistente, vsque ad Arabonem, et ad confluentem eius, et Danubii, cum triplici exercitu castra mouet. Ibi aliquot dies statiua habet. Et cum non essent, qui vincerentur, eam regionem, quam Marte cepit, praesidiis validis firmat. Hostes vallis fixis, congestis aggeribus excludit. Deinde Boiorum colonias Geroldum Boiariae praesidem deducere iubet, templa extrui imperat, agros, prata, vineas inter praefectos, equites, monachorum magistros, Pontificesque Boiariae, sicut vetera testantur diplomata, distribuit: in ditione ecclesiastica Bathauensi subdit episcopo. Eaque regio Austria, hoc est, Orientalis Boiariae limes tum vocata, adhuc nomen retinet. Peculiaribus iam subdita principibus, progenitrix regum et Imperatorum nostrorum. Eaque pars Norici nuncupatur a Romanis Noricum Ripense: Deinde Rugilandia, a Rugiis, Longobardia a Longobardis: eadem Hunnia, et Auaria, post Orientalis Boiaria, id est nostro sermone, Austria dicta. Saepius mutatis cultoribus, varia cognomina accepit. Plura infra referentur.
Carolo fuit: equorum iacturam fecit. Nam lues in iumenta saeuiit. Decimus quisque equus de tot millibus aegre superstes fuit. Caeterum Magnus dimissis legionibus, Saxones, et Frisios cum legatis Theoderico, et Maegefrido per Boiemiam domos redire iubet. Ipse Sabaria Reginoburgium in hyberna ad vxorem, liberos, filium Ludouicum concedit vltimo Decembri: Paschalibusque rite more Christiano, perlitat.
Auares vbi audiuere Carolum procul abesse, ex latebris prodeuut, cum Boiis pugnam conserunt: sed victoria penes Boios fuit. Hostes in traiectu Danubii intercepti, caesi, fusi, magna strage necati sunt. Continenter per octo annos belligeratum est a Boiis aduersus hanc gentem ferocissimam.
Irena Augusta Imperatorem Constantinum quintum, filium suum, a quo a gubernaculis deturbata, in ordinemque redacta fuerat, luminibus priuat, solaque mulier habenas Roni arripit Imperii, mordicusque tenet, pacem cum Francis exuit. Eius milites Beneuentanos agros foede vastant. Qui ducatus olim Longobardorum, tum vero Francorum erat.
Pipinum, Ludouicumque filios, cum exercitu e Reginoburgio in Italiam mittit. Ipsi coniunctis copiis vicere Imperatorias partes: Italiaeque regno, quod et Longobardorum, extrudunt.
Carolum in Boiaria eodem tempore Reginoburgiique biennio toto habitasse, eo concilium sacerdotum, rerum diuinarum, Ecclesiasticarumque procurandi
Orgellorum vrbs est in Pyreneis saltibus, huius episcopus Felix, consultus ab Eliprando Toletano pontifice, Christum dominum, deumque nostrum quatenus is homo est, filium dei Opt. Max. esse adoptivum, literis ad superiorem episcopum scriptis censebat: editis quoque libris id ratiocinatiunculis probare connitebatur. Contra scita maiorum religionis nostrae, in Christo seruatore nostro, sicuti duas naturas, ita duplicem personam asserebat, nimirum personam filii veri, et personam filii adoptiui. Quamobrem deductus in Boiariam ad Carolum, Reginoburgii in conuentu celebri Pontificum, quos ex omni Germania, Italia, Gallia rex conuocarat, impietatis condemnatus, recantauit errorem. Libri eius combusti sunt. Ipse deinde Romam missus per Engelbertum quendam monachorum praesulem eo deductus, coram Hadriano Pont. Max. in aede diui Petri denuo herbam porrigit, ceditque opinioni pest ferae.
Hieronymum, pura confessio est) velut impia patrum decreto explosa lego, ob fraudem decipulasque nebulonum pestilentissimorum: latebat sub melle venenum. Huiuscemodi namque impostorum genus fraudulentissimum, simul arrogantissimum, captiosis nominum ambiguitatibus insidiari, retia tendere mentibus hominum solet, verborum strophis simplicitati Christianae, eiusque professoribus, quasi fatuisac pueris illudere gestit.
Nestorium, partim Arrium videtur error superior. Eum enim qui adoptiuus est filius, aliquando non fuisse filium, vt adoptaretur, necesse est. Quemadmodum nos cum nascimur filii irae, fimus per fidem et adoptionem filii Dei: at Christus seruator noster nunquam non fuit filius Dei. Et sicut idem diuinitate est filius virginis, ipsaque Theodocos, hoc est, Deipara vocatur, natura et nexu vnionis, non adoptione: eodem pacto Christus secundum humanitatem filius dei, non propter adoptionem, sed ob vnitatem personae in duabus naturis. Verum isthaec nihil ad historiam: licet quaedam (authore Hieronymo Romanorum doctissimo) cum Paulo ignorare: et scientiae dei concedere, secreta secrete, sancta sancte tractentur. Gregorius Nazianzenus inquit: Cum omnibus mysteriis silentii fides debeatur, sacris literis proditum est, perscrutator Maiestatis opprimetur a gloria. Proinde sanctius, et reuerentius est credere, et suscipere, quam temere inquirere facta supremae illius Maiestatis.
Carolo filius naturalis, pulcher quidem facie, gibbo tamen deformis, nomine Pipinus, natu maximus. Is simulata aegritudine, contra parentem coniurat cum quibusdam proceribus Francorum, qui regem vxorium esse, neque se iam impotentis naturae foeminae imperia iniusta, superba, crudelia, barbara, saeua perpeti posse causabantur. Consilium igitur opprimendi regis cepere, Pipinumque rebus imponere antea decreuerant.
Magnus iam dimissis copiis, conuentuque Ecclesiastico soluto, securus sui cum paucis agebat. Aula mulierculis duntaxat referta erat, quae obsequia reginae, filiabusque et liberis regis praestabant, et pro officio apparebant. Ea prorsus opportuna coniuratis videbantur. Nocte igitur quae praecessit diem parricidio destinatum, coniurati omnes in templum diui Petri conueniunt, obsecrandi gratia pro salute regis filiorumque se frequentes coire simulabant, verum de modo inuadendi regis consultant.
Longobardus, egenus, ipsi nomen Fardulpho Fardulphus qui a P. Aemilio Rhaudulphus dicitur.D Clarae, vbi adhuc platea regia
Pipinus nothus in ordinem monachorum redigitur, ad Sueuos in coenobium D. Galli deportatur.
Pipinus rex Italiae, et Ludouicus rex Aquitaniae, vbi audiuere de coniuratione, ex Italia in Boiariam reuertuntur: Salisburgii a parente excipiuntur, inde Reginoburgium cum patre diuertunt, ibi aestatem, autumnum et hyemem exigunt. Paucis in diebus Carolus, posteaquam indicium de se delatum est, interrogatum de animaduersionis in conscios sceleris genere, quosdam amicos ad Pipinum nothum proficisci iubet. Qui hunc, hortum forte repurgantem, steriles herbas eligentem, excrementa, et gramina vellentem, quo seges adolescat, offendunt: statim mandata parentis aperiunt. Quibus auditis, subiungit Pipinus: Si rex me meumque consilium sectatus fuisset, ego hac aerumna, hocque crimine carerem: nihilque aliud prorsus respondit. Oratores eius dicti ambiguitatem non intelligebant: instant, vrgent, ne se absque responso ad genitorem dimittat. Commotus Pipinus cum stomacho, nil opus est verbis (inquit) herbas inutiles radicitus extirpo, vt fruges bonae crescant. Ite et renunciate regi quae ego facio. Illi reversi ad Carolum, superbiam Pipini accusant: Nihil respondisse referunt: quae egerit, sicut ipse iusserat, narrant. Carolus astutior, mentem filii intellexit: continuo de coeteris coniuratis supplicium sumptum est: partim capite mulctati, partim in cruces acti sunt. Vnum, qui in Francia celsissimum sibi collem ad habitandum, vnde longe lateque omnia prospiceret, delegerat, eodem in monte, in altissima trabe, suspendi Rector Francorum iussit. Index huiusce coniurationis coenobio diui Dionysii praefectus, isthocque praemio remuneratus est. Pipinus deinde ad Prumiam ditissimum tum monachorum templum in agro Treuerensium situm, vt lenius foret exilium, transfertur.
1. Carolus Danubium cum Rheno coniungere, fortuna et solo renitente frustra tentat. Prodigia.
2. Saxones qui octo annis armis abstinuerant ab obsequio et religione deficiunt. Saraceni Galliam incursant.
3. Synodus Francofurtana in quo Elipandi et Felicis hereses, vt et cultus imaginum damnatur. Caroli coniux moritur.
4. Expeditio contra Saxones feliciter peragitur, Saxonibus fidem dantibus et religionem simulantibus.
5. Carolus ad Saxones in officio continendos eorum finibus propinquus in ripa Moeni comitia habet, ad Albim castra facit.
6. Bizo ad Carolum tendens a Saxonibus interficitur. Thudunus Auarorum Rex deditionem et fidem Christianam per legatum offert. Lis inter Attonem Episcopum Fruxinensem et Meginhardum Abbatem a Tegernseede decimis.
7. Carolus Saxones conscios caedis in Bizone commissae punit, pluresque obsides recipit.
8. Hadrianus Pontifex Roman. moritur. Leo successor per Legatos se Carolo submittit et iuramentum cum Romanis praestat.
9. Expeditio a Pipino contra Auaros vltra Arabonem inter se dissidentes feliciter suscipitur. Thudunus se dedit et cum suis baptizatus.
10. Reliquiae Auarorum postquam nouum Regem creassent praelio decertantes vincuntur. Pipinus eorum regionem
subigit et qui se dedere recusant vltra flumen Teissam pellit.
11. Zatunus Barcinonam dedit. Ludouicus Caroli filius in Hispaniam expeditionem feliciter suscipit. Carolus omnes Saxoniae nationes subigit, et regionis angulos perreptat.
12. Abdella Caroli opem implorat- Legatus Irenae. Vrbs Herestallum condita. Auari et Hunni cum donis apparent.
13. Abdella cum Ludouico in Hispaniammittitur. Hispania in quantum Francis paruerit. Iberia. Carolus Saxonibus imminet.
14. Alfonsi Regis Galliciae legatio. Saxonum Nordolitorum tumultus contra iudices a Carolo constitutos. Desertores ad officium rediguntur.
15. Paxcum Irena firmatur. Insulae Baleares Carolum aduersus Mauros et Saracenas implorant. Alfonsus capta Lissabona dona mittit.
16. Carolus supremum aliquod iudicium in Italia Romaque ordinat.
17. Archiepiscopatus Bathauensis et Laureacensis in Iuuanensem seu Salisburgensem transfertur anno 798. Lites ex inde natae.
18. Tumultus Romae exoritur anno Christi 799. Leo Potifex captus genis incisis in vincula coniicitur, qui tandem fuga euadit.
19. Carolus more solito ex hybernis in Saxoniam transit. Pontifex cum Senatoribus Romanis ad eum contendit, et per Commissarios restituitur. Carolus ad aquas Graneas cum copiis se recipit. Legatus Imperatricis Irenae.
20. Auari desciscunt. Geroldus Dux Boiariae et alii ex insidiis pereunt. Hunni et Auari caeduntur. Boiorum fines vsque ad Drauum extensi Venedorum Boiorum coloniae istuc deductae.
21. Fines Boiariae contra Auaros praesidiis muniti. Duces Boiorum et Venedorum. Venedi post Duces Boiorum nobilitati committuntur.
22. In Prouinciis ex quibus Auari exacti, iurisdictio Ecclesiastica Archi Episcopo Salisburgensi concessa, qui ibidem suffraganeum constituit.
23. Nomen Prouinciae occupatae Austria nunc est, et vnde.
24. Terrae infra Litham olim pars Austriae fuerunt, nunc ad Hungariam spectant, et quare.
25. Insulae Baleares ab incursatione Maurorum per Caroli praesidium vindicatae. Britannia in Galliis rebellis ad officium redigitur. Legatus Hierosolymitanus cum magno pecuniarum numero pro egenis remittitur. Osca Hispaniae vrbs se dedit.
26. Classis contra Nordmannos mittitur. Luitgarda Caroli coniux diem supremum obit.
27. Pruina mense Iulio ex rore generatur, sine detrimento tamen frugum.
28. Carolus profectionem in Italiam Romamque parat. Pontifex cum Senatoribus obuiam factus eum splendide excipit.
29. 30. Apparatus in vrbe Roma in honorem Caroli.
31. Carolus in aedem D. Petri concionem aduocat, causasque aduentus, aperit.
32. Pontifex accusatores suos prouocat.
33. Cum nemo praesto et iuramento innocentiam firmat et se a criminationibus purgat.
34. Pontifex Hierosolymitanus Carolo claues et hastam signa vrbis et monumentorum Christi mittit.
35. Causae quae Pontificem Senatum populumque Romanum permouerunt, vt imperium in Carolum transferre vnanimi consensu decernerent.
36. Carolo in vigilia natiuitatis Christi, anno 800. diadema Caesareum applaudente populo imponitur, ipsique vtpote Imperatori solitus honor exhibetur.
37. Adoratio quid sit, eiusque modi varii.
38. Carolus Imperatoris Romani titulum assumit et imperium ad Germanos transfert. Causae quod sub his iterum decreuerit.
Danubio in Rhenum nauigaretur, si inter Rhedonessum, Rednitz.Alemannum, Altmiil.Rhedonessus ab aliis Regnesus.Maeno, hicque Rheno Mogontiaci miscetur. Alemannus vero millia passuum octo a patria mea, in Danubium profluit, iuxta oppidum Kelham, patriam Leonhardi Eckii, qui licet claris crepundiis ortus sit, iureconsultorum facundissimus, et eloquentissimorum iureconsultissimus est. Fit igitur iussu regis, ab maximo Boiorum, Francorum, Sueuorum numero fossa lata trecentos pedes, longa millia passuum duo. Totum autumni tempus in tam praeclarum opus, vtileque absumptum est, quod a pago ad pagum Graben, inde VVeissenburgium versus tendebat. Sed inuidit fortuna labori, qui inuito coelo coeptus erat: prodigiis, portentisque iram suam natura rerum ostendit. Immensi acerui frumentorum, et omnis generis granorum reperti in campis, quae si pecus gustarat, euestigio peribat: farina inde facta sub manibus euanescebat. Noctibus auditae sunt voces mugientium, et lasciuientium, confusi strepitus circum superiorem fossam Accedebant continui imbres, in loco alioqui palustri. Ideo quicquid terrae interdiu egerebatur, noctu homo relabente subsidebat. Nemini mortalium fortuna perpetuo bona est.
Saxones inter haec, qui octo iam annis ab armis, quasi respirandi gratia abstinuerant, deleto Theoderico cognato Caroli iuxta Visurgim cum copiis, quas per Frisiam ducebat, ab obsequio et religione Francorum deficiunt, ad auitum deorum cultum reuertuntur. Saraceni quoque fines Septumanorum, quae et Gothia, pars Galliae Narbonensis, vbi Rhodanus cum mari confluit, incursant, caesis limitum ducibus, multisque Francorum interemptis vastata regione, cum ingenti praeda incolumes domos redeunt.
Carolus Decembri Reginoburgium exit Saloueltas Salfelden.Regneso delatus in Maenum: VVirtzeburgium (caput est antiquae Franciae D. Kiliani sepulchro insigne) vltimo Decembri pervenit. Vnde Francfordiam migrauit, ibique reliquum hyemis exegit. Huc frequentes coire Pontifices Galliarum, Italiae, Germaniae imperat. Adfuere Romani Pontificis legati Theophylactus et Stephanus episcopi. Tertio ibidem condemnata est haeresis Feliciana, Elipandanaque de adoptione filii dei. Omnes subscribere sacerdotes, Elipando agnoscenti errorem venia, itidem Felici, data: dignitas ambobus seruata. Scita Graecorum de Imaginibus adorandis rescissa sunt. Fastrada regina quarto Idus Augusti tum fato concessit, humata est Mogontiaci in templo D. Albani.
Carolus post haec bino exercitu Saxoniam, quam quietam octo fere annos habuerat, adoriri parat. Eius filius Carolus Agrippinae Rhenum copias traducit, et ab occasu Saxones inuadit. Magnus per Turogorum fines ab Austro in hostile solum tetendit. Conuenerat omnis Saxonum multitudo, omnes puberes armati quodam in loco, vbi Caroli aduentum expectare, et cum ipso aperto Marte confligere, decreuerant. Francorum Imperatores pater et filius coniunctis copiis, eo infestis signis propere castra promouent. Comprobat consilium fortuna. Hostes deterriti maiestate regis, et quod duobus exercitibus interceptos se esse videbant, armis abiectis, satisfaciundi causa legatos ad Carolum mittunt. Is cum omnes proceres ad se venire praecepisset, dicto audientes fuerunt: Christianam simularunt religionem, fidemque regi dederunt.
Magnus hisce peractis in hyberna ad Aquas Graneas exercitum deducit. Cumque compertum haberet Saxonum ferocissimam gentem non facile in officio contineri, et temere arma resumere, ex vsu Reipublicae fore putauit, ad eorum fines quam proxime accedere. Ex hybernis igitur mature prodit, ac se Mogontiacum confert: ibi traiecto Rheno, e Regione vrbis in pago Ruefstain, in ripa Moeni amnis conuentum totius regni vernum
Saxoniam arma promouet: ad Albim flumen castra facit.
Bizo Abroditarum (Mechelburgensem ducatum esse quidam tradunt) regulus, dum ad regem contendit, in traiectu Albis fluuii a Saxonibus interceptus interficitur. Zotan, Thuduni maximi Auarorum rector, deditionem gentis Carolo facit, in philosophia Christiana institui, et imbui petit. Hoc anno, qui fuit Christianae salutis septingentesimus quintusque nonagesimus, Atto Fruxinensis episcopus, Meginhardum, Tigurinorum monachorum praesulem ob quatuordecim decimas interceptas in ius trahit ad regem. Dictus vtrique dies in contubernium Tigurini Tegernsehe.lacus: Arno Salisburgensis episcopus, et Elenandus primarius sacerdos iudices a Carolo dati: cognita causa, iussere mona chos templa, decimasque suo Pontifici reddere.
Saxonibus qui conscii caedis erant, accepto maiore obsidum numero, in Franciam remigrat, in vrbem inferioris Germaniae, quam Aquas Graneas nuncupant, et vbi Imperatores nostri sacro oleo inungi solent.
Hadrianus episcopus Vrbis Romanae decessit, terrasque cum vita reliquit. Leo tertius genere Romanus in demortui locum communi sacerdotum, populique Romani suffragio cooptatur. Is continuo Legatos ad regem nostrum proficisci iubet: eidem claues sacras, insigne Pontificiae dignitatis, et Aquilam, signum sacrosancti Romani Imperii, Vrbisque terrarum dominae mittit: se et Romam caput mundi in eius fidem commendat: postulatque vt aliqui vicissim Romam legentur, qui populi Romani fidem sacramento Carolo adstringant. Missus est Engelbertus praesui D. Richarii.
Pipinus filius cum Boiis, Bonomarus Venedus Tribunus Henrici, quem Rex Foro Iulii praefecerat, iunctis copiis arma in Auaros, qui vltra Arrabonem ad Eurum vergebant, et inter se quoque tumultuabantur, ac ciuili bello dissidebant, promouent. Iringus et Iugurro Cacani, hoc est Hunnorum reguli, interempti sunt, Rhingus praetorium eorum, et caput Abarum muntissimum, vbi gaza regia, captum, direptum, solo aequatum est. Thudunus rex Auarum, vti superiore anno pollicitus erat, se nobis dedit cum magno popularium numero, et ingenti thesauro ad Carolum ire iussus, coelesti lauacro cum omnibus lustratus est: amplissimisque acceptis muneribus, in Hunniam infra Arabonem remittitur. Paulo post tamen fidem frangit, sed statim a Pipino et Boiis, qui firmis praesidiis prouinciam tenebant, pugna interficitur. Is Thudunus vltra Danubium in ea regione, quam Ptolomaeus Lib. 3. cap. 7. Geographiae Gormanum a Ptolomaeo,Iazigas habitare tradit, supra Tibiscum amnem Occidentem versus regnauit: eius regionis caput Bormanon Clesenburgum. a nonnullisThuduni, qui et ibidem sepultus est, haud ita procul ab Agria. Agria, Erla in Vngaria.
Auares qui reliqui erant, rursus viresreparant, Chaiam quendam regem creant. Qui postquam videt copiis hostium seclausum, neque fugae, neque praesidii vllam spem fore, optimum factu ratus, aut vincere, aut succumbere: statuit fortunam belli tentare, atque quam primum cum Pipino, et Geroldo praeside pugnis contendere. Animis igitur suorum ad praelium concitatis, erectisque in aciem procedit. Nec nostri certamen detrectant. Acriter vtrinque et diu ancipiti praelio conflictatum est Hunni tandem, amisso rege terga vertunt. Victor Pipinus et Boii omnia ab Arabone, et Peisone, siue lacu Odenburgensi, vsque ad Draui fluenta, et ad eiusdem, atque Histri confluentes, vi et armis subigunt: cuncta in ditionem et obsequium cogunt, resistentes caedunt, Auaros fugientes, qui se tradere recusabant, vltra flumen Tissam submouent, reliquias in fidem accipiunt, firmissimis valentissimisque Boiorum, Venedorumque praesidiis prouinciam muniunt.
Carolus vastata eodem anno Saxonia, ad Aquas Graneas solito more hyematum reuertitur. Quo et Pipinus victor ex Auaria, Boiariaque cum ingenti thesauro et praeda se recipit. Huc quoque Zatunus Zatunus.Barcinona Barcilona Barchina.Fauentiam nomine, dedit Carolo, quam alii Barcinona, vulgo sunt qui Barcilonam vocitant, Pomponio Melae, Claudio Ptolomaeo Barchino est. Ludouicus inde filius Caroli cum exercitu in Hispaniam contendit, Oscam Osca. Ptol. lib. 2. Geog.Ptolomaeus meminit, obsidet, et capit, multa praeclara ibi gerit.
Pipinus quoque in Boiariam, atque Hunniam reuertitur. Ipse Carolus cum nauibus maximis per terram tractis in Saxoniam proficiscitur: omnes recessus, omnes angulos perreptat, paludes, invia loca, saltus, flumina, vsque ad Oceani oram superat, atque penetrat. Omnes Saxonum nationes ad obsequium officiumque cogit: inde ad Aquas Graneas redit, vt legatos exterarum gentium audiret, qui ibi eius adnentum operiri nunciabantur.
Abdella Saracenus, filius Ibinomaugae regis, a fratre regno pulsus et profugus, a rege opem poscens, Theoctiscus etiam Nicetae, Siciliam tum auspicio Romani Imperii procurantis legatus, cum literis Irenae Augustae, quae filium, vt dixi, excaecarat, adfuit. Auditis igitur legationibus, rebusque omnibus compositis, Carolus mense Nouembri, hyemandi caussa cum copiis in Saxoniam contendit, ad Visurgim amnem, castris, simul vrbi condendae locum capit, iubetque nuncupari Haerestallum, quod est Franca, et Teutonum lingua exercituum siatio, siue statiua, atque stabulum. Reuocat eo ad se ex Hispania Ludouicum filium, Pipinum ex Italia. Ibi Auari quoque, ac Hunni cum muneribus adparent.
Abdella Saracenus cum filio Ludouico in Hispaniam mittitur: parebat Hispania citerior Francis, Germanoque regi vsque ad Iberum amnem, quem propter vniuersas Hispanias Graeci adpellarunt Iberiam Pipinus ad Boiariae Orientalem limitem, et postea in Italiam perrexit. Magnus totam hyemem ad domitandam ferocissimam gentem, in Saxonia iisdem castris resedit: ibi natalem, et triumphum Seruatoris nostri, sacris ritu Christiano perpetratis, concelebrauit.
Callecorum, id est, Galleciae, et Asturum rex Haldefonsus nomine, per Florum legatum suum, Papilione praeciosae artis, antea apud nos incognito, regem donat. Saxonum quoque natio quaedam, trans Albim sedem tenens (Nordolitos, hoc est Aquilonares populos nuncupant) consultos Caroli, iuri dicundo intentos, tumultu commoto in vincula coniiciunt, quosdam occidunt, quosdam tanquam salutis pignora, quibus connitentibus facilius veniam commissorum impetrarent, seruant. Reliqui fugam ad Carolum in castra capessunt, Qui continuo motis castris Haeristallo in desertores bellum et arma convertit. Nil intactum ferro, et igni citra Albim relinquit: vltra Trasacho Venedorum Abroditarum regulus, Heborisus Magni legatus Nordolitos inuadunt, trucidant: caeteri obsides nobilissimi cuiusque liberos vltro offerunt, pacem supplices petunt, et impetrant.
Aquas Graneas se recipit. Legatos Irenae Augustae (cuius filius Imperator Constantinus Quintus ex vulnere mortem iam obierat) Michaelem Phrygiae praesidem patricium, et Theophilum a sacris audit, epistolam legit, et pacem ac amicitiam, vt petebatur, cum Augusta Romarum rerum gubernatrice ex veteri more confirmat. Sisinnium etiam fratrem Tharasii Neoromae episcopi captum pridem in Italia, diusculeque apud se captivum detentum, libere redire in patriam permittit. Insulas Baleares, quas Maioricas, Minoricasque vocant, Mauri et Saraceni foede, crudeliterque depopulantur. Insulani, oratores opem postulatum ad Carolum in Franciam proficisci iubent. Haldefonsus rex, cuius iam supra mentionem fecimus, Vlisypponem, quam nos Lisibonam, maximum Europae emporium, quo Indiae, Austri atque Orientis merces conuehuntur, Saracenorum tum caput, cepit, diripuit. Septem mulos, totidem Mauros captiuos, et loricas ad Aquas Graneas, dono regi nostro, gratificandi causa, per Froiam, et Basiliscum, amicos suos mittit.
Magnus duodecim proceres, iuris divini prudentes in Italiam, Romamque legat, qui controuersias cognoscant, supplices audiant, causas absoluant, lites dirimant, iusque dicant. Illorum principes erant, Paulinus Aquileiae, Arno Salisburgensis Pontifex.
Valdoricus archimyltes Laureacensis, qui et Bathauensis episcopus vita defunctus: et (sicut Agapetus secundus Pontifex Max. Geroldo qui et VValreich et Baldericus.Leo Pontifex Romanus iussu Caroli Arnonem quem et Author alibi Aquilam nominat Aar enim Germanis quila est.Bathauia, Laureacoque, vbi aprimordio Christianismi hactenus sedem tenuerat, Iuuauiam anno restitutae salutis septingentesimo, nonagesimo octauo translatus est, vbi adhuc existit. Verum maximum inde discordiae incendium paucis post annis inter hosce sacerdotes suscitatum exarsit: quod vix per Romanos Pontifices, et Imperatores, non sine ruina et detrimento Boiariae extinctum est.
Romae tumultuatum est, vbi solenne est in demortui Episcopi amicos saeuire: itidem vicissim hosce inuidere successori. Cognati Hadriani Leonem Pontificem criminantur, scelerumque scaena insimulant, et excitata vulgi mobilis turba, eundem in supplicatione septimo Calendas Maii capiunt, genas nouacula incidunt, et in D. Erasmi monasterio in cathenas coniiciunt. Verum Leo Albini cubicularii Ope liberatus, noctu per moenia dimissus ad Virundum praesulem, et Vigisum Spoletanorum ducem legatos Caroli, qui tum forte ad templum D. Petri diuerterant, fuga euasit.
Carolus more solito ex hybernis in Saxoniam cum copiis transitum facit, Badobrunnae, quo concilium regni indixerat, et Ludouicum filium ex Aquitania euocarat, considet. Carolum filium cumparte exercitus circumire Saxoniam, et ad Albim ad conuentus Saxonum, Venedorumque agendos, progredi iubet. At episcopus Romanus cum Vrbis Senatoribus amplius ducentis in Boiariam venit Reginoburgium, vbi adhuc templa monstrantur, quae tum dicarit. Inde per Nariscos, Norinbergamque in Saxoniam ad Magnum contendit: Pontifex, Senatusque Romanus Magnum Romam inuitant: nunquam a malis hominibus quietum fore caput mundi conqueruntur, nisi Carolus. Vrbis aeternae Consul, et Tribunus perpetuus, praesens operam det, ne quid ipsa detrimenti capiat, et authoritate sua statum Reipublicae componat. In foemina nullum praesidium fore, quae rebus Romanis incubaret: tantum Imperium capite orbum esse. Rex benigne respondit, se quamprimum per hostes liceat fieri, Romam profecturum pollicetur. Pontificem, et patres conscriptos mandato eius Hylpoldus Hyldeualda archiflamen Palatinus, et Arno archi-episcopus Salisburgensis per Boiorum rursus fines in Itatiam domum deducunt, Romamque restituunt. Magnus Badobrunnae aduentum filii operitur, qui cum compositis rebus Saxonicis, Venedicisque ad parentem rediisset, Imperator Francorum, comitatus duobus filiis regibus ad Aquas Graneas cum copiis se recipit: ibi Danielem legatum Michaelis Siciliae praefecti, Augustaeque audiuit, atque absoluit.
Auarorumfortissima natio magis victa, quam domita, et tot antea triumphis clarissima ab imposito resilit iugo, desciscit ab Imperio Francorum gens bellandi cupida, hactenus leges dare, non accipere, nemini parere, sed aliis imperare consueuerat. Armis igitur correptis, contractisque suorum copiis confligere cum nostris decernunt. Eo tumultu Geroldus signifer, et intimus Magni, Boiariae praeses, frater Hylderici reguli Sueuorum, et Hyldegardae reginae, quae fuerat vxor prima Caroli, dum aciem instruit cum Hunnis desertoribus pugnaturus, ac obequitans, strenuissjimum quemque nominatim hortatur in perfugas, incertum a quo missa sagitta cum duobus comitibus interfectus est. Hainricus quoque, quem rex Venetiae et Histriae praefecerat, insidiis hostium succubuit. Geroldi cadauer in Richauiam Reichenauu.Strabonem nostrum lego.) Arno archimystes Iuuauensis, qui iam ex Italia redierat: et Pipinus filius Magni, iuissu Regis cum exercitu in Orientalem Boiariae limitem, quam maturrime infesta intentaque acie contendunt, Hunnos ac Auares vlciscuntur, gentem excindunt, nomen delent, et reiectis Auaribus,
Draui fluenta promouent: ibi Colonias Boiorum, Venedorumque deducunt.
Hunni extrusi fuerant, multiplicari Boii, atque Venedi: qui adhuc ibi mixti Vgris habitant. Atque is Boiariae Orientalis limes firmis praesidiis vtriusque gentis munitur. Boiorum praefecti fuere Goteramus, VVernerus, Albericus, et Godofridus. Sed Venedorum ex ipsis rectores fuere Primislaus, Cemicas, Stomarus, Odogerion. Post hos duces, et huiusmodi Venedorum natio, et qui inter fontes Saui, Drauique consident, cum finitimis gentibus, Boiariae nobilitati commissa est.
Drauo flumine Anasum versus, vnde Hunnos, et Auares exactos diximus, Arnoni pontifici Iuuaneusi, eiusque successoribus perpetuo addixit Carolus. Idcirco ab Arnone sacrificulus creatur Theodericus, qui in ista nuper parta regione, templa quidem dedicet, sacerdotes cooptet, populum instituat, rerum coelestium curam gerat, ritus colendi summum Deum, eiusque voluntatem condoceat. Verum ipse tamen subditus sit, et pareat Pontificibus Iuuauensibus.
Auarorum, quod et Hunnorum adpellant: non sine magno (vt verbis D. Ludouici Pii Caesaris Augusti, filii Magni quae refert Reginerio Bathauensi episcopo, vtar) praeliorum labore. Boiariaeque regnum vsque ad Drauum flumen, eiusque hostia prolatum est. Vnde ea regio Osterricha, Austriaque, id est Orientale Boiorumregnum, ac limes posthac cognominata est. Cuius etiam pars nunc supra Litham flumen ad occiduum solem vrgens, Teutonice Osterricha, et facto nomine Austria latine vocari solet. Peculiaribus subiecta principibus, qui iam diu Romano potiuntur Imperio.
Litham, nunc pars Vngariae est. D. enim Henricus secundus Caesar Augustus, regulus Boiorum tertius, Stephano regi, Gisalae sororis suae marito, quo facilius gens effera religionem nostram reciperet, quasdam vrbes Boiorum, reguique Boiariae, quae infra Litham sitae sunt, quasi dotis nomine tradidisse legitur: Nempe Posonium, Vratislaburgium, Sempronium, Oedenburgium, et alia huiusmodi oppida: alioqui Vgri, in principio quoque regnum Boiariae inuaserant, ibique sedes locarant. Isthaec omnia ex vetustis Imperatorum, et Pontificum nostronum diplomatibus, et epistolis excepimus. Maxime D. Pilegrini Laureacensis archimystae, et Imperatoris Ottonis secundi. Complura in subsequentia relego volumina, vbi commodior fuerit narrandi locus.
Maurorum incursitione defensae, et liberatae: signa adempta hostibus in certamine, Carolo exhibita sunt. Vido quoque dux limitis Britannici Britannorum totam regionem quae noua moliebatur, et rebelles sumserat spiritus, inditionem cogit: arma ducum inscripta ipsorum nominibus, regi ad Aquas Graneas mittit. Vbi adfuit cum sacris plerisque orator ab Hierosoly mitano Patriarcha: et Azanus Ostae vrbis Hispaniae praefectus, claues oppidi, et munera regi Franco misit. Qui anno ab orbe restituto octingentesimo hybernis ad Aquas Graneas peractis, et Palaestino legato absoluto, ac Zacharia a sacris, cum magno pecuniarum, quae egenis, ac pauperibus distribuerentur, numero Hierosolyma misso, mense Martio Aquis Graneis exit: progressus omnem Oceani Gallici oram perlustrando percurrit.
Nordomannos instituit. Hi Piraticam exercebant, Gallicumque litus infestum reddebant. Paschalibus deinde rem diuinam in coenobio D. Richarii facit. Inde iterum litus Oceaniperagrandi Rhodomagum peruenit. Ibi Sequana amne transmisso, comprecandi gratia ad Diuum Martinum in vrbem Turonum pergit. Vbi aliquot dies commoratur ob aduersam Luitgardae coniugis suae valetudinem, quae pridie Nonas Iunii defuncta ibidem humatur. Post haec Magnus per agrum Aurelianorum, atque Lutetiam Parisiorum, ad Aquas Graneas reuertitur pridie Nonas Iulii.
Aristoteli (quod et experimur quotannis) nisi immoto aere, et sereno.
Mogontiaci Rector Germanus totius regni conuentum, delectumque agit, exercitum lustrat, profectionem in Itatiam, Romamque parat. Ad se Ludouicum filium ex Aquitania euocat, sed rursus missis obuiam nunciis, nequid absentibus regibus in limite occiduo turbae excitaretur, domum redire iubet. Filius interim in Hispaniam vsque Oscam vrbem vi et armis penetrauit. Parens vero cum aliis filiis, Pipino et Carolo Mogontiaco profectus, Rauennam peruenit. Ibi septem dies commoratus, Anconam transitum facit. Ibi dimisso Pipino, et in Beneuentum Campaniamque partem exercitus ducere iusso, cum altero filio Carolo Romam versus iter facit. Cui pridie, quam eo venit, duodecimo ab Vrbe lapide ad Nomentum oppidum, Leo primarius sacerdos Vrbis, Senatores occurrunt, venientemque regem nullo non honoris genere adhibito, vti gentis mos est, excipiunt. Ipsi vicissim regio conuiuio accipiuntur.
D. Petri aduentum Magni praestolatur. Porro Martia Roma triplex equitatu, plebe, Senatu, populus, Equitesque, patresque certatim obuiam procedunt. Vrbis aeternae signa sacra, diuinas effigies, sacrorum geruli progerunt: passim plateae, regiones, fora, templa occupantur: pueri, puellae, foeminae gratulantes tanto hospiti obuiam exeunt. Exceptus itaque est Caroli aduentus octauo Calendas Decembris, nunc pridie Diuae Catharinae ferias, incredibili honore, atque amore. Nihil relinquebatur, quod ad ornatum portarum, itinerum, locorum omnium, qua rexiturus erat, excogitari posset: cum liberis omnis multitudo praecedebat.
Carolus expectatissimus tanta magnificentia opulentorum, et cupiditate humiliorum ad fanum D. Petri iter capessit: hicque equo descendens a Pontifice Maximo, Curiaque mystarum et sacerdotum, caeremonia, rituque solenni reuerenter excipitur. Summus sacerdos, de literis, de libro, fausta, laeta praefatus, et lustricis supplicamentis bene precatus, cuncta prospera principi Magno ominatur. Ipsum in templum, sacricolis diuina carmina perstrepentibus: et populo quod felix, bonum siet, adclamante, deducit. Gratiae deinde superis actae, gratesque habitae Deo Opt. Max. per omnium fanorum puluinaria supplicatum est.
Carolus septem diebus Romae consumptis, in aedem D. Petri concionem aduocat, caussas aduentus sui aperit, ostenditque sibi placere de controuersiis iure apud se potius, quam inter se armis disceptare. Nihil sibi charius, antiquius esse refert, quam vt sua opera, vrbsterrarum Dea, cuius Consul, et patricius, ac dictator perpetuus sit, pristinam recuperet maiestatem, bonaque concordiae colat: discordiae mala, quibus huccine imbecillitas pessundata sit, eradicet, atque pastorem animorum diuinitus datum, vt nuncium supremae maiestatis, veneretur et obseruet: quo religionis nostrae, diuinaeque sapientiae Autistes mundum pascat coelesti pabulo absque impedimento: et fretus tranquillitate summa, ac securus, oues ad ouile aeternum per virtutum calles deducat. Proinde si quid perperam actum est (inquit) iure licebit agatur, testibus, comprobetur; nos iudicium reddemus, iusque dicemus. Turpe est in ea Vrbe, quae Orbis domina, et legum parens est, quicquam temere per tumultuni, et seditionem, quemadmodum apud Barbaros fieri solet, committi. Sapienti et prudenti viro omnia patienda sunt,
quoadspes sibi aliqua relinquitur, iure potius disceptandi, quam belli gerendi, aut tumultus excitandi.
Carolo de sceleribus sibi obiectis sese purgaturus, et iure disceptaturus cum accusatoribus rationemque omnium actorum redditurus.
Pontifici exhiberet, aut accusationem intenderet, Pontifex Maximus huiuscemodi verba (sicut ex tant in Bibliothecis, et pars in iure Pontificio refertur) fecit: Audistis, opinor, fratres, nempe longe, lateque per complures regiones fama diuulgatum est, quas turbas quidam pessimi mortalium aduersus me concitarint: atque vt me sugillare conati fuerint, et grauissimis criminibus falso insimularint. Ob quod negotium cognoscendum, iste clementissimus, ac illustrissimus princeps, et Dominus rex Carolus cum sacerdotibus, et purpuratis suis hancce Vrbem accessit, et celebre concilium in augustissimam orbis terrarum aedem congregari iussit. Atque hic locus, hic dies, ac conuentus, huic rei constitutus est. Vbi ego a nemine iudicatus, nec coactus, sed vltro ac sponte, volensquc praesto sum in conspectu vestro. Coram Deo, cui patemus, et cuius oculis conscientia nostra peruia est: coram Diuo Petro, in cuius templo consistimus: coram omnibus denique superis, a quibus desuper, quasi in theatro omnibus momentis spectamur, me iuramenti sacramento de sceleribus falso mihi ab improbis obiectis expedio, persancteque deiero, nihil mihi conscium esse: eaque facinora, quae in me falso conficta sunt, neque commisisse, neque iussisse. Aliud siscirem, quo firmare meam apud vos possem fidem, sanctius quam iusiurandum, id pollicerer, nos insontes esse. Testis est Deus, qui omnia scit, in cuius conspectus viuimus: cui nihil absconditum, nihil potest esse secretum: qui et iudex et testis ipse futurus, cui rationem vitae exposcenti, actus suos inficiari non licebit. Atque isthaec facio, vt imperitos errore, me suspicione exoluam, non quodius, fasque siet: aut quo necessitatem cuiquam actuum suorum rationis reddendae cuilibet sycophantae, imponam. Lege naturae, iureque ciuili sancitum est, actori in cumbere probationem, et accusatore non probante, nedum nusquam gentium quopiam, qui accuset, existente, reum absolui oportere.
Zacharias domesticus sacerdos Caroli, et duo monachi legati Pontificis Hierosolymitani Romam ad regem veniunt, et adferunt claues, et hastam, signa, Vrbis monumentorum Christi autoris, et seruatoris nostri, quae honoris, et boni ominis caussa missa Carolo, ipsi omnia patescere, subdique cuncta, significabant. Monachos aliquot menses secum detinuit Magnus: Aprili demum eos, amplissime remuneratos domum dimisit: ipse Romae hyemauit.
adeo virtus Italica, Romaque victorque gentium populus, rerum domini, degenerarant. Per trecentos amplius annos, Imperatores omnes neglecta Romat, sacrario Imperii, Augustorumque parente, apud Graecos Constantinopoli consederant, Occidentis Principes titulotenus vocabantur, quo fere Carolus, inclytus iustitia, virtutibusque regiis ad vnguem praeditus, bene de Republica Romaba, et religione meritus potiebatur. Eius maiores, popularesque Germani, gens simplex, aperta, fidei patientior, bertatis auida, armorum studiosa, Europam, Africam, Imperatoribus Romanis, adhuc inualidiores abstulerant: Romam saepius ceperant, vastarant, diripuerant, tum cum florentissima, potentissimis domicilium esset Augustis. Hisce causis permoti, Pontifex, Senatus, Populusque Romanus, et iam offerendum vltro rati, quod forsitan omissuri erant, Imperium transferre, iure suo in Germanos Carolumque tacito Senatus consulto, plebiscitoque decernunt.
octauo Calendas Ianuarii, Augustissimo Christianorum festo Rector Francorum Magnus in templo D. Petri ad aram, quose supplicandi gratia inclinarat, consisteret, eius capiti, dum nihil minus speraret, Pontifex Maximus diadema Caesareum imponit, cuncto populo Romano adclamante (quae consuetudo Italiae est) CAROLO, AVGVSTO ADEO CORONATO, MAGNO ET
Magnus, subsequentibus aliis. Statuae eius ante aram D. Petri conlocatae. Praetereuntes capite adaperto genua submittebant. Statuas enim et imagines Imperatorum adorari solitas, refert diuus Hieronymus.
Marcellum ab Ador, id est farre venit, siue Adorea, quod gloriam significat. Gloriam ipsam a farris honore veteres Romani Adoream adpellabant. Nam ador atque far, epulis et immolationibus sacris adhibebant. Varius vero adorandi mos apud diuersas nationes fuit. Persae in humum corpora sternebant, mentoque osculoue solum contingebant, quemadmodum monachos quosdam facere vidi. Romae capite velato adorantes circumuertebant se, deinde procumbebant. Antiquiores in adorando dextras ad osculum referebant, totumque corpus circumagebant: quod in laeuam fecisse Galliae religiosius credebant. Solum nunc Pontificem Romanum accidendo eius pedibus hosque osculando adoramus. Caeteris principibus adoperto capite, poplite flexo duntaxat inclinamur, et porrigentes dextram, aut si quid aliud ad osculum prius referimus.
Carolum redeo. Qui abdicato patricii nomine, quo antea vsus est, Imperator et Augustus Romanorum adpellatus est. De hac re ita Hadrianus quartus Potinfex Maximus in Epistola, quam supra in tertio libro citaui, ad Archiepiscopos Germaniae hisce refert verbis. Ipsum Teutonicum Regnum dum esset minimum omnium regnorum, abs Romano Pontifice promeruit, vt vocaretur et esset regnum Romanorum, et caput omnium regnorum. Ideo Imperium a regno Graecorum translatum est in Alemannos, vt rex Teutonicorum, non antequam a Pontifice Romano consecraretur, Imperator vocaretur, et esset Augustus: Pontifex Romanus promouit Carolum, fecit ei nomen grande, vt esset Imperator. Et vt ab eo vsque tempore posthac perpetuo rex Teutonicorum foret Imperator, et patronus sedis Apostolicae. In pontificialibus decretis scriptum quoque legimus, Imperium Romanum a Graecis translatum esse ad Germanos per Carolum Magnum. Potiti sumus Roma annos septingentos, vndeuiginti. A Carolo enim Magno, vsque in seculum nostrum tot numerantur anni. Quibus partim inertia Caesarum ignauiaque principum, partim, si dicere fas est, factione Romanorum flaminum, quasi consenuit atque decoxit tantum Imperium, nisi quod sub Carolo Maximo moturum lacertos speratur. Sub quo vtinam senectus Reipublicae Christianae, quasi reddita iuuentute, reuirescat.
1. Mira vicissitudo rerum, dum Roma orbis caput ad suos hostes infensissinos et barbarostransiit, Musaeque Parnasso derelicto in Hercynia sylua consederunt.
2. Carolus magnum auri argentique summam et coronam Deo consecrat, pauperibusque amplas eleemosynas distribuit.
3. Carolus inquirit contra autores superioris tumnultus eosque poena afficit.
4. Terrae motus et pestis. Legati Regis Persiae et Africae cum donis adueniunt.
5. Res in Hispania et Italia feliciter geruntur. Carolus sibi Principes iuramento de nouo obstringit, Commissariosque delegat, qui per totum imperium lites dirimant. Saxones ob absentiam Imperatoris rebelles ad officium redacti.
6. Irena Caroli amicitiam ambit, cuius Imperator connubium petit, quae tamen mox a Graecis, imperio deturbata in monasterium detruditur.
7. Nicephori Imperatoris Graeci ridicula erga Legatos Caroli ostentatio.
8. Horum de sanctitate et continentia Pontificis Constantino politani erga Imperatorem Graecum suaue iudicium.
9. Elephantus cum aliis donis a Persarum Rege transmissus exhibetur. Franci Ortonam Graecis eripiunt. Dux Beneuentanus vrbis rectorem a Carolo datum capit, mox poenitentia ductus dimittit et se dedit.
10. Boii cum Venedis Daciam feliciter inuadunt et vsque ad Saui hostia cuncta terrarum sibi subiiciunt. Huunorum rex se dedit et baptizatur.
11. Carolus terras a Boiis occupatas perlustrat, ibique Archi - Episcopo Salisburgensi iurisdictionem Eccle siasticam concedit. Cur Carolus a Bulgaribus arma abstinuerit.
12. Transactio inter Carolum et Imperatorem Orientis, in qua Carolus Imperator Romanus Occidentis agnoscitur, limitesque vtriusque imperii constituti, Roma cum Italia Carolo addicta, transactio a Pontifice subscripta.
15. Carolus in Boiaria venationi vacat. Lis inter Episcopum Fruxinensem et monachos Benedictini ordinis de bonis nonnullis Ecclesiasticis, a Carolo per commissarios deciditur.
14. Saxones solicitati per Cimbrorum Regem ad Danos deficiunt. Nordomanni Caroli potentiam suspectam habent.
15. Gotofredus Rex Germaniae septentrionalis potentissimus regnum Germaniae asserit, Carolum degenerem a patriis manibus et religione arguit.
16. Carolus in Saxoniam properat viresque cum filiis coniungit. Saxones Transalbini in Gallias transferuntur, sedibus eorum Mecklenburgensibus et Venedis addictis.
17. Origo, solennia, abusus et emendatio iudicii VVestphalici. Constitutio Friderici III.
18. Saxones ope istius iudicii in officio continentur. Bellum Saxonicum, quamvis triginta tribus annis durauerit, bis tamen saltem et vno quidem men se aperto Marte pugnatum est.
19. Gotofredus cum classe et magnis viribus aduenit. Pacis tractatio. Colloquium inter Carolum et Gotofredum huius amici dissuadent.
20. Carolus pacis conditiones offert. Foedus tandem factum.
21. Sanguis Christi repertus Mantuae.
22. Auaris a Carolo licentia datur habitandi inter Boiaros et sedes priores mutandi. Mortuo Theodoro Auarum Duci succedit Abrahamus, qui baptizatus in Ducatu confirmatur.
23. Carolus iunior Bohemiam debellat.
24. Comitia Dietenhofensia. Dalmatia Graecorum regiminis pertaesa Carolo per legatos se dedit.
25. Carolus Magnus imperium post mortem suam distribuit.
26. Eiusdem dispositio de casu cum filii sine prole masculina decesserint. Leges et inonita Caroli ad concordiam inter fratres conseruandam conducentia. Dispositio de filiarum sustentatione et dote.
27. Diuisio imperii in casum deficientis vnius ex filiis. Pontifex totam dispositionem in scripturam redactam subscribit.
Germani. Gens infestissima quondam Romano nomini, et perpetui Italiae, vel ex professo hostes, quos Romani barbaros, infami apud se cognomine, vocitare solent: tamque Barbariei obnoxios fuisse referunt, vt pacem non intelligerent, adpellabant olim et Romanos Graeci Barbaros. At nunc Tiberis in Rhenum, Danubiumque fluxit. Nostro aeuo Apollinem cum Musis Heliconem, Parnassumque deseruisse, et amoenos Herciniae saltus occupasse videmus.
Graecia in Germaniam. Epicurus haec casui, fortunaeque tribuit, Stoici fato: astrorum periti, siderum conuersioni, fluxuique astrorum adscribunt: nos maiestati aeternae, cui cuncta accepta fieri oportet. Breues et mutabiles vices rerum sunt. Deus Opt. Max. ita ordinauit, vt Romanum Imperium, quod secundo cursu per mille et centum annos, ad summum vastigium euexerat, adeo vt aeternum, ac firmum fore putaretur, deinde varietate fortunae iactatum, magno motu concuteret, ac quadringentos annos Constantinopoli adfligeret, et demum in Germaniam transferret. Nos admonet pater indulgentissimus huiuscemodi rerum florentissimarum casu et ruina, fragilitatis humanae, cuius nimia in rebus prosperis est obliuio. Non forte casuque rectores terris dantur, sed diuinitus a supremo numine constituuntur. Neque occulta fatorum potestate principes hominibus imponuntur: abs Deo Opt. Max. sicuti D. Panlus Christianae philosophiae antesignanus docet, eliguntur. Virtutis ergo Germani Carolusque aucti sunt iure Quiritium.
Circumsectionem et Epiphaniam vocare solemus, in templo coronam auream librarum quinquaginta variis et preciosissimis distinctam gemmis dedicauit: quae tholo cathenis, adfixa ante aram Diui Petri, pependit. Item ad monumentum consecrauit tres calices, duos pro liberis, vnum pro se, librarum binum
Paschalis, Nomenclator, Sacellarius, Campulus Securi percussi sunt. Caeteri quos trecentos fuisse quidam produnt, deprecatore Leone salutem impetrant ab Imperatore. Vita quidem donati, in exilium acti sunt.
Pipino cum exercitu in Beneuentanum agrum, Magnus septimo Calendas Maii Roma excedit, in Spoletum peruenit. Dum ibi versatur, pridie Calendas Maii, hora noctis secunda terra grauiter tremuit. Tectum Diui Petri Romae corruit. In Italia, Germania, Gallia circa Rhenum, vrbes pleraeque, et villae adflictae sunt. Ob hyberni temporis clementiam subsecuta est pestilentia. Imperator Spoleto relicto, Rauennam contendit: aliquot ibi diebus consumptis, Ticinum pergit. Vbi certior fit, Legatos Amaromurmuli regis Persarum, et Abraami Admirati Saracenorum, hoc est regis Africae, in portu Pisano appulisse, quos missis continuo nunciis, qui eos deducerent, inter Vercellas et Eporediam sibi occurrere iussit. Hi nunciarunt Isacum Iudaeum, quem antea quadriennium Caesar ad regem Persarum cum Landfrido, et Segifrido legarat, reuerti cum Elephanto, et amplissimis muneribus, Landefridum, et Segifridum naturae concessisse. Donum adferunt Persae Simias, Cercopithecos, Nardum, Opobalsamum, odoramenta exotica. Afri Leonem Marmaricum, Vrsum Numidicum, ferruginem Hiberum, Tyrium muricem, peculiares Aegypti et Africae opes. Carolus auditis oratoribus externis, Erchinoualdam scribam ad Liguriam ad comparandas naves, quibus elephantus, et dona Persica, Africanaque subueherentur, proficisci iubet. Ipse solstitium aestiuum Eporediae egit. Deinde Alpes transgressus, in Gallias diuertit.
Hispania, Italiaque res prospere gestae sunt. Barcinon Hispaniae biennio et amplius circumsessa a nostris capta est. Zatuno vrbis praefectus alii, complures Saraceni in vincula coniecti sunt. In Italia, Rheate vrbs quartae regionis Italiae, in ora sinus Hadriatici, a Caroli milite incensa est. Rothelinus, qui vrbis imperium obtinuerat, captus. Caetera castella, quae huic parebant, recepta sunt. Zatuno, et Rothelinus vno die
Magnum deducti, ambo in exilium deportati sunt. Mense Octobri Isacus Iudaeus cum gaza Persica, de Africa in portu Veneris adplicuit. Vercellis totam hyemem consumpsit: niues Alpes transire prohibebant. At Imperator ad Aquas Graneas hyemauit: eoque cpnuentum principum conuocauit, sacramenta renouauit, annum totum ibidem commoratus est. Oratores qui ius dicerent, aequitatem administrarent, controuersias cognoscerent, lites diminuerent, omnia Imperii membra perlustrare, et peragrare iubet. Saxonas quoque transalbianos, qui dum Carolus Romae abest, rebelles spiritus sumpserant, per duces et legatos ferro, flamma deuastat, ad obsequium redigit, in officio continere nititur.
Irena, quae Graecorum, et Orientis principatum obtinebat, vbi a Romanis Carolum Augustum salutatum esse accepit, metuens ne et Orientem is adsereret, sibique praeriperet, ad eundem legatos, ad amicitiam, ac pacem confirmandam Leontem militiae praefectum mittit, cum quo Caesar et suos Iessem episcopum Ambianensem, et Helmogaudum purpuratum proficisci iubet, qui connubium Irenae peterent, vt simul cum occidente oriens (qui quadringentos annos diuulsus fuerat, coniungeretur) atque Romani Imperii prisca maiestas resurgeret. Irena quidem benigne legationem audiuit, annuitque postulatis: verum Graeculi suspectam habentes potentiam Caroli, autore Aetio patricio Irenam capiunt, Imperio abdicant, in Lesbon insulam relegant: in ordinemque sacratarum foeminarum redigunt: Nicephorum rebus Orientis imponunt. Atque haec omnia facta sunt, dum adhuc legati Caesaris Romani Constantinopoli commorantur.
Constantinopolitanus princeps vbi audiuit, eosdem deinceps rogat, quid nam rerum Carolus filius suus agat: et num satis pacatum regnum eius siet. Cui princeps legationis Helinogaudus respondet: Abunde pacata sunt omnia: vna duntaxat Germaniae natio, quam Saxonas vocant, crebris latrociniis fines Francorum infestat. Suscipit Imperator Orientalis: Cur filius meus contra hostes paucos numero, virtute et fama ignobiles frustra tanto tempore laborat? Ego qui Imperium orbis terrarum teneo, et coelesti numine electus, rerum sum dommus, ac quos volo, ex humillimo loco ad summam dignitatem, iure meo perduco, te Ducatu harum gentium dono. Quod cum Helmogaudus reuersus domum in Franciam Imperatori renunciaret, is subridens ait: Melius tecum actum fuisset, si te foeminalibus rex Graecus condonasset.
Nicephorum admissus, ab eoque quidnam de pietate tanti patris referret, interrogatus: Sanctissimus est vester pontifex (inquit) quatenus aduerso Deo fieri licet. Admiratus ambiguitatem dicti Graecus princeps, rogat, qui nam fieri possit, vt quispiam sanctus absque numine coelesti siet? Literis sacris, ait ille, proditur: Deus est charitas, cuius istum episcopum omnino expertem esse nostro periculo sensimus.
Isacus Hebraeus cum elephanto, et donis Medorum, Persarum, Saracenorum, et Africanorum, eaque Imperatori exhibuit: nomen beluae Abulabaz erat. Ortona tum vrbs Italiae maritima, in sinu Hadriatico cubans, in secunda regione Italiae pulsis Graecis expugnata, validoque Francorum praesidio firmata. Vinogisus praefectus Spoletanus vrbi rector datus, et Francis praepositus est, quem aduersa valetudine laborantem Grimoldus Longobardus, Beneuentanus regulus, regii adfectator nominis, nec nostris, nec Graecis fidus, obsedit, in potestatem que coegit. Verum animo voluens, quodnam incendium suo periculo excitasset: et quas vires haud impune incessisset, mutato rursus animo, vt in pace bellum, ita in bello pacem quaesiuit, Vinogisum incolumem Imperatori honorifice reddit, seque et omnia Carolo dedit, annua tributa pendit.
