OMNIUM PRIMo, QUALIS Natura Populus sit cui imperitatur; ab eo, qui vel Rem publicam administrare, vel de rebus politicis iudicare velit, cognoscendum est. Etenim quemadmodum sapiens Architectus, aedificium diuturnum exstructurus, ad cuiusvis materiae naturam, atque conditionem, formam adaptat congruentem: quemadmodum Medicus, quemadmodum item is qui equitat, respectum ad subiectum habet. Sic et Cicerone de Oratore teste, duo Rei publicae capita sunt; nosse Rem publicam, et Civium cognitos habere mores. Il faut, dicente Blasio du lib. 3. der commentatres, fol. m. 167. b. Montluc, qu' un Capitaine et Gouverneur sage et advise, quandil est parmi les nations estrangeres, tasche tant qu'il peut, se conformer a leur humeur. Parmi les Allemans, et les Suysses, il faut faire garroux; avec les Espagnols, tenir leur morgue superbe, et faire plus le Religieux, et devotieux, qu' on n' est: Bodinus lib. 5. d Rep. cap. 1. n 49 4. Euphorm. in Icon. an imor. cap. 2. parmi l' Italien, estre discret et sage, ne l' offencer, ni caresser leurs femmes, etc. Ac ideo de omnibus Rerum publicarum arcanis, nullum creditur maius, quam ad varios gentium mores et inclinationes, Civitatis cuiusque leges et formam accommodare convenienter. Multi enim, dum inconsiderate Civitatis formam, alienam a populi moribus instituerunt, Imperia florentissima funditus everterunt. Noscenda est, inquit Tacitus, libr. 4, populi, quem regere vis, natura; quique eam callet, dicitur prudens. Non sempre della prudenza del Legislatore, dipendeno ibuoni ordini d' una citta, ma da molti altri accidenti insieme. Inanzi ad ogni altracosa, si conviene havere riguardo alla natura de' popoli: con liquali, quasi con certa materia deve la forma del governo havere, giusta proportione. Quae verba sunt prudentissimi Veneti Senatoris, di Paolo Paruta. lib. 1. d. discorsi polit. 1. f.m. 28. In eoque cumprimis errasse putatur Dux Albanus, et eo errore Belgium, ac una sumptus incredibiles amisit Rex Hispaniarum. Le Duc de Albe; y sut envoye, lequel ne cognoissant pas l' humeur du pais (ignorance tousiours dangereuse aun Lieutenant du Roy) porta les commandemens deson maistre a la pointe de l' espee; et voulut forcer par la violence des armes un peuple, qui ne se laisse vaincre, que par la seulenecessite. Pierre Matthieu, hist. de Henr. 4. lib. 1. narrat. 4. fol. 103. Libenter uti soleo auctoritate prudentissimi politicorum Antonii Perez. Qui in Aphorism. relationum. m. f. 164. num. 92. ita scribit: Haec demum prudentia esse videtur; efficere, ut particulares cuiusque Regni leges, conformes sint naturae cuiusque Nationis. Nec enim omnia corpora, uno eodemque remedio curantur: et vero Leges assimiles sunt medicamentis, populi instar corporum esse videntur. Ac idem alibi, in aphor. de las segundas cartas. m. f. 319. num 352. et 354. operose Principes monet; ne, dum aliarum, et peregrinarum inprimis nationum exempla, in administratione Rei publicae temere imitantur, eandem evertant: cum methodus medendi, etiam pro climatis ratione, patiatur variationem. Scipio Amiratus, dissertat. politic. lib. 4. disc. 7. Plutarchus quoque, mores Civium cognoscere nos debere monet; et ideo alicubi multis verbis Atheniensium naturam describit: Iram nempe eos gerere quidem in promptu, sed tamen placabiles esse, et suspicaces magis, quam veri tenaces. Carth aginenses rudes, melancholicos, magistratibus obsequentes, subditis molestos, ad pericula pigritantes, irae impotentes, et crudeles esse refert. Hanc autem morum cognitionem, necessariam idem ille censet; quia propensionibus eorum, inter quos tibi vivendum est, ignoratis, facilius cogitationes tuae falluntur: quod non minus in Civitatibus, quam in amicitiis Regum contingere consuevit. Ex quibus ea mihi semper sententia fuit; non propter aliud ab historiographis sparsas esse in ipsorum Operibus, de moribus gentium narrationes, saepe satis prolixas: nisiut legentes doceantur, quomodo cautius, et maiore cum fructu, pacis bellique tempora gubernentur. Prudenter Machiavellus, 3. de Rep. cap. 43. Cernimus, inquit, certis quibusdam regionibus, peculiares quosdam affectus insitos, et nunc, et semper fere eodem modo fuisse. Quod in tractando cum eiusmodi populis, diligenter animadverti debere; et ex eo, futurarum rerum eventus conici posse, aliquot exemplis docet. Nec hoc Politicis solum, sed et Iuri nostro cognitum est. Ulpianus enim in l. quod si nolit: 31. §. qui mancipia. 21. ff. d. Aedilit. edicto. Eos qui mancipia vendunt, Nationem cuiusque in venditione pronuntiare debere, respondet: eo quod nationem scire intersit. Praesumptum enim esse, quosdam servos bonos esse, quia natione non sunt infamata; quosdam malos videri, quia et natione sunt, quae magis infamis habetur. Quo et Pindarus alludere videtur, cum ait:

Machiavell. Disc. lib. 3. cap. 46. Michael Piccart. observ. hist. polit. dec. 6. c. ult. NOn modo autem diversarum Urbium, Regionumque, diversi hominum mores, et consuetudines sunt; solentqueve alios homines procreare, mollitie, duritie, mansuetudine ac ferocitate ab aliis populis, regionibusque differentes: sed in eadem Urbe, plerumque etiam familiae inveniuntur, quib. quasi familiaris ac certus genius inesse videtur, quo instigante, diu eosdemobtineant mores; parilique ab aliis, quo populi ac nationes a se invicem, differunt modo. Id quod manifeste satis deprehendere licet in historia Romana: ea enim in Urbe, Manlios omnes severos et duros fuisse constat: Publicolas benignos, ac populares; Appios ambitiosos, superbos et adversarios plebis. Sicque et aliarum familiarum, alii quidam peculiares mores, et animi affectiones exstiterunt. Quae res certe, non tantummodo ex temperamenti diversitate provenire potest; cum id pro Matrimoniorum varietate immutetur: sed magis pendet ex modo educationis diverso, quem singulae familiae habent. Plurimum enim interest, ut a teneris annis, hisce aut illis moribus assuescas; et de re quapiam sentias bene aut male. Nam quae in ipsa aetate tenera, imprimuntur animis opiniones de quibusque rebus, eae ad extremam aetatem usque perdurare: et ex eo, quo in teneris annis animus fuerit imbutus, solent homines rerum natureas metiri. Quomodo enim alias fieri potuisset, ut (quod Livius testatur) Appii omnes, non solum, quod iam dixi, ambitiosi, sed et iisdem cupiditatibus fuerint agitati. Sic Cassii severi et tristes dicebantur; unde apud Vulcatium Gallicanum in Avidi Cassii vita, M. Antoninus Imperator: Notum habes Cassium, hominem Cassianae severitatis, et disciplinae. Et de Cassiis quod Vulcatius ait, Avidium Cassium, tacite Principatum odisse, id de omnibus est accipiendum: hicque tacite idem valet, quod natura et propagatione veluti gentis; eiusdem namque animi Cassius erat qui Caesarem interfecit, et item Cassius alter, quem Nero ob suspicionem coniurationis occidi iussit. Bruti constantes dicebantur, Fabii patriae amantes. De eaque gente Livius: Gratum Patribus Fabiorum nomen, quamquam plebi invisum. Scipiones ambitiosi et bellicosi erant; Claudii superbi. Unde Tacitus l. Annal. Tyberium Neronem, maturum annis, spectatumque bello fuisse notat: sed veteri atque insita superbia familiae Claudianae. Asinii feroces fuere. Testis est Tacitus ibid. ubi de Asinio Gallo: Invisus, inquit, pridem Tiberio, quod (ducta in matrimonium Vipsania Marci Agrippae filia, quae quondam Tyberi fuerat uxor) plusquam civilia agitaret. Laelios passim, ut hilare, historiae Romanae commendant; Hortensios ut eloquentes.

SEd adhuc fere magis nationes, quam familiae variare, et in hac sua varietate constantes esse videntur. Ac adeo etiam varia et discrepans est natura populorum, ut nec de gratia seu pulchritudine corporis, pariliter iudicare deprehendantur. Petr. Bellon. observ. lib. 3. cap. 36. Cum enim Graeci insignem formam extollere volunt, manum sublatam in latus inclinant, pollicisque et indicis extrema coniungentes, faciunt orbem; quasi indicare velint, eius de quo sermo est, occulos tam grandes esse. Quod et a vetustissimis Graecis auctoribus, in muliebris formae diiudicatione, celebratur; et ideo feminas formae insignis, unica vode platuofga/lmois2, seu amplis oculis, adpellarunt: propter elata supercilia nempe, quae latae et amplae faciei gratiam conciliare putant; contra aliarum nationum sensum. Et ideo veteres statuae et numismata Graecorum, oculos maxime praegrandes et comam referunt promissam; prae iis, quae numismatib. Romanis exprimuntur. Et sane ita est ingenium hominum plerorumque; suos ut unaquaeque gens et civitas ritus, suos mores, sua instituta pro optimis habeat, aliisque praeferat cunctis. Praeclare Herodotus, in Thalia, Si quis, inquit, universis hominib. praebeat facultatem, optimas ex omnib. legibus eligendi, profecto cunctas unusquisque rimatus, eligeret suas. Addit deinde: Patrios ritus, non nisi a dementibus ludibrio haberi. Ac quoque de suis legib. unumquemque praeclare sentire, et usque adro summ cuique palchrum esse, probat idem historia quadam Darii (quam et Origeni placuit inserere libro V. contra Gelsum.) Darius autem accitos, qui in sua ditione erant, Graecos percuntatus est: Quantum pecuniae mereri vellent, ut defunctis Parentibus vescerentur? Illis negantibus ulla se pecunia hoc esse facturos. Darius dehinc Graecis praesentibus, et quae dicebantur, per interpretem discentibus, interrogaviteos Indos, qui Callatiae nominantur: quantum accipere pecuniarum vellent, ut defunctos igne comburerent? Indi vehe menter reclamantes, meliora illum ominari iubebant. Quamvis autem natura, proprietas et inclinationes populorum, pluribus modis rationibusqueve deprehendi queant: Attamen et hac in parte, cognitio ingenii, quod habet patrium solum, haut parum Hippocrat. libell. d. aere, aqua et 10 cis, a n. 31 usque ad fin. lib. Aristot. 7. polit. 7. Alex. ab Alex 4. Genial. cap. 13. Bodin. 5. d. Rep. cap. 1. numer. 494. et meth. hist. cap. 5. Caelius Rodig. 18. antiq. lect. cap. 18. Waremund. d. foedersb. lib 1 f. 255. Giovanni Botero. 2 della ragion distato. f. m. 52. etc. Appollin. d. Calderini discors. 5. Hippol. a Collibus. cap. 8. sui Principis. Edovardus Westonus, Londinensis. SS. T. D. in Theater. vitae civilis ac sacrae. lib. l. cap. 10. et seqq. Ioh. Bapt Porta, in Physiognom. lib. 1. cap. 10. Michel de ontaign. 2 des essais. c. 12. f. m. 547. etc. Gratarolus. Physiognom. cap 19. Richter. axion. hist. 171. Iulius Bellus, in Hermete polit. f. 48. Pierre Charron. 1. de la sagesse. c. 42. Pasquier. 1. epist. f. 13. Lau rens Catelan, au discours de la confection d' Alkermes, fol. 66. etc. Leonhardus Aretinus, lib. 7. epistolar. f. m. 332. cpist. ad Benedict. Anagninum. proficere videtur. Etenim si quis consideret orbem terrarum universum, ac item gentium, quibus incolitur, discrimina perpendat, fatebitur certe non illubens: Ingenia hominum (causas naturales quod attinet, et externas) a situ, sedeque regionis praecipue formari, et pro locorum varietate immutari; ac cuilibet Regioni proprium quasi spit itum, seu indolem aut Genium adgnatum esse.

Etcerte non solum, ut Vergilius. 1. Georgic. canit:

Sed et virtutes unius eiusdemque herbarum speciei, pro soli diversitate variae exsistunt. Ita ut haut sequi videatur: Galenus hac vel illa herba, elephantiasin curavit. Ergo et idem adhuc apud nos freri potest. Graecanici enim soli temperamentum (ubi Galenus vixit) aliter multo digerit sucos herbarum, quam in Germania fieri solet. Unde et radix Aaronis, in nostrate frigidiore solo, adeo nascitur mordax atque fervens, ut os et fauces exurat: at quae provenit in Lydia prope urbem Cyrenen, exteriori forma nostrae plane respondens, dulcis et grata est gustu; adeo ut raparum instar, homines in cibo sine nocumento ea utantur. Henr. Nollius, in sanctuar. Naturae. lib. 9. cap. 4. num. 4. Loci quoque diversitas, in plantis etiam eiusdem specie, diversitatem efficit non parvam, ut passim ostendit Galenus, et potissimum lib. 2. de Alim. et Theophrastus lib. 6. de causis plantar cap. 2. ubi docet, quomodo multis in locis niger Helleborus, et aliae radices hebetes sint et imbecilles, quae aliis in locis efficacissimae solent inveniri. Similiter et Historiae Plantar. lib 8 cap 3. ubi tradit, caelum a caelo differre, et rerram a terra, ad fructuum perfectionem. Quam ex forsan ob causam, Mandragora apud Syros conciliat amorem: quae apudnos Venerem exstinguere solet. Genes. cap. 30 v. Ian. Drusium in tr. sing an per Dudaim Mandragora significetur, qui iunctus est historiae Ruth, ab eodem versae, et comment. illustratae. Propter caeli quoque pleniorem vel rariorem naturam, in quibusdam regionibus, unum et idem animal, hebetius, acriusque esse solet Sic Leones Armenici Parthicique, non adeo robusti, Lybicis robur est in membris immane: in Cyllene merulae omnes sunt albae, Pisces in terra Babylonica fluviis egredientes, in sicco pabulantur. Sic et Falerni vini sapor alius est, quam Taracinensis; alius Hispanici, quam Rhenani. Non ergo mirum videri debet, quod nationi fere cuilibet insitum quid est, longe ab aliorum morib. indoleque alienum. Ita ut homines non secus ac plantae, ab ipsa in qua nascuntur terra, saporem quasi naturae, ingeniorumque traxisse videantur. Et hinc omni in gente, per aestus succedentium saeculorum, mores animosque mutantium, haeret quaedam vis inconcussa; quam hominibus pro conditione terrarum, in quibus nasci contigerit, sua Fata diviserunt. Hincque sunt illa ab antiquo vitia, et Patriae sorte durantia, quae totas in historiis gentes aut commendant, aut notant: sic ut isthic naturalis levitas turbidisque incerta consiliis, populos agat; illic pingues gravesqueve animi, tristi supe ribia, tamquam specie arcanae sapientiae, ferociant. Illi sitim non tolerent; alii in mutationem, nec provisa consilia, temporariis ingeniis incumbant: apud ceteros, placari non possit cupido ultionis. Sic et intueri licet populos alios immanes, alios efferatos, alios stolide arrogantes; alios suspiciosos et diffidentes, alios iudicio ita alieno, ut nec iustum neque honestum, eadem regula, qua alii metiantur. Et proinde etiam, populi in alium. longe cumprimis a patria remotum solum transmigrantes, temporis successu, una cum moribus, ipsam naturam commutant; eamqueve novae habitationis Genius, absumere deprehenditur: pariter ut plantas ad habitum regionis, qualitatemque, immutari, iam supra dictum fuit. Id quod notum plane facere videtur experientia hodierna. Testatur namque Iohan. Hugo Linscotanus, in Itiner ariosuo, cap. 29. fol. 36. Lusitanos, qui Indias Orientales inhabitant, tertia generatione, colore corporis, habitu, morumqueve inclinatione, Indos fere naturales repraesentare. Sed cum situs per se, hoc efficere non possit, penitius inquirendum est in huius rei causas: earumque aliam Astrologi, aliam Physici et Medici, aliam Politici et Legumlatores, aliam Theologi assignant. Barth. Sibylla. in speculo peregrinarum. quaest. dec. 1. cap. 9. quaest. 2. Et Astrologi quidem, nobis hic ingerunt R. de Fluctibus in tract. apolog. F. R. C. part. 2. c. 5. caelestes conversiones, siderationesqueve: ac rationem aiunt, omnium certissimam, ad constitutionem gentium, dispositionesqueve rerum moralium intuendas et percipiendas, vera signaculorum caelestium inspectione, et naturarum hieroglyphicarum Caeli imaginum contemplatione, dari solere; quae inprimis in haec inferiora, et praesertim hominum temperaturas atque complexiones, agant. Et sic porro ratiocinantur: In primo climata (Dia-Meroes appellato) per Nabathaeam transeunte, quatenus gubernatur a Saturno, homines complexione nigriores, ut Aethiopes, et lividiores, ut Americani, reperiuntur; qui etiam propter Saturni, iuxta aequinoctialem circulum, dominium, rudes ewt barbari sunt: brutalem aspectum habent, et carnes humanas, more bestiarum, etiam crudas devorare solent: suspiciosi item sunt, traditores, etc. In secundo climate (Dia-Sienne dicto) quod Aegyptum per medium quasi secat, Iuppiter suum Imperium vendicavit. Unde fit, ut Aegyptii Religioni sacrisque Deorum ritibus, naturali quasi instinctu, vacarint, et oracula ediderint futurorum: hominesque illius paralleli, ut plurimum sapientes, graves, honesti, iusti, dulcis sermonis, magnanimi, et valde religiosi semper fuerint inventi. Clima tertium (Dia-Alexandrum nuncupatum) radio suo penetrans per terram Sanctam, Martis regimini dedicatur; quod etiam nobis declarant istius plagae eventus exitiales, ab origine producti: cum in omni aetate, circa illum mundi parellelum, nihil praeter bellum, seditiones, multiplicem Civitatis illius Sanctae ruinam, et assiduam usque ad hunc diem captivitatem, bello et viribus coactam, deprehendamus. In quarto (Diarhodios nuncupato) per medietatem Graeciae extenso, Imperium et sceptrum tener Apollo, seu Solare illud camporum caelestium ornamentum: unde fit, ut haecce mundi sectio, scientiae Philosophicae exellentia, et Poetarum optimorum corona laureata, soli Phoebo dedicata, ornetur. Quinto (Dia-Romes vocato) Italia et Sabaudia subiciuntur, in quo Venus retinet dominium suum: quare homines istius plagae, luxuriae, scortationi, et ceteris carnis voluptatibus dediti, atque proclives esse observantur. Similiter urbes regales struxerunt, artes manuales invenerunt, et praecipue opus illud textrinum byssinum, corporis ornandi gratia, novis inventionibus auxerunt: Ludos, Comoedias, et Camilenas maxume insignes, produxerunt, etc. Galliam divisit sextum clima, Mercurio consecratum. Hinc fit quod incolae huius sectionis, adeo sint inconstantes, veloces, mutabrles, instabiles, et moribus leves: et tamen scientias ament, Professoribusque honores libenter praebeant; acumine ingenii polleant, et bene morati exsistant. Lunae dominio attribuitur, septimum illud clima (Dia Boristenes nuncupatum) quod per Germaniam, Belgium, et Angliam transit; unde evenit, quod populus huic climati subiectus, ebrietatem, et potationem magis, quam ille ceterarum plagarum amplectatur: segniores, et nonita ingenio acuti sint homines huius paralleli, quam illi aliorum: nisi spiritus eorum animales pituita obtusi, atque consopiti, vini efficacia acuantur, et exagitentur. Hinc etiam est, quod Britanni et Belgae, per mare mobiles sint et vagabundi, nationes exoticas, et in ultimis terrarum orbis partibus positas, navigatione inquirentes. Hincque nautae et piscatores, naturali inclinatione fiunt: et huc item pertinere videtur, quod in tr. de matrimonio Felix Malleolus, fol. operum suorum. 117. scribit: Hoc admirando suis oculis viderunt, et murmurando dixerunt Viri peritissimi, tempore Concilii Constantiensis ibidem celebrati, de anno Domini M. CCCCXVI. et sequentibus, copiosissime de omnibus Ecclesiae Catholicae finibus congregati: quod numquam viderint regionem, regnum, terram, provinciam vel Dioecesin, in quibus tot per singula tempora moverentur causae matrimoniales, sicut in Consistorio Curiae Constantiensis. Dixerunt autem Astronomi ibidem similiter congregati,quod sicut Italia, regimine seu dominio, et infusione Martis, bellicossimi Planetae, coangariata; et Burgundia sub Saturno esse videtur: sic regio et regnum Sueviae, in quod pertinet Dioecesis Constantiensis principaliter, latissime sit necessitata sub lubricae luxuriosaequeve Veneris dominatione; ut dirigat simile simili ad opus natura concreatum copiosissime. Et dum de anno Domini M. CCCC XXVI. et sequentibus, fueram in studio gloriosae matris Bononiensis, diligenterqueve perquirendo, una cum studentibus, ab officiali Curiae Consistorii Episcopatus Bononiensis; fuimus notabiliter informati, quod per illum annum, nulla super foedere matrimonii mota fuerit causa. Licet inter dum, et impedimentis consanguinitatis et affinitatis, ac spiritualis consanguinitatis fuerint altercationes, contentiones et declarationis petitiones. Est tamen veritas, quod in dictis regionibus, et praesertim Romae, ac similiter in Bononia, et plerisqueve Civitatibus aliis, puellarum, virginum, et viduarum, aliarumqueve mulierum est tanta naturalis, artificialis, curialisqueve custodia, et etiam consuetudinis disciplina; ut viris vel iuvenculis eorum, non pateat, nec liceat inhonesta frequentare consortia; licet interdum secretissima conventicula fiant: Et paulo post: Vidimus insuper in Curia Constantiensi rarissime, viros ipsas mulieres iudicialiter in Consistorium super matrimonio petentes; sed communiter ipsas mulieres seu faemellas viros impetentes, et quandoque duas vel tres mulieres, únum virum simul et semel, in virum legitimum sibi, et quaelibet in solidum postulantes. Et in hoc videmus disciplinae discretionem terrae nostrae Mulierum, a femineo sexu totius Italiae, prout praemittitur, multum discrepantem. Alii Astrologorum hasce traditiones, commenta pura, (et quidem non immerito) esse censent; ac ideo aeris hoc tribuunt temperi ei, alimentorumqueuq generi: quibus nempe corprum varientur temperaturae, quas porro animi sequantur mores, ut Galen. docuit lib. singulari. Qui proinde medicos affirmat esse optimos morum moderatores. Illi enim, cum circa multiplices herbarum vires versentur, omnium optime, norunt, quid temperamentum humanum perficiat, quid. item destruat et evertat? Indeque Iureconsulto vel Politico, Physices cognitionem, summe et omnino necessariam esse, nonnulli censent. v. Platon. 3. d. legib. fol. m. 588. lib. 4. fol. 589. et lib. 5. infin. Quo etiam intuitu Cardanus: Homo, inquit, natura calidissimus atque humidissimus est: ob id etiam malorum morum. Calore enim crudelis, dolosus, inconstans, iracundus evasit. Humido vero, fluxus, enervis, laboris impatiens, et delitiarum amator: atroque autem gulosus, libidinosus. Ob id quoqueve sapientes, cum calidissimi, atque humidissimi sint natura, propterea nisi proficiant philosophia, pessimi omnium exsistunt. Adiuvat adhaec perpetranda, industria quam ex studiis acquisiverunt; et melancholia, quae pingui humore resoluto, ex superfluis studiis ac vigiliis, gignisolet. Quae tamen Scaliger, Exerc 274. operose confutat: sed defendere ex parte Cardanum queunt ea, quae habet Thom. Campanella, 2. d. sensu rerum. cap. 31. ubi scribit: non animae hanc varietatem esse, sed a spiritu provenire. Hic si purus sit, discursus eius claros esse, perfectosque; si fuliginosus, interruptos, perplexosque. Si calidus sit, subitaneos esse discursus, fastidiososque ab ira; si crassus, languidos et paucos. Ita et Barth. Kekermannus, disp. part. 21. problem. 13. docet: si non semper, saltem frequenter mores animi, sequi corporis temperamentum; ac si non omnes, plerosque tamen. eo animis et cupiditate ferri, quo natura et complexio inclinat. Longe item maiori cum promptitudine et dexteritate agere eos, qui naturam habent bonam, benignumque temperamentum; quam quibus illa est depravata, hoc vitiosum. Addatur Petr. Andr. Canonhiero, libr. 1. dell' in felicita de gli huomini letter ati et guerrieri. fol. 13. et Ioh. Combachius, d. homine, cap. 2. ad fin fol. 51. etc. Hac autem de re, quod meum iudicium sit, si quis exquirat; omnes illas iam modo dictas causas, producere diversitatem hanc, et plerumque concurrere reputarem. Quin et aliae quoque caulae (institutio nempe, ratio imperand, etc. quarum in sequentibus mentio etiam aliqua fiet) accedere subinde solent. Inprimis autem omnia haec, dirigit et gubernat providentia Divina. Quam si quis removeat, et Naturae omnia tribuere velit, Atheus est omnino; quo et illa Lucretii tendunt:

ET nunc porro in specie, qualiter et quomodo ratione situs mutentur mores, paucis explicandum erit. Ubi generatim, et pro regula ingerere licet: himinum complexiones, et inde mores, subsequi temperamentum loci. Die Keltern, und arbeitsamen Länder, haben allweg ein härter Volck, dann die Sonnenrein; ait Iohan. Stumpffius, in der Schweitzer-Chronick. libro 8. capite 1. ad finem. Quemvis idem, libros. capite 1. scribat, in Tauriacensi pago (Im Turgöw) quo magis dura Regio sit, eo molliores et pulchras magis feminas reperiri. Sed certe, frigida qui inhabitant loca, quales Septentrionales sunt; illi quidem animosi exsistunt: intelligentia tamen et arte minus sollertes habentur. Itaque cum libertatem constantius tueantur, a recta tamen Rei publ. ratione sunt alieni; nec finitimis Imperandi facultate pollent: si Aristoteli credimus. lib. 7. Polit. cap. 7. ubi quondam auctor et amicus meus Michael Piccart, scitu digna plurima notat. Qui Asiam incolunt, ut intelligentes et artificiosi; sic parum animosi, et Imperio proinde subiecti sunt, pressqueve servitute. Nec haecignoravere Poetae. Sicque Lucaunus lib. 8. eleganter:

Idem Lucanus de Europaeis alibi:

Eumque satis feliciter imitatus est Petrarcha. in sonett. O aspettata in Ciel. etc.

Sed nec tamen poli Arctici et Antaractici, eadem est natura: ad Antarcticum maius est frigus, et pauciores Stellae. v. Botero. relat. del Mare. Septentrionalium porro robur et audacia Ioh. Baptist. Lenccius, in observ polit. numer. 324. facit, ut expeditiones regnorumqueve propagationes, fere a Septentrionein Meridiem procedant: et easdem raro contra factas esse, historiarum monumenta testantur. Ita quidem, ut victorias omnino paucas, ex omni memoria petere liceat, quas Australes contra Aquilonem obtinuerunt. Hocque est, cur multi sapientes, non tam Turcos, quam Tartaros, metuendos putent; ne aliquando in ditionem suam redigant Imperium Christianorum: vel saltem incursiones faciant in illud idem. Hic enim ordo, et naec series legitur gentium devictarum; ut Assyrii Chaldaeos, illos Medi, Graeci Persas, Parthi Graecos, Romani Poenos, Gotthi Romanos et Hispanos, Turci Arabes, Tartari Turcas, Angli Gallos, Scoti Anglos superarint. Et prudenter iudicare puto Iohannem Magnum Archi - Episcopum Upsaliensem, qui Gotthorum Sueonumque Historiae lib. 4 c. 19. de Danis ita scribit: Si tot bella in alias terras, videlicet Orientales, Occidentales, ac Australes promovissent, quemadmodum in vicinos Gotthos, Norvegianos, Sueonesque attentaverunt; esset profecto longe latior eorum principatus, quam Saxo scribit in vita Divi Chanuti Regis: ubi suam Daniam, parvulae telluris angustiam vocat. Et ut progressus Imperiorum (seu potius excursionum et depraedationum) frequentius a Septentrione in Meridiem, quam e contrario Richterus axiomat. Occonom. 114 esse solent: ita et hoc curiosi historiarum adnotavere indagatores: Populares morbos, qui ab Oriente ad Occasum, aut ab Austro ad Arcton progrediuntur, longe lateque grassari; contra vero, si ab Occasu vel Arcto veniant, nocore minus, et facilius curari. Ita Ammianus Marcellinus testatum reliquit, Seleucia direpta, et aperto templi aditu quodam, Chaldaeorum arcanis concluso, labem exiliisse incurabilium morborum: qui Marci ac Veri Impp. temporibus, ab ipsis Persarum finibus, ad usque Rhenum et Gallias, cuncta contagione ac morientium multitudine foedarint. Non multo post, ab Aethiopiaversus Septentrionem, universum pene terrarum orbem pestis illa populavit. Cuius quidem sat aperta ratio est: cum n. Auster humidas Septentrionis regiones afflavit, calore putredinem augente, et in frigido atque crassiore semel incenso aere, diutius contagium haeret. Audacia vero Septentrionalium populorum, constantia etiam ac fiducia cominus pugnandi, censente Vegetio lib. 1. c. 2. ex eo descendit; quod a Solis ar doribus remoti, inconsultiores quidem, sed largo tamen sanguine redundantes exsistunt. Nationes e contrario quae Soli vicinae, nimioque calore exsiccatae sunt; melancholicos incolas habent, quibus propterea parum sanguinis est, quiqueve ideo naturae ductu, sanguinis sunt parciores, et vulnera metuere solent. Melancholici vicissim cogitabundi sunt; et ideo contemplativi. Sicque. de Hispanis refert Borerus, in relat. universal. fol 3. et seq. La gente participa assai di maninconia, che la rende grave nelle maniere, e lenta nelle imprese. Amano ilsussiego, e sanno fondamento grande su l' apparenza; onde impiegano tutte le lor sacolta in adobbamenti, e pompe. Prestimono assai di se stessi, et inalzano incredibilmente le cose loro. Conoscono prontamente il vantaggio, e lo cercano con ogni arte. Sopportano la fame, e la sete piu d' un' altra natione d Europa: il che gli ha resi vincitori di molte imprese. Cuoprono con grande industria le loro debolezze Mostrano somma riscrenza alla Chiesa, et alle cose sagre. Il che dimonstrano le inestimabili entrate di quel Clero, et in vero io credo, che Dio gli habbia faoriti con tante vittorie, per il ze o, e professione, ch' essi fanno di pieta, edi religione; eche percio gli babbia dato un Monde nuovo, nel cui acquisto, governo, e dominio, non ha parte niuna altra natione. S' inamorono ardentemente, enon risparmiano cosa nissuna per gli amici. Sanguinei sunt laeti, et non ita pertinaces in indagandis naturae secretis, aut etiam furturis praecognoscendis, quemadmodum Melancholici exsistunt. Guil. Boucher. des Serees cap. 16. f. m. 101. Unde Septentrionales a Meridionalibus, Aegyptiis, Chaldaeis, etc. Philosophiae mystieria didicerunt. Consentit etiam nobiscum Caelius Rodiginus, qui antiq. lect. lib. 18 c. 20. ita scribit: Qui exustas a Sole mundi partes incolunt, ita caloris exuberantia in extimis torreri, ut intima frigoris plurimum concipiant. Proinde insigniter ad timiditatem degenerare, et ad essoeminatiorem naturam; quo nomine servituti fere mancipati, omnes animadvertuntur: dilabitur enim calor, meatibus corporum laxatis, et quodammodo hiantibus, sideris propinqui intemperantia. Argumento est cutis nigricans, educti forinsecus insiti caloris copia. At qui rigentia mundi, pruinis geluqueve torpentia terunt, nimio plus audacia praecellunt, candentibus corporum extimis. Utrique tamen inhumani ferique. Sed certe Australes quoque nonnulli, aeque ac Septentrionales, robusti, fortes, laborumque patientes sunt: ast diversam ob causam; quod et monet Nicol. Hill. in Philosophia Epicurea Democritiana. num. 486. ubi ita scribit: Australes sunt extense robusti propter u(peroxh . i. eminentiam ignearum portionum, in singulis partibus respectualem, quae manuum gestus perpetuos, incessum herculeum, linguae volubilitatem, capitis motitationem, narium contractionem, oculorum distorsionem causat. Boreales sunt intense robusti, actione antiperistica, calorem cogente in interiores corporis recessus. Temperati homines, hebetes sunt natura, sed furentissimi, si promoti fuerint: species enim magnae et fortes temperaturae praevalent, quas temperati, et frigidi recogitantes intendunt. Quia autem Septentrionales, ceteris bellicosiores reputantur: inde quoque Martis Regia, apud eosdem locatur: describiturque, tempestatum, nimborum, et stridentium Aquilonum, vique grandinum circumdata. Bocatius. d. Genealog. Deor. lib. 9. cap 3. Septentrionales itidem prole magis quam Meridionales abundant. Dn. Lans. orat. pro Germania fol. 128. etc. Inde Iornandes Historicus, Sueciam vaginam gentium adpellat: propterea nempe, quiia sicut ex vagina gladius; sic ex Suecia, multae gentes quasi extractae fuerunt; quae postea in Italiam, Galliam, Germaniam, Hispaniam, Angliam, etc. irruperunt. Quin et fere eandem propter causam, ad septentrionem, aut parem, aut maiorem esse copiam marium quam feminarum: ad Austrum vero, in omni animantium genere, feminas exsistere plures; refert Bodinus. lib. 5. d. Rep. cap. 1. Nec item aestusis in regionibus, homines in proceram excrescunt staturam: et inde Maurorum, Indorumque maxuma pars, vel gracilis est, vel brevis, vel utrumque. Eo quod calor intensus, haut solum non addat crescendi vim, sed et adimat plerumque, ac materiam per resolutionem absumat. Iul. Caes. Vanin. tr. d. admir. Naturae arcan fol. 264. acseq. Et porro Septentrionales, ut robustiores, ita quoque vivaciores exsistunt. Sic de Islandis, ita Blefkenius scribit, fol. 30. et 33. Vidi Islandicum, qui tonnam Hamburgensem cerevisiae plenam, tam facile ori suo admoveret bibens ex illa, ac si unicam habuisset mensuram. Et paulo post: Multos in annos absque Medicina, aut medico vivunt. Multi annos CL. attingunt. Ac vidi senem, qui CC. se tunc vixisse annos dicebat, etc. Sic etiam tantam in Scotia salubriatis firmitudinem esse scribit Buchananus, ad fin. lib. 1. ut sua aetate, quidam fuerit inventus, qui post centesimum annum duxerit uxorem: accentesimum quadragesimum agens annum, saevissimo mari, in sua navicula prodierit piscatum, tandemque nulla vi morbi gravioris labefactatus, sed decesserit senio solutus. Unde et ubivis ea loca, ubi Boreae refrigerantes, et salutares inprimis aestatis tempore flatus, montium obiectu arcentur; minus salubres sunt iis, quae montes habent ex latere Austrino. Sed tamen. Constantinus Porphyrogenneta, Imp. Constantinopolitanus d. administr. Imperii, cap. 12. Filium monet, ne Septentrionalibus fidat; cum ait: Borealibus populis universis, quasi a natura insitam esse pecuniar~ cupiditatem insatiabilem omnia quaerunt, omnia expetunt, neque cocupiscenti~ termino ullo circumscriptam habent: sed plura semper desiderant, et pro exigno quod praestiterunt commodo, magna lucra acquirere postulant. Etiam qui nimis a temperato climata remoti, et ad Polum propius accedunt, a reliquis septentrionalibus differre noscuntur: ac inde Hippocrates, lib. d. aer. et locis. in Europa, inquit, genus hominum est Scythicum, circa paludem habitans Moeotim, quod a reliquis gentibus maxume differt, Sauromatae aepellantur. Et paulo pest. Ceterum reliqui Scythae, quod ad formam attinwet, ipsi sibi similes sunt, aliis dissimiles. Sicut quoque Aegyptii, ipsi inter se: praeterquam quod hi a vehementi calore, illi ab intenso frigore sunt compressi. Omnia haec, pro more, Guilhelm. Sallustius du Bartas, rythmis elegantissimis exponit; au second iour de laae. sepmaine, quos ita Latinos fecit Gabriel Lermeas:

Particulatim etiam haec explicat Petrus Charron. tr. de la sagesse. lib. 1. cap. 42.

Septentrionales sunt Meridionales sunt

Corpore Ingentes atque praecelu: pituitosi, sanguinei, albi, flavi, dediticonversationi, vocis contentae, cutis hispidae et mollis, cibi potusque appetentes: robusti. Parvuli, Melancholici, frigidi et sicci, nigri; solitarii, vocis acutae, cutis durioris, pilisque carentis, crispi: sobrii et debiles.

Ingenio Obtusi, stupidi, stulti, faciles, leves, inconstantes. Ingeniosi, sapientes, prudentes, astuti, pertinaces.

Religione Non devoti, nec sancti. Superstitiosi, contemplativi.

Moribus Militares, fortes, laboriosi, casti, non Zelotypi, humani. A' bello abhorrentes, pusillanimes, scortatores, Zelotypi, crudeles et inhumani.

Medii, in omnibus hisce partibus, temperati sunt atque mediocres, ac fere neutrales: et participant de utrisque extremis, prout ad hoc vel illud clima magis adpropinquant. Subiungit et aliam populorum divisionem idem Charron.

QUi sub iisdem habitant Climatibus, eandem semper ltitudinem Poli, eundem Stellarum ortum et occasum, eandem dierum quantitatem; simul aestatem et hiemem habent: quae tamen omnia, sub diversis Meridiani medietatibus ita immutantur; ut cum his Meridies, illis qui ex oposito, media nox; cumqueve his Sol Orientalis, ills sit in Occidente. Artamen aeque fere ac latitudo, ita quoque Otho Gualtpertus in Sylloge voc. exoticar. Nov. Test. Act. cap. 3. fol. 330. mundi longitudo, varietatem maximam inducit;et sub eodem climate, magna diversitas caloris et frigoris, humiditatis, siccitatisquve, et aliarum similium rerum invenitur. Id quod unico hoc, eoqueve sat illustri exemplo, demonstrari potest. Ad promontorium Bonae Spei, incolae nigerrimi sunt: et causam nigredinis huius, calorem, propinquitatemque Solis, omnes esse opinantur. Atqui cur magis hic torreat Sol (si Caeli respectu, loci calorem metiri velimus) quam ad Magellanicum fretum, ubi candidissimi esse perhibentur? Quod si hanc nigredinem, Solis adustioni tribuere velimus; videndum, unde Hispanis Italisque, ille corporum candor? cum aeque distent ab Aequinoctiali cum dictis Incolis circa promontorium Bonoe spei: hi scilicet versus Austrum, illi vero Boream versus. Qui sub Presbytero Iohanne (quem vocant) degunt, subfusci sunt: in Zeilan et Malabar habitantes, nigerrimi exsistunt, sub una eademqueve distantia ab Aequatore, eodemqueve caeli parallelo. Malacam, ab Aequatore parum distantem, imbribus scatere; ait Miraeus. d. statu Relig. lib. 2. cap. 20. Et in Persia sub Aequatore frigora esse, memorat Garcias Silva Figueroa, in epist. de reb. Persar ob radentis aure subrilitatem cum tamen alibi locorum latitudinis eiusdem, intolerabilis sit Late hac de re disputat Duret. hist. des Langues, fol. 565. et seqq. ac item capite 82. f 949. etc. Et cur Aethiopes sint nigriedisquirit etiam Torniellus. in Annalib. A. M. 1931. n. 26. fol. 133. aestus. Sed hoc mirari magis quis possit, Brasilienses sub eadem cum nigerrimis Aethiopibus latitudine, albos esse: quin imo in tota America nusquam praeter paucos (in loco Quareca illis dicto) nigros inveniri. Quae eius coloris efficiens causa, caeline ariditas, aut vero terrae? aut quaedam forsan incognita proprietas soli, an ipsorum hominum naturae ratio quaedam innata? Alii censent, Deum ad inobedientiae, et contemptus Divini indicium, Chussum atro colore voluisse nasci: et nigros quot sunt in orbe, ex Chamesia fuisse productos, quod tamen Bodino cap. 5. meth. histor. non placet. Sane utut sit, sat evidens hoc quod volumus est, ab Occidentalibus, Orientales natura plane diversos esse Sic item, ad illam dubitationem; an penes ea, circa quae attenditur salubritas regionum, ea quae est ad Orientem, et nunc communiter ab infidelibus inhabitatur; eligenda magis, gratiorque dici mereatur, Occidentalibus plagis, ubi degunt Christiani? Et quidem Bartholomaeus Sibylla respondet, quaest. peregrinar. dec. 1. cap. 3. quaest. 7 fol. m 193. In quibusdam quidem aromatibus fructib. et metallibus, gemmis item pretiosis, excellere regiones Orientales. At vicissium, Occidentales, simpliciter in communibus hisce, quae sum convenientis et optimi victus humani, pro conservatione legalis et moralis vitae, praestantiores, in temporalibus ordinatiores, in naturalibus item, honestiores et salubriores esse.