Boii Auarorum regionem inter se partiuntur, iunctique Venedis,
Danubio proximis, et Noricum incolentibus, Pannoniam, quae inter Danubium, Sauum, Drauumque amnes iuxta Romanam descriptionem includitur, inuadunt, et in Daciam, alteram ripam Danubii pertinentem, arma hostili animo mouent: Auarum Hunnorumque reliquias caedunt, fundunt, superant, in deditionem cuncta terrarum, vsque ad Saui hostia subigunt. Colonias ibi Boiorum, Venedorumque deducunt: vtramque prouinciam, vtriusque gentis firmis praesidiis muniunt. Regnum Boiorum vsque ad Sauum amnem promouent. Atque hae gentes adhuc commixti Vgris in hisce regionibus habitant. Capanus Hunnorum Auarorumque rex se cum suis dedit: sacroque fonte ablutus, Theodorus cognominatus, et in fidem acceptus est aerae Christianae anno octingentesimo super tertium.
Carolus Caesar Augustus, de Aquis Graneis ex hybernis progressus Mogontiaco, in Boiariam Reginoburgium peruenit: vnde in limitem Boiariae orientalem contendit: ad Sauum vsque amnem et hostia eiusdem fluminis percurrit: cuncta perlustrat, eumque omnem tractum Boiorum nobilitati in fidem ac tutelam tradit. Rem diuinam Arnonem archimysten Iuuauensem ibidem procurare iubet. A VVulgaribus arma abstinuit, qui trans Sauum in Maesiis habitabant. Excisis enim Hunnis, atque Auaribus (vt ait Eginhardus scriba) VVulgares quietos fore existimabat, ninilque Francis nocituros opinabatur, cum Graeciae, et Orientalis principis ceruicibus imminerent. Ordinatis itaque et compositis diuinis, humanisque negotiis, Salisburgium, quae et Iuuauia quondam Romulae genti dicta fuit, mense Octobri reuertitur.
Michael episcopus, Petrus monachorum magister, Calistus candidatus, legati Nicephori Constantinopolitani Imperatoris, et Georgii Hierosolymitani patriarchae, praesto fuere. Actum est de pace, et foedere inter vtrumque Imperatorem. Atque ita inter eos tandem conuenit, atque haec diuisio facta est. Decretum est, vt Carolus, eiusque successores perpetuo sint et adpellentur posthac Romani, Latini, Occidentales que Imperatores. Nicephorus cum posteris vero Constantinopolitanus, Graecorum, et Orientis Caesar vocitetur. Caputmundi Roma, tota Italia ad Aufidum, Vulturnumque amnes (quorum hic in inferum, ille in superum mare profluit) et vsque ad terminos, vt nunc vocant, Ducatus Calabriae, et regni Neapolitani, Romano Imper atori, quam alioqui tenebat, addicta est. Possidet idem Pannonias, Daciam, Histriam, Liburniam, Dalmatiam, praeter perpaucas vrbes maritimas, quae Orientali Imperatori ob amicitiam, traditae et concessae sunt. Norici, Vindeliciae, Rhetiarum, Boiorum, Sueuorum, Germaniae, Galliarum, Insularum Balearicarum, Hispaniae ad Hiberum amnem, principatum iam pridem nostri reges, Carolusque tenebant. Caetera Europae Orientem, et Meridiem spectantia, Constantinopolitanus Imperator retinuit. Haecque societatis conditiones, Imperiique diuisio tab ulis inscriptae, et a Leone pontifice Romano subsignatae sunt.
Vtinum Boiariae oppidum, Oeno conterminum, aucupiis, piscationibus, venationibusque maxime opportunum, concessit, ibique aliquandiu commoratus visco, amite, laqueis, retibus, hamo, auibus, piscibus, insidiatus est. Syluas indagine cinxit, vulpes, lynces, lepores, ceruos, meles, canibus vrget, et manet sub Ioue frigido, seu visa est catulis cerua fidelibus, seu rupit teretes Boiusaper plagas. Sub idem tempus Atto Fruxinensis pontifex Litofridum collegii monachorum D. Benedicti magistrum (quod Augiam, intra Chiminum lacum Noricorum, Boiariaeque maximum, situm vocabant) apud Carolum accusat, in iusque trahit, tria templa sibi intercepta a monachis conquerebatur. Imperator rem Arnoni pontifici Salisburgensi, Erchinoualdae Erchinoualda, qui et Ernhold. Aibling.Otberto, et Albrico praetoribus committit. Hique in conuentu celebri, quem in superiore Boiaria in vicum Amblicorum inter Isaram Oenumque amnes, vbi fiscus publicus, aerariumque regium erat, iubente Carolo coegerant: monachos Chiemenses auaritiae condemnant: tres aedes sacras instructas, nimirum Villicam, VVilling.Hegiolam, Hegling.Bergen Berg.
Saxones, maxime qui trans Albim colunt, et Orientem spectant, solicitati per Cimbrorum regem a Francorum societate ad Danos deficiunt. Nordomannis suspecta erat potentia, et vires Imperatoris nostri. Iactabatur vulgo Augustum auidum Imperii orbis terrarum, ferre parem non posse excisurumque regium nomen ex Germania, qua latissime patet. Hanc totam cum Sarmatia in obsequium, ditionemque coacturum.
Gotofridus rex Septentrionalis Germaniae (vnde Nordomannorum cognomen inditum) potentissimus, qui Danis, Suionibus, Fennis, Nordouicis, Gotis, nationibus ferocissimis imperitabat. Qui Cimbricam, et Scandinauiam incompertae magnitudinis peninsulam, Scandiam, Gotolandiam, caeteras insulas sinus Codani, Venedicique longe lateque possidebat: adseuerabat sibi iure deberi regnum Germaniae: se enimuero genuinum Germanum, vetustissimumque Germaniarum regem esse: qui tenax disciplinae patriae, auitos deos, fines, mores nunquam deseruerit. Carolum degenerem ad Gallorum, Italorumque, et eorum, quos vicerit, vitia, Juperbiam atque auaritiam de sciuisse: habitus peregrinos recepisse, natale solum, instituta maiorum, religionem auitam iuxta fastidire, victos victoribus imperare. Quod si Saxones Danorum finitimorum, consanguineorumque suorum amicitiam et societatem, seruituri Francorum, Carolique desertorum patriae et ritus auiti proditorum praeferrent, et secum foedus facerent (iactabat rex Nordomanus) in animo sibi esse, communibus armis, communique consilio, Germaniam, communem patriam vindi care, a sceleribus, et criminibus Italorum, Gallorumque, in libertatem pristinam adserere.
Saxoniam contendit: in ripa Albis castra facit. Carolus filius Augusti Neomagi Rhenum superat, vires suas cum parente coniungit. Ludouicus quoque ex Aquitania euocatus, cum haud contemnendis copiis Nouesii, Rhenum traiicit, ad castra fratris, genitorisque quam maturime progreditur. Saxones vndique armis circumuenti imperata faciunt, et redacti in potestatem, quicquid oneris imponatur se ferre recipiunt. Omnes resistentes profligati: cuncti Transalbiani cum liberis, vxoribus, mancipiis in Franciam translati: eorum sedes Abroditis, Venedis antiquissimis, et coniuratissimis Francorum sociis attributae sunt: perpauci ad Cimbrorum regem perfugere. Citra Albim decimus quisque transmigrare iussus est. Decemque tum millia Saxonum liberorum, cum paruis pignoribus, coniugibus, seruis, per caeteras passim Germanias distributa sunt.
ius, vt vocant, VVestophalense deriuatum, silentio et taciturnitate sacrosanctum. Iudices, quos Conscios nuncupant, nescio quibus caeremoniis initiati se inuicem agnoscunt. Porro prophanis ritum prodere, religio est, et pro piaculo habetur. Neque quisquam omnium adhuc inuentus est, qui huiusmodi mysteria euulgarit. Parentum, auorumque memoria cum sordidae conditionis quique in album huiusmodi consultorum describuntur, hique passim per caeteras Germaniae regiones, vt collibitum fuit, quo suis licentius, quam boni ferre possent, furti, perfidiaeque alligant, indemnatos necant, laqueo, et suspendio infamant, huiusmodi licentia antiquata, cohibita est a principibus nostris, etiam in publico procerum conuentu. Extat diui Friderici tertii Augusti, proaui Caroli Maximi Caesaris publicum decretum, quo cauetur, vt in posterum, quemadmodum a Carolo Magno institutum, morem obseruent huiusmodi iudices.
Saxonibus continenter per tres, et triginta annos Magnus belligeratus sit, bis tamen duntaxat, et vno mense, quod admirari subit aperte acie depugnauit. Hisceque duobus praeliis in tantum fracti sunt animi hostium, vt posthac nunquam aequo Marte congredi nostris ausi fuerint. Reliquum belli tumultuariis, parvis, leuibus pugnis et excursationibus latrocinantium, et ex aequis locis insidiantibus modo productum.
Gotofridus rex Danorum, cum classe ingenti, cum copiis omnibus, equitatuque Septentrionis ad peninsulam Cimbricam, in confinio Saxoniae, regnique sui adpellit. Legari vltro, citroque missi, de pace actum est. Rex Cimbricus ab Imperatore ad colloquium, vbi de communibus vtriusque rebus consultaretur inuitatus, aduentaturum se promisit. Iamque proficisci, vt destinarat, meditatur. Atamicorum quidam regem adeunt, ipsum periculose plenum opus aIeae incoepta re docent: dolosam esse referunt Francorum societatem, quibus imbutis leuitate Gallica, perfidiaque Italorum, familiare fit, ridendo fidem frangere. Inculcant praeterea, ipsum dum obsequi Augusto studet, satis periculi et discriminis adire. Qui relicto genitali solo, vbi plus posset ad Imperatorem, tot exercitibus munitum, opibus et viribus, numero et robore, alioqui praestantem accedere: ac se et suos fortunae, et libidini eorum, qui iam a germanis patriisue degenerarint virtutibus exponere paret. Debere Francos ad Nordomannos, si quid velint venire. His commonefactus, deterritusque Danus, immutata adpellandi, conueniendique Caesaris voluntate, Slesuici, vrbs est primaria Cimbricae Chersonesi, consedit.
Magnus certior de consilio eius factus, legatos ire iubet, postulatque sibi omnes captiuos, transfugasque reddi, pacemque offert Cimbris, et foedus: veniam, si resipiscant, praeteritorum dat. Inter principes his postea conditionibus foedus ictum est. Captiui, et perfugae redaiti sunt vtrique: suis legibus, vt libet, viuere permissum. Caeterum eosdem pro amicis et inimicis habendos, sancitum est. Carolus aestate maximis bellis confectis, maturius paulo quam tempus postulat, medio Septembri ad Aquas Graneas redit, in hyberna exercitum deducit.
Mantuae tum inuentus ferebatur. Leo Pontifex Romanus vt exploraret veritatem, Mantuam proficiscitur: reque comperta, ad Imperatorem iter facit. Caesar filium Carolum obuiam, pontificiusque ad Diuum Mauritium Allobrogum vrbem in ripa Rhodani sitam, officii, ac honoris causa proficisci iubet. Ipse eundem in Rhemorum vrbe honorifice excepit. Seruatur adhuc ille sanguis sacrosanctus Mantuae: et est nota aerei nummi. Vidi ego, dum praelucentibus cereis illustri principi nostro Ernesto Duci Boiariae monstratur: nam nos a literis eiusdem reguli, tum cum eo studii causa in Italiam abieramus. Imperator, et pontifex Romani, natalem Christi Carisiaci, maximum Ianuarii festum, quod Epiphaniam vocant, ad Aquas Graneas concelebrant.
Theodorus nomine, de quibus supra scripsimus, ad Imperatorem proficiscitur, aperitque Venedos, inter quos versetur, ob veteres simultates inimicos sibi esse, suaeque virtuti inuidere, nec posse diutius inter inimicos habitare. Vnum a Caesare petere, ac deprecari, vt pro sua clementia, ac consuetudine reliquias Hunnorum, quos conseruare statuisset, in eam regionem, vbi Boiorum duntaxat municipia essent, transferret. Carolus postulatis annuit: ipseque Theodorus cum reliquiis Abarum, locum inter Sabariam et Carnuntum supra Arabonem fluuium, Occidentem verlus, vbi tum tantum Boii habitabant, nunc vero est confinium Vgrorum et Austriacorum, in domicilium delegerunt: ibique iussu Imperatoris sedes acceperunt. In paucis tamen diebus Theodorus moritur, Abraamo principatum Auarorum relinquit. Is continuo ad Caesarem legatos ire iubet, se suaque omnia potestati Caroli permittit, petitque vt eius authoritate
Phischa, lustralibus aquis expiatur vndecimo Calendas Octobris, qui dies festus est D. Matthaeo.
Carolus filius copias Boiorum ac Sueuorum contrahit, cum valida manu arma in Venedos, atque Sclauos, qui lingua Romana et Teutonum, Boiemi, sua Zechi sunt, arma mouet. Zechonem gentis regulum aditu Hercynei saltus nostros prohibere connitentem, praelio occidit. Inde nemine resistente per nemus Orcinium in Boiemiam penetrat: totam regionem ferro, flamma vastat: nationem ferocissimam ad obsequium redigit, victor cum triumpho ad parentem reuertit.
octingentesimo sexto in Diethenhouen concilium procerum Imperii indicit. Quo Billaerus, et Beatus duces Venetiarum: Paulus Iaderae praefectus, et Donatus eiusdem vrbis pontifex, legati Dalmatarum cum muneribus missi sunt, se et omnia Imperatori Romano, perosi Graecorum ignauiam, tradiderunt.
Hispania citra Iberum amnem, Vasconia, Aquitania a Ligeri amne praeter Turones, Narbonensis Gallia, Alpes litoreae et Cottiae, vbi sunt Tarantasia et vallis Segusiana, Ludouico destinata sunt. Italiam vero cum Histria, Liburnia, Dalmatia, Pannonia atque Noricum, cum Rhaetia, Sueuia, excepta Augusta, tractuque Lyci, cum Vindelicia, Boiaria, vsque ad Danubii confluenta, cum Angilostadio, et Lautershouen, quae in vlteriore Danubii ora sita sunt, Pipinus obtinere iussus est. Caetera nempe Gallia Lugdunensis, Celtae, Belgae, Germaniae, Francia, Turogi, Saxonia, Frisii, Venedi, Sueuia vltra Danubium, Aquilonem spectans, cum Augusta Rhetiae: itidem Boiariae pars Septentrionalis, vltra Histrum (Nordge Imperatores, vulgus Narca, Nordge.Nariscos vocat) praeter Angilostadium, et Lautershofen, Carolo, qui maximus natu erat, cesserunt. Eidem in finibus Ludouici ager Turonensis, Pipini vevo Augusta Rhetiae data, sicut Pipino in regno Caroli Angilostadium, et Lautershouen attributa sunt. Cuique enim fratrum in alterius parte, vrbes, et agri dati sunt, quo commodius alius alii esse auxilio possent: cum vicissim aditus pateret, et quisque in fratris sui finibus domicilium, quo se reciperet, possideret.
Carolus qui maximus natu est, cum obierit, Pipinus Germanias, Ludouicus Gallias recipiat. Siquidem Pipinum fata tulerint, Augusta Rhetiae, quicquid infra Lycum, Vercellae, Ticinum, Mutina, cuncta citra Padum, laeua Italiae, sinus Hadriatici ora cum ducatu Spoletano
Carolo cedat: supra vero Lycum, Rhetiam, Italiae dextam portionem cum insulis maris Tyrrheni, Ludouicus obtineat. Quod si Ludouicus ante Germanos absque maribus haeredibus decedat, Pipinus Galliam Narbonensem, Hispaniam vsque Iberum amnem: Carolus Aquitaniam, et Vasconiam accipiat. Atque haec omnia in libellos redacta sunt: quibus missis Romam Pontifex Max. subscripsit.
1. Carolus iunior Sorabes subigit, Bohemosque rebelles ad officium redigit.
2. Gigas Enotherus (Einheer) ex Durgouia oriundus sub Carolo militat. Huius res geltae et dicta prodigiosa.
3. Mauri Corsicam inuadunt, aduentante tamen classe Pipini eam deserunt. Nauarri Pampelonenses, ad Saracenos autea deficientes, recipiuntur.
4. Classis ab Imperatore Orientis ad Dalmatiam recuperandam mittitur. Legati Caroli Graecos feliciter praetergrediuntur Carolus Legatos Regis Persiae operitur.
5. Fami Caroli remotissimas gentes terret. Causae cur Orientis Reges Caroli amicitiam ambiuerint. Carolus eorum amicitiam affectat. Cura Christianorum in Oriente. Locus Virgilii declaratur.
6. Legati Regis Persarum ad conspectum Caroli admittuntur. Clericorum et militum cultus.
7. Persae Imperatoris maiestate attoniti cuncta Germanorum curiosius sciscitantur. Caroli suppellex.
8. Legati venatum abducuntur; conspectu vrorum deterrentur.
9. Legati Persici per ludum coram Imperatore Pontificum Praefectorumque vrbium in humanitatem incusant.
10. Carolus Praefectos ideo ab officiis remouet, Pontifices ingenti pecuniae numero multat, Legatosque maiori officio deducendos curat. Caroli dona Regi Persarum missa.
11. Canum venaticorum Germanorum nobilitas. Regis Persarum de Germanis iudicium.
12. Rex Persarum Imperatori Palaestinam donat, ex qua ob longinquitatem Carolus saltem reditus percipit.
13. Quod Hierosolyma Carolus armis occupauerit, figmentum est, eiusorigo.
14. Alia dona Regis Persiae.
15. Saraceni Sardiniam infestantes repelluntur, naualique praelio vincuntur.
16. Niceta qui Dalmatiam sub orientis imperium redigere laborabat, pace cum Pipino facta Constantinopolim reuertitur.
17. Synodus Salisburgensis de decimis diuidendis habita. Decretum Synodus. Lunaeque solisque deliquium. Pestis.
18. Ariodulphus Rex Anglorum regno pulsus Caroli opem implorat, et per commissarios Imperatoris et Pontificis restituitur.
19. Dani piraticam exercent. Gotofridus horum Rex imperium totius Germaniae ambit, Carolumque grauissimis minis insequitur.
20. Gotofridus gentes Francis minus obsequentes in partes trahit. Eius successus bellici.
21. Carolus iunior iussu Parentis exercitu contra Danos tendit, eorumque agros, qui defecerant, vastat, Gotofridus Rericum excindit, incolasque cum omnibus secum abducit. Cimbria Saxoniae cohaerens ingenti vallo et aggere munita.
22. Gotofridus pacem ambit, ob eamque causam locum intermedium colloquio postulat.
23. Vtriusque Principis legati destinato inloco, irrito tamen successu conueniunt. Postulata vtriusque partis.
24. Frasichio Abroditarum Dux Danorum sociis damna infert, mox sub specie colloquii dolose iterficitur.
25. Carolus nouam coloniam Cimbris imponit, quae etiam in Eisofelda, sub Francorum praelidio firmatur.
26. Graeci infeliciter classiorios in Dalmatia exponunt, mox ob Venedorum insidias sibi structas Constantinopolim reuertuntur.
27. Ludouici frustranea expeditio in Hispaniam et Dortusae obsidio.
28. Aquis granensis Synodus de processione Spiritus S. et disciplina Cleri.
29. Saraceni, Sardiniam et Corsicam depopulantur. Pipinus Venetias in ditionem redigit, classemque ad vastandam Dalmatiam frustraneo successu mittit.
30. Nordomanni Frisios superant et Hohenburgum per socios expugant.
31. Carolus expeditionem ad subigendos Danos magno apparatu suscipit, ab instituto tamen ob luem in iumenta saevientem desistit.
32. Gotofredus a filio interimitur. Hemingus eius successor pacem cum Carolo init. Ruthuldis et Pipinus ex Caroli liberis moriuntur.
33. Carolus pacem cum Nicephoro et Abulazone Hispaniae citerioris Rege constituit. Conditiones pacis. Legati Constantinopolim mittuntur.
34. Nicephorus a Bulgaribus opprimitur. Stauratius eius successor Legatos Caroli contumelia afficit.
35. Michael Curaplates Stauratium monasterio includit, Legatosque ad Carolum mittit.
36. 37. 38. 39. Carolus Legatis Graecis par parirefert.
40. Tandem eos comiter excipit ipsisque securitatem promittit.
41. Pax cum Nicephoro facta confirmatur.
42. Comitia. Carolus Pharon instaurat ignemque primus accendit. Insula Pharos.
43. Populi qui ad Danos defecerant ad officium rediguntur. Hohenburg restauratur. Britanni in officio retinentur.
44. Imperator Orientis a Bulgaribus victus monasterio se abdit. Victores ob discordiam in Boiaria periculosi. Carolus iunior moritur.
45. Hemingus Danorum Rex decedit. Dani bello cruento inter se decertant. Reginofridus et Heroldus Reges Daniae creantur.
46. Carolus cum Regibus Daniae foedus pangit, quod solenni iuramento confirmatur.
47. Filii prioris Regis Gotofridi praetiosa Regibus Daniae vincuntur, natalique solo excidunt.
48. Saraceni Italiam deuastare tentant, a Sardinia repelluntur Corsicam tamen depraedantur. Praeda ipsis excutitur.
49. Saraceni cladem vlcisci cupientes in Gallia nonnulla loca deuastant, a Sardinia pelluntur.
50. Bulgares Constantinopolim obsident, a quatamen pulsidomum reuertuntur Carolus Legatos mittit ad Imperatorem Graecum.
51. Magnitudo operis in enarratione rerum a Carolo gestarum ab Autore suscepta. Quaenam Carolus imperio adiecerit.
Pipinum in Italiam, Ludouicum in Aquitaniam, Carolo vt consueuit secum retento, remittit. Inde naues apud Diethouen conscendit, Mosella in Rhenum, Rheno Neomagum, Bathauorum tum vrbem, in hyberna defertur. Ibidem concelebratis paschalibus, ad Aquas Graneas pergit. Carolus filius aduersus Venedos, qui Sorabi eo tempore dicti sunt, nunc Maesia est, valida manu, hostili animo contendit: atque ad Albim cum Sclauis ferro decertat. Hostium regulus Miloduchus nomine, eo praelio cecidit. Duo deinde castella Francorumque praesidia genti imposita, vnum ad Salam, alterum ad Albim. His perdomitis, Boiorum Suevorumque copiae in finitimos Venedos, atque Sclauos, quos Boiemos nuncupamus arma mouent, Boiemiamque rebellem inuadunt, tota regione deuastata, nullo accepto damno nationem fortissimam ad officium Imperatoris cogunt.
Venedos, Auares, Hunnosque bellis cum Sueuis et Boiis, interfuisse Gigantem, equoque sub Carolo meruisse reperio. Nomen ipsi Aenothero, quod exercitum aequipararet, fuit: ortus ex Durgia Durgeuu.Sueuiae. Flumina, quae pontibus
Ita meus Deus audiuit me, vel ingratus sequare necesse est. Is Venedosque in modum foeni demetebat, et in morem auicularum hasta velut cuspide fixos, humeris suspendebat. Cumque domum reuersus a popularibus (vti fit) de successu euentuque belli, et deconditione ac viribus hostium quaereretur: quid multa de istis ranunculis (indignabundus inquit) commemorem ego interdum septem octoue, interim et nouem hasta meatransfixos, nescio quid coaxantes vltro, citroque tuli. Neutiquam operae pretium fecimus, nec quicquam Augustus et nos ingenti impendio aduersus huiusmodi vermiculos arma promouimus. Tantulum bellum quod nobis sumpsimus, minoris multo constare potuisset.
Corsica insula, aduentu Maurorum latrocinia agitantium. Pipinus contra hosce classem armis instructam ex Italia misit. Hostis vbi de nostrorum aduentu certior factus, fugam capessit, Insulam deserit. Vnus Hadomarus Francus satrapa, praefectus Genuae, et litoris Ligustici, dum incautius fugientes persequitur, interiit. In Hispania Nauarri Pompelonenses, qui superioribus annis ad Saracenos defecerant, recepti sunt.
Nicephorus Graecorum Imperator foedere facto, Nicetam patricium cum classe ad recuperandam Dalmatiam aduersus nostros ad Veneticum sinum mittit. Oratores Magni qui ante quatuor annos ad regem Persarum legati fuerant, Graecarum nauium stationem, nullo hostium sentiente, praetergressi in Taurisiano portu incolumes adpellunt. Imperator ad Aquas Graneas non praeter solitum hyemat: Medorum atque Persarum legatos operitur. Nam Abdella Medorum atque Persarum satrapes, orator regis sui aduenire cum legatione Palaestinorum nunciabatur.
Caroli, is nominis eius armorumque metus, ita nomen ac fama, maximum in bellis momentum, non solum Graeciam, verum etiam Africam et Persiam quoque penetrarat, atque inuaserat: vt Aegypti, Africae, Persarumque reges, per tam longissimi itineris spacia et stipendia, per tot ferocissimas gentes, linguis et moribus, ac religione dissonas, missis legationibus, ac muneribus, vltro amicitiam Magni ambire non grauarentur: suspicabantur homines, Carolum omnes prouincias Orientis adserturum, pristinamque Romani Imperii maiestatem instauraturum. Ipse vero amicitiam illorum adfectabat, vt Barbarorum ingenia, mitiora tractabilioraque Christianis, qui sub ditione eorum degebant, forent. Lego de praediis regiis denarios per Germanias tributos, huiuscemodique Christianis, quo redimerentur, atque alerentur, viritim distributos. Vltro citroque ex Germania in Persiam, a Parthis ad Teutonas commearunt legati. Medus Rhenum, Alemannus Euphratem bibit. Id quod Vates omnium nobilissimus haud vnquam fieri posse existimauit, hisce carminibus:
Is Arar, de quo hic Maro doctissimus mentionem facit, Germaniae Celtarum fluuius nomen seruat, Rheno confunditur, apud Suitonas, olim Heluetios profluit. Nam de Arari flumine, quod per fines Heduorum et Sequanorum fertur, ac Saona nunc vocatur, et Rhodano committitur, nihil penitus ad mentem Virgilianam, quamuis et huius fontes oriantur in Germanico Imperio. Atque ipsis Persis non Graeciae parentis literarum, aut Galliae, Hispaniaeue: non clarissimarum vrbium, nec Italiae omnium gentium victricis, aut Romae terrarum deae, magnopere conspiciendarum cupido incessit. Quacunque ipsi pergebant, sola Germania, genitale solum Caroli in ore fuit: incunabula tanti Imperatoris duntaxat videre desiderarunt.
Carolus more suo degebat, vltima Quadragesimae septimana peruenerunt. Admissi sunt ad conspectum Imperatoris
corporis habitus nequaquam (inquiunt) famae repugnat. Terreos antea duntaxat mortales vidimus, nunc aureum cernere hominem licet. Imperator benigne ac hospitaliter legatos adpellat, facitque quicquid animo eis sedeat sciscitandi collustrandique copiam: conuiuio deinde regio in frequenti purpuratorum corona excepti sunt Parthi. Ipsi Germanorum arma, ornatum, corporum habitum curiosius conspicati sunt. Caesarea supellex, vasaque conuiualia magis ad vsum, quam ad ostentationem luxus comparata erant.
Persas venatum deducit in nemus: Vbi iubati bisontes, Vriue alebantur: genera Boum ferarum sunt excellenti vi, et velocitate. Sola Germania haec gignit. Vidi, cum Cracouiae, quae Sarmatarum caput est, Mathematicis disciplinis operam dedi. Persae immani, nec prius visarum belluarum magnitudine territi, terga vertunt. Carolus equo insidens, cominus Vro caput ense amputare destinabat, verum belua declinato ictu Imperatori tibias summo cornu leuiter perstrinxit, ocreasque discidit. Isenobardus filius Varini Tetrarchae, Dynastaeque Sueuorum, eminus misso iaculo, feram inter guttur atque armum lethali vulnere traiecit, in terramque dedit.
Medorum familiarius indulgentiusque tractati, audaciuscule colloquendi cum Caesare sibi sumpsere confidentiam: per ludumque dixere, sibi videri maiorem apud Orientis nationes, quam pro magnitudine Imperii, Caroli terrorem esse. Interrogati cur ita opinarentur, respondent, proceres vestri, vt nobis compertum est, praesentem Caesarem quidem summopere obseruant ac venerantur: verum absentis apud eosdem parum valet authoritas. Graeci Armenii, Asiatici: Syri, omnes Orientis nationes, quacunque nobis iter fuit, neminem mortalium, ne deorum quidem praeter Carolum formidant. Et vbi nos ad eundem contendere accepere, nullo non honoris benignitatisque genere adeuntes exceperunt, abeuntes prosecuti sunt. At posteaquam Imperii Francorum fines attigimus, praefecti vrbium, praesides regionum, Pontifices, parum abfuit, quin nos, licet ex longinquo ad eorum Imperatorem properantes, tecto moenibus arcerent: ne dum indigentibus et poscentibus, obtestati etiam amore principis sui, pro iure hospitii atque reuerentia Caesaris quicquam concederent.
Carolus cum haec audisset, omnes praefectos, duces, per quorum prouincias iter fecere Persae, magistratu movet, in ordinem priuatum redigit, Pontifices ingenti pecuniae numero mulctat. Legatos omni cura, officio summo, pietate domum deducendos curat: regique Persarum dona vicissim mittit, Asturcones equos, mulos Hispanicos, quibus non vulgatus in cursu gradus, sed mollis alterno crurum explicatu glomeratio. Item paludamenta Frisia alba, coerulea, proprium Germanorum vestimentum.
Germania gignit velocitate, et ferocia insignes: atque hos feris omnibus infestas esse, et tantam in illis animalibus ad venandum cupiditatem ingenerasse naturam, vt in vulnere praedae dentes moribundi quoque infigant. Teutones qui simul in Persiam legati a Carolo fuerant, regem Persicum sciscitantem de indole canum docent, et vt illorum vim Persis ostenderent, iussi vna cum rege venatum proficiscuntur. Protinus vbi in conspectu leo fuit eximiae magnitudinis, canibus copula detrahitur, ipsique celeriter feram occupant. Germani, qui adsueuerant talibus ministeriis, equis desiliunt, Leonem cominus ense
Felicem Carolum fratrem meum, felices populares eius Teutonas. Equidem audiui saepius, et vt video, non est fana fides, vos esse ateneris vnguiculis in venationibus: at huiusmodi quotidiana ex ercitatione assuefactos, vires et ingenium alere: in hosque artus, atque in eam corporis, et animi magnitudinem pergliscere, vt haud immerito pares atque capaces sitis Imperii orbis terrarum.
Medus, vt Imperatori nostro gratificaretur, Palaestinam, cuius Imperium obtinebat, eidem reddidit. Verum quoniam Carolus aberat longius, quam vt eam prouinciam facile administraret tuereturque, ipse quidem Parthus eam retinuit, atque pro praetore gubernare decreuit. Caeterum vectigalia, redditus fisco Caroli adtribuit: Carolusque in illam Quaestorem misit, cui ex fide omnes fructus Palaestinae, Hierosolymorumque Persa tribui iussit.
Carolum Asiae arma intulisse, Palaestinam vi subegisse, Hierosolyma expugnasse et pleraque alia factitasse, quae magis credunt, quam sciunt homines, temere vulgauit, ortam esse credimus. Carolus namque nunquam Italia, Hispania, Galliis, Germaniaque excessit. Legati quidem Thomae Patriarchae Hierosolymitani, et nuncii Palaestinorum, Felix, Felix Georgius Germanus antea Angeuuold dictus.Georgius monachorum montis Oliuarum Antistites, genere Germanus, a parentibus Angeluuoldus dictus, iussu regis Persarum ad Aquas Graneas superuenerunt: Imperatorique nostro se, et regionem dediderunt. Hosque Carolus cum Satrapa Medorum aliquot diebus secum retinuit. Inde in Italiam deduxit: vbi nauibus impositos domum remisit.
Saraceni ex Hispaniis soluunt, in Sardiniam insulam adpellunt. Verum Sardi correptis armis, quatuor millia hostium pugna occidunt: caeteros in fugam vertunt, insulaque vi exigunt. Ipsi in Corsicam retro aufugiunt, in portumque subeunt. Burckhardus Insulae praefectus a Carolo datus cum classe Saracenis occurrit, cum ipsis manus pugnamque conserit. Victi Saraceni a nostris, tredecim nauibus, et compluribus sociorum amissis, perpauci fuga sibi consuluere. Ita mare Tyrrhenum a piratis purgatum est.
Hadriatico Niceta Imperatoris Graeci legatus, inducias cum Pipino filio Caesaris nostri ad Augustum mensem facit: Venetiis cum classe Constantinopolitana soluit, Neoromam cum copiis reuertitur.
Magni Salisburgium concilium indictum est, ad septimum decimum Calendas Decembris. Interfuere episcopi, et monachi, atque sacerdotes, Boiariae: et maxime quorum intereat, Arno Archiflamen Boiorum, et Pontifices, Atto Fruxinensis, Adalouinus Reginoburgensis, Henricus Sabonensis, Hatto Laureacensis: decretum iuxta legis Christianae instituta, maiorumque ecclesiae placita, donaria templorum, bona ecclesiastica, in quatuor diuidenda esse portiones: atque vnam sortiri episcopos, alteram sacrificulos, quorum quidem munus accuratius pascere oues esset, recipere tertiam pauperum esse: quarta sacras aedes refici, instaurarique oportere: monachi quoque iussi sunt decimas suis episcopis pendere. Pontificibus imperatum est, id quod iure Pontificio praecipitur, vt egenos, valetudinarios, vitio membrorum obnoxios, qui ob valetudinem aduersam, aut vitia corporis manibus laborare non queant, quoad fieri liceat, pascant, vestiantque illos iure suo, victum et amictum administrent. Isthoc anno deliquium Lunae ter, Solis semel factum esse literis traditur. Subsecuta est
Neomagum petit.
Ariodulphus rex Angliorum, qui Britanniam insu lam incolunt, pulsus regno ad Magnum exul venit, aduentus sui causam aperit. Inde Romam pietatis ergo proficiscitur. Vbi Roma redit, per legatos Imperatoris Hardofridum monachorum patrem, scribam Caesaris, Nantharium monachorum Diui Otmari pastorem, et per Adulphum diaconum Pontificis Max. genere Anglium in regnum reducitur. Magnus paschalibus more patrio Neomagi celebratis, ad Aquas Graneas rursus concedit.
Dani, qui et Nordomanni, et Cimbri piraticam exercere, et littora Galliae, Germaniaeque depraedari soliti, copias contrahunt, coguntque ex omni Aquilonis ora. Gotofridus rex gentis imperium totius Germaniae ambire coepit, animoque inuasit. Iam Frisiam, ac Saxoniam, Venedorumque regiones, non aliter atque suas prouincias adpellabat. Minabatur, rumoreque dissipabat, se breui atque propediem ad Aquas Graneas, pro praetorio Caroli castra facturum: in amoenissimaque Mosellae valle, legatis responsa, popularibus iura redditurum. Potentissimo regi et antiquissimorum, fortissimorumque Cimbrorum haeredi turpissimum esse, pati Germaniam, patriam suam, consanguineosque suos Teutonas et Venedos seruitute opprimi. Quemadmodum vna domus duos Gallos, aut mundus duos Soles ferre nequit: eodem pacto Germaniam duobus maximis regibus saluo Reipublicae statu, gubernari nequaquam posse. Carolum, Gallorum, Italorumque ditione, in quorum vitia, mores, habitum, superstitionem, longinqua victus consuetudine, contemptis patriis institutis transisset, oportere contentum esse, et relinquere sibi liberas Germanias omnes: se adhuc sincerum Germanum, Germanis integris imperaturum.
Venedos, Vilizos dictos, statim adgreditur. Ipsi, quod male Francis obsequentes erant, protinus Danos recipiunt: et iunctis copiis cum Godofrido, in confines Abroditas Francorum socios, arma, et omnem impetum belli conuertunt. Godelaebum gentis regulum Danus rex pugna captum in crucem agit, aliquotque castellis expugnatis, maximam regionis portionem in obsequium ac ditionem redigit, stipendiariamque facit. Trasichonem alterum regulum filium obsidem sibi dare cogit. Nec tamen incruentam victoriam adeptus est: strenuissimum quemque, et manu promptissimum, inter quos Reginobaldum fratris filium, desiderauit: qui in oppugnatione cuiusdam oppidi cum primoribus Cimbrorum interiit.
Carolo vbi haec renunciata sunt, filium cognominem sibi quam celerrime cum exercitu contra Godofridum contendere, tutarique Saxoniae fines ab impetu hostium iubet. Atque is celeriter ad Albim pontem erigit, flumen cum copiis superat, Linonum, et Simelodicorum, qui ad Danos desciuerant, agris vastatis, incolumem militem in Saxoniam transducit. Vilizi socii Danorum domos se recipiunt. Aquilonis rector Rericum, maximam in Oceani litore vrbem, quo frequentes mercatores commeare solebant, vnde magna portoria, vectigaliaque ad fiscum redibant, excindit: mercatoribus cum ciuibus, et rebus omnibus secum translatis, inde soluit: ad portum Schlesuuici classe reliquas copias subducit: ibi aliquot dies statiua habet. Cimbricae peninsulae ceruicem, limitem regni sui, qua Saxoniam adtingit, aggere et vallo munire statuit. Quicquid loci inter Oceanum occidentalem, et sinum Codanum orientalem, in longum tenditur, per ripam Egidurae Borealem munimento destinat. Et qui extruendae tutelae praeessent ducibus relictis, interque ipsos opere diuiso, interiora regni petit. Adgesta igitur terra truncis, et stipitibus arborum compacta, ingens sepimentum surgit. Vnica porta, quo equiti, carroque siue rhedae aditus pateret, relicta est.
Frisiam pro Caesare administrabat, proficisci iubet: atque hi referunt, regem Cimbrum quidem audisse, irasci Imperatorem, quod is arma lacessitus, vltum iniurias, in Abroditas vertisset.
Magnum relatis, amborum principum amici trans Albim in confinio vtriusque regni die constituta conveniunt. Franci postulant iuxta amicitiam, primum, vt Godofridus Abroditis ablata restitueret, obsides redderet, stipendium remitteret: deinde ne amicos Imperatoris et socios amplius iniuria lacesseret, Vilizos hostes, et perfugas reciperet: neue dedititios imperio subtraheret. Quod si ita fecerit, per petuam gratiam, amicitiamque Imperatoris cum Danis futuram. Ad haec Francorum postulata Dani responderunt, Regem suum iniuriam propulsasse, non intulisse, Venedos illi, quoniam belli aleam tentassent, et armis congressi et superati essent, stipendiarios iure belli esse: licere victoribus iure suo agere cum victis, his tributumque imponere. Nec posse principem optimum deserere eos, aut ipsorum iniuriam negligere, qui ad suam fidem ac tutelam confugissent: amicitiam Imperatoris regno Danorum, Nordomannorum ornamento et praesidio esse oportere, non detrimento. Contentionibus itaque irritatis vtrinque duntaxat animis, colloquium diremptum est: legatique re infecta discessere.
Trasicho regulus Abroditarum contractis raptim popularium reliquiis, accitis Saxonibus auxiliaribus copiis, finitimos sibi Vilizorum agros populatur, praeda ingenti potitur: Simelodicorum maximam vrbem expugnat, omnes qui ab eo defecerant, absque cunctatione ad deditionem, et officium rursus, ac imperata obedienter facere cogit. In paucis post diebus a Danis ad Colloquium invitatus, dolo vir bellicosus, et insignis amicitia Imperatoris interficitur.
Carolus quam maturrime hisce rebus occurrendum putabat. Ipse enim Godofridus tantos sibi spiritus tantam arrogantiam sumpserat, vt ferendus non videretur. Quamobrem Imperatori placuit Coloniam, praesidiumque Francorum, Cimbrorum ceruicibus imponere: conscriptisque, atque coactis ex omni Germania, qui nomina sua dederant, Egoberto principi, proceribusque Saxonum deducendae Coloniae, capiendique soli datur potestas. Qui comparatis armis, re frumentaria, caeterisque omnibus prouisis, nouos Colonos per Frisiam deducunt: trans Albim ad Sturiam amnem, locum Eysouelta nuncupatum occupant Idibus Martii. Deinde moenibus, fossa, vallo celerrime muniunt. Veteranis agros diuidunt, et nouam ciuitatem praesidio Francorum aduersus incursationes Nordomannorum, validissimo firmant.
Italia, et Dalmatia trepidatum ac tumultuatum nonnihil est. Paulus praefectus classis Graecae, in Dalmatiam classiarios exposuit: verum victus a nostris, Venetias appulit, ibique hyemauit. Et dum (quemadmodum in mandatis se habere adfirmabat) pacem, et foedus confirmare cum Pipino, et Imperatore Romano operam nauat, Venaetiae duces Villaerus et Beatus, qui nec orientali, nec occidentali Caesari magnopere obtemperabant, pacis conditiones interturbant, se in libertatem vindicare connitebantur. Paulo Graecorum duci insidias ponunt: quibus compertis, Paulus Constantinopolim cum nauibus reuertitur. Saraceni ex Hispania soluunt, Corsicam inuadunt in Sabbato paschalium. Ciuitatem quandam expugnant, omnes ciues captiuos abducunt.
Ludouicus rex Aquitanorum, filius Caroli, in Hispaniam cum exercitu contendit. Dertusam vrbem, quam praeterfluit Iberus, frustra obsidet. Soluta obsidione, cum vrbs oppugnatu difficilis esset, incolumi exercitu in Aquitaniam se recipit. Aureolus citerioris Hispaniae legatus naturae concedit. Amarozus eius ducatum occupat, mittitque oratores ad Imperatorem, eidem se dedit, et in fidem commendat.
Aquas Graneas indicit: de processione Spiritus sancti Ioannes monachus Hierosolymitanus Pontificibus,
Bernardus qui ab aliis Ehrenbrechtus et Ehrenbrandus dicitur.Adolardus Corbiensium monachorum pater, missi sunt Romam ad Leonem Pontif. Max. In eodem concilio de vita, et honestate sacrificulorum, quorum mores adisciplina maiorum lapsi, ad luxum, libidinemque, plusquam prophano licet, tendebant, leges latae sunt.
Saraceni rursus primo vere, primum Sardiniam, deinde Corsicam, cum nullo tenerentur praesidio hae Insulae, depopulantur. Pipinus filius Augusti, perfidiam Venetorum, qui Graecis magis, quam Francis fauere dicebantur, vlturus, vrbem terra marique obsedit, ad deditionemque coegit: ducibusque et populo in fidem receptis, iureiurando a singulis futuros in potestate Francorum exacto, classem ad vastanda Dalmatiae litora misit. Paulus Graecus dux cum Constantinopolitana classe ad opem ferendam Dalmatis prouolat. Nostri cedunt, domosque se recipiunt.
Nordomannorum naues, de Cimbrica peninsula in Frisiam hostili animo feruntur: cum quibus Frisii ter pugna congressi, ter superati, inferiores abiere: victisque non solum ab hoste tributum impositum, sed talento quoque argenti a victore pacem mercari coacti sunt. Hochobochorum Hobenburg Odo.Albi conterminum, quod Odo legatus Imperatoris, et Saxonum praesidium tenebant, captum expugnatumque est a Vilizis sociis Danorum.
Carolus postquam de his cladibus certior factus, absque cunctatione vndique, quam latissime patet Imperium, copias militares euocat: ad se quamprimum properare iubet. Ipse nihil cunctatus absque mora de Aquis Graneis progreditur: Rhenum celeriter transit, ad Luppiam amnem tabernacula figit: ibique aliquot dies, veritus ne paucitas sociorum sperneretur, maiorem manum expectare statuit. Quo cum ex Galliis, Germaniis, Italia, militares cohortes, equitumque turmae prouolassent, Imperator intento infestoque exercitu, acieque instructa ad confluentes Alarae, et Albis fluminum contendit: ibi castra ponit, statuitque quamprimum cum Gotofrido confligere, ipsumque domi suae armis lacessere: omnemque belli impetum in Daniam transferre. Nec ante pacem sibi cum huiuscemodi populis, alienis a religione nostra fore censebat, quam totum eum Septentrionis tractum, omnes eiusdem cardinis nationes, Danos, Cimbros, Suionas, Fennos, Nordouicos, Gotos, Getas subegisset, atque sub imperium obsequiumque vi et armis redegisset, et coegisset. Legiones, equitatus, auxilia, commeatus, annona, pecuniae, stipendia militibus, impedimenta, tormenta, arma, machinae bellicae, cuncta denique ad tantam molem necessaria vtiliaque ad fatim comparata erant. Verum omnis conatus frustra fuit: ira coeli, pestis gravissima in iumenta, bouesque primum desaeuit. Vni monachorum praesuli vna nocte centum boues dira lues abstulit: omen haud dubie copiis nostris infaustum. Augustus ne contra stimulum calcitret, neue inuitis superis, laeuoque numine quicquam casurum in caput suum moliretur, a proposito destitit. Nam et classis Cimbrica, audito Imperatoris adventu, ex Frisia excesserat.
Godofridus dum Halietis Anates venatur, et Aquilam a praeda auellit, a filio, cuius matrem pellice subinducta repudiarat, interficitur. Hemingus nepos ex fratre rex a Cimbris salutatur. Isque primus de nece patrui ad Imperatorem scripsit: et missis legatis pacem et foedus a Caesare supplex petiuit, et impetrauit. Duodecim vtriusque aulae purpurati ad flumen Aegyduram coeunt, foedus feriunt: vtraque pars solennibus caeremoniis ritu patrio religione iurisiurandi societatem sanciunt. Eodem anno qui fuit Christianae aerae Octingentesimus et decimus, et Rothrudis filiarum Caroli natu maxima, octauo Idus Iunii moritur: sororis fatum in paucis post diebus subsequitur Pipinus. Nam post mensem octavo Idus Iulii regnum simul cum vita amisit.
Saxonicis, finitoque bello Cimbrico Octobri Aquas Graneas petit. Vbi diuersi exterarum gentium legati, Nicephori Constantinopolitani Imperatoris, Abulazonis Hispaniae
Beticae, ac Granatae regis, eius aduentum praestolari nunciabantur. Cum vtrisque pax facta, foedusque ictum. Hispanus Henricum purpuratum a Saracenis iam pridem captum Imperatori remisit. Eius filius Abdiromanus Caesar Augustae praeficitur. Amarozus Oscae: at Nicephoro Venetiae redditae sunt. Atque cum eius Tribuno militari Arsaphio, Haedo Reichenau.Augiae diuitis qui et Etho, ac Otho dicitur.Hugo, Turonum dux nobilissimus, Aego foro Iulii oriundus, Byzantium legantur, cum ipsis Leo Siculus transfuga, et Billaerus dux Venetus, dignitate ob perfidiam motus, Constantinopolim deportantur.
Nicephorus a Vulgaribus a se saepius victis, improviso noctis impetu vltra Saum in Maesia opprimitur, cum toto exercitu ad internecionem caeditur. Filius Nicephori Stauratius, saucius humerum, vix Hadrianopolim euasit: ibique Imperator a Graecis salutatur. Is iniquior nostris fuit. Populonium Tusciae vrbem dolo magis, quam vi captum diripit: quamobrem nostri legati, haud benigne, hospitaliterque accepti, sed separati, Graecis ludibrio fuere. Tandem contumeliose accepti, contumeliosiusque dimissi, cum magna rerum iactura difficultateque in Germaniam redeunt.
Michael Curoplates, cognomento Rangabes, cui Nicephorus propriam filiam in matrimonium dederat, fratrem coniugis suae Stauratium a fastigio rerum perturbat, contubernio monachorum includit: habenas orientalis Imperii cum vxore arripit: ab hocque inpaucis inde diebus Michael episcopus, Theognostus praefectus equitum legati, profecturi ad Carolum, qui Aquas Graneas habitabat, superueniunt in fines nostros.
Haedo, et Hugo (quorum iam paulo ante mentionem feci) apud Imperatorem nostrum versabantur, ipsique narrabant, quo pacto accepti a Graecis fuissent. Vetus dictum est, ab alio expectes, quod alteri feceris. Magnus, Graecos per longissimos maximeque deuios anfractus alpium, sursum deorsum circumduci imperat, donec annona, supellectile omni absumpta, egere inciperent.
Aquas Graneas perueniunt: Ne heic continuo, et recta absque ludo in conspectum Caroli admissi sunt. Siquidem cum per quatuor summorum aulae Magistratuum conciones, quae ita ex industria subornatae erant, oberrarent: et illos, quod corporis habitu, cultuque caeteris praestarent, rati esse Carolum, suo more adorare, et venerari conniterentur, verberibus ex composito, pugnisque adfecti, extrusi sunt: ridiculo ludibrio nostris fuerunt, proterve illudentibus nobilibus pueris ex Caesarea cohorte, et adclamantibus: Non est hic Caesar. Mos est proceribus nostris, adultos liberos principibus tradere, ad munia haud multum a ministeriis seruilibus abhorrentia. Hi velut seminarium praesidum, praefectorumque apud Germanos sunt. Primum itaque Graeci in vestibulo regiae magistrum Equitum in sublimi solio residentem, circumiecta ministrantium corona, offendunt. Hunc suspicati esse principem, venerabundi salutant: in humum pronum corpus ritu patrio abiiciunt: sed, vt iam dixi, non sine ignominia propelluntur. Deinde in praefectum praetorio, in basilica inter aulicos concionantem incidunt, atque Caesarem esse rati, protinus procumbunt: verum pari contumelia repulsi sunt. Inde in Archimagirum inter purpuratos, et eos qui ab epulis, et a potu Augusto erant, eminentem impingunt, ipsum itidem esse Carolum existimabant: at haud aliter heic ac ab aliis excepti erant, tractantur.
Magnus versabatur, ex cubabant, stabantque vt egressum principem deducerent. Graeci pauefacti insolita
Augustus Imperatorio cultu iuxta fenestram, innixus Haedoni, Hugonique. Dextra laeuaque Ludouicus rex Aquitaniae, Carolus filius rex Germaniae, et Galliae designatus: et Bernardus filius Pipini, rex Italiae. Item Caesareae puellae, reginae, filiae et neptes Caesaris proxime adstabant. Pone hosce ingens ducum, Dynastarum, Pontificum, praesulum, et purpuratorum turba constiterat. Quisque pro sorte sua, vt captus est Germanorum, cultus vestibus, auro, purpura, armis, gemmis fulgebat. Graeci insolita rerum facie, subito terrore perculsi, maxime quod Hedoni, et Hugoni, quos ipsi ita contumeliis adfecerant, praecipuus honor haberetur, velut amentes, et attoniti, non oculos tollere, non hiscere ausi, linquente animo in pauimentum incumbunt.
Carolus eosdem alleuari iubet, comiter excipit, benigne adpellat. Ipsique paulatim recipientes spiritum, ac vocem, cum iam dicturi viderentur, rursus Haedonem et Hugonem a se ita spretos, in tanto honore esse conspicati conscientia delicti, et periculi magnitudine corpora humi sternunt. Nec prius surgere ausi, quam Imperator persancte, per supremam coeli maiestatem deierat, se peccato et errori ignoscere, veniam praeteritorum dare, ipsos impune absque omni maleficio incolumes abituros. Ita accepta fide, vbi animum resumpsere, legatione more gentis defunguntur. Augusto genua ponunt, osculo mentoque humum contingunt: Carolum orbis terrarum rectorem (vt est gens adulandi prudentissima) mundique dominum, sua lingua salutant. Ipsi liberisque eius bene precati, omnia fausta, cuncta prospera ominantur.
Nicephoro conuenerat, et cum Michaele confirmatur, legesque pacti in libellum rediguntur: Qui Romae in templo D. Petri a Leone Pontifice, Senatu, populoque Romano, hisce Graecorum legatis domum repetentibus, traditur. Atque ipsi Constantinopolim reuersi, de caetero in Germaniam non venere.
Magnus, vt solenne Francis fuit, conuentum Imperii, ad Aquas Graneas celebrat. Eo soluto, in tres mundi cardines tres exercitus mittit. Ipse interea ad classem contemplandam, quam superiore anno instrui imperarat, petit Bononiam, Flandrorum in ora Oceani Germanici, Belgicique sitam. In eius vrbis litore turrim instaurat, cuius vsus nocturno nautarum cursu ignes ostendere, ad praenuncianda vada, portusque introitum. Ipse ignem incendit primus in vertice turris, quam Pharon nuncupant, a Pharo insula Agypti, ad posita hostiis Nili: in qua Ptolomaeus secundus cognomento Philadelphus, rex Aegypti, huiuscemodi turrim maximam super quatuor vitreos cancros extruxit, nauigantibus noctu lumen exhibentem: haec inter spectacula mundi recensentur. Caeterum Pharos insula tempore Plinii Alexandriae ponte iuncta fuit, quae olim, Homeri nimirum aetate, (quod mirari subit) noctis, dieique velifico nauigii cursu, a continente aberat.
Linones, Vilizi, Valatabli, Sclaui, atque Venedi, sinus Codani accolae trans Albim, qui ad Danos desciuerant, rursus in ditionem redacti sunt. Hochobochorum castrum superiore anno ab his excisum, refectum est. Idem impetus fortunae ab occidente Britannos cisinarinos, noua molientes domuit, in Officio viretinuit.
Michael Constantinopolitanus Imperator infra Sauum in Maesia, cum Vulgaribus male pugnauit. Victus ab hostibus, et castris exutus. Ob res infeliciter gestas animo fractus, monasterio se abdidit. Leonti Pardi Patricii filio, Orientis Imperium concedit. Victores Vulgares, a nobis duntaxat Sauo flumine separati, Boiariae metum incutiunt. Nam in
Auarorum, et Venedi Histro contermini, ciuili discordia laborabant: videbanturque fenestram irrumpendi in Boiariam Vulgaribus aperire. Missi sunt ab Imperatore Carolus filius, et duces cum copiis, qui cognitis rebus dissentientes ad concordiam reuocarunt, controuersias, lites diremerunt, atque hi cuncta strenue transegerunt. Canizaucus Auarorum regulus, et Thuduno Hunnorum rector, cum proceribus Sclauorum Venedorumque iussi ad Aquas Graneas se conferunt. Vbi et Ancouinus et Hebbio, Hemingi regis Nordomannorum legati, cum muneribus aduentum praestolabantur Augusti. Qui, posteaquam ei id renunciatum est, Bononia relicta, Scaldim fluuium, quem etiam Plinius Germaniae tribuit, Gandavosque petit. Vbi classiariae naues parabantur, materiaque caedebatur. Medio deinde Nouembri ad Aquas Graneas se recipit: legationes audit et absoluit. Carolus filiorum Magni natu maximus vita in Boiaria defungitur, pridie Nonas decembris, anno ab orbe seruato octingentesimo atque vndecimo.
Hemingus Danorum rector absque liberis mortem obiit: mox duo de principatu disceptare incipiunt. Complacuit primum regnum diuidi: sed cum inter eos de regni partitione non conueniret, scinditur studia in contraria populus Cimbrorum. Pars Gotofridi superioris nepotem Segifridum, pars Anylonem nepotem itidem Heroldi regis sectantur. Ambo reges comparatis copiis armis decernunt: ac eo praelio vterque regum periit. Caeterum Anylonis pars superior fuit: hique aduersarios virium metu ad se trahunt. Victi coacti sunt arbitrium victoris sequi, communi suffragio Reginofridum et Heroldum fratres Anylonis reges creant. Cecidisse eo certamine super noningentos et quadraginta decem millia hominum proditum est literis.
Hemingum fratrem obsidem dant vltro. At Imperator Hemingum fratribus remittit, sexdecim proceres Francorum in peninsulam Cimbricam, foedus iureiurando solenni confirmatum proficisci iubet. Reges tum aberant in vltimo Septentrione, qua Britanniam et Occidentem spectat, vbi nunc Nordouici bellum gerebant. Hisce gentibus perdomitis, ad legatos Imperatoris concedunt: In confinio Saxoniae Cimbrorumque vtrinque sexdecim purpurati, singulis, praeeunte scripto foeciali, patreque patrato, iurant, inter se pacem seruaturos: eosdem pro amicis, ac hostibus habituros. Ita sacramento religionis, caeremonia vtriusque nationis, foedus sancitum est, amicitia, societasque inita.
Godofridi regis filii, et plerique Danorum, qui pulsi patrio solo profugi apud Suionas iampridem exulabant, contracto coniuratorum vndique haud contemnendo numero, multisque ad eos ex Cimbrica peninsula, quam Dannomarchiam dicimus, prouolantibus, cum iam speciem iusti exercitus haberent, aleam belli tentare, congredi praelio, et acie cum Reginofrido et Heroldo certare statuunt. Reges quoque, absque cunctatione armati obuiam procedunt, facultatem pugnandi faciunt. Sed illi sine magno labore victi a regibus natali solo, penatibus, foco, aris exciderunt.