NEc porro eam solum diversitatem, globi terreni vel latitudo, vel etiam longitudo operatur: sed et in Climate uno eodemque, et etiam in non multum distantibus locis, notabilem subinde cernere licet variationem. Si quis enim consideret recte (verba Hippocratis sunt, in lib. d. aeere et locis) videbit quorundam naturam, montanis, sylvosis ac asperis locis similem esse: aliorum vero aquosa ac exilia loca referre; sicut quidam pratorum ac paludum naturam prae se ferunt, atque alii sunt, a quorum planitiebus nudisque ac siccis terris, constitutio similis exsistit. Et fere in fine librieiusd. dicit: qui altam habitant regionem, planam, ventis expositam, et aquosam; eorum formae magnae, ac invicem similes et erectae: animi quoque eorum exsistunt mansuetiores. Qui vero macra, aquis carentia, et nuda loca tenent, et quae temporum mutationibus non sunt permixta; horum formas necesse est esse asperas et vegetas, flavas magis quam nigras; mores quoque eorum rigidi sunt, pertinaces et contumaces. Ubi enim mutationes temporum contingutn frequentes, et plurimum inter se diviersae; ibi et folrmas, et mores, et naturas reperias plurimum differentes. Et invenias fere semper formas hominum, ac mores, regionis naturae compares. Quin et omnia quae e terra proveniunt, terrae ipsius naturam resipiunt et sequuntur, etc. Et sic asperi sunt montani, carnpestres molliores, convalles fere desidiores sunt. Ac ita de Peruvia, Petrus Bertius, in tabul. contract. fol. mihi 649. scribit: Montes ibi admodum frigori obnoxios esse, in eisque freuquenter cadere nives, nec arbores ut plurimum proferre; indeque ignem ex terra quadam ad hoc apta, fovere. Porro inter hosce montes, amplas valles ac profundas reperiri; fertilissimas, populoque numerosissimas, cum aere calidiore. fruantur: et quoque incolas vallium illarum, ceteris huius tractus ingeniosiores, animosiores, ac civiliores esse. Vide etiam de Valesia, quae una fere vallis est, montibus altissimis cincta, Stumpffium, lib. 11. cap. 1. 2. et 5. Haec itidem diversitas efficere viderur, ut apud Asiaticos, non minus quam in media Gallia, hiems saeviat: Bellon. lib. 2. observ. 108. minorque Asia, non minus ipsa Gallia, frigida exsistat: idem Bellon. lib. 3. cap. 15. quamvis haec, illa magis sit Septentrionalis. Sunt et loca alta, frigida plerumque; vel propter radiorum reflexum, vel propter mediae, frigidaeque aeris regionis propinquitatem, ventorumque intempestatem. Vide omnino Acostam d. histoir. na???urelle des, Indes lib. 2. c. 12. et lib. 3. cap. 9. Add. 5 histoir. des. ???roubles, ???ans en France, que en Flandr. de Popelliniere. lib. 5. f. m. 161. b. et seq. Bellen. obser et.. lib. 3. cap. 41. Ita Cretae montes, propter celsitudinem, hieme tota operiuntur nive: Bellon. 1. c 5, et in Ida monte, aeris intemperies adeo magna est, ut in ipsis Caniculae ardoribus, etiam meride, ac nullo quoque spirante vento, ingens sentiatur frigus. Idem. lib. eod. c. 16. et seq. Etiam altissimum montis Ahou iugum, propter altitudinem su mmam, frigidissimam auram habet, quae diu perferrivequit; perpetua feretegitur nive, quaeque permanet usqe in aestatem: pars porro eiusdem obversa Septentrioni (in qua etiamnix diutissime per manet, antequam dissolvatur) uberior, atque magis abundans arboribus est; quae vero meridiem spectat, atida et sterilis exsistit, ardoribusque caret. Bellon. 1. c. 45. Nives item perpetuas fere, Pyrenaei et Apenninus habent. Et ut montes frigidi magis sunt, ita monticolae quoque, ad robur et fortitudinem Septentrionalium, etiam in locis Me idionalibus, fere accedunt. Sic que praecipui Regis Turci Duces, ex Albaniae montanis sunt oriundi: Soranz. 1. Ottoman. cap. 11. et semper verae libertatis hospitium fuere montes. Sprecher. in proem Palladis Rhaeticae. Ac itidem prae planitie praestant plerumque montes: qua de re sapienter philosopharur, magnus Augustanae Confess: Theolog. Ioh. Arnd. ad Ps. 104. fol. 582. num 3. Die Berge seind Gottes Schatzkammern, darinn allerley Merall durch die Natur bereittet würdt. Denn sie seind gleich als natürliche Distillieröffen, darinn Gott alle Meralitsche Ding kocher, etc. Es müssen aber die Berg natürlicher weise, hoch uber der Erden, gehn Himmel Rehn, weil die natürliche Influentz und Einfluß deß Himmels und der Sternen, sonderlich in den hohen Gebürgen sein Würckung hat, in kochung und zeittgung der Metallen. Ja es lehret die Erfahrung, das die kräfftigsten Kräutter, auff den hohen Gebürgen wachsen, von wegen der Instluents und Einsluß deß Himmels: also auch, das wann solche Kränterr, von hohen Gebürgen in die Gärten geplanhat werden, entgehe ihnen deß Himmels Einfluß, und verliehren ihr Krafft: Dahrero kompt esmm, das etliche Gebürg wunderlich, und sonderliche gewächs bringe, innwendig und außwendig, nach dem der Einfluß deß Himmels ist: und ist gewiß, wo erwan ein sonderliche nutzbare Gütigkeit und Einfluß deß Himmelsist, under solchem Gestirn liger erwan ein solcher Berg, der dieselb ansich zeicht. Darumb die Berg nicht ungefähr hie und. dahin zersirewet ligen, wie etwan die Kinde hie und dahin Steinhauffen zusamen tragen: Sondern durch sonderbare Ordnung und Außtheilung Gottes, ligen die Berg under einer gewissen Influenß, und wirckung deß Himmeis, etc. Ac ne longius aberrare videamur, quis nescit Helvetios, ab extremis Gotthorum finibus oriundos, moribus, legibus, institutis, Religione, statu differre? nam qui montes inter eos accolunt, aut Rhaetorum quoque natio, ceteris habentur ferociores, ac bellico siores; statu vero magis populati, et licentia maiore fruuntur: ceteri tracta biliores sunt, ac vitae cultu aliquanto splendidiores; Aristocratiam magis quoque probare, ac licentiam indomitam, agrestium hominum feritati congruentem, arctioribus quibusdam legibus ac Religionum vinculis, constringere Richter. axiom. aconom. 169. solent. Sic rudes et refractarii Sylvicolae sunt, paludicolae fraudulenti, inconstantes, et ingenio hebetiori. Ac etiam ut Vitruvius ait; obnoxii morbis: licet aerem Venetum et Paduanum, salubriorem esse dicant nonnulli, quam ullibi in Italia inveniatur. Venediger Herrlichkeit. fol. m. 32. Sic et de Phasidis accolis, Hippocrat., d. aer et aquis scribit: Regionem eorum esse palustrem, calidam, aquosam, et denssam, imbresque in eam decidere omnibus temporibus, et magnos et impetuosos. Hincqueve Phasianos, esse a reliquis hominibus longe diversos; magnitudine nempe ingenti, ac corpulentia valde excellentes: pallidum tamen prae se ferre semper colorem, loqui item, ut si qui alii hominum, omnium gravissime; ob ae~rem obscurum, et maxume humectatum. Eriam aqua, strumas gignit quibusdam in locis. Stumpff, lib. 10. cap. 20. ad fin Littorales horridi, duri, immanes, Richter. axiom. acenom. 232. invidi, et etiam inquieti sunt. Lisque natura hoe datum esse videtur, ut semper appetant maiora; ob opportunitatem, ut puto, conficiendi, et celeritatem quovis perveniendi. De maritemis vero, sequentia habet Nicol. Hill Anglus, in philos. Epicur. num. 427. Maritimi mores deterrimi, maris tota proluvie in terras citimas exundante, salis acrimonie naturam irritante, vomitu et evacuatione ingluviem urgente, abstemia vita libidinem duplicante, in naturalitate elementi, terram proximam caelificante, tempestatum et periculorum eluctatione inflante, et ad exsultationem cogente. Insulani, omnium opinione, mali sunt, adeo ut veteri proverbio dicatur: omnes Insulares bestiales esse. Id quod accidere videtur propter fertilitatem, quae fere moribus nocet: *ti/ktei ga\r ko/ros u(/brin. ut Theognis inquit. Sicque de Gallis Torquato Tasso, 1. cant. d. Goffredo, stanz. 62.

Ut et alicubi Cicero ait: Carthaginenses fraudulentos, et mendaces esse; et quidem non genere, sed natura loci: quod nempe propter suos portus, multis et variis mercatorum, advenarumque sermonibus, ad studium fallendi, quaestus cupiditate vocentur.

Richter. axiom. aconom. 231. Marnix. resol. 2. sect. 4. ACporro, ut primae et secundae, a Physicis in rebus naturalibus deprehenduntur qualitates; ac his alias super addunt, specificasqueve dicunt. Sie et insuper aliae sunt gentibus propreitates quaedam, omnino occultae: quae positus varietati minime adscribi queunt; sed earum causae, non minus ac occultarum qualitatum et virium in rebus naturalibus, in obscuro sunt. Eaque Theologi practici, exinde evenire dicunt: quod una regio, ex causis Deo notis, minus defensa est ab Angelis bonis; Daemonibusque magis est impugnata. Quibus ubi permittitur plus potestatis; ibi etiam Populus magis vitiis, et erroribus perverti solet. Barth. Sibylla. peregrin. quaest. dec. 1. cap. 9. quaestion. 2. Et dotes, ac genium, indolem, ac mores variorum Europae Populorum, late describit Euphormio Satyricus, in Icone animorum, cap. 3 et seqq. usque ad cap. 10. exclusive. Ita quoque Salvianus, lib. 7. d. gubernatione Dei. de sui saeculi nationibus, sequentia habet: Gens Gotthorum perfida, sed pudica; Alanorum (seu Alemannorum) impudica, sed hospitalis est. Saxones crudelitate efferi, sed perfigi minus; Franci mendaces, sed castitate venerandi. Omnes denique gentes, habent sicut peculiaria mala; ita De natura Africanorum v. Leonem Afrui. lib. 1. cap. 27. usque adfin. libr. etiam quaedam bona. In Afris pene omnibus, nescio quid non maulum. Et ibi rittershusius, fol. 307. etc. proprietates nationum modernarum (ex Ioach. Camerario) exponit.

Germani, ait, bellatores, simplices, benefici sunt.

Ex his autem Francica natio, simplicior, et magis rustica, acvehemens habetur.

Bavarita, sumptuosa, conviviis operam dans, procax.

SEd varia haec varietas locorum, hominum, atque rerum, Universitatem hancce condecorat, pulchrioremqueve reddit: demonstrat omnium rerum creatarum harmoniam, quodque DEUS mundi Creator, omnia fecerit sapienter; hoc est, nihil in hoc mundo conditum sit frustra, in utiliter nihil. Et ideo praetermittere non possum, quin obiter hic supinum aliquem, sed tamen communem, eorum redarguam errorem, qui nil nisi quod suum est, pulchrum putant; qui alibi locorum, homines vitam vivere non posse censent: qui quasi suae glebae adscripti, haud generoso et vere philosophico animo, veriqueve Cosmopolitae, mundum universum animo complextuntur; aut eum non undiquaque habitabilem esse, vanissime sibi persuadent. Firmissime quidem credid t vetustas., tres in Orbe Zonas inh bitabiles esse. Macrob. 2. ab Somn. Scip. c. 5. unde Vergil. in Georgicis:

Quod ex Eratosthene Cyrenaeo, Virgilium transtulisse dicunt. Hadr. Iunius lib. 3. Animadvers. capit. 5. Sic et Ovidius I Metamerph canit:

Aristoteles item, 2. Meteoror. c. 5. mediam regionem quam torridam vocamus Zonam, asserit prorsus habitatoribus carete: quod calore exuratur, propter Solis vicinitatem, quodque pabulis careat et aqua. quam sententiam et Plinius est sequutus, cum lib. 2. cap. 68. scribit: Lux media terrarum, qua Solis orbita est, exusta flammis et cremata cominus vapore torretur: circaquam duae tantum inter exustam et rigentes temperantur; haequeve ipsae inter se non perviae propter incendium sideris. Sed tamen, contrarium plane, stupendae Hispanorum ac Belgarum navigationes, ab A. 1492. factae, et quorundam etiam terrestres peregrinationes aperuerunt; ac eo saeculumnostrum multis nominibus beatius reddiderunt. Boccalim. 2. c. 90. f. m. 398. et seq. Et certe, novi istius Orbis longe maximam partem, ac etiam iam ante cogniti mundi eam portionem, quae Aequatori substrata est, ac intra utrumque Tropicum continetur, frequentissime hahitari, quibusdam etiam in locis pabulis atque aqua supra omnes terrarum Regiones abundare, magna etiam ex parte temperarissimam esse, late ac pluribus probat Ioseph. Acosta hist. naturell. des Indes. lib. 1. cap. 9. et 10. item lib. 2. c. 1. et multis seqq. Loys Guyon tom. Gotardus Arthus, in Histor. Ind. Oriental. cap. 15. 1. des diverses leacons, lib. 4. cap. 14. Congii porro Regnum, sub ipsa Zona torrida est, et tamen occupat amoenissimum. tractum, aere ultra fidem potius quam modum temperato. Brumae enim tempore nullum ibi frigus, quod nostrum autumnum excedat, reperias; unde vestimentis quidem ad arcendum frigus nullis indigent, parvo existente discrimine inter hiemem et aestatem. Hiems quidem incipit ibi cum nostro Vere, Aestas vero cum apud nos ingreditur hiems. Continuae autem ibi totis quinque mensibus, ab Aprili ad Septembrem usque, pluviae sunt, aqua decidente copiosa, et guttis ad miraculum magnis: quam tamen terra continuo per aestatem calore exsiccata, in principio omnem imbibit; ea vero repleta, fluvii mirum in modum aucti, undique se effundunt, et terram aedeo irrigant, ut tota aestate, qua ne semel quidem pluit, nulla humectatione indigeat. In causa sunt Ethesii, qui cum apud nos aestate, apud ipsos vero hieme spitant, nubes ad montium cacumina colligunt, unde postmodum pluviae indubitato descendunt. Ceterum ipsorum aestate, quae nobis hiems est, spirant venti; Ethesiis ex diametro contraii, qui frigidissimi cum sint, intensum regionum istarum calorem moderantur, nubes et pluvias ab ipsis depellunt, et ad has regiones perducunt. De malaca, cui poli Arctici altitudo, vix duorum gradunm est, commemorat Pedro Texieira, relacion del camino etc. c. 1. terram ibi viridem semper et herbosam, ac fertilem esse: aere item temperato, salutariqueve gaudere. Terram quod attinet polarem (nam et sub polis, terram firmam esse, docet Acosta, lib. 1. cap. 6. histoir. naturell. des Indes) nec eam habitatorib. vacuam existere, probabile mihi videtur: quod et probat Loys Guyon. tom. 1. lib. 1. cap. 16. Equidem falluntur cum Heliseo Röslino, qui existimant, terram quo magis ad polum vergit, eo esse calidiorem aestate: cum quippe experientia testetur, Solem radiis obliquis nil incendere, sed directis. v. M. henric. Hudsoni Angl. descript. detectionis freti. f. 2 Nihilominus notatu dignum esse videtur, quod de Irlandia maxime ad Arctum vergente, Richard. Stanihurstus, scribit. lib. 1. de reb. Hibernic. s m. 16. Quidam suspicati sunt, Hiberniae notionem inde fuisse derviatam, quod aquae ibi hibernis temporibus vehementissima frigorum magnitudine, conglacient: Quod certo scio, aliter esse. Habet ea Insula aerem mirifice temperatum, usque eo, ut multos annos liceat in Hibernia hibernare, et in plerisque partibus vix aliquam glaciem, per totam hiemem, conspicias. Aqua enim pluvia ibi frequentius abundat; non ea tamen, ex qua multum detrimenti incolae capiant. Atque hic falsus rumor, Cladianum, auctorem alias optimum, in fraudem, ut verisimile est, impulit, cum inquit:

SEminum vero commistiones, expopulorum migratione, coloniis, bellisqueve promiscuis profectae; stupendam in gentibus effecere conversionem. Canonhiero tract. dell. infelicit. d. letterat. et guerr. fol. 30. etc. Hieron. Cardan. lib. 1. d. rer. variet. fol. m. 40. Campanella. phisiologiae. c. 15. Germanos, corporis olim proceritate admirandos fuisse, passim in historiis legimus, plerique statura sex pedes excedebant; cum apud Romanos legendo tyroni, suficerent quinque et semis. vid. Freher. ad Petr. de Andlo, 1. cap. 15. fol. 69. A Gallis Italos, ob corporis brevitatem, ludibrio habitos, rerum veterum monumentis edocemur; inter quos modo parum discrepat, aut nihil. Neque etiam Germanos, et ulterius ad polu populos, eam crinium flavitiem caerulea illa et carsia lumina (quorum prssim Scriptores meminerunt, vid. Willichium ad Tacit. d. German. cap. 7. et Isac Pontanum, in discept. Chorographicis. fol. 191.) retinere videmus. Illam porinde sententiam amplectimur: nisi gentes miscerentur, et ratio deucationis, victusque non mutaretur, peculiarem singulos differentiam habituros, et quemlibet fere, vel facie propria natione repraesentaturum. Sednonprolocorum tantum situ, vocabularerum, habitusque populotum, et moreseorum, animorumque inclinationes: sed literaru insuper, armorumque studia, singulis Icon animorum Euphormionis. cap. 2. plerumque ae tatibus variantur. Nam et ipsa saecula genium habent; quimortalium animos in certa studia inflectere solet. Imo ipsam locinaturam, commutat tempus. Sicque non apparet amplius ea fertilitas in Palaestina, quae Moysis, et Iosuae tempore erat. Etetiam inter tantam rerum confusionem, qua excita a sedibus suis Roma fuit, Caelum ipsum, immutatusque est aer. Olim n. Romanae Urbis situs commoda, si vera apud Livium Camillus fatur, ingentia fuere. Non sine causa, Dii hominesque hunc Urbi condendae locum elegerunt, saluberimos colles, flumen opportunum, Dn. Henr. 2 Pflaumern in Mercur. Ital. fol. 300. etc.quo ex mediterraneis locis fruges devehantur, quo maritimicommeatus accipiantur; mare vicinum ad commoditates, nec expositum nimia propinquitate ad pericula classium externarum: regionum Italiae mediu, ad incrementum Urbis natum unice locum. Ingentia haec situs commoda non nihil mutarunt, et in primis colles, quos saluberrimos vocat, longe aliter affecti esse hac tempestate videntur. Vulgata est Romanicaeligravitas, noxius aer Urbem totam, colles pariter vallesque infestat; quem nisi certa luce, haud ferme sine periculo sentiat hospes. Vere atque utiliter, quisquis ista observanda in aede D. Virginis Mariae, supra Minervam scripsit:

Quaeda etla aetates praecipue atmis exercitae; moxomnia in quietem composita; tum Regnotum, tum Rerum publicarum in populis amor; nunc veluti in barbariem homines nalci; deinde facilioribus animis mansuescere, et post saeoula aliquot; ad stipatum prima caligine ingenium redire. Ita saepius Orbis, cultis hominum moribus enituit, subsidensque deinde industria, velut quadam nurbe, est subducta. Sic et bellorugerendorum ratio, non semel immutata fuit. Guicciard. Hypomnes. Polit. 86. Ante annum Christi, M. CCCC. XCIII. quo tempore ambitio atque error extremus Ducis Ludovici, ad ruinam Italiae viam aper verunt; rationes belli gerendi, diversissimae erant ab iis, quas post amplectebantur; oppugnationes item Urbium, proelia, velitationes â praesentibus differentes, et pene erant incruentae: adeo ut ei, qui statum aliquem obtinebat, difficulter is potuerit auferri. Deinde vero eo deventum est, ut qui in campo superior erat, idem belli simul universi victoriam, unico quasi impetu reportaret. Quod si uterque exercitus in campum prodiisset, confestim et sine mora longiore, iusto praelio decertabant, et de summa belli decernebant Sic sine caede et sanguine, et ne hasta quidem fracta, Regnum Neapolitanum occupatum, et Ducatum mediolaneniem territum legimus a Carolo 8. Galliarum Rege. Prosper Columna, primus omnium, diversam belli gerendi rationem commonstravit; qui occupatis Civitatibus, impetum illius, qui in campestri pugna superior esse poterat, retudit. Quod tamen non ita feliciter obtinebit ille, quide Civium favore et benevolentia, cerrum quid policeri sibi non possit; prout ille Mediolanensium animos, â Gallis ad se noverat inclinantes. De mutatione etiam Italicae militiae, ita scribit Machiavellus. bist. lib 5. apr. ubi ait: Bellanostra, eo usque enervata languescebant, ut ea tam absque metu susciperentur, quam citra periculum ducerentur, tum etiam sine clade finirentur. Adeo ut virtus illa, quae aliis in tegiombus, ex diuturna pace senescere consueverat, apud Italos bellorum vilitate interiret: quod ex iis, quae ab anno 1434. ad annum 94. gesta sunt, satis copiose patet. Indeque porro cognosci poterit, qua ratione Barbaris denuo via in Italia a aperta, Italique eorum iugum perpessi fuerint. Add. Aeneam Sylvium, 1. apoph Regis Neapoleos Alphonsi num. 40. Sic et eminentissima cuiusque Professionis ingenia, arctissimis temporum claustris circumdata sunt; ut Velleius Paterculus ait, lib. 1. histor. prope finem. Et item quondam Galli, ob masculam Venerem infames; nnnc ab ea plane abhorrent: plstquam sc: cum Francis mistifuerunt. Unde Ludovicus Bigus:

Sed omnia, hactenus quae dicta sunt, id tantummodo volunt; a natura quidem regi mores, non tamen quasi penicillo depictos. Quin et natura (quae ubique una mater est) boni viri omm in loco nasci possunt: ut et de Principe Lampridius dicit, in Alex. Severo fol. m 223. Acsi quam pravitatem natale solum, regionumve aut nationum varietas implantat (quemadmodum singulis nationibus sua quaedam vitia esse, de quibus vulgus quoque sua ptoverbia habet; ut iam supra dictum fuir) decet, ut illa flectatur, temperetur, et corrigatur; virtutes vero, seu ad eam propensiones excitentur, et roborentur: quod monitum est Dn. Ioachimi Cluten, amici mei, minime negligendum, in fascicul. Paradox. thes. 17. Insuper mortalibus singulis praeter indolem patriae suae, adhuc proprium aliquid Natura concessit; ac etiam miraculo ingenti, hominum unicuique sua invenit lineamenta, diversi que partibus corporis, ac mambus Icon Euphorm. c. 10. cumprimis impressit; si Chyromantis fides est adhibeda. Huncque tam mirabilem ludum, tot hominum adfectibus, animisque variatum; haut quis facilius cogitando assequetur, quam corporum omnium species atque sormas, suis tabulis expresserit pictor. Undenec dedecori sunt singulis, communia vitia nationis. Si etenim Natura mortalium 2. tam conditis moribus nihil finxit, in quo non aliquid desideres, velut ultimam artificis manum; cuius supercilii esset, totas provincias publico fato velle eripere, et indiganri se ubi peccatur, id est inter homines, natum esse? Facessat in omnibus suae gentis praeceps favor, simulque ceterarum aversatrix invicia. Et nostra vitia fideliter agnoscamus, et virtutes in aliis nos delectent. Omnes naque gentes, ut iam retuli ex Salviano, sicut peculiaria mala, ita etiam quaedam bona habent. Hucque spectat iudicium Camerarii, vereprudentissimi Viri, in Ethica Arithmologia, ubi ait: Scitum esse putatur, sua vitia, quibus aliquis laborat non ignorare, Et nulla gens, aut civilis congregatio, neque omnino genus mortale reperitur inculpatum penitus, aut incontaminatum. Nec ideo indignum. docto ac bono ducendum est, inquirere innationum mores; ut perspiciens quis ignominiam gentis suae, aut laetetur sentiens se ea carere, aut conetur illam deformitatem, tamquam â natura sibi attributam, exercitationis quasi comptu occultare, et futilitatem contentione virturis detergere. Ac veteres quidem, veluti domestica probra annotaverunt, trium praecipuarum gentium; Thracum barbariae, Phrygum insipientiae, Graecorum superstitionis: nihilominus tamen et Thraces ut fortes; et tamquam intelligentes Phryges; et sapientes Graeci in admiratione fuerunt. Socratem autem Zopyrus, ex facie de ipsius natura iudicium faciens, et multa atrocia ad praesentes de illo dicens, non commovit; sed verae indicationis testem esse illi haud piguit: inquientem, ea quae dicta essent incommoda, naturae quodammodo suae esse implicita; se ipsum vero exercitatione honesti illa emendavisse. In humana igitun natura, ut dictum est, quod omnino inculpatum sit, non inest. Divinum enim hoc erat: et haec vita aliis noxam ante alios fert. Omniumque quae exstiterunt, sine crimine et reprehensione nihil est. Is vero optimus, qui bonitate consilii, celeriter vincit adoriens se quasi, germen adgnatum mali; ne omnino pravitatiss ditionioppressus subiciatur. Hactenus ille. Universalibus sane causis, Caelique et naturae inclintioni, etiam speciali; ad motes ubi virtures inseruntur, tantum virium numquam tribuendum est; quin cum Platone, summisque Philosophis aliis, potiores partes institutioni reservemus, atque disciplinae: specialior eacausa est, virturumque ac vitiorum propinquum magis instrumentum. Quo et Origenes respicit cum ait: periarchon. lib. 3. cap. 1. Qui ad naturalem corporis intemperiem, culparum refert causas, contra rationem id essetoius conditionis ostenditur. Quoniam enim videmus in quam plurimis, cum prius in continenter, intemperateque vixissent, ac luxuriae fuissent, libidinisque captivi, si forte verbo doctrinae atque eruditionibus, in melius provocati sunt; tan tam exstitisse mutatione, ut ex luxuriosis et turpib. sobrii et castissimi, ac mansuetissimi reddererur. Etrursum videmus in aliis quietis et honestis, qui se for e inquretis hominibus associarint, corrumpi mores bonos colloquio, et effici eos tales, quales sunt illi, quibus nihil ad turpitudinem deest: et hoc interdum venit matura iam aetate viris, itaut continentiores in iuventute vixerint, quam cum provectior aetas facultatem vitae liberioris indulsit. Hoc vero notatu dignum puto, quod populi mediae naturae, maxume egeant institutione, et maxume etiam cedant pbae, bonaeq, institutioni. Fr. Piccolomin. Ethic. grad. 10. cap. 31. quem vide. Sed et e contra, Educationis propter depravationem, aliisque de causis; naturales Nationum virtures, in contraria degenerare vitia experimus. vid: Sibyllam Trigandtianam Kornmanni, cap. 63. Hinc in provinciis, Regnisque plurimis, ingenii cultus Barbariei, Barbaries eruditioni successit. Tota Sarmatia, non multis ab hinc saeculis, instar conterminae Scythiae, equinis carnibus, et in plaustris, domibusque ambulatoriis vivebat; penitusqueve barbara carebat, quibus nunc abundare videtur luminibus Ingeniorum. Contemplari lubet Germaniam, qualis nunc est: nuper illiterata et intractabilis quae fuit, v. Cluverium, 1. antiq German cap. 12 antiquitus latrociniis dedita, tristis aspectu, horrida et inaccessa quae exstitit: quamque Galenus, lib. l de sanit tuend ursis et leonibus comparavit; cum inquit, se Medicinam suam Graecis et Romanis, non ursis et leonibus Germanis, scripsisse In illam tamen nunc, pristinae si quid adhuc virtutis in mundo fuit reliquum, transvolafse attestatur Machiavellus. 1 de Republ. cap. 55. Eique inter reliquas Europae prov ncias, iure merito Prinoipatum tribuit Illustrissimus Wurtemberg. etc. Dux, Fridericus Achilles, in Consultatione de ptincipatu inter provincias Europae instituta, admodum eleganti, et iucunda, eruditssimaque varietate referta. Subiungatur Scaliger exerc. 99. d. subtil. ubi Europam et Germaniam inprimis, aliis regionibus omnibus fere, praesert: et etiam in laudem Germanorum, mulea congerit idem. Orat de iis, qui ante Viennam ceciderant. f. m 368 etc. Quam eandem propter causam, Philippus olim Beroaldus, cum in calumniam raperetur, quod Maximilianum primum, Germanorum, non vero Romanorum indigitasset Imperatorem, ita respondit: Censeo honorificentius esse Refert Irenicus, rerum German. lib. 3. c. 27. Imperatorem Germanorum, quam Ronanorum, cum hoc saeculo Romana nobilitas decoxerit, faece et quisquilio superstitibus; Germania vero, sit viris, opibus, ac magnitudine florentissima. Praeterea vocare regem Romanorum eum, qui Germanis imperat, credidi convenire ambitiosis, non simplicibus Scriptoribus. Habeo quoque persuasissimum, sacratissimum Maximilianum, non minus libenter audire, ut Germanorum dicatur Imperator, quam Rex Romanorum: cum alterum reipsa fulciatur, alterum titulo tenus blandiatur. At vero Machiavellus, eas addit suae assertioni rationes, quae nunc cessant prorsus: ita ut quis ominari possit, abitum parare virtutem, cuius nomine Germanos laudat vir ille perspicacissimus. Prudenter Euphormio, in Icon. cap. 2. fol. 61. etc. Asiae, ait, Africaequeve, sub Barbaris Imperiis casus, et Graecorum Thracumque calamitas, praecipua humanitatis commercia in ultimam Europam coegit; ut tot cladibus a barbaris domiti, et veluti feliciori parte exsecti, nostras vires possemus recognoscere, aut timere alienas. Nos vero, ad malorum omnium sensus pestifero sopore torpentes, nec divinam vim hortuimus, ac ne in birbararum quidem gentium minas, tot provinciarum, quae restabant, valiturum citavimus robur. Etiam omni discordiarum genere laceravimus nostras opes, indigho prorsus facinore; ut quod uni corpori vix sat erat, bellis odiisque in diversa discederet. Adde etiam eund. Euphorm. Icon. cap. 5. fol. 142 et seqq ubi de Germania iudicat liberrime Ethabemus certeexempla populorum, in peius qui degeneravere, obvia ubivis. Natio Iudaeorum, populus liberrimus olim, a Cicerone vocatur servitutinata. v. Petr. Cunaeum 1. d. Rep. Hebraeor. cap.18. Cur hodie Roma non amplius militaris, elegantissimaeq Athenae nunc barbarissemae exi stant? disquirit etiam Lodovico Zuccolo in Dialog fel. m. 172. fol. 170. etc Quiquondam militari inre, et omnibus civilibus excelluere artibus Graeci, animo nunc et corpore, socorditer torpent: et quos solos Barbris dominari debere censuit Aristoteles. 7. Politic. 7. nostro iam tempore, Barbaris turpem servitutem serviunt. Vigente Graecia, numquam quicquam fuit pulchrius, grandins, optabilius nihil; Mater ea olim fuit philosophiae, cultissima terra, prae qua omnes aliae gentes, omnesque terrae, merum rus erant, Barbaries mera. Eanunc affl cta nihil aegrius, nihil abiectius, luctuosius est nihil. Quibus antea machinis stabat, vel se sperabat restituendam, iisdem perculsa, ruit, iacetque exanimis, diuturno, et iam desperato morbo. Eleganter, sed flebiliter Mich. Tarchan. Marullus Constantinopolitanus:

Olim ab Atheniensibus, legum exemplum acceperunt Romani; post rerum mutata vice, a Romanis Graeci. Emund. Merillius. observ. lib. 2 cap. 10 Atvero illudipsum Inaitserorum agmen, iure terror Orbis, Graecorum, aliorumque Christianorum soboles, non exagris solum, sed pene dicam haris collectum, et mapalibus pastorum, alia disciplina educatum, milites suppeditat Turcarum Imperatori fortissimos: ipsis etiam Turcarum liberis, omnium iudicio praestantiores. Quam in re, ex Augerii Busbequii de re militar. contra Turcas instituend. cons. histor am scitu dignam referre lubet; qui fol. m. 182. ita scribit: Fiebat nonumquam, ut cum animi cusa, defenestra in publicu prospicerem, assidentes Turcae quosdam mihi commonstrarent, quos propter armorum usum, tytonious instituendis prefectos dicerent. Rogabam qua gente, aut qua natione essent oriundi. Nam qui inter eos armorum opinione tantopere excellerent, nescio quos Parthos, Bactrianos, aut Massagetas, cogitatione mihi fingebam. Sed audiebam hunc esse Hungarum, illum Croatam, tertium Germanum, mirabar equidem: vertuntamen hanc tantam praestantiam, ex usu armorum, quae apud nos tractassent, quod nobililoco nati, quod liberaliter instituti, quod militassent, proficisci suspicabar. Pergebam quaerere, num scirent, quem illi apud nos locum tenuissent, quodve genus vitae secuti fuissent: illi cum aliquantisper dogitassent, in memoriam venire sibi aiebant; hunc solitum dicere, senescio cuius coqui fuisse puerum, alterum se vitae monasticae initiatum, illum vero cauponi promendo vino locasse operas. Eosque belli, vel induciarum tempore, interceptos, atque in reliqua praeda, Constantinopolim perductos. in istius vel illius Bassae familiam pervenisse. Hic ego etiam magis admirans, et quinam, inquam, sieri potuit, ut isti evaderent in tantos bellatores? Commemorabant, Dominos quibus illi obtigissent, domi habuisse viros insignes, magistros armorum, magno iudicio scientiaque rei bellicae praeditos, quibus (cum eos, tum ex corporis, tum ex animi signis, dignos iudicassent, quibus operam impenderent) in disciplinam traditi essent. Sub quibus brevi tempore, tantum profecissent, ut omnes ae quales superarent, et non obscuram futurae virtutis spem de se darent. Secuta deinde fuisse bella, in quibus navata strenue opera eximiae fortitudinis, ab omnibus laudem, ac testimonium reporcassent; hinc ad tantam auctoritatem pervenisse. Tam verum est, quod quidam dicere solent; omnia ab usu et institutione dependere. Romam etia, qui Graecis in Imperio fuccessere mundi, multam iam olim metamorphosin passi fuerunt. Quae gens, aut in agendo aut in patiendo fortior? quae servitutis iugo solutior? servi niholominus repente facti, et servituti assuefacti sunt; usque adeo, ut Tiberium Imperatorem, tam proiectae servientium patientiaetaeduerit, et quoties Curia egrederetur, dixerit: Ohomines ad servitutem paratos! Hos itidem Heliogabalus, Togata Mancipia appellavit, veluti qui pristinae dignitatis praeter Togam, mi retinerent. Rei publicae etiam institutio aliquid heic operatur. Ubi n. non in sua potestate homines vivunt, neque sui iuris sunt, sed Dominis subiecti; ibi ut Hippocrates. d. aer. et locis. iudicat, non multum curiosi sunt, quo modo se ad bellum adparent. imo magis hoc curant, ut ne bellicosi videantur, etc. Et post: Bellicosiores Asianis Europaei sunt, non ob caeli solum rationem, sed et propter leges: Non enim Regibus oboediunt. Certe ut folia in syvis cadunt, atque renascuntur: ita instituta quoque humana oriuntur et intercidunt; nec forte semel tantum, sed a)peira/kis2 id est infinities (Itaenim loquitur Aristoteles, qua mundum statuit aeternum) Est ideo vere, circulus quidam rerum humanarum; nec humanarum rerum solum, sed et omnium scientiarum. v. Piccart. ad polit Arist. lib. 7 cap. 10. fol. 1052.

Quin et Tempus, ipsum indolem Morborum mutat: et aliter Podagra erat tempore Hippocratis, aliter vivente Galeno. v. Stupanum, in com. ad Aphor. Hipp. fol. 262 etc. Est et lex Divinae benignitatis; spargere dona in aetates.

HAbent pariter etiam litterae, ut et Imperia sua fata: Chaldaei, Persae, Graeci, Latini, ex ordine Imperia obtinuere, et litteras excoluere. His Arabes successere: de quibus, epist. ad Stephanum Ubertum in opusculis. f m. 410. ita Ioseph. Scaliger scribit. Olim optimae artes in illa gente floruerunt, cum rerum in Hispania potirentur, et opes suas in tota Africa stabilivissent; tunc enim discendis liberalibus disciplinis, Gymnasia cum opimis reditibus, liberalitate Regum, tam in Hispania, quam in Urbe Marocensi instituta, et honoraria annua Doctoribus, ac Magistris attributa. Sane adhuc Collegia Maroci exstant, sed reditibus suis nuda fuerunt, postquam artes bonae in illa gente frigere coeperunt: quod malum iam etiam (heu saeculi infamia) inter nosgliscere incipit. Florentibus igitur Arabum rebus, tunc summa meliorum literarum imperitia, in tota Ecclesia Latina erat; quum bonae disciplinae inter Muhametanos maxime v meum Discurs. de Sarace. nis ad fin. et add. orationes Erpenii de Arabica Lingua. vigerent. Etprofecto quicquid Latini scripserunt, postquam illos inscitiae suae monuit Arabum industria, id totum Arabibus acceptum debent; Philosophiam, Medicinam et Mathematicam. nam nullum Graecum scripto rem habuerunt, quem non in Arabicam linguam prius, deinde ex Arabica in Latinam translatum legerint. Ptolomaei magnam Syntaxin, prius ex Graeca Arabicam, ex Arabica Latinam factam, tractare caeperunt. Sic Euclides prius Arabice, deinde Latine conversus, tandiu inter nos obtinuit; donec capta Constantinopoli, exules Graeci nos docuerunt, relictis lacunis, ad ipsos fontes nosconvertere. Arabibus successere Europaei, et hos quinam sint excepturi, noruntii, quibus Fati Tabulaenon sunt occlusae. Et nec homines solum, sed et solum ipsum immutatur. Qua de re ita summus Philosophus Aristoteles argutatur, cuius haec sunt verba, in fine primi libri Meteorologicorum: Interiores, inquit, telluris partes, perinde ut animantium plantarumque corpora, iuventutem atque senectutem suam habent. Proinde loca quaedam, ad aliquod tempus aquosa permanent, deinde exsiccantur atque senescunt: alia vero reviviscunt, atque ex aliqua parte aquosa redduntur. Ceterum cum loca aridiora fiunt, fontes ut deleantur necesse est, quod. cum accidit, amnes primum e magnis pusilli fiunt, postea tandem inarescunt, atque hoc modo tellus exsiccatur, et fit sterilior. Verum enim vero, quoniam terra maximum corpus est, hae alterationes mutationesque non fiunt subito, quemadm odum in nostris corporibus, sed longa temporis diuturnitate: incrementu a. longo tempore fieriassolet, ita ut omnino memoriam hominum effugiat. Sic enim in Aegypto accidit: nam locus ille, totaque regio, quae fluminis tantum invectu rara est, sem per aridior efsici videtur; attamen propterea, quod paulatim arescentibus paludibus, vicina loca incoli coepere, tempris longitudo initium obliteravit. Antiquitus enim tota Aegyptus urbe, quam Thebes vocant, constabat; quod etiam Homerus declarat, qui non adeo multo, ut ita dixerim, post eiusmodi mutationes florui: nam loci illius mentionem facit, tamquam nec dum, aut omnino, aut certe exsistente Memphi. Praeterea loca quae inarescunt, fiunt deteriora, id quod Graecia, et circa Argivorum, et Mycenorum regionem usu venit. Etenim Troianis temporibus, Argivorum regio, quod palustris esset, paucuios homines alere potuit: sed contra Mycenorum ager pulchre se habebat, itaque ferebatur digmor. Nunc vero secus accidit, propter causas, quas diximus. Namque hae sterilis facta est, atque admodum inaruit: illius vero loca, quae tunc erant sterilia, quod aquis essent obruta, nunc fertilia sunt effecta. Quod igitur in illo loco, qui parvus est, accidit, hoc idem etiam circa loca magna, regionesque in egras accidere censeamus oportet. Haec ille hactenus Sicque verum est, quod cernit Ovidius, vel potius si mavis, apud Ovidium veteris non mscius aevi, Pyihagoras:

et quae sequuntur, ingemosissimea Poeta annotara. Strabo quoque egregius Geograpoiae auctor, multa iudicat retrotractis aetatibus mutata, nonnulla divina posterioribus saeculis muranda, nempe ex praeteritis prudenter diiudi cans futura: Isthmos erosos, et postea alios erodendos. vide Francisci, Floridi Sabini, Lect subcis. syllog. 6 cap 17. apud Gruter. in Lampade artium. tom 1. fol. 1079. et lon. Twinum. de rebus Albionicis. libro. 1. fol. 29 etc Sic ex eadem causa, vastissimi campi, in globo terreno reperiuntur, qui plane steriles sunt, et ne gramina quidem producunt, imo etiam ubi ante campi fernles fuerunt, hodie infrugiferi penitus exsistunt. Cuius rei memorabile exemplum refer. Kekermannus, system. phys lib. 2. cap. 13 ad fin. qui ait: nr Suetia, tempore Gothorum, antequam nimirum ii in Italiam, Hispaniam et alia loca Meridionalia migrarent, agros longe fertliiores, fuisse, quam nune exsistunt: ita ut nunc durissimi scopuli, saxa ac lapides ubi olim tertiles agri fuerunt, reperiantur. Idquod apparere dicit ex sulcis, quorum vestigia remanserunt in ipsis scopulis et saxis. Quin imo adhucdum in multis Sueciae locis, etiamsi agetadmodum laborio e colatur, et tetra sive gleba bene maceretur. spatio tamen qua vor annorum, magnam agri, glebarumque partem lapidescere; et inde cocludeie nonnullos, Caeli vim minorem nunc esse, istis in locis, et frigus vehementius, quam fuerit olim Necrtem Palaest na nunc êa gaudet ubertate, qua tempore eo, cum a Chananaeisinhabuaretur, ut Bellonius notat. Fertilissimi quonda fuerunt campi Sinearis, ubi populosissima Babylon erat: et tamen nunc omnimo aham faciem habent. Egod. Guranda Rep a pr Certe bonitas patriae Iudaeorum a Deo erat: unde et Levit. cap 25 inquit summus Deus: siambulavericis in praeceptis meis, et custodieritis mandata mea. sc seceritis ea; pluvias vobis dabo etc sin vero aliter, dabo vobis caelum desuper sicut ferrum. Ut et dicitur in Psalmis: posuit fluminain desertum, et exitus aquarum in sitim. etc. Felicitate autem, et benedictione antiquae terrae promissionis Iudeorum, translatam fuisse ad populum Christianum occidentalem, hancque nobiscum duraturam, sibonorum fuerimus aemulatores; autumat Barth: Sibylla, in speculo peregrinar quaest dec. 1. cap. 3 quaest 4. dub 7. f m. 196. ubiaddit: Vanam esse, et frivolam opinationem, Astrologorum, dum stellarum cursui assignant abundantiam, et sterilrtatem locorum atque annorum: cum ea promeritis et demeritis hominum varientur. Quo respicere videtur ille idem, d. dec I cap. 9. quaest. 2 fol. m 265. dum ait: Unam quandoque regionem ex causis Deo notis, minus respecta esse, et asanctis Dei, Angelisq, bonis defensam; ac magis a Daemonib. impugnatam. Quibus ubi plus potestatis permittatur, ibi etiam populum magis vitiis et erroribus perverti. etc. Sed tande Deus, semper idem est; nec temporum vicissitudine, animorum quoque, et caelestium praesidiorum vires adeo hebetantur: quin Deo bene iuvante, nemo iam possit ad eum absolutae virtutis gradum, quem antiqui feliciter contigerunt, aspirare.

DE linguarum immutatione, multa dici possent: et constat etiam, nullum fere populum, linguam suam primae vam retinere. Loys Guyon. des divers lecons, tom. 1. lib. 2. cap. 2. Ac lubet min rem altius scrutari; et primo idem illud inquirere placet: Num bruta articulate loquantur? Et certe homini quoque competit vox inarticulata. Nam in haec verba Celsus retiocinatur in l. Labeo. 7. in fin d supellect. legat Etsi (ait) prior atque potentior est, quam vox, mens dicentis: tamen nemo sine voce dixisse existimatur, nisi forte et eos, qui loqui non possunt, conatu ipso, et sono quodam, kai\ th=| a)na/rqrw| fwnh=|, seu inarticulata voce, dicere existimemus. Ex quibus dqtam homini muto inarticulata voce adparet. Inarticulataru species sunt, gemitus, sibili, et id genus ceterae, quae item loquendi potentia praeditis conveniunt; imo et brutis. Unde praeterea liquidum redditur, inarticulatam vocem, esse vocem, quae literis exprimi non valeat. Robbigius. de rebus critic. lib. 2. cap. 4. qui idem tamen, cap. praeced. vocem etiam articulatam tribuit brutis, cum vox atticulata sit, quae scriptis comprechendi possit. Scaliger. I. d. causs. L. Lat. cap. 4. et vero quadrupedum voces litteris valeant tradi. Id quod Pacuvius, apud Ciceronem lib. 1. de Divinat sentit, dum avibus linguam, id est, sermonem tribuit, canens:

Neque enim eam abrem non sunt voces, quod nihil significant. Etvero brutorum voces, quod intellectum non habent, mutae dicuntur; nam ita Naevius, in Lycurgo, apud Nonium, in Mutus: Ducite eo cum argutis linguis mutas quadupedes. Et Accius, in Epinausimache: Item ad maestitia mutam infantium quadrupedum. Ubi Nonius. Mutus, onomatopoeia estincertae vocis, quasi mugitus, nam mutus sonus est proprie, qui intellectum non habet. Adice Horatium lib. 1. sermon. Sat. 3. dicentem:

Vide Kekerm. curs. philos. disput. 19. tb. 19 A ves quidem xai/re, id est salve, et e=u pra/tte, i. e. felix sie, et *zeu\ i(/lews2; idest Iuppiter propitius sit; et huiusmodi verba nonumquam proferunt: neque quid dicant scientes, neque ea, quae dicunt, temporibus, locisve accommodate dicentes, sed linguam duntaxat ad praestitutum numerum, agitantes. Et Magicum impostorem, ut ubique, egit Apollonius Tyaneus, dum passerum sermonem se intelligere voluit videri; qua dere Philostratus, in eius vita lid. 4. in princ. ita scribit: Cum aliquando Ephesi de communi concordia disputaret, passeres forte in arbore quadem taciti considebat, unus a. ex ipsis, tanqua alicuius rei nuntius vocem emisit, qua visus est aliquid ceteris praedicere; eo audito ceteri clamorem tollentes post ipsum volarunt. Tunc aliquandiu tacitus Apollonius, sciens quidem quam ob causam passeres volitassent, nondum tamen auditoribus id enarrans. Ubi vero omnex in se conversos, et quasi portentum aliquod admirantes aspexit, tunc rupto silentio sic est locutus: Puer quidam, effusum frumentum in arcam manibus demittens, cum negligenter illud collegisset, abiit, multa grana passim in angiporto sparsa relinquens; quae cum passer ille invenisset, ceteris (ut vidistis) nuntians, inventum cibum communicavit. Hisverbis permulti commoti ad hoc visendum cucurrere, ipse vero his qui manserunt, coeptum sermonem de communi societate servanda prosecutus est. postquam vero qui visum ierant, cum clamore et admiratione summa reversi sunt: Videtis, inquit Apollomus, quo pacto passeres mutuam de se curam habeant, quantumque communi gaudeant societate, nos autem homines eam colere dedignamur. Sic et Pythagoram, tale quippiam de seexistimari voluisse, pellepida illa hist oriane an fabula, videtur arguere, quam Iam blichus notat, in Sophi illius vita cap. 13. Tarenti enim inpublicis pascuis conspiciatus bovem, fabas artingentem, bubulcum monuit, ut pecori id interdiceret. Ridente effuse bubulco, et dicente, se quidem boi+sti/, bovine nescire: ceterum si ipse quid amplius calleret, sua pace licere, moneret bovem, quae facta vellet. Accessit, inque aurem nescio quid armento insusurravit, et sic effecit, ut bos confestim fabas relinqueet, iisque in perpetuum abstineret. Plinius lib. 10. nat. Histor. cap. 49. et lib. 39. cap. 4. auctor est, tradidisse Democritum, facultatem intelligendi avium voces, comparari esu certi anguium generis. Philostratus quoque lib 3. de vita Apollonii Tyanei scribit, Incolas Bacarae, Indorum utbis iactare, eum quicor et hepar Dtaconis comedisser, omnium animalium corceptus et voces intellecturum Quod ipsum de Arabibus scribit lib. 1. eiusdem Operis. Ericum quendam comesto epulo. ex serpentibus a Craca quadam Maga confecto. sibique apposito, omnium scientiarum copiam consecutum; ita ut ferinarum. pecudualiumque vocum interpretationem caleret, Saxo Grammaticus lib. 5. Histor. Danic. narrat. Sed haec certe nugamenta, opinor, sunt, et fabulae merae. Et perstringit hos nugatores merito Georgius Bisides, praeclaro illo Carmine de mundi opificio, v. 994. et seqq. quos Latine vertit Morellus; sunt autem isti:

At veroaves in id canere, ut Dei conditoris suiludes personent etiam D. Cyprianus sensit, Orat. pro Martyribus. Cui, inquit (Deum intelligens) omnes aves canunt laudes. Hud pertinet et illud incerti Auctoris, quem Christianum fuisse aiunt, de Philomela:

His non absimilia, ex Davidicis Psalmis et aliis sacris libris, adduci possent, si res posceret. Quae tamen omnia ea de causa scripta existimanda sunt. ut invitarentur hominum animi, ad laudes Divinas persolvedas promptius, quum ipsa etiam bruta, in eo laborare videri possint. Minime enim omnium arbitrandum est, pios et sanctos illos Scriptores, cum talia mandarent libris, credidisse, communi quadam cum hominibus ratione animantes esse praeditos, cuius ductu Numen cognoscant et celebrent, atque putasse adeo earum voces ita esse comparatas, ut tum ipsae eas inter se, tum homives quoque intelligant, hoc est, articulatas et intelligibiles esse, non autem confusas. Restat ut dicamus, solos homines loqui: et quod de multis animalibus, ratione licet expertibus, saepe legitur; ea, velut humano intellectu praedita, ac Dei nutu pene rationabilia reddita esse. cuncta haec miraculo evenisse. vid Heribert. Rosweid. in notat. ad vitam S. Pauli Eremitae. in Vitis Patrum. f. 17. Et spiritus etiam, non nisi per dispensationem loquuntur. Estque v. Psellum. de Daemonib. f. m. 84. etc. Lingus Angelorum, cuius alicubi D. Paulus mentionem facit, non Hebraea, ut perperam nonnulli censent. vid. Corn. Agripp. lib. 3. d. philosoph. occulta. c. 23. etc. Etenim mens Angelica, quando convertit se per imperium voluntatis, ad considerandum in actu, quod prius habebat in habitu, tunc dicitur loqui sibiipsi: quando autem ordinat conceptum suum, ad manifestandum alteri angelo, tunc loquitur illi, et sic potestas ordinandi conceptus suos, ad alterum manifestandum, dicitur lingua eius. Bartholomaeus Sybilla, in Speculo peregrinar. Quaest. decad. 2. cap. s. quaest. 3. Haud elegans minus quaestio est, an certa quaedam lingna homini ita sit innata, ut si non usu disceret maternam, illa Naturali loqueretur?. vide Platonem in Cratylo. Sane in ea olim opinione Aegyptii atque Phryges fuerunt, quicum noscere vellet, quinam primi homines extuissent; pueros duos recens natos, pastori tradiderunt, inter pecora educandos, iubentes, neminem coram eis vocem ullam edere: nempe ut quae vox prima ex his pueris erumperet. ubi inarticulate vagire desiissent, hanc. dirimeret litem. Et quidem bimatus exacto tempore, infantes Beccos identidem clamare inceperunt: quo modo Phryges tunc panem appellabant. Herodot. lib. 2 â princ. Quod si verum est, ac si exuno verbo, rem tantam diiudicare liceret, id Goropii firmare posset opinationem, qui Celticam seu Theutonicam Linguam, ipsa Hebraea vetustiorem esse putabat. vid. Vander Mylium, de Lingua Belgica cap. 20. Becco enim Celticum est, unde et nos ad huc dicimus Beck, pro pistore Et sane Germani Phrygiam olim inhabitaverunt, vid Rein. Reinec. von der Meißner anfanglichem herkomen. fol. 26. acitem tu=r, Phrigum verbum, teste Cratylo Platonis; nil aliud est, quam nostrum Fewr: p. enim raphatum, nostrum F. esse constat. Aut forsan Becco, Hebraeum bog. est, quod denotat cibum: et habetur Danielis 1. et 1. Ast magis probabilis, sententia est Laurentii louberti, qui intr. sing. Que Langage parleroit un enfant, quin' auroit iamais ouy parler, purat; hnguas auditu tantum usuque disci: et sic nat urasurdum, necessario quoque mutum; ac etiam infantes inter mutos educatos, vel gestibus ammi sensa demonstraturos, vel novam aliquam linguam inventuros esse. adde Pedro Mexia. lib. cap. 25. et 36 Montaigne. 2 des essais. c. 12. f. 423 etc. Claude Duret: hist. des Langu. 1. cap. 1. Itaut loquiquidem hon inis proptium sir, sed non haec vel alia hngua, eisi innata. Keckerm. in cursu Philosoph. disp. 19. th. 7. Et sic legimus in Epistolis Patrum Societ. de magno tegno et Rege Magor, qui Rex 30. infantibus in locum solitarium inclusis, custodibus eorum hoc negotium dedit; caverent, ne vocula ulla ad aures ipsorum accederet, ut experiretur, quanam lingua aliquando essent usuri, atque adeo ut eius Nationis religione amplecteretur, cuius infantes linguam proferrent. Sed cognovit tandem, et professus est Rex ipse, vanissimum huncfuisse laborem, siquidem nullus eorum distincte locutus est: quam ob causam nullam adhuc etiam Religionem, Rex iste estamplexus. Quodque nonnumquam praecoces voces infantes ediderunt (cuius rei exempla aliquot refert Mexia, d. cap. 36.) Quodque Melancholici nonnumquam loquuntur linguas, quas non usu addidicerunt: hoc exmiraculo fit, quodque Daemones linguae hunanae instrumento utuntur. Keckerman. cursus Philesoph disp. 19 th. 18. Nec facit, quod Ludovicus Guyon 4. d. divers lecons cap. 14. argutatur, Diaboli astu minime provenire id, nam alias medicamentis non curaretur. Verum non semper medicamentis ille cedit, aut fit illud, pabulo subtracto. Tritum enim est, caput Melancholicum, balneum diabolicum esse. Acsi certa quaedam lingua esset naturalis, eam facilius addisceremus. Qua dere Augustinus 1. Confess. cap. 8. sic scribit: Non enim docebant me maiores homines, praebentes mihiverba, certo aliquo ordine doctrinae, sicut paulo post literas; sed ego ipse mente, quam dedisti mihi Deus meus, cum gemitibus et vocibus, variisqueve enembrorum motibus, edere vellem sensa cordis mei, ut voluntati pareretur, nec valerem, quae volebam, omnia, nec quibus volebam omnibus prensabam memoria, cum ipsi appellabant rem aliquam: et cum secundum eam vocem, corpus ad aliquid movebant, videbam et tenebam, hoc ab eis vocari rem illam, quod sonabant, cum eam vellent ostendere. Hoc autem eosvelle ex motu corporis aperiebatur, tamquam verbis naturalibus omnium gentium, quae finunt vultu, et nutu oculorum, ceterorumque membrorum; actu et sonitu vocis indicante affectionem animi, in petendis, habendis, reiciendis, fugiendisve rebus. Ita verba in variis sententiis, locis suis posita, et c??? ro audita, quaru reru signa essent, paulatim colligeba, measque ia voluntates, edomito in eis signis ore, per haecenuntiaba. Pertinet huc quaestio, an nomina quaedam sint a naatura. quod Iamblichus et alii innuunt, cum Barbaris vocib. singularem efficaciam tribuere solent. Hacrian. Iunius animadv lib. 4. cap. 25. Sed illa de Magicis sunt arcanis, luditque Diabolus, et sibi certis quasi symbolis homines devincit. Qua de re accurate disserit Origenes, in Philocalia, cap. 17. Cuius verba licet prolixa, adscribere lubet. Hic incidit alta et arcana de natura nominu quaestio. An, quemadmodum existimat Aristoteles, nomina fint ex instituto; An ut docet Epicurus, alio modo; an ut arbitrantur Stoici, natura sint nomina: cum voces quasdem rebus significandis primi homines miserint. Itaque si possimus in proposita quaestione, efficacium nominum naturam exhibere, quibus utuntur Aegypitiorum sapientes, aut e persarum Magis consultissimi, aut ex Imdicis Philosophis Brachmanes, aut Somanaei, atque idin singulis gentibus efficere possimus: quia et quam vocant Magiam, non est, sicut Epicuro et Aristoteli visum fuit, res fallacissima et vanissima; sed, ut demonstant eius peiti, sibi constans ac cohaerens, ast cuius rationes paucis admodum exploratae sunt. Tunc dicemus nomen Sabaoth et Adonai, et quaecumque eiusmodi ab Hebraeis, cum mgno pondere ac gravitate tradita sunt, non de levibus et creatis iebus dici, sed de arcana quadam Theologia, quae ad auctorem universorum referatur. Quamobrem et vim habent haec nomina, si contextu et serie sibi propria pronuntientur: alia si Aegyptiorum voce de quibusdam Daemonibus, qui res Daemonum, et mirabiles efficere possunt, efferantur; et alia Persarum lingua de aliis potestatibus, sscque in singulis gentibus, ad usus quosdam assumi possunt. Atque ita reperietur, cum diversa loca sortiti sint, qui in terra sunt Daemones, nomina quoque habere, pro loci et gentiu proprietate sermonis. Qui igitur maiori ingenio praediti, levem istorum cognitionem perceperit, aliis alia rebus nomina imponete verebitur: ne in eorum errocem incidat, qui nomen Deus, in materiam inanimam, caecitate mentis conferunt, vel boni appellationem, a prima causa divellunt, vel a virtute et honesto, ad caecum Plutonem, aut ad carnium, sanguinis et ossium aptam in sanitate, et bono habitu corporis constitutionem; aut ad eam, quam vulgus putat, nobilitatem, Nec fortasse minus est periculi, si quis Dei nomen ad ea, quae non oportet, referat, quam si quis ea, quibus arcana inest ratio, nomina immutet, et quae deterioribus attributa sunt, praestantioribus imponat; contra quae de potioribus dicuntur, peioribus tribuat. Neque dico statim audito nomine Iovis, intelligi Saturni et Rheae filium, Iunonis maritum, vel Apollinis voci cohaerere Latonae ac Iovis filium. Haec vero criminatio, nulla parte attingit eos, qui arcana quadam ratione nomen Sabaoth, vel Adonai, vel aliquod e ceteris Deo posuerunt. Si quis vero possit arcana nominum eruere, multa et in appellatione Angelorum reperiet, quorum hic Michael, ille Gabriel, alius Raphael appellatur; iis rebus, quas summa Dei voluntate in mundo administrant, consentaneo nomine. Eadem est Philosophiae nominum in nostro IESV ratio, cuius nomen innumeri reipsa videre Daemones expulisse animis et corporibus, et vim suam exprompsisse in eos, a quibus discesserunt. Huic de nominibus disputationi addendum est, narrari ab iis, qui usum carminum norunt; idem carmen, si propria lingua incantarit, id efficere, quod carmen pollicetur: in aliam quamlibet vocem si mutetur, remissum ac languidum, nulliusque virtutis apparere. Ad eum modum non signisicata rerum, sed vocum qualitates et proprietates, habent in se aliquid, ad haec vel illa efficax. Sic etiam respondebimus de Christianis, qui ad mortem certant, ne Iovem Deum appellent, neve alia lingua ipsum nominent; vel enim indefinite confitentur commune nomen, Deus, vel hoc addito, conditor universorum, effector caeli et terrae, qui ad hominum genus hosce transmisit sapientes, quorum nomini adaptatum nomen Deus, virtutem quandam apud homines perficit. Alia permulta conferri possunt in hunc locum, de nom inibus adversus eos, qui putant nullo discrim ine iis utendum. Et, si miratur Plato, qui scribit in Philebo, Me autem timor, ô Portarche, de nominibus Deorum incessit non mediocris; quia Philebus Deum voluptatem dixerat, disputans cum Socrate: quidni potius religionem Chrstianorum probabimns? qui nullum nomen ex iis, quae in fabulis reperiuntur, universorum opifici accommodant. Sed quoniam Celsus opinatur, nihil referre, an Iovem supremum vocemus, an dia/ vel Iovem, vel Adonaium, vel Sabaoth, vel, ut Aegiptii, Amun, vel, ut Scythae, Papaeam: age et de his pauca disseramus. Ac meminerimus, una et nobiscum lector, eorum quae in hoc argumentum dicta sunt, cum nos ad ista Celsi dictio provocasset, Itaque nunc statuimus, naturam nominum non esse legem ac voluntatem eorum, qui ea inposuerunt, ut sensit Aristoteles: Non enim ab hominibus linguae hominum originem habent, ut iis perspicuum est, qui assequi possunt naturam carr num, quae pro diversis linguis, et diversis sonis nominum, auctoribus linguarum accommodantur, de quib us in superioribus pauca disputavimus: docentes ea quae vim habent in aliqua lingua, si in aliam mutentur, non idem efficere, quod propria voce efficiebant. Quod et in hominibus quoque reperitur: qui enim ab ortu Graeca lingua certo nomine dictus est, numquam mutato eius nomine, Aegyptiacam, Romanam, aut aliam quamvis dialectum, efficiemus, ut ita afficiatur aut agat, ac si ex prima impositione nominis sui vocaretur: sed neque qui a principio Romana voce appelletur, si eum in Graecam linguam mutemus, id queamus facere, quod incantatio ipsa pollicetur, nomen ipsi primo impositum servans. Quod si vera sunt haec, quae de humanis nominibus dicuntur, quid par est existimari de nominib. quae ad Deum, quamlibet ob causam referuntur? Mutatur v. g. aliquid ex Abrahami nomine, et significatur aliquid, ex appellatione Isaac, et Deum Iacob; hoc ipsum aliquid efficiat, sive propter nominum naturam, aut vim iposorum: cum et Daemonia vincantur et subiciantur ei, qui haec pronuntiat St autem dicat, Deus patris electi, soni, Deus risus, et Deus supplantatoris; nihil ista appellatione efficietur, neque quoquam eorum, quae nullam vim habent. Et si mutemus nomen Israel in Grecam vel aliam linguam, nihil efficiemus: id vero si retinuerimus, iis rebus, quibus convenire periti existimarunt, accommodantes, tunc aliquid ex istiusmodi voce, quantum illae appellationes promittunt, existet. Nec aliter dicemus de voce Sabaoth, qua sae penu mero in adiurationibus utuntur; nihil quicquam (si peritis harum rerum credimus) effecturos, mutata ea in has, Dominus virtutum, Dominus exercituum, vel omnipotens: nam varia est interpretum expositio. Eadem est ratio nominis Adonal. Si ergo neque Sabaoth, neque Adonai, translata in ea, quae videntur Graeca voce significare, quidquam efficiunt, quanto magis nihil efficiat apud eos, qui nihil interesse existimant, dia/ ne altissi mum, vel Iovem, vel Adonai, vel Sabaoth vocemus? Haec vero et his affinia arcana scientes Moses et Prophetae, nomen aliorum Deorum, ne in ore sit eius, qui Deo universorum supplicare cogitet, inter dicunt; neve recolatur a corde docto, purum esse ab omni et cogitandi et loquendi vanitate. Quamobrem omnium suppliciorum acerbitatem sustinere malumus, quam Iovem Deum fateri. Non enim eundem esse Iovem. et Sabaoth, sed neque Divinum quidquam, sed Daemonem, qui sic appellari gaudeat, nec hominibus, nec vero Deo gratum ex stimamus. Et si Aegyptii Amun nobis. mortem comminati proponant, moriemur. libentius, quam ut Amun Deum praedicemus: qui fortasse assu mitur in quibusdam Aegyptiacis, quae hunc Daemonem vocant, incantationibus. Dicant et Scythae Papaeum Deum supremum esse; non credimus, qui Deum quidem nniversorum agnoscimus, sed tamquam amicum ei, qui Scitharum deserta, et gentem et linguam sortitus est, non nominamus Deum, ut proprio nomine Papaeum. Soythice enim, et Aegyptiace, et quavis lingua, in qua educatus est, appellationem Dei, citra errorem, usurpare quis potest. Sed neque Apollinem, solem; neque Dianam, lunam; verum puram in Conditorem pietatem exercentes, et pulchra illius opificia celebrantes, ne nomine quidem divina polluimus: et Platonis in Philebo sermonem approbamus, qui vol uptatem Deum fateri noluit. Meus, inquit, ô Protarche, de nominibus Deorum timor tantus est, ac talis metus: nos vero de nomine Dei, et de praeclaris eius operibus, iustus hobet timor, ut ne figuratae quidem dictionis specie, fabulam aliquam in rudiorum damnum, admittamus. Hactenus Origenes: quae tamen an vero consentanea sint? non meum est diiudicare. Et disputat quoque Gellius. 10. c. 4. an vocabula, sint positiva?