Sinum Codanum in extremo Germaniae Magnae angulo geruntur, ad mare Tyrrhenum in Australi Italiae ora, cuncta tumultu, luctuque complentur. Saraceni, Maurique ex Attica et Hispania cum compluribus nauibus soluunt, ad deuastandam Italiam nauigant. Imperator cum valida manu ad defendendam Italiam, Bernardum ex filio Pipino nepotem, item Vallonem Bernardi patruelis sui filium, quam celerrime contendere praecipit. At Saraceni pars Corsicam, pars Sardiniam insulas inuadunt. Sardi fortiter se, suaque tutati sunt: hostes pene ad internecionem deleuerunt. Corsica ab altero Saracenorum exercitu, foede crudeliterque deuastata est: ingens praeda capta, magnus captiuorum numerus abductus est. Sed haud prospere haec victoria Saracenis cessit. Nam redire domos conantes, Irmingerion Balearicarum insularum praefectus, ex improuiso et insidiis adgreditur, ac circumuenit: partem nauium submergit, praedam excutit, octo naueis
Corsicae insulae inhisce repertos captiuitate liberat.
Nicaeam Galliae Narbonensis, centum cellas Tusciae, vrbes dolo captas diripiunt, incendunt. Inde victores in Sardiniam adpellunt: sed a nostris victi, pulsique multis amissis turpiter domos repetunt.
Vulgarum rex successu rerum impotens animi, prosperitateque bellica inflatior, quod Imperatores Orientales saepius deuicerat, Nicephorum occiderat, Michaclem castris exutum de Maesia exegerat: infesto intentoque exercitu ad Constantinopolim regiam Orientis contendit: ante portam vrbis castra locat. Et cum moenibus incautius obequitat, Imperator Graecorum Leon Pardi filius, eruptione facta, ipsum grauiter sauciat, in fugamque vertit: et retro domum ferre pedem in Maesias compellit. Ad hunc Leontem Byzantium missi sunt ab Imperatore nostro, ex more et longinqua consuetudine, Oratores. Huiusce legationis fuere principes, Amalarius archiflamen Treuerorum, qui Itinerarium conscripsit; et Petrus collegii monachorum Nonantulensium magister.
Magnus per diuersas orbis partes per septem et quadraginta annos (tot enim imperauit) continenter gessit, paucis, et breui, impareque ingenio, (fateor ingenue) exposui. Quis enim ad alia festinans, et tantulo spacio sibi ad vires colligendas concesso, tanto oneri non succumbat? Homerum ista postulant: Qui si reuiuisceret, atque ab inferis rediret, huicque ponderi manum admoueret, ludum, iocumque prae hocce fuisse diceret vnum bellum Graecorum, qui circa vnam vrbem decem continuos annoshaesere. Et licet eosvictores faciat vatum antiquissimus, tamen si quis gentis dissensiones, altercationes, parricidia, homicidia, damna, caedes, exilia, naufragia conferat cum vnius vrbis direptione, similior sit victo, qui vicerit. Carolus regno Francorum, quod a patre accepit, tantundem, et longe plura addidit. Francorum, Germanorumque maiestas sub eo in summo stetit. Salam, Ligerim, Anassum amnes Alpes maritimas, litoreas, Cottias, Iulias, Rhaetias, Graias, Peninas, Noricas, extrema Imperii Francorum, media fecit. Antea sub ditione Franca erant Celtae, Narbonensis Gallia, Belgae, Germaniae, quae sunt in Gallia Celtica, et Belgica Sueui, Boii, Franci, Turogi, Frisii, Bathaui: subegit inuictus armis Carolus vi Franciam, atque Germaniam transtulit. Hinc Aquitaniam, Longodocos, Vasconas, tractum omnem Pyrenei montis: Nauarros, citeriorem Hispaniam, vsque ad flumen Iberum: illinc Italiam, regnum Longobardorum, cum terrarum Dea gentiumque Roma, Histros, Carnos, Liburniam, Venedorum Marchiam, Dalmatiam, Sclauoniam, Noricum inferius, Pannonias, Hunniam, Auariam, Daciam, Saxoniam, Venedorum atque Sclauorum nationes ferocissimas, et valentissimas: Sorabes, Maesos, Boiemos, Zechos, Morauos, Lusatios, Silesios, Bolios, Abroditas, Mechelburgenses, Vilizos, Velatabos, Hammelburgenses, Brandenburgenses, Pomeranos, Boruscos: atque hae gentes nunc intima Germaniae Magnae a Sala, et Albi, atque sinu Codano, vsque Vistulam, et Danubium incolunt: opulentissima ibi regna possident, quae loca quondam Sueui tenuere: Imperio Francorum isthaec omnia Magnus adiecit. Tantum vnius hominis virtus, felicitasque valuit.
1. Transitio.
2. Amicitiam Caroli Reges totius mundi ambiuerunt, se clientes suos nuncuparunt, dona miserunt.
3. Carolus in disciplina militari vbique virtutis spectator. Exempla duo fortitudinis praemio affectae.
4. Exemplum animaduersionis in negligentes.
5. Forma iuramenti militaris. Poena militum foederatos damno afficientium, castraque deserentium.
6. Census militaris (Koenigsteur, Fahnlehn) quantitas, eius nomina, ab omnibus, etiam Clericis secundum facultates cuiusuis exacti. Quaenam census nomine praestanda fuerint.
7. Rei militaris hodiernae misera conditio Clero et Principibus imperii opes possidentibus, et nobilibus munia in cives et agricolas relegantibus, disciplinaque militari plane corruente.
8. Miltium Germanorum tria genera. Boiemi, Landoknechti et Suitones.
9. Carolus legem Salicam auget, in Gallia Parlamenta ordinat, vt et in Germania. Eius de administranda iustitia cura. Praesidi et assessoribus iustitiariis ordinata sustentatio.
10. Aliae Caroli Leges circa portoria, duella et ebrietatem. Cura circa religionem Christianam quoad conuersionem, nundinas Eucharistiam a Laicis ter in anno sumendam, festorum ordinationem.
11. Reformatio monachorum. Mendici vetiti. Pars redituum Ecclesiasticorum pro egenis ordinatur.
12. Sanctio de asylorum abusu Imperatoris in iure dicendo diligentia.
13. Carolus nemini plura beneficia simul concedit, et quare. Episcopi quomodo et qui ab ipso constituti. Eius de his functionibus concedendis responsio.
14. Carolus Episcopum Moguntinum ob auaritiam et superbiam obiurgitat, quosdam sacerdotio priuat.
15. Publica aedificia Caroli. Eius cura circa pontes et vias publicas. Via ab Agrippinensi Colonia Lutetiam tenus.
16. Classium et portuum ad tutelam imperio extructio. Mauri, Saraceni et Nordomanni ad ensem metiti.
17. Caroli matrimonium et liberi tum ex coniugibus, tum ex concubinis.
18. Gisalae sorori et matri honor habitus. Matris monumentum Lutetiae Parisiorum.
19. Liberorum educatio. Filias, quamuis ob impudicitiam male audiebant, cur nubere non permiserit.
20. Carolus cum Pontifice Romano amicitias colit. Eius hospitalitas, munificentia in pauperes. Quare amicitiam Regum Asiae et Africae ambierit
21. Eius temperantia.
22. Tempore quadragesimali, in quo non prius quam hora tertia pomeridiana prandere permissum erat, cur horam anteuertit. Episcopus eum ideo reprehendens re ipsa de consuetudinis causa edocetur. Cur tempore quadragesimali Vespertinum sacrum missae coniungitur.
23. Caroli somnus.
24. Temporis parsimonia.
25. Corporis habitus et odium in medicos.
26. Vestitus.
27. Vestitus veterum Germanorum.
28. Carolus Gallicas vestes odit et in Germania vendi prohibet.
29. Luxum vestitus suis exprobrat.
30. Venationibus et balneis delectatur, nandique peritissimus, cur Aquisgram Regiam extruxerit.
31. Caroli eloquentia doctrina, et Praeceptor.
32. Carolus Augustini libris delectatur, artes liberales fouet.
33. Mensium et ventorum nomina Germanica, ante ignota, inuenit, Grammaticam Teutonicam scripsit, carmina in Hesoum laudes compegit.
34. Ad literarum studia instauranda vndique viros eruditos acciuit, Ticini et Parisiis Academias erexit.
35. Astudiosis profectuum periculum poscit, diligentibusque praemia pollicetur, negligentes redar guit.
36. Testamenti veteris et noui libros corrigit. Clerus Barbarus.
37. Pietatis cultor liturgiam ordinat per VVarnefridum, Graecos modulos inducit. Concilia.
38. Ostenta mortem eius antecedentia superstitiosiora. Carolus mortem praesentiens, Ludouicum Imperatorem nominat. Aquisgranum regni Francici caput. Carolus anno 814. febri moritur.
39. Caroli sepultura et canonisatio.
40. Testamento mobilia ipsius quomodo inter liberos, famulitium et pauperes diuisa.
41. Aurea mensa et tres argenteae venditae, pecuniaque exinde redacta cum thesauro Regio inter pauperes per XXI. Episcopos distributa.
Canem vetulum esse indocilem. Hieronymus quidem se nequaquam deterreri adseuerat, quo minus vera discat, atque doceat: et sibiac suis canat: Quamuis totus mundus errorum varietate sit repletus.
Caroli (inde enim digressus sum) amicitiam exterarum gentium, orbisque terrarum maximi quique reges, missis oratoribus, atque donis, vltro ambierunt. Extant epistolae regum Britanniae, Angliorum, Scotorumque: et vlterioris Hispaniae. In his Carolum patronum nuncupant, se eius clientes profitentur. Persarum, Aegypti, Africae opulentissimi rectores peculiares, et preciosissimas suarum regionum miserunt opes. Persa vectigalia, fructusque omnes Palaestinae reddidit. Imperatores Romani Constantinus Capronymos, Leon quartus filius eius, et nepos Constantinus quintus: pontifex, Senatus, Populusque Romanus, morum, legumque regimen aeque perpetuum detulerunt. Constantinopolitani principes Irena Augusta, Nicephorus, Michacl, Leon Armenius Pardi filius, precibus, crebrisque efflagitationibus foedus impetrarunt.
Saxonico bello cum duo gregarii milites, facta restudine munitissimae vrbis aggeres dissipassent, ac portas effregissent, ambos ad se vocatos pro concione laudauit, et ipus praefecturam inter Rhenum alpesque dedit In eodem itidem bello duos Tyrones, licet vulgo conceptos, fortiter in medio hostium agmine depugnantes, inter cubicularios, stipatoresque suos esse iussit.
Carolus, vt eius mos erat, euigilat, noctu cum paucis clam castra circuit, explorat, num omnia rite fiant: vbi somno praepeditos offendit, praeterit quidem, ad tabernaculum redit. Postridie tamen concilio vocato, sciscitatur quidnam is commeruerunt, qui principem et caput Francorum hostium manibus prodiderit, atque exposuerit. Illi primi sententiam rogati suo se ense iugulant: huiuscemodi hominem capitali poena condemnant. Carolus ilios grauiter increpiros, ignominiaque notatos, exauthorat, caetera incolumes dimittit.
Chunigosteuram, et Vanolehen vocant, quinque denarios modius frumenti
Herischuldam, ipse et Heribannum ab exercitu, vulgus Raisogeltum, ab expeditione nuncupat. Et vt salubrem magis, quam ambitiosum principem scires, ne templis quidem munia bellica, aes militare, vtpote neruos, sine quibus Respubl. nequaquam salua esse possit, condonauit. Ea tempestate sacerdotes paucis, victu, vestitu leui, parabili, ac parco, ad naturae desideria implenda contenti fuerunt, decimis victitarunt: de quibus nemini quicquam contribuerunt. Magnus, non solum praedia stipendiara, agros, prata, vineas, villas, molas, laterarias, calcarias, et huiusmodi reditus, vectigaliaque: item iumenta, pecudes, mancipia, verum et propriam supellectilem praefectorum, praesidum, pontificum, foeminarum sacratarum, et virorum descriptam habuit. Iuxta multitudinem iugerum, agrorum, opum, certus numerus militum, auri, argenti, iumentorum, boum, pecudum, rhedarum, vehiculorum, annonae, vestimentorum, paludamentorum, armorum, cataphractarum, galearum, gladiorum, scutorum, hastarum, arcuum, sagittarum, pharetrarum: it. ferramentorum (quae sunt palae, bidentes, ligones, rastra, cophini, dolabrae, secures, asciae, serrae) indictus, et definitus est.
officium Caesaris, etiam illius periculo, implorant: ipsi interim nec Reipubl. nec Imperatori, etiamsi hisce procella ingruerit, quicquam penitus, nisi grandi pecunia redempti praestant. Eodem pacto cum ducibus fit, et agitur. Comites eorum, equites, monachi, mystae, quamuis beneficia populi, et regulorum occupent, ipsi tamen huiusmodi munia a se in principem, et egenos agricolas, et ciues (quibus nihil emolumenti, ne obolus quidem, aut e fisco, aerarioue (accedit) relegant. Equites, quibus fiscus, et aeraria seruiunt, nisi auro oppignerati, non parent. Ita regna, regiones, vrbes, pagi, oppida, principes caeteri omnes ad egestatem rediguntur: paucorum potentia, diuitiaeque in immensum subito crescunt. Hisce moribus complura, quae maiores sanguine suo, et multo sudore peperere, perdidimus, haud dubie et reliqua, quae adhuc possidere videmur, nisi resipiscamus, amissuri. Nullus delectus Tyronum est, nulla praemia veteranorum: vltro milltiam, non sacramento rogati, religioneque adacti, leuissimus quisque, ac strenuus porator sectari solet: nec de conditione, moribusue aliqua quaestio.
Boiemos adpellamus. Hi clypeos, tormenta, siue bombardas, gladios maximos, quos Sarissas vocamus, ferunt. Laboriosissimi suntin castris, vallis, fossis, munimentis excitandis: in obsidionibus perferendis commendantur plurimum. Secundum genus collecticia manus est, ex omnibusTeutonum regionibus. Ipsi patria lingua sese Landoknechtos, hoc est, patriae ministros nuncupant. In conflictu, vrbium oppugnatione praestant. Tertium genus a pago, Suitones nominantur: ipsi se Eidgenossen Alemannica lingua, quasitu dicas, foederatos dicunt. Liberti sunt, et immunes omnis Imperii. Basilea a Maximiliano Caesare, mea memoria, ad hos defecit. Supra quam ea loca, quae olim Heluetii incoluerunt, non solum tenent, sed etiam implent. Ex altera parte Rheni coniunguntur eis Rhaetorum populi, supra Comum, qui propriis vocabulis sunt Volturreni, Engadini, Graopundi, Curiones: atque inter hos, et medios internecinum odium est: licet eiusdem linguae sint, eisdem armis, Amazonia securi, hastis longioribus, pugione, et bombardis vtuntur. Nequaquam simul stipendia factitare solent: diuersos fere duces comitantur, partesque contrarias sequuntur. Suitones quidem superbiae nobilitatis aduersi, modestia, concordia, victus parsimonia, disciplina praeferuntur. Verum vulgo male audiunt, castiganturque, quod omnia auro posthabeant: nihil praeter pecuniam spectent, vt apud quos omnia venalia sint. Sed his omissis, ad Carolum redeo.
legi Salicae capita quaedam addidit, quasdam ex integro sanxit: vt de moneta, mensura, ponderibus, quae per totum Romanum Imperium ad aequalitatem redegit. Item Galliam inquinos conuentus diuisit, Viennensem, Lugdunensem, Senonensem, Rhotomagensem, Rhemensem. His caetera oppida contributa. Vnumquodque ius in finitimo sibi conuentu petere iussum. Apud Germanos, quos Caesar vocat Cisrhenanos, qui in Gallia Belgica, Cesticaque habitant, iuridici conventus instituti sunt, Vesontinus, Mogontinus, Treuerensis, Agrippinensis, Cameracensis. Sanxit Magnus, vt in primaria cuiusque regionis vrbe, quam Metropolim Graeca voce dicunt, pontifex et praetor ter quotannis, Aprili, Octobri, Ianuario ius dicerent, responsa redderent: et primum pauperes, viduas, pupillos, dato his prudentissimo patrono, diligentissime audirent, inimicos reconciliarent. Vetuit insuper Magnus, ne illi lites in diem differrent, neue calumniis locum facerent. Opulentos quidem, ac locupletes, pontifices, praefectos, si qui in concordiam redire nolent, ad se haud alio delegarent. Sumptuarium decretum huius cemodi iuri dicundo intentis promulgauit: quotidie pontifici quadraginta panes, gallinastras tres porcellum vnum, oua quindecim: de potu modios tres, de auena caballis modios tres. Praetori panes triginta, modios duos, caetera tantundem statuit.
portoriis, singularique certamine complura sanxit, quae, quod nunc ludibrio sunt, corruptis nostris moribus, prudens praetorio: illa iam vetera, sed optimi moris, quae nunc exoluerunt, vtinam possent obtineri, referam. Ebrietatem inhibuit, neue alius alii propinaret. Sine discrimine vniuersos ad Euangelica oracula, ad placita Christi Domini, deique nostri sectahda coegit. Nundinas diebus festis ademit. Edixit quoque prophanum plusquam ter in anno de sacrosancto conuiuio, quod Eucharistiam nuncupamus vesci non placere. Festos, et solennes, statosque dies Christo seruatori nostro dicaros, nimirum natalem eius, Calendas Ianuarias, quando more Iudaeorum circumsectus est, Epiphaniorum sacrificium, ante octaumn Iduum eiusdem Mensis solenne, et lustrationis quarto Idus Februarii: annales vero ferias, quibus idem Christus reuixit, mortem atque inferos superauit, ac hisce triumphatis, coelos conscendit: et deinde in legatos suos spiritus aethereus illapsus est, tantum celebrandas esse sciuit. Praeterea sacros, religiososque dies in aestate. D. Ioanni Baptistae, diuis Petro et Paulo. In hyeme diuo Martino (cuius sacra secum ferre consueuere reges Franci) Andreae, Stephano, Ioanni Euangelistae, et infantibus ab Herode contrucidatis adiecit.
sibi et alios demerendos, beneficiisque oppignerandos esse. In episcoporum senatum haud temere quempiam adlegit:
D. Paulo praescriptum reduxit. Curiose cauit, ne quis auarus, aut ambitiosus, Iuxuue perditus, vnquam pontificalem apicem adipisceretur, Hyldegardae reginae petenti pro sacrificulo suo, idem proceribus aulae rogantibus, respondit: Idoneo, et si pauperi iam destinaui: Imperatorem mentiri, aut falli non decet, vt obtrudat superis, cuius vitam, mores, ingenium ignoret: et tantone oneri parsit, compertum non habeat.
Mogontinum, quod lituum aureum, distinctum gemmis, instar Caesarei sceptri vsurpasset, seuerissima coercuit oratione: eidem auariciam, et superbiam pro concione propalam exprobrauit: indignabundus, et clamitans: En, ait, pastores nostros, crucem Christi professos, qui spreta cura et pascendarum ouium solicitudine, ostentatione, opibus, luxu, Imperatorem quemuis opulentissimum lacessant. Quendam pridie feriarum D. Martini delignatum episcopum, quod is auctus tanta dignitate, amicis coenam exhibens, et vti fit, mero sese nimium onerans, somno deinde oppressus, noctu diuinis rebus non interfuisset, rursus sacerdotio mouit: intoler abilem, negligentissimumque fore ratus, qui primo die sibi non temperaret, vt sui compos deum ad iracundiam non prouocaret. Itern alium laetiorem ob pontificatum donatum atque gestientem, et ab humo in equum absque scamno, siue subpedaneo, vno impetu subsilientem, reuocauit, Vales, inquit, vt video viribus, et eques haud malus es: tua opera in bellis, vbi tua virtus enitescat, indigeo: proinde ignobili et imbecillo oues et gregem pecudum relinque.
Deiparae Virginis, adhuc toti Europae venerabile ad Aquas Graneas, ex aduerso Palatinae domus: cui et porticus, et procerum aedes ita circumiectae extructae fuerant, vt vndique paterent ex praetorio prospectanti. Columnae marmoreae Roma, Rauennaque deuectae. Tanto monachus Sueuorum: Diui Galli consecraneus, tintinabula fudit. Aedes sacras vetustate collapsas, aut alio quouis modo absumptas, reficere Pontifices, et patres finitimos praecepit: et vt maturius quaeque perficerentur, praetores praefecit. Veteres pontes, naues, portus, vias, et huiusmodi minora monumenta praetoribus suis reficiunda distribuit: maiora et noua, communi omnium episcoporum, monachorum, equitum impensa construxit. Neminem qui beneficia fisci, aerarii, populiue possideret, immunitate donauit-Moguntiaci Rhenum ponte iunxit: cuius longitudo erat quingentorum passuum: tanta ibi est latitudo amnis. Decem annis per vlces opera Europae extructus est, perpetuus fore visus. Anno antequam decederet, de coelo tactus, tribus horis conflagrauit: adeo vt ne vestigium quidem relinqueretur: pro ligneo lapideum restituturus, prius ex hac vita migravit. Excitauit a fun damento duas regias: vnam haud procul Mogontiaco apud Ingelhaim, alteram Neomagi, vrbs est inferioris Germaniae. Viam quoque ab Agrippinensi Colonia, Parisiorum Luteciam tenus munisse, atque stratuisse, vulgo refertur.
Nordomanni, qui nunc Dani, a veteribus Cimbri dicti, assiduis incursationibus Gallicum litus infestum reddebant. Saraceni, siue Mauri Italiae, Galliaeque crebro imminebant. Carolus captiuos horum pueros, atque infantes ad ensem metiri solebat, quicunque excessisset ensem, capite obtruncabatur. Ideo nullum graue detrimentum, neque Italiae a Mauris, neque Germaniae et Galliae a Nordomannis adiunctum est. Duntaxat Centumcellae, Ethruriae oppidum, ac Nicea Galliae Narbonensis ciuitas a Saracenis proditione capta, atque vastata. Et in Frisia quasdam
Nordomanni depraedati sunt.
Bertha, Irinogardam filiam Desiderii regis Italiae collocauit: verum cum ea diuortium fecit. Deinde Hildegardim Sueuam in matrimonium accepit, ex qua tulit tres mares, Carolum, Pipinum, et Ludouicum: totidemque filias Rotdrudim, Bertham, Gisalam. Defuncta Hildegarde, Fastradam Franconum genere procreatam duxit. Ea duas filias peperit, Hildrudim, et Rothaidem. Post mortem Fastradae Luitgardim Alemannam connubio sibi iungit, ex qua nihil liberorum tulit. Habuit et plurimos liberos ex concubinis. Nam Gersuinda de Saxonum progenie oriunda Adeldrudim, Reginopyrga, Reginopyrga, quae Regina ab Eginharto dicitur.Drogonem, et Hugonem. Adeluida Theodericum progenuit.
Gisalae sorori, matrique praecipua officia praestitit: maximos honores tribuit. Matrem in Coenobio D. Dionysii, ad sextuma Lutecia Parisiorum lapidem, apud Pipinum patrem condidit. Eorum monumenta inspexi, dum in vrbe Parisiorum Philosophiae ante annos duodeuiginti operam dedi.
Carolum Pipinum, vnam duntaxat filiam Rotdrudim amisit. Filium Pipinum gibbosum ex concubina, cuius nomen non traditur, supra commemorauimus. Pipini liberos, vt suos educauit. Bernardo paternum Italiae regnum concessit. Adelhaidem, Atalam, Gundradam, Bertaidem, Thedradam Sic Eginhartus filias Pipini nominat.
Carolus fisci detrimentum, fama genuinae hospitalitatis, benignitatisque gloria compensabat. In pauperes et egenos munificentissimus fuit: in Syriam, Aegyptum, Africam, et vbicunque Christiabos in egestate, et inopia viuere accepit, pecuniae ingentem numerum misit. Asiae, et Africae regum societatem ambiuit, vd inde Christiani, qui illis parerent, quic quam emolumenti nanciscerentur.
Quadragesima ob ministeria octaua coenabat: quum hora nona demum prandere consuetudo esset, post rem diuinam vesperi factam: Quod et Prudentius hisce carminibus doce:
Episcopum qui gulae causa anteuerti horam calumniabatur, ieiunium servare praecipit, nec quicquam vel gustare permittit, donec ipse, hinc duces, dynastae, ministeria cuncta deinceps comedissent: ita episcopus demum post multum noctis fame tabefactus coenitare permissus, re ipsa doctus est, quam obrem
inaequales, et planetarias vocant, significantur. Fraus nunc fit a sacrificulis decreto, Vespertinum sacrum sacrificio iungunt, vt perpetrata re diuina, vesperi fieri solita, eodem tempore comedere videantur. Id enim ieiunium primum duntaxat sacerdotibus solenne fuit, sicuti in Pontificalibus libris legi: et Ausonius testatur hoc carmine,
Hadriano, item Leone Pont. Max. enixius orantibus togam, chlamydem, calceosque more Romano sumpsit. Etiam habitum, vestitumque pristinum reducere studuit: qui is, quem describam, erat.
Norico est, ad Maticham flumen, inter Iuuauum, Oenumque amnes cubat, (Maurkirchen vocant) ibi in templo duo equites, gypso cocti, positi conspiciuntur Franco vestitu. Calceamentis vtrinque lora trium cubitorum, inexa sunt: Tibialia foeminalia linea, ac vermiculata fasciolis eius coloris constringuntur. Atque haec omnia lora superiora cancellatim intendebantur. Extremum vestimentum paludamen tumquadrangulum caeruleum et duplex, quod humero iniectum, lateribus vtrinque patet: ore eius priores, posterioresque, vsque ad calcem, plantamque perueniunt.
Franci inter Gallos militare soliti, eorum sagis virgatis, breuioribusque vti iam coeperant. At Carolus visa quondam Brachatorum turba, indignabundus exclamauit: En liberos Francos, qui eorum, quos vicere vestimenta haud bono omine, et inauspicato vsurpant: quid ista pittaciola prosunt? Totum non operiunt corpus, maxima ex parte nudum relinquunt: neque a pluuiis, ventisque defendunt. Quin etiam ad naturae necessaria secedenti tibiae congelascunt. Edixit denique, ne de caetero huiusmodi Gallica saga in Germania aut venderentur, aut emerentur a quopiam.
Hyeme, vt est Germaniae mos vetustissimus, longinquaque consuetudo, rhenone ex pellibus lupinis, ouillisue muniebatur. Cumque apud Forum Iulium hybernaret, ac videret Francos exoticas pelles, peregrina vestimenta a Venetis
Stolidissimi mortalium inquit, quod vestimentum nunc vtilius, preciosiu sque est? Meum ne drachma comparatum, an vestra, tot libris, atque integro patrimonio coempta.
Aquas Graneas (quibus Serenus Granius legatus Germaniae Chisrenanae Hadriano Imperante tam celebre apud posteros nomen dedit) Regiam extruxit: ibi extremam aetatem egit. Ad balneum non modo liberos, sed proceres etiam ac amicos admisit. Nonnunquam et caeteros aulicos, custodesque corporis inuitauit: interdum plusquam cum centum hominibus lauit.
Albinum Saxonem Angliumque virum optimum, eius tempestatis vndecunque doctissimum, quem fere secum, vbi a bellis feriae erant, in aula magno honore detinuit. Habeo rhetorica, dialecticaque, quae Albinus rogatu Caroli scripsit. Cosmographiam, et descriptionem orbis terrarum, in mensa argentea caelatam habuit. Astrorum disciplinae plurim um operae nanauit: abaco exercitatissimus, coeli, syderumque meatus, atque naturam curiosissime rimatus est. Rem quoque musicam apud Latinos auxit, cum apud Romanos, nempe Ecclesiasticos, quatuor duntaxat tropi seu modi, Phrygius, Dorius, Lydius, Mixolydius, quos vulgus cantorum tonos Autentos (
D. Aurelii Augustini, praecipue iis, quos de Ciutate diuina inscripsit. Ingenia saeculi sui omnibus modis fouit. Artium liberalium doctores praeter caeteros egregie veneratus est.: magnis illos adficiebat honoribus, plurima in illos beneficia conferens. Constat quosdam celebres e ludo literario in aulam receptos, sacerdotia locupletissima, et pontificatus consecutos fuisse.
O si mihi, inquibat, fata duodecim Hieronymos Augustinosue concederent. Subiunxit stomachabundus praeceptor eius Albinus, suauis homo: Qui duodecim postules, cum suprema illa, atque aeterna maiestas, tanto temporis spacio duos duntaxat habuerit?
Teutonicam, locupletauit. Mensibus et Ventis Germanica vocabula, a quatuor mundi partibus imposuit. Subsolanum Osten, et Oster. Austrum Suden et Sunder, Aquilonem Norden, Fauonium VVsteen, Vester nuncupauit. Ex hisce caeterorum vocabula, vti a Graecis factum est, composuit. Mensius quidem isthaec nomina fecit. Ianuarium ab hyeme VVintermon: Februariuma
Hornung: Martium a tempore Lentzmonet: a Paschalibus Aprilem Ostermonet: Maium a gaudio Vunnemonet: Iunium ab arando Brachmonet: Iulium a foenisecio Heumonet: Augustum a messe Arnmonet: Septembrem a satione VVitonmon: Eginhardo Herbstmonat.VVeinmonet: Nouembrem VVindtmonet: Decembrem a natalibus Christi Heiligmonet adpellauit. Scripsit et Grammaticam patrii sermonis, quam extare aiunt: conatus est regulis ac praeceptis cultiorem et elegantiorem, ad aemulationem Graecorum, Romanorumque linguam Teutonicam reddere, omnique barbarie exuere. Teutonica, et antiquissima carmina, quibus Heroum, sicuti mos est: Germanorum, gesta canuntur, scripsit, et memoriae mandauit.
Clementem, et Albinum acciuit, vt tum erant tempora, eruditissimos. Item ex Anglia alterum Albinum euocauit. Albinum Scotum Ticinum misit, ibique ludum literarium aperire iussit. Commilito huius Clemens, mandato Caroli in Lutecia Parisiorum concedit: eique Magnus annonam, stipendia e fisco tradit: procerum, pauperumque pueros, ingenuos modo, erudiendi causa tradidit, commisit: vt nostro aeuo Imperator Maximilianus Viennae Noricorum factitauit. Albinum Anglium secum detinuit. inde Diui Martini Coenobio in agro Turonum sito, vbi doceret, cum in aula non esset, condonauit. Valdonemque Augiae Maioris Reichenau.Dionysii templum in agrum Parisiorum, ex Sueuia docendi ergo transtulit.
Vos quidem macti virtute, inquit, estote filioli pientissimi, qui nostro imperio gnauiter defuncti estis, vestra erunt sacerdotia locupletissima, et pontificatus maximi. Ego vos in aulam adscisco: ex vobis Senatores cooptabo: vos in album Praetorum, et patrum curiam adlegam. Deinde ad nobilium liberos, quos a laeua collocarat, vultu haud iram dissimulans, ait: At vos comatuli et delicatuti, freti opibus, et splendore parentum, nostram maiestatem conspreuistis, vitia, ocia, luxum, et inertiam bonis literis virtutibusque, contempto decreto nostro, praetulistis, iubeo, et Deum immortalem testor, nihil penitus commodi, honoris, ne obolum quidem ab Imperatore vestro, cuius iussa aspernati estis, expectate: faxim vt omnibus mortalibus ludibrio viuatis: et in vos exempla edam, nisi resipueritis, et negligentiam diligentia expiaueritis.
Veteris ac Noui Instrumenti libros, librariorum imperitia lectorum oscitantia, interpretum inscitia, et incuria temporum deprauatos, ad amussim, et veritatem fontis correxit. Extat publicum decretum: nec siuit, vt tanti Imperatoris verbis vtar, in diuinis lectionibus, templisque inter sacra officia, inconditos soloecismos, barbarismosque inconcinnos obstrepere: in quibus quidam religiosuli nostra memoria, sanctitatem collocant, quasi vero erroris, aut inscitiae turpitudo, praestigiosae atri genii tenebrae, iraque superum Deo Optimo scientiae, et sapientiae largitori, fabroque complaceant. Atque illi crabrones iniquissimo ferunt animo, quod nostro demum felicissimo Christo propitio, seculo, Erasmus Roterodamus (quo nemo multis iam aetatibus vtilior Christiano contigit orbi) iussu Leonis decimi Pontific. Max-Noui instrumenti sacros, libros ad Graecorum fidem, hoc est veritatis fontem, emendauit.
Carolum reuertor. Pietatem Christianam reuerentissime a teneris unguiculis coluit. Rei diuinae, quacunque hora solitae fieri, interfuit. Omnem grauitatem, seueritatemque, procul omni leuitate, intemplis prae se tulit. Carmina sacra, et ritum cantandi, quo propiciari,
Paulum VVarnefridum a sacris. Qui etiam, malo actus genio, Sexti Pompeii Festi viginti prolixa de verborum significatione volumina, in compendium, quod venale circumfertur, redegit, Carolo dicauit. Cum Graeci apud Aquas Graneas patriis caeremoniis rem diuinam facerent, et psallerent, Magnus occulte subauscultans, et captus dulcedine cantus, iussit vt sui sacrificuli eiusmodi numeros exciperent. Indicto conventu principum, supra modum auariciam in sacerdotibus detestabatur. Conventus episcoporum, sacerdotum per regnum, Mogontiaci, Turonis, Rhemis, Cabillone, Arelatico egit: de vita, moribus honestate sacerdotum pleraque statuit: ne hisce legibus fraus vlla fieret, summopere cauit.
Eginhartus quidem author est. Verum quae superstitiosiora, leuioraque, quam vt huic operi a me inserantur, Philosopho, atque Christiano homini videantur, qui addictus, et deuotus persuasioni, cuncta a supremo numine administrari. Anno igitur ab orbe restituto octingentesimo super tertiumdecimum, cum morbo, senectuteque praegrauatus, extremum finem haud procul abesse praesentiret, vt omnem discordiae ansam praeriperet, Ludouicum filium suum ex Aquitania ad se vocatum, consilio Principum Augustum adpellat. Aquas Graneas Regni Francorum caput, Regiamque perpetuo fore statuit: vbi hactenus ex more Imperatores nostri inungi, atque coronari solent. Dimisso inde in Aquitaniam filio, non praeter solitum reliquum autumni venando exegit. Vnde Calendis Decembribus ad Aquas Graneas reuersum, ibique hyemantem grauis febris mense Ianuario inuasit. Morbum abstinentia, vt solebat, aut mitigare, aut pellere conanti, laterum dolor accessit. Quem dum inedia temperare conatur, et corpus duntaxat potu refouet, septimo posteaquam succubuit die defecit, et excessit ad superos, hora diei tertia, V. Kal. Februarii, anno vitae secundo atque septuagesimo, potestatis septimo, et quadragesimo: Restiturae salutis octingentesimo atque quarto decimo, indictione septima.
Aquas Graneas condidit. Vbi adhuc religiose colitur, et eius sepulchrum reuerenter aditur, atque monstrari solet. Nam anno Christi seruatoris nostri M. C. LXVI Indictione XIIII. Imp. Friderico primo Caes. Augusto imperante in numerum coelitum relatus est.
Varro, multa antiqui duodenario numero finierunt. Liberos duntaxat ex vncia heredes instituit. Itidem vnciam legauit aulico famulitio: pauperibus, atque egenis dextantem, nempe reliquas partes largitus est.
Neoroma, in altera vetus Roma, in tertia orbis terrarum descriptus erat: quos multo comparauit, vendi: precium pauperibus distribui iussit per Archiflamines, iuxta quorum numerum, legata pauperibus in vnam, et viginti portiones diuisit. Quippe tot primariaevrbes, quas Graeci Metropoleis vocant, in Imperio Caroli erat, quorum nomina subtexui In Italia Roma, Rauenna, Forum Iulii, Gradus, Mediolanum censebantur: Alpium maritimarum, et Cottiarum Ebrodunum, et Tarantasia. In Gallia Narbonensi (quae verius Italia, quam prouincia ait Plinius) erant Vienna, Arelas, quae et Arelatae: Aquitaniae Burdigala, et Bituriges: Celtarum Senones, Turones. Lugdunum Belgarum Rhemi, Rhotomagus, Vesontio. Francorum Agripinensis Colonia, Treueri, Moguntiacum, Iuuauia, quae et Salisburgium.
1. Ludouicus Pius viuo Patre Statuum decreto successor Caesareae dignitatis declaratus, postquam mortem Parentis cognouit, in Germania properat.
2. Ludouicus Bernardum ad se inuitat, et praefectos certis mandatis instructos cum copiis praemittit.
3. VVernerus et Landobertus Hatuuinum ad se vocant, a quo alter vita, alter pede priuatur. Hattuuinus confossus est.
4. Ludouicus in Germaniam peruenit, et more solito inunctus legata ex testamento Patris praestat. Aulae reformatio et fratrum in monasteria detrusio. Poena reorum superioris caedis.
5. Ludouicus legatos ad Imperatorem Graecum renouandae pacis gratia mittit.
6. Comitia Aquisgranensia. Iudices et officiales de administranda iustitia Caesari iurant. Ludouici adhortatio in conferendis officiis.
7. Ludouicus Grimoldo Duci Beneuentano tributum annuum minuit, Saxonibusque iura libertatis restituit, quod quidam bene, quidam male interpretati.
8. Bellum ciuile in Dania inter Gotofridi filios et Reges. Reginofridus praelio caesus, Heraldus ad Ludouicum aufugit.
9. Ludouicus Bernardi Italiae Regis filio Lothario regnum Boiariae donat, Austriae marchiones ordinat.
10. Comitia Badebrunnensia. Heraldi Regis Daniae restitutio frustra tentatur.
11. Tumultus Romae exorti. Bernardo Regi Italiae de iis inquirendi et cognoscendi a Ludouico datur potestas. Regni Boiariae fines.
12. Lotharius Rex Boiorum quatuor Marchiones Austriae constituit, nouaque monasteria extruit. Collegium Viti apud Frisingam.
13. Sorabes et Sclaui, item Vascones rebelles ad officium redacti.
14. Leo Papa moritur, eius Successor, Stephanus quartus ab Imperatore confirmatur. Ludouicus anno 816. coronatur.
15. Legati Saracenorum et Imperatoris Graeci. Lis de finibus imperii occidentalis et orientalis a Ludouico certis commissariis iure dirimenda delegatur. Filii Godofredi in Dania pacem dolose petitam non impetrant.
16. Stephanus IV. moritur. Paschalis 1. succedit, et confirmationem a Carolo petit. Papae constitutio vetus et hodierna. Bathuricus ab Imperatore Episcopus Reginoburgensis constituitur.
17. Ludouicus Pius ex ruina porticus graviter vulneratur.
18. Comitia Aquisgranensia habentur, in quibus de luxu sacerdotum Imperator Leges fert, festum ascensionis Mariae ordinat. Eius nobile dictum de inconuenientia luxus Clericalis.
19. Abroditae Venedorum natio transalbina cum Duce Sclaomir ad Cimbros deficit, Saxoniam infestat, Essefeld obsidet, re tamen infecta domum reuerti cogitur.
20. Bernardus Rex Italiae contra Imperatorem conspirat. Conspirationis autores. Partes Imperatoris et Bernardi.
21. Imperator cum exercitu in Italiam tendit, omnesque aduersarios in potestatem redigit. Bernhardus vita donatur, excoecatus tamen in monasterium detruditur. Episcoporum poena. Bernhardus ex vulnere moritur. Eius progenies.
22. Britanniae praefectus rebellis praelio caeditur. Britannia ad officium redigitur. Ludouici coniux Irmingardis diem obit, relictis tribus filiis.
23. Sigo Ducatu Beneuentano inuestitur. Sclaomir captus, et Lupus Vasconum Dux in exilium acti.
24. Ludouicus in comitiis Aquisgranensibus Clerum reformat, festumque omnium Sanctorum in mensem Nouembrem transfert.
25. Imperatoris nouum matrimonium cum Iuditha VVelphanis Sueui filia.
26. Lindeuuitus Sclauus rebellat, copiae eius funduntur.
27. Mox tamen meliori fortuna vsus Dalmatiam vaslat, tandem successu temporis attritus e Dalmatia pellitur.
28. Codex de vitis quorundam Sanctorum in hoc bello conscriptus.
29. Vascones armis in officio continentur. Heraldus Danorum Rex ab Imperatoris copiis in Daniam reducitur, et a filiis Gotofridi consors imperii recipitur.
30. Comitia Aquisgranensia. Lindeuuitus proscribitur. Bero marchio Histriae in exilium agitur.
31. Tres exercitus contra Lindeuuitum ex Italia, Franconia et Boiaria missi intra Drauum et Sauum vires coniungunt, et hostes vbique insequuntur.
32. Lindeuuitus in castello munitissimo se abdit. Carni, eius socii, in gratiam recipiuntur. Copiae Imperatoriae domum reuertuntur.
33. Abulazaro Regi Hispaniae bellum indicitur, Nordmanni Piratae Oram Flaudrensem et Aquitaniae infestant. Aquarum eluuies. Pestis.
34. Comitia de bello Hispanico et Histriaco habita. Arno Archi Episcopus Salisburgensis moritur. Adelramus ab Imperatore surrogatur, qui sibi suffraganeum in Austria Otonem constituit.
35. Borna Dalmatae Dux moritur. Ladae nepoti Ducatus concessus. Principes more solito homagium praestant. Legati Romani Pontificis cum donis apparent.
36. Ludouici pietas in socios Bernhardi et fratres in monasterium detrusos. Eiusdem poenitentia ob saeuitiam in Bernhardum et eius socios.
37. Ludouicus Lotharium filium Caesarem appellat, ipsique Irmingardim despondet.
Pius filius Caroli, viuente adhuc patre, superiore anno, quam is decederet, communi principum decreto Caesar designatus, nuncupatus est: continuoque in Aquitaniam rediit, vbi degens, de morte parentis fit certior, crebris legationibus in Germaniam invitatur. Valo Valo, qui et Vualo et Vuala.Pipini consanguineus plurimum in aula apud Carolum potuerat. Huius potentia, et authoritas formidolosa Ludouica erat. Aliud quoque accedebat malum. Sorores eius, vti supra commemoraui, vulgo male audiebant, quod sub patre licentius, quam maiestas domus Caesareae postularet, et liberius quam necesse est probis, vixissent. Nam sunt nonnulli, qui ita existimant: eas parum honeste pudicitiam habuisse, atque cuilibet infimae conditionis prostituisse. Has ob causas Ludouicus, ne se absente, aut seditico, aut tumultus abs nouarum rerum cupidis sceleratis excitaretur (quemadmodum fieri solet, vbi capite orbatum est Imperium) maturandum putabat: alioquin patientius mortem, quam dedecora suorum ferre consuetus.
Bernardum Regem Italiae, nepotem suum ex fratre oratores mittit, postulatum, vt is patruo ad Aquas Graneas occurrat. Deinde cum copiis Valam, VVernerum, Landprechtum, Iungebertum praefectos, et amicos suos praemittit: quam maximis itineribus Aquas Graneas properare iubet: mandatque, vt operam dent, dissimulando obseruent, ne quid interim flagitii committatur: neue stuprorum conscii fuga elabantur: praecipiantque exteros, et populares aduentum noui principis praeflolari, eique cuncta integra seruare.
Aquas Graneas venere, VVernerus communicato consilio cum Lanberto, caeteris collegis Vala, et Iungeberto ignorantibus nec consultis, Hatuinum quendam, quem libidinosissimum esse, et stupri consuetudinem in aula fecisse constans erat opinio, ad se venire imperat. Is conscientia scelerum, se vocari vt comprehenderetur, ratus, venit quidem, sed armis, et prauo animo instructus. Nam admissus VVernerum nihil mali suspicantem interficit. Landberto crus fregit: ipse a ministris VVerneri gladio confossus interiit.
Ludouicus interea per Aurelianorum, Parisiorum, Haristalliorum agrum cum vxore, et liberis tertio Calendas Martii, tricesimo post Caroli obitum die, ad Aquas Graneas peruenit. Ibia Germanorum principum, Pontificum maximo numero honorificentissime excipitur, ritu patrio inungitur, et secundo senatusconsulto, plebisque scito Imperator et Augustus adpellatur. Testamentum deinde parentis aperit, recitatque in senatu Caesareo, soluitque legata fide Germanica, hoc est, summa: sororibus quoque testata repraesentat. Verum coetum foeminarum maximum aula exigit: praeter paucissimas, probitate et castitate insignes, quarum ministerio regia carere nequibat. Postea (licet natura in ulciscendo lenissimus esset, vt eidem cognomen tum Pii merito inditum sit) consortes flagitiorum, participes caedis superioris omnes in vincula coniicit, nulli eorum ignoscit. Vita quidem donatos, luminibus priuat: fratres suos tonderi, in monasteriisque concludi praecipit: multitudinem principum sibi, Reipublicaeque perniciosam fore arbitrabatur.
Leontis Imperatoris Constantinopolitani absoluit, cuius oratores Christophorus ab ense et Georgius a sacris, cum Hamalario, et Petro quos a Carolo ad Graecos legatos fuisse diximus, aduenerant. Cum Graecis suos quoque, Nordbertum episcopum Reginensem, et Richouinum praefectum Patauinum ire iubet, qui solenni ex more foedus inter principes, orientalem, occidentalemque initum, de integro renouarent.
Vide quid agas: Non hominis, sed Dei Opt. Max. miniteres, eiusdem sacramento authoratus es: et agamus, ne quis popularium nos accuset. Quodcunque iudicabis facturusue es, inte redundabit. Itatecum agetur, quemadmodum cum alio egeris. Non est enim apud dominum Deum nostrum iniquitas, aut cupido, acceptione personarum, Rex Deus omnibus idem, qui nos adrerum humanarum fastigium prouexit, vt inopes, plebemque suam ab iniuria potentiorum, seruituteque diuitum defendamus, et adseramus: non vt populi labore, atque sudore partis abutamur, ditemurque. Cardo et summa religionis Christianae in amandis, promerendis egenis consistit. Hi coelos possident, ab ipsis locupletes, et potentissimos quosque mercari oportet. Exiguo conceditur misericordia, potentes potenter tormenta patientur. Honoratissimus, atque maximus titulus, quem Deus peculiariter sibi vendicat, vsurpat, pauperum propugnator, pupillorum tutor, vtduarum curator. Huic administrati imperii sui reddemus rationem.
Grimoldo duci Beneuentano graue tributum deprecanti, inopiam et mediocritarem rei familiaris excusanti, annuum vectigal diminutum. Antea vicena quina millia nummum, quos solidos vocabant, fisco reddebat, iussus est septena duntaxat millia quotannis pendere. Bernardus quoque in Italiam reuertit, iussu Augusti, qui eodem tempore Saxonibus patrias leges, ius testandi, quae pater ademerat, restituit. Haec quidam maligne, alii benigne interpretabantur: vt nemo omnium est, ne Deus quidem Opt. Max. cuius cuncta facta inculpata sint apud vniuersos: hi clementiae, illae imperitiae tribuebant.
Eadem tempestate Reginofridus, et Heraldus reges Danorum a filiis Gotofridi, qui vires recuperarant, armis inuaduntur, ad fortunamque praelii irritantur.
Gotofridi liberos fuit Reginofridus bello occidit, vitam simul cum regno amisit. Heraldus fratre amisso rebus suis diffidens, ad Imperatorem aufugit, se illi in fidem commitit, opemque ab eo postulat.
Bernardum ex Italia ad se revocat: filios reges nominat. Lotharium filium regem Boiorum nuncupat: Boiorum illi regnum (quod a Lyco ad Savum amnem protendebatur, hinc Boiemiae, Venedis, Franciae antiquae, illinc Italiae conterminum erat) committit: in Boiariam eundem migrare iubet. Boiariae orientalis limitibus Helmouuinum, Albegeronem, Babonem, et Geroldum praeficit. Pipinum alterum filium in Aquitaniam dimit tit, Ludouico adhuc puero secum retento.
Heraldum regem Nordomannorum in Saxoniam deducit. Ibi Badobrunnae substitit: hucque conuentum totius Imperii indixit. Adfuere legati orientalium Sclavorum primores. Caeterum Heraldum per VValdricum legatum suum, et Saxones, Venedosque reducere in Cimbricam peninsulam frustra conatur. Nam filii Godofridi validissimis praesidiis classe insuper ducentarum nauium comparata, regnum mari, terraque tenebant. Nostri nulla re memorabili gesta, ad Imperatorem in Saxoniam reuertuntur.
Leonem Pontificem conspirasse, huncque authores coniurationis contrucidasse Aegre ferebat Imperator id in vrbe sua absque suo iussu fieri. Idcircocompositis Venedis, Cimbricisque rebus. Heraldo Saxonibus commendato, in Saxoniamque dimisso, soluto concilio Francofordiam proficiscitur. Inde Bernardum nepotem regem Italiae domum remittit: Romam eundem ad inquirendum, et cognoscendum, quae temere audierat, proficisci iubet. Bernardus vbi Romam venit, aegritudine impeditur. Verum Geroldum praefectum suum: item Ioannem episcopum, Theodorum a commentariis, Sergio duce legatos Pontificis Romani ad satisfaciendum Augusto in Germaniam ire imperat. Interim Leo Pontifex morbo corripitur Atrox oritur tumultus Romae: Imperator, ne quid Respublica detrimenti caperet, Romam vt vrbis suae turbas sedaret, profecturus, comperit negocium a Bernardo rege, missis eo cum VVinogiso VVinogisus qui et VVinigisus.
Lotharius Rex Boiorum, quorum regnum a Lyco flumine ad Sauum amnem protendebatur: atque hinc Francis, Turogis, Venedorum nationibus Sorabis, Boiemis, Morauis, illinc Italiae continuabatur, in Orientali Boiariae limite, sicut parens mandarat, Albogeronem, Helmouuinum, Babonem, Geroldum quatuor limitum praefectos ex Boiorum nobili prosapia oriundos instituit. Hos tutari terminos contra Bulgares iubet. Ipse in superiore Boiaria in pago Lycatiorum, Thierhauptum contubernium diuo Benedicto: item alia duo, diuo Aurelio Augustino collegia instituit. Vnum apud Damasiam, Diessen.Rathardo sacerdote, ex nobilissimis Boiariae proceribus procreato: cuius frater Hanto Ab aliis Hauto, Episcopus Augustanus, comes ad Andreas.Hitto Pontifex Fruxinensis condidit, nempe aediculam diui Stephani VVeyhenstöphen.Henrico secundo Romanorum principe duceBoiorum tertio, idem templum traditur caeremoniis Benedictinis. Sacerdotes in aedum diui Viti ad radicem eiusdem montis migrant, vbi adhuc habitant.
Saxones Franconesque in Sorabes, Sclauos, qui ab imposito iugo resilire conabantur, exercitum ducunt: vnoque castello duntaxat expugnato, gentem ad obsequium redigunt. Vascones quoque, qui trans Garumnam circa Pyreneos montes consident, et ob Siguuinum ducatu ab Imperatore motum rebellarant, domiti sunt. Haec ex libello de rebus gestis sub Ludouico, incerti autoris.
Leo Pontifex vrbis defunctus est. Stephanus quartus ei sufficitur. Is continuo ad Imperatorem, vt author fieret, legatos misit: seque ad eum venturum, aperuit. Caesar Rhemorum vrbem petit, ibi episcopum Romanum, missis ante obuiam, qui eundem deducerent, honorifice et reuerenter excepit: sacrisque veteri more perpetratis, consecratus est; anno Christianae salutis DCCCXVI, Mense Octobri. Hisce confectis, Stephanus Romam, Pius Compendium se confert: consumptis hic viginti diebus, ad Aquas Graneas in hyberna pergit: auditque exterarum gentium oratores, qui pacem et foedus petebant.
Abdirachman Ab aliis Abdiromanus.Abulazi regis Saraceni Hispaniae, Nicephorum a Leonte Orientali Imperatore ob Dalmatiam diuidendam missum: certamen erat de finibus vtriusque regni. Cadolach Ab aliis Cadalo.Albigarius nepos Vnrochi, cum quibusdam Italis Sclauisque Dalmatiae finitimis, illuc in rem praesentem ire iubentur, ireque potius, quam armis disceptare. Reges quoque Cimbrorum, filii Godofridi ob crebras Heraldi incursationes, legatos de pace ad Imperatorem mittunt: dolo tamen, qui vbi patuit Heraldo, auxilium contra eos decretum est.
Stephanus quartus primarius Vrbis Romae sacerdos moritur: Paschalis primus succedit. Qui missis legatis ad Pium cum munere, et epistola, se confirmari petit. Nam Pontificem Maximum ante populus Romanus creabat, Augustus author fiebat: illum nunc flamines, legea se lata caeteris exclusis, sufficiunt. Adeluinus quoque Reginoburgensis episcopus tum obiit, et Bathuricus ab Imperatore sufficitur.
Pius ad Aquas Graneas tertio die ante Paschalia e templo redit, porticus lignea corruit, Imperatorem, et viginti homines ruina operuit: Augusti auris dextra vulnerata, femur dextrum iuxta genitalia trabe collisum: pars sinistra imi pectoris capulo gladii adflicta: sed cura Medicorum intra vicesimum diemcuratus est Pius. Qui inde Neomagum profectus, venationi operam dedit.
Aquas Graneas reuerdus, conventum primorum regni, more Francorum agit. Interfuere filiis eius Pipinus rex Aquitaniae, Lotharius rex Boiorum. De sacerdotum ibi luxu Imperator leges tulit, quibus pontificibus, monachorum patribus, vniuersis denique sacerdotibus, vestimenti preciosi, serici, gemmarum, auri, argenti etiam in balteis, cultris, vaginis, phaleris, calcaribus, et huiusmodi vsus interdicitur. Dicere solebat Pius, portentum, abominabileque, in ferum ludibrium, aris addictum, deuotumque sacris, qui paupertatem Christi amplecti, crucem eius portare deberet, ad gloriam luxumque prophanorun aspirare. Sed episcopi praecipue Galliarum, iniquissimo haec acceperunt animo. Eodem concilio Ludouicus eum quoque diem, quo Deipara Virgo terris relictis, in senatum coelitum adlecta est, fastis addit, celebrarique praecipit.
Ingelhaim, prope Moguntiacum, Graecanici Caesaris legatos audit, absolvitque. Inter haec Abroditae Venedorum natio trans Albim, veteres Francorum so cii ab Imperatore ad reges Cimbrorum, filios Godofridi deficiunt: Saxoniamque vastant. Post mortem Thrasiconis reguli Abroditarum, Schlaomir ducatu eius gentis donatus est a Carolo, Ceadrago filio Thrasiconis adhuc impubere, immaturoque rebus. Is vbi adoleuit, a Pio partem paterni regni impetrauit. Schlaomir iussus cum eo diuidere regionem, nimis impatienter tulit: iurauit se nunquam in Imperatorum conspectum, aut aulam posthac peruenturum. Nec hoc contentus, foedus atque societatem cum regibus Danorum init: exercitum terrestrem, naualemque accipit. Classis igitur Nordomanna per Albim ad Essesfeld vsque navigat, Sturiae flumini contermina loca depopulatur. Gluomus Gluomus habent, alii ab Auentino Gelomus dicitur
Bernardus nepos Imperatoris ex fratre, quorundam prauorum consultorum consiliis obsequens, aditus omnes in Italiam patruo praecludit. Vniuersas vrbes in sua verba inrare cogit. Authores huius conspirationis, episcopi erant, Anshelmus Mediolanensis, VVolfoldus Cremonensis, Theodolphus Aurelianensis: proceres vero aulae Egideus amicorum regis primus, Reginhartus cubiculi praefectus, Reginharius Maeginharii filius, cuius auus Hartradus olim in Germaniae Francia cum multis ex ea regione nobilibus aduersus Magnum conspirarat. Ex eodem libello incerti authoris.Celtae et Itali Bernardo: Belgae et Germani Augusto fauebant.
Bernardus a suis desertus rebus suis diffidens, arrnis abiectis, apud Cabillonem Heduorum vrbem Burgundiae patruo se dedit. Quem caeteri secuti, non solum se tradunt, sed vltro etiam non admoti quaestionibus, omnem technam huius rebellionis detegunt. Augustus omnibus aduersariis in suam potestatem redactis, in annum sequentem, qui fuit restituti orbis octingente simus, duodeuicesimus, ad Aquas Graneas, cum ibi hyemasset, in Maium mensem conventum Imperii indicit. Vbi procerum sententia iuxta leges Romanas, Salicamque, rex cum sociis omnibus, et consciis adfectatae tyrannidis laesae maiestatis reus peragitur, capitalique supplicio condemnatur. Verum Imperator nepotem vira donatum, luminibus duntaxat privati, monasterio concludi iubet: bona publicata, confiscataque sunt. Episcopi decreto tribu sacerdotum moti sunt, in coenobiaque relegati. Bernardus in paucis post diebus ex vulnere, siue quod verisimilius est, ignominiae dolore, atque moestitia interiit. Reliquit filium Pipinum, qui tres liberos procreauit, Bernardum, Pipinum, Heribertum.
Mormanus Britonum praefectus regem se adpellat, totam Britanniam citeriorem occupat. Imperator cum omnibus copiis Britanniam petit, in Venedorum vrbem concilium primorum conuocat: aduersariorum munimenta expugnat: Mormanum tyrannum praelio interficit. Quo caeso tota Britannia, ne vno quidem refragante, ad Imperatorem dedit: obsides dat, obedienter imperata facit. Caesar subactis Britannis, dimissisque copiis, in Andium vrbem reuertitur ad vxorem Irmingardim filiam Ingerami, quam ibi aegrotantem reliquerat. Ipsa altero die, quam Pius aduenerat, mortem obiit, quinto Nonas Octobris. Reliquit tres filios reges, Lotharium, Pipinum, Ludouicum.
Grimoldo Sigoni committit. Schlaomir regulum Abroditarum captum a praefectis limitis Saxonici, atque sibi exhibitum a popularibus ob perfidiam grauiter accusat, in exilium deportat. Itidem Lupum Vasconum procuratorem, quod pacem interturbasset, cum Berengario Tolosae, ac VVarino Aruerni praeside pugnasset: eo certamine Garsandum Ab aliis Garuandus.
Christi deinde conuentumad Aquas Graneas cogit: pontifices monachos, sacerdotes, vitam Christi, authoris nostri, legatorum eius aemulari, spretis negociis prophabis, literis operam dare, sacrae philosophiae studere, pueros docere, libros omnium professionum scribere iussit, sciuit: ne sacratas quidem foeminas ab hoc labore liberauit. Extant passim in Bibliothecis cuiusuis generis libri, in membranis, quos virgines sanctae scripserunt. Monachos monachas ad vnum vestitum ritumque viuendi Pius redigit: legibus quaedam capita addidit. Festum omnium Coelitum diem in Calendas Nouembris transtulit.
Iuditham filiam VVelphonis dynastae Sueuorum, sororem Conradi et Rudolphi, quorum posteritas potita est Boiaria, quemadmodum in sexto narrabo libro, matrimonio sibi iunxit.
Lindeuuitus Sclauus ob negata, vt prae se ferebat, stipendia rebellat, magnumque incendium in orientali Boia-ria excitat: tractis in suas partes Bulgaribus, Carnis, et quibusdam Carionibus. Pannoniam inferiorem occupat, eam igne, ferro
Pio aduersus eundem mittitur. Mandatum Bornae duci Dalmatiae Cadalocho praefecto Foro Iulii, Baldricho, et caeteris Boii limitis procuratoribus, vt darent operam, ne quid maleficii hostis nobis inferret. Hi copias Lindeuuiti in ripa Draui fluminis contra Charinos missas, adsecuti, caedunt, fundunt, delent, ex regionibus nostris hostespropellunt.
Lindeuuito Borna Dux Dalmatiae, Dragomosus socer Lindeuuiti, sed fidem genero praeferens, propter Colapium amnem confligunt: sed victi fuga sibi consulunt. Lindeuuitus victricia signa in Dalmatiam transfert, cuncta depopulatur, et caede incendiisque complet: Borna cum impar viribus esset, nec aperto Marte cum hoste congredi auderet, in castellis, et locis munitis se continet: ex insidiis pugnans, opportuneque erumpens, vires hostium paulatim carpsit. Tria millia tandem vno praelio interfecit: trecentos equos cept: impedimenta diripit, praeda magna potitus est: Dalmatia denique hostem excedere cogit.
monachorum monasterio, Münchs-Münster.Paschasio e Graeca lingua in Romanam translatae: Item Hilarion Diui Hieronymi, adeo antiquis literis, vt mihi repuerascendum, et ad prima elementa redeundum fuerit. Haec ad vrbem in calce leguntur: Hic liber fuit inchoatus in Hunia in exercitu, Anno Domini DCCCXIX IIII. N. IVN. et perfinitus aspud sanctum Florianum, pridie Idus Septembris, in hebdomada quintadecima.
Pipius filius Caesaris Vasconas, sublatis seditionis authoribus, vi et armis in officio continuit. Heraldus rex Danorum ab Imperatoriis copiis in Septentrionale Germaniae reductus a Godofridi filiis consors imperii recipitur. Caesar resoluto conuentu, quem apud Ingelhaim Iulio mense egerat, primo Cruciniacum, inde Bingium petit: ibi naues conscendit, Rheno secunda aqua ad Confluentes Mosellae nauigat: vbi in Arduenna sylua, more solenni venationi indulget.
Aquas Graneas concedit: quo in Ianuario frequentes proceres, ciues, sacerdotes coire iubet. Adfuit et Borna Dalmaticus praeses: huius consilio Lindeuuitus hostis iudicatus, atque proscriptus: eidem bellum indicitur. Decretumque fit, tribus exercitibus perfidum hominem compescendum, atque eradicandum esse. Praeterea Bero praefectus limitis Histriae accusatus, quod cum hostibus sentiret, capitis supplicio condemnatus est At clementia principis seruatus, in exilium agitur.
Pii exercitus congregati, diuersis itineribus contra Lindeuuitum Sclauum procedunt. Intra Sauum, Drauumque coniungere vires iussi. Primus ex Italia per Alpes Noricas magna difficultate, renitentibus hostibus, sero ad definitum locum peruenit. Alter quoque Franconum, et Saxonum per Danubii ripam, ad Drauum amnem peruenit: in transeundo flumine, et profluuio ventris grauiter adflictus est. Boii vero secundiore vsi fortuna, per Charionum regionem ter hostibus victis, Drauo amne superato, in Pannoniam penetrarunt: ibi cum superiores exercitus operiunt: qui cum serius venissent, coeunt, vires coniungunt, ferro, igne quicquid hostium fuit, deuastant.
Lindeuuito nusquam adparente (qui in quodam munitissimo castello, in arduo monte sito, sese abdiderat) domos abeunt. Carni qui circum fontes Saui sedes habent, et Charionum pars, qui ad Lindeuuitum defecerant, a nostris recepti sunt.
Abulazaro quoque regi Hispaniae Saraceno bellum indictum. Octo naues mercatorum a Sardinia in Italiam nauigantium a latronibus mare infestantibus, interceptae, Piratae Nordomanni tredecim nauibus Flandrensem oram inuadunt, sed a limitaneis ducibus fortiter repulsi sunt: paucae caesae, incensae non magnus pecorum numerus abactus incuria, et negligentia praesidentium. Inde ad hostia Sequanae delati latrones, similia
Aquitaniam appellunt, potiunturque vico, cuius praeda ditati ad naues discedunt. Hoc anno iuges pluuiae corrupere fruges, prohibuereque eas maturescere: ipsae in aruis computruere. Eluuies aquarum in autumno sementem fieri inhibuit. Atrox pestilentia hominum, boumque subsequitur.
Aquas Graneas rursus conuentum principum cogit, de belli gerundi in Hispania, et orientali Boiaria ratione consultat. Placuit triplici exercitu vastari hostes. Mandatum limitum praefectis, vlcisci ferro, flamma, perfidiam rebellantium. Interim mense Maio frequentes proceres Neomagi conueniunt. Arno Archiflamen Boiorum tum obiit. Adelramus a Pio Nonis Iunii in eodem oppido eius sacerdotio donatur. Is mortuo Theodorico sacrifico (quem Arno constituerat) Otonem Venedis, Illyricum, Noricum, Pannonias, Liburniam incolentibus pontificem sacrificulum creat, quem archiepiscopum illi, nos Suffraganeum vocamus.
Augustam, deinde Mediomatricum vrbem petit. In Vogesi saltu more gentis venatur. Inter haec Borna Dalmatiae legatus vita defungitur. Nepoti eius Ladae Forte Lindenuito.Fortunatus patriarcha Gradensis amicissimus Ludouico, ob hoc ab Augusto accersitus, Constantinopolim aufugit. Medio Octobri celebris tertio principum conuentus fit in Diethenhofen. Solenne fuit quondam nostris regibus et Imperatoribus, quotannis concilia cogere, praecipue Maio mense. Vbi a singulis exactum iusiurandum, futuros in potestate principis. Apparuere tum cum amplissimis muneribus Theodorus, et Florus legati Romani episcopi.
Bernardi ab exilio reuocat, ipsis praedia reddit. Adelhardum praesulem, eius fratres Valonem, Bernardum cognatos et propinquos suos, quos in Corbiense monasterium deportarat, restituit. Publico piaculo saeuitiam, quam in nepotem, eiusque factionem et sectam perpetrarat, luit. Cum fratribus, quos invitos sacris initiarat, in gratiam redit.
Lotharium filium Caesarem adpellat, consortem Imperii legit: eidem Irmingardim Hugonis filiam despondit. Inde ad Aquas Graneas cum filio, et nuru remigrat: vbi nuptias maximo apparatu conficit, Anno Christianae aerae octingentesimo vicesimo primo: vti hoc Bathauensis templi diploma significat, cuius initium: IN NOMINE domini Dei, et saluatoris nostri IESV CHRISTI, HLudouicus et HLotarius, diuina ordinante prouidentia, Imperatores Augusti (inquit ille) dilecti filii nostri HLudouici regis Boiarioruin, et Geroldi Comitis, dedimus monasterio nostro Chremisa in pago Troungeu, vbi Sigehardus Abbas dono territorium in pago Gruntzuuiti, iuxta montem Summerberch, ab oriente a Summerberch vsque Dreisina, ab Hohogepleiching, inde sursum vsque territorium episcopi Bathavensis. Inde ad Austrum vsque Heribrunum: in occidente vsque vbi Flinspach exit de sylva: ab Aquilone vt sylua pergit ad dictum locum, etc. Signum HLudouici serenissimi Imperatoris. Signum HLotaii gloriosissimi Imperatoris. Durandus Diaconus ad vicem Fridagisi recognoui Anno Christo propitio XV. Imperii Domini HLudouici serenissimi Imp. et HLotarii VI. Actum Aquisgrani palatio regio.
1. Ceadragus Abdonitarum Princeps cum Danis pacem facit, Sclaomir ab exilio reuocatus moritur.
2. Annus 822. prodigiosus. Acris hyems.
3. Conuentus Francofurtensis. Rabanus onasterio Fuldensi praeficitur. Eius scripta
4. Expeditio contra Lindeuuitum a Boiis feliciter suscepta. Lindeuuitus interficitur.
5. Ludouicus filio Pipino filiam Theodoberti iungit. Gentium Venedarum populi varii munera offerunt et homagium praestant. Legati Heraldi et Nordomanniae.
6. Portenta et ea pestis insecuta.
7. Meligastus et Celeadragus fratres et reges in Comitiis Francofurtensibus de regno Vilizorum iure disceptant. Ludouicus pro natu minore pronunciat et quare. Ceadragus Abroditarum Dux in comitiis non comparet.
8. Lotharius Romae consecratur et Augustus adpellatur. Theodorus atque Leo Romae interficiuntur. Paschalis Papa per mandatarios in Germania et ipse Romae coram Legatis Caesareis iuramento se purgat, ipsius consilio aut iussu caedem non esse factam.
9. Ceadragus ad comitia Compendium Galliae venit, et quamuis suspectus, tamen ad auitum regnum remittiur. Heroldus Daniae Rex auxilium contra Gotofridi filios petit. Bulgarorum Legatio Imper atoribus suspecta.
10. Paschalis moritur. Dissidium circa successionem oritur, obtinente Eugenio. Lotharius statum Romae turbatum compo, et Clero iniustas possessiones aufert.
11. Ludouicus cum filiis Britanniam rebellem ad officium redigit. Legati Imperatoris Graeci pacis renouationem petunt.
12. Fortunatus Patriarcha Aquileiae ex fuga redux. Bulgarorum Legati in Boiaria detinentur. Predenecenti adversus Bulgarorum incursationes et latrocinia opem Caesarum implorant.
13. Hispania a Vasconibus deuastatur. Duces Aeblus et Asinarius astu incolarum captuntur.
14. Boiorum et Bulgarorum legati de limitibus designandis agunt.
15. Pax cum Gotofridi liberis, Ludouicus filius a Patre Ludouico Rex Boiariac declaratur.
16. Exploratores rerum Bulgaricarum mituntur. Vrolphus reliquias Abarum et Hunnorum gentilium ad Christianam religionem conuertit, eorumque Ducem Tutundum baptizat, Morauos docet, et vtrique genti Episcopum consecrat.
17. Vrolphus ob conuersionem hancce peractam a Pontifice Romano praemio afficitur.
18. Consultatio de bello Hispanico praesente Pipino Rege Aquitaniae instituitur. Ludouicus Legatos audit.
19. Heroldus Rex Daniae baptizatur. Speculatores versus Bulgariam missi redeunt, Bulgaresque hostile nihil moliri nunciant. Organon Musicum Aquisgrani conflatum. Ceadragus et Tunglo innocentiam suam probant Imperatori.
20. In Hispania res male geruntur. Azo transfuga cum Saracenis Gerundensium et Barcinensium agros ob segnitiem Francorum unpune vastat.
21. Heroldus Regno pellitur. Bulgares Boiariam inuadunt et Pannouiam occupant.
22. Eugenius Papa eiusque successor Valentinianus moriuntur. Gregorius IV. in vicem horum electus ante aduentum et confirmationem a Legato Imperatorum factam non consecratur.
23. Geroldus et VValdricus ante marchiones Boiariae et aduersus Bulgares speculatum missi desidiae et negligentiae poenas soluunt.
24. Pipinus et Lotharius contra Saracenos missi Saraceni se domi continent.
25. Dum in Saxonia de Pace et restituendo Heroldo cum Cimbris agitur, hi ab Heroldo concitati Saxones caedunt, mox per Legatos veniam commissorum pacemque petunt.
26. Bonifacius Corsicae Praefectus in Africam appellit ibique quintuplicem victoriam a Saracenis reportat.
27. Ludouicus Rex Boiariae Bulgares Pannonia et Boiaria pellit, Brynonem Moranotrum Ducem ad Christianam fidem conuertit. Brynonis vrbes. Episcopus Salisburgensis Nitrauiae templum consecrat.
28. Ludouicus Imperator quorundam insidias compertus, Bernardum inuitis Proceribus Galliae, cubiculo praeficit.
29. Controuersia inter Archi Episcopos Laureacensem et Salisburgensem de iurisdictione Ecclesiastica in regionibus vltra Comagenos a Ludouico Rege Bavariae deciditur.
30. Ludouicus Imperator dum oram Gallici Oceani peragrat Galliarum proceres cum Clero aduersus ipsum conspirant et Gallos concitant.
31. Coniurationis autores et causae.
32. Coniuratores quomodoet quibus factionem suam auxerint, Plerique ab Imperatore vita donati erant, nemine alliciente prouolant.
33. Coniuratores Pipinum filium Ludouici adeunt, et in suas partes trahere student.
34. Pipinus coniuratoribus accedit, et cum copiis Benimbriam petit. Bernardus iussu Ludouici fugit, Iuditha in monasteriumse confert.
35. Coniuratores Iuditham accersunt, et sub metu mortis postulant, vt cum Ludovico imperio abdicet atque vitam monasticam eligat.
36. Ludouicus annuit postulatis quoad Iuditham, de se vero aegre aliquod deliberandi spatium abtinet. Iuditha in monasterium D. Radegundae deportatur.
37. Lotharius ex Italia venit, et a Coniuratoribus in locum Patris eligitur. Lotharius neque his actis neque persecutioni cognatorum Bernhardi resistit. Imperator sine imperio.
38. Coniuratores in Galliis comitia haberi contendunt. Lotharius ea Neomagi in Germania et vt quisque sine armis campareat, indicit.
39. Germani arma corripiunt, Ludouicus Rex Boiariae Ludouico Pio auxilio venit, qui in comitiis Neomagensibus de autoribus quibusdam conspirationis poenas, delicto tamen non corresponden tes sumit.
40. Pipinus coniuratorum partes relinquit, qui tamen Lotharium adeunt, et ipsi praelium aut vt Neomago recedat suadent.
41. Lotharius inuitatus ad Patrem pergit, et cum eo reconciliatur.
42. Ciuilis seditio vulgi alio se Lotharianum, Ludouicianum profitente vix compescitur, patre et filio in conspectum prodeuntibus.
43. Ludouicus coniuratores capit et tribunal aliquod, in quo Lotharius, Pipinus et Ludouicus Rex Boiariae praesident de coniurationis cognitione ordinat.
44. Socii conspirationis capitis damnati, verum nimia leniate Ludouici a nemine supplicium sententia impositum sumitur, Lothariumque secum semper retinet.
45. Iuditha cum fratribus relegatis reuocantur, ex quibus illa crimina obiecta solenni iuramento purgat. Filii Ludovici domos a Patre abeunt.
Lotarius in vrbe Vangionum, Ludouicus Aquishyemauit. Ceadragum rumor fuit, pacem fecisse cum regibus Danorum. Quocirca inimicus eius Schlaomir ab exilio reuocatur, Abroditis praeficitur. Qui cum in Saxoniam venisset, morbo correptus, lustralibus aquis expiatus, decedit.
Turogos cespes sesquipedalis subito in aera sublatus, ab eo loco, spacio pedum quinque et viginti integer reperitur. In confinio Saxomae, et Misniae terra intumuit in modum aggeris, surrexitque iuxta lacum Arnseum, quasi vallum tribus millibus passuum in longitudinem. Hyems solito longior fuit: Altissima Galliae, et Germaniae flumina Danubius Rhenus, Albis, Sequana gelu constitere acutissimo per glaciem, quasi in continenti tricenis amplius diebus, plaustra vltro citroque et vehicula commearunt.
Ludouicus Francofordiae conuentus agit, aestiuatque. Ab eodem Rabanus Franco, eiusdem tempestatis Poeta, Theologus, nulli secundus, Fuldensi monasterio praeficitur. Scripsit is inter pleraque alia ad Ludouicum Augstum de coelesti immortalis Imperatoris nota, carmen insigne, aemulatus Porphyrionem, qui ad Constantinum Maximum idem factitauit, cuius D. Hieronymus non sine laude mentionem facit. Eum nostro aeuo Ioannes Stabius Caesareus
Rabanus commentaria, quae in librum Iudithae scripsit, Iudithae Augustae dedicauit.
Boii cum ingenti exercitu ad tutandum orientalem limitem, Drauum amnem aduersus Lindeuuitum Sclauum traiiciunt. Is impar viribus in Dalmatiam aufugit, ibi a Litomusalo, auunculo Bornae legati Dalmatarum interficitur.
Orientalium Venedorum oratores, Abroditae, Sorabes, Vilizi, Boiemi, Bolii, Moraui, Gepidae, qui et Praedenecenti, Daciam adversi Maesiis incolentes, interfluente, Danubioque contermini: et Auari, qui in Pannonia inferiore sedes inter Boios Venedosque receperant. Sacramenta in eodem concilio renouantur: leges parendi de integro feruntur. Adparuere et Heroldi, regnumque Nordomanniae, Aquilonaris Germaniae legati.
Aquas Graneas Palatinae aedes contremuerunt. In Tullensi Leucorum, sine Lothareorum agro, puella nacta duodecim annos; integros decem menses omni cibo potuque abstinuit. In Frisatio pago Saxoniae tres et viginti vici fulmine adflati conflagrarunt. Fulgura tranquillo aere, serenoque delapsa, praeter solitum, domus de coelo tactae: homines, ac pecora extincta sunt: lapidibus grandinavit. Circa solstitium aestiuale in Burgundia crusta glaciei, longitudine pedum quindecim, latitudine septem, altitudine binum de coelo ruit. Secuta est dira lues.
Meligastus, et Celeadragus reges, filii Liubi, de regno diuidendo iure disceptant. Eorum pater praelio ab Abroditis interfectus erat. Vilizi Meligastum maiorem natu regem adpellarunt: sed cum is aduersus morem gentis, voluntatem popularium regnum administraret, eundem gubernaculis submouent, fratrem eius minorem rebus imponunt. Ambo reges ad Imperatorem venere, qui ibi eos audiuit: minorique natu regnum a popularibus delatum, quod animos nationis proniores ad eum esse comperit, confirmat. Caeterum ambos fratres in fidem acceptos, domum dimittit. Ceadragus Abroditarum regulus ad hoc concilium non venit. Missi ad eum legati sunt, ipse se hyeme venturum pollicetur.
Lotharius rebus in Italia expeditis, Romam proficiscitur, Paschalibusque a Romano episcopo consecratur, a Senatu, populoque Romano Augustus adpellatur. Inde Ticinum pergit, Iunio ad parentem venit. Qui Drogonem fratrem suum Mediomatricibus designat episcopum. Sub idem tempus renunciatum est Imperatoribus nostris, Theodorum, atque Leonem generum eius Romanos, quod principibus nostris fidem seruarent, Pontificum ambitui intercederent, consilio et iussu Paschalis episcopi Romani interfectos esse. Idcirco Pius Adalungum antistitem monachorum diui Vedasti, Hunfridum praefectum Rhaetiae Curiensis Romam proficisci imperat. Inter haec Paschalis Pont. Max. per Ioannem episcopum, et Benedictum diaconum, sese de hoc crimine apud Imperatorem in Germania purgat. Ipse Romae coram superioribus legatis iurat, se non solum non iussisse, sed penitus ignarum quoque huius caedis esse: et missis rursus aliis in Germaniam legatis, satisfecit Imperatoribus.
Compendium Galliae (quo ad Kal. Nouembris Comitia indixerant) sese conferunt. Huc Ceadragus venit tandem, licet eius aduentus suspectus esset, quod antea ad Augustum accedere contempsisset: nec suae cunctationis satis causae adferre posset: ob merita tamen parentum, remissus est ad auitum regnum. Praesto fuit et Heroldus Heroldus, qui ab aliis et Heriboldus et Heraldus.Gotofridi filios postulavit. Ideo vt pax inter reges Nordomannos componeretur, missi sunt in Daniam Theotharius et Rotmundus praefecti: Ebbo episcopus Rhemorum, qui complures Cimbrorum philosophiam Christianam recipere persuasit, aquaque sacra lustrauit. Ormortag etiam Bulgarorum rex legatos ad Augustos misit. Hi foedus a nobis, et vt certi termini inter se Boios constituerentur, petebant. Ludovicus admiratus insolitam legationem (nam Bulgari ad orientale Imperium spectabant) Michelinum Boiariae dynastam in Bulgariam legat, perscrutatum quid nam sibi rex Bulgarorum huiusmodi inconsueta legatione velit: Bulgaros exploratum regiones venisse mussitabatur.
Paschalis Romae moritur. Duo a discordi populo Pontifices deliguntur: nobilitatis tamen pars vicit, a quibus Eugenius cooptatus consecratur, obtinetque sacerdotium. Caesares vbi de hac re certiores facti sunt, Romam adeundam esse decernunt. Ideo Lotharius eo contendit: statum Reipub. quem superiorem Pontificum ambitio immodica, insatiabilis auaritia, versutiaque improba conturbarat, componit: intercepta, direptaque fraude a flaminibus, dominis iustis, antiquisque possessoribus reddit.
Ludouicus interea diuisis copiis triplici exercitu Britanniam inuadit rebellem. Vnum Pipinus filius, alterum Ludouicus alter filius, ipse tertium ductabat. Per domitis itaque Britannis, acceptis obsidibus, Rothomagum ad vxorem, quam ibi reliquerat, quintodecimo Calendas Decemb. reuertitur. Legatos Michaelis Balbi Imperatoris Graecorum (qui Leonte Armenio Pardi filio caeso, orientale Imperium arripuerat) audit, pacem et foedus veteri more Graeculi petebant: et nescio quid vltra de simulachris colendis locuti, Romam ad Pontificem Maximum relegati sunt.
Fortunatus patriarcha Venetiae, nos Aquileiae adpellamus, quem supra fugisse diximus, reuersus Imperatori fugam suam purgare connisus est Posthaec Pius ex Gallia in Germanias ad Aquas Graneas transitum facit. Natalem Christi ibi celebrat: Bulgarorum egatos, qui in Boiaria erant, ibi, donec vocentur, detineri iussit. Gepidae, qui vulgo Predenecenti dicti sunt, Daciam, vt dixi, incolentes, aduersus Bulgarorum incursationes, latrociniaque conqueruntur: opemque ac praesidia postulant. Augustus vtrisque diem in Maium ad Aquas Graneas dicit.
Aeblus, et Asinarius cum valida manu Vasconum, in Hispaniam ad Pompelonem, acie infesta progrediuntur: incolas armis in obsequio continent, inter redeundum in Pyrenei montis iugo astu incolarum in insidias delati capiuntur: copiae eorum caeduntur. Aeblus captivus Cordubam ducitur: Asinarius ad proprios lares redire permissus est.
Neomagum venandi causa pergit. Inde medio Maio ad Aquas Graneas, quo proceres regni conuocarat, reuertitur: auditque Bulgarorum, Gepidarumque, insuper et Boiorum legatos. Horum princeps erat Hitto episcopus Fruxinensis. Actum est de limitibus designandis inter Boios, atque Bulgaros.
Gotofridi filiis regibus Danorum petentibus, pax datur. Ludouicus filius a parente postulantibus Boiis rex declaratur, qui anno ab orbe liberato octingentesimo, vicesimo quinto cum vxore Hemma in Boiariam migrat, Reginoburgiique habitare coepit. Imperatores soluto conuentu, Neomagum ad venandum se recipiunt. Deinde in hyberna ad Aquas Graneas redeunt.
Ludouicus autem rex Boiorum iussu parentis Bertrichum praefectum praetorio per Charionum regionem deducit ad Geroldum, et Balderichum, Auarici limitis duces, vt simul explorarent, res Bulgaricis. Nam Bulgaros, qui Sauo amne a regno Boiariae dirimebantur, tumultuari, et in armis esse rumor erat. Eadem tempestate regis Boiorum mandato Vrolphus Bathauensis pontifex Auares, et Hunnos in Pannonia, et Norico considentes, vbi nunc Austria, et Vngaria nominatur, in religione Christi instituit (nam
Christum dominum, Deumque nostrum, partim auita numina adhuc colebant) falsorum deorum superstitionem radicitus extirpat. Lutundum regulum Auarorum atque Hunnorum sacris Christianis lustrat, et Ratofredum ipsis consecrat episcopum: Viennaeque inter eos habitare iubet. Vbi et eo tempore Romanorum episcopus consedit, a quibus Fauium vocatum reperio. Transgressus inde Vrolphus Danubium Morauos Venedorum populum, itidem sacra nostra recipere persuadet. Moemarum ducem cum popularibus, et tota gente ad cognoscendam veritatem cohortatur. Pontifices qui eos sedulo doceant, Methodium Iuliomontanum, Adeluinum Nitrauensem esse iubet. Hae vrbes nomina adhuc seruant. Et dum Sueui et Gepidae ea loca incolerent, Pontificum fuere domicilia.
Eugenium secundum Pont. Max. delata sunt, Vrolpho episcopo Bathauensi, Archimystae dignitatem, honoremque cum Morauia, Pannonia, Hunnia, Auaria restituit: praecepit superiores pastores cum grege, et ducibus Vrolpho archiflamini Laureacensi, sicut parenti non quidem corporis, sed animorum, nuncio dei, et a se misso obtemperare. Extat huiusmodi diploma.
Pipinus ex Aquitania cum praefectis et ducibus limitis Hispanici Calendis Februarii transitum facit ad Augustos. Consultatum est, decretumque de ratione belligerandi aduersus Saracenos Hispaniam incolentes. Pipinus in Aquitaniam rediit. Pius autem Maio de Aquis Graneis egressus, Calendis Iunii ad Ingelhaim deuenit. Ibi in celebri conuentu diversarum nationum oratores audit: Pontificis Romani, Dominci praesulis Palaestini a monte Oliuarum: item Danorum, Schlauorum, Abroditaruin, Sorabum.
Heroldus rex Danus cum liberis et vxore, cum magno Cimbrorum numero Mogontiaci lustralibus aquis expiatur, domumque redit per Frisiam, vbi praefectura donatur, quo se reciperet, si siregno pelleretur a liberis Godofridi VValricus, et Geroldus praefecti orientalis limitis a Ludouico rege Boiorum missi docent Imperatorem, nihil omnino sese de bello Bulgarico comperisse: nec Bulgares hostili in nos animo esse. Georgius tum sacerdos Venetia oriundus Musicae Hydrauticum instrumentum, quod Organon vocant, ad Aquas Graneas conflat. Vnde Pius Salissam petit KL. Octobribus Francofordiam, inde ad Ingelhaim Rhenoque, Moenoque nauigat. Ceadragum, Tunglonem Venedorum regulos perfidiae insimulatos audit, acceptis ab eisdem obsidibus, domum redire permittit.
Hispania res male a nostris gestae sunt, Azo Qui et Aizo.Baderomano rege Seraceno, Gerundensium, atque Barcinonensium agros vastat: grauiter ferro, flamma atterit. Exercitus noster, qui aduersus Saracenos ad Hispaniam citeriorem tutandam missus fuerat, ignauia ducum serius aduenit. Iam hostes cum ingenti praeda incolumes abierant.
Heroldus rex Danus a suis regno pellitur, fraude Hochorici filii Gotofridi, cuius aduentum, vt pollicitus fuerat, frustra diutius Pius Neomagi expectauit. Ab ora Orientis Bulgares pacem exuunt, regnum Boiariae inuadunt, et nauibus per Drauum flumen delati Pannoniam vastant, occupant, subigunt. Pulsis nostris rectoribus Bulgares duces regioni imponunt.
Eugenius episcopus obiit. Valentinus a populo cooptatus, consecratusque quadragesimo die occubuit. Huic Romani Gregorium quartum substituunt. Is non ante consecratus est, quam legatus Augustorum Romam venit, vt si dignum, qui vicem Christi servatoris nostri praesidendo rebus diuinis fungeretur, populus creasset, author Caesaris auspiciis fieret.
Aquas Graneas coeunt: legati, et praesides Hispanici limitis. Itidem Geroldus, VValdricus Boiorum orientalis termini duces, ducatu amoti, pecunia mulctati, ignominia notati, quod eorum negligentia atque desidia fines nostri ab hostibus devastati essent in ordinem priuatum redacti. In paucis diebus nacti stolidum Pipini et turbulentum ingenium, graue incendium excitarunt Imperatori.
Vuormatiam, deinde ad Theodonis villam transitum facit. Vnde Lotharium, et Pipinum filios suos contra Saracenos in Hispaniam arma mouere imperat. Porro Saraceni aduentu nostrorum territi, domi se continuere, nec quicquam maleficii Hispaniae, quatenus nostris principibus parebat, iniunxere. Pipinus in Aquitaniam, Lotharius ad parentem in Germaniam, ad Aquas Graneas, quo se iam ille contulerat, reuertitur.
Saxoniae reguli, duces, praefecti, tetrarchae, praesides, dynastae in confinio Cimbrorum iussu Pii conuenerant, seduloque de pace inter Heroldum, et inimicos eius reges Danorum agitabant. Heroldus impatiens irae, paci arma temere miscet: inconsultis nostris Cimbrorum regnum inuadit, aliquot exustis villis ad Saxonas regreditur. At filii Gotofridi subito correptis armis, raptimque copiis contractis, tranatoque Egidora amne, nostros in altera ripa desidentes, nec quicquam mali suspicantes, inopinatos de improviso adoriuntur, castris exuunt; in fugam vertunt, cunctisque direptis ad sua castra cum ingenti praeda redeunt. E vestigio tamen ad Imperatorem Ludovicum legatos ire iubent, factum excusant, culpam in Heroldum conferunt, qui bellum amicitiae inseruerit: se necessitate coactos vim vi repulisse. Ablata postea restituunt, pacem supplices, et veniam praeteritorum petunt, pollicentur se satisfacturos, atque responsuros, quemadmodum Augustus imperauerit.
Bonifacius Corsicae praefectus, cum fratre Bernardo, et Tyrrheni litoris Classiariis, et mare Tuscum a priuatis purgaturus, Corsicam, Sardiniam circumuehitur. Nullo latrone invento, in Africam Vticam, et Carthaginem adpellit. Nauibusque egressus cum multitudine Afrorum, Saracenorumque provolantium, quinquies confligit, quinquies pari victoria hostes in fugam dedit: trucidatisque multis, ad naues incolumi exercitu paucis admodum desideratis, se recipit, domos abiit: ingentem terrorem Afris incussit, et scrupulum iniecit.
Ludouicus rex Boiorum cum copiis contra Bulgares proficiscitur, hostes Pannonia, Boiaria expellit. Rathobodum ducem orientali limiti dat custodem. Brynonem, qui et Priuina quoque Morauorum regulum, qui trans Danubium in Aquilonari ripa nabitabat cum filio Hezilone, ad se venientem benigne suscepit, eundem in religione Christiana instituit, Traismae (vicus est in Austria episcopi Salisburgensis) in templo D. Martini sacro fonte abluit, et Rathobodo legato suo commendat. Erant Brynonis vrbes Nitrauia Nitrauia, Neutres.Pisonium Pisonium, Presburg.Vratislaburgium, et Brynna, quae adhuc ab eo nomen servat. Adelramus archiflamen Iuuauensis Nitrauiae templum dedicat.
Ludouicus in Augustum mensem Vuormatiam conventum indicit: Lotharium filium in Italiam abire iubet. Cumque quorundam insidias comperisset, Bernardum Hispanici limitis antea ducem, spectatae fidei, et fortitudinis expertae, contra voluntatem procerum Galliae cubiculo praefecit. Dimisso postea conuentu ad venandum Francofordiam, inde Nouembri ad Aquas Graneas hybernatum reuertitur.
Vrolphus pontifex Bathauensis, archimystes Laureacensis obiisset, Bathauensi templo Reginerius pontifex capitur. Is litem mouet Adelramo archiflamini Iuuauensi, ob regiones, quae vltra montes Comagenos Comberg.Arnonem decessorem suum ibidem religionis mysteria aperuisse: ille, Bathauensi, Laureacensique templo subditas esse comprobabat. Rex Boiorum Reginoburgium vtrunque ad se accersit, episcopos discordes ad pacem reuocat. Inter vtrunque ita superiorem regionem partitur. Aquilonarem, occidentalemque oram, qua Spiraza amnis exoritur, et cum altera Spiraza, atque Arabone confluit, Bathauensi adiudicat. Reliqua orientem, Austrumque spectantia in rebus diuinis procurare Salisburgenses iubet pontifices. Extat haec tabula, eius initium est: In nomine Domini Dei et Seruatoris nostri IESV CHRISTI. HLudouicus diuina ordinante prouidentia rex Boiariorum, etc.
Actum Reganesburch anno Christo propitio D. CCC. XXIX. Anno XVII. HLudouico Imperatore, filio eius HLudouico regnante in Boiaria, anno V. XIIII. Kal. Decembris Luna XVI. Indictione VIII. Angelmarus ad vicem Gotzbaldi scripsi, et subscripsi.
Octingentesimus super tricesimum, circa Quadragesimam in Galliam migrat, oram Gallici Oceani peragrat. Galliarum proceres, monachi, episcopi rerum nouarum auidi, aliorum detrimenta sua commoda existimantes, nacti occasionem aduersus Imperatorem conspirant: populares suos Celtas in eum concitant.
Hyldouinus Hylduuein VValo ab aliis.Dionysianus, Vala Corbeiensis antistites monachi: Ebbo archimysta Rhemensis, Hugobertus Lugdunensis, Bernardus Viennensis, Iesse Ambianensis, Helias Tricassiorum pontifex: hique Celtarum dynastae Machofridus, Hugo, Landbertus, Godofridi pater et filius, Richardus, Hugbertus, Bergaretus, venatorum Augustalium quondam praefectus, inuidia, quod commune malum aulicorum est, irritati sunt, propterea quod Bernardus praefectus praetorio, atque cubiculo, plus quam ipsi apud Imperatorem authoritate valeret, et quod cum Bernardo rege Italiae clanculum sensisse suspecti essent, poenasque metuerent.
Pipinum filium Ludouici, adolescentem stolidi ingenii, imperitumque doli adeunt. Se maxima Imperii membra esse, quibus principis, Reipublicae salus et cura incumbat, inculcant primo: iactitant deinde se Imperatori non esse Inimicos, dolere se vicem eius: imo etiam quae credidissent vtilia esse, suasisse: et quia fidele consilium dedissent, se contemni, et in periculo capitis versari. Dolere se communem calamitatem miserorum praecipue Gallorum, qui imperiosioris, quam boni iugum ferre possent, foeminae, et alienigenae mancipia essent: neque placere imperium Bernardi, qui hanc gratiam, authoritatemque stupri consuetudine comparasset apud impotentem mulierem, quae novercali odio priuignos, eorumque fideles persequeretur: quae stupris, libidinum probris, homicidiis, incestu, se et Caesaream domum contaminaret: omnesque aula, quos suis flagitiis aduersarios fore suspicaretur, exturbaret, proponunt. Inde Ludouicum ex amore dementem, flagare, illecebris, blandiciisque captum, addictum vxori non principem, sed ministrum agere: eundem coniugis compendio, studio ac libidine, honores, exercitus, provincias, impunitates, supplicia largiri, et quidem nescientem plerunque et ignarum. Postremo commemorant, caeteros fratres longius abesse, quam vt huic malo mederi queant: solum Pipinum restare, ad quem boni omnes, tanquam ad tutissimum portum naufragi confugissent. Oportere bonum filium dolere vicem parentis, nec pati paucorum flagitiis ac dedecore, tantum
Pipinus, vt adolescens faudis humanae imperitus, credulus illis, cum coniuratis et suis copii Aureliam petit. Machofridum amoto Ottone vrbi restituit: inde Berimbriam procedit. Augustus vbi comperit illos contra se et vxorem, atque Bernardum inimico obstinatoque animo viam adfectare, Bernardo vt fuga sibi consulat, suadet. Augustam Lugduni in contubernio sacratarum foeminarum Deiparae Virgini dedicato, consistere iubet, ipse Compendium petit.
Pipino Berimbriam venerant, misso Varino, et Landberto, aliisque compluribus, Augustam ex monasterio ad se deduci imperant: eidem mortem intentant, nisi iuret se persuasuram Imperatori, vt quam primum armis abiectis, Imperio se abdicet: capillis detonsis cum vxore in contubernium monachorum se includat: vbi ambo, instar voluntariae mortis,
Augusta metu necis perculsa, etiam maiora promissura, ad maritum a coniuratis deducta, secretiusque colloquendi copia data, iussa aperit. Pius quo ab imminenti morte vxorem eriperet, vt ipsa quidem monasterio includeretur, sacerdotissaque caperetur, annuit: at de se deliberandi spacium paucis diebus postulat, se in potestate principum Imperii fore respondit. Illud aegre a coniuratis impetratum est. Nam qui supplicio capitali condemnati, beneficio Imperatoris clementissimi viuebant et quos lege iureque occidi fas erat: stimulante conscientia cogitati sceleris, salutera Pio, quam ab ipso acceperant, muidebant. Porro Iuditha vbi rediit ad coniuratos, elamore insani vulgi ob scelera, stupra, adulteria ad poenam deposcitur: verum in exilium monasterium D. Radegundae, vbi flagitiorum notam, victu duriore, temperantia, parsimonia vitae elueret, deportatur.
Lotharius Maio mense ex Italia in Gallias venit, parentem Compendii offendit. Mox ad eum omnis illa sentina nebulonum confluit, turba sceleratorum coit, quae pridem Pipino, et huic inculcant: ipsum ad supremum Imperii fastigium pertrahunt. Lotharius quidem acta horum non rescindit, genitorem tamen nullo dedecore alio, vel maleficio adficit. Conniuente eo, Heribertus frater Bernardi aulae moderatoris, qui aufugerat, retinente frustra Ludouico, luminibus orbatur. Otto consobrinus illius, Aurelianensis quondam vrbis praefectus in exilium agitur, tanquam criminum, quae Iudithae, et Bernardo imponebantur, conscii et fautores. In tali igitur ludibrio, periculoque Imperator titulotenus inter spem et metum dubius in Galliis aestatem exegit.
Gallia conuocaretur, summa ope nitebantur. Imperator diffisus leuibus Gallorum animis, magisque Germanis credens, astute clamque renitens, obtinuit, vt conuentus Neomagi (vrbs est inferioris Germaniae) indiceretur. Metuens quoque suorum paucitatem, inimicorum vero multitudinem, imperauit, vt sine armis, atque cum paucissimis quisque appareret. Landbertum praefectum, Helisacharum praesulem iubet itinera armis obsidere, fines tutari, ius reddere.
Ludouicus quoque rex Boiorum cum delecta suorum manu ad Augustum in Galliam quam celerrime contendit. Pius acceptis auxiliariis copiis Germanorum, filioque Ludouico, Neomagum ad diem praefinitum, quo et alii filii Pipinus et Lotharius, et conscii coniurationis frequentes coeunt, se conferte: fretusque robore Germanorum primo Hyldouinum monachorum Dionysianorum in agro Parisiorum praesulem, authorem conspirationis, qui cum pluribus
Badobrunnam in Saxoniam relegat: vt ibi militari tabernaculo hyemet, praecipit. Deinde alterum ducem multitudinis et caput huiusce mali Valam specie pietatis caluicie, et Bardocucullo insignem, praecellit: eundem ad Corbeiense monasterium deportat, et arctiore studio seruari iubet.
Pipinus quoque alioqui instabilis atque minus firmi animi, facile Germanorum fortitudini cessit. Hisce perterriti caeteri coniurati, desperantesque rebus suis, et vincula, scelerum conscientia exagitante, formidante, tota nocte sursum deorsum ad praetorium Lotharii properant: ignauiam suam accusant, Lotharium, et se proditos, actum esse vociferantur, nisi mature cauerint, suadent et hortantur, antequam inulti omnes pereant, aut bello confligendum, aut aliquo secedendum esse. Eam noctem in huiusmodi consulatione insomnes parricidii cogitati conscientia ducunt.
Caesar vbi quam primum illuxit, ad filium legatos cum mandatis ire iubet. Hi admonent Lotharium, ne communibus inimiciscredat, hostibusue dei et Reipublicae fidem vllam habeat: seu omissa flagitiosissimorum parricidarum sentina, atque versutissimorum perfidorum prava cohorte, ad dominum et parentem indulgentissimum etiam inimicis clementissimum, qui eum genuerit, educarit, ad supremum generis humani sastigium prouexerit, quam maturrime veniat: ibi de rebus communibus cum parente et reliquis fratribus consulturus. Lotharius postulata non iniqua censens, non refragatur, licet purpuratis suis dissuadentibus, ad parentem pergit, a quo magis paterno adfectu benige quam aspere increpitus, in gratiam recipitur.
Lotharius vestibulum regiae iam attigerat, ciuilis seditio vulgi ignobilis excitatur: in seque mutua caede saevire parabat. Hic filii, ille parentis tutabatur partes: ille Lotharianus, et Caesarianus, hic Augustalis erat pessimumque vitium perpetratum foret, nisi Imperator cum filiis in conspectum processisset, feralem tumultum sua praesentia composuisset.
Caesar vniuersos coniurationis conscios diligenter custodia militari, ne quisquam elaberetur, circumdat, servarique imperat. Inde iure peritissimos quosque, item proceres, pontifices convocat: eosdem considere ad caussam coniuratorum cognoscendam, iusque dicendum iubet: suam vicem filios suos Lotharium, Pipinum, Ludouicum regem Boiariae, praesidendo pro tribunali, defungi mandat.
Pius ne vnum quidem eorum occidi passus est. Prophanos in ordinem monachorum, adtonso et deminuto capite relegat: sacerdotum atque pontificum turbam itidem in monasteria abdit. Hanc quidem clementiam, lenitatem illi, alii leuitatem, pro suo quisque ingenio interpretabantur. Caeterum Augustus hisce rebus confectis, sumpto leni animo de coniuratis supplicio, ad Aquas Graneas hybernatum proficiscitur. Lotharium secum, aliis filiis subsequentibus, studiosius semper retinuit.
Conradum et Rudolphum, cum sorore Augusta in exilium actos reuocat. Nec ipsa ante ad thalamum Caesareum recipitur, quam legitime, ritu solenni, in celeberrimis Deiparae Virginis feriis, quas quarto Nonas Februarii caereis incensis celebramus, sese iureiurandi religione, testibusque ab obiectis purgaret criminibus. Filii deinde Augusti domos abeunt: Lotharius in Italiam, Pipinus in Aquitaniam, Ludouicus in Boiariam revertitur. Imperator per totam Quadragesimam, atque Paschalia in superiore vrbe, vbi fere habitabat, commoratus est: et post Paschalia ad Ingelhaim accedit.
1. Ludouicus omnes coniuratores restituit et in gratiam recipit.
2. Conuentus regni in Dietenhofen. Bernardus fuga redit, accusatores ad singulare certamen prouocat, nemine comparente purgatorium praestat. Pipinus a Patre detinetur ideo, quod concilio non interfuerit. Pipinus clam discedit.
3. Rumor de defectione Ludouici Regis Boiariae spargitur. Ludouicus Imperator Reginoburgum pergit, vbi filius rumorum temeritatem arguit.
4. Ludouicus Pius cum exercitu in Galliam contendit. Pipinum Treueros in Germaniam relegat, Bernardum aulo et honoribus mouet. Pipinus fuga elapsus delitescit.
5. Ludouicus ob hyemis asperitatem ex Gallia in Germaniam se cum exercitu recipere cogitur.
6. Proceres quidam et Epicopi filios Ludouici Pii contra Parentem concitant, qui coniunctis viribus in Alsatia coeunt.
7. Gregorius IV. vt lites sopiret, ad filios se in Germaniam confert.
8. Pius consultationibus tempus trahit, Legatos ad filios et Pontificem mittit. Germani Episcopi Papae bannum minitantur.
9. Reconciliatione frustra tentata Pius intento exercitu ad Lugenfeld procedit.
10. Papa pacem et concordiam reducere studens se ad Ludouicum, et ab hoc ad filios confert.
11. Papae ad Imperatorem redire non permittitur, et quare? Monachorum malitia Imperator a suis deseritur.
12. Vulgus in Ludouicum Pium irruere tentat, Imperator ad filios pergit, qui Parenti obuiam facti equis desiliunt, abs hoc osculo excipiuntur.
13. Iuditha ab Imperatore separata in Italiam relegatur. Papa et Ludouicus Rex Boiariae rerum pertaesi domum, Pipinus in Aquitaniam reuertuntur. Lotharius post imperium diuisum inter fratres per Galliam homagium exigit.
14. Ludouicus captus vndique circumductus in monasterium abditur, filius Carolus adhuc infans Brumiam relegatur.
15. Iniqua Ludouici fortuna animos ad commiserationem et fauorem pedetentim inclinat. Proceres Imperatorem exautorare et tonsum in monacherum ordinem redigere student.
16. Pauci huic consilio refragantes ad Ludouicum Regem Boiariae confugiunt, qui cum Pipino ad liberandum Patrem incitantur.
17. Lotharius cum Patre Aquas Graneas se confert. Germani cum aliis de seruitute Pii conqueruntur. Lotharius Lutetias se confert, homagium exigit. Egobardus eum ad singulare certamen prouocat.
18. Pipinus et Ludouicus Rex Boiariae Pio cum validis copiis auxilio veniunt.
19. Legati ad Lotharium missi restitutionem Ludouici Pii postulaut.
20. Lotharius culpam omnem a se remouet, postulatis Legatorum annuit, et restitutionem Parentis conuocato conventu imperii promittit.
21. Lotharius relicto Patre in aede Dionysiana in Burgundia vires comparare annititur.
22. Ludouicus pius ab Episcopis antea exautoratus eorundem sententia solenniter restituitur.
Diethenhofen cogit: quo legati Saracenorum odoramenta, succos, vestes, paludamenta, Arabicas opes Imperatori dona ferunt. Huc quoque Bernardus, praefectus praetorio, qui in Hispania fuga sibi consulens delituerat, se contulit: ad singulare certamen (quod genus purgandi tum solenne maioribus nostris fuisse inuenio) accusatores prouocat: et nemine vires conferente, religione iureiurandi sese ab obiectis criminibus exolvit. Pipinus huic concilio non interfuit, sed iam soluto conuentu demum aduenit. Pius vt contumaciae filii, et corruptis moribus a consultoribus prauis mederetur, eundem secum Aquis Graneis detinuit vsque ad Ianuarium. Verum Pipinus iniquo ferens animo, sua facta a quopiam obseruari ac notari, insalutato patre, offensarum nimine dissimulans, in Aquitaniam clam discedit.
Aquas Graneas hyemat, grauis ei motus ex Boiaria nunciatur. Apud Langkhaim Ludouicus rex Boiorum, cum quibusdam principibus Germaniae conuenerat, vnde nata suspicio est, rumorque dissipatus, quasi rex Boius desciscere a patre, Austriamque, hoc est regnum Orientis, nempe Germanias, Rhaetias, Vindeliciam, Illyricum, Noricum, Pannonias, Liburniam sibi vendicare tentasset. Augustus cum exercitu Augustam Rhaetiae (quam quidam olim caput Boiorum fuisse autumant, ego Augustam Tiberii, quam nunc Reginoburgium vocamus, siue Augustam Vindelicorum, quae supra Monachium in ora Isarae interiit, arbitror, deceptosque imperitos similitudine nominum existimo) petit. Ibi Boius parenti arguens rumorum temeritatem satisfecit.
Boiaria, Augustus Gallias adit. Aureliam frequentes proceres, filiumque Pipinum coire iubet: Ipse cum valida manu Germanorum eo contendit. Pipinns timens vires parentis inuitus adest ob prauum ingenium, a patre Treueros in Germaniam relegatur, arctaque custodia obseruari iubetur. Pius in Aquitaniam transmisso Ligere procedit. Bernardum, cuius consilio vti Pipinus consueuerat, aula, magistratu, honoribus se abdicat. Inter haec Pipinus negligentius custoditus noctu aufugit: profugus, et vagabundus quacunque licuit, delitescit, vitatque conspectum parentis, qui in Nouembrem alium conuentum in Aquitaniam, quo ad se fugitabundum retraheret filium, frustra indicit.
Aquitanorum improuisa et crebra incursatio. His fiebat, vt Imperator cum copiis suis, et ab intemperie coeli, et incolis terrae male acceptus, Ligerim tranare, ex Galliis in Franciam ad Aquas Graneas maxima difficultate, nec citra ignominiam et dedecus, retro referre pedem cogeretur.
Alsatia apud Lugenfeld coeunt.
Gregorius quartus pontifex Romanus Maximus, vbi hoc incendium inter parentem atque liberos, prauorum consiliis excitatum esse accepit, quod ad detrimentum Reipublicae Christianae maximum procul dubio pertineret, ad restinguendum id ad filios in Germaniam proficiscitur, seduloque operam nauat, si qua aequitate hominum perniciosus, parricidialisque tumultus, ad ocium et quietem reduci, et filii parenti reconciliari possent.
Vangionum vrbem se confert. Vbi tempus diutius consultationibus tractum, placuit tandem nec quicquam salubrius visum est, Bernardum pontificem cum aliis optimis quibusque, ad filios, et Romanum
Augustum euestigio, et recta non adiret. Rumor erat ideo eundem aduenisse, vt Caesari, et amicis, episcopisque eius, nisi obtemperarent filiis Augusti, sacris interdiceret. Germaniae pontifices, maxime Drogo Mediomatricum pastor respondere: Si Romanus sacerdos nobis male precaturus aduenit, ipse quoque male audiet, et diris deuotus abibit.
Pius igitur intento exercitu ad Lugenfeld proxime filios, octauo Calendas Iulii, diuo Ioanni Baptistaedicato procedit.
Pius, pontificem ad filios remittit: facit eidem comprimendi tumultus, pacis et amicitiae reintegrandae confirmandaeque potestatem.
Gregorius, posteaquam ad filios reuertit, ad Caesarem, vt iussus fuerat, redire permittitur. Nam dolo fraudeque coniuratorum iactabatur, Ludouicum a pontifice Maximo ob nouercale in filios odium, inferiis deuotum esse. Qua de caussa saeuit ignobile vulgus, gregariique mystae, apud quos semper superstitio, commentaque humana, et crassae caeremoniae speciem pietatis prae se ferentes, efficaciores sunt quam iusta religio, plerique donis allecti, alii promissis inescati, pars minis territi, quidam suopte ingenio deprauati, nouarumque rerum cupidi, deserto Imperatore, ad filios cateruatim prouolant.
Pius agitari sensisset, haud parem se furori multitudinis instar diluuii furentis, ratus, filios certiores facit, admonetque, ne parentem ab omnibus destitutum, contra fas, legesque naturae praedam fore direptui, atque ludubrio insani vulgi, et inimicorum sceleri patere permittant. Filii, vt castris relictis, ad se quam maturrime obuiam processuros, accedat, remandant. Imperator igitur necessitate rerum, iniquitate fati adactus, castris excedit, ad filios contendit. Itidem filii faciunt: et licet quibusdum (vt plures sunt mali, quam boni) dissuadentibus, obuiam ire parenti festinant Vbi ambae partes in conspectu fuere, atque conuenere, mox filii equis desiliunt, osculoque ab Augusto excipiuntur. Inde simul ad castra filiorum proficiscuntur
Iuditha Augusta quam caussam omnium malorum esse vociferabantur, ab Imperatore separatur, ad tabernaculum Ludouici regis Boiorum deducitur. Lotharius patrem cum filio Carolo adhuc impubere, ad suam papilionem abducit, ibique consistere iubet. Interim omnes qui aderant, in verba filiorum iurant: Imperiumque a fratribus in tres diuidundum partes esse decernunt. Augusta Dertonam, quae vrbs est nonae regionis Italiae, relegatur. Gregorius episcopus Romam, vbi improbitatem paucorum plus quam aequitatem valere videt, non sine maximo moerore petit. Ludouicus quoque pertaesus impotentiam coniuratorum Galliae, sero intelligens, quo conatus illorum pestiferi tenderent, fugitans
Pipinus in Aquitaniam reuertitur. Lotharius vero atque coniurati, cunctis ex sententia confectis, conventu dimisso, Gallias peragrare. instituunt, populum sacramenta Lothario dicere iubent.
Lothariusque ita rerum potitus, parentem destitutum a suis et priuatum, filiorum suorum captiuum, venaleque inimicorum suorum mancipium, velut ludibrium fortunae cum Carolo infante circumducit: paucis custodiae eius destinatis equitibus, in Mediomatricum vrbem, inde Verodunum, postea in Suessionum Augustam procedit: ibi in monasterium D. Methardi patrem abdit. Carolum necdum puberem Brumiam relegat, nec tamen tonderi iubet. Conuentum post haec regium, Compendium Galliae Belgicae vrbem, in Calendas Octobris indicit. Ipse interim venationibus indulgens, post patrem secum Compendium producit. Vbi legatos, et munera Imperatoris Graeci ad Pium missa audit, suscipit, absoluit.
Pii, qui ab his, quos seruarat, proditus, summoque rerum fastigio deiectus, indignis modis paucorum scelere tractaretur, et dum miserescunt, fauere incipiunt. Purpurati, quorum consilio huiuscemodi fiebant, sero sibi metuere coeperunt: ne si Imperator restitueretur, ipsi poenas darent, quosdam episcopos, quibus charius erat aurum, ac honor, quam fides autiusticia, impulere partim fraude, partim donis, vt denuo Caesarem absentem, indictaque causa, velut indignum apice rerum summo, ob flagitia quae ipse confessus esset, publico iudicio condemnarent: et consessu patrum celebri, ad sacra D. Methardi atque Sebastiani armis exuerent: atque ante aram Maiestate Caesarea exaugurarent, imperio exauthorarent, deinde pulla veste indutum, atratum, in arctam custodiam obtruderent. Complures consensere: maxima pars, ne primores, qui rerum habenas tenebant, offenderent, subscripsere.
Drogo episcopus Mediomatricum, fraterAugusti, huiuscemodi consilio refragati sunt. Hique protinus in Germaniam et Boiariam ad Ludouicum regem Boiorum, qui inter fratres prudentior, atque ad mansuetudinem pronior censebatur, fugam tendunt: persuadentque facile regi Boio, vt ad liberandum ex iniusta seruitute pudendaque parentem, fraude iniquorum circumuentum, operam nauaret. Mittuntur igitur a Germania et Boiaria, a Ludouico rege Boio, et Drogone patruo eius, et ab his qui eo confugerant, pasim Gallias: Hugo abbas in Aquitaniam, qui Pipinum ad liberandum genitorem instiget: Bernardus et Varinus in Burgundiam. Hique populum ad eripiendum Imperatorem incitabant.