LIngua Hebraea, ut quoque omnes Orientales, Occidentalibus admodum difficiles videntur; cum regulis aliis constent, et a nostratibus toto quasi caelo distare videantur. Unde Div. Hieron in praefat Daniel. scribit: Ego adolescens, post Quintiliani et Tullii lectionem, ac flores Rhetoricos, cum me in linguae huius pistrinum reclusissem, et multo sudore, multoque tempore, vix coepissem anhelantia, stridentiaque verba resonare, et quasi per cryptam ambulans, rarum desuper lumen aspicerem, impegi novissime in Danielem, etc. Erat quoque lingua Syra, sive Hebraea (nam et Syra, tum Hebraea vocabatur) magno in conteptu apud Romanos: inde Div. Chrysostomus, de S. Paulo loquens, 2. ad Timoth. cap. 2. homil. 4. Hebraeam tantum noverat linguam, quae cum ceteris, tum Romanis maxume, despectuierat. Nequeve enim aut Barbaram, aut Graecam, aut etiam aliam quamlibet, ita ut Syram oderant Linguam. Est autem huic illa finitima, etc. Iudaei etiam, alias Linguas non, vel satis difficulter discebant, earumque studium, nimis vile reputabant. Ioseph. lib. ult. antiq. c. ult. Et tamen Hebraea, antiquissima linguarum, ac omnium prima est: hancque merito reputant eam esse, quae Cornel. Agrippa d. Vanitat. scrient. cap 2. Aldrete. lib. 1. cap. 34. Genes cap. 11. vers. 6. et vers. 9. vocaturunum labium omnium, labium universae terrae. Sola haec ex sanctis reliquiis est, quas ex Paradiso, ut minimum corruptas habemus; in qua proinde sapientiam magnam, mysteria maxuma abscondita esse, nemo negare potest. Cuius rei, loco argumenti fere inevincibilis mihi est, quod reliquas omnes, regularitate vincit: et si quas, a communibus regulis exceptiones habet (praecipue propter gutturales; et cum litteris, quae radici accedunt, vocabula cresount) eae quam maxume regulares, et necessariae videntur. Et quoque ex eo, Lingua naecce, sancta vulgo vocatur, quia non est in ventum humanum. Offenbahrung Göttlicher Majestät. in praef c. 3. Non quod sancti libri in ea primitus fuerint scripti: Alias enim Graeca vel Syriaca, propter novum Testamentum, tale quoque nomen mereretur. Hancque totum aliquando Orbem repleturam, Galatin. de Arcanis Cathol. verit lib. 12. cap. 4. (ast forsan Chiliastice) censet. Et porro impossibile omnino est, ut casu emanata siet talis lingua, quae certas radices habeat, cuiiusque nulla eiusmodi radix, non tribus literis constet: sicque, ut omnia tam in magno, quam parvo mundo, mysterium Trinitatis, manifesto prae se ferat. Bellarminus 2. d. Christo. cap. 6. ad fin. Insuper radices illae, omnes sunt verba, significantia actionem vel passionem, aut analogon quid; ex iisque omnes reliquae voces, tam nomina, quam aliarum partium orationis, descendunt. Omnia inibi vocabula (prout certe decet) proveniunt ex verbis: verba n. sunt orationis fundamenta, ex itsque nomina, secundum rectam rationem progignuntur; nempe ut ex actione, energia, aliove affectu, tamquam effectus. Et certe quod Hebraea Lingua omnium prima sit, doctissimi quique existimarunt. Bellarm. 2. d. verbo dei. cap. 1. Nec Goropius Becanus, contrarium ex eo evincit, quod Cymbri et Teutones, fere monosyllabica vocabula habent. Et rectius forsan, ex eodem fundamento, post Hebraeam, eandem primam Adrianus Skriekius esse putat. De punctis Hebraicis, maior dubitatio est, eaque litteris recentiora, et diu post natum Salvatorem nostrum, a Rabbinis inventa esse, satis evicisse videtur Anonymus, in diatriba, cui titulus, Arcanum punctationis revelatum, a Thom. Brpenio, edita in lucem. et vide Serrarium. in prolegom. Biblic. cap. 3. num 5. Cunae. 1. d. Rep. Iudaeor. cap. ult. fol. 177. Drusium ad Genes. loca. cap. 125. in fragment. fol. 68. et aliis multisin locis. Scaliger, in epist. posthum. fim. 484. Gualtper. in collat. Genes. translat. c. 47. veult f. 803. Ego. intr. d. educat. d. cap. 6. num. 9. Characteres etiam Hebraeos modernos, haut vetustissimos esse, non praeter rationem, existimant haut pauci. v. Serrar. in proleg. cap. 3. num. 3. et 4. Drusium. ad Exod. cap. 57. Commendavi alicubi studium Hebraicae linguae, tri sc: de Educat. studiis litterar. etc. cap. 6. num. 9. nec poenitot adhuc. Neque moror eos, qui dicunt Interpretes nos habere: confer una omnes, et vide, num in uno capite, per omnia concordent? Nostrates versionem Latinam, Div. Hieronymo adscriptam, improbant passim. Eamtamen Fagius, in not. ad Targum. Genes. cap. 4. vers. 8. excusat: quod etsr non semper Hebraeo respondeat contestui, tamen eius auctorem, vel ad paraphasin aliquam Chaldaicam, vel ad 70. vel ad alium aliquem Rabinum, eiusque sententiam dicit respexisse. Munsterus etiam vulgatae iniquior est: eique praefert aliam Hieronymianam, ex qua restant Psalmi, et Ecclesiastes. Sebast. Castellionis carpitur a plerisque, et eam tamen probat Furius Ceriolanus. in tr. cui titulus, Bononia. fol. 326. etc. Catholici, contra Lutheri translationem pugnant. Lutherus sprevit Tigurinam; etiam a Catholicis nonnullis commendatam. v. Vindic. Biblior. Tigurin. Ioh. Iacobi Huldrici, passim, et praesertim cap. 4. Vicissim Marnixius, de Lutheri, ad Drusium olim scripsit: Inter omnes autem omnium versiones, ego ingenuo fateor, mihi visam esse nullam, tanto abesse ab Ebraica veritate intervallo, atque sit Lutheri versio, ê qua manavit nostra: ex Vitiosa Germanica, facta vitiosior Belgico-Teutonica. Abel. Curiander, in vita Drusii, fol. 13. Vulgatam varie interpolavit Lucas Osiander: sed saepissime conatus eius carpit Schindlerus. in Lexic. suo. qui tamen in fidei Articulis, cum eodem consentit. Paucissimis satisfacit Graeca. v. Bellarm. lib. 2. d. verbo dei. c. 5. et 6. Beuther. animadv. cap. 9. Ea tamen utitur Novum Testamentum; quando ex veteri Testamento, testimonia scripturarum allegantur: fuitque illa in manib. Apostolorum. Gualtper. in collat. translat. Genes. cap. 47. v. ult. fol. 802. Et vide de Interp. Graeca, Wouwer. tr. sing. ac etiam Rittershus. ad Novellas, part. 1. cap. 1. num. 19. Hanc quaeso, quis dirimet litem, qui in Hebraicis, non Grammaticis solum; sed omni Israelitica antiquitate, haut est enutritus? Unde et Francisc. Donatus, Rom. ord. Praedicat. in pomis aureis. Hebr. L. in praefat. ad eam Linguam recurrendum esse, pronuntiat, in discrepantia versionum. Vergilius, Ovidius et Terentius, Germanicam induerunt togam; sed quis eos pro genuinis tali in habitu agnoscit: numne quis gloriari potest, sese, auctorum illorum mentem et genium perspexisse, qui eos Teutonice loquenteis legit? Ipsum Concilium Tridentinum, haut prohibet adire fontes; sed solum ex Latinis eligit vulgatam, seu Hieronymianam, et reicit recentiores eorum, qui Catholocis, haereseos nomine sunt suspecti. Bellarmin. 2. d. verbo dei. cap. 10. ad fin. et cap. 13. ad fin. Et quam sedulo, Catholiciquoque, Hebraeos indagent fontes, attestantur Commentaria P. P. societ. Ies. aliocumque, quibus Bibliocos explicuere libros. Inprimis etiam Ioh. Boulduc, Capuccinus, in tr. de Ecclesia Dei ante Legem. Aliud adhuc amplius in Hebraicis latere quidam censent; nec potest quis gustare Maiestatem litteratum Divinarum, qui Grammaticis et Logicis instrumentis contentus, non mystica atque Prophetica rimatur: id quod vix fieri potest, sine linguae illius cognitione. Ad hancce diligentiam Daniel nos invitare putatur, cum cap. ult. vers. 9. et 10. scribit: Clausi sunt, signatique sermones, usque ad praefinitum tempus. Neque intelligent omnes: impii, porro autem intelligent doctit. Hucque etiam refenunt quidam, illud Divinae Apoealypseos, S. Iohannis. c. 13. vers. ult. Hic sapientia est, qui habet intellectum, computet numerum bestiae. Numerus enim hominis est, et numerus eius. 6. 6. 6. Unicum verbum o)rqotomei=n, falcem Logicam in agrum Theologicum immisit; et duo illa dicta, aliorumque mysteriorum iucundissima investigatio (Sed quae sobria omnino, non superstitiosa, velihaeretica esse debet) haut potuerunt nobis Cabbalam commendare. Totus mundus, hieroglyphica litera est, et liber naturae: Lex, eiusque figurae, Christum eadem ratione repraesentant. Duret. hist. des langues, c. 6. fol. 28. et seq. Id quod Cabbalam docere aiunt. Et tandem fere impossibile esse, transferre Legem in aliam Linguam, dogma est Iudaeorum. Quorum Doctor quidam, de tempore versionis, per quam Lex gentibus est notificata: Fuit dies ille gravis Israeli; sicut dies qua vitulus est factus. Neque enim erat Legi possibile, in exotica lingua, proprie et sufficienter explicari, pro omni sua necessitate. Dn. Schikart. in Bechinat: disput: 3: num. 3. Et in Latina multa mysteria obfuscata esse, autumat Ricius. d. anima caeli. f. m. 207. Quod et censet Pellicanus, allegatus a Bellarmino, 2. d. verbo dei. cap. 13. ad fin. Sicque in primo versu, primi cap. sanctissimi Geneseos libri, per sex alephim, quae ibi inveniuntur, sex milia Annorum saeculum duraturum, pronuntiavit Elias, non ille Thesbites, sed tamen alius, ex non vulgari grege Rabbinorum. Quod, aliaque mysteria, omnis alia versio. amittit.

MUltae sunt adhuc aliae linguae, quae Hebraicae Dialecti magis, quam idiomata diversa nominari possunt, Chaldaica nempe, Syriaca, Punica et Arabica: ex temporis decursu, vel aliarum commixtione enatae. Hebraeae inprimis vicina est Chaldaea: quae in Babylone puritatem maximam obtinebat, in qua edoctus Daniel, item et Hezras, in ea aliquot suorum scriptorum paginas exararunt. Hac locutus fuit Laban, Genes, cap. 31. Haecque in libris Regum, Syrat, vel Aramith, vocitatur, Drusius. ad local Genes. cap. 74. et cap. 91. hanc in Babylone Hebraei didicerunt; eam ex captivitate reversi, suaequeve linguae obliti, excoluerunt. Bonaventur. Cornel. Bertramus in praefat. comparat. Grammaticae Hebraic. et Chald seus Arameae. Aldrete c. 19. qui idem de: Hebraea, eiusque dialectis, optime disserere videtur. 1. c. 34. usque ad cap. 3. lib. 2. et vid. c. 6. dictilib. 3 Ac de eadem re Syriaca nempe, aliisque linguis Aramaeis, vid. praefat. Ioh-Alberti Wid. manstadii in Novum Syriacum Testam. Ioh. Selden. de Diis Syrorum. prolec. c. 2. Buxtorst. in Gram. Chaldaica, et in Lexic. verb. Serrar in prolegom Bibl fol. 80. etc. Drus. voc. Hebrae. com. 2. f. 177. Add Scal. epist posth. f. m. 437. etc. ac f. 452 etc. Bellarmin. 2. d. verbo dei. cap. 4. Dn??? Schikart. in Bechinat. fl. 20. Ita ut et lingua Chaldaica, tum temporis Hebraica fuerit dicta, quod ab Hebraeis frequentaretur. Ante Babylonicam Captivitatem, eam non intellexerunt Israelitae, Iesai. cap. 36. V. 11. (pariter ut nos Saxonicam, Belgicam, aut olim Celticam Ariovistus Germanus.) Quitamen hanc illi gratiam retulerunt, ut pedetentim foedissime fuerit corrupta. Hincqueve Onkelus et Ionathan Targumistae, minus, quam Daniel purum idioma habent; quod tamen ea in parte superat Chaldaicas Paraphtases, in quinque volumina quae vocant, in Psalmos, Proverbia, et Iobum. Ac porro vulgus Israelitarum, reducum ex Babylonico exilio, multa vocabula Ammonitica, Moabitica, Persica, et Graeca, cum permisceret Chaldaicae linguae, Hierosolymitanam constituerunt dialectum; qua scriptae sunt posteriores in Legem Paraphrases, ut et in librum Esther. Eadem etiam videtur esse dialectus, qua scriptum est novum IESV CHRISTI Testamentum, eamqueve Linguam vulgo Syriacam vocant. Aldrete. 1. cap. 33. 37. et tribus seqq. qua etiam Christus Salvator noster locutus fuit. Beza in Annot. ad Ioh. cap. 19. v. 3. Dn. Schikart. in Bechinat. fol. 21. Atque ex hac superiorum dialectorum Aramicarum differentia, duplex Targum constituitur ab Hebraeorum Doctoribus; Babylonicum et Hierosolymitanum. Utrumque videlicet ita vocant, non quod illud lingua Babylonica conscriptum fuerit, hoc vero Hierosolymitana: sed quod illud puriore stylo constet, hoc impuriore. Dn. Schikart. in Bechinat. disp. 2. Quo eodem plane respectu, Thalmud unum Babylonicum appellatur, quod puro magis stylo sit exaratum: alterum vero Hierosolymitanum, quod varie commixto. Et certe non levis est utilitas, auctoritasque paraphrasium Chaldaicarum: ac sine iis, frustra quis cum Iudaeis instituit disputationem. v. Christoph. Helvic. tr. singul. Serrar. in prolegom. f. 77. etc. Bellarmin. 2. d. verbo dei. cap. 3. Fragmenta Drusii, in Genes. fol. 82. 88. 92. 93 De Chaldaica etiam paraphrasi loqui videtur Basilius Magnus, cum ait: At quonam pacto dixeris? super aquas spiritus vehebatur? Equidem non meam tibi, sed viri cuiusdam Syri sententiam recensebo, qui tantum a sapientia mundi distabat, quanto verarum scientiae rerum propinquior erat. Aiebat igitur ille, Syrorum linguam indicantiorem esse, et ob affinitatem, quam habet cum Hebraica lingua, sententias Scripturarum aliquo modo magis attingere. Itaque talem huiusce dicti sententiam esse dicebat: Verbum hoc, ferebatur, pro fovebat, vitalemque fecunditatem aquarum m naturae praebebat, sumunt atque interpretantur; incubantis avis effigie, vimque vitalem quandam imprimentis in ea, quae ab ipsa foventur. Quare satis ex hoc id ostenditur, quod a nonnullis quaeritur, nec ab actu creandi spiritum S. abesse. Eadem de Syriaca lingua habet Augustinus. lib. 1. Genes. ad liter am. c. 18. v. Gualtper. in collat. translat. Genes. c. 1. vers. 2. Et huic demum supervenit Rabbinica dialectus, omnium gentium linguarum eontagione vitiata, Aldrete. 1. cap. 19. ad fin. et 2. Nicol. Fullerus. lib. 3. miscel. Theo. log. cap. 20. cap. 8. Arabica item lingua, minus quam Syriaca, ad primaevam suam originem, hoc est Hebraicam, accedit: veterisqueve Aegyptiae (ut credibile videtur) nonnihil admistum habet. (Quae certe alia erat a Hebraea: ita ut Ioseph cum fratribus, per interpretem fuerit locutus. Genes. cap. 42. vers. 23. Quamvis etiam iia dextra ad sinistram scribant. Herodot. lib. 2.) Et certe habitatio Arabum, semper proxima fuit Aegypto, et antiquissima illis cum Aegyptiis commercia erant; ab ipso usque principiogeneris sur: adeoque re ipsa ab Aegyptiis sunt oriundi. Matrem quippe eorum Hagaram, cum Aegyptiam fuisse, tum etiam Ismaeli, stirpis d. Arabica L. v. Aldre te. fol. 431. antiquit. Erpen. in orat. et eiusd. praefat in Locman. Scalig in opusculis. Arabum auctori, Uxorem ex Aegypto accepisse, testantur sacrae literae. Sicque Arab, per ain, mixtum populum notat. Et certe Arabica Lingua, etiam hodie latissima est. Bellon. 2. cap. 108. Viget ea in tota Egypto, Bellonus 2. c. 26. in Syria quoque est in usu, Bellonus lib. 2. cap. 103. ad fin. Turcae autem Arabibus per misti, aliter loquuntur, Bellonus lib. 2. cap. 23. et qui ibi docti, profitentur attamen Arabicum sermonem. eorumque lingua, quamvis ab Arabica diversissima sit, iisdem tamen cum Arabibus literis Turcae utuntur, Bellon. lib. 2. cap. 32. et lib. 3. cap. 12. Sed tamen non admittunt Typographias, quibus in Turcica vel Arabica Lingua aliquid imprimatur, licet Iudaei in ipsa Constantinopoli, hebraice, et in aliis Linguis; libros imprimi curent. Bellon 3. c. 13. Punica pariliter lingua (Phoenices enim Chananaeorum pars erant, indqueve oriundi) mere Hebraica non Arabica erant, nisi quod temporis lapsu depravata fuit. Ac etiam Scenae quaedam Penuli Plautinae, Hebreae sunt; ut ex editione Parei novissima liquet; et post Ianum Selden, d. Diis Syris, nuperri me Samuel Petitus, Fuller. 1. c. 11. et lib. 4. c. 4. Aldrete. 1. c. 21. et 32. item lib. 2. c. 6. et seq. Vandermi lius. d. ling. Belg. fol. 16. Heurn. de Barbar. philosoph. fol. 33. etc. Bellarmin. 2. de vorbo Dei. cap. 15. fol. m. 47. Pererius in Geres. cap. 24. f. 690. Drusius. ad loca. Exod. c. 15. idem ad voces Nov Test f. 106. et seq. Miscella. lib. 2. cap. 1. etc. demonstravit. Et certe Punicae voces, quae nobis restant, fere Hebreae sunt. Amilcar, cognominatur Barca: a Hebraeo borak, fulmen, aptissimo nomine belli ducis. Atherbal, coronatus Dominus: est enim Atheret Hebr. corona, Thiara. Masinissa, tollens, vel remittens tributum, a Mas, et nasa, quod et Melanchthon advertit, lib. 2. Chron. Hannibal, gratus Dominus. Hanno, gratus: ex eodem fonte quo Iohannes. Dido, amabilis: a dod. Carthago, a Korath, scidit: aut Charchedon, ut Graeci loquuntur, nova civitas. a Kereth, vel Kiria, civitas, et Chodash, novum. Solinus. cap. 30. Schin in Thau, more Arabum, mutato. Etiam apud Ieremiam, cap. 48. vers. 22. mentio sit Kiciathaim, et Carioth, civitatis Moab. Sic et Iuppiter Ammon, in Lybia, hoc est, verax, seu fidelis, vocatur v. Herodot. lib. 2. sol. m. 104. Asdarbal., ordinatus Dominus, a seder, ordo. Mago, Scutum, verum Epitheton Regum. Drusius Ebraic. quaest. 1. cap. 73. Amilcar, ab Amal, languidum reddidit; et Karab civitas: id est Polyorceres Statteinnehmer. Gades, a Gadira, quod Poenis est sepimentum. Lud. Nonius. in Hispan. cap. 9. fol. 33. Hebr. Gader, maceria, murus, Gatter. Et certe in Africam non Tyrii solum, sed et Marusii se contulerunt: qui omnes Hebraice, vel Syriace loquebantur. Et Maurusii vetus Syriae contermina gens, quum Hebraeos valida manu, ex Aegypto adventare sensissent, nequese illis paresfore satis fiderent; relictis suis terris in Africam concessere, ubi pulsis incolis, novas sedes nacti sunt. Si fides Procopio est habenda, qui in vita Belisarii scribit, in Mauritania, regione Africae, quasdam colum nas hisce literis insculptas ex tare: Nos Maurusii, qui fugimus a facie Iesu latronis, filii Nave. Addoquae Aldrete, cap. 35. lib. 1. fol. 136 ex Didaco de Valentiarefert: Sicut lingua Gallica et Hispana, conveniunt cum Italica sive Latina, eo quod descendunt ab illa. Nam Romani cogebant Hispanos, et Gallos, quibus dominabantur, loqui modo Romano; ex eo etiam, quod Romani habebant plures colonias in Hispania et Galliis, etc. Et sic tam Galli, quam Hispani loquuntur Romanum, quasi in quibusdam literis, et Syllabis; et sic lingua Hispana moderna, nihil aliud est, quam Romana obliquata (qua de re in fra pluribus agam) Et ideo Hispani, pro maiori parte, intelliguntlinguam Italicam, et e contrario; quod ista descendat ab illa. Et etiam Hispani intelligunt linguam Gallicam, eo quod am bae descendunt et derivantur ab Italica, et Latina Idem ergo pariter est dicendum de lingua Hebraica, Syra et Arabica. Quippe cum omnes descendant a Chaldaica, ut dicit Albumazar, etc. Etiam pro maiori parte, vocabula Hebraica non differunt ab Arabicis, et Chaldaeis, nisi mutatis quibusdam literis, aliquando in principio, aut in fine. Et ideo Iudaei faciliter addiscunt Arabicum, propter vicinitatem linguae, etc. Item quia Ismael silius Abrahae, et Esau filius Isaac. populaverunt Arabiam: ideo lingua Arabica, est ipsi Hebraicae vicina, et similis. Et sic lingua Syriaca et Arabica, dicitur Chaldaea alterata, et obliquata: inter quas est tanta vicinitas, ut ait S. Hieronymus in Prologo Galeato, quod se ad invicem intelligunt. Ibidem ab Aldrete, fol. 137. ex Guidone Fabricio recensetur. Inter omnes huiusmodi linguas, tres potissimum maxima in admiratione, summoqueve in pretio semper habitae fuerunt; Hebraica, Graeca, et Latina: tum quod in ipsis, tam Divinarum quam humanarum scientiarum monumenta sunt conservata, et a maioribus ad posteros, veluti per manus transmissa; tum etiam quod gloriosae crucis Regis Regum, ac Domini dominantium IESV CHRISTI redemptoris nostri, memorabili titulo honoratae, eminentem quandam supra alias linguas dignitatem sint consecutae. Porro harum unaquaeque, velut arbor quaedam, in tres diducta ramos; in tres alias sermonis dialectos diffusa est. Hebraica quidem in Babylonicam sive Chaldaicam, in Syram sive Hierosolymitanam, et in Arabicam, quam Iudaei vocant linguam Ismael. Graeca Ionicave in Atticam, Doricam, et Aeolicam (adderem ego novam Graecam, et alias vicinas) Romana vero, quae et Latina, in Italicam, Hispanicam, et Francicam. Sic in his tribus linguis, ut in plerisqueve aliis huius mundi rebus, quae vel intelligentia percipiuntur, vel sub sensum oculorum cadunt, Divina illa et adoranda TRINITAS, Potentiae, Sapientiae, et Bonitatis relucet. Omnes autem simul collectae, mysticam iterum nobis referunt dodecadem. Proinde in tribus illis potissimum linguis, ter maximus ille ac ter beatus Deus, divinam voluntatem suam nobis patefacere voluit, etc. Ac si comparationem instituere velimus Hebraicarum dialectuum, cum variationibus nobis cogitarum Linguarum, ea fere ad hunc se modum habet.

Et Tuscana Hebreae vicina fuit, si non nos fallit Bernardrnus Baldus, in sua Divinatione in Tabulam Eugubinam. Et certe Tusci, colonia Phaenicum depraedicantur. Unde eorum Lingua, Punicae vicina erat. Fuller. 4. c. 9. ad fin. Sed alicubi Adrian. Scriekius, Tabulam illam Eugubinam ex Cimbrica dialecto, sed satis, ut puto, impertinenter interpretatur. Aethiopicam etiam, sive Abyssinam Linguam, ad Hebraeam accedere dicunt. Thomas a Iesu. d. convers. gent. fol. 373. Et forsan etiam antiqua Persarum de qua Brisson. d. Regio Persarumprincipatu. lib. 2. f. m. 278.

Duret. hist. des langues cap. 2. et seq. De Ling. matricib. Europae. v. Scal. Opusc. postb. Diatr. sing d. ling. f. m. 119 Boulduc. tr. d. Ecclesia ante legem. Pererius. in Genes. lib. 16 LInguarum diversitatem, ex turris Babylonicae aedificatione provenire, auctoritas sacrarum litterarum non sinit dubitare. Ac porro etiam post Babylonicam confusionem, occulta de causa, sive etiam ob multiplices temporum ac regnorum mutationes, populorumque mistiones, bellorum occasione potissimum contingentes; usque adeo linguae inter se mistae, variatae ac multiplicatae sunt: ut prope inter spatium centum leucarum, propter innumeras vocum, accentuumque varietates, diversasque vocabulorum productiones ac contractiones, difficulter se inurcem homines intelligere possint. Aldrete. 1. cap. 32. Ac minime fuerunt novae illae, in campis Senaar enatae linguae, Hebraicae dialecti: et tamen multa cum Hebraicis communia habent. Id quod et Div. Hieronymus observavit, et ideo lib. 3. in cap. 7 Esaiae ita scribit. Ut risum praebeamus Iudaeis, nostro quoque sermone Alma, sancta dicitur, omniumque pene linguarum verbis utuntur Hebraei, etc. Ibique aliquot exempla adfert. Qualia tamen in Avenarii Lexico Hebraeo, Georgii Crucigeri Harmonia, Andr. Helvigii originibus Germanicarum dictionum, apud Becmannum in origin. Dn. Schikart. in fine seines Trechters infinita videre licet, Graeca, Germanica, Latina, quae cum Hebraicis concordant. At sane non id evenit ex com~ercio illatum nationum cum Hebraeis; ut Vander Mylius censet. d. Vid. Scalig. exercit. 259. Sect. 1. et Philonem. tr. sing. de confusione Linguar. lingua Belg. cap. 17. Sed illam Babylonicam confusionem, fere est ut dicam, nil aliud fuisse; quam litterarum radicalium in versionem, transpositionem, litteraeve radicalis additionem, aut ablationem, vocaliumque im mutationem, etc. quod in Etymologico Hebraeo aliquando dem onstrare animus fuit: sed alia negotia, alio me vocant.

NUnc pressius et distincte magis, indagare atque explicare lubet, linguarum mutationes, post Babylonicam confusionem quae acciderunt. Et primo quidem natura atque conditio loci, vel regionis, variat linguas, diversasque cumprimis efficit dialectos. Septentrionales duriuscule magis, Australes atqueve Orientales mollius atque leniter, pronuntiant non solum verba; sed et voces ipsas ad hanc normam efformare solent. Sic quoque pro aquae aerisque qualitate, et ex montium solique ratione, ea variatur: adeo ut in locis non ita dissitis habitantes, discrepantem tamen habeant dialectum. Quod monet Cardanus, qui lib. d. subtilit. 11. fol. m. 633. ita scribit: Non est aliud, in quo plus homo ab homine differat, cum cetera animalia iisdem vocibus, eosdem dem onstrent affectus. Solus homo ab homine non plus intelligitur, quam a leone hirundo. Quot vero sint discrimina linguarum, explicare numero vix queam. Sunt tamen sex simplicia genera: ab ore, et hi quasi sibilant; a lingua intra dentes, a lingua exserta: tum haec duplex, ut in labiis, et in palato; a gutture, et a pectore. Licet autem haec omnia ferme discrimina in Italia inspicere: nam Florentini gula, Veneti palato, Neapolitani dentibus, Ianuenses labiis proferunt. In universum lingua, quat vor modis simplicibus ser monem edit; acuta, reflexa, superius, inferius, et libera. Libera lingua est Romana, superius in flectitur Anglicana. Fiunt autem modi compositi quinquaginta sex, quibus additis sex simplicibus, erunt ex prolationis differentia sexaginta duo linguarum genera. Sed haec variantur singula, pro nominum ratione; ut homo Latine, a)nqrwpos Graece, hombre Hispanice, etiamsi nulla esset in prolatione varietas. Quaedan etiam est differentia in prolationibus; nam vel idem verbum subicitur prolationum generibus, aut quaedam iis, quaedam aliis: Iudic cap. 12. vers. 6. Quis ig tur infinita genera linguarum esse non noverit? Duplex autem inprimis est varietas Linguarum: vel ex labio, seu pronuntiatione, vel ex verbis. Sunt autem ex his, quae non facile nomina iungunt, ut Romana et Hispana. Quaedam mira Vid. Scalig. exerc. contra Cardan. 259. sect. 1. et seq. felicitate utuntur compositis nominibus, ut Graeca atque Gera~nica. Idem Cardan. lib. 12. d. Subtilit Linguae, ait, quod diversae sunt, et varia genera loquendi, id contingit ex locorum natura: quum Itali vix pectore vocem possint edere. Hebraei facillime, nec nisi ferme cum quodam sonitu loqui possunt; inde translatae voces, quum non propriam assequuntur pronuntiationem, degenerant. Sed et vulgus, dum sine cura profert illas, vitiat et adulterat: unde linguarum varietas a plebe semper inducit originem, vincente multitudine. Inde in nundinis mista colluvie gentium, variarumqueve linguarum, perpetuo alia nomina surgunt, quibus nascentibus velut etiam hominibus, necesse est illa, quae horum loco stabant, interire. Et quod linguae, naturam populi imitentur, censet etiam Pasquier. lib. 7. des recherch. c. 1. f. m. 941. et Guill. Bouch. lib. 3. d. Serees c. 35. che se altramente fosse, cosi gli homini tutti usarebbono la lingua medesima, come gli animali tutti della medesima specie cantano, urlano e maggiscano nel modo stesso: ut loquitur Boccalini. cent. 1. ragg 77. fol. m.= 342.

AC porro tempus ipsum linguas immutat, et ipsomet saeculi progressu, eae vel excoluntur, et meliores, vel etiam deteriores atque corruptiores quandoque fiunt. Aldrete d. antiguedad. 1. cap. 20. Duret. hist. des langues. c. 88. Pasquier. lib. 7. cap. 1. a pr. Verba valent sicut numi; et verissimum est, quod Horatius, d. art. Poet. v. 68. canit.

Ac ita, ut ubique, sic et in verbis consuetudo dominatur. Agell. lib. 2. Noct. cap. 25. ut et Polybius, lib. 3. sect. 22. scribit: Linguam Romanorum, a foedere primo, quod mox post exactos Reges cum Carthaginensibus ictum fuit, suo tempore ita suisse imuntatam; ut etiam peritissimi antiquitatum, aegre nonulla, etiam ubi animum attenderint, potuerint explanare. Foedus illud, de quo nobis ser mo est, ictum fuit (ut ipse Polybius refert) L. Iun. Bruto, et M. Valerio Coss duo de triginta annis, ante primam Xerxis in Graeciam transfretationem. Polybius autem 370 An. post, Scipionis Africani, una cum Panaetio Philosopho, praeceptor fuit; temporibus Ptolomaei: Evergetis. Unde Tertullianus, Apologet. cap. 6. vere: Habitu, victu, instructu, sensu, ipso denique sermone, proavis renuntiavistis. Et prodiit Parisiis A. C. 1517. Inscriptio antiqua qua L. Scipionis, Barbati F. expressum elogium est: ita sonans. Honc oino ploirume consentiont, R. duonoro optumo fuise viro, Luciom, Scipione filios Barbati. Consol, Censor, Aidilis, hic fuet, A hec cepit Corsica, Aleriaque urbe, dedet Tempestatibus Aide mereto. Quae ita interpretatur Hier. Aleander.

Adeo verum est, quod ex Vatrone et aliis, Reinhartus Robbigius notat, d. reb. criticis. lib. 2. cap. 6. haut veteribus eandem Ortographiam fuisse, quae nunc nobis Et certe Eilhard. Lubinus, ut et Ian. Gulielmus, in Antiquariis suis, plaeraque casca Latina habent, quae nunc etiam a doctissimis non intelliguntur. Pariliter etiam Germanica nostra lingua, olim talis fuit, quae nunc â Germanis Germanissimis plane non intelligatur. Foederis Ludovici Germaniae, et Caroli Galliae Regum, Caroli Magni nepotum, apud Argentoratum, Anno 842. percussi formulas, ut et versionem vetustissimam, tam Saxonicam quam Alemannicam Dom. Orat. etc. edidit Freherus. Exstat etiam Paraph rasis Lingua Francica veteri, in Cantica Canticorum Willerami Abbatis, qui claruit sub Henrico. III. Anno 1070. Rhythmos quoque composuit Othfridus, Monachus olim in Monasterio S. Galli. Basileae. A. C. 1571. impressos, Evangeliorum continentes descriptionem; quae omnia, non exercitatis, antiquitatumqueve Germanicarum ignaris, aeque fere ac Aethiopica obscura videntur, Ac pertinent huc quae Stumpfius habet, lib. 4. cap. 31. der Sweitzer Chronick. Carolus Magnus hat erstlich erfunden Teutsche geschrifft, mit Lateinischen Buchstaben zuschreiben. Dannoch ist diselbe teutsche geschrifft, anfänglich also schwach vnd vnverständig gewesen, das man noch etwann mannich hundere Jahr, alle Gerichts-Händel vnd Conträct, auch Käyserliche brieff vnd Freyheiten, müssen in Lateinischer Sprach stellen: welche man erst inner Dreyhunders Jaren, recht in teutscher Sprach hatt geschriben. Quod et obser vavit Heigius lib. 1. qu. 7. n. 58. etc. Sed nihilominus priscae Germanicae, aut Francicae Linguae, sua olim elegantia fuit, in eaque Poetae quoque excellentes floruere. Et certe ante ducentos, vel trecentos annos, ac quod excurrit, magis proprie, et emphatice Germani loquebantur. Acciditque nobis, quod Seneca de Latinis scribit: Saepe dum putamus excolere Linguam, amittitur emphasis vetustae. epist. 59. Quamvis non careant culpa, qui affectant obsoletum stylum: vel Gellio teste. lib. 1. cap. 10. et lib. 11. cap. 7. E contra Tusci, regnante Tarquinio Superbo, a Gallis victi, amcenam suam patriam fugientes, in Alpes concesserunt, et suis hisce novis sedibus, Ducis sui Rheti nomen indiderunt: Iustin: lib. 20. prope fin. Plinius. lib. 3. cap. 20. ibique eos loca ipsa ita efferarunt, ne quid ex antiquo, praeter sonum linguae, nec eum incorruptum retinerent. Livius lib. 5. m. fol. 138. Stumpfius quidem lib. 10. capit. 1. censet, linguam illam Tuscorum corruptam, cuius mentionem dict. loc. Livius facit, seye das heitige Churwelschy quam vulgo Romanam vocant; et quae tam incondita verba sonosque habet, ut fere litteris exprimi non possit. Schudi descript. Rhaet. Alpin. cap. 2. Id tamen recte pernegat Welserus in Comment. rerum August. Vindelicor. Nam Tusci olim (quod et supra dictum fuit) Latine non loquebantur, et Rheticum nunc idioma, Italici vel Gallici hodierni dialectus exsistit. Quod ex sequentibus sacrae scripturae dictis, Rhetice versis apparet. Math. 9. v. 12. 13. E nun haun bsoeng d' meidi quels chi sun sauns, dimperse quels chi haun mael. Eau nun sun gnieu a clamaer ls' iüsts, dimperse ls' pchiaduors, alla arüglentscha. Math. 11. v. 28. 29. 30 Gni tiers me tuors chi esches affadios et aggravos, et eau s' voelg arfraisckiaer. Prande mieu giuff sur vus, et imprande da me, ch' eau sun chiarin et da courbandus, et gnis ad achiataer pos allas vo assas oarmas. Per che mieu giuff ais choentsch, et mia chiargia ais leiva.

Tertio, multae linguae exstinctae et amissae plane videntur; cum nationes devictae aut pulsae bello, subinde peregrinis vel colontis locum dare, aut victorum linguam addiscere coacti fuerunt. Hocque modo, olim Graeci, non solum Asiae minori, Insulisque vicinis; Bellonus. lib. 3. observ. cap. 32. sed et Italiae, atque Galliae Narbonensi, artes atque linguam suam intulerunt. Sic et per hunc modum Romani, quorum lingua, territorio satis exiguo continebatur; per Italiam totam, Africam, Galliam, Hispaniam, et Britanniam eam extenderunt. Lips. in tr. d. pronunt. L. Lat. Becman. manuduct. ad ling. Lat. fol. 29. Isaac Pontanus. Origin. Francicar. lib. 6. capit. 24. fol. 599. ego. de Increm. Imper. cap. ult. num. 10. Sic quoque Germanica nostra lingua, in Prussiam, Livoniam, et late per veterem Vandaliam (veterib. colonis una cum eorum sermone prope exstinctis) propagata fuit. Ac tandem (4) usitatissima olim ratio erat, novorum idiomatum producendorum: per eommercia mutuo celebrata: Bellonus. 1. cap. 3. et cap. 50. aut cum gens genti commixta, et quaelibet suam ex parte mutavit, nec tamen alterius linguam perfecte addiscere quivit. Bodin. method. hist. cap. ult. fol. m. 495. Ita Barbarorum incursio, et coloniae frequentes, hodiernam progenuerunt vernaculam Graecam: de qua Bellonus, lib. 1. cap. 3. Omnes ibi promiscuo idiomate loquuntur, ex veteri corrupto; sed alii aliis ornatiore: eorum tamen vocabula maiorem habent affinitatem cum legitimo Graeco idiomate, quam Italicae voces cum Latinis. Sic Anglica lingua, maxume ad veterem Saxonicam accedit; sed tamen Francici, et vetustissimi Britannici sermonis multa habet. Duret. cap. 74. fol. 873. Ut et in locis, Germaniae quae maxime sunt vicina (in Belgio nempe, et iuxta Rhenum) quamvis ibi, ut puto, etiam viguerit latina Lingua, eam tamen Barbati protsus excusserunt, nullo fere eius vestigio relicto (nisi quod quaedam Latina, maxume earum rerum, quibus Germani caruerunt, transierint in Germanicum idioma; ut win, a vino. etc.) Et inde Sidonius lib. 4 epist. 17. ad Arbogastum: Sermonis pompa Romani, si qua adhuc uspiam est, Belgicis olim, sive Romanis abolita terris, Machiavell. hist. Florent. lib. 1. Pontanus orig. Franc. f. 600. Hotoman. Franco. Gall. c. 2. Iul. Caes. Scaliger. in epist. in praefat. in exsere. in thesaur. 10. fol. m. 60. Guyon lib. 2 d. divers. lecons. cap. 3. Ac item de orig. Hisp. Gall. ac Italicae I. inguae. Merula, in Cosmograph. fol. 294. l419. 778. et Belarmin. 2. d. verbo. Dei. cap. 15. fol. m. 47. agunt. in te resedit, etc. Hac etiam occasione, nata fuere Gallica, Italica, et Hispanica linguae. Equidem Gallicam, seu Francicam quod adtinet, eius nativitatis occasioni atque modo diutius immorari placet. Strabo, qui floruit sub Augusto et Tiberio; Gallos negat esse dicendos ultra Barbaros, mutatos iam in Romanum morem, et lingua et vita, quosdam et civili gubernatione. Iuvenalis Satyr. 15. versi. 128.

Illustrem hanc, et locupletem maxume provinciam Imperii Romani, vatiae Germanicae nationes, diversis temporibus vexarunt; Franci autem (propriis ex origine sua sedibus, atque ab ultimis Barbariae littoribus avulsi. Panegyr. Constant. Magni late Renan. lib. 1. Reinecc. in praefat. Poet incerti, de vita Carol. Magni.) penitus eam subegerunt, et Romanis ademerunt. Sed cum regionem hanc late patentem, Franci nec veteribus spoliare colonis, multo minus novis incolis replere Galliam quirent, in unam una cum Gallis coaluerunt gentem; idque factum auspiciis Merbvaei, qui Gallos et Francos in unum corpus redegit. Girard. 1. hist. de France. fal. 19. et fol. 33. Post etiam nomen vetus Gallia amisit, illudqueve victoris populi assumpsit: Girard. fol. 39. et Childericus primus, a Gallis simul ac Francis Rex electus; Girard. fol. 40 et per Clodoveum fide Christiana suscepta, coniunctio Francorum et Gallorum confirmata: Girard fol. 58. Sicqueve: quemadmodum a duobus hisce discrepantibus populis, Regnum unum porens et stabile, de novo constitutum; sic et ex Latina Germanicaque, nova Franco-Gallica lingua nata fuit. Franci namque, secus ac putat Bodinus cap. ulti. mithod. semper Germa~ice loquebantur. Merula. in praefat. Willerami. Renan f. 106. (ut et Burgundi. Renau. fol. 108.) At cum Galli multitudine. Francos, aliosqueve populos Galliam invadentes superarent, et per totam Galliam hi dispergerentur; quamplurimas voces latinas addidicerunt, sed ad formam et constructionem Germanicae linguae connexuerunt, atque pronunciarunt, Latinamque dialectum continuis Germanismis deformatam condiderunt. Inde pro amari, ich habe gliebt, i' ay aime habui amatum; que as tu fait, was hastu gethan, quid habes tu factum, etc. dixecunt. Frustraque Stephanus Pasquierius lib. 7. des recherch. cap. 2. ad fin. miratur, unde haecce auxiliaria verba in Italicam, Gallicam, et Hispanicam irrepserint Linguam. Et quoque multa. Franco-Gallica et Hispanica vocabula, ex Latinis sequiorisaevi, sunt deducta. Barthius l. 10. adversar. cap. 9. et 47. cap. 15. Usu compertum habemus, quam incondite in ore vulgi et illiteratorum, Latini terminisenent: idem Francis aliisqueve, qui Gallias insederunt, accidisse, dubio omni caret; et ex eo non Syntaxis tantum, sed et vocabula quoque, eorumque inflexiones, contagium corruptionis contraxerunt. Vicissim a novis suis hospitibus, multasvoces assumpserum Galli, ipsique pariter corruptum illum sermonem latialem, ut a Francis intelligi possent, affectarunt; paritionique novi huius idiomatis opemptulere (quin et iam ante Barbarorum irruptionem. plebs Gallicana, Latine minus pure loquebatur, et quidem idiomate tali, quod Rusticum Romanum vocabatur, quodque et Sidonius Apoll. squamam Latini sermonis, et alibi, rubiginem trivialium Barbarismorum, iocabundus appellat. v. freher. in not. ad Foedus. Ludov. German. et Karoli Gall. Reg. ad fin. Et inde restat le vieux Roman, Romances etc. Pasquier 7. des recherch cap. 1.) Sententiam hance meam fitmat, quod rarenter Franco Gallica vox reperitut, quaemonetymon Latinum aut Germanicum ostentet. Plerasque descendereprimitus a Latino, et pedetentim indies magis â matrice sua recessisse, nemongare ausit. Vetus Francico-Gallica scriptura, huic quoque rei fidem facit; multas namque litteras ea habet, quibus origim Latinae magis, quam pronnntiatio moderna accedit: et habeo etiam pro certo, litteras, quas quiescentes vocare licet, olim pariterprolatas, nec a scriptione pronuntiationem fuisse discrepantem. Gallorum antiquitas, inquit Ioh. Gatnerius in sua Inst. ling Gall. cap. d. litteris. quo suorum verborum, seu dictionum Gallicarum, â Latina lingua descendentium originem significaret; multas in scribendo literas retinuit, quas tamen in legendo omnino reliquit. Quod toediosum valde, molestumqueve fuit lectoribus, etc. Idqueve cum animadvertissent moderni (nimirum Iacobus Sylvius, Ludovicus Meigretius, Iacobus Peleterius, Ianus Anthonius Bayfius, Petrus Ramus etc.) linguam Gallicam repurgarecupientes, illas omnes fere quiescentes literas expunxerunt: adeo ut iam scriptura, per omnia fere, ipsi pronuntiationi conveniat, etc. Pro antiquo scribendi modo, acerrime pugnat Guilhelmus des Autels; et iure quidem. Licet enim lectionem faciliorem ita reddant novatores; ad intellectum tamen, iis qui Latinamlinguam cognitam habent, id non conducit: ac quoque difficilior fit Gallis, ratio addiscendi Latina. Adde Palquier 6. des recherch. cap. 7 fol. 868. Tandem exemplo evidenti adprobabo, quondam scribendi rationem, cum prolatione plane convenisse; et eam quam nunc videmus cuca haec diversitatem, temporis decursu fuisse introductam. Galli ex calido vel caldo, chault fecerunt, quod hodie scho proferre solent. At vero vocabulum olim Kalt, vel Kault (quod Hermanis frigidum sonat) fuisse pronuntiatum, ex Historia non iniucunda (quae exstat apud Goldastum rerum Allemannic. Tom. 1. fol. 81. quamque Chronico suo Spirensi inseruit Magniscus Dn. ficus Dn. Chr. Lehemannus) patescit evidenter, et quam verbis ipsius prisci auctoris, recitato. Ekkehardus Eleemosynarius, hcminem quendam domesticum ae hoc destinavit, ut si quos ei pauperes vel peregrinos diceret, clam in domo ad hoc decreta lavaret, raderet, vestitos reficeret, et noctibus iussos ut nemini dicerent, a se emitteret. Accidit quadam die, ut ei contractum (hoc est paralyticum) Gallum genere, carruca advectum, ut solebat, committeret. Quem ille grossum quidem et crassum, cum toto virtutum annisu, clauso super se solos, ut iussus est ostio, vix in vas lavacri provolveret, maledi cens (erat enim irascibilis) vere ait, simpliciorem quam Dominum meum hodie nescio hominem, qui cui benefaciat, discernere nescit; mihi quoque tam pinguem helluonem dorso sustollere iniuxit. At contractus, cum aqua sibi lavacri, nimis videretur calida, Gallice rustice, kalt kalt est, ait. At ille, quoniam Teutonum lingua, frigidum est, sonat, et ego, inquit, calefaciam: haustamqueve de lebete ferventi lavacro, infundit aquam. At ille cum clamore horrido; Eya mi, Kalt est, Kalt est, inquit. Enimvero, ait ille, si adhuc frigidum est, ego hodie si vixero, tibi illud caleficabo: et hauriens adhuc ardentiorem infudit. At ille bullientis aquae fervorem ferre non sustinens, oblitus contracturae citus assurrexit, lavacro extluit, ad ostium recludendum, ut fugeret, velociter currens, cum pessulo aliquandiu luctatur. Sed et hominem ubi deceptorem vidit, titionem ardentem ab igne dicto citius tapiens, grandes sine numero nudo infregit. Et olim pronuntiationem scripturae similem fuisse, Pasquierius quoque notat. d. l. 7. c. 1. ad fin. Ac vicissim Quintil. lib. 2. Instit. cap. 13. attestatur: Romanos etiam aliter pronuntiare, ac scribere solere. Et fuit vetustior Franco-Gallica Lingua, nihil aliud fere quam Latina; Suevico et Francico more pronuntiata, et informata, quae tamen succeslu temporis, ut infra, Deo volente, dicam; melior reddita mirequeve exculta fuit. Ac si quis etiam hodie Franco Gallicam Linguam, ut scribitur, legat, nihil magis crassum, Suevicum, et rusticanum apparebit.

NUnc farraginem proponam, Gallo-Francicarum dictionum. quae purae putae Germanicae sunt, nec ipsi Galli, unde eas habeant, sciunt; ideoqueve in Lexicis suis, ac alibi passim, in illarum etymis indagandis, vano nisu mire se torquent. Nam et adprobare haud possum, quod Tschudi, in sua Rhaet. cap. ult. scribit: non haec Francica, sed vetustissima Celtica fuisse. Cum Celtica Lingua, in Gallia ferte in totum cesserit Latinae: haecque vocabula recentiora sint, quam ut tam antique origini adtribui queant.

Abbrever, a Germ. Brien, Abbrien.

Aisne, ehegeboren. Semilat.

Alesne, subula, Alen, Schuchahlen.

Aller, ire, Wallen. Wallus, Gallus, Belgice enn Wael. Sicque Gallus, et Wallon, synonyma sunt; quia Galli et Celtae, multas olim, insignesque peregrinationes, et quidem magno populi numero susceperunt, et ab eundo denominantur, Sane B. et W. pro una littera, apud Germanos fere habentur. Sicque dicitur Varon, et Baron etiam apud Hispanos, in hoc imitantes Gothos, ac Suevos. Et quod Latinis Verona, nobis est Bern: Theodoricus Veronensis, Dieterich von Bern.

Ambassadeur: v. infra in Celticis verb. Ambachtus:

Amuser, occupatum esse, vnmüßig sein. Muß enim otium est.

Assembler, aggregare, versamblen.