Galli, Burgundi, Aquitani, Germani frequentes coeunt, grauiter de paucorum potentia conqueruntur, quorum flagitio Augustus Pientissimus in seruitutem redactus sit. Nec deerat illisanimus vieripiendi Caesarem. Lotharius primo vere vim Teutonum metuens, in Gallias redit, Luteciam Parisiorum petit, populum cogit, atque sacramenta sibi dicere iubet. Egobar dus qui et Egbardus.Pio adnitente ab huiusmodi nefario praelio abstinuere manus. Inde Lotharius ad monasterium Diui Dionysii se confert.
Pipinus ex Aquitania, Ludouicus ex Germania, et Boiorum regno cum validis copiis, et his qui ad eum confugerant, in auxilium Augusti properare nunciabantur. Lotharuis igitur omnium fluminum pontes rescindit, naues omnes submergit: Nihil ominus tamen Caesariani fama aduentantium virium erecti, passim armati prodeunt, atque conueniunt. Pipinus cum Aquitanis ripam Sequanae insederat. Varinus et Bernardus ex Burgundia ad Matron am amnem peruenerant.
Gantzelinus praefectus ad Lotharium
Ludovicus rex Boiorum, Pipinus rex Aquitamae, fratres germani tui, vniuersa Germania, omnes denique boni postulant, vt nobis Augustum, illis genitorem reddas. Quod si fiet, cuncti erroris deprecatores, veniae atque salutis authores tibi apud Imperatorem erimus: sin repulsam patimur, armis, Deo iusto iudice impetrabimus, quod precibus nequimus: bellum et pacem tibi offerimus, vtramuis conditionem, vt libet, accipe.
Nemini omnium magis cordi esse, quam sibi, parentem: displicere admodum, quae iniqui in illum perpetrassent: nec esse quenquam omnium, qui ita diu noctuque cogitet, quonam pacto iniuriam illi illatam, qui et vitae et potestatis suae author sit, vindicet: Non potuisse hactenus id rite, sapienter que fieri sacer dotum suffragiis, adhibitis superis, patrem suum de solio regio detractum, se ibi collocatum esse: decere eundem iisdem sacris, auspiciisque prouehi. Si quid perperam actum sit, non in se culpam transferendam esse, sed in eos, qui patrem suum destituissent, atque plane prodidissent, proinde placere sibi, vt celebris totius Imperii conuentus, quo libeat, indicatur: vbi parens suus auspicato, et quasi iure postliminii libertatem reciperet. His auditis Legati ad suos redeunt, in commune consultant, quonam die rursus coeant.
Lotharius versutorum, callidorumque amicorum (qui si is in gratiam cum parente rediret sibi timebant) consilio vsus, relicto patre in aede Dionysiana cum huiuscemodi maliciosis veteratoribus, et scelerum fabris, Burgundiam, Viennamque petit: ibi statiua facere, vires ad resistendum comparare, et sese munire decreuere isti obscuri, fallaces, magis quam ingenui, iusti, boniue consultores.
Laetare Hierusalem: quod feliciter, prospereque euenire significauit populi adclamatio insecuta.
1. Imperator Lotharium persequi detrectat, filios excipit, Iuditha ex Italia redux.
2. Lothariani in Gallia Imper atorias partes sundunt, Cauillonem expugnant, Comites Imperatoris cum aliis necant.
3. Ludouicus Pius arma contra Lotharium mouet, qui se circumuentum et imparem videns Patri supplex factus veniam practeritorum impetrat, et cum suis in Italiam migrat.
4. Ludouicus Pius VVormatiam comititia indicit, Episcopos, quorum fraude captus fuerat, dignitate mouet, in exilium agit, et absentes perClerum excommunicat.
5. Imperator a banno solenniter absoluitur. Banni absurditas.
6. Adolramus Archi Episcopus Salisburgensis moritur. Leopramusab Imperatore surrogatur. Osuualdus eius suffraganous.
7. Imperator ob rcceptos aduersarios a Lothario expeditionem contra eum parat. Nordomanni Frisiam occupant. Copiae Imperatoris a Britonibus funduntur. Moraui rebellant, Venedorum vrbes a Boiis occupatae.
8. Ludouicus Pius omissa expeditione Italica per Legatos ad Lotharium et Papam transfugarum exhibitionem et rebellium excommunicationem postulat. Lotharius Episcopos a Pontifice missos ex Italia migrare prohibet. Epistola hac de re ad Imperatorem clanculum transmissa.
9. Ludouico arma aduersus Danos movente hi Frisiam deserunt, quo audito Imperator exercitum dimittit. Autores omnes superiores conspir ationis intra duos menses moriuntur.
10. Cometa. Ludouicus Astronomiae studiosus.
11. Variae de Cometis opiniones.
12. Iuditha Imperatorem vino indulgentem adigit, vt filio suo impuberi Carolo Burgundiam, Rhetias et Sueuiam addiceret. Reliqui Imperatoris filii conveniunt, vt acta rescindant.
13. Rathomarus Dux Morauiae Boiorum imperium aspernans ab Imperatoriis copiis cum Brynnone praelio vincitur.
14. Brynno Ludouico supplex factus veniam et amissa cum aliis locis impetrat, colomas et arces Romanas restaurat.
15. Iuditha Francorum regno inhiat et ope Pipini Imperatorem illecebris suis pellicit, vt Carolum Regem Lugdunensis Galliae (Neustriae) constituat.
16. Pipinus Aquitaniae Rex moritur. Eius filii. Iuditha filio suo metuens, Lotharium tutorem filio eligit, et Ludovico Pio persuadet, vt per Legatos eum ad se inuitet.
17. Ludouico Regi Boiorum publico decreto reliquis prouinciis interdicitur, Boiariam excedere prohibetur. Ludouicus Rex insidias sibi structas intelligens Francorum et Saxonum opem implorat et impetrat.
18. Imperator aduersus filium infesto exercitu protedit. Filius cum Parente armis decertare mefarium ducens in Boiariam cedit.
19. Francorum Proceres se interponunt contra superius decretum protestantur, et Ludouico supplici Patrem conciliant.
20. Lotharius ex Italia VVormatiam venit. Imperator Ludouico Boiariam relinquit, reliquum imperium inter Lotharium et Carolum diuidit, Lothariumque huic tutotem, Iudithae curatorem constituit.
21. Aquitanorum Pars Carolum recipere detrectant, Pipinumque Imperatoris nepotem regem creant.
22. Imperator in Aquitaniam tendit, et Proceres Carolo iurare cogit, nepotemque Pipinum Drogoni educandum in Germaniam mittit.
23. Ludouicus Boiorum Rex apud Germanos de hac diuisione conqueritur.
24. Decretum Procerum Germaniae.
25. Ludouicus Imperator acceptis crebris nunciis Ludouicum filium vniuersas Germanias occupasse, moerore affectus sibi morbum contrahit.
26. Inde quibusdam ex suis praemissis ipse ex Aquitania cum exercitu mouet filiumque petit.
27. Imperator morbo ingrauescente exercitumreducit, Ludouico ignoscit, Lotharioque insignia regni praelegat.
28. Eius praeparatio ad mortem, vltima verba, mors et sepultura.
29. Ludouici Pii Elogium.
Lotharium, licet amicis suadentibus, persequi nollet, Carsiacum se confert: ibi maximo omnium gaudio excipit filios, Pipinum regem Aquitanum et Ludouicum regem Boiorum, qui maximis itineribus cum his, qui ad se confugerant, ad se confugerant, ad parentem liberandum properarunt. Hymni Deo Opt. Max. dicti, honosque habitus est. Pius Pipinum in Aquitaniam dimittit, cum Ludouico in Germaniam ad Aquas Graneas redit. Ibi Augustum ex Italia ab exilio reuocatam, a Ratholdo episeopo, et Bonifacio adductam recipit. Concelebratis Paschalibus, venationibus deinde se exercet.
Landbertus, et Machofridus cum sociis omnia tumultu complent. Prouinciam sibi a Lothario traditam, vi retinere conabantur. Caesariani, quorum princeps Otto praefectus Aurelianorum, et Theodo antistes fani D. Martini Turonensis incautius cum illis manus conserunt. Caesi sunt Otto, frater eius VVilhelmus, atque Theodo, cum compluribus, a Lotharianis, caeteri fuga elapsi sunt. Lothariani, quamuis victores, tamen quod hostes vires recuperabant, eosque acriores hac clade exasperatos fore suspicabantur, rati vtrunque sibi periculosum, et manere, et aufugere, nuncios ad Lotharium ire iubent, vt suppetias perditis rebus ferat, postulant.
Lotharius ergo suis periclitaniibus opem laturus a Varino, et Caesarianis, qui firmo praesidio Cauillonum Burgundiae oppidum tenebant, praepeditur: armisque lacessitus, et irritatus vrbem obsidet, expugnat, diripit, incendit: Gothelmum, Hamilum, Mathelmum dynastas capite truncat. Gariopyrgam Gerpyrg.Augustodunum Autun.Aureliam, post Caenomanum pagum petit.
Ludouico rege Boiorum persequi Lotharium ftatuit, et Lingonum vrbem accedit. Lotharius rereceptis suis haud procul a castris genitoris castra facit eodemque loco quatuor dies legatis vltro citroque qui de pace ac concordia agitabant, commeantibus, commoratur. Quinto die retro in Galliam vlteriorem ad Ligerim amnem in Aquitaniam transiturus, copias fratris Pipini sibi coniuncturns, contendit. Imperator compendio filio anteuertit, ad Ligerimque considet: vbi et Lotharius vires suas explicat, proxime Blesense castrum, vbi Cissa Ligeri confunditur. Pipinus tum rex Aquitaniae cum auxiliaribus popularium copiis ad parentem peruenit. Lotharius posteaquam se circumuentum vndique, spe destitutum, nec in fuga, nec pugna salutem esse videt, attonitus moestitia simul et desperatione, inter spem et timorem haesitans, tristium specie abiectis armis ad parentem venit, preces, supplicia admouet: veniam erroris atque stultitiae impetrar. Nam Ludouicus natura simplex, et mitis gratiam sacit deprecanti, pecasseque confitenti ignoscit. Contentus, filium, eius proceres in potestate sua futuros, iurasse. Inde incolumes omnes cum filio in Italiam migrare iubet: custodes tamen in angustiis collocat, qui scrutarentur commeantes, atque obseruarent, ne quispium sine commeatu aut ire, aut adire, redireue queat.
Aquas Graneas proficiscitur: in sequentis anni vernum rempus, conuentum procerum VVormatiam indicit. Decembri ad Diethenhofen inde Mediomatricum vrbem accedit: cum Drogone fratre natalem Christi seruatoris nostri peragit. Februario rursus Diethenhofen petir: Pontifices quorum scelere fraudeque captus fuerat, condemnat, sacerdotiis et dignitate mouet, proscribit, in exilium agit. Ebbonem Ebdo qui et Ebbo relegatur.Hyldeshaim relegat. Agobertum Egenbrecht,Italiam elapsos per omnium sacerdotum religiones deuovet.
octingentesimus tricesimus sextus, Adolramus archiflamen Boiorum pridie idus Ianuarii ex hac vita migrat. Leopramus hoc sacerdorio ab Imperatore, regeque Boiorum donatur. Is Venedis Illyricum, Noricum Pannoniamque incolentibus, pontificem, sacrificulum creauit Osuualdum, ad quem in pontificalibus scitis extant binae epistolae scriptae a Pontifice Max. In quarum vna sacerdos, qui cultorem falsorum deorum licet se defendendo occiderat, de curia mystarum, classibusque sacrorum mouetur, iubeturque in turba prophanorum consistere. In altera, itidem presbyter a sacris, arisque arcetur, quod diaconus ab eo leuiter duntaxat verberatus, equo cadens ceruicem fregerit: ex hoc vulnere obierit.
Lothario reciperentur, expeditionem Italicam meditatur, quae necessaria fore opinatur, parat. At Nordomanni Frisiam lnsulam quondam, oceani Germanici oram armis inuadunt: Hantorff Hantorff, Hanthoriphos Auentinus dixit.Bicolam VVykland.Dorostadium expugnant, caesis praefectis Eckhardo, Hemingo, Halpodani filio, cum compluribus, cuncta sibi armis parere cogunt, in ditionemque subigunt. Britones quoque foedera rumpunt duce Muromano. Copiae quas Augustus aduersus hosce proficisci iusserat, parum profecere virtute. Fortuna quidem Caesarem non deseruit. Vide de hac re Cranzium l. 1. c. 38. derebus gestis Normannorum contra Sigebertum circa annum 837.Mauromanus paulo post vitam simul cum regno finiuit. In orientali Boiariae limite, Moraui, Venedorwn Sclavorumque natio est, qui tum aquilonarem Danubii ripam, qua Noricum inferius, siue Pannoniam superiorem praeterfluit, insidebant, regi Boio rebellant. Autores tumultus Ratisolaus qui et Rasla.Brynoque cum filio Hesilone qui alias Koezel diciturRatomaro parebant, a Rathbodone duce limitis Boiarici, iussu Ludovici regis submoti sunt. Venedorumtum vrbes Brynam Brinn in Maehren.Pisonium, Nitrauiam, reliqua castella rex Boius occupat, in Boiariamque transfert.
Italica, Romam Fulconem, et Adrouualdum monachorum magistros, Richardum praefectum in Italiam ad Lotharium legat. Hic reddi transfugas, illi rebellibus sacris interdici a Romano pontifice postulant. Ingrata legatio Lothario, eiusque amicis fuit. Romam vero missi benigne auditi sunt. Pont. Romanus duos episcopos, Petrum et Georgium, eius rei gratia ad Imperatorem in Germaniam proficisci iubet: qui cum Bononiam, in Germaniam transitum facturi peruenissent, vltra procedere arcentur. Leo purpuratus a Lothario illo missus, vetuit eos verbis Lotharii ne vsquam pedem ex Italia, ad Imperatoremue ferrent. Illi minis territi parent, Romamque redire coguntur. Adrouualdusque epistolam ab eis ad Augustum scriptam occulte accipit, atque cuidam, qui eam habitu mendici trans Alpes ferret, tradidit. Ita diligentia Lotharianorum, vestes, sinus, bulgas, calciamenta scrutantium, excutientium elusa est.
Frisiam adversus Danos mouet, Cimbri audito Imperatoris aduentu, exacto a Frisiis tributo incolumes domum redeunt. Quod vbi Pio nunciatum est, dimisso exercitu ad Ingelhaim reuertitur. Humeio Britannorum ducatum in tutelum fidemque commendat. Lues dira Lotharianos consultores inuadit, praecipue eos, qui coniurationis authores extitere, vniuersi intra duos menses a Septembri ad Novembrem extinguuntur. Pius cum filio Ludouico rege Boicrum Lugdunum pergit, in demortuorum episcoporum decurias alios allegit. Inde hybernandi causa ad Aquas Graneas discedit.
Democritus et Anaxagoras errantium syderum, dum coeunt, fulgorem convolutum esse arbitrati sunt. Hippocrates stellam errantem esse tradit, pasci, atque ali humore terreno: in hoc repercussu radios reddi, qui comae, barbaeue videantur. Sunt qui et haec sydera perpetua esse credant, quemadmodum Pythagorici, suoque ambituire, sed non nisi relicta a Sole cerni. Alii vero, sicuti Aristoteles, docent igneam vim esse, tracto alimento humoris, et moueri cum aere, nasci nimirum ex humore sortuito, atque halitu radiis Solis adsumpto, raptoque ex terris in supremam aeris partem
Viennae Austriae cultioribus literis, maioribusque Musis operam darem, et tum Cometa ibi fulgeret, lusimus.
Et profecto eodem anno, vt verum fateamur, Philippus rex Hispaniae, pater Imperatoris Caroli Maximi Caesaris Augusti interiit.
Ludouicus (inde enim diverti) dum diutius de natura rerum philosophatus esset, paulo indulgentius vino pepulit curas et solicitudines: caeteros vt idem facerent, cohortatus est. Tum Iuditha Augusta, callida, atque astuta mulier, ministerio Palatino (vt mos aulae est, et mutuum muliscabunt) adnitente, ab vxorio marito haud difficulter Burgundiam, Rhaetias Sueuiam, vnde ipsa oriunda erat, Carolo filio suo adhuc impuberi, ad Aquas Graneas celeberrimo loco extorquet. Hanc ob rem caeteri filii de tanta re nouercam, quae vulgo male audiret, nec maioribus, nec foeminae conuenientibus negociis abstineret, imo magis aequas partes potentiae sibi vindicaret, licentiusque quam matrem familias deceret, cuncta ex libidine ageret, sententiam ferre perindigne ferentes, in valle Tridentina, vbi confinium est Boiariae, atque Italiae, ad huiuscemodi acta rescindenda conueniunt.
Moraui res nouas moliuntur, Rathomarus regulus, ad quem supra Brynnonem aufugisse commemorauimus, Boii, praefectis obtemperare recusabat, Imperiumque Boiorum aspernabatur. Rex Boius Rathobodum Austriaci limitis ducem, quem Marchionem vocamus, cum validissmo exercitu aduersus Rathomarum proficisci iubet mandatque Rathobodo, vt perfidum caput non ante persequi cesset, quam aut occidat, aut regione penitus exturbet. Rathomarus, et Brynno Venedorum rectores haud imparati nostris obuiam procedunt, cum Boiis pugna confligunt. Verum amissis multis in fugam vertuntur: atque rebus desperatis, cum iis, qui euasere caedem, ad Bulgaros in Maesiam trans Savum aufugiunt.
Rothomarus ibi periit, Brynno taedio exilii, cum sine pignore, sine lare extorris patria erraret, fretus clementia Ludouici regis Boiorum, Sauum amnem, accepta publica fide abs Salachone, eius limitis procuratore, in Boiariae regnum transit, ad Ludouicumque regem Boiorum, ab eodem praeside Reginoburgium mittitur: atque non solum veniam praeteritorum impetrat, et vrbes Nitranam, Pisonium, Brynnam, et aiia perdita recuperat: verum etiam partem inferioris Pannoniae, et Norici iuxta Seunam flumen, quae tum deserta erat, recipit. Vbi cum filio Hezilone dirutas colonias, et arces a Romanis quondam deductas, et a Germanis solo aequatas, instaurat. Inter quas Celeia et Petanio, Petau.Mösburg nunc olim Chotzlburg.Brynnone ibi aedificata a Leopramo Iuuauensi archiepiscopo Boiorum consecrantur.
Francorum florentissimo inhiare coepit. Dabat animos id tentandi mariti facilitas, qui obnoxius vxori nihil pensi habeat, nihil eidem deprecanti negare solebat. Primo igitur Iuditha aulicos, quos opportunos esse videbat, partim muneribus et ingentibus pollicitationibus, partim blanditiis, quibus plurimum pollebat,
Pipinum regem Aquitaniae socordis, tardique ingenii, pari astu in suam trahit partem Postremo eo Imperatorem illecebris pellicit, vt in Galliis Carisiaci celebrem conuentum Celtarum cogeret. Vbi praesente Pipino Carolum ense, diademate regio ornat, regemque Lugdunnensis Galliae adpellat.
Pipinus in Aquitaniam redit: paulo post mense Nouembri relictis duobus filiis, Pipino et Carolo, vita defungitur. Imperator ad hyberna ad Aquas Graneas reuertitur. Augusta territa ob mortem Pipini, adaduersamque Pii valetudinem, cui finem vitae in foribus adesse, eundem propediemque moriturum animadvertebat, sibi filioque suo impuberi consulere, tutorem, patronumque parare, caute prudenterque operam nauat. Communicato itaque consilio cum amicis Augusti, quos suis rebus studere sensit, quemnam priuignorum ad hoc mnnus accersat, consultat. Lotharius magis opportunus, magis ex vsu visus est. Expugnato igitur astu, precibus, blanditiis abimo Pii, Iuditha partim iussu mariti, partim sponte sua perquam honorifice legatos ad Lotharium in Italiam mittit, Qui primo dicunt, mittigatum esse Imperatorem Lothario Ipsi, eius amicis, eundem amicitiae gradum apud Caesarem non solum patere, sed et Imperii successorem illum a parente indulgentissimo designatum esse. Deinde suadent Lothario, vt quam celerrime ad Augustum, maximam Imperii partem occupaturus contendat.
Augusta constituerat, facilius ex voto, sententiaque animi perficerentut, Ludouico regi Boiorum publico decreto reliquis regionibus interdicitur. Imperator eundem, victus techna coniugis, excedere Boiariam vetat, et alio quouis gentium ferre pedem prohibet. At Ludouicus rex Boiorum cum haec fieri insidiis iniustae nouercae, paucorumque flagitio (qui amore ac aetate desipientem Augustum, morboque adfectum, et valetudine minus sui compotem, suo arbitratu venundarent) intelligeret, tertio Calendas Decembris Francoforfordiam venit, coacto Francorum Saxonumque senatu, iniurias iniustae novercae, inimicorumque insolentiam commemorat: qui Augusti adfecti valetudine, obnoxiique seruituti vxoriae, lenitate in communem omnium pernicem abuterentur. Edictum tum ridiculum, tum iniquum aduersus se proponit. Quid ab huiusmodi fumi venditoribus reliquis expectandum sit, cum filio et regi obsequentissimo genitorem praeripuerint, declarat: beneficia sua praedicat: orat ac postulat, Rempublicam suscipiant, vna secum administrent, in commune rebus consultant: nec patiantur genuinam, germanamque Francorum sedem, prauorum praedae atque auaritiae patere. Germaniae primores, quod eis iam pridem cognita erat mansuetudo, prudentia regis Boiorum pronunciant, se in eius potestate fore. Operam deinde suam certaitm spondent, et nequaquam se eum deserturos, Reipublicaeque defuturos pollicentur.
Pius vbi haec ei renunciata sunt omissa Aquitania, quo ire, et defuncto filio regionem pacare constituerat, vires cogit, vltimo Decembri Mogontiaci Rhenum transi, Tributiae castra facit, considet, maiores copias expectat. Quae vbi conuenere, aduersus filium infesto, intentoque exercitu Hodonnam procedit. Rector Boius nefas ducens, filium cum parentem ferro decernere, sortem suam supremo Numini commendat, in Boiariamque cedit. Iubet eos, qui suis rebus fauebant, sibi consulere, ad Augustumque redire. Hique ab Alberto Caesarianarum partium dynasta, ingentibus pollicitationibus, et spe veniae ad Pium reducuntur.
Francorum frequenter ad Caesarem conueniunt, docent, neque se, neque reliquos Germanos pati posse Ludouicum regem Boiorum, et Augustae Maiestatis haeredem de omnibus et Republica bene meritum, tantis rebus aduersus Venedos Imperii et religionis Francorum hostes publicos, gestis, oppidis, moenibusque prohiberi. ludibrioque fore impotentis naturae animali, et soricibus pestilentibus. Se primaria membra nempe conditores et authores Imperii Francorum esse, non posse quenquam sine suo consensu rebus imponi: rem sui iudicii esse, armis haud dubie muliebri audaciae possimornm
conatibus obuiam ituros. Proinde (inquiunt) Augustus habeat rationem posteritatis, periculique Reipiblicae: caueat ne hancce dum flagitio sissimorum (qui omnia permiscere, cuncta ad suam potentiam, dominatumque conuertere, rem ad arma deducere studeant) temeritati obsequatur, pessundet atque perditum eat. Admonent, ne quid raptim turbateque agat. Postremo petunt, atque iure suo postulant, vt cum filio omnium optimo ac sapientissimo in gratiam redeat. Imperator hisce commotus verbis, qui, alioqui quippe tenuis, infirmi, ne dicam instabilis animi, ventu et nutu consultantium circumferebatur, regi Boio gratiam facit: isque ad patrem supplex venit.
Pius Francofordiae hyemat: in Quadragesimali ieiunio Confluentiae Rhenum transit: inde in Sueuiam pergit, Paschalia propter lacum Brigantium perpetrat. Mense Maio VVormatiam proficiscitur. Huc ex Italia Lothatharius, promissis, vt supra dixi, inescatus, euocatus a patre, venit: a quo honorifice et benigne praeter solitum excipitur. Deinde Imperium Francorum, relicta sola Boiaria Ludouico, inter Lotharium, Carolumque connitente Augusta diuiditur. A flumine Mosa, Orientem solem, Astrumque versus cuncta Lotharius animo inuadit: regna Occidentalia Galliarum Carolo relinquit: eius tutor Augustaeque curator adpellatur.
Aquitanorum quidam, qui de nouo rege sententiam Imperatoris expectabant, verum qui domi remanserant, regem nisi a se creatum aspernabantur, Carolumque recipere detrectabant. Pipinum nepotem Imperatoris ex filio Pipino, rebus Aquitanicis imponunt ad regiumque solium subleuant. Imperator quasi re bene gesta, et ceu omnem discordiae de diuidundo imperio fenestram praeclusisset, serio triumphabat: laetus hilariorem Lotharium in Italiam dimittit, ipse Aquitaniam petere aduersus nepotem suum constituit: dictabat, se non inuidere nepoti, sed consulere, ne scilicet ferox eius ingenium, aetasque tenera, leuibus atque proteruis Gallorum, pertinacibus Aquitanorum moribus corrumperetur: eundem apud se in Germania educatum iri oportere praedicabat.
Carolo secum ducto, arma in Aquitaniam mouet, proceres iurare Carolo adigit: refragantes in vincula coniicit, quaestionibus admouet, Pipinum nepotem in Germaniam mittit, educandum Drogoni pontifici Mediomatricum commendat.
Ludouicus rex Boiorum impatiens doloris, quod aequa portione regni, auitaque haereditate (quasi vulgo conceptus, impuroue matrimonio natus, exclusus esset, confisus Germanorum voluntatibus, Sueuorum sibi animos primo conciliat, deinde Francofordiam petit. Quo frequentes ad eum Fancorum, Saxonum, Venedorum duces, tetrarchae, dynastae, pontifices, sacrifici, monachi, item legati Cimbrorum coeunt. Vbi rex Boius patientiam suam praedicat, inimicorum fraudem proponit, a fratribus bis captum genitorem, a se bis seruatnm esse commemorat: egregiam sane hisce meritis gratiam referri, illis imperia ob parricidia tribui, se ob pietatem velut nothum, exhaereditatum esse: et, si Diis placet, Germaniae hactenus liberae dominum muliebri scelere imponi, se semper cum fratribus de virtute certasse: se vt antea operibus studuerit, sic iustitia et aequitate velle superare: petit sui rationem haberi.
Pictonas in Aquitania Imperator Ludouicus, crebrisque nunciis, item literis fit certior, Ludouicum filium vniuersas Germanias occupasse, in eiusque verba omnes Alemannos, atque Venedos, et Sclauos iurasse: Regesque Cimbrorum, Danos, Suionas, Nordomannos, Gothos, Finnos eidem operam suam pollicitos esse. Hocque tristi nuncio accepto, languore, et pectoris inflatione tentari, crebris singultibus concuti coepit, causam valetudinis ex moerore contraxit: pituita, ac distillationibus, quae alias pulmonem, et viscera huiuscemodi vitalia vitiarant, et auctae tum frigore
Carolo in Aquitania, Drogum archiflaminem Augustalem, Albertum magistrum Equitum ad tutandam occidentalem Rheni ripam, et in officio continendos accolas, praemittit: initio Quadragesimae ex Aquitania egreditur, cum copiis licet annis, et morbo adfectus, subsequitur: ad Aquas Graneas ante Paschalia cum exercitu peruenit. Peractis ibi festis diebus, Moeno Francofordiam nauigat, ad Herueldense monasterium, Turogosque, vbi filium considere, statiua habere, fama erat, petit.
Boiariae, Nariscorumque nullo hoste obuio attigusset, Ludouicum filium per Boiemiam, et aliorum Venedorum prouincias magna difficultate, atque haud mediocri discrimine penetrasse, in Boiaria meridionali incolumem degere audit. Porro adgrauata valetuoine retro pedem refert, Sulsam vicum regium deuenit: ibi solennes supplicationes facit, triumphumque Christi concelebrat. Inde Rheni ora, insulis in agro Mogontino circuitis, dum secessu mediamnis, proxime Ingelhaim fixis papilionibus aegritudinem leuare parat, succubuit. Vocatis ad se Drogone fratre archimista Caesareo, episcopo Mediomatricum, Hettone Treuerensi, Ottogerione qui et Odogarius.Ludovico ignoscit, supellectilem Imperatoriam distribuit. Diadema, ensem gemmatum, auratumque, sacra et insignia Imperii Lothario legat.
Auss, auss, quod non tam diminutae, alienataeque mentis signum, quam atros genios abominantis verba fuere. Nam apud Germanos is sermo abigentis est, declaratque foras, foras, hoc est, abi, abi hinc in malam crucem. Corpus Drogo in Mediomatricum vrbem deportauit, in aedem diui Arnulphi, vbi genitrix eius humata erat, intulit, mausoleoque condidit.
pilam fortunae dixero, in qua iocos, lususque suos illa exercuit: aut vt veritatis placita sequar, in Ludouico hoc, rerum et naturae parens vim suam plane ostendit: quemcunque, vti vti libet, attollit in altum, et de sublimi rursus praecipitat. Nec est quisquam omnium, qui refragari audeat, aut quaerere cur nam ita agis? Virtutem illam ac magnitudinem animi, et fortitudinem parentis Pius non est assecutus: Vis illa immortalis ingenii, quae in Magno extitit, in filio defecit. Hic magis peruicax in secundis, quam aduersis fuit, atque in prosperis pertinax, in angustis mollis, ac minime resistens fuit. Vxori, animoque nimium indulgens: ad nutum tinearum aulicarum circumferebatur. Minus caute, parum prudenter pericula cauit. Nec incolumitari Reipublicae quam longissime post se consuluit. Quod si factum parentis de diuidundo Imperio aemulatus fuisset, haud tam cito Imperium, vires Francorum occidissent. Nec tantum armis licuisset, neque tantum sanguinis Christiani, parricidiali bello effusum adhuc Respublica lugeret. Sed nihil versatilius fortuna. Vulgatum apud nos prouerbium est: Summa quaeque tandem ad ima rursus relabi, quae si amplius intendantur, in neruum erumpent: habenisque laxatis sensim, donec occidant, remittuntur. Quibusdam forte, ac temere humana negocia volui, agique persuasum est: alii fato, et aeterna constitutione, nexuque causarum latentium, et multo ante destinatarum, suum quemque ordinem ineuitabili lege percurrere arbitrantur. Nos ita omnia aeternae supremaeque maiestati subiicimus, vt tamen animi nostri liberi sint motus. Et quisque suo vitio sibi malum accersat: immortalis quidem illa prouidentia, cuius fortuna euertenda est, eius consilia corrumpit.
1. Lotharius audita morte Parentis ex Italia in Germanias et Gallias redit, imperium Francicum solus occupat et legatis fratrum diuisionem postulantibus respondet.
2. Carolus et Ludouicus Lotharium bello aggrediuntur. Lotharius cum Pipino a Ludouico retrorsum ire cogitur.
3. Ludouicus Francos orientales cum aliis in partes suas trahit, mox tamen a suis desertus et circumuentus fugatur, et vix in Boiariam euadit.
4. Lotharius relicto Alberto omnem vim belli in Carolum conuertit. Ludouicus Albertum praelio caedit, et cum Carolo copias coniungit.
5. Ludouicus et Carolus pacis conditiones frustra offerunt, tandem praelio, quo 100000. Francorum cecidere decertatur, Ludouico et Carolo victoribus existentibus.
6. Ludouicus in Germaniam redit. Lotharius viribus reparatis aduersus Ludovicum procedit, re tamen infecta, quamuis vltima minitatus, VVormatiam se confert.
7. Rabanus Fuldensis Episcopus a Monachis, quod literis nimis incumberet monasterio eliminatur.
8. Ludouicus et Carolus vires iungunt. Lotharius in fugam vertitur. Ludouicus et Carolus imperium inter se diuidunt.
9. Lotharius vires recuperat. Pax inter fratres constituitur et 120. arbitratores eliguntur, qui regnum inter fratres diuidant.
10. Ludouicus arma in Saxoniam mouet, ibique coniurationem seruorum contra Dominos opprimit.
11. Diuisio imperii Veroduni suscepta. Pipini relinquitur Aquitania. Lotharius fit Rex Italiae et Imperator. Eius portio.
12. Carolus Caluus Galliam acquirit. Eius portio.
13. Ludouicus fit Rex Germaniae. Eius portio. Pax fratrum iuramento firmatur. Lis inter Carolum et Pipinum ob limites.
14. Praelium inter Caroli et Pipini copias posterioribus victoriam reportantibus.
15. Gregorius IV. Pontifex moritur. Sergius Imperatoris Lotharii consensu sufficitur. Saraceni Italiam inuadunt Beneuentumque capiunt. Ludouicus Venedos Transalbinos domitat, ipsisque Duces Teutonicos imponit.
16. Rhabani liber de vexillo Domini.
17. Nordomanni Galliam inuadunt, Carolumque a se pacem mercari cogunt.
18. Dani Frisiam inuadunt, Hamburgum deuastant, Germanis tamen aduentantibus domos reuertuntur.
19. Comitia Badebrunnensia. Nordomanni, Sclaui, Bulgarique foedus cum Ludovico confirmant. Haraldus Danus et Boiemi fiunt Christiani. Episcopi Reginoburgensis iurisdictio Ecclesiastica in Bohemia.
20. Lotharius Bolacratum et Burgundiones deficientes ad officium redigit. Gisulbertus, filiam Lotharii rapit et bellum inde oritur.
21. Ludouicus Morauiam tumultuantem in ordinem redigit. Morauiae fines. Ludouicus Ratislaum Ducem Morauiae et Ariofridum Episcopum Reginoburgensem constituit.
22. Saraceni templum D. Petri Romae vastant. Lotharius et Ludouicus amicitiam colunt. Lotharius Carolo irreconciliabilis.
23. Ludouicus Rhabanum Archi Episcopum Moguntinum constituit.
24. Theoda muliercula quaedam fatidica quaestus gratia concionatur publice, extremumque diem impendere praedicat, audientibus et sectantibus eam tam Laicis quam Clero.
25. Ea iussu Ludouici a Rhabano accura tius quaeritur, doloque comperto castigatur.
26. Viri eruditi in Germania Glossa ordinaria.
27. Lotharius Carolo bellum indicit, Ludodouicus fratres conciliare studet. Bohemi reprimuntur. Corolus Gisalpertum regno pellit, qui Ludouico deprecatore a Lothario veniam impetrat. Pax Lotharii cum Carolo.
28. Godescalci haeresis de praedestinatione in concilio Moguntino damnatur.
29. Boiemi rebelles ab Ernesto Marchione Nariscorum oppugnati pacem, et cum Dachulfo Marchione Misniae facultatem colloquendi petunt.
30. Dachulfus cum Boiemis colloquitur. Nonnulli Germani inuidia erga Dachulfum dum de pace tractatur, Boiemos inuadunt, ast miseranda caede abs his prosternuntur et in castra pulsi obsidentur.
31. Teutones missis legatis vitam petunt, quam amissis armis et bonis impetrant. Diabolus gloriatur se bello Bohemico praefuisse, suoque instinctu tantum sanguinis effusum.
32. Roracus Nordmannus a Lothario in vincula coniectus elabitur, piraticamque in Oceano Gallico exercet. Mox cum Lothario in gratiam redit.
33. Cimbri Caroli regnum inuadum et depraedantur. Carolus Lothariuum in auxilium vocat, et cum instaret praelium, a Danis pacem mercatur.
34. Horrenda fames circa Rhenum. Rabani pietas in pauperes. Exempla fame pereuntium.
35. Sorabes deficiunt. quos Ludouicus fame ad deditionem cogit.
36. Carolus Pipinum Regem Aquitaniae, vt et fratrem eius Carolum in monasterium detrudit. Carolus ad Ludovicum elabitur. Irmogarda Lotharii coniux moritur. Haraldus proditionis suspectus interficitur.
37. Comitia Moguntina. Ludouicus in Saxonia bona fiscalia recuperat, Leges corrigit, Iudicum auaritiam cohibet. Conuentus Erfurdensis in Thuringia. Constitutio de Causidicorum mercede.
38. Nordinanni Aquitaniam vastant. Pipinus inter istas turbas elabitur. Status Aquitaniae Ludonico regnum hereditarium offerunt, et auxilium eius contra hostes implorant.
39. Ludouicus filius iussu Parentis ad Aquitanos transit, sed mox leuitatem gentis metuens ad patrem reuertitur. Pipinus capitur et custodiae includitur. Nordmanni cum ingenti praeda domum redeunt.
40. Bellum ciuile ob regni administrationem in Dania exortum totam regiam stirpem, praeter vnicum infantem excindit.
41. Terrae motus et tempestas circa VVirtzburgum. Templum Kiliani vi maiori destruitur. Altaichii manachi regulam Benedicti relinquunt.
42. Ratisolaus deficit, seque Regem Morauiae venditat. Rathobodus marchio Austriacus restituitur. Ludouicus Morauiam infestat, Ratisolaum obsidet, hostibusque ad internecionem caesis ab obsidione recedit.
43. Ratisolaus post Ludouici discessum Boiariam inuadit, Rathobodum fundit.
44. Lotharius Imperium resignat et inter filios diuidit, ita vt Ludouicus II. Imperator et Rex Italiae; Carolus Provinciae et Burgundiae; et Lotharius Lotharingiae Rex fieret. Lotharius Imperator moritur.
LOthario vbi renunciatum est parentem obiisse, ex Italia in Gerinanias Galliasque mature quam maximis potest itineribus conrendit, Aquas Graneas, regiam et caput Franciae occupat, Galliarum, Germaniarumque primores accersit, sacramenta sibi dicere iubet. Legatis Caroli et Ludouici, fratrum suorum, qui aequam auitae paternaeque haereditatis diuisionem postulabant, consilio Alberti praefecti praetorio (is plurimum apua Lotharium poterat, et discordiam fratrum, quam concordiam, bellum quam pacem sibi vtiliora existimabat) respondet, se iam pridem a Pontifice Max. S. P. Q. R. Imperatorem appellatum, ac Romae solenni ritu Augustum consecratum, consortem Imperii a parente adlectum, ab eodem insuper testamento haeredem, et successorem Augustalis maiestatis, Imperii, qua latissime patet, missis eius insignibus declaratum, perniciosam esse Reipublicae multitudinem principum: Vulgo dici, negligi, quod a pluribus custoditur. Quamobrem
sibi vt maximo natu, summam rerum a parente, communi procerum Imperii consensu traditam esse. Decere pios filios, bonosque rectores acta parentis, vniuersique populi tueri. Se quidem Ludouico Boiariam, Carolo Aquitaniam, vbi vterque regio more degat, concedere: hac tamen lege, vt haec regna precario possideant, in fidemque a se accipiant: atque sibi, sicuti Augusto orbis et vrbis domino obtemperent, quemadmodum sub parente, et auo factitatum sit.
Carolum, et Ludovicum relata sunt, communi consilio Lothario bellum indicunt, armis impetrare, quod uire nequiuere statuunt. Carolus a tergo, Ludouicus a fronte fratrem adgreditur. Is soluto conuentu, ex Aquis Graneis egreditur, coniuncto sibi Pipino nepote, qui in Mediomatricum vrbe educabatur, cum magno exercitu Mogontiacum prirhariam Germaniarum vrbem, inde Germaniam Magnam, quatenus longissime, latissimeque porrigitur, vendicaturus petit. Rex Boiorum cum antiquorum Francorum non tam numerosa, quam valida manu, suburbanis Mogontinis fratrem occupat, retro pedem ferre cogit. Quippe Lotharius timens robora Francorum cedit, aduersusque Carolum in Occidentem arma conuertit.
Ludouicus Francos Orientales omnes, Saxonas, Hassos, Franconas, Turogos, Sueuos, Venedos, Sclauos, proceribus multa largiendo, complura ciuitatibus promittendo, singulos benigne appellando sibi conciliat: in suaque verba iurare pellicit. Orientalem Rheni ripam validis praesidiis confirmat. At Lotharius crebris legationibus eorum, qui suis rebus fauebant, reuocatus, omisso Carolo, e Gralliis rursus in Germaniam iter flectit, et proximi anni Aprili quam celerrime ad Rhenum procedit. Iuxta Vangionum vrbem cum exercitu clam flumen transit. Ludouicus a suis partim ciuile bellum detestantibus, partim principatum affectantibus desertus, et plane proditus ab hostibus, de improuiso circumuentus, cum paucis vix euasit, in. Boiariamque aufugit. Lotharius dispositis praesidiis iuxta Rhenum, ne sibi a tergo bellum immineret, partem ibi copiarum cum Alberto magistro, equitum ad prohibendos Ludouici conatus, ad impediendumque, ne is vires cum Carolo coniungat, relinquit: omnem impetum belli in Carolum conuertit, qui iam ad Mosam, Ludouico se coniuncturus peruenisse ferebatur. Ab hoc rex Boiorum in auxilium per legatos euocatus, per Sueuiam cum suis absque cunctatione armatus ad fratrem Carolum properat, fratrisque alterius praefectos sibi resistentes, et iter intercludere conantes, graui admodum clade afficit, Albertum Magistrum equitum huiuscemodi belli nefandi authorem cum plurimis Lotharianis praelio occidit: victorque nemine omnino prohibente Gallias petit, copias cum Carolo iungit.
Fontanedo vico Antissiodorensi (quae civitas Galliae Lugdunensis tertiae) consederat. Rex Boius, et Aquitanus armis coniunctis, ad fratrem procedunt, oratores ad eum proficisci iubent, qui pacem offerant, si ille aequam portionem fratribus germanis, vti ius gentium est, redderet. At ille auiditate Imperii excors, nullius salubris consilii patiens, summam rerum mordicus tenere connititur, nec vllam aliam conditionem concordiae, ne audire quidem, ne dum accipere voluit. Iam enim fatis admovebantur Francorum genti bella ciuilia. Destinati igitur sorti suae fratres, parricidiali praelio manus conserunt: se cognato sanguine contaminant septimo Calendas Iulii. Acriter diu pugnatum est: vtrinque magna accepta clade, victoria tandem cruenta, Ludouico et Carolo cessit. Lotharius ad Aquas Graneas aufugit. Concidere hoc certamine vires Francorum: centena amplius millia hominum hac pugna interiisse author est Iordanus Osnaburgensis: Francique soliti hactenus fines regni proferre, elaboratos ac acquisitos a maioribus aegre posthac tutati sunt. Carolus et Ludouicus castra fratris diripiunt, corpora occisorum humari iubent.
rex Boius dimisso fratre in Gallia, mense Augusto in Germaniam reuenit, Salsam regium vicum accedit. Lotharius rursus reparatis viribus, et vndecunque suis collectis, ea aestate Moguntiacum occupat, Lotharium filium ad Saxonas mittit, eos ad se Augustam
Nemetum properare praecipit. Ipse interim Rhenum traiicit, contra Ludouicum intento, infestoque exercitu procedit: exitium regi Boio minatur: eundem non solum Francia, Boiariaue, sed etiam Europa exacturus, vsque Boiariam Franciae antiquam peruenit. Verum huiuscemodi minae in ludibrium versae, Boii et eorum rex fortiter, se ac fines suos tutati sunt.
Aquas Graneas reuertitur. Inter haec Rabanus Fuldensis antistes, vir ea tempestate vndecunque eruditissimus, Vates, Theologus insignis, quod nimis literis deditus, rem familiarem negligeret, a monachis Monasterio eliminatur. Ipse ad Ludouicum regem nostrum se contulit.
Lotharius a pertinacia resisteret, Ludouicus cum Francorum Boiorumque valida manu ad Rhenum contendit. Vrbes in occidua ripa sitas, quae Lotharianae erant, ad deditionem cogit. Carolus Argentorati ad regem Boium venit. Ambo reges coniunctis viribus aduersus Lotharium arma mouent, XVII. KL. Aprilis eundem cum metu superioris pugnae sui dilaberentur, in fugam vertunt. Fama erat ipsum desperatis rebus Italiam petere. Hac de causa Ludouicus et Carolus Imperium Francorum inter se partiuntur. Ludovicus Germanias, Carolus Occidentalia Galliarum ipsi sibi destinant.
Lotharius vero reparatis de integro viribus, apud Matisconem vrbem Burgundiae castra locat, se vallo, fossa munit, denuo aleam belli tentaturus. Quod vbi Ludouico et Carolo renunciatum est, eo cum suis codiis procedunt. Caeterum iam omnibus huiuscemodi bella parricidialia detestantibus etabominantibus (nam quibus bellum quam pax magis cordi fuerat, occiderant) amicis fratrum vltro, citro commeantibus, reges reconciliati sunt. Consilium deinde principum virorum habuerunt: in quo placuit, vt quadrageni cuiusque senatores, gnari regionum, locorum coirent, deinde imperium describerent, et iurarent, se absque fraude, doloque malo illud inter fratres partituros. Centum itaque et viginti proceres in Germania apud confluentes Mosellae, Rhenique coeunt, totum hunc annum ibi commorantur. Vrbes, oppida, castella, Imperii membra in libellum redigunt: deinde in tetrarchias diuidunt.
Ludouicus in Saxoniam mouet arma. Serui atque libertini in dominos conspirarant. Oppressa coniuratione, authoribus factionis capitali supplicio adfectis, Augusto mense ad Salsam, vbi regium praetorium erat, ad conuentus agendos proficiscitur. Inde Septembri ad Carolum fratrem Argentoratum pergit, Lothario tum in Dithenhofen diuersante.
octingentesimus, super quadragesimum tertium, Veroduni (vrbs est Caesariana Galliae Belgicae primae) reges, et centum viginti principes viri coeunt, diuisi Imperii rennnciatur. Aquitania Pipino datur Lothario cedunt cognomen Augusti, Roma caput mundi, Italia victrix quondam gentium, Alemanni et Teutones, qui secundum Iulium Caesarem, et veteres Cosmographos, Gallias, Belgicam, Celticamque incolunt. Germania secunda, cuius partes sunt Agrippinenses, Tungri, Brabantini, Flandri, Toxandri, Hannonii, Cameracenses, Picardi vsque ad Sonnam flumen. Hi omnes quondam inferior Lotharingia dicti. Insuper Germania prima praeter Moguntiacum, VVormatiam, Borbetomagum, Augustam Nemetum, Gallia quoque Narbonensis, quae et Prouincia, Sequanique, Vesontio Lugdunum, Hedui, Lingones, Burgundia, Gallia Belgica superior, cuius quatuor a Romanis scriptoribus primariae censentur vrbes, Treuerum Augusta, Mediomatricum vrbs, Leucorum Tullum, et Verodunum, haec adhuc a Lothario Lotharingi a vulgo nuncupatur.
Galliam Belgicam secundam, cuius vrbes sunt Rhemi, Suessonum Augusta, Veromandorum Augusta, nobis Sanctus Quintinus est, atque Galliam Lugdunensem, quae et Celtica, Carolus accepit: eaque pars
Francorum, et Francia occidentalis vocari solet, cuius caput est Lutetia Parisiorum.
Ludouico destinata sunt vniuersa, quae a Rheni fluentis orientem solem longe lateque spectant: Germania Magna, Rhetia, Sueuia, Vindelicia, Ilsyricum, Noricum, Pannoniae, Liburnia, Boii et Venedi. Additi ob vini prouentum in ripa Rheni occidua Mogontini, Vangiones, Nemetes. Hisce confectis, reges iureiurandi religione pacem sanciunt: inde quisque in suum regnum discedunt: continuoque a prauis consultoribus inter Carolum regem Celtarum, et Pipinum regem Aquitaniae ob limites discordiae flamma excitatur.
Rhabanus, signifer Caroli, et cum eo magnus nobilitatis numerus: hique monachorum magistri Richobotus, Hugo patruus Caroli.
Inter haec Gregorius quartus Pontifex Romanus ex hac vita migrat: cui Sergius, ante Os porci dictus, suffragio Imperatoris, sacerdotum, Senatusque populi Romani sufficitur. Saraceni ex Mauritania soluunt, Italiam inuadunt, Beneuentum capiunt. Rector Germaniae orientali Boiariae limiti in Pannonia filium Ludouicum praesidere iubet. Ipse Venedos trans Albim considentes, et ad Orientem vergentes, qui res nouas moliebantur, occiso eorum regulo Gozomuzilone, perdomitat, ducesque ipsis Teutonicos, ne deficerent in posterum, imponit.
Rhabanus noster, librum de sacrosancto Domini Deique nostri vexillo, vt supra narrauimus, conscriptum, per Aschorichum, et Rupertum monachos Romam Sergio Pontifici Max. petenti mittit. Quod opus laboriosum nostro aeuo, opera Ioannis Reuchlini, Hebraearum literarum instauratoris, ab Thoma Anshelmo diligentissime excumm est.
Nordomanni latrocinii studio ex Cimbrica peninsula nauibus delati, ducibus Regnero, et Rorico, regnum Caroli inuadunt, secundum Sequanae ripam Parisios tendunt: monasterium D. Germani diripiunt: Carolum qui cum Britannis male pugnarat, amissisque multis cum paucis vix euaserat, gens ferocissiuma pacem a se mercari cogit.
Dani domum in Oceano Germanico nauigantes, Frisiam inuadunt, ter pugna cum Frisiis conflixere. Primo inferiores praelio discessere, duobus nostros ingenti strage adfecerunt inde victores reuersi, in Saxoniae Cimbrorumque confinio Hamburgium devastant: verum nostris ad auxilium passim euolantibus retro tulerunt pedem.
Ludouicus rex noster conuentum procerum in Saxoniae Badobrunnae cogit. Adfuere fratrum, et Erici regis Nordomannorum legati, item Sclauorum omnium, Bulgarorumque oratores, cum quibus omnibus, pax foedusque confirmatum est. Nordomanni captiuos reddidere, ablata restituerunt. Haraldus Danus, princeps inter suos, philosophiam nostram recepit, in Franciaque manere maluit, in Saxonia sedes et domicilia a rege nostro accepit: praecipuo in honore apud nostros fuit. Boiemi quoque religionem nostram recepere. Quatuordecim gentis Dynastae, cum popularibus suis sacra aqua lustrati sunt: iussusque est Bathuricus Pontifex Reginoburgensis Zechos, (ita enim sua lingua Boemi nominantur) instituere in philosophia Christiana. Nam Boiemia ab Occidente et meridie Boios spectat, Boiariaeque finitima est, in rebus diuinis paruit episcopis Reginoburgensibus, vsque ad Diuum VVolfgangum, cuius consensu de caetero proprios habuere Pontifices, quos Imperatores nostri dederunt, sicuti in quinto narrabimus libro.
Bolocratum ducem Arelatensem, Burgundiones a se desciscere parantes, vi ad deditionem cogit: armisque in obsequio continet. Gisalbertus Caroli praefectus filiam Lotharii rapit, in Aquitaniamque profectus eam sibi connubio iungit. Augustusid Carolo annuente fauenteque factum esse existimabat. Ideo par pari referre. expeditionem aduersus Carolum iniuriam iniuria compensare meditabatur. Subsequentis igitur
Carolum proficiscitur. Ibi in conventu celebri vterque regum iuramento se purgat, inscios esse raptus: neque placere hoc coniugium. Inde Ludouicus ad lacum Brigantinum reuertitur: pridie Nonas Aprilis, ibi Paschalia celebrat, Caesarem Carolo reconciliare frustra summa ope nititur.
Morauiam tumultuantem pergit, quae latissima erat. Ab Occidente Boiemiae continuabatur, Orientis ab ora, et Meridie tum cum Danubio, vsque in Pontum ferme excurrebat, atque cum Europa finiebatur. Eius regulus summus Sclavorum princeps censebatur. Germanus Rector compositis rebus genti Ratislaum nepotem Moemari imponit. Nitrauae, Brynnae, eidemque tractui antea Brynnonem, itidem Venedum praefecerat: per Boemiam Reginoburgium reuertitur. Vbi vita functo Bathurico, Ariofridum eiusdem vrbis summo sacerdotio donat.
Saraceni, quos Mauros nominant, templum D. Petri Romae, cum vrbem capere non possent, vastant. Templum diuo Ruperto dicatum Iuuauiae conflagrauit. Anno deinceps proximo qui fuit aerae nostrae octingentesimus quadragesimus septimus, quies ab armis fuit, Augustus regem nostrum inuitauit: ipse, vicissim ab eo inuitatus est. Huncque annum hi duo fratres, mutuis conuiuiis, venationibus sagittariis muneribus, equestribus spectaculis, ac caeteris regiis voluptatibus transegerunt. Attamen Ludouicus, vt Imperatorem Carolo regi Celtarum reconciliaret, frustra operam sumpsit. Nimis impatienter ferebat Lotharius ignominiam sibi ob raptam filiam illatam: nec ab animo eius suspicio illa admoueri vllo pacto potuit, quin hanc technam Caroli esse opinaretur.
Ottogerione pontifice Mogontino mortuo, Rhabanus ille ob eruditionem a Ludouico rege Archimystes primarius Germaniae nuncupatur sexto Calendas Iulii, iussuque Ludouici Calendis Octobribus Moguntiacum coetum secerdotum cogit: viuendi normam sacrificulis praescribit. Quantumuis enim ager fertilis, solum foecundum sit, nisi assiduo cultu agricolae purgetur, spinas et lolium tibi germinat.
Theoda nomine, quae consilio cuiusdam sacerdotuli, quaestus gratia, freta vilis plebeculae credulitate (vt sunt animi imperiti vulgi superstitiosi magis quam religiosi) futura canere coepit: ambiguisque dictis mortales stultos, stultiores reddebat. Contra scita D. Pauli, muliercula publice concionabatur: de ministeriis diuinis prophanissime philosophabatur: et de his, quae soli deo nota sunt, temere pronunciabat. Visus coelestes simulabat, congressus, collocutiones cum superis, a quibus cuncta disceret, ementiebatur. Extremum fatum orbi terrarum, et illum diem, Poetis quoque alienis a religione nostra decantatum, impendere isthoc anno praedicabat. Viri, mulierculae, pueri, puellae metu perculsi, sturnatim, graculatimque prouolant, munera deferunt, deprecatricem apud deum immortalem parant. Quidam Stoicidae: obstipo, caluoque capite, vultu tristi, et sordibus notabilibus duntaxat religionem prae se ferentes, eandem velut Sibyllam, coelitus demissam, Deoque plenam non solum venerabantur, verum etiam sectabantur. *Nam Pharisacorum hoc genus irritabile adhuc nostra quoque aetate, posthabitis sacrarum literarum fontibus clarissimis, coenosas lacunas potare solet, isti rabulae nugis, humanisque commentis rationatiunculis sophisticis, ac tumultu (vti ait pater omnipotens) carminum suorum, felicitatem collocant, immortalitatemque in figmentis mortalium praeceptiunculisque consistere opinantur: quasi vero cogitationes hominum atque DEI plusquam per Diapason interuallum* non distent: aut non dictum sit, Iustitia vestra, pannus profluuii mensis muliebris. Sed ad fatidicam illam reuertor.
Strabo, qui et VValfridus monachorum D. Galli antistes. Rhabanus archiflamen Mogontinus, Germaniae primarius Pontifex. In Francia apud Fuldam Rudolphus. Hi commentarios in omnes sacrae historiae libros ediderunt, vulgo Glossa ordinaria nuncupatur.
Lotharius Caesar Augustus bellum Carolo fratri regi Galliae Celticae, Belgicaeque secundae indicit, atque in eum arma movere parat- Ne autem hoc fieret, Ludouicus rex Germaniarum apud confluentes Rheni, Mosellaeque fratrem Lotharium conuenit, iureque suo intercedit. Boiemos eruptionem meditantes per Ludouicum filium reprimit, ferocem populum legatos pacis gratia mittere, et obsides dare cogit. Calendis Octobribus concilium procerum Germaniae Moguntiaci celebrat. Oratores Imperatoris, et Caroli fratrum suorum: item Nordomannorum, et Sclauorum audit, et absoluit. Carolus metuens minas Augusti, quo eidem satisfaceret, Gisalbertum, raptorem Caesareae puellae, regno suo excedere iubet. Is confisus clementia Rectoris Germaniarum in Franciam orientalem aufugit: supplex Moguntiacum ad Ludouicum venit: regeque nostro deprecatore, a Lothario, qui tum in Dithenhouen conuentum agebat, in gratiam recipitur: cum Carolo quoque de pace conuenit.
Godescalcus genere Belga, prosessione sacerdos, qui docebat homines quosuis, ineuitabili lege, et necessitate prouidentiae diuinue, siue inferis, siue superis destinatos esse a decuriis Pontificum nostrorum explosus, ad Hincimarum Rhemorum vnde oriundus erat, episcopum traducitur: prius sacramento dicto, ne vltra Franciam orientalem vnquam, regnumue Ludouici adeat. Qui se soluto conuentu, in Boiariam Reginoburgium, hyemandi causa confert.
Boiemi rursus, gens belli, praedaeque auida rebellant. Ernestus dux limitis Nariscorum, inter amicos regis principem obtinens locum, cum magno militum, equitum, praesidum, praefectorum numero arma aduersus. Boiemos mouet: nostrique castra hostium vallo munita vasto impetu inuadunt, summa vi oppugnant, multi vtrinque sauciantur. Ex nostris Dachulfus procurator Sorabici limitis, vir bellicosus, in genu sinistro sagitta vulneratus. Hostes se viribus rati impares fore tanto exercitui, legatos de pace cum suppliciis mittunt: obsides qui petantur offerunt, imperata se facturos pollicentur, copiamque colloquendi cum Dachulfo, cui magis, quod is linguam, instituta Venedorum callebat, fidebant, petunt.
Dachulfus igitur Misniae praeses, dissimulato vulnere ac dolore, equo sedens, Boiemos pro castris audit: horum preces ad concilium procerum defert. At quidam ducum inuidia commoti, quod gloria pacatae Boiemiae in Dachulfum transferretur, armis correptis, dum caeteri cum Boiemis paciscuntur, contra fas iusque gentium, in Boiemos nihil mali suspicantes, vt qui de pace cum nostris agebant, impetum faciunt- Venedi inuocato deo perfidiae vltore, fortiter resistunt, Teutonas caedunt, sternunt, et quasi pecudes mactant: Francos in fugam vertunt, atque in castra repellunt. Nostris de castris spectantibus, nec erumpere audentibus, spoliant occisorum cadauera: deinde castris vndique circumsistunt, excidium Teutonibus minantur.
Hochstadii (vicus est agri Mogontini) quidam instinctu atri genii percitus dementia efferebatur: nocensque ille spiritus lingua insani abusus, gloriabatur, se cum collegis suis bello Boiemico praefuisse: discordiam inter duces seruisse, Teutonas cum Venedis commisisse: authoreque se, plurimum sanguinis humani effusum esse.
Roracus Nordmannus (qui ad Imperatorem Pium cum fratre Haraldo aufugerat, ab eodem Dorstadium in fidem acceperat, et precario hactenus
Lotharium perfidiae accusatur, in vincula comicitur. Vnde ope diuina elapsus in Germaniam Magnam ad regem nostrum aufugit, innocentiam suam ostendens, Ab illo benigne excipitur, in confinioque Saxoniae, et Daniae collocatur, collectaque popularium haud parua manu, piraticam exercere, et litus oceani Gallici quatenus Lothario parebat, infestare coepit. Tandem ad hostia Rheni fluminis delatus, Dorstadium rursus occupat: ibique se aduersus Imperatorem munit. Sed vltro citro commeantibus amicis in gratiam cum Imperatore redit ab eodemque aduersus gentis suae latrocinia dux eiusdem orae constituitur: regia vectigalia fisco Caesaris reddere iussus est.
denis argenti siclis veniebat. Rhabanus archiepiscopus tum, in vico Mogontinensi Neocella dicto, degebat, quotidie trecentos amplius pauperes vndique prouolantes pascebat: praeter eos qui in conspectu suo quotidie alebantur. Venitque eo mulier quaedam inedia adfecta, infantem secum portans, vix limen aedis pontificiae attigerat, collapsa, efflat animam, fame perit. Infansmortuae genitricis, quasi viuentis papillam lingua, morsuque sensim appetens, spectaculo diro, miserabilique cunctos collachrymare, flereque coegit. Apud Turogos quidam a Grabenfeld oriundus, dum esuriei rabie efferatus syluas cum infante petit, et filium interficere, atque comedere meditatur: iam iamque parricidio manus admouet, subito, haud dubie, diuinitus, duos lupos ceruam laniantes conspicit. E vestigio laetus, manus a suis viscericus abstinet, fera abigit, cadauere ferae vescitur.
Sorabum defectio, qui crebris incursationibus, igne praeda, Teutonum fines foedissime adflixerunt. Ludouicus per Turogos, Misniam hostili animo petit: segetes, fruges agros, frumenta, vicus, horrea succendit: quaecunque victum administrarent, exurit. Fame hostes ad deditionem cogit.
Pipinus rex Aquitanus a Carelo patruo suo capitur, in ordinemque sacerdotum redactus, in Augusta Suessonum monasterio D. Methardi includitur. Frater quoque eius Carolus more monachorum tonsus in Corbiense coenobium conditur. Vnde fuga elapsus in Germaniam Magnam ad Ludouicum alterum patruum euasit. Eodem anno Irmogarda ex hac vita migrat. Subsequenti, hoc est, anno Salutis octingentesimo et quinquagesimo, Haraldus, de quo supra memini, suspectus ducibus Cimbrici limitis proditionis esse coepit, poenasque seu opinati, seu cogitati sceleris dedit.
Ludouicus maximum concilium sacratorum, et prophanorum Mogontiaci cogit. Singulorum controuersiae auditae, causae cognitae, lites diremptae sunt. Pax per vniuersam Germaniam iureiurando firmata. Interfuere Bulgarorum, et Sclauorum legati. Rex dimisso conuentu, in Boiariam Roginoburgium migrat: paucis post diebus ad Augustum ad Agrippinensem Coloniam proficifcitur. Inde in Saxoniam pergit. Conuentum Iuridicum ad amnem Visurgim agit, praedia regia, quibus procerum quidam incubabant, neque quicquam tribuebant, recuperat, fiscoque adiecit. Leges Saxonum emendat, Iudices auaritia notatos, iura venditare, munera accipere solitos, albo praetorum eradit, bona eorum confiscat, institutorum veterum, atque legum peritos, pecuniae contemptores, prouinciis iuris dicundi praefecit. Perlustratis Saxoniae finibus ad Turogos se confert. Erdfurdiae itidem concilium gentis cogit, ibi vetiti sunt magistratus patrocinia vendere, aut cuiquam in sua praefectura adesse. Diminutae sunt causidicorum merces, quorum perfidia nihil venalius. Nec est quicquam, quod Teutonas nostro aeuo magis ad summam egestatem redigit, quam litium calumniae,
Nordomanni compluribus nauibus Oceano Germanico, Belgicoque circumeunt. Hostia tandem Ligeris subito occupant, ac de improuiso Nanetum Nannetum Crantzius vocat.Andegaues primo, deinde Turonas capiunt: templum ibi Diui Martini comburunt, omnia quasi turbo humi prosternunt. Haec Crantzius et Sigibertus.Pipinus rex Aquitaniae, auxilio duorum monachorum e coenobio euadit, fuga sibi consulit. Vide Reginonem.Ludouicum in Boiariam Reginoburgium veniunt, ignauiam atque discordiam regum suorum, saeuitiam atque crudelitatem imminentium hostium commemorant, regnum Aquitaniae offerunt, petuntque, vt aut parens, aut filius Ludouicus illuc pergat: Aquitaniam haereditario iure possideat, in medioque hostium Nordomannorum, et Saracenorum sitam defendat, docent popularibus suis cordi esse Ludouicum, fratres eius displicere: ac nisi postulata impetrent, se desertos a iustis haeredibus, cogi, vt non absque detrimento Reipubl. Christianae ad externorum opem confugiant.
Ludouicus igitur filius a rege Germaniarum, in Aquitaniam, nationem in fidem acceptutus transitum facit. Verum cum eo peruenisset, longe aliter rem esse, quam legati narrarant, comperit, timensque leuitatem gentis semper rerum novarum auidae, in Germaniam reuertitur. Pipinus rursus capitur a Carolo, apud Sylvanectum Galliae Belgiace oppidum arctissima custodia seruatur. Sed iterum captus (inquit Regino) insula Nectes castro munitissimo custodiae mancipatur.Nordomanni deuastato crudeliter regno Caroli cum ingenti praeda domum redeunt.
Ericum regem Danorum, et Gutorinum nepotem ex fratre exarsit. Dani hactenus finitimos latrocinantium more depraedari soliti, in se manus victrices conuertunt, mutuis vulneribus cadunt, vulgus infinitum interiit: regia stirps, exepto vno infante radicitus excisa est.
VVirtzburgum caput antiquae Franciae, vicies terra tremuit, grandine, turbine, insolita coeli intemperie, homines, pecudes, agri adflicti sunt. Templum Diui Kiliani Nonis Iulii, defunctae lucis salutationibus, horam nonam nunciantibus, atque perstrepentibus sacerdotibus, subito fulmine adflatum est, ignisque laquearia lambens, et sensim inualescens, fenestram plerisque euadendi aperuit: sacerdotes tamen quidam veste illaesa extincti sunt. Caeterum aedes vix servatis, ablatisque sacris igni concremata est. Testantur Sigiberius et Crantzius.Godeboldus Vulgo Gotsuualdus.Altaichii inferioris in Boiaria monasterii antistes vita defunctus. Monachi excusso iugo Diui Benedicti, posthac populariter vivere coeperunt, ad mystarum decurias desciuerunt, vsque ad Imperatoris Hainrici secundi aetarem.
Ratisolaus Morauis et Sclauis a rege nostro procurator datus, rebellat, imperata facere detrectat, regem se adpellat. Rathobodus vir bellicosus, qui priore anno praefectura motus fuerat, rursus Austriaco, hoc est orientali limiti Boiariae in Pannonia praeficitur. Ipse rex Ludovicus comparata vndique valida manu, Reginoburgio egreditur, infesto intentoque exercitu aduersus Venedos procedit: omnia incendiis, caede, direptionibus complet, Ratisolaum quodam firmissimo loco se continentem, obsidione claudit. Hostes dum castra nostrorum temere expugnare nituntur, a Teutonibus acriter excepti, ad internecionem deleti sunt. Rector Franciae orientalis desperans tam munito loco absque clade suorum posse potiri, inde cum exercitu discedens, Reginoburgium reuertitur. Satis poenarum ab hoste se exegisse, ipsum ab armis huiuscemodi insolentia, posthac sibi temperaturum arbitrabatur.
Ludouicus, euenit. Quippe Ratisolaus vbi Regem longius abesse audiuit, hostili animo in Boiariam, traiecto Histro transit, Rathobodum praesidem in fugam vertit, iuxta
Comagenum montem cuncta depopulatus est, atque succendit.
Lotharius Reipublicae cura se abdicat, conuocatis proceribus, Imperium tribus filiis in tres partitur partes: Ludouicum Caesarem declarat, eidem vrbem Romam, Italiamque tradit. Carolum, qui minimus natu erat, Galliam Narbonensem, Burgundiam obtinere, caetera Lotharii, cognominis sui, prouinciam esse iubet. Ipse Prumiae (monasterium id est in agro Treuerensi) monachus fit, et in paucis post diebus morte obiit honesta, terras reliquit, coelum petiit, tertio Calendas Octobris, Imperii anno sexto decimo, Seruatoris nostri octingentesimo quinquagesimo quinto.
1. Lis inter Episcopum Tridentinum et Fruxinensem de vineis, pro Fruxinensi deciditur.
2. Lotharingiae Proceres Lotharium filium ad Ludouicum Regem Germaniae Francofordiam deducunt, ibique coronant. Lotharius Thietbyrgam ducit.
3. Rabanus Archi Episcopus Moguntinus et Hatto moritur. Carolus Pipini filius et Theodo a Ludouico sufficiuntur.
4. Ludouicus Carolomannum contra Morauos mittit, ipse Venedos trans Albinos praelio vincit et tributarios facit, Bohemiamque percurrit.
5. Roracus in Daniam reuertitur, ibique ab Orico Ducatu donatur.
6. Schlauuitza Bohemiae Dux fratrem expellit et a Ludouico deficit. Frater ad Ludouicum confugit, a quo Boiemis vi imponitur.
7. Schlauuitza ad Ratisolaum in Morauiam se confert. Carolomannus copias Ratisolai caedit, Morauiam depopulatur. Ratisolaus se submittit annuaque tributa soluit. Deserta Boiorum habitari coeperunt.
8. Varia prodigia. De eorum causis. De terrae tremoribus.
9. Hyldegarda filia Ludouici Regis Germaniae moritur. Ludouicus Rex Germaniae cum Ludouico II. Imperatore pacem renouat. Carolus Prouinciae et Burgundiae Rex moritur.
10. Carolus Caluus Prouinciae et Burgundiae regnum inuadere conatur. Resistit Lotharius frater defuncti Caroli, cui Ludouicus II. Imperator auxilia mittit. Controuersia finitur et Lotharius cum Ludouico II. Imperatore regnum defuncti fratris diuidit. Hugobertus Zoringiae Dux.
11. Ludouicus Rex Germaniae pro tutandis limitibus imperii copias supplet, et filios Ludouicum et Carolomannum iis praesidere iubet.
12. 13. 14. 15. 16. Ludouicus Rex Germaniae Francofordiae considet, quem Legati Neustriae adeunt, et contra Carolum Caluum Britannosque hostes auxilium petunt. Britanni odio Caroli sibi Regem creant. VVitekindus cum Saxonibus in Gallia militat.
17. Ludouicus post longam deliberationem legatorum precibus locum dat, et in Galliam proficisci decernit.
18. Senonum ciuitas se dedit Ludouico Regi. Senonensis prouincia. Senones Sueuorum natio.
19. Proceres Franciae Ludouico Regi iuramentum praestant.
20. Carolus Caluus extincto Nomenoio pacem cum Britannis facit, Ruperto VVitekindi filio Ducatum contra Britannos commendat, et cum exercitu aduersus fratrem tendit.
21. Carolus Caluus ab exercitu clam aufugit, exercitus ad Ludouicum Regem transit, eique iuramentum praestat. Vulgus Carolum persequendum statuens a Ludouico vix retinetur.
22. Ludouicus in Gallia hyemat, exercitum Germanorum unprudenter domum remittit, suique securus a Gallis, qui ad Carolum Caluum deficiunt proditur.
23. Carolus Caluus Gallos ad suas partes trahit, vulgus mobile et leue nouis imperiis studens Ludouicum odit, Carolum petit.
24. Ludouicus Sorabes pacaturus in Germaniam procedit, indeque ingenti periculo a Gallis sibi intentato eripitur.
25. Lemures in pago quodam incolas vexant, sub humana specie responsa reddunt, horre a incendunt.
26. Sacerdotes coniurationibus vtuntur, cuidam tamen ex iis stuprum obiectum.
27. Purgatio per duellum, aquam et ferrum candens adhibita fuit potissimum in delictis occultis.
28. Preces ad Deum in duello singulari effusae. Peculiare erat, quoad reum, quod per alium certamen subire potuerit, quod accusatori non licebat.
29. Ferrum candens et aqua calida a sacerdotibus consecrabatur. Formulae consecrationis.
30. Purgatio cultus diuini et fiduciae in Deo collocatae species, qua etiam sanctiores vsi, quae tamen hodie improbatur.
31. Hodiernus cultus diuinus non in fiducia, sed deliramentis ponitur. Monachi Bernae Franciscum exhibere conantur.
32. Anna Iaminita colloquia et congressus Sanctorum, omni cibo et potu abstinere mentita, vulgo et Theologiae Professoribus imponit, cuius tamen fraus postmodum detecta.
33. Ludouicus Rex Germaniae ex Galliis reuersus ad placandum Caroli Calui animum Legatos emittit. Legationis sententia.
34. Reges constituta die conueniunt. Ludouici Regis Germaniae excusatio a Carolo Caluo accepta. Culpa in aulicos recidit, Conuentus generalis omnium Francorum Basileae habendus omnium consensu approbatur.
35. Ludouicus II. Imperator et Nicolaus Pontifex ad superiorem conuentum inuitantur. Carolus Caluus et Lotharius in eo non comparent. Ludovicus Germanus in Boiariam se confert.
36. Basileae nomen, origo. Sequanorum oppida. Sedes Sueuorum hodiernae non sunt eorum genitale solum.
37. Hyems anno Christi 460. praeter solitum longa et acris. Nix sanguinea. Sinus Hadriatici maris congelat.
38. Pax inter Ludouicum Regem Germaniae, Carolum Caluum et Lotharium componitur et iuramento confirmatur. Iuramenti formula.
39. Ludouicus in comitiis Reginoburgensibus nonnullos Procerum dignitate movet et in exilium agit, ex quibus Vto, Beringerius et Valdo ad Carolum se recipiunt.
40. Carolomannus filius a Ludouico Austriae praefectus Angelschalcum VVilhelmum et Babonem dignitate abdicat, in eorumque locum amicos surrogando, suspicandi occasionem de se dedit ac si a Patre deficere vellet.
41. Carolomannus Reginoburgi rationem actorum Patri reddit, se suspicione purgat. Ludouicus Rex Lotharium inuisit, Sorabesque Transalbinos ad officium redigit.
42. Diuus Mainradus interficitur. Monasterii in desertis Claronae origo.
43. Ratislaus Carolomanni cliens Brynnonem amicum Regis Ludouici, praelio interficit. Angelschalcus et VVilhelmus id iussu filii Carolomanni factum esse criminantur, vtpote qui Patri Ludouico insidias struat.
44. Ludouicus filium hostem declarat expeditioni contra eum se accingit, Angelschalcum et VVilhelmum dignitati restituit.
45. Aulicorum quorundam mores pessimi, et de Hieronymo Stuphio.
46. Carolomannus de hostili parentis animo certior factus in Carinthia se munire et per Legatos patri innocentiam deducere statuit.
47. Ludouicus omnem vim belli in filium conuertit. Gundagrius a Carolomanno cum omnibus copiis ad Ludouicum deficit.
48. Carolomannus dissimulata perfidia suorum se hilarem praebet. Ludibertus Archi Episcopus Moguntinus declaratur in locum Caroli demortui.
49. Ludouicus filium Boiaria excedere iubet, et filio obsequente omnem impetum belli in Ratislaum detorquet, eumque cogit, vt supplex poenam petat.
50. Carolus et Ludouicus Rex in conuentu in arbitros compromittunt, qui si quid negotiorum inter ipsos oriatur iure causam cognoscant et decidant.
51. Carolomannus per Legatos ad Patrem et Carolum Caluum missos innocentiam suam deducit.
52. Carolomannus in Boiariam pergit, ad quem omnes a Gundagrio deficiunt, Gundagrius ad Ratislaum fugit. Carolus Mosaburgium extruit, et cum Patre reconciliatur, cui hic regnum Boiariae post mortem destinat.
53. Francofordiae de nouo foedere cum Lothario ineundo tractatur. Lotharioque non comparente ipsi leges foederis transmittuntur. VVernerus Comes Francorum dignitate mouetur.
54. Ludouicus, Regis Germanorum filius aegre ferens fratri Carolomanno Boiariam destinatam, aduersus Patrem conspirat, obaeratos, luxuriosos et similes in partes suas trahit, et Ratislaum concitat.
55. Ludouicus Rex in Franciam transit, cui vndique armati contra filium accedunt. Filius hortatu Archi-Episcopi Moguntini supplex patrem adit, veniamque commissorum impetrat. Nicolai Pontificis Epistola de obsequio Principum liberorum.
56. Gundoboldus rebellans Carolo praelio funditur. Bulgari in Misnia habitantes, item Hunni et Abares infra Tiscum religionem Christianam amplectuntur.
57. Conuentus Ecclesiasticus VVormatiae. Carolomannus Ratislaum bis vincit, eiusque terras devastat.
58. Ratislaus Sclauorum nationes concitat, vires reparat, et copiis suis Gundagrium praeficit.
59. Boiemi ad officium rediguntur. Ratislaus bis funditur, Gondagriusque praelio occumbit. D. Heimeranus Patronus Boiariae.
60. Heroboius Britonum Rex a suis interficitur, Salomon succedit. Carolo Caluo arma contra eum mouente pax constituitur.
61. Nordomanni oram Ligeris vastantes et a classe interclusi in templo aliquo se muniunt. France templum obsident, sed Ruperto et Ranulpho interfectis obsidionem soluunt. Hugo administrat Ducatum Ruperti.
62. Nordomanni Andium occupant. Carolus obsidione cingit vrbem. Obsessi pacem petitam impetrant, post solutam autem obsidionem pacta non seruant, sedes in Gallia ponunt.
63. Bella ciuilia varia inter Britones de regni diuisione, quibus etiam Nordomanni interfuerunt.
Hyldeschalcus episcopus Tridentinus (vt nihil auarius vulgato etiam prouerbio inveniri sacerdotibus solet, quaestum, sicut ait Paulus, religionem putant) vineas episcopi Fruxinensis apud Pisonium Botzen Colonia Boiorum.Anno episcopus rem ad Ludouicum regem defert: is Pontificibus diem dicit, apud Aybling An der Mangfalt.Mangualde: iure disceptare iubet. Qui causam cognouere Iudices, vineas Fruxinensi templo addixere.
Lothario, proceres, et pontifices regni Lothariani, ad Ludouicum regem orientalem Francofordiae frequentes coeunt: Lotharium filium Imperatoris ad patruum deducunt, ibique regem salutant. Lotharius Thyetbyrgam sororem Hugberti vxorem ducit.
Sub idem tempus Rhabanus archiepiscopus pridie Non. Februarias ex hac vita migrat. Hatto quoque Fuldensis praesul decedit. Ludouicus rex Mogontinis Carolum nepotem suum ex fratre Pipino rege Aquitaniae, Fuldensibus Theodonem praeficit.
Carolomannum maximum natu Venedis, Morauis, Bulgaris opponit. Ipse comparatis copiis, per Sorabes Albim transit, Venedos trans Albim considentes (vbi quondam Sueui fuere) praelio supererat, ad obsequium redigit: et acceptis obsidibus, tributarios facit. Cecidere ex nostris cum compluribus Bardo, et Herpho praefecti equestres. Ludouicus Boiemiam quoque percurrit: inde hybernatum in Boiariam Reginoburgium se confert.
Lotharium nepotem, ad Confluentes Mosellae, et Rheni proficiscitur. Postea Vangionas
Roracus Roracus qui et Roricus rex.Dorstadii praefectus commeatu accepto a Lothario rege, honestaque missione exauthoratus, res suas nauibus imponit, ad Oricum regem Danorum migrat. Ab eo ducatu in cervice Cimbricae peninsulae, inter mare et Egidoram flumen donatur.
Sclauos, nationem Germaniae Magnae, tum populosam, tum serocem, tumultuatum est. Schlavitza, Vuitztrachi Boiemiae dynastae filius cum fratre de potentatu contendit: fratrem Boiemia exigit, principatum occupat: et regi nostro non est audiens dicto. Germanus ad regem exul profugit, ab eoqueducatum impetrat. Ernestus dux limitis Septentrionalis Boiariae, Rudolphus praefectus praetorio, Odgerus episcopus Aichstadiensis cum copiis in Boiemiam pergunt, exulem Boiemum vi reducunt, popularibusque imponunt
Schlauitza fuga sibi consuluit, ad Ratisolaum Raschla rex.Carolomannus filius regis nostri coactis copiis ex Boiaria, quatenus Austrum, Orientemque solem spectat, cum Brynnone regulo Venedorum, qui Danubium accolebat, arma in Morauos mouet. Copias Ratisolai caedit, fundit, vniuersam Morauiam (vbi quondam Quadi, Sueuorum natio, ac Gepidae et Daci, qui Getae et Gothi, consederunt) praeda, igne, ferro depopulatur: segetes succidit, agros, domos exurit, pecora abigit: captiuos pueros, puellas, viros, foeminas, ciues, agricolas, seruos, nobiles abducit: vsque ad Suartzam amnem, cuncta luctu, caede, rapinis complet. His denique coactus Ratisolaus, legatos primum pacem petitum ad Carolomannum praemittit. Accepta fide, deinde supplex aduenit: regioque nomine abdicato, in verba Carolomanni iurat. Tributa imposita quotannis pensitaturum pollicetur, pacatis itaque Sclauis, coepere rursus deserta Boiorum habitari, oppida, et vici in Austria, siue Pannoniis instaurari.
Ludouicus in autumno consilium Mogontiaci habuit. Iisdem diebus varia prodigia visa, in acta, fastosque relata. Septimo decimo Calendas Octobris in Agrippinensi Colonia igneus draco in coelo apparuit. Ciues territi in templum ad propitiandam supremam maiestatem prouolant. Ibi tum tres simul diuersis locis eodem momento vno ictu fulminis extincti sunt. Apud Treueros in aede sacra, et sella episcopi, ater canis visus subito, nusquam comparuit. Calendis Ianuariis Mogontiaci maximus terrae motus extitit: templo D. Vrbani, et muris prostratis. Babyloniorum, Astrologorumue placita, haec vi syderum existimant fieri. Physici, maxime Aristoteles in causa esse tellurem, naturamque exhalationum, nec ad nos quicquam, resque humanas pertinere arbitrantur. Vulgus et historici Deum emittere, praesagia inauspicata esse, et ex fide iram superum, aut leua fata mortalibus, praecipue principibus portendere, sacris quibusdam tamen ac comprecationibus cogi credunt. Vnde procurationes, lustrationesque huiuscemodi ostentorum, caeremoniasque, et ritus ad Deum Opt: Max. placandum instituta a maioribus legimus: quorum pleraque adhuc a sacrificulis obseruari solent. Sed haec equidem arbitrio cuiusque existimanda relinquo. Illud secundum Aristotelica Peripateticorum placita certum est, nihil aliud esse in terra tremorem, quam in nube tonitrum. Quippe vtroque inclusus spiritus luctatur: et erumpere atque ad libertatem exire, a cardineque, vt natura exhalationis est, ad apsida sursum tendere nititur.
Hydegarda filia Ludouici nostritum decessit. Rector Teutonum Venedorumque mense Februario Forchaimium accedit, inde Vlmam oppidum Sueuiae ad conunetus agendos pergit. Ibi legatos Imperatoris Ludouici Nothingum episcopum, Eberhardum praefectum audit: cum Augusto nepote suo ex fratre, pacem, societatem renouat. In media Quadragesima Francofordiam diuertit: ibi Paschalia celebrat. inde ante diem octauum Calendarum Maii ad Confluentes Mosellae Rhenique amnium migrat: vti Lotharium alterum nepotem suum adpellaret: qui vti condixerat, nec venit, nec nuncios misit. Carolus enim germanus Lotharii, filius Lotharii Caesaris, et frater Ludovici Imperatoris Romani, rex Galliae Brachatae, siue Prouinciae, atque Burgundiae absque liberis animam efflarat.
Carolus rex Celtarum nepotis regnum inuadere conatur. Lotharius armis resistit. Imperator quoque Ludouicus fratri Lothario auxiliares mittit copias, de potentatu cum Carolo contendit, eaque controuersia hoc pacto composita est. Carolus ab hisce terris decedit, Lotharius cum Carolo aduersus Ludouicum Austriacum conspirationem facit, et cum fratre Augusto regnum diuidit. Caesar Galliam Narbonensem vltra Rhodanum, citra vero Lotharius Burgundiam possedit: eiusque ducatum inter montem Iuram, et Gottias Alpes (illae nunc Peligardi, Mompelgart.Diui Bernardi Bernartsberg.Hugberto, fratri coniugis suae, quem Zaringiae ducem longo post tempore cognominarunt. Nunc sunt Ichtlandi, Sedunenses, Valesii, pars Suitonum.
Ludouicus rex Orientalis Francofordiam redit, dumque ibi moraretur, vnum illud propositum habebat, interiora regni sui in pace continere: a finitimorum iniuria defendere. Itaque limites validissimis firmare praesidiis instituit. Ideo delectus habet, exercitus lustrat, tyrones legit, copias supplet. Aquiloni, et finui Codano aduersus Danos et Venedos transalbianos Ludouicum filium Orienti contra Morauos, et Bulgaros itidem filium sum Carolomannum praesidere iubet. Sic enim existimabat, Germanias regnumque suum tutissimum fore, si Cimbri, quorum maxima et eximia virtus erat, et Venedi, atque Sclaui, quorum ob multitudinem authoritas summa esset, exercitus continerentur. Ab Austro Imperator Ludouicus in Italia amicus erat.
Francofordiae conscedit: eoque eiusdem anni Iulio Adelhardus praesul, Otto dynasta cum compluribus, qui in Germanias ex Galliis odio Caroli profugi abierant, ex Occidentali Francorum regno ad Ludouicum adueniunt: se de sua omniumque salute, e communi totius Franciae Vestriacae consensu Iegatos esse docent. Vbi data copia fandi, primo calamitates, strages, miseriam, aerumnas popularium aperiunt: ignauiam deinde Caroli, atque crudelitatem commemorant. Referunt eum superbe et crudeliter imperare: nobilissimum quemque tollere, in eos omnia exempla cruciatus, leui admodum suspicione edere, si qua res non ad nutum, aut ad voluntatem eius facta sit. Hominem esse meticulosum, temerarium, imperitum, non posse eius imperia diu sustineri. Landbertum, qui ducatum inter Ligerim et Sequanam tenuerit, dolo interfectum. Iuuianum virum potentem, atque nobilem, simili fraude circumuentum periisse. De Gothberto quoque equestri praefecto, et compluribus aliis, Caroli iussu capitale sumptum esse supplicium.
Britannos, veteres Francorum inimicos extulisse animos: e corpore suo sibi Nomenoium regem creasse, ab imposito Francorum iugo non solum resiliisse, sed etiam traiecto Ligeri, omnia usque Pictonas crudelissime incendiis, caedibus, praeda adtriuisse: vicis, aedificiis incensis, ciues occidisse, templa, oppida, agros, frumenta succendisse: virgines stuprasse, coniugibus vim intulisse: atque cum ingenti captiuorum numero, onustos praeda domum incolumes reuersos.
Carolum accepto damno in Britanniam cum pluribus legionibus et auxiliariis Saxonum copiis (quorum ductorem VVitechundum itidem in Saxonia ortum. Andegauensibus praefecerit) hostili animo contendisse: Saxones in prima acie collocatos, vt primum impetum gens bellicosa exciperet: vim, imbremque sagittarum nequiuisse sustinere, sed retro pedem ad Francorum agmen retulisse: propterea quod Britanni equis depugnant, sagittis plurimum valent. Et nunc subditis calcaribus equo, quasi perrupturi aciem, atque homines iumentaque perculsuri, vasto impetu advolant, spicula plurima simul spargunt, rursus elabuntur: modo vrgent, modo aufugiunt. Cominus, eminus pugnant, adeo vt cedendo, an instando perniciosiores sint, discernere non sit in promtu.
Francos cominus ftrictis gladiis decertare solitos, nec fugacem hostem persequendi ob grauem armaturam idoneos: neque conglobatos inacie consistentes ab pluuia spiculorum tutos, facile superatos, grauissimum vulnus, maximam stragem accepisse, noctem praelium diremisse.
Carolus cum bis male pugnasset (pergebant legati) suis desertis, ipsis ignorantibus clam nocte intempesta aufugit, relicta omni regia suppellectili cum papilionibus. Exercitus Francorum vbi se proditos, destitutos a rege vident, fuga dilabuntur: fugientes hostis persecutus plurimos trucidauit, plerosque viuos cepit, potitusque castris, opimis spoliis, regia gaza, opibus, armis, cultu Francorum in Britanniam victor reuertitur. Et licet haec detrimentosa sint, tamen domestica saeuitia crudelitatem hostium superat. Praeterea postremo legati deinde docent, se inuitos cogi vt aut ad hostes a legitimis haeredibus, necessariisque suis desciscant, aut domo emigrent: aliud domicilium, alias sedes remotas ab hostibus, inimicisque petant. Quippe futurum esse paucis annis, vt omnis nobilitas, omnis senatus, omnis equitatus tollatur, nisi quid auxilii in germanis cognatis, parentibusque suis, atque in Ludouico eorum rege siet. Francos occidentales tot aduersis defessos, ad orientales Franconas fratres, et consanguineos suos confugere: illos a Germanis ortos, antiquitusque ante aliquot annos ab Hylderico magno rege, Germaniae transductos Rhenum, partim agri bonitate et loci fertilitate, partim bellandi gloria in Gallia consedisse: Romanos qui tum ea loca tenebant, expulisse, atque nuper aGermania diuulsos esse, cupere in corpus Germaniae rursus redire. Ideoque ad Ludouicum Teutonum, Venedorumque regem, propter iusticiam prudentiamque summam rerum, omni voluntate deferri. Orare igitur, vt is auxilium ferat, in Occidentale regnum transeat: magnum eius nomen atque opinionem esse, authoritate sua, fama exercitus, totque bellorum prospere gestorum in diuersis locis, aduersus bellicosissimas nationes triumphis, Galliam omnem ab iniuria inimicorum, hostiumque posse defendi: Rempublicam tot populis, tot regnorum salutem, tot egregios Senatores, ciues, Equites, sacerdotes praeferendos priuatae necessitudini, vniusque homuncionis auaritiae: Decere eum imperare, qui caeteris sapientia, bonitate, fortitudine praestet: Vtilius fore imperito cedere et parere prudenti rectori, qui nauem in tempestatibus et fluctibus gubernare, et conseruare calleat, quam aduersis superis temere clauum arripere, se et alios perditum ire.
Ludouicus omnibus his rebus auditis, spatium deliberandi sumit, diutius cum amicis consultat, animo fluctuabat, quidnam ageret. Incertus erat in Galliam proficisci, miseris auxilium ferre, opitulari supplicibus: Necessarios non deserere, honesta ratio erat. At contra fratrem arma mouere, eius haereditatem contra religionem iurisiurandi praeter fas et aequum, spreta sanguinis necessitate intercipere, sceleratissimum ac plane impium videbatur. Accedebant maligne cuncta interpretantium crimina. Quem enim fore, qui haec syncero animo, vtilitate Reipublicae fieri credat, ac non potius auiditati imperitandi tribuat? Rursus tantam fortunae benignitatem vltro oblaram e manibus dimittere: eos qui ad suam fidem confugerint, derelinquere ac deserere, neque suae, neque populi Germani dignitatis esse statuebat. Deuictus igitur cum precibus oratorum, tum consilio Senatus persuasus, in occidentalem Franciam proficiscidecreuir.
VVormatiam Vangionum vrbem, copias vndecunque contrahit: cumque valido exercitu per Elsatiam, Burgundiamque in regnum Caroli fratris sui procedit. Ciuitatem Senonum, tertiae prouinciae Lugdunensis caput, dedentibus se ciuibus accipit. Sunt autem Senones in Gallia Celtica, iuxta Ptolomaei, Iulii Caesaris, Antonim Pii Augusti descriptionem, proximi Belgis, Parisiis, Trecassibus, atque Burgundionibus: ab illisque tertia Lugdunensis Galliae portio, Senonensis prouincia a Romanis cognominata est, qui in ea octo primarias vrbes enumerant. Ipsam Metropolim Senonum Agendicum Caesari, et Agedicum Ptolomaeo, Carnutum oppidum, Gebanum, Autricum, Antisiodorum, Tricassum, Augustobonam, Aurelianos, Parisiorum Lutetiam, Meldos: hi sunt Melodunum Caesari. Atque si Straboni credimus, Senones a Sueuis Germaniae populis oriundi sunt: qui antiquitus et in Gallias, et ltaliam ex Germania Magna, ob loci fertilitatem, bonitatemque soli migrarint. De his satis, superque pro necessitate rei dixi, ad historiam redeo.
Ludouicum
Carolo versabantur.
Ligerim amnem cum Britannis pacem fecerat: eos in societatem muneribus illexerat. Nam Nomenoius rex Britanniae animam efflarat: Heroboius filius eius pacis, quam armorum studior, se et omnia Carolo permisit, ei fidem, se in eius potestate fore, dedit. Carolus ducatum inter Ligerim et Sequanam aduersum Britannos Ruperto viro bellicoso, quem nostri Iudae Machabeo comparant, et ex Saxonia cum patre VVitechundo in Galliam migrarat, commendat. Ipse vbi certior factus est, Ludouicum fratrem, haud fraterno ergo se animo intra regnum suum considere, intento infestoque exercitu aduersum eundem procedit, in Briacoque castra facit.
Ludouicum desciuerant, viribus imparem esse, proinde praelium sibi detrimentosum fore animaduerteret, quasi modo pugnam conserturus aciem instruit, verum cum paucis clanculum se subducit. Exercitus vbi Imperatorem, pro quo decertaret abesse, se relictum sensit, continuo ad Ludouicum transit: eidem sacramentum dicit. Saeuit posthaec ignobile vulgus, Carolum persequendum censebat. Vix Ludouicus tumultum populi furentis authoritate sua compescuit: periculosum fore didictitans huiuscemodi insequendi temeritatem: prius missis speculatoribus vbinam gentium hostis agat, quidue rerum moliatur, explorandum: ciuilia negocia regni ante cognoscenda, componendaque esse, regnique res in ordinem ac pacem redigendas esse.
Austriacum exercitum certissima auxilia in Germaniam dimittit: nec quenquam timens, nimiumque sui securus, fretus his imprudenter, qui suo fratri fidem non feruarant, in Gallia hyemare decreuit: ibique sex omnino menses commoratur, et Conradi praefecti filios ad speculanda, obseruandaque acta fratris proficisci iubet. Atque hi, quod multo minus ipsis sub Ludouico astutiore, quam sub Carolo tardioris, hebetiorisque ingenii licebat, ad hunc vt ab eodem gratiam nouo scelere inirent, deficiunt. Ludouicum quemadmodum antea Carolum deferunt: muneribus et praemiis corrupti aperiunt, Ludouicum securum sui cum paucis admodum ociose agere.
Carolus vbi isthaec accepit, quoscunque potuit, partim minispartim pecunia ac pollicitationibus, singulos denique benigne adpellando, veniam praeteritorum et emendationem promittendo, ad suas partes trahit, sibique clam conciliat: et Ludouicum nil tale metuentem occupare meditatur. Plebes mobilitate et leuitate animi nouis Imperiis studebant: potentibus, qui vulgo occupare regnum destinarant, praesentanea potestas, rex propinquus displicebat, longiquum accerserant, vt eo rursus in Germanias remigrante, atque pacandis Venedis, Danisque remotissime a Galliis in extremo terrarum angulo occupato, interim alienis auspiciis, reiecta inuidia dominationis in Ludouicum regnarent: nutu suo omnia administrarent, amicos subleuarent, inimicos opprimerent.
Ludouico iniunctum fuisset: quippe haud dubie desertus a suis in potestatem inimicorum venisset, nisi aduersae res in Germania eundem seruassent. Fortes fortuna Venedi, Sorabes dicti, ac absente rege imperata facere detrectabant: rebelles spiritus sumpserant. Zistibertum Zistber dux.Ludouico amicisimum praelio occidunt. Inde finitimos Turogos, Saxonas, Francos, Boios crebris incursationibus adfligunt. Hoc vbi Ludouico enunciatum est, quam celerrime maximis itineribus ex Gallia, occidentalique Francia, vbi hyemarat, primo vere in Germaniam ad tumultum hunc comprimendum contendit, reuersurus, vbi hostes oppresserit, ac Germaniam Franciamque orientalem pacarit. Carolus vbi frater discessit, nemine omnino resistente cuncta recuperat facilius, quam amiserat.
Bingio oppido, vbi Nauas Naus, qui ab aliis Nauas.Rheno miscetur, pagus Camondi (quasi tudicas caput montium)
Haec etiam Sigebertus scribit sub anno Domini 858.
candenti ferro, aqua feruente, et singulari certamine, et huiusmodi caeremoniis explatoriis, praetoriisque populo altius rem repetere. Maiores nostri religiosissimi mortales, magis Deo, quam sibi confidebant, plus diuinae iustitiae, eiusque promissis, quam suo ingenio aut sapientiae innitebantur: potiusque coelestibus decretis quam suis opinionibus stabant. Officiis omnibus, atque actis supremum numen interesse voluerunt: eaque demum rata haberi, quum diuinum auspicium addixisset. Cuncta quasi in theatro superum, despectantium in conspectuque Dei Opt. Max. geri statuerunt. Proinde in causis ambiguis, maxime criminibus, quae nullo humano testimonio comprobari poterant, ad coelestia beneficia, ad summam maiestatem, quae falli non potest, tanquam ad arbitrum honorarium, et iudicem omnium confugiebant.
Christus seruator noster, ipsis pro sua benignitate, atque clementia contulisset. Admonebant promissorum, exempla recitabant: comprecabantur vt summa potestas in re praesenti, pollicita re, hactenus semper factitasset, comprobarer. Et quae sua esset iustitia, innocenti adesset, victoriamque coelitus concederet. Reo eligendi, atque conducendi quemcumque vellet, copia fiebat. Criminator ipse pugnare cogebatur.
DEVSIVDEX iustus, fortis et patiens, qui es author, et amator iustitiae, qui iudicas aequitatem, iudica domine quod iustum est: quia recta tua iudicia sunt. Qui respicis super terram, et facis eam tremere. Tu domine omnipotens, qui per aduentum filii tui Domini nostri IESV CHRISTI mundum saluasti: et per eius passionem genus humanum redemisti. Tu hanc aquam per ignem feruentem sanctifica, qui tres pueros, id est Sidrach, Misach, Abdenago, iussione regis Babylonis missos in caminum ignis seruasti.
Tu clementissime praesta, vt si quis innocens in hanc aquam feruentem, manum mittat, sicut tres pueros supra dictos de camino ignis eripuisti: et Susannam de falso crimine liberasti: ita Domine manum illius saluam et illaesam perducas. At si quis culpabilis, vel incrassante diabolo cor induratum, praesumpserit manum mittere, tua iustissima pietas hoc declarare dignetur: vt in eius corpore, tua virtute manifestetur, et anima illius per poenitentiam saluetur.
DEVS IVDEX iustus, qui author pacis es, et iudicas aequitatem, te suppliciter rogamus, vt hoc ferrum ordinatum ad iustam examinationem cuiuslibet dubietatis faciendam, Benedicere, et sanctificare digneris. Ita si innocens (de praenominata causa vnde purgatio quaerenda est) hoc ignitum in manus acceperit, illaesus adpareat. Et si culpabilis atque reus, iustissima sit ab hoc virtus tua, in eo cum virtute declarandum: quatenus iustitiae non dominetur iniquitas, subdatur falsitas aequitati, per Dominum nostrum, etc.
* Nec nobis superstitio sua impostoresque impientissimi desunt, quid ante paucissimos, nempe, vt opinor, duodecim haud amplius annos, Dominicani Bernae apud Suitones, dum morionem nobis adorandum, factitiumque Franciscum conantur exhibere, moliti sunt, ab alius abunde Romana, Teutonicaque lingua, enarratum est.
Equidem illud praeterire facinus non possum, quod opera Chunegundae prudentissimae atque nobilissimae foeminae, genitricis principum nostrorum anno abhinc quinto detectum est, non satis mirari possum, qui fiat, vt huiuscemodi praestigiis libentius quam Christi seruatoris nostri atque co nitum et legatorum eius vaticiniis admonentibus, huiuscemodi pestes cauendas esse fidem habeamus. Nullum est tam impudens mendacium, quin testes et fautores maxime eos qui sibi mataeologiae (hem lapsus sum verbo, Theologiae volui dicere) principatum vendicant, inueniat. Et vt paucis fabulam narrem. Anna laminita, Augustae (quae Rhetiarum caput est) multos annos cibo et potu omni se abstinere, coelitus, spirituque duntaxat viuere, ementita est, insuper colloquia superum, nocturnos Deorum congressus finxit, qui sibi quaedam diuinitus reuelarent. Quae non solum stolidum vulgus, indocta plebecula, sed etiam sanctuli illi nostri magistri credidere. Noui Theologiae professores (yt ipsi putant) omnium praestantissimos, qui illius belluae amicitiam vltro adfectarunt, eamque pro dea coluerunt, et eius testimonio, in rerum divinarum disputationibus, scriptisque libris vtuntur. Quid de socordia episcoporum, sacerdotum impietate commemorem? hi veneficam meretriculam quotidie sacris aris Christianaeque coenae conuiuam, quasi Iouis nunciam admouere, et lupa tecta ouina pelle tamdiu (stultis ad eam pecudibus vndique confluentibus, et sanctitatem eius venerantibus haud tuto seque illi committentibus) in ouile Dei grassata est, et diutius scortum vilissimum orbi Christiano (ea est diligentia Pastorum) imposuisset, nisi impientissimum prostibulum vocatum Monachium a Chunegunda sanctissima foemina matre principum Boiariae sorore Caesaris Maximiliani, in conclaui seclusum, deprehensum atque admonitum foret, vt de caetero mentiri, populumque fallere desineret. At scortillum egregium Augustam reuersum pertinacius suos mores, (ita sunt ingenia malorum) tutatur, coepitque sanctissimam foeminam Boiorum primariam mendacii arguere. Quamobrem Chunegunda omnem rem fratri Imperatori literis prodit. Huius igitur iussu laminita illa sanctissima nectare et ambrosia tot annos pasta, finibus Imperii eliminatur, ad Suitones cum ingentibus opibus quas religione peperit, concessit militique robustissimo ob diuitis in manum venit: nunc ob scelera submersam esse praedicant, taceo, quot stupra, quot incestus sub praetextu
religionis in illius domo commissa fuerint. Faxit Deus Opt. Max. et meliorem mentem det pontificibus nostris, vti omisso luxu fastuque diuitem principem tenebrarum sequi desinant, fallacissimi mundi huius caduca atque fragilia bona fastidiant, Christum pauperem aemulentur, eiusque calicem bibere, eius crucem humeris portare, tandem discant. Ita fiet vt vulgo male vltra non audiant atque castigentur, quod gregem Christianum, populum Dei peculiarem compilent, venundent, deglubant, et tanquam escam panis deuorent, adeo vt tolerabilior miseris foret conditio sub imperio Turcarum. Sed male ominatis verbis parcamus, ad rerum ordinem redeo. *
Ludouicus Germanus ex Galliis reuersus pacatis Venedis per duces, VVormatiam venit ad fratrem Carolum, et nepotes Ludouicum Augustum, Lotharium regem, legatos ad placandum fratris animum ire iubet. Eiusdem legationis haecsententia fuit: Se rogatum, vocatumque in Gallias venisse, non oppugnandae sed conseruadae Galliae, Concordiaeque firmandae, ac sui muniendi causae exercitum eo transduxisse; ne quid ob intestinas simultates, ciuilia, ac externa bella imminentibus saeuissimis, hostibus Respublica Francorum detrimenti caperet: se temporis gratia auspicium, et occidentale Imperium occupasse, cum nouis initiis, nouis hominibus nouo denique rege ad res stabiliendas opus esset. Ideo compositis rebus se in suum, nempe orientale Imperium decessisse, integrumque regnum iusto regi abscessu suo fiducia restituisse. Petere igitur vti dies constituatur, vbi conueniant, et de communibus omnium rerum colloquantur, in communeque consultent. Postremo, si cuiquam iniuriam fecerit, se satisfacturum pollicetur.
Antoniacum oppidum, in insula quadam coeunt, manusque iungunt. Primus Ludouicus excusare coepit potentum Caroli perfidiam, auaritiam, ambitionemque lethalem: se vt fratrem conseruaret in Gallias profectum, ne is bello Britannico occupatus, a suis desertus interciperetur: atque Galliae, ea vulgi gentilicia est leuitas, ab imperio Francorum ad hostes Franci nominis deficerent. Carolus accepta excusatione, vltro citroque multis verbis habitis, purgando tempus teritur: quisque regum de tinearum et soricum fraude doloque, ac de primorum auiditate inuicem conqueruntur. Placuit tandem communem omnium Francorum conuentum Basileam in autumno indicere.
Ludouicus Theodonem Fuldensem antistitem ad Imperatorem Ludouicum nepotem suum, et Nicolaum primum pontificem Romanum legat, petitque, vt ipsi quoque oratores suos ad superius concilium mittant. Theodo Romae honorifice excipitur, defunctusque Imperio regis, cum epistola primarii sacerdotum in Germaniam redit. Interea Ludouicus Basileam proficiscitur: verum nec Lotharius nec Carolus, vt condictum erat, eo accessere. Ludouicus e Basilea reuersurus in Boiariam, ad lacum Brigantinum procedit: vbi Theodonem redeuntem ex Italia obuium habuit. Lectis literis episcopi Romani, Reginoburgium in hyberna se confert. Theodo Fuldam redit.
Basilea Vide Am. Marcel. lib. 30.L. Minutio Basilio legato populi Romani. Ab his qui Romanas descripsere prouincias, Sequanis adtribuitur. Regio eadem adhuc ibi nomen vetus vulgo seruat. Sequanorum autem nouem a Romanis oppida numerantur: Vesoncio, Colonia equestris, et Rauriaca, quae et Augusta Rauricum, Augst.Basiliam interiisse, in villas abiisse a peritis eius regionis accepi. Auenticum Heluetiorum caput, Veronam esse autumant, aut prope Basilea, Vindonissa, vbi hybernacula Romanorum militum, exercitusque fuere. Argentuaria, Colmaria est. Heluetium quod Sletstadium esse aiunt. Ebrodunum, siue Abucini. Hasque vrbes Burgundi, dehinc Sueui, vtraque gens Germanica, Romanis pulsis occuparunt. Nam hae sedes quas nunc Sueui tenent, non sunt eorum genitale solum: sed fuere domicilia quondam Rhetorum, Heluetiorum, Sequanorum atque Rauracorum. Est etiam triplex Sueuia, sicuti
Venetiae conditae sunt, congelauit: a continenti in vrbem vehiculis, equis, plaustris onustis mercibus, vltro citroque commeauit mercator.
Ludouicus rex, Carolus frater eius, et Lotharius nepos illorum, reges Francorum, apud Confluentes inter Mosellam atque Rhenum conueniunt, paxque inter tres duces in hoc foedus componitur, quod iureiurandi religione conceptis verbis sancierunt. Ludouico, qui maximus natu erat, praeunte hoc modo: Ita me Deus adiuuet, vt ego posthac, quam diu vixero, istum fratrem meum Carolum, et nepotes meos, imperatorem Ludouicum, et Lotharium amabo, atque pro viribus adiuuabo, fautor et consultor aduersus omnes homines ipsis adero. Non regnum eorum praua cupidine adfectabo, nec vitae insidiabor. Dabo equidem operam vt principatus, quos obtinent, perpetuo cum prole possideant, quo ad per ipsos licuerit, et ipsi vicissim erga me fecerint. Atque isthaec omnia syncero animo, absque dolo malo agam: vt Christi domini deique nostri in omnibus rebus voluntati obtemperetur. Eius scitis stetur: eius religio et pictas vera propagetur: bona pacis et iustitiae confirmentur: discordia, lites, controuersiae minuantur: et populus Christianus a deo immortali nobis commissus, summa nobiscum perfruatur tranquillitate. Ad vltimum vna simul, cursu nostro in hoc procelloso, saeuo turbulentissimo mari defuncti, portum contingamus aeternum.
octingentesimus sex agesimus primus, Ludouicus post Paschalia in Boiaria Reginoburgii conuentum egit. Ibi Ernestus, omnes amicos regis dignatione vincens, et qui principem locum inter purpuratos et amicos regis hactenus obtinuerat: item Vto, et Beringerius fratres, atque Sigardus praefecti equestres: Valdo monachorum antistes, cum pluribus aliis tribu et decuriis moti, in ordinem redacti sunt, quod munera ab hostibus accepissent. Richerus quoque Boiorum dynastes, Ratobodus Boiariae orientalis limitis praefectus, perfidiae condemnati, in exilium aguntur. Vto, Beringerius, Valdo fratres ad Carolum in Gallias migrarunt: caeteri domi suae quieti manserunt: nec vsquam aufugere, aut pedem retulere.
Carolomannus filius regis natu maximus orientali Boiariae a patre praefectus. Duces limitis Pannonici, Carnicique Angelscalcum, VVilhelmum et Babonem, quod inter se dissidentes occasionem Ratislao rebellandi, atque terram deuastandi dedissent, dignitate abdicat, terris a patre commissis exigit. Illi hoc iussu regis Ludouici factum suspicantes, ad Ratislaum Morauiae regulum se conferunt. Carolomannus limitibus Boiariae, Carnis et Venedis suosamicos praeficit. Vnde nata suspicio, quasi desciscere a patre Austriamque, hoc est, orientis regnum sibi vendicare tentaret. Et vt varia sunt in aula ingenia, plerique omnia in maius tollere sueti, plane cauendum parenti filium dictitabant.
Carolomannus Reginoburgium festinans contendit, rumorum de se temeritatem arguit: parenti actorum rationem reddit, eidem satisfacit, se in eius potestate futurum iurat, inde in Austriam redit. Porro Ludouicus accepta excusatione filii Mogontiacum, vt Lotharium nepotem adpellaret petit: deinde arma in Venedos trans Albim Saxonibus conterminos mouet. Tabomyzilonem regulum gentis ad officium redigit: eundem filium suum, et alios plerosque nobilissimi cuiusque filios obsides dare cogit: posthaec Reginoburgium se confert.
Hisce diebus Meinradus Sanctus Meinradus filius Bertholdi Comitis a Sulgau.Claronae, vbi vetus Colonia quondam Romanorum, Turicum Zu den Einsiedeln in Schuueiz
Ludouicus Reginoburgii hyemat, rursus grauis tumultus in Boiariae regno excitatur. Vehemens incendium inter filium et parentem (adeo infida est societas regni) suscitatum, paucorum cum ruina restinctum est. Ratislaus Venedorum regulus (qui vt supra diximus se in clientelam Carolomanni dicarat (aduersus Brynnonem amicum Ludouici, itidem Sclauorum, qui Danubii oram aquilonarem tum incolebant, ducem, hostili animo cum exercitu procedit, eundem praelio superatum occidit. Angelschalcus et VVilhelmus, qui pulsi a Carolomanno fuerant, ad Ludouicum se conferunt: publice grauiter Carolomannum parenti criminantur: dominationis adfectatae, cogitati parricidii accusant: eius iussi Ratislaum arma resumpsisse, Brynnonem fidelissimum regi occisum esse calumniantur. Addunt in summo denique periculo omnium amicorum regis salutem, ac dignitatem versari, quibus aut filius aut parens offendendus sit.
Ludouicus vocata concione, fidem illorum laudat, milites paganos sacramenta sibi denuo dicere iubet: filium hostem iudicat, contra Rempublicam fecisse videri decernit. Testatur homines, Deumque quo ad viuat, nunquam in gratiam cum filio rediturum, illum repulsam passurum: nec vnquam in aliquo apud se honorem futurum. Expeditionem deinceps ad Charionum regionem aduersus eum meditatur. Angelscalcum et VVilhelmum dignitati restituit.
* Ab huiuscemodi fumi venditoribus istiusmodi, vt leuissime dicam, commenta non tam dfficilia explicatu, quam incredibilia imperitis sunt, ipsi qui experti sumus vix oculis et auribus nostris credimus, quas insidias paucis ante annis in aula nostra atque regno struxerit: quos tumultus concitarit, quid turbae, quid rerum moliri. Quam nam discordiam inter fratres germanos serere studuerit Hieronymus Stuphius praefectus praetorio, nulli procerum vniuersae Boiariae: quod negari non potest, siquidem bonus esse voluisset: eloquentia, opibus, prudentia, natalibus secundus, vulgo notum est, vt de quo quarto ab hinc anno, in celebri atque frequentissimo Boiorum conventu Ingolstadii supplicium sumptum sit. *
Carolomanuus omnium rerum ignarus, ex Charinis ad parentem Reginoburgium, de triumpho gratulaturus propere contendit. In itinere fit certior de inimicorum acerbitate et animo in se hostili parentis. Insolito nuncio territus, quam maximis potest itineribus Charionas petit: ibi se munire, ac defendere, ibi obuiam ire, atque scelera animaduertere, statuit: donec missis oratoribusad parentem, innocentiam suam, scelera sibi falso obiecta in authores atque criminatores retorqueret.
Ratislaum profecturus, cum Bulgarorum auxiliaribus copiis suas coniuncturus, Reginoburgio egreditur. Verum omnem vim belli in filium conuertit. Gundagrius dux copiarum Carolomanni, clam a Ludouico corruptus (nam sibi ducatus Charinorum si ad Ludouicum deficeret promissus fuit) missus, vt Murae fluminis, Dravique vado regem arceret, adituque prohiberet, cum omnibus copiis transit ad Ludouicum, a quo Charionibus praeficitur.
Carolomannus cum videret se proditum, accepta principum fide, dissimulata
Carolus episcopus Mogontinus e vita decedit, Ludibertus qui et Lindebertus.
Carolomannum filium Boiariae regno excedere, in Francia antiqua consistere iussit, atque is obedienter obsequitur, impetum omnem belli in Ratislaum Morauiae rectorem conuertit. Augusto mense Danubium cum omnibus copiis superat, in munitissimo castro Dovina dicto hostem arctissima obsidione claudit. Pacem supplicem petere, obsides quos imperaret, dare, eundem de integro sacramentum dicere in clientelam se dicare, atque idem proceres eius facere cogit. Hisque ex sententia gestis, victor in Boiariam reuertitur.
Tusconis cum fratre Carolo conuentum agit: ibi omnium rerum obliuio decreta est, foedus et amicitia denuo renouata. Si quid posthac ambigi contigerit, aut quippiam controuersiae natum fuerit, iure potius, quam armis disceptandum esse statuunt: atquecum arbitros, qui causam cognoscant, de negotio pronuncient vterque regum de alterius regno, Ludouicus Hincimarum Rhemensem virum eruditum, Galliarum primarium pontificem, Angelramum praefectum equestrem: Carolus Ludibertum Moguntinum Germaniae summum sacerdotem, Adelfridum qui et Adolfridus.
Carolomannus perquam fidos amicos ad reges, patrem, et patruum legat, innocentiam suam, pietatem, benefacta praedicat, inuidiam omnem in aduersarios conuertit: inimicorum facinora, perfidiam commemorat. Huiuscemodi (inquit) nebulones, concordiam regum exosam habent, armis omnia miscent, paci, vbi eorum opera superuacua est, praeferunt bellum. Vbi enitescunt, ac ditantur, et saeuitiam, latrocinia peculatum, furta, alias facinorum pestes licentia armorum occulunt. Quippe vbi summa tranquillitate omnia pacata sunt, nihil huiusmodi impune licet.
Carolomannus, confisus Boiorum, atque Charinorum voluntatibus in Boiariam pergit. Qui vbi de Carolomanni aduentu certiores facti sunt, omnes a Gundagrio, qui ob perfidiam inuisus erat, deficiunt ad filium regis certatim coeunt. Exagitante eum scelerum conscientia ad Ratislaum Morauum aufugit. Hetzilon filius Brynnonis limiti Charionum a Carolomanno praeficitur: ipse Mosaburgium arcem construxit: templum ibi Adalbinus Salisburgensis episcopus dedicauit. Ludouicus ope fratris cum Carolomanno filio in gratiam redit, eique post sua fata regnum Boiorum destinat.
Arsenius episcopus, Imp. Ludouici, Nicolai pontificis Romani nuncius venit. Actum de foedere et societate redintegranda, sicuti pridem inter Imperatorem, fratrem eius Lotharium, atque inter patruos horum Carolum Galliae, Ludouicum Germaniae Magnae regem convenerat. Hanc ob rem ad Agrippinensem Coloniam concilium indicitur, cui Ludouicus et Carolus fratres interfuere, Lotharius non venit. Arsenius cum Ludouico Francofordiam redit, leges foederis, quae Ludouico eius germano, cum Imperatore, et Lothario nepotibus suis constiterant, accipit, Romam ad Augustum, pontificemque refert. VVernherus Francorum satrapes, quod a Ratislao munera acceperat, ipsum a rege deficere, bella mouere cohortatus fuerat, dignitate mouetur.
Ludouicus filius Ludouici regis nostri, aegre ferens sibi
Carolomannum fratrem, sicut germanorum quoque gratia rara est, prauis vsus consultoribus, quos ob flagitia, rex capite deminuerat, in ordinem redegerat, atque aula eliminarat, aduersus genitorem conspirat. VVernherum, Vtonem, Berengarium coniunctos, iudiciis, dignitate ob perfidiam abdicatos, socios adsciscit, restituturum se illos pollicetur. Deinde missis nunciis ad Turogos, et Saxonas, adolescentes, inertiae, ignauiaeque deditos, qui alea, libidine, ganea patria abligurierant bona, sollicitat: item obaeratos, inopes, egenos, quibus nullae diuitiae, et qui vetera oderant, noua exoptabant, atque odio suarum rerum, quippe egestas sine damno habetur, omnia mutari studebant, sibi conciliat. Praeterea quoscunque moribus, aut fortuna nouis rebus idoneos credidit, per se, aut per alios in partes trahit: postremo socios sibi quoque adiungit, pro factis iudicium timentes. Posthaec Hainricum praefectum militarem ad Ratislaum proficisci iubet, qui Morauo persuadeat, vt a tergo regem adoriatur, se a fronte occursurum.
Carolomannum ad tutandum Boiariae regnum relinquit, ipse propere in Franciam transitum facit. Vndique omnes quibus charior fides quam pecunia erat, euolant ad regem: omnes scelus filii detestantur, factum abominantur. Nemo in tanta rerum turba fuit, qui quidem arma ferre potuit, quin certatim procurreret Francofordiam ad regem: adeo vt parens longe superior filio esset. Et nisi indulgentissimus pater huic parcere maluisset, haud dubie praesentes poenas parricidialis conspirationis dedisset. Ludibertus qui et Luitbardus.Nicolaus quoque Pont. Max vbi haec ei renunciata sunt, ad filios Ludouici dedit epistolam, in qua iure suo philosophabatur, de honore parentibus exhibendo, docebat, atque hortabatur regios iuuenes, vt parenti obtemperarent, id esse voluntatem, praeceptumque supremi parentis, legemque aeternam naturae.
Gundboldus praefectus et ipse res nouas molitus, rebellat, praelioque cum filio regis dimicat: sed victus amisso exercitu ipse vix fuga euasit. Ludouicus rex in Boiariam hyematum Reginoburgium reuertitur. Oratores Bulgarorum ibi regem deprecantur, postulantque vt sibi philosophiae sanctae periti mittantur, qui popularibus suis pietatis Christianae elementa tradant, religionemque interpretentur. Facile id impetratum est a rege pientissimo. Iubentur illuc proficisci Irmenricus pontifex cum mystis, et diaconis. Itaque ope regis nostri gens Bulgarorum in Misnia, Maesiis habitans, abdicata multorum deorum superstitione, ad ouile Christi reducti sunt. Auares quoque, atque Hunnos, qui in Dacia trans Histrum infra Tibiscum, Moesis oppositi tum considebant, atque Pannonia, Norico, a Boiis eiecti sub Carolo Magno erant, in Vinedum nomen transierant, tum Ludouici opera Christi cultum recepisse inuenio.
Teutonum, et Venedorum, iussu regis, apud Vangiones actus est. Mystae et Pontifices Germaniae, Graecorum ineptiis, quas ad eos Romanus episcopus retulerat, responsa reddiderunt. Dumque talia fiunt, Carolomannus trai ecto Danubio Morauos, aliosque Venedos Ratislao parentes inuadit, bis cum hoste congressus, bis vicit. Quicquid terrarum, viginti diebus cum exercitu percurrere potuit, igne, ferro, rapinis deuastauit. Ingenti praeda potitus, cum nihil reliqui fecisset, in homines, pecudes, agros, aedificia iuxta saeuisset, incolumi milite in Boiariae Austriacum regnum mense Maio reuertitur.
Sclauorum nationes pleraeque, instigante Ratislao aduersus regem resurgunt. Boiemi terminos Boiariae incursant,
Sorabes, Suisoli, Turogos vastant, plerosque nostratium incautius resistere conantes interficiunt. Ratislaus quoque in armis fuit, copiisque suis Gundagrium perfugam, Austriaci limitis quondam ducem, praefecit.
Carolomannus filius eius exercitum Morauorum bis fudit, Ratislao maximam stragem fecit. Gondagrium virum bellicosissimum imperatorem eius, cuius consilio Ratislaus, et Venedi toties ab imposito resiliebant iugo, armaque resumebant, praelio occidit: coeseste auxilium adfuisse, diuum Haimeranum tutelarem Boiemorum martyrem, huic bello interfuisse, scriptores eiusdem tempestatis tradunt. Nam antequam Gundagrius occideret, eum dixisse ferunt ad suos, Ite commilitones fortissimi, vos patriam, aras, focos, coniuges, liberos vestros defendite, me me, mea fata trahunt: venit hora fatalis, nos coelestis ira vrget. Diuus Hemeranus cuius sacris adhibitis Ludouico regi, eiusque filiis fidem dedimus, scutum, atque hastam tenet: brachia, oculosque constringit: manus, pedesque, omnes artus, omnia membra loris duriter colligauit, vt ne manum quidem ad os admouere possim. Vix haec ille fatus erat, nostri aciem hostium perrumpunt, transfugam occidunt, caeteri more pecudum inulti a Boiis mactantur. Carolomannus potitus tanta victoria, regionem hostium, nemine obuio peragrat, casas, horrea incendit: frugibus succisis nihil intactum reliquit. Incolae in munitissima aufugere loca. Ipse domum magno captiuorum, pecorum, aliarumque rerum numero repetit. Vbi haec ad regem Reginoburgium filii literis delata sunt, supplicatio decreta, grates Deo Opt. Max. actae, honorque habitus, omnia tintinabula vrbis commugiere.
Heroboius Heroboius qui a Sigiberto Herispous dicitur.Britonum interficitur a suis: Solomon vir bellicosus, rerum potitur. Carolus arma in parricidas mouet. Nec segniores Britanni fuere, armati obuiam procedunt, amicis intercedentibus fit pax cum Solomone, quae cum Heroboio fuit.
Nordomanni Hastingo duce oram Ligeris inuadunt, Nannetes, Andegaues, Pictones, Turones crudeliter deuastant. Rupertus dux eius limitis, Ranulphus Aquitaniae legatus collectis raptim copiis, hostibus obuiam pergere contendunt. Quod vbi Dani per speculatores explorarunt, ad classem quam in litore liquerant retro referre pedem parant: sed intercepti ab exercitu Francorum, id quod constituerant, facere nequeunt. Templum igitur amplum, et lapideum, quod viae haerebat, occupant. Pars intus, pars foris quo adlicuit, se propere muniunt. Hastingus cum maximo suorum numero aedem tenebat. Qui extra fanum erant, abs Ruperto et Ranulpho Ranulphus a Crantzio Raginulphus dicitur.Rupertus aestus de labore impatiens, galeam, et loricam exuit: dumque auram captat, interim hostes de improuiso vasto impetu erumpunt. Nostri correptis armis Cimbros repellunt. Rupertus inermis (subito vti fit periculo) galea et lorica nudatus, suis opem laturus prouolat, hostes fugientes incautius insequitur. Dum templum cum agmine hostium irrumpere contendit, interficitur: corpore hostis potitur, infanumque trahit. Ranulphus quoque per fenestram sagitta vulneratus occubuit. Exercitus Gallorum amissis ducibus obsidionem soluit, domum trepidus et tristis reuertitur. Hastingus cum popularibus nemine prohibente, ad naves progreditur. Hugo abbas, vir iustus, omni virtute praeditus, ducatum Ruperti administrare iubetur. Nam filii Ruperti Otto, et Rupertus, adhuc impuberes erant.
Nordomanni vero rursus nauibus egrediuntur, praedandi auiditate continentem
Andium Carolus vrbem obsidione cingit. Solomon rex Britonum flumen, quo vrbs muniebatur, ab alveo alio deriuat. Hoc conspicati hostes cum Carolo paciscuntur, pacem licitantur, si incolumes dimittantur, se Galliis excessuros, nec vnquam reuersuros pollicentur. Accipit Carolus conditionem, obsidionem soluit, copias dimittit. Hostes vbi periculo liberati sunt, nihil eorum quae cum Carolo pacti erant, servarunt: Longe plura maleficia fecerunt, nec finibus Galliae excesserunt, in Gallia sedes posuere.
Solomon rex Britonum a ducibus suis Patiscano, et Vrofando dolo interficitur. Regnum inter se dum hi diuidere tentant, quod minor pars Paciscano faueret, bellum ciuile excitatur. Nordomanni Paciscano auxiliares fuerunt: Vrofandus, licet victor, in praelio interiit. Paciscanus paulo post naturae concedit. Eius frater Alanus et Iudichilo nepos ex filia Heroboii Britanniam inter se bifariam partiuntur. Plura inter eos quoque fuere praelia. Iudichilo a Nordomannis occisus est. Posthac Alanus solus potitur regno.
1. Lotharius dum VValdradae amore captus, Tetbarga eius legitima coniux incesti falso accusata et a testibus subornatis conuicta in conuentu Ecclesiastico condemnatur ipsique matrimonio interdicitur.
2. Lotharius alium Conuentum Ecclesiasticum Aquisgrani cogit, a quo cum pronunciatum esset, nouas nuptias Regi licere, VValdradam sibi matrimonio iungit, eamque Reginam salutat.
3. Pontifex Romanus ad implorationem fratrum Tetbergae causam per Legatos cognoscit: et acta conuentuum superiorum vt impia et scelerata rescindit Guntherum et Tetgaudum praesides, dignitate mouet.
4. 5. 6. Guntherus et Tetgaudus coram Ludouico II. Imperatore de iniuria sibi illata conqueruntur, et Papam iura Caesareae Maiestatis vsurpasse ac sententiam nullitatis arguunt. Scripta quibus vtraque pars acta sua tuetur emanant.
7. Imperator et Regis Francorum frustra de Papa et Lotharii conciliatione laborant. Lotharius Tetbergam recipit iuratoque fidem coniugalem promittit, cusata tamen rursum adulterii falso acquae fuga elabitur.
8. Pontifex de recipienda Tetberga aut coelibatu eligendo Lotharium admonet, VValdradam in bannum declarat.
9. Quae antea crimina fuere aeuo hodierno a Curia Romana comprobantur quod exemplum Ludouici XII. Regis Galliae legitimam coniugem repudiantis edocet.
10. Hucbertus frater Tetbergae Carolo rebellis latrocinia exercet, tandem a Conrado praefecto occiditur.
11. Nicolaus I. Papa moritur. Lotharius apud Hadrianum successorem causam suam defendit. Tandem postquam pulsis Saracenis e regno Neapolitano Victor Romam intrasset. Placentiae subito moritur.
LOtharius Tetbergam reginam odio habere coepit, captus amore et illecebris VValdradae, cum qua adolescens sub patria potestate constitutus consueuerat. Hanc, repudiata Tetberga, iustam vxorem, si liceret, vt libebat, habere auebat. Tetbergam igitur, vt nunquam desunt regibus, perniciosissimum genus hominum, assentatores incesti falso accusant, quasi vitiatam ac constupratam a fratre germano, praetextato diuulgant, vt tantum scelus diutino seuerioris religionis iugo expiet, in monasterium redigendam vociferantur. Guntherus Agrippinensis Coloniae episcopus, archymistes regius, primo per alios, deinde a rege de hac re consulitur. Lotharius ei omnem rem detegit, neptem eius se ducturum promittit, si eius ope, caeterorumque collegarum authoritate Tetberga careret. Guntherus qui et Guntharius.Tetgaudo Treverorum archiepiscopo, non admodum docto communicat. Indicitur conuentus ecclesiasticus, in Mediomatricum vrbem coeunt omnes regni Lothariani pontifices praeter Hungarium Traiectensem, qui tum aegrotabat. Iure suo illi reginae diem dicunt: eam in media corona circumsistunt, subornati prodeunt testes, qui praeter alia grauia crimina, incestus reginam alligant: ita eam confessam esse testantur. Continuo de huiuscemodi flagitiis scita maiorum, quibus huiusmodi sceleribus pollutis matrimonium interdicitur, recitantur: deinde Tetbergae sententia episcoporum libellus repudii datur: interdicitur alterius cuiusquam viri connubio, poenae qua huiusmodi crimina lueret, destinatur.
Quoniam Tetberga incaesti polluta, nunquam iusta vxor clarissimi regis nostri fuit, ac ne esse quidem vnquam ob crimina, quae vltro confessa est, potest, principum pientissimo, religiosissimo, iuxta diui Pauli, et magistrorum religionis nostrae placita, aliud matrimonium indulgemus. Dicto citius, confestim VValdrada apparatu regio incedit, Regina salutatur, in manusque Lothario datur.
Tetbergae omnia ad Nicolaum Pont. Max. referunt, qui Haganonem, et Rutholdum simmystas percontatum in Lotharii regnum ire iubet. Quibus rex respondet, se sanctissimorum patrum consulto paruisse. Illique Romanenses hortantur quidem regem, vt Agrippinensem, Treuerorumque pontificem satis faciundi gratia ad Romanum episcopum ire iubeat: Verum acceptis muneribus Tetbergae nequaquam copia adpellandi facta: ab rege ditati, onusti auro Romam redeunt, inscitiaeque omnes Galliae, Germaniae episcopos incusant. In paucis post diebus Guntherus, et Tetgaudus archimystae, vt se cum omnibus simmystis rite sapienterque fecisse, Lotharium insontem esse adseuerarent, Romam proficiscuntur: libellum vbi gesta scripta erant, sacro concilio, Nicolaoque exhibent. Illo publice ab eo, qui scriptum faciebat, recitato, rogati a Romano episcopo, Num haec ita esse confiterentur? Non tam insani sumus (inquiunt) vt authographa pernegemus. Postea nec collaudati, nec confutati iussi abeunt, reuersuri quando vocarentur. Non longo post tempore Pontifex Rom. senatum, episcopos, sacerdotes, diaconos cogit. Lothariani pontifices accersuntur. Tum consessu omnium acta eorum velut impia, scelerata rescinduntur. Tetgaudus, et Guntherus curia pontificum mouentur, albo sacerdotum eraduntur, socii exaugurantur.
Ludouicum fratrem Lotharii, qui tum Beneuenti morabatur, veniunt, procacitatis atque temeritatis pontificem Romanum accusant, qui Imperatoriam maiestatem, concionem totam Christianam spreuerit, eaque facta perpetrauerit, quae, nisi princeps atque caeteri templi Christi seruatoris Archimystae omnes authores fiant, rata esse non possint. Imperator frustra operam sumpsit, vti sacerdotes reconciliaret. Nam Pont. Max. per orbem Christianum missis literis, quae egerit, iure se fecisse adfirmat, pluribusque verbis et testimoniis comprobare nititur. Itidem episcopi Lothariani acta sua tuentur, Romanumque sacerdotem iniustitiae, protervitatis, arrogantiae carpunt, arguunt. Verum operae pretium est huiuscemodi epistolarum sententiam verissime, quam paucissimis subtexere.
Nicolaus seruus seruorum Dei, Reuerendissimis et sanctissimis fratribus nostris Archiepiscopis in regno HLudouici regis Germani constitutis. Scelus quod Lotharius rex (si modo, qui libidini seruit, nec sibi imperare potest, qui stupris, adulteriis regiam maiestatem polluit, Rex dicendus est,) perpetrauit, vulgo notissimumest, satis quoque liquet, atque huiuscemodi flagitiorum author es Guntherus, et Tetgaudus, sanctissimiscilicet Archymistae existunt. Quod de Episcopis credere nunquam omnino in animum induxissem meum, nisi iidem non modo vltro confessi coram nobis Romae, verum scriptis quoque tanquam benefacta impudentissime perfricata fronte tutati fuissent. Quid multis opus verbis? veritas rustica, aperta, simplex mundiciis est, non eget lenocinio: mendacium vafrum, obscurum, vt verum videatur, fuco et ampullis subleuari solet. Nos qui Dei Opt. Max. vicem, ouili eius praesidendo, defungimur, communi sacri coetus sententia, ritu solenni acta episcoporum (qui sub pientissimo Imperatore Ludovico, indictione vndecima, mense Iunio in Mediomatricum vrbe conuenerunt) velut impia, nefanda, Christianae philosophiae aduersa rescidimus, Guntherum et Tetgaudum duces caecorum a curia pontificum amovimus, albo initiatorum omnino erasimus. Nemo omnium posthac eosdem in classibus sacerdotum censeat. Caeteris episcopis, qui istis impientissimis actis subscripsere, si resipuerint, et se peccasse confessi fuerint, veniamque supplices petiuerint, gratiam facimus, hocque piaculo resoluimus. Quod si quispiam aliter factitare ausus fuerit, aut illis (quibus a nobis sacris interdictum est) dicto factoue consultor, fautor adfuerit, diris deuotus esto, a supremo numine proscriptus, beneficiis diuinis excors, Reipublicae Christianae extorris, transfuga coelo, cum perfugis, laribus, coelesti patria perpetuo exulato.
Nicolao pontifici, Guntherus ac Tetgaudus patres, episcopi, et fratres coepiscopinostri, nos ad te misere, ipsi quoque sponte Romam venimus, actatibi obtulimus, vt si quid in his peccatum, err atumue videretur, tu tanquam parens pientissimus benigne commonefaceres, atque vti praeceptorem decet, modeste discipulos doceres. Tu vero accepto libello nostro, compluribus diebus nullum omnino responsum, vel per internuncios reddidisti: tantum abfuit, vt in conspectum tuum admitteres. Nos inter haec ociosi Romae sedimus, post mensem pene demum nos accersitos et absque cunctatione aduolantes, nihil mali suspicantes, more latronum oppressisti. Nempe vbi in aedem recepti sumus, pessulo foribus obdito, comites nostros sacratos, prophanos exclusisti: Expoliatos itaque omni ope humana, turba paganorum, et sacrificulorum tuae factionis cohorte, sine coetuecclesiastico, contra fas, contra decreta, moremque maiorum nos, circumstetisti. Nemo archiepiscopus, nemo collegarum, nemo pontificum adfuit. Neque tu aut de errore nostro quicquam disseruisti, erroremue testimonio, ratione aliqua arguisti: sed subito, et de improuiso, cum lateri tuo haereret Anastasius monachus ambitus condemnatus, sententiam iniustam, temerariam, nefandam, Christianae religioni repugnantem, de chartula effutisti, satis proterue tuis fratribus, atque conseruis illusisti. Immortalis Imperator Angustam et sponsam suam clara aeternaque supellectile instruxit, dote non fragili ac caduca condonavit, sed perpetuo diademate, ac sceptro ornavit: fecit eidem potestatem, deditque copiam, vt viuos consecraret, coelo adsereret, aegrotos curaret, mortuos immortalitate donaret. Quae beneficia tu veluti latro intercipis, templo Dei praeripis, in teque transfers. His factus, fucus, ouibus abuteris, vivos occidis, fortes superis detrahis, vulneribus gladium melle litum condis: mortuos, quibus per te reuiuiscere non licet,
ad inferos extrudis. Tu Pontificis quidem personam prae te fers, at tyrannum agitas: sub habitu et cultupastoris lupum sentimus. Titulus parentem mentitur, tute factis Iouem ostentas. Cum sis seruus seruorum, Dominus Dominorum esse contendis. Iuxta disciplinam Christi seruatoris nostri infimus eius omnium minister templi Dei: tu vero libidine dominandi inpraeceps abis: quicquid tibi libet, licet. Fucus factus es Christianis. His de causis, nos cum collegis nostris, neque edictulis tuis stamus, neque vocem tuam agnoscimus, neque tuas bullas tonitruaque timemus. Tu eos qui senatusconsultis impiis non parent, impietatis condemnas, iisdem sacrificiis interdicis. Nostuo te ense iugulamus, qui edictum Domini, Deique nostri conspuis, concordiam collegii discindis, pacem immortalem, coelestis principis tesseram, violas. Spiritus sanctus author est omnium ecclesiarum, qualongissime, latissime, terrarum orbis porrigitur. Ciuitas dei nostri, cuius municipes sumus, ad vniuersos cardines pertinet, maior est vrbe, quae Babylonia a sacris vatibus adpellatur, vt quae diuinitatem vsurpat, coelo se aequat, se aeternam fore iactitet, perinde acsiesset Deus, immortalisque sapientia, nec vnquam errasse, neque errare posse mendaciter gloriatur, etc.
Carolus, et Ludouicus frustra sibi operam reconciliandorum pontificum, Lothariique sumpsere Guntherus, et Tetgaudus in Italia obierunt. Lotharius vt fulmen Pont. Max. euitaret, reiecto scorto vilissimo, legitimam coniugem recipere coactus est. Iurauit se vt iustam vxorem habiturum: idem duodecim proceres iurarunt. Verum haec concordia non mansit diutius. Lotharius illecebris, consuetudineque concubinae captus, et cum satis alioquin sua sponte insaniret, ab assentatoribus magis instigatus, Tetbergam subornatis testibus adulterii condemnare, deinde de ea, quasi adultera poenas sumere, siue eandem ad singulare certamen prouocare statuit. Quod vbi ipsa resciuit, clam in Galliam ad Carolum fuga elabitur: Pont. Max. adpellat se regno, marito, opibus cedere, coelibem vitam, et privatam, si modo liceat, degere pollicetur: Quod etiam Nicolaus mulieri, nisi idem faciat maritus, pernegat.
Lothario, obsecrat, petit, admonet, minitatur, territat, vt aut Lotharius Veneri bellum indicat, aut vxorem recipiat, VValdradam in numero sceleratarum, impiarumque haberi praecipit. Iubet vt omnes ab ea discedant, aditum, sermonem eius defugiant, ne quid ex contagione incommodi accipiant: vetat petenti ius reddi, vllumue honorem communicari.
Omnia fert aetas. Quae tum crimina maxima fuere, nostro aeuo, modo Senatus Romani consensu fiant, pia censentur. Ludouicus duodecimus Celtarum rex, nuper cum Carolus octauus eius discessor obiisset, vxorem sororem Caroli repudiat, indulgenteque Alexandro sexto Pont. Max. viduam Caroli ducit vxorem. Romani pontifices cum adhuc pauperes cum Christo essent, modestiores fuere, nec os suum in coelum ausi ponere, tantam sibi soluendi legibus, vt libet, permisere potestatem. Haudalienum fuerit, de hac re Hormisdae pontificis Romani verbareferre. Ego me (inquit) in hoc periculo immittere non audeo, quia nec talia sunt merita mea, vt aliorum peccata in me exeipere praesumam: nec tantam eloquentiam habeo, vt ante tribunal Christi contra tales et sanctos sacerdotes, qui decreta statuerunt, causam dicere possim. Haec Hormisda. Ego ad historiam redeo.
Hucbertus frater Tetbergae Lothario rebellat, coacta latronum haud contemnenda manu latrocinia exercet, regnum Lotharii infestat, pulsis, occisis Lotharii praetectis loca finitima occupat: praedia, agros, villas suis commilitonibus distribuit. Frustra contra hos saepius a rege missus exercitus. Nam illi fauces, syluas, valles, cacumina alpium Cottiarum, Iuraeque montis in accessa occupabant, quae intrare exercitus expauit. Tandem tamen Hucbertus a Conrado praefecto occisus est.
Nicolaus primus decedit, qui Hadrianus secundus ab Imperatore, sacerdotibus, senatu populoque Romano substituitur. Apud hunc Lotharius innocentiam suam praedicat, pertinaciam Nicolai commemorat, eundem plus credidisse mendaciis inimicorum quam insonti causatur: se tanquam filium Hadriano obtemperaturum promittit. Inter haec Saraceni Italiam, Campaniam, ducatum Beneuentanum, et vt nunc vocant, regnum Neapolitanum inuadunt. Imperator quo facilius hostibus resisteret, ne paucitas suorum contemneretur, neue viribus impar foret, in auxilium fratrem euocat. Lotharius cum robore regni sui, vndecunque collecto milite ad Imperatorem in Italiam quam celerrime contendit. Fratres coniunctis copiis Saracenos superant, ex Italia proturbant, Lotharius a Benevento reuersus victor Romam ingreditur: ibi honorifice ab Hadriano pontifice excipitur. Nihil more gentis praetermissum, quod ad ornatum aduentus eius spectare videbatur. Dumque ibi laetum se ac hilarem facit, subitanea pestis in eius exercitum grassari coepit. Catervatim milites, equitesque sub oculis eius cadunt. Infamem igitur locum relinquere parat: amissis pene omnibus, cum paucis Placentiam octavo Idus Augusti peruenit. Ibi die Solis, hora nona obmutescit subito, animam agit, postridie eius diei fato concedit. Anno Christianae salutis Octingentesimo vndeseptuagesimo.
1. Ludouicus Germaniae Rex aegrotans mobilia pauperibus distribuit. Filius Ludouicus Sorabes et socios, Rudolphus Boiemos ad officium redigit. Carolus Ratislaum fugat eius munimentum oppugnat; Carolomannus Suatebogum subiugat.
2. Ratislaus Suatebogo insidias struit, quas hic feliciter euadit. Inde eum vi aggressus in praelio capitur; Boiis traditur atque excisis oculis monasterio includitur.
3. Carolomannus Ratislai regium regiamque gazam occupat.
4. Carolus Caluus Lotharii defuncti nepotis regnum Lotharingiae Ludouicique fratris Legatis renuentibus intrat, et Episcopos cum Oppidanis in fidem accipit.
5. Carolus Caluus ab Hincmaro Treuinensium Archi-Episcopo Rex Lotharingiae coronatur. Plerique Procerum ad Ludouicum in Germaniam confugiunt.
6. Carolus Richildam, olim concubinam, vxoremducit, Treuirensem et Agrippinensem Episcopos, prioribus defunctis designat. Legati Imperatoris Ludouici II. et Pontificis frustra postulant vt a Lotharingia abstineat. Carolus in Alsatiia quosdam in ditionem redigit.
7. Ludouicus Rex Germaniae conualescit, Francofurdi alium Episcopum Agrippinensem constituit bellumque Carolo indictum.
8. Carolus Lotharingiam liberam relinquit. Tandem cum Ludouico paciscitur, vt pro dirimenda controuersia Reges conveniant.
9. Ludouicus ruina duas costas frangit victo tamen et dissimulato vulnere congressui interest, Lotharingia excluso Imperatore Ludouico II. diuiditur.
10. Vtriusque Regisportio.
11. Ludouicus II. Imperator per Legatos restitutionem Lotharingiae frustra postulat. Ludouici Regisexcusatio. Cur Lotharingiis Ludouicus Imperator non placuerit.
12. Reformatio Cleri in conuentu Coloniensi.
13. Prodigia innubibus visa.
14. Adalgisus Dux Beneuentanus in Itatia rebellat et impar Ludouico II. ab eo pacem emit, Capuoque rebellionis socia obsessa supplex veniam commissorum petit.
15. Imperator Ludouicus II. cum paucis Beneuenti commorans ab Adalgiso ferro et igne cogitur quasuis pacis conditiones dare iuramentoque solenniter confirmare.
16. Ludouicus II. a iuramento absoluitur, Adalgisus hostis imperii et in bannum declaratur. Imperatrix eum armis petitum fugam capessere cogit.
17. Dalmatae suasu Methodii inuentis literis Venedis sacra in vernacula celebrant. Methodius idem in Boiaria introducturus, regno pellitur, et in Moravia moritur. An is Methodius sit, qui in numero Sanctorum celebratur.
18. Filii Ludouici Regis Germaniae Carolus et Crassus Ludouicus quod Pater Carolomanno successionem destinarat, conspirant. Causa tamen Francofordi sopitur.
19. Moraui postquam Suatebogo ob perduellionem in vincula coniectus, rebellant, regemque sibinoum constituunt, Caesi tamen in fugam vertuntur.
20. Saxo quidam ob sparsas discordias oculispriuatur, quod alii aegre ferunt.
21. Suatebogus e vinculis dimissus regnoque restitutus perfide iniuriam illatam vindicat ingentemque stragem exercitui Boiorum infert.
22. Ludouicus Rex cum Carolo Caluo pacem renouat. Filii eius natu minores de promissis sibi non seruatis conqueruntur.
23. Ludouicus Rex falso rumore de Ludouici Imperatoris morte audito ad fines Italiae tendit. Imperatrix rumorem falsum esse docet Lotharingiamque restitui Imperatori postulat.
24. Carolus filiis natu minoribus Rhaetiam concedit. Boiemi irruptionem in Boiariam meditantes Taboriam muniunt. Boii filiam Regis Boiemiae neogamam capiunt. VVer das Glück hat führt die Braut heim
25. Legati Imperatoris Graeci cum Ludovico Rege pacem renouant. Inter Dona Graecorum in Ludouicum collata etiam pars Crucis.
26. Ludouicus in comitiis de regni diuisione inter liberos post mortem disponit Liberi de fide patri seruanda iurant.
27. Ludouicus quatuor exercitus aduersus Morauos mittit, ex quibus primus Saxonum ob discordiam ducum fugatur; alter Francorum, hostes praelio vincit domumque magnoque tamen cum damno reuertitur. Tertius Rhenensium Boiemos, socios Suatebogi feliciter vincit Boiemia depopulata victor redit.
28. Quartus sub Carolomanno superato Danubio ferro flammaque saeuit. Suatebogus Boiorum 6000. ac. naues tutandes relictos opprimit.
29. Tempestates, grandines, fulgetra, terrae motus in Germania.
30. Carolus Francofurdi a Diabolo obsessus rabie agitur. Ludouici Parentis ad alterum filium adhortatio de obsequio in Parentes.
31. Carolus ope diuina restitutus confitetur se noua contra Patrem ob id molitum esse, quod sibi in successione tantum Sueuia destinata fuerit.
32. Carolus Caluifilius inopinato casu interimitur. Carolomannus alter eiusdem filius quod relicta vita monastica ad quam destinatus, templa diripiebat, a Patre oculis priuatur, et in vincula coniicitur.
33. Ludouicus Rex filios suos Ludouico et Carolo causarum aduentantium cognitionem committit. Suatebogus supplex veniam commissorum impetrat.
34. Reges Cimbrorum allato cum ensibus magno auri et argenti pondere amicitiam Ludouici Regis quaerunt. Ludouicus magis ferrum quam aurum sibi cordi esse docet, Pax iureiurando confirmatur.
35. Dithmarus canonisatur. Ludouicus Carolomannum Calui filium e vinculis ad se elapsum suscipit eidemque duo monasteria attribuit, qui tamen paucis diebus post moritur.
36. Legati Boiemorum speculatores in vincula coniiciuntur.
37. Fames, horrendaque ac dira locustarum acies Germaniam et Italiam affligit Varia notatu digna de locustis recensentur. Sublatis locustis pestis oritur. Sanguine pluit.
38. Rudolphus Nordomannus Frisiam appellit et tributum exacturus caeditur, socii obsessi vix pacem impetrant et rebus omnibus nudati in naues deferuntur.
39. Legatus Imperatoris Graeci. Tachulfo mortuo Sorabi noua molientes in obsequio continentur.
40. Ludouicus Rex Papam et Imperatorem visitat. Venedi et Suatebogus pacem petitam impetrant. Dira lues saeuit.
41. Vxor Ludouici Regis Hemma apoplexia decumbit. De apoplexia et nomine eius Germanico. Cometa visus. Imbrium inundatio damnum infert.
Ludouicus Germaniae rector, tres exercitus, quibus filios praefecit, adversus Venedos toties rebelles arma mouere praecepit. Ipse morbo correptus Reginoburgii decubuit, desperataque salute omnem regiam supellectilem, gazamque pauperibus elargitus est. Interea Ludouicus filius eius cum Saxonibus et Turogis, Sorabes, et socios eorum adgressus. Sorabes bis pugna victos ad deditionem rursus cogit, Boiemos ab illis mercede conductos occidit. Rudolphus dux limitis aquilonaris Boiariae, Boemiam inuasit, cuncta igne, ferro, praeda, luctu compleuit, Boiemos ad obsequium redegit. Carolus minimus natu cum Franconibus, atque Sueuis, Morauos, et Sclauos Ratislao parentes sibi deposcit, hostes praelio fusos, in fugam dedit: vrbes incendit, moenia diruit. Incolae in syluas se, et res suas condunt. Ratislai munimentum, quod firmissimum ac inexpugnabile credebatur, vi expugnatum. Ratislaus fuga sibi consuluit, in obscuris syluis Herciniae delituit. Nam Morauiam, et vniuersas eius cardinis gentes, raras vrbibus, frequentes vicis obumbrat, munitque Orcinium nemus. Nostri quosdam lucos ingressi, defossa in agris, abscondita in syluis reperiunt, magna praeda potiuntur. Carolomannus cum Boiis Suatebogum nepotem Ratislai, debellauit, ipsum sub iugum, a quo resiluerat, misit. Suatebogus se fidem regi, filiis eius seruaturum, quae imperentur tacturum iurat. Hisce perfectis Carolomannus, et Carolus germani fratres victores in Morauia conueniunt: grates Deo Opt. Max. reliquis coelitibus agunt: inde domos incolumi milite abeunt.
Ratislaus vbi nostros finibus excessisse accepit, prodit e latebris. Erat ipsi molestum, quod nepos suus regnum a Carolomanno in finem acceperat. Quamobrem Suatebogo (ita enim nepos illius adpellabatur) insidias tendit: ipsum in vincula coniicere tentat. Conuiuium instruxit, nepotem inuitat. Suatebogus ignarus fraudis, dolique securus aduenit: rem ibi omnem resciscit. Quidam partim commiseratione, et indignatione facti, partim iure hospitii, spe praemiiue illectus, commotus, Technam omnem detegit. Suatebogus nauiter dissimulato indicio, dum epulae, dum coena adparatur, simulat se venatum Anates cum Aquila proficisci nec rediit, ita seruatus est. Vbi Ratislao insidiae non processere ad vim conuersus, aperto Marte nepotem perdere contendit. Suatebogus accitis Boiis finitimis auxiliaribus copiis, haud imparatus Ratislao occurrit. Fit pugna, Suatebogus vt causa sic fortuna superior fuit. Ratislai exercitus caesus est, ipse viuus in manus hostium deuenit, et Boiis vinctus traditur: et ab iis ad Carolomannum, ab eo ad regem Reginoburgium deductus est, ibi in concilio Francorum celebri, Boiorum, Sclauorum, perfidiae, laesae maiestatis fit reus: iuxta legis Salicae decreta, supplicio capitali condemnatur. Verum Ludouicus rex poenam leuat vitam condonat. Nam oculi Ratislao eruti, postea caecus monasterio inclusus est. Boiemi quoque tum Carolomanno se tradunt.
Ratislai, nemine prohibente, resistenteve cum exercitu peragrat: cuncta oppida, castella deditionem faciunt. Quibus Carolomannus suos praesides imponit, rebusque ex animi sententia compositis,
Carolus rex occidentalis, nuncio de Lotharii morte, de fratris adversa valetudine, Venedorumque rebellione accepto, Lotharianum regnum inuadere meditatur. Inde Attiniacum procedit: ibi ad eum conueniunt Lotharingiae, Ludouicique fratris sui legati, postulantque ne fines regni Carolus intret, donec frater eius salubritate percepta, quem praeter aegritudinem Venedi quoque vrgeant, conualescat, et pacatis Sclauis ad Ingelhaim regiam se conferat: praeterea Imperator iustus haeres certior fiat: tum consilio amicorum habito, vniuersa iure, non ex libidine transigi posse. At Carolus nihilominus quod facere constituerat, perficere conatur, quanta potest celeritate Verodunum contendit, Hattonem episcopum, ciues sibi sacramenta discere iubet. Nonis deinde Septembribus Mediomatricos petit, Adventicium vrbis episcopum, Franconem Tungrensem, Arnulphum Tullensem pontifices, cum oppidanis et compluribus aliis in fidem accipit.
Aduenticius huiuscemodi verba fecit. Quas calamitates, quae maleficia sub rege Lothario, fratres charissimi, perpessi sumus, sensistis: eius morte perterriti, ad opem coelestis Imperatoris, cuius omne regnum est, coelos, prece, abstinentia satis ardua fatigamus, vt nobis princeps iustus, clemens, qui nos tutaretur contingeret, voti compotes sumus. Hunc regem nostrum a deo nobis dat um, vltro ambiuimus, sponte eundem in hanc huius regni primariam sedem accepimus. Sedipsum iam audiamus. Haec vbi dicta, Carolus incipit primum omnium: Populares pientissimi oro, quaeso bonum habetote animum, quemadmodum me regem summa concordia designastis atque recepistis, ita summa ope pietatem in primis, iustitiamque colam. Dabo equidem operam ne mutetis factum, neue quisquam asermone nostro tristis discedat, bonos praemiis, malos poenis exercebimus. Posthaec Hincimarus archiepiscopus Rhemorum (nam Treuerum pontifex, cuius hoc munus erat, in Italia, vt et Aprippinensis, obierat, nec adhuc alius cooptatus in locum demortui fuerat) caeteris episcopis sacra operantibus, sacerdotibus carmina diuina perstrepentibus Carolum regio diademate adornat. Quod felix, faustumque foret, populo acclamante. Plerique procerum, quibus haec displicebant, ad Ludouicum in Germaniam Boiariamque aufugiunt.
Carolus deinde ad Aquas Graneas, hinc Neomagum, regias Francorum se confert. Richildam Richilda quae et Richildis.Irmotrudae iustae coniugis, rem habere confueuit, vxorem ducit, nuptias ingenti adparatu apud Aquas Graneas concelebrat. Ibi tum Berchtolphum nepotem Aduenticii Treneris, Hildouinum monachorum magistrum, Agrippinensibus pontifices designat, nuncupat, ipsique a Francone Tungrorum episcopo consecrantur. Eo quoque tempore Gothardus, Paulus et Leon episcopi, oratores Imperatoris pontificisque Romani veniunt, iubentque Carolum regno alieno manus abstinere, Lotharingia mox discedere. Ni obtemperet, arma, proscriptionem, atque per omnium sacerdotum religiones deuotionem minitantur: non posse alium Lotharii haeredem esse, quam germanum fratrem, Imperatorem Rom. Carolus respondet, se a libero Francorum populo vocatum, non posse eos deserere, qui ad suam fidem et tutelam confugerint. Inde ratus haud dubie fratri vltima fata imminere, Alsatios petit, Hugonem, Leitfridi, et Bernardum Bernardi filium in ditionem redigit. Moxque Aquas Graneas repetit, ibi natalis Christi anniuersarium sacrum peragit.
Ludouicus frater eius maturius expectatione, vigorem animi et corporis recuperat. Viribus itaque corporis receptis, celeritate quanta potest Calendis Februariis Francofordiam festinat. Confugiunt ad eum plerique omnes ex Gallia, Germania, Belgica et Celtica, quibus rex Carolus cordi non erat. Luitpertus archiepiscopus Mogontinus, Aldfridus Saxonum Hyldeshaimensis pontifex, vitae probitate, morum sanctimonia, sapientiaque nobilissimi
Carolum legati proficiscuntur, receptique ab Agrippinensibus inuito Carolo, VVillibertum iussu Ludouici, episcopum vrbi consecrant. Inde ad Carolum se conferunt, hancque orationem ibi habuerunt. Quoniam (inquiunt) hactenus tibi ludibrio fuimus, tuque animo indulgens, consilia, preces, postulata nostra floccifacis, neque vlla iuris, pietatis, sanguinis ratione habita aliena intercipis, nihil vltra, verbis frustra tempus teremus, factis opus est, armis praerepta repetemus: vi ablata, ferro adseremus. Vulgo apud nos dici solet: Qui aliena appetit, sui est negligens: et nimis multa concupiscens, perpauca adipiscitur, proinde pacem, et bellum hic offerimus. Vtrumuis, mox tibi sume: aut continuo cum omnibus comitibus in tuum regnum, quouis gentium ex hisce discede terris, aut iam aciem instrue. Iamiam invictissimus rex noster, regiique iuuenes Carolus, Ludouicus, Carolomannus fulmina belli, victrices copiae aderunt, iugruent, cum his bellicosissimi et ferocissimi Germaniae pugnacis populi, nationesque, ne sociis satis quidem notae, Sclaui, Venedi, Cimbri, Dani, Nordomanni, Abroditae, Boiemi, Zechi, Sorabes, Moraui, Bolii, Velatabi, Turogi, Franci, Saxones, Boii, Sueui, Chariones, et caeteri quos scrupulosius referre superuacuum est. Hi superis fauentibus frenos auiditati imponent, teferro docebunt, quidnam periculi sit fratrem fallere, et alienam haereditatem praeripere.
Carolus commotus authoritate et constantia grauissimorum Pontificum, amicorumque suorum suasu, euestigio Lotharingiam liberam relinquit: vno itinere in regnum suum Compendium remigrat. Deinde Ottonem Bellouacorum episcopum, Harduinum equestrem praefectum cum decem proceribus Francofordiam ad fratrem ire iubet. Placuit, reges quemque cum decem consultoribus triginta vero equitibus apud Marsanam, in ripa Mosae coire, ibique controuersiam tollere: quod aequum fasque foret de diuidundo nepotis regno constituere.
VVeissenstadii apud Vangionas rite feriatus, Maio consedit, Iunio Occidentem petit. Apud Flammarosaemos Ribuariorum pago, dum in diuersorio coenaculum ascendit, contignatio vetustate laxata collabitur, rexque tigno latus adflictus casu duas costas fregit. Aulicis continuo prouolantibus locumque detergentibus ac purgantibus illico prosilit, se incolumem esse proclamat, dissimulato, victoque dolore postridie ad fratrem (vti condictum erat) Marsanam peruenit: regesque Francorum regnum Lotharingiae, nulla ratione Imperatoris iusti haeredis habita, ita bifariam partiuntur.
Mosam, Rhenumque amnes citra Vosegum Iuramque montes, Austrum Orientemque spectat, Neomagum, Geldubam, Nouesium, Agrippinensem Coloniam, Traiectum, Aquas Graneas, Leodium, cuncta citra Mosam, Epternacum, Luxouium, Diuum Gundolphum, Sanctum Theodatum, Treueros, Mediomatrices, Alsatiam, Argentoratum, Basileam, Solodurum, Suitones Ludouicus possedit: caetera Viennam, Lugdunum, Vesontionem, Tullum, Verodunum, vltra Mosam ad Aquilonem, occiduumque solem vergentia, Tungros, Toxandrorum praefecturam, Cameracum, Brabantinos, Flandros, Pictonas, Hannonios Carolus accepit. Qui facta diuisione, Heristallionas petit: Ludouicus ad Aquas Graneas accedit: ibi pene duos menses decubuit, obligari costas demum iussit.
VVinclodius, Ioannes, et Petrus episcopi, Bernardus purpuratus ab Imperatore, Romanoque episcopo veniunt, postulantque vt Ludouicus Imperatori nepoti suo haereditatem paternam restituat. Ipse benigne respondet, ad se vltro confugientes in tutelam recepisse, prohibuisseque, ne totum regnum Galli praeriperent: per se non stare, quo minus reddat, nisi quid aliud aut frater, aut Lotharingii velint. At hisce princeps propinquus, et praesens ab ipsis creatus, et acceptus placebat: ingratusque erat longinquus, et Imperator Italicus, qui hactenus venire grauatus esset. Ille vero imperium, quod obtineret et possideret, inuitis popularibus alteri tradere stultum censebat. Ita legati re infecta, in Italiam, Romamque redierunt.
Coloniam Agrippinensem. Interfuere archiepiscopi Luitpertus Mogontinus, Bertulphus Treuerorum, VVillebertus Agrippinensis, Adeluinus Iuuauensis: cum episcopis, sacrificulis, sacerdotibus monachis suis. D. Pauli ad Timotheum Titumque de libro epistolae recitatae sunt. Sacerdotes, episcopi, auari, veneri ventrique dediti, ignominia notati, tribuque moti sunt. Caeteri iussi sunt viuere iuxta Christi seruatoris nostri placita. Imperatum mystis, vt literis sacrae philosophiae operam darent, vt oues pascerent, a Deo creditum malis exemplis trucidarent: neu lac consumerent, de lanis se contegerent. Ante omnia vt curam pauperum agerent episcopi, parochique, praeceptum fuisse lego. Calendis Nouembribus rex Germanus Reginoburgium in hybernacula concessit.
Adalgisus dux Beneuentanus in Italia Imperatori rebellat. Plures vrbes Campaniae, Lucaniae a Caesare Ludouico ad illum deficiunt, Augustum Beneuentum obsidione vrbem cincturus petit. Adalgisus vbi se imparem esse videt, magno pecuniae numero pacem mercatur, deditionem facit, gratiam recuperat: iurat se in potestate Caesaris perpetuo posthac fore. Imperator inde in Campaniam exercitum transfert, omnes ciuitates sine labore recipit, sola Capua portas clausit. Cingitur obsidione ciuitas, omnis aditus intercluditur, circum circa oliuae, vites, arbores fructiferae succiduntur. Vniuersa iratus miles diripit, aedes, casae, praedia, agri incenduntur. His calamitatibus Capuani adacti, fame, inopiaque debellati cum episcopo suo, et Diui Germani vrna, alia quoque sacra progerentes, portis apertis prodeunt: castra Imperatoris inermes togati adevnt, pedibus Augusti supplices accidunt, veniam errorum obsecrant, ac a clemente principe impetrant: Qui ciuitatem praesidio firmat, et admissis copiis Beneuentum cum paucis adit.
Adalgisus superior contemnens paucitatem Caesareanorum, aduersus Imperatorem conspirat, subito arma corripit, Palatinas aedes, vbi meridie Imperator acquiescebat, expugnare nititur. Ludouicus tumultus strepitu excitatus: arma corripit, cum corporis custodibus, qui sane perpauci erant, ad ostium prouolat, aditu latrones ferro arcet. Adalgisus vbi expugnare praetorium diffidit, ignem subiicit, exurique regiam iubet. Augustus in eo articulo rerum, a fortuna deprehensus, pacem postulat, conditiones quas Adalgisus dixit, accipit. Manus pignoribus diuorum imponit, iurat se Beneuenti fines continuo relicturum: neque vnquam perpetuo reuersurum, hancque contumeliam vindicaturum.
Beneuento Romam migrat, conuocato Pontifice, Senatu, Populo que Romano fraudem, dolum, perfidiam Adalgisi commemorat. Fit senatus consultum, Adalgisus hostis Reipublicae iudicatur, proscribitur. Ioannes Pont. Max. Imperatorem religione iuramenti iure suo soluit, Adalgisum per omnium sacrificulorum caeremonias diris deuouet. Imperator quidem manus bello, ratus etiam hosti fidem seruandam, abstinuit. Caeterum Angeldruda Augusta arma in Adalgisum mouet. Qui vbi se peti cernit, conscientia stimulante, desperatis rebus suis, fuga sibi consuluit, in Corsicam euadit, Beneuentum Augusta recipit.
Methodius philosophus Venedas inuenit literas, vertitque diuina oracula in vernaculum Sclauorum sermonem: persuasitque popularibus Dalmatiam incolentibus, vt explosa lingua Latina, exibilatoritu Romano, suum consecrarent eloquium. Posthaec in regnum Boiariae perrexit, in Liburnia, Norico, Bannoniis, Venedis, habitantibus idem persuasurus. Richoualda sacrificulus pontifex, Adeluinus, archimystes Salisburgensis: item Iuuauenses sacerdotes, qui hactenus in superioribus regionibus ex decreto Caroli Magni, per quinque et octoginta annos, rebus diuinis praefuerant,
Methodium, qui regno Boiariae factione Iuuauensium mystarum pulsus, in Morauiam aufugit. Vbi humatus est in vrbe, quae nunc caput Morauorum censetur, vulgo Olmunz, Olmuntz.Iulii mons adpellari solet. Duos fuisse Methodios necesse est: nisi eundem dixeris, ad quem supra Eugenium secundum Pont. Max. scripsisse narravi: qui ob bella crebra Morauia relicta in Dalmatiam abierit, ibique inuentis literis rursus ad Morauos redierit, quem ipsi in album superum adscripserunt, adhucque religiose colunt. Sacerdotes Liburniae, qui Archiduci Noricorum nostro aeuo paret, adhuc ignari sunt Romanae linguae, sacrificia patrio sermone, nempe Sclauorum, procurant. Quorum literis in publicis monumentis, summos Noricorum principes (sicuti Viennae Austriae in templo D. Stephani cuius conspicere in promptu existit) vsos esse reperio. Sed ordinem rerum prosequar.
Ludouicus et Carolus fratresgermani cum quibusdam adolescentulis imperitis rerum, et aliis, qui ob scelera aula moti erant, aduersus parentem, et fratrem Carolomannum conspirare conantur. Coniurati et rerum nouarum auidi, frequentes ad iuuenes regios coeunt, pagum Pirensem occupant. Amabatur plus caeteris fratribus ob virtutes atque prudentiam Carolomannus a parentibus, famaque dissipatum erat, Carolo et Ludovico, veluti vulgo conceptis posthabitis, parentem Ludouicum post fata sua Carolomanno summam rerum destinasse. Is posteaquam rem accepit, Boiaria exit, Francofordiam Calendis Februariis se confert. Ibi nunciis vltro citroque missis in conuentu celebri Orientalium Francorum pax vtrinque religione iureiurandi firmata est, Rex in Boiariam Reginoburgium reuertitur. Filii eius Ludouicus et Carolus ad limites Imperii proficiscuntur.
Suatebogus nepos Ratislai Morauorum regulus rerum nouarum, perduellionisque incusatur. Carolomannus eundem in vincula coniicit. Sclaui Morauiae rati principem suum iam poenas dedisse, Schlagomarum cognatum eius, licet sacerdotem rebus imponunt. Isque continuo aduersus VVilhelmum et Angelscalcum legatos Carolomanni arma mouet, eos ex ciuitatibus, quibus cum praesidiis praefecti erant, exigere summa ope connititur. Illi vero in hostem perfidum toties a se deuictum et superatum alacres ruunt, Morauos caedunt, adfligunt, sacerdotem cum Sclauis terga vertere cogunt.
Ludouicus Rex Maio tribuariam ad conuentus (vt solenne tum Francis erat) agendos proficiscitur. Saxonem quendam, Hainrici praefecti equestris clientem excoecari iubet, quod inter parentem, liberosque discordiam serere conaretur. Aegre id tulere filiormn amici, sed prudentia regis, benignitate et polliticis, filii in officio retenti sunt. Rex Iunio Galliam, Celticam Belgicamque quatenus sibi parebat, peragrat.
Suatebogus (quod crimina, quorum postulabatur, nemo legitime arguere poterat) a Carolomanno postlimnii iure libertati et potestati restituitur: atque vt eidem satisfieret, muneribus regiis collocupletatus in Morauiam ab exercitu Carolomanni reducitur: iuratque Carolomanno, se Schlagomaro hostem futurum expugnaturumque. Sed vbi domum venit, magis magisque periculi sui quam beneficii Carolomanni memor fuit, ignominiaque pertinacius animo haesit. Quippe ipse non eadem fide in gratiam redierat cum Carolomanno, qua is cum illo reuersus fuerat. Quamobrem omisso bello contra Schlagomarum aemulum suum, vires, studium omne dolosque, ad vindicandam contumeliam, et eluendam sanguine Boiorum notam a Carolomanno sibi inustam versutum callidumque ingenium conuertit. Comparatis ergo copiis, quasi Schlagomarum expugnaturus innumeris, Boios, qui eum reduxerant, nimium securos, nil prorsus mali suspicantes, in castris subito inuadit: inopinatos imparatosque multos viuos coepit: exercitum paucissimis fuga elapsis ad internecionem delet. Ita fortuna, qua nihil
Boiariae hac strage foede sugillauit, et serenitatem tot triumphis a Boiis hactenus adversus hanc gentem praecipue partam, subita tempestate obscurauit. Nulla domus Boiariae exors publicae cladis fuit, vbique pernicies, luctu omnia completa sunt. Carolomannus tanta suorum ruina perturbatus, omnes obsides qui in Boiariae regno erant, Suatebogo, vt suos quos captiuos ab hoste detineri rebatur, redimeret, reddidit. Verum duntaxat vnum Rathobodum seminecem recepit: caeteri omnesa Suatebogo contrucidati erant.
Ludouicus Adolardum ad Carolum fratrem in Gallias ire iubet, eundem ad colloquium, pacemque renovandam inuitat, ipsique mense Augusto apud Traiectum Mosae conueniunt. Eo filii Ludouici minores natu accedere recusarunt, excusantes sibi verbis promissa pridem non ex fide contributa esse.
Adalgiso duce Beneuentano dolo necatum esse, Aquis Graneis egreditur, confinium Boiariae atque Italiae, nempe Tridentum petit. Eo Angelpyrga Augusta ad eum peruenit, quae de Caesare marito suo temere vulgata erant, falsa esse docet, repetitque ab eo Lotharingiae partem, et Ludouicus se vero facturum respondet, si idem quidem Carolus frater fecerit. Augusta ad huncce amicos, qui partem postularent mittit. Atque is rursus suos remittit. Ita tempus internunciis, inanibusque consultationibus tractum est.
Ludouicum ac Carolum minores natu placaret, Rhaetiam ipsis precario concessit. Inde mense Octobri Francofordiam, inde in Boiariam Reginoburgium se confert. Boiemi tum irruptionem in Boiariam meditantur. Ipsi quendam locum aditu difficilem vallo firmissimo munierant, vnoque itinere angusto accessus patebat: quo si quis temere ingressus foret, velut in cauea deprehensus inultus more pecudum, cum nusquam ferre pedem posset, trucidabatur. Contra hos iussu regis Boii armati procedunt, quorum duces erant Arno VVirtzburgensis pontifex, et Rudolphus limitis Boiorum Septentrionalis praefectus. Inter haec Moraui nuptias in Boiemia fecerant, secumque nouam nuptam, filiam ducis Boiemici instructam domum ducebant. Vbi id nostri per speculatores comperiunt, insidias nuptiis intentis, et nimium securis tendunt, seque condunt. Mox in Morauos praetereuntes impetum faciunt: illi terga vertunt ad munimentum superius, quod Taboriam vocant, in angustras feruntur. Boii fugitantium tergo haerentes, equis, armis, gaza, instrumento nuptiali, noua nupta potiuntur. Nam Moraui omnibus impedimentis abiectis, equis quoque, onera, et impedimentum rati, relictis, quo expeditior fuga foret, nudi aufugiunt, aegreque euadunt: in latebris Hercyniae se condunt. Boii sexcentos, et quadraginta quatuor equos stratos militaribus ornamentis in castra sua, nemine resistente, reducunt. Haecque victoria, atque praeda in prouerbium, de Sponsa et nuptiis, VVer das Glücke hat führt die Braut heim.inter os et offam, Zuuischen Ziel und Boltz.inter calicem, supremaque labra, multa saepius solere interuenire aiunt. Id quod et nos aliter dicimus, nempe inter telum, et metam, siue scopum.
Basilii Macedonis Graecorum Imperatoris legati cum epistolis, atque muneribus aduentare nunciabantur. Carolomannus ipsis obuiam officii causa procedit, eosdem Salisburgii excipit, et deinde Nonis Ianuarii ad parentem Reginoburgium deducit. Graeci inter caetera munera cristallum prodigiosae magnitudinis, auro, gemmis pretiosissimis inclusam dona ferunt. Maxima quoque salutiferae crueis portione, et aliis sacris regem nostrum donarunt. Foedus sicut apud maiores fuerat, ictum cum Graecis.
Ludouicus postea in medio anniuersarii ieiunii sacro apud Forchaim conuentum regni cogit, ne post mortem discordia, vti fere fit, de diuidundo Imperio excitetur, consilio procerum habito, regnum orientale in trespartes distribuit, Carolomanno regnum Boiariae, Sclauorumque prouinciae destinantur. Franciam, Saxonas, Turogos, Frisios, Lotharingiae regnum Ludouicus demum post fata parentis obtinere iussus est. Suevia Carolo qui minimus natu erat, relicta est. Hique duo fratres in conspectu totius exercitus iurarunt, se parenti fidem perpetuo seruaturos.
Suatebogo iniuncto, nomen gentemque Boiorum parat. Quatuor exercitus ad diuersos orbis cardines in Venedos arma mouere praecipit. Primi Saxones atque Turogi ab Aquilone Morauos, qui tum latissime omnium Venedorum imperitabant, inuadunt. Cum sine rege essent, ac ductores dissentirent, terga dedere hostibus, in fugamque fusi, compluribus amissis, domos turpiter repulsi sunt. Quidam praefecti dum pavidi pedem referunt, a mulierculis nostium fustibus verberati, de equisque reiecti, trucidati sunt. Arno pontifex VVurtzburgensis, Sigehardus Fuldensium monachorum pater, cum Francis ab Austro hostibus congressi, eos pugna superarunt, victoresque, vastata sibi destinata portione, tamen pluribus praelio desideratis, magnis difficultatibus annonae, et itineris (nam per Boiemorum confinia ductabant) domos rediere. At Luitpertus Luitpertus qui et Ludibertus, et Lindebertus dicitur.Rheni accolis, cumque Lotharingiis, Boiemiam per saltus Hercy nios vi penetrauit: manu ferroque viamfecit. Zentislaum, Vtislaum, Hermannum, Spotimarum, et Mosolaum regulos quinque Boiemorum cum manu valida occurrentes, coniuratos Suatebogi in fugam coniecit: multos occidit, plerosque in Multam amnem actos submersit, paucis in ciuitates munitissimas elapsis Boiemiam praedando, exurendo peragrat, incolumis cum triumphoreuertitur.
Carolomannus cum Boiis orientis ab ora superat nauibus Histrum, Amboricum episcopum Reginoburgensem cum parte copiarum, stationes et excubias ad classem sedulo agitare iubet. Ipse extremos fines Morauorum adoritur, fruges incendit, arbores succidit: in homines, pecora, aedificia, ferro, igne iuxta saevit. Hostes in latebras syluarum paludumque se condunt. Inter haec Suatebogus mittit clam exercitum, qui Boios ad tutandas naueis in flumine Histro relictas, ac non attentiore cura excubias agentes, incautos opprimit: hosferro occidit, illos in flumen agit, atque mergit, paucos captiuos abducit. Solus Amboricus cum paucis elapsus est, fuga sibi consuluit, seruatusque est: sex millia Boiorum caesa fuisse referunt nostri scriptores. Carolomannus ob acceptam cladem saeuior totam Morauiam percurrit, quicquid obuiam velut turbo sternit, victorque in Boiariam in hyberna concedit.
diui Petri Vangionum de coelo tactum conflagrauit, parietes solo aequati sunt: tertio Nonas Decembris hora prima terra intremuit, Mogontiacum euersum est.
Carelus minimus natu filiorum regis, subito prosiliit, menreque emota insanire coepit, abiecto ense et baltheo, vestem quoque exuturus, a sex robustissimis viris aegre sustinetur: et modo tenui, modo maiore voce mugiebat magis, quam clamabat, hiantique ore dentibus minabatur. Angi eum malo genio, instinctuque daemonis, percitum dementia interpretabantur, opinabantur. Tum Ludouicus ad alterum filium cognominem sibi infit: Viden, vt peruersac potestatis seruituti vltro vos subiicitis? vt incestis vagis, nequissimis spiritibus vestro periculo vos mancipatis? Deserere ac fallere parentem, nedum
aduersus hunc inimico animo conspirare, parricidium haud vnquam leuiter piatum habetur. Vulgo asud Germanos dici solet, nullum homicidium diutius latere, tantum abest, vt scelus in vitae, dignitatisque authorem commissum impune cadat. In neminem quempiam flagitosorum, quam parricidas a Deo Opt. Max. rerum naturaeque parente grauius exempla eduntur. Proinde crimen deprecamini et resipiscite, supremum numen fedulo propitiate: ego quidem paterno animo gratiam facio, erroremque condono, lachrymis, et precibus obsecro, vt ille praeses mundi, et rector vniuersi, qui scit omnia, cuius oculis nihil septum est, faxit vt tandem mutuo erga me animositis.
Carolus effertur, insanit, vlulat, minatur, furoribus quatitur, intorquetur, intemplum ducitur: ibi contaminatus ille subdolus ac perditus spiritus per maiestatem Christi, solennibus sacrificiis et carminibus efficacibus archimystae adiuratus, a Luitperto Mogontino, de corpore, quod obsederat, excedit: Carolusque ab animo incursibus furiato liberatus, in sensusque pristinos restitutus, pro palam pro concione confitetur, continuo se incursum conturbatae ac prauae mentis sensisse, posteaquam in animo conceperit, se aduersus parentem, quod is sibi solam Sueuiam tribuerit, res nouas moliturum.
Irmodruda priore coniuge tres mares liberos, Carolomannum, Carolum, Ludouicum. Carolus dum solus noctu, Albini, fratris Bivini et Bettonis, a venatione domum redeuntis vires ac fortitudinem (quae tum vulgo praedicabantur) temere periclitari ac superare contendit, ad eodem suspicabte se a grassatore peti, confoditur, in terramque datur, semiuiuus relinquitur, Albinusque victorequo, armis occisi potitur. Verum vbi filium regis illum esse comperit, fuga mortem vitauit. Carolomannus alter filius sacris initiatus adhuc puer, parentis iussu in classem diaconorum (vt vocant) ministros sacrificantium sacerdotum, et pauperibus opes templi elargientes, cooptatus fuerat. Post vbi adoleuit, relictis aris, bellum sacerdotibus indicit, templa, opes mystarum diripit, saepius a parente admonitus, redire ad mentem noluit. Propterea captus a genitore luminibus orbatus est, in vinculaque coniectus. Reperio quosdam id insidiis iniustae nouercae tribuere: haec in Gallia facta sunt.
rex Teutonum Venedorumque, Francofordiae hyemauit. Perpetratis ritu patrio Paschalibus VVissenstadium in agro Vangionum, ad conuentus agendos petit: filios suos Ludouicum ac Carolum in album praetorum adscribit, eosdem aduentantium causas cognoscere, ius vnicuique reddere, lites dirimere conrrouersias minuere, si quid grauius sit, ad se referri iubet. Ipse legatos Danorum, Cimbrorumque foedus petentes audiuit. Peracto consilio Mogontiacum inde ad Aquas Graneas se confert. Mense Augusto in Mediomatricum vrbe concilium procerum agitibi Berthmarus qui et Berthramus.Suatebogo hac lege vt legationem ad regem susciperet, ac ex fide defungeretur, dimissus, persuasit Ludouico regi nostro, vt Suatebogo supplici gratiam faceret, peccata fatenti veniam praeteritorum donaret: in fidem ac clientelam acciperet.
Rorichus quoque Nordomannorum satrapes, in clientelam se nostro regi dicauit. Sigfridus, Halbdanus fratres, reges Cimbrorum, iisdem diebus magnum auri pondus, et argenti puri, puti ensesque regi nostro donant, supplices pacem et amicitiam petunt, se tanquam filios pientissimos in tutelam Ludouici parentis indulgentissimi commendant. Aurum et argentum ex composito in solum abiicitur, pedibus commeantium, remeantiumque passim provoluitur: ensem in manus rex Francus accipit, dumque mucronem admouere conatur, rumpit. Mox alium, quem Danus porrigit, eodem pacto, integrum tamen, quod mollius ferrum erat, intendit atque remittit. Tum Cimbri, faxit Deus (inquiunt) vt et nostris regibus magis ferrum, quam aurum cordi siet. Foedus deinde datur Nordomannis, in quo comprehensum, vt pax festa in
Ludouicus ad Alsatiam, gentisque caput Argentoratum se confert. Ibi Diethmarum archimystem Boiorum, in demortui Adeluini locum declarat. Inde hyemandi causa in Boiariam Reginoburgium concedit: vbi superior Diethmarus Idibus Septembris consecratur. Huc quoque Carolomannus filius Caroli e vinculis elapsus ad patruum aufugit, acerbitatem inimicorum et nouercae commemorat, et tragico more aerumnas suas deplorat. Ludouicus rex miseratus inopem, et tali calamitate oppressum, Luitperto Mogontino archiepiscopo commendat: eidem monasterium Diui Albani, atque Diui Villebrodi Epteronacum Ebrach.
Boiemorum, qui dolo speculandi gratia in Boiariam, Reginoburgiumque concesserant in catenas coniecti sunt.
Eodem anno dira fames per vniuersam Germaniam, Italiamque supra modum saeuit. Varro author est a locustis in Africa pulsam esse ciuitatem. Illud quoque traditur a grauissimis scriptoribus, etiam longinqua maria ab iis transiri, continuata plurium dierum profectione. Populus Germaniae inopiae metu, ad diuina remedia confugere coactus est. Tandem ille a vento sublatae in Oceanum Belgicum actae sunt, reiectaeque aestu ad continentem, foetore corruperunt aera: subsecuta dira pestilentia est. In Italia quoque eadem tempestate, in agro Brixiensi tribus diebus, et noctibus, sanguine pluisse, in acta et fastos relatum est.
Rudolphus Nordomannus de regiogenere ortus, qui occidentale Caroli regnum crudeliter longo tempore vastarat, ad orientalem appulit Franciam. Praefecturam Frisiorum inuadit, incolis tributum denegantibus, ac imperata detrectantibus, superbe respondet, se omnes mares occisurum, pueros, puellas, mulieres captiuos abducturum minatur: hocque impetu arma in Frisios mouet. At hi contra armati, sua defensuri procedunt. Fit praelium atrox, Rudolphus cum octingentis commilitonibus caesus est a Frisiis: caeteri cum fuga ad naues non pateret, in quadam aede se muniunt. Quos cum nostri obsiderent, vitam, praeda omni quam ex Galliis hactenus coegerant, a Frisiis mercantur: nec se vnquam in posterum regnum Ludouici ingressuros promittunt. Hisque pactis iureiurando sancitis, incolumes omnium rerum nudi a nostris ad naueis deducuntur: etenim ii desperarant, nostri fessi erant, timebantque varium belli euentum fortunamque, quae nunquam simpliciter
Agathon archi- episcopus Orientalis, Imperatoris legatus, Reginoburg um ad Ludouicum venit. Tachulfus dux Sorabici limitis, eisdem diebus vita defungitur. Quamobrem Sorabi Venedorum ferox populus, et finitimi eorum res nouas moliuntur. Luitpertus Mogontinus pontifex, Ratulphus, quem rex Tachulfo successorem dederat, Ianuario, Salam flumen superant, igne, ferro, praeda in obsequio hostes continent. Ludouicus Calendis Februarii Francofordiam venit, temere vulgatum erat, Ludouicum filium a parente descivisse. Post Paschalia rex Fuldam adit, inde ad conuentus agendos Tribuariam proficiscitur: vnde per alpes Noricas Italiam petit.
Ioannem pontificem Maximum Imperatorem Ludouicum nepotem suum appellat. Adfuere oratores Sclavorum, Suatebogi Morauiae reguli, et Boiemorum. Princeps legationis erat Ioannes mysta, oriundus Venetiis. Petebant Venedi et Suatebogus supplices pacem, se in clientelam, et seruitutem regi nostro dicabant: modo liceret frui pace, ab armisque cessare: quaecunque imperarentur, se obedienter facturos promiserunt, atque iurarunt. Annuit Ludouicus postulatis. Hisceque rebus confectis, in Boiariam se confert, Iulio mense Francofordiam et ad Aquas Graneas contendit: Decembri Heristallione apud D. Lambertum fratrem Carolum conuenit: vnde tertiodecimo Calendas Ianuarii reversus reliquum hyemis Francofordiae exegit. Saeua admodum lues hoc anno plerosque mortalium extinxit: vix tertia pars superstes euasit diram pestem.
Ludouicus in Boiariam ad Hemmam vxorem aegrotam pergit, quae Reginoburgii morbo (quem Graeci paralysin, et hemiplexiam vocant) correpta, subito obmutuit: tribus literatorum Apoplexiam nuncupat. Vulgo persuasum est, id euenire gutta e capite in cor delata: ideo id genus morbi a Teutonibus conuitiis et maledictis frequentatum, Tropfe atque Schlage, hoc est gutta, ac percussio appellari solet. Non desunt qui discernant, paralysin esse, cum pars: apoplexiam, cum totum corpus afficitur. Ludouicus rursus Iunio Tribuariam ad conuentus agendos proficiscitur. Octauo tum Idus eiusdem mensis Cometes visus est. Aschoprunnam vicum in pago Nitensi subita imbrium inundatio quinto Nonas Iulii intempesta nocte obruit, pecudes, iumenta, homines, octo et octoginta in cubilibus, mares, foeminas, pueros, puellas extinxit: casas, horrea, conditoria, templa, arbores radicitus euertit: adeo vt ne vestigium quidem illius apparuerit. Cadauera mortuorum tellure pluuiali, humore soluta, alio delata in finibus alterius pagi inuenta sunt.
1. Ludouicus II. Imperator anno 875. moritur. Carolus Caluus contra pacta inconsulto fratre Ludouico Italiam intrat. Ludouicus, filios in Italiam mittit et vt Carolum ad sua tutanda reuocet, ipsi in Galliam vastat.
2. Ludouicus precibus Procerum Galliae commotus a deuastatione desistit, domumque reuertitur.
3. Carolus Caluus filios Ludouici dolo inducit, vt ex Italia se cum exercitu domum conferrent, ipse Pontificem Romanum et Populum pecunia corruptos adigit vt se Romae Imperatorem crearent.
4. Carolus Caluus in Galliam redit Graecorumque vestitu induitur, et se Principem omnium Regum summum appellari iubet. Irmogarda Ludouici II. filia Bosoni nubit, qui Rex Galliae Lugdunensis constituitur.
5. Hemmae mors et sepulchrum.
6. Ludouicus Carolum Caluum de diuidendo regno Italiae ex pacto promisso interpellat. Carolus superbe respondet.
7. Ludouicus Carolo bellum indicit. Carolus amicis vtriusque sese interponentibus pacem petit, diesque pro diuidendo regno Italiae frustra constituitur, Ludovico morbo decedente. Eius sepulchrum.
8. Ludouici Germani dotesanimi et corporis.
9. Studia, pietas, liberalitas in pauperes.
10. Odium in Clericos deprauatos, calliditas.
11. Cura circa officiapublica.
12. Armorum studium et frugalitas.
13. Liberi.
14. Carolus Caluus audita morte Ludouici regnum eius occupandi animo inuadit, et ad se tanquam seniorem omnes Francos citat.
15. Carolus Crassus et Carolomannus, filii Ludouici, Regis Germaniae arma Italiae inferunt, Ludouicus eorum frater conatibus Caroli Calui, obuiam pergit.
16. Ludouicus per legatos Carolum Caluum ad pacem hortatur, patriumque regnum ferro candenti vindicare offert.
17. Ludouicus maiores copias contrahit, astu Rhenum superat.
18. Carolus Caluus pacem simulans, Ludouicum cum exercitu petit, incautumque opprimere tentat.
19. VVillibertus Archi-Episcopus Imperatorem increpat, et a proposito dehortatur, cumque is nihilosecius in proposito per sistit, Ludouico per Hartuuicum Caroli technam aperit.
20. Pugna inter Carolum Caluum et Ludovicum, posteriore insignem victoriam reportante. Carolus Caluus solus fugiens Caesareum ornatum relinquit. Ingens Carolini exercitus strages.
21. Terror Imperatricis audita hac clade. Captiui incolumes dimittuntur.
22. Ludouicus Lotharingiam lustrat, et oppida quae ad Caluum defecerant recuperat.
Tribuariae mense Augusto celebrat, Imperator Ludouicus in Italia moritur, sepeliturque Mediolam in templo diui Ambrosii. Quod vbi Carolus competit, inconsulto fratre, quam maximis potest itineribus contra pacti religionem in Italiam festinat, Caesarea gaza, et supellectili potitur, vrbes, Italiam vniuersam sibi subigere conatur. Quamobrem Ludouicus ne frater Imperium interciperet, filios suos Carolomannum per Boiariae fines, Carolum per Sueuiam in Italiam aduersus Carolum occidentalem cum copiis proficisci iubet. Ipse interim vt fratrem ad sua tutanda reuocaret, occidentalem Franciam inuadit cum filio Ludouico: Galliam percurrit, eam rapinis vastat, diripit. Attiniaci natalem Christi celebrat.
Caroli atque pontifices veniunt supplices, orant, obsecrant, vt populo insonti, qui nihil commeruerit, quae sua sit clementia, ac iustitia parcat: arma in authores perfidiae, qui cum Carolo in Italiam concesserint, vertat: se quidem operam daturos, quoad fieri liceat, persuasurosque Carolo, vt pacem seruet, Italiam cum fratre secundum foederis pridem verbis pacti conditiones, diuidat. Ludouicus pro sua mansuetudine, misericordia innocentis plebeculae commotus, precibusque procerum, et episcoporum exoratus per Treuerum Augustam Mogontiacum vltimo Ianuarii venit, vnde ad conuentus Februario agendos Francofordiam se contulit.
Carolus nepotes suos vi arcere aditu non posset (etenim, superatis angustiis, ac iugis montium iam plana Italiae cis Padum occuparant, atque armis tenebant) legatos de pace mittit, magno pecuniae numero auri, gemmarumque pondere nepotes donat, ad colloquium inuitat, benigne appellat, se ideo intrasse Italiam, vt eam sibi ac fratri suo subigeret, commemorat: nihil perfidius, ac mobilius esse Italorum animis: moleste ferre eos alienam dominationem, praecipue Francorum, et Germanorum. Timuisse ne a Francorum Imperio ad Graecum Imperatorem deficerent, aut de suo corpore regem crearent: discederent igitur nepotes ab armis, exercitus
Italia se domum conferrent, se quoque idem facturum. Posse paruo labore hanc controuersiam tolli, se quamprimum ad fratrem accessurum, eius consilio et authoritate Italiam ex aequo diuisurum promittit. Carolomannus igitur et Carolus creduli verbis patrui, sine cunctatione abeunt, domos reuertuntur, exercitus dimittunt. Caeterum Carolus occidentalis, quam celerrime magnis itineribus Romam contendit. Quo cum sextodecimo Calendas Ianuarii peruenisset, corruptis pecunia Pontifice, Senatu, populoque Romano, contra foederis fidem nono deinde die natali Christi Seruatoris nostri celebri, octauo Calendas Ianuarii Augustus salutatur.
Ioannes primarius sacerdos Senonum pontificem, primarium sacerdotem patriarcham Galliae et Germaniae constituit. Augustus Nonis Ianuarii ex vrbe egreditur, in Gallias redit, contempto Francorum vestitu, calciatu, et caetero habitu, cultum Graecorum sumit: pallam auream indutus, sericatusque, baltheo ad pedes dependente in publicum procedit: se principem omnium regum summum appellari iubet. Irmogardam filiam Ludouici Augusti, Bosoni Richildae vxoris suae fratri dat in matrimonium, eumque regem Galliae Narbonensis nuncupat.
Hemma vxor Ludouici Germani, Reginoburgii in media Quadragesima diem obiit, in monasterio sacratarum foeminarum superiore sepelitur, sicuti Imperator Carolus tertius filius eius prodit in diplomate, quod in eodem coenobio seruatur, et eius supra in Magno mentionem feci. Sunt tamen, qui eam in templo D. Hemerani conditam tradunt: vbi et adhuc eius Mausolaeum ostenditur: quod ego Vtae Augustae vxoris Arnulphi Imperatoris esse credo.
Ludouicus vbi coniugi funus duxit, et secutis diebus iusta peregit, Francofordiam adit, procerum ibi concilium cogit. VVillibertum archimystam Agrippinensem, Adelhardum et Menogardum qui et MenhardusCarolum fratrem legatos cum mandatis proficisci iubet. Postulabat, vt frater aliquem locum medium vtriusque colloquio deligeret, vbi, quemadmodum pridem inter eos conuenisset, religioneque iurisiurandi sancitum esset, Italiae regnum diuideretur: atque maiorinatu, qui Ludouicus erat, Augustale cognomen decerneretur. Ei legationi Carolus primum superbe respondit. Si molestus mihi (inquit) rex Germanus esse perrexerit, copiis militaribus, atque equestribus Rhenum exhauriam, siccoque pede in Germaniam irrumpam, totque equis vastam illam solitudinem obruam, vt riui, flumina, lacus, paludes haud potui suppetant.
Ludouicus vehementer commotus, mature vanitati Augusti occurrendum sibi existimat, bellum Caesari indicit, vndique copias contrahit, certissima semper auxilia Teutonas, et Sclauorum robora Boiemos, atque Morauos. Verum amicis vtriusque, Gallis, Italis, Germanis, vltro citro commeantibus, Imperator a Rhemorum vrbe Ioannem, et Otonem Pont. Max. episcopos, cum suis oratoribus ad fratrem legat, pacem postulat. Dumque die dicto regnum Italiae cum fratre diuidere staruit, is morbo corripitur. Gliscente indies magis, atque magis aegritudine, quinto Calendas Septembris Francofordiae decedit, anno aetatis septuagesimo, regni Franciae sexto et tricesimo, Boiariae altero, et quinquagesimo: Christianae aerae octingentesimo septuagesimo sexto. Corpus a Ludouico filio ad contubernium Diui Nazarii in Vangionum agrum delatum, sepelitur. Laureacum, et Larishaim, nuncupant literatores, vbi et Thessalonum Boiorum regulum conditum esse supra commemoraui.
Ludouico moribus, pauca explanda sunt. Extitit enim princeps sane optimus, cuius virtutes nullo confinio vitiorum laederentur: fuit magna vi animi et corporis, ingenioque bono, corpore, firmo, ac procero, oculis nitidis, atque micantibus: voce clara, atque virili: vultu vel in sermone, vel tacitus adeo tranquillo, vt intuentis in eum tristitiam discuteret: forma eximia, venustissima, dignaque, vt Graeci aiunt, imperio. Patientissimus laboris, dolorum tolerantissimus extitit: inertiam, ocium, libidinem, luxuriam, superbiam,
vulpem pilos, nunquam animum mutare: et magis illos periculi quam beneficii memores, haud vnquam syncere fidos fore.
Eho mortalium stultissime, non satis est tibi (inquit) vtsolus pereas, nisi et res tuas hostibus tradas, atque eos locupletes, quo diutius faciliusque nobis resistant? Externos habitus edicto prohibuit: sumptuariam legem exercuit seuerissime. Simplici ac parabili victu, vestituque patrio contentus, cum infimo quoque par simonia et frugalitate certauit: plerumque carne, huiuscemodi lautioribus cibis abstinuit.
Carolomannum, Ludouicum, Carolum: vnam foeminam Luitgardam, Virginum in Chimino lacu Noricorum Maximam, reliquit. Hos ex Hemma, vt aiunt, Hispaniatulit.
Ludouici regis Germaniae Carolo Imperatori nunciata est, totum Orientale regnum, quicquid fratri paruit, animo inuadit, in ditionemque vel vi redigere decreuit. Coactis idcirco quam celerrime copiis, cum quinquaginta amplius millibus absque cunctatione Franciam Austriacam intrat: Aquas Graneas regiam Francorum sedem occupat, paucos ibi dies commoratus ad Agrippinensem Coloniam contendit, ibique castra facit: hucque ad se, tanquam Augustum et regum Franciae seniorem, et perinde iustum haeredem, omnes Francos venire imperat. Imperata detrectantibus excidium minatur.
Ludouici Germani, Carolomannus, et Carolus fratres rursus expeditionem meditantur, armaque Italiae interre parant Ludouicus qui funeri parentis, dum effertur, interfuerat, Francofordiaeque iam degebat, vbi patruum vrbes primarias regni sui tenere accepit, cum paucis in aduersa ripa Rheni, conatibus Caesaris, ne Rhenum superare, occurrit. E regione Vbiorum in altera amnis ripa statiua locat, ibi suorum aduentum, quos celeriter ad se maturare praeceperat, opperitur.
pepigisse cum fratre, non cum nepotibus
Ludouicum relato, supplicationem decernit, superos testes suae iustitia inuocat, candenti ferro, aqua feruida (quod tum solenne erat) regnum paternum vindicat. Sed isthaec omnia ludibrio fuere Carolo.
Saxonum, Turogorum, Francorum gregatim ad Ludouicum propere prouolabant. Castra Ludouicus quam maximo potest ambitu metatur, paucos admodum qui ignes incendant, excubias simulent, reliquit. Ipse clam Imperatore (qui castrorum duntaxat locum obseruabat) cum omnibus copiis inter confluentes, et Antoniacum, nemine resistente Rhenum superat, iuxtaque Antoniacum considet.
Augustus cum se dolo a nepote occupatum animaduerteret, et ipse fraude agere coepit. Richildam Augustam cum Hylduino praesule a Francone episcopo apud Heristalliones subsistere, euentum belli expectare iubet: fretusque multitudine virium, recta Rheni ripa ascendit, pacem simulat, oratores, qui cum nepote de amicitia agant, praemittit. Ludouicus benigne legatos appellat, mandatis paret, nil malique suspicans, securus de pugna, maximam partem exercitus sui, pabulatum, frumentatumque dimittit, aduentum Imperatoris, diemque colloquio dictum praestolatur. Carolus nihilo secius, imo magis hostili animo aduersus nepotem pergit. Nonis Octobribus ad Meginensem pagum, haud longe ab Antoniaco, et castris Ludouici cum robore exercitus peruenit: noctuque surgens (cum forte fortuna pluuiarum crepitus dolos tegeret, stridorem armorum, strepitum proficiscentium hebetaret, atque obtunderet) infestis signis, perangustas et inuias semitas, in neporem, nihil minus opinantem subito et de improuiso irruere, et incautum opprimere contendit.
VVillibertus archimystes Vbiorum, vbi hoc animaduertit, intrepidus Imperatorem increpat, talem perfidiam detestatur, parricidium abominatur, Deum immortalem haud dubie vltorem fore praedicit. Dumque a pertinacia Carolum reuocare non valet, per quendam fidum sacrificulum suum, nomine Hartuicum (qui vt sine armis, et gnarus locorum expeditior compendio Imperatori, copiisque anteuertit) technam omnem patrui Ludouico aperit.
Augustus ad Antoniacum peruenerat: et Ludouicus certior factus, vt dixi, de insidiis, et animo in se Caesaris, arma cum suis corripuerat, in aciemque processerat. Mox candida lintea, signum dat bello, irruentem patruum haud imparatus, vt ille rebatur, excipit. Saxones ciere pugnam, et primum impetum hostium sustinere, frangereue iubet: qui territi multitudine aduersariorum retro referre pedem coeperunt. Verum Francones per confertissimos Celtarum cuneos penetrant, Regomarum qui et Rhengmarus.Augustus quoque terga vertit, ad vxorem fugam capessit, solusque relicto Caesareo cultu cum paucis euasit. Austriaci fugientes Vestriacos persequuntur, multi qui effugissent, multitudine suorum adtriti interierunt. Maximus hostium numerus interficiebatur, vbi se in angustiis viarum constiparant, recessumque primi vltimis non dabant, alius alii obstabat, inuicemque conflictabantur. Equites qui equis aufugere parabant, ab agricolis trucidati, spoliati, et exuti sunt. Iacebant passim strata cadauera virorum, equorum impedimenta, arma, sarcinae mercatorum, qui exercitum Imperatoris sequuti fuerant: hisceque via fugientibus intercludebatur, perpaucos fuga seruauit. Omnibus impedimentis, machinis, gaza, Caesarea, gemmis, mercimoniis, armis, castris, potitus est Ludouicus: ea diripuit, inter militesque praedam omnem diuisit. Accepit hoc tam graue vulnus ob auaritiam suam (etenim, vt vulgo dici solet, cui aliena cordi sunt, sua odio habet) Carolus octauo Idus Octobris.
Augusta maritum male pugnasse audiuit, ab Heristallionibus,
Attiniacum perueniret, tanta fama victoriae erat, quae referebat omnes copias ad internecionem, ne vno quidem superstite deletas esse. Eodem die Carolus ad monasterium Diui Lamberti profugus peruenit. Ortulphus episcopus et Gotholinus praesul monachorum, Regnarius, Adelramus, Adelhardus, Eberuinus, Hieronymus, VVernhardus dynastae, et duces Franciae occidentalis cum multis aliis viui capti humaniter a victore accepti, liberique omnes tandem, et incolumes dimissi sunt.
Ludouicus pulso hoste, liberatisque Germanis, victricia signa ad Aquas Graneas confert: triumphabundus regnum Lotharingiae lustrat, compositis rebus, receptis oppidis, vicis, quae ad Augustum patruum suum defecerant, ad confluentem Rheni et Mosellae redit, vbi Carolus frater eius ex Sueuia gratulatum ei occurrit. Ludouicus inde Francofordiam, Carolus Mediomatrices petit.
1. Fratres imperium a Ludouico Rege relictum diuidunt, Carolomanno Boiariam obtinent.
2. Ludouicus Conuentus Francofordiae indicit, captiuos in Galliam remittit, Venedos tributum denegantes in ordinem redigit.
3. Carolomannus arma in Italiam transfert, Carolus Caluus Ticini conuentum agit appropinquante Carolomanno fugam in Gallias capessit, et in itinere ventris profluuio extinguitur.
4. Ciuitates Italiae citerioris Carolomanno se submittunt. Lambertus et Albericus Romae Pontificem obsident, qui in Gallias fuga elapsus ibidem Ludovicum Balbum Imperatorem, deinde Bosonem Italiae regem constituere frustratentat, Carolomannus se tantum Regem Italiae vocat.
5. Carolomannus filium Arnulphum Austriae praeficit, Vtini monasterium et dotat.
6. Ludouicus Balbus a Ludouico Austriaco pacem petit. Vtrique Ludouici conveniunt, pacemque concludunt. Pacis articuli.
7. Lues in boues. Canum prodigium.
8. Carolomannus apoplexia tangitur. Ludouicus frater Boiorum status iuramento adstringit de alio rege post mortem fratris non recipiendo.
9. Ludouicus Balbus decedit. Certamen de successione oritur Boso Rex Burgundiae inungitur.
10. Ludouicus Germanus a plurimis Rex petitus cum copiis in Galliam venit.
11. Ludouicus post acceptam Lotharingiae partem reliquas Gallias Carolomanno et Ludouico Ludouici Balbi filis naturalibus relinquit.
12. Adelhaida vidua Ludouici Balbi Carolum posthumum edit.
13. Ludouicus in Germaniam pergit.
14. Arnulphus Carolomanni filius naturalis regnum Boiariae affectat. Carolomannus Ludouico fratri Boiariam, Carolo Crasso Italiam testamento legat.
15. Carolus Crassus de improuiso Italiam invadit ibique cum vxore Richarda in festo natiuitatis Imperialem coronam accipit. Diui Vincentii corpus Salisburgium transfertur.
16. Ludouicus regnum Boiariae in deditionem accipit, Arnulphum marchionem Carinthiae, Etichonem marchionem in Lechrein constituit. Heinrico affini dolo inuitatus Ambrones donat. Familia Comitum ab Altorff, Rauensperg, et Amberg.
17. Hugo Lotharii filius naturalis, in Galliis latricinia agitans superatur. Ludouicus infans casu vitam finit.
18. Ludouicus Boiorum Rex ad Gallias occupandas contra Ludouicum et Carolomannum fratres se accingit, tandem pax superior renouatur tota Lotharingia Ludouico Germano cum quibusdam ciuitatibus relicta.
19. Ludouicus Nordomannorum quinque millia caedit in praelio tamen filio naturali Hugone orbatur.
20. Dani Saxonum exercitum undis in eorum castra emissis funditus delent.
21. Sorabes et Boiemi audita Saxonum clade Turogorum fines vastantes a Poppone ad internecionem caeduntur.
22. Carolomannus Rex Boiorum moritur anno 880. eius encomium.
23. Ludouicus Regibus Galliae auxilia mittit contra Hugonem nothum. Laeuia praelia. Nordomanni Neomagi obsidentur. Victoria contra Hugonis nothi copias.
24. Reges Galliae cum Germanis et Imperatore contra Bosonem regem Burgundiae arma feliciter mouent. Boso ad cacumina alpium fugit.
25. Vienna a Gallis et Germanis obsidetur: Nordomanni ex Neomago certis conditionibus dimissi post Gallias incursant.
26. Boso Ludouico Germano se submittens veniam impetrat, mox perfidus in Burgundiam expellitur.
27. Ludouicus Rex Galliae contra Nordomannos victoria potitus moritur. Carolomannus reliquias Nordomannorum regno pellit. Vienna expugnatur.
28. Bosonis coniux filia et frater Carolomanno se dedunt.
29. Dani sub Regibus Godofrido et Segiberto Germaniam inuadunt, eamque longe late vastant.
30. Ludouicus Germaniae Rex copias contra Danos mittit, terrae motus Cometa et Ludouici mors anno 882.
Salueldas conueniunt, Imperium paternum quemadmodum parens statuerat, inter se partiuntur. Carolus minimus natu Rhaetias, Sueuiam, Alsatiam, superiorem Lotharingiam, atque Germaniam, quae est in Gallia Celtica, accepit. Ludouicus inferiorem Lotharingiam, Belgas, Mediomatricos, Treveros, Aquas Graneas, Vbios, Mogontinos, Francos, Bathauos, Frisios, Saxonas, Turogos retinuit. Carolomannus, qui natu erat maximus, regnum Boiorum, Sclauorum tetrarchias, Boiemos, Morauos, Pannonios, Carnos, Noricos, Vindelicos possedit. Italia quoque, quam ab Caesare armis repereret, eidem destinata est.
Ludouicus Ianuario insequentis anni, conuentum Francofordiae agit, captiuos omnes in Galliam remittit, Venedos transalbinos ab imposito iugo resilientes, tributum, quod hactenus pensitare soliti fuerant, regibus nostris pernegantes, per duces in officio armis continet, ad obsequium vi cogit, vectigal annuum soluere cogit.
Carolomannus rex Boiorum expeditionem in Italiam parat, copias contrahit, comparata Boiorum, Venedorum diuersorum validissima manu in Longobardorum fines arma mouere coepit. Imperator Carolus vt Italia nepotem arceret, ex Galliis in Italiam contendit, Ticinumque se confert, conuentus agit. Interfuit et Ioannes Pont. Max. At Carolomannus superatis alpibus ad plana Italiae descendit. Veronam, Mantuam, cuncta cis Padum occupat: decertaturus ferro cum Caesare, Ticinum infesto intentoque exercitu procedit. Cumque aduentare nunciaretur, Imperator suorum animis superioris anni aduersa pugna adhuc perterrefactis, et immanium Sclauorum robore exanimatis, fugam adornat. Primo Augusta Richilda, deinde Caesar fugam capessit, comites ducem sequuntur. Pontifex Romam festinat. Imperator dum in Gallias properat, profluuio ventris Sigebertus scribit a Sedechia Iudaeo Mantuae veneno extinctum.octingentesimo septuagesimo septimo.
Carolomannum gratulatum proficiscuntur, in eius verba iurant. Pacata citeriore Italia, in fidemque recepta, in Boiariam ipse redit. Caeterum Lambertus et Albertus filii Bonifacii, duces copiarum cum firmissima manu Romam procedunt, Ioannem octauum Pont. Rom. qui regi Boio aduersabatur, arcta custodia claudunt. Senatus, populusque Romanus, se fore in potestate, iurare adacti, in clientelam Carolomanni se dicant. Vniuersa quoque Italia ad ipsum redit. Quamobrem Ioannes episcopus ira percitus, D. Petri aedem claudit, sacrificia ibi procurari vetat, expilatis templis, ecclesiasticis
Gallias nauigat annumque integrum ibimoratur: Imperii titulos in Ludouicum Balbum filium Imperatoris Caroli transferre conatur. Vbi hoc non procedit, cum Bosone, quem Galliae Narbonensi atque Prouinciae Carolus Calvus praefecerat, Romam redit: Bosom Italiam subdere, Carolomanno, auferre summa ope, frustra tamen studuit. Nam Italiae populi, Germanica fide Carolomanno virtutis ergo fauebant: qui se tamen duntaxat regem, non Imperatorem, aut Augustum, Caesaremue nuncupabat. Quemadmodum diplomata ab eo sacerdotibus, et monachis data, quae adhuc seruantur, indicant: quorum quaedam in Vtinensi historia iam publicavi. Vnius quod Reginoburgii in templo D. Hemerani integrum extat, caput et calcem subtexo. In nomine sanctae et indiuiduae Trinitatis. Carolomannus diuina fauente gratia rex, etc. donat quaedam praedia, etc. aera haec est XII. Calendas Octobris, anno tertio regni Carolomanni serenissimi regis in Boiaria, et in Italia secundo, actum ad Hohberahah curteregia.
Arnulphum filium suum Carolomannus praefecit. Ipse frequens Vtini habitauit, vbi templum mystis D. Benedicti extruxit, quod collocupletauit etiam Italicis praediis, ficuti diplomata testantur. Ibi etiam diuum Maximilianum, diuam Felicitatem, brachium diui Philippi legati Christi, complura alia sacra reuerenter condidit, quemadmodum in Vtinensi historia diligentius explanaui.
Ludouicus Balbus filius Imperatoris Caroli, cognomento Calui, Celtarum rector, successu patruelium suorum territus, ad Ludouicum Austriacum legatos mittit: iniuriam a parente, se inuito illi illatam deprecatur, foedus et pacem exposcit. Orientalis princeps benigne legatos patruelis sui accipit, absoluitque, mense Octobri ad Aquas Graneas se confert. Haud inde procul in ripa Mosae apud Marsanam ambo Ludouici, Austriacus, et Vestriacus conueniunt, societatem his legibus sanciunt. Lotharingiae partem quisque regum, quemadmodum parentes diuisere, retineto. Italiam Carolomannus, vti subegit, possideto. Vterque vtrique cordi sunto: auxilium mutuum alius alii, absque dolo ferunto. Superstes, defuncti vita liberum tutor esto, consilio, et armis, quo illi haereditatem paternam mancipent, fautor ac consultor adesto. Discordiae, simultatum, odii authores procul in malam crucem ex aula abigunto. Quisquis publice iure potius, quam vi, atque fraude disceptare recusarit, vtroque regno in exilium sine lare sine pignore extrudat. Ad Carolomannum, et Carolum clarissimos reges amici proficiscantur, qui ipsis, vt haec quoque pacta recipiant atque obseruent, persuadeant. Nam vt Respublica Christiana stabiliatur, salua sit, et stare possit, idem nos nolle atque velle necesse est.
Ludouicus Germanus in Franciam hybernandi causa ad Forchaim redit. Hocque anno dira lues in boues saeuit, maxime circa Rhenum: Vbi in Vangionum agro, haud procul ab Ingelhaim in VValshaim pago, canes villatici omnes cadauera laniatum, vt fit, conuenerunt. Deinde vno die, vna simul cohorte, nemo scit, quo nam gentium ex hisce finibus migrarunt: nec viui, nec mortui cuiusque aut vestigium postea inuentum.
octingente simo vnde octogesimo Carolomannus morbo materno Vtini adficitur, ac decumbit, officioque linguae subito destituitur. Ludouicus frater eius vbi hoc audiuit, maturius ex hybernaculis progreditur, Boiariamque petit. Reginoburgium ad se omnes proceres Boiorum accersit, sibique, nullum alium regem, si Carolomannus decesserit, recepturos, sacramenta dicere iubet. Rebus Boiariae compositis, Francofordiam se recipit, Paschalia ibi celebrat.
Ludouicus Balbus, tertio Idus Aprilis moritur, princeps simplex, mansuetus, religionis et pacisstudiosus. Adoledam Adelhaida alias.Ludouicum, et Carolomannum, quos ex Ansgarda concubina procrearat, reliquit: moxque de regno
Theodericus et Hugo abbas, dux limitis inter Sequanam et Ligerim, Carolomannum et Ludouicum adolescentes admodum scitos, bonae indolis, ingentisque animi ad auitum paternumque solium subleuandos, decernunt. Quidam Bosonem, Richildae Augustae fratrem, quem Imperator Carolus Caluus Narbonensi prouinciae praefecerat, accersendum putabant. Atque Boso vbi ei renunciatum est de morte Balbi, nouum Imperium adolescentulorum, velut vulgo conceptorum aspernatus partim minis, partim pollicitationibus episcopos, atque Burgundiam, sine certo regis et regni haerede sibi attrahit, Lugdunique ab Aureliano vrbis archimysta, et caeteris episcopis rex Burgundionum adpellatur, sacroque oleo inungitur.
Gotholinus monasterii D. Vincentii, atque Germani extra moenia Lutetiae Antistes, et Conradus Parisiorum praeses, cum plerisque, Gallias Germaniae, vnde omnis nobilitas Franca oriunda esset, rursus coniungendas censebant. Hactenus ambo regna sub vnius Imperio florentissima extitisse, et ad summum orbis terrarum fastigium euecta fuisse, divisa vero in partes, sensim collabi et ad interitum properare: Imperiumque Francorum, quod sub vno stare posset, dum a multis sustinetur, haud dubie tandem casurum esse. Has ob causas Ludouicum Franciae orientalis regem iustum haeredem, cuius humanitatem, iustitiam, vimque bellicam iam factis sensissent, vltro vocandum ad auitum regnum esse. Nec mora, rogatus ab hisce Ludouicus Germanus, cum exercitu ad Mediomatrices accedit, inde Verodunum petit. Copiae eius quod ipsis annona ab incolis carius venditaretur, ad praedam conuersae. quicquid commeatus in agris, villis, vicis, oppidis fuit, diripiunt.
Hugo et Theodericus, qui rebus iuuenum regum fauebant, Baltherum Aurelianensem episcopum, Goeramum, et Ansocherum equestris praefectos ad Ludouicum legant: ipsi Lotharingiae partem, quam auus, parensque suorum regum possedere, vltro reddunt, orantque, vt caeteras Gallias principibus suis omni destitutis humana ope, pro iure consanguinitatis relinquat, ac domum absque suo maleficio redeat, regesque cognatos vti filios amet. Rector Austriacorum cum iam etiam insolentiam Germanici exercitus Gothelmo, et Conrado displicere animaduertit, postulatis annuit, conditionem accepit. Veroduno in fidem accepto, atque Leucorum Tullo ad Mosam, inferioremque Lotharingiae partem, quae Imperatori Carolo Caluo, filioque eius Ludouico Balbo paruerat, migrat, ad se omnes episcopos vltra Mosam incolentes venire iubet, sacramentaque dicere praecipit. Cameracum itaque, Tornacum, Flandri, Brabantini, Toxandri, Hannonii iussu Ludouici, et Carolomanni regum Celtarum illum accipiunt, eidem deditionem faciunt.
Adelhaida vxor Ludouici Balbi marem edidit, cui Carolo cognomen aui fecit, qui et Carolus posthumus dictus est.
Ludouicus noster auctus regno Lotharingiae integro, praeter Lugdunum, quod Boso occuparat, Mogontiacum, inde Francofordiam ad Vxorem Luitgardam frementem, iurgiaque crebro ingerentem, quod non omnes Gallias vltro oblatas accep isset, sese recipit. Id vbi accepere Gothelmus, et Conradus, ad reginam in Germaniam diuertunt: inde cum literis in Gallias redeunt, partes regis Germanici confirmant, eum mox cum copiis affuturum, vbi res Boiariae, quas praeripere nepos ex fratre conaretur, composuerit, adfirmant. Iisdem enim diebus Arnulphus, filius Carolomanni, ex concubina genitus, Landbertum, aliosque plerosque praefectos Boiorum, quos minus dicto audientes aegroto parenti esse cauillabatur, dignitate mouerat, Boiaria exegerat: ipsique ad Ludouicum, opem eius implorantes aufugerant, criminabanturque Arnulphum tanquam regnum Boiariae sibi adserere vellet. Ludouicus igitur cum vxore Luitgarda, et filio Ludouico in Boiariam, vocatus quoque a fratre Carolomanno, properat. Adest et Carolus frater natu minimus, rex Sueuorum. Ambo Vtinum ad Carolomannum Germanum
Carolomannus desperata salute, cum aegritudo glisceret, ne discordia belloue post fata sua populus adteretur, cum lingua non posset, authographo Ludouico regnum Boiariae tradit, ipsi vxorem, et filium commendat, Caroloque per manusdat Italiam.
Richarda vxore, in Italiam irrepere tentatper alpes Iulias, circa quarum radices ipsi Ludouicus, et Carolomannus germani fratres, reges Galliarum, Bosonem tum oppugnantes, officii causa obuiam procedunt.
Carolus salutatis nepotibus de improviso Italiam inuadit, cis Padum, omnia celerius opinione occupat. Et vt maior authoritas foret, archimystes primarius Germaniae Luitpertus Mogontinus iussu Ludouici, et Theodomarus Iuuauensis archiepiscopus Boiorum, mandato Carolomanni et Caroli proficiscuntur. Vbi Ravennam ventum est, concilium ibi procerum Italiae cogitur. Ioannes pontifex Romanus, patriarcha Foroiulianus, archiepiscopus Mediolanensis, Senatores, episcopi, tetrarchae, dynastae, proceres Italici frequentes coeunt, in verba noui principis iurant. Conuentu peracto, Carolus cum vxore Romam proficiscitur, a Ioanne octauo pont. Max. cum coniuge inauguratur, Augustusque a senatu, populoque Romano acclamationibus solennibus consalutatur, octauo Calendas Ianuarii. Accepto igitur Augusti cognomine in Italia habitauit. Theodomarus Diethmarus siue Theodomarus.Vincentium a Romano episcopo impetrauit, in Boiariamque Iuuauiam transtulit.
Ludouicus Boiariae totum regnum in deditionem accipit, alimenta, sumptusque, praetores fratri praebere iubet. Partem Pannoniae, vbi fontes Draui Sauique amnium sunt, Arnulpho in tutelam commendat, Charini limitis ducem appellat. Etichonem am Lechrain.Altorff, Rauenspurgioque Lycaciis Eticho Comes in Altorff.Amberga.Eihal monasterium.Benedicto, eiusque duodecim consecraneis dicauit. Hainricus filius eius a sororis marito, quicquid in superiore Boiaria aureo vehiculo a prima luce ad meridiem ambiret, quasi ludo exposcit. Ludouicus ratus fratrem coniugis pauperiorem esse, quam vt aureum carrum possideret, postulatis annuit. Mox Hainricus plaustro rustico, in sinu quidem aureum curriculum admodum paruum gestans, vnde cognomen Heinrich mit dem guldnen VVagenLyco ad Ambronem: a Gelono Glan.alpes Peninas. Arrisit Ludouicus dolo, et quaecunque hisce finibus continentur, Hainrico donauit. Huius proles, itidem Hainricus, Hatam Hata Comitissa ex Hobenuart et Diessen.Hohenuuart, et Damasia oriundam vxorem ducit, ex qua diuum Conradum tulit: nam eius posteritas potita est Boiaria: in superioreque Vindelicia construxere, et collocupletauere coenobia Altonis monasterium, Raitenbuch, Steingaden: vbi eorum mausolaea adhuc ostenduntur. Sed haec suo tempori reseruabo. Libro VI. nimirum cap. I. vbi de hac re latius.
Ludouicus per duces suos, Hugonem filium Lotharii regis, et VValdradae concubinae latrocinia in Galliis agitantem, haud longe a Veroduno superat, commilitones eius trucidat, arce potitur, eam solo aequat. Dumque Reginoburgii Boiorum negotiis intentus est. Ludouicus filius eius impubis, quem Lutgarda vxor iusta peperit, de fenestra Palatinarum aedium decidens, ceruices fregit animamque efflauit. Parentes luctu, tristitiaque saturi, hyematum Francofordiam tendunt.
Lutgarda rex Boius, Francorumque ad Aquas Graneas migrat. Dein Gallias subacturus Clusiacum petit. Obuiam veniunt Gothelmus et Conradus, cum suae factionis hominibus, regemque Germanum cum vxore honorifice excipiunt, per Galliae Occidentalis oppida, vicosque Attiniacum, Hercuriacum, Ribodi montem circumducunt. Tandem
Ludouicus et Carolomannus Germani, Vestriacae Franciae reges armati cum suae partis proceribus sese aduersariis opponunt, ab vlteriore regno eos vi prohibere meditantur. At amicis connitentibus, pax quae superiore anno inter reges conuenerat, redintegratur et iurisiurandi religione sancitur. Vniuerso Lotharingiae regno (vti supra) Galli denuo cedunt, et ad id quod quasi mancipio dare regi Austriaco debuerunt, velut liberales venditores solent, auctarium addidere: Attrebates Arras.Vedasti templum.
Gundolphiam conuentu, Ludovicus noster domum reuertitur. Inter redeundum in Carbonaria sylua, ad Salitam fluuium, iuxta pagum regium Thimum, Nordomannos cum praeda magna, classem repetere conantes, offendit, signo dato, in latrones irruit, quinque millia trucidat: reliqui fugam capessunt ad superiorem vicum, ibi gradum sistunt, ibi se defendere, atque munire parant. Hugo filius regis naturalis, dum incautius dimicat, grauiter vulneratur, ab hostibusque capitur, interque eorum manus animam efflat. Ludouicus ratus filium viuere, receptui canit, suos ab oppugnatione, si quo pacto filium redimere queat, reuocat. Interim nox intercedit, colloquium et praelium diremit, nostrosque ad castra redire compellit. Noctu Dani corpora suorum, qui praelio ceciderant, flammis exurunt: ita tenebris tuti ad classem euadunt. Vbi illuxit, Ludouicus inter cadavera agnoscit filium, corpus eius ad Laureacum monasterium transfert.
Bruno regulus Saxoniae patruus Hainrici primi Caesaris Germaniae, Bardo frater Luitgardae reginae, Theodericus, Marichardus Hildeshaimensis, episcopi, Vichomanus, Bardones duo, Theoderici duo, Gericus, Luithulfus, Folmarus, Auanus, Lotharius duces, vndeuiginti praefecti, quorum nomina subtexo, Aderami, Asovini, Addastae, Aedones bini, Botho, Valo, Adeluini duo, Bernardi duo, Theodericus, Aeluaritus, Ariouistus, Isenothus cum valida manu in Nordomanniam ad perdomitandos toties perfidos proficiscuntur, ibique castra faciunt. Est Danorum regio cauernosa, mare interfluit, sed obicibus arcetur: hos cum cimbri reiecere, admisereque vndique aquam, castra aquis operta sunt. Nostri omnes a caluo ad caluum (vti dicitur) a minimo ad maximum vndis obruti, extincti sunt, ne vnus quidem, qui cladem nunciaret, euasit. Mea memoria eodem stratagemate Cimbrorum regi populares sui rebellantes aliquot millia abstulere.
Ludouicus reuersus e Gallia Francofordiae Paschalia celebrat. Sorabes, Boiemi, caeteri transalbiani Sclaui, vbi male pugnasse Saxones audierunt, Turogorum fines invadunt, iuxta Salam flumen omnia ferro, flamma deuastant. Poppo dux limitis Sorabici Venedos onustos praeda, incautiusque velut profligato, deletoque: hoste ouantes, de improuiso adgreditur, caedit, fundit, et ad internecionem, ne nuncio quidem cladis superstite, delet.
Carolomannus rex Boiorum, et Italiae XII. Calendas Aprileis, Anno salutis octingentesimo super octogesimum Vtini diem obit, ibique sepelitur: quemadmodum eius sepulchrum extat. Fuit peritus literarum, pietatis, et abstinentiae, atque armorum iuxta studiosus. Quoties ipse quidem cum hoste conflixit, semper victor extitit. Imperii sui terminos ferro plurimum prolatauit. Adversus Venedos orientales, Boiariae conterminos, bella plurima sub patre duodeviginti continenter annos feliciter gessit. Omnibus bonis artibus corporis atque animi praeditus, forma fuit venusta, iusta statura, corpore robustissimo: affabilis, placidus, clemens erga supplices: saeuus ac truculentus, hostibus, summa facilitate, atque modestia cum sius versatus est.
Litouinda concubina, ex Charinis oriunda, foemina rarae nobilitatis, eximiae speciei filium tulit, cui Arnulpho nomen, sanctissimi Mediomatricum episcopi, authoris generis sui nomen dixit.
Ludouicus interea frater Carolomanni conuentum in Vangionum vrbe agit, Gundolphiam, vbi constitutum erat ad nepotes suos ipse quidem non venit, at legatos cum haud contemnenda manu misit. Duces suos Hainricum, et Albertum aduersus Hugonem nothum Lotharii regis, Gallias infestantem proficisci iubet. Ipse contra Nordomannos, qui Neomagum occuparant, exercitum ducit, hostesque obsidet: nec praedas agere sinit, leuia vtrinque fuere praelia. Ex nostris Eberhardus, filius Meginardi Saxonum dynasta, captus est, quem Euesa mater aere redemit, incolumemque postliminio recepit. Dum ibi statiua habet rex eius duces Hamricus, et Albertus cum Hugonis copiis manus conserunt, acriter vtrinque pugnatum est. Diethboldus tribunus militaris ex sorore Hugonis progenitus, multis illatis, acceptisque vulneribus, tandem in fugam a nostris coniectus euasit. Hugo praelio non interfuit. Duces nostri victoriam, haud tamen incruentam adepti, profligatis latronibus, triumphantes Gundolphiam se ad reges Vestriacos conferunt, quo et Imperator Carolus ex Italia perrexerat.
Vestriaci et Austriaci coniunctis viribus, cum regibus Galliae Ludouico, et Carolomanno, cum Carolo Romano Imperatore aduersus Bosonem Burgundiae regem armasimul mouent. Masticonem vrbem Burgundiae obsident, vique expugnant. Bernardum quem cum valido praesidio in ea Boso reliquerat, in ditionem accipiunt. Boso Viennam fugam capessit, ibique se munit. Imperator, et reges Celtarum fugientis vestigiis inhaerent, simul ad Viennam armati contendunt. Boso relictis ibi Richardo fratre, et filia, item vxore Irmodruda, filia Ludouici Augusti, consanguinea principum, territus ad cacumina alpium inaccessa perfugit. Imperator foedere iuramenti religione cum patruelibus sancito, in Italiam abit.
Viennam obsidione claudunt. Nordmanni cum Ludouico rege Germaniae paciscuntur, se nunquam de caeteroregnum eius inuasuros, dant fidem, si rex incolumes abire abductis copiis sinat. Ludouicus ex pacto Francofordiam redit, exercitum dimittit. Dani incenso praetorio, hostia Rheni repetunt, nauibus conscensis, in Occidentale regnum irrumpunt, vicos, oppida, templa diripiunt, comburunt. Ludouicus rex Occidentalis relicto fratre Carolomanno in obsidione Viennae, in Galliam Belgicam secundam contra Cimbrorum incursationes properat: eidem Gundolphiae Ludouicus noster obuiam venit.
Hugo aduersa pugna, et caede suorum fractus accepta publica fide accessit: gratiam, veniam praeteritorum impetrauit, principi Germano se in clientelam dedicauit. Is ipsi quasdam praefecturas, et contubernia in fidem commendat. Verum Hugo prauis obsequens consultoribus, fidem frangit: quamobrem a militibus nostris regno orientali in Burgundiam expulsus est. Ludouicus inde Germanicus in Boiariam transitum facit, totam ibi aestatem versatur.
Ludouicus Gallicus cum Nordomannis dimicat, nouem millia Danorum trucidauit, potitusque tanto triumpho, paulo post diem obiit. Carolomannus frater eius dimissis quibusdam in Burgundia, aduersus Nordo