SEd Pariliter multa vocabula mere Graecanica; habere Franco-Gallicam linguam hodiernam, observant passim docti; Nicod. in dictionario maiori. Henr. Stephanus. tract. de laconformit, e de la langue Fanc. et Grec. quae nec Germanica, nec etiam Lationa censentur: nam Graeca nonnulla, Latio prius donata, exinde Gallis eommunicata fuare; prta Catalogus, Decalogus, et similia si quae alia sunt, de quibus hic non est mihi sermo. Sed et specimen Graeco-Franco-Gallicarum vocum, producere lubet.

Acariastre, sinloß, fol acariastre: de ka/rh, vel ka/rhnon, id est caput, quasi a)ka/ris2, sine capite.

Aigre, Acidus, acerbus, a)/grios.

Aise, Voluptas, ai)/s1ios

Albrent, Anas deplumis, bra/nqos2.

Arrest, Supremae curiae iudicatum: a)resto , dogma, plaeitum.

Auge, Aqualiculus, a)ggei=on, dolium, Vasculum.

Badault, Ineptus, batalos, odiosus.

Bailler, conferre, ba/llw, mitto.

Baler, bal, Saltare, saltatio: balli/cein, ballis1mo\s2.

Bast, clitelle, basta/cw|, porto.

Baver, baba\cein, Ineptire: baveux, baba\z, garrulius.

Botargues, w)a\ ta/rixa, Ova piscium salita.

Botes, vel botines: Ocreae, biti/nna, crpidae.

Boule, Globus, bo/los Iaculus.

Braire, Clamare, bra/xw, Resono:

Braise, Pruna, bra/cw, ferveo.

Bramer, bra/mw, in vocem erumpo.

Braquemar, braxo\s2 ma/xaira, Ensis falcatus, vel brevis.

Brasser, brassw, bullio.

Braver, primum locum sibi velle adscribere: brabeuw, Palmam fero.

Brebis, prw/baton. Ovis.

Briser, Frangere, pri/cw, seco.

Brouster, edere, brou=s1ai, depascere: Germ broßlen.

Caler, Vela contrahere, xala/w, remitto.

Car, ga/r, nam, enim. Hisp. Ca: enlugar de dezzir porque.

Caable, ka/lw, funis. Postellus ex Hebrae deucit, .

PLacet mihi hic interponere aliam philologicam considerationem. An nimirum Gallia, olim usa fuerit Germanica lingua? Id quod adfirmo, et factum fuisse in Celtis potissimum puto. AEgid. Schudi, in descript. Rhaet. cap. 38. vide Isaac. Pontan. Itinerar. Gall. Narbonens. et lib. 6. Orig. cap. ult. fol. 608. Adde Cluver. lib. 1. capit. 5. et seqq. aliquot. Guilbelm. Paradin. tr. d. antiq. Burgund. statu. cap. 15. Cambdenum, in Britan a princ. Barthium, 4. advers cap. 17. Dn. Goldast. de Bohemiae Regni Iuribus. cap. 1. fol. 5. Et certe D. Hieronymus, in praefat. lib. 2. Epist. ad Galatas: Galtarum Linguam, eam esse dicit, quae Treviris usurpatur. Aurforsan estilla, quae et hodie vocatur Breton, Bretonant. Guil. Bouchet, des serees. cap. 35. Non quidem fuit vetus Celtica lingua, Germanica ex toto. Hincqueve Gaesar, lib. 1. d. Bello Gall. scribit: propter linguae Gallicae scientiam, qua multa iam Ariovistus longinqua consuetudine utebatur. Et Tacitus, de morib. Germ. prope fin. Gothinos, inquit, lingua Gallica, non esse Germanos arguit. Sedtamen Gallicam a Germanica, dilecto tantum discrepasse persuadent mihi verba, quae ex ordine mox referuntur; quae licet verie a Graecis vel Latinis auctoribus (qui soli ea habent) sient distorta: Schudi fol. 114. et 116. vere tamen Teutonica sunt; aut olim fuerunt. Nec novum est, unius eiusdemque originis Linguas, diale cto ita vatiare, ut se invicem intelligere non possint, qui non utramque callent: sicque in superiori Germania natus, vix percipit, quid dicat Saxo; et adhuc minus quid Belga loquatur, aut Suecus vel Danus. Aramica Lingua, non multum a Hebraea distat, et tamen populus Iudaicus eam no intelligebat 4. Reg. 18 vers. 26. Ipsa in Gallia moderna, communis idiomatis quisolum est peritus, facilius quae Italus aut Hispanus dicit, comprehendit, quam si Gascon aut incola provinciae (un Provencal) loqueretur. Sicque ex eo, quod Gallus olim Germanum non percipiebat, haut sequitur, Germanicam plene aliam, ac Gallicam fuisse linguam.

Et porro, etiam Gallica nonnulla, Romanae civitatis iure donata fuerunt. Ideoqueve Quintilianus, lib. 1. cap. 9. Verba dividit in Latina ac peregrina. Peregrina, ait, ex omnibus esse gentibus; ut homines, ut instituta etiam multa venerunt. Taceo de Thuscis, et Sabinis, et Praenestinis quoque. Nam uteo sermone utentem, Vectius Lucilium insectatutr, quemadmodum Pollio deprehendit in Livio Patavinitatem: licet omnia Italica habeam pro Romanis. Plurimum Gallica valuerunt, etc.

Nunc quaedam vocabula Gallorum antiqua adponam.

Alauda, Gallicum vocabulum est, Latio tandem donatum, teste Suetonio in Caesar. cap. 24. ubi vide undecumque doctissimum Berneggerum. Forsan autem ita dicitur a sonoro cantu, vom laut singen. Unde et Gallis Lut, cheys.

Alemanni, allerley Männer. Agathias: Alemanni populus sunt, ex multis gentibus confluxus, idque eorum indicat nomen. Ita est Alemannus, Democraticus, unde Almand/die gemeind.

Alpes, Isidorus origin. lib. 14. c. 8. Gallorum, ait, lingua, Alpes montes albi vocantm. Et sic hodie etiam nunc in Helvetii Alpen indigitantur: in Suevia Alben, die Rauch Alb. Caesar quoque l. de Bello civ. Albicorum meminit Barbarorum, circa Massiliam, incolentium montes. Hincque iudici Dn. Casp. Simonii, Germanicum fluxit; der Alp trucke mich: corporis oppressio nocturna, et suffocatio quaedam, voci spirituique liberum intercipiens meatum; Faunorum in quiete ludibrium. Gr. e)fia/lths2 alias Schröttle, Schretzle, Nachttrutt, etc.

Ambactus, apud Ennium lingua Gallica dicitur servus, teste Festo. Et meminit Ambachtorum, atque Clientum Gallicorum, Caesar, d. Bell. Gall. 6. Lingua vet. Francica Ambachtman, est minister. Lydius in Gloss. verb. Ambachtus. Ambaschia, Germ. est opera. Ambachten, operari. Ambasiator minister. Lindenbrog. verb. Ambascia. Et inde nobis reliquum est Ampt, Amptmann. v. quae dixi in discurs. d. libero Epuestr. ord. num. 1. et in Thes. pract. v. Ampt.

Arepennes. Columella, lib. 5. cap. 1. Semiiugerum, inquit, Galli Aripennem vocant. Rhegino, apud Wolffium, fol. 252. de uno Arpenne, amphoram vini, etc. Franco-Gallis est adhuc Arpent. vid. Lyd. in Gloss. Becman. in verb. Arvum, mere Latinam vocem esse putat.

Bardus, Gallice cantor adpellatur, qui virorum fortium laudes canit. Sext. Pomp. Festus. Et Lucanus:

Ammianus Marcell. lib. 15. Bardifortia virorum illustrium facta, heroicis composita versibus, cum dulcibus Lyrae modulis cantitarunt. Et dicuntur quasi die werden, a werth. Vide omnino Meibomium, in Comment. de Bardovico Urbe, in notis. fol. 4.

Barrit us, teste Tacito, Germanorum est Carmen militare, unde brallen vel bröllen, quasi blarritus. Vide Waser. ad Mithridatem Gesneri, fol. 36. et seq.

Beccus, ut testatur Suetonius, in Vitellii fine, valet Galli gallinacei rostrum. Franco-Gall. Bec. ut et Belgis: nobis solum remansit verbum, Becken oder Bicken, tundere rostro Gall. becquer.

Benna, Lingua Gallica genus vehiculi est: et Combennones, in eadem Benna sedentes Festus. Et inde descendit Compatgnon. Pasquier. lib. 7. de recherches c. 22.

Bodinius Bodinc, Bodenloß. Plin. lib. 3. cap. 16. Ligurum lingua, Padus vocatur Bodincus, quod significat funde carens. Polyb. lib. 2. sect. 4. Padum eius loci habitatores, Bodencum vocavere: hinc oppidum iuxta, vetusto nomine Bodincomagum, ubi incipit praecipua altitudo. Hincqueve lacus Acronius vocatur Bodensee, Podamicus lacus: sinus item magnus Gothiae interioris, Boding adpellatur.

Braca: Sueton. in Caesl cap. 80. Vestem Gallicam esse dicit, indeque pars quaedam Galliae Bracata dicta fuit. Sic et adhuc hodie Galli dicunt braye, et nos bruch vel Hosen.

Bria, Urbem significat, ut ex Strabone et Stephano docet Buchananus, lib: 2. Histor. Scot. fol. 62. qui dicit esse nostrum bourg. Inde forsan adhuc Franco-Gallis restat Brique, bachenstein.

Brogae, Galli agrumdicunt, ut notat antiquus Interpres ad Iuvenal. sat. 8. Germanice bruch, newbruch, etc.

Bulge, Pomp. Festus: Bulga, ait, Galli sacculos scorteos appellant. Franco Gall. Bougette vel Boulgette. Vulg. Vide omnino Pasquier. lib. 7. cap. 2. fol. m. 946. etc. item Scip. Gentil. lib. 1. Parergon. cap. 22.

Candetum, ita Galli appellant in areis urbanis spatium centum pedum: in agrestibus autem CL. Columella. 50. cap. 1.

Caracalla. Cognomentum Bassiani, silii Severi Imper. De quo, ait Spartianus, ipse Caracalli nomen accepit a vestimento, quod populo dederat, demisso usque ad talos; quod ante non fuerat: und ehodieque Antonininae dicuntur Caracallae huiusmodi, in usu maxume Romanae plebis frequentatae. Inde restat caraques vel casaques, Sagum. Guillaume Paradin; hist. de Lyen. lib. 1. cap. 34.

Casnar, assectator, ê Gallia ductum est, ut ait Quintil. lib. 1. Instit. Orat. cap. 9. Vomnäherny quasi ein naher.

Hoc dehistoria, inquit, tractum est. Nam Caius Iul. Caesar, cum dimicaret in Gallia, et ab hoste raptus, equo eius portaretur armatus; occurrit quidam de hostibus, qui eum nosset, et insultans, ait; CECOSCAESAR. Quod Gallorum lingua dimitte significat; et ita factum est. Hoc autem ipse Caesar in Ephemeride sua dicit, ubi propriam commemorat felicitatem.

Celtae Caesar. 1. de bello Gall. in princ. Tertiam Galliae partem incolunt, qui ipsorum lingua Celtae; nostra Galli appellantur. Bodin cap. ult. method. fol. 497. scribit: Celtas nihil aliud significare quam Equites, idqueve ex lingua Hebraea probat. Strabo vero lib. 4. Celtas in Gallia, a sui aestimatione adeptos hoc nomen, dicit: vom gelten. Et certe Germanos esse Celtas, docet Iunius, in Batapia. cap. 22.

Cimbri, Lingua Gallica Latrones dicuntur. Festus, et Sext. Pompeius. Vide Barthium Adversarior. lib. 40. cap. 17. et Becmannum. in Originibus. verb. Gomer. Unde ad huc. Kummer, proarresto. Sunt ergo Cimbri, quasi Kümmerer, aut forsan Kämpfer.

Drecht, Lingua Gallica, ut Beda et Siegbertus trdunt, oppidum significat. Vide Antiquit. Belgicas Petri Divaei, fol. mihi. 48. Hinc. Dordrecht, vel Durtrecht: et Vltrecht, quasi Altdrecht.

Dur, teste Buchanano lib. 2. rer. Scotic. f. 66. Gallis et Britannis aquam denotat. Sicque in Helvetiis, adhuc fluvius est Thur denominatus, davon das Thurgöw seinen namen hatt. Et ita. Durdrecht in Holandia, idem est quod nobis Wasserstatt. Syris autem Tur mons est, teste Fullero in Miscellan. fol. 530.

Druides, de his late Caesar. 6. de bello Gall. fol. 133. et seqq. Vide. Chiffletium in Vesontione part. 1. cap. 14. et Guillemannum de Helvetia lib. 1. fol. 133. Plin. de iisdem lib. 16. cap. ulti ita scribit. Nihil habent Druydae (ita suos appellant Magos) visco et arbore, in qua gignatur (si modo sit robur) sacratius. Iam Per se roborum eligunt lucos, nec ulla sacra sine illa fronte conficiunt: ut inde appellati quoque, interpretatione Graeca (a)dru/s2) possint Druydae videri. Hotoman. in Comment. ad lib. 6. bell. Gall. cap. 4. et Guilhelm. Paradin. l. cap. 21. Hist. Lugdunensis. observarunt; veterum illam Gallorum consuetudinem, etiam nunc in multis Galliae locis retineri, cum anni initio clamitant: Au guyl an neuf. id est, ad viscum annus novus. Quamvis autem teste Suetonio, cap. 25. Claudius Imp. hanc Druydarum religionem apud Gallos, dirae imman itatis, et tantum civibus sub Augusto interdictam, penitus aboleverit: attamen fuisse et quidem mulieres Druiades, usque quo Gallia Christianismum recepit, satis constat. Lampridius enim refert, talem eunti Alexandro Imp. paulo antequam a propriis militibus occideretur, exclamasse Gallico sermone: vadas nec victoriam speres, nec militi tuo credas. Et Vopiscus, Aurelianum quoque Gallicanas consuluisse Druidas; sciscitatem utrum apud eius posteros Imperium permaneret, tum illas respondisse dicit: Nullius in Repub. nomen, quam Claudii posterorum futurum. Et in Numeriano eiusdem auctoris, simile responsum, a Druide muliere Diocletiano redditum, habetur. Sed Druides, vere sunt quasi Divini Drithen, vel Truthin n. Iehovae O. M. proprium apud Teutonas nomen: in eadem illis religione et veneratione habitum fuit, qua Hebraeis suum Tetragrammaton. Usurpatur etiam pro Domino: Trubtintichetage, Druhtines haus, Dominica dies, Domini Templum; apud Otfridum, et alios. Et adhuc Islandi, et Norv vagii, Druhtin, pro Deo, retinent, ac frequentant. Forsan et nobis inde restat drott, drottenfuß. Adde Becmannum, in v. Dryades.

Dunum, veteri Celtica Lingua significat montem: Cluverius d. ostiis Rheni, fol. 122. Ein Berg oder Buhel. Belgae adnuc hodie Dünen adpellane, die Sandberg, so am Gestad deß Meers seind; loca mari vicina, aggeribus vel promontoriis munita. Unde vulgata est terminatio oppidorum, ad montium radices sita quae sunt: ut, Lugdunum, Laudunum, Augustodunum, Iuliodunum, Melodunum, Caesarodunum, Gessodunum; quo nomine olim adpellabatur Steur in Ostenreich. v. Guillaume Paradin. lib. 1. cap. 7. del hist. de Lyon. Pasquier, 7 cap. 2. fol. 947. Et nomina quamplurima locorum, in Gailia, Angiia, Scotia, et Hispania, a Duno, incipientia, vel desinentia, habet Buchananus. lib. 2. f. 65. Adde Iodoci Sinceri Itinerarium Galliae, f. 386. Bodinus, cap. ultim. meth. perperam Dounos, Dominos interpretatur.

Eporedix, Eporedicus: ita Galli equotum domitorem adpellabant, Plinius. 3. cap. 17. Abrichter der Pferdt; Schudi cap. 38. aut quasi Vereitter, Perdreiter, Belgico idiotismo.

Framea, lancea est Germanica, teste Tacito, nobis ein Pfriem, vel rahm. Vide Waser. ad Gesneri Mithridatem, ubi de Lingua Germanica.

Galban. Sueton, cap. 2. Galba, qui Neroni in Imperio successit, sic dictus est nonnullis, quod praepinguis fuerit visus; quem Galban Galli vocant. Aegidius Tschudi, in Rhaetiae descriptione ostendit, etiam hac aetate Helvetios, pinguem et crassum hominem, vitulum (kalb) vocare. Sed Romanos Galb pro Kalb, ut Caius pro Gaius protulisse. Nicod. Galbe, vox hodie Gallis usitata, inquit, partem illam anteriorem thoracis, seu indumenri virilis, quod Caligas tetinet; Vulgo pour point, significat: quae quidem gossypio referta est, et abdomen praepingue, etiam in pueris et exilibus ostentat. Hisp. garbo in eadem fere usurpatur significatione. Sed meo iudicio, superior opinio probabilior est. Vopiscus in Aurelio. Inter haec fuit Tetricus (qui sub Aurel. Tyrannidem in Gallia exercuit) chalamide coccinea, tunica Galbyna, braccis Gallicis ornatus, etc. Martialis adpellat Galbinum prodelicato. Gall. Garbe, vel galbe. Ital. garbo, inde garbato

Gaunum. Rhenanus 3. ter. Germanicar. scribit, ea voce in Celtica lingua denotari ein Felß oder Stein, et inde adhuc in Helvetiae qulbusdam locis, ein Felß oder vihle der Stein: ein Gaud oder Gaund, nominari. Am Gaud, das ist am Felsen oder Stein. Stumpff. lib. 5. cap. 14.

Gessatae, trans Alpes, ad Rhodanum habitantes Gall: i et propterea quod mercenariam militiam obeunt, Gessatae nominantur; ut ait Polyb. lib. 2. num. 6. forsau quasi Gesamblete.

Glastum, herba plantaginisimilis. Itain Gallia vocatur, qua Britannorum coniuges nurusque, toto corpore oblitae; quibusdam in sacris et nudae incedunt, Aethiopum colorem imitantes. Plin 22. 6. 1.

Leuca, Lieve, hodie Gallis dicta (Hisp. Legua) duo milia passuum continet. Isidor. Orig. lib. 15. cap. 16 Mensuras viarum nos milliaria dicimus. Graeci stadia, Galli Leucas, Aegyptii signes, Persae parasangas. Et paulo post: Leuca finitur passibus quingentis. Ammianus sub sinem lib. 15. ubi exordium est Galliatum, exinde non millenis passibus, sed Leucis itinera metiuntur. Et eodem, lib. 16. fol. 338. teste; 14. Leucae, 21. mille passuum continent.

Helvetii, der hellen Vetter, Ditis Freund, Plutonis Vetter. Caesar 6 de bello Gallico, Galli, ait, omnes se a Dite prognatos esse praedicant. V. Stumpff. et Glarean. lib 4. com. in Caes. d. bell Gall. c. 2.

Magum, ein Freundschafft (quamvis Bodinus cap. ultim method. fol 314. asserat, quid Magum esset, neque Germanos, neque Gallos aperuisse) Also murdt im Sächsischen Rechten Schwerdtwag, der nächste agnatus, Spulmag proxima aguata genant. Veteri etiam Teutonica Lingua, Magin, est cognata. Scribitque Buchananus, lib. 2. m. fol. 67. Magum, vocem esse antiquam, in omnibus provinciis, in quibus publicus fuerit Gallici sermonis usus, in nominib. Urbium exprimendis, admodum frequentem. Ut Rhotomagus, Noviomagus, Inliomagus. etc.

Minare, apud Ausonium, est Gallicum verbum: idemque significat quod ducere. Hodif dicunt mener, Pasqu. 7. cap. 2. fol. 946. Et nobis inde temansit, ein Roß Mene.

Marcha, Märr, equus: non solum hodierna Britonum lingua, sed et Germanica; ut probat et testatur Cuiacius in Com. pr. tit. 1. lib. 1. feudor. Pausan. lib. 10 Bini semper administri equitem sequebantur: rei equestris et ipsi periti, et equis, inquit simul instructi, etc. nominant ordinem huncvernacula lingua Trimarcisiam. Et equorum nomen Marcas esse, scias apud Gallos. Ante centum, et quod excurrit annos, ordo ille, cuius Pausanias facit mentionem, dicebatur une lance, fourie de son archer et coustiller v. Pasquier 7. cap. 2. fol. 947.

Marga, Gypsi genus, ita in Britannia et Gallia vocatum. Plin. 17. c. 6. nobis Mörgel.

Pades, Gall. Picea. Plin. 3. cap. 17. Pächbaum.

Patera, Lingua Gallorum prisca, est Sacerdos Apollinaris. Scalig. Auson. lect. 1. c. 16. a pr. quasi Vatter.

Petoritum, Quintilian. Inst. Orat. 1. capit. 5. Festus (in schedis a Pomponio Leto relictis) Petoritum est Gallicum vehiculum, et nomen eius dictum esse existimant, a numero 4. rotarum. Alii Oscam vocem dicunt: quod hi quoque petora quatuor vocent. Idem habetur in S. Pomp. Festo.

Planarati, Plin. lib. 18. cap. 18. Gallos aratro duas addidisse rotulas, scribit, idqueve genus vocareplanarati. Hic vox rati, cum germanico rad plane convenit: et fortean id Gallicum, est Germanorum Pflugradt, vel Plugrad.

Pir, Ignis. pu/r, Fewr. Teste Platone, pu/r, Phrygum, non Graecum verbum est, ut etiam supra alioubi dixi. Et Cranzius, Sax. lib. 2. capit. 22. scribit: Comites de Pirmont in Saxonia, Gallici generis nobiles fuisse, et idem esse, ac si de ignito monte dicerentur.

Rheda, Gallicus currus. Quint. lib. 1. cap. 5. eo solum Ciceronem uti putat: sed et Varro apud Nonium cap. 2. et 6. eius meminit. Veteres Franci, vehiculi illud genus vocabant, ein Radiwagen. vide Becman. v. Rheda.

Rhenus, der Rhein, Rhin: a ru(/ein. Vom Rinnnen. Die allten Franckhen haben ein wasserstrom, od reüns, Rhon, a r(e/w, fluo, geheissen. Dahero etwan die Fleckhen am Wasser gelegen, ihren namen Beyron empfangen: ist sovil gesagt, als bey dem Rhon, oder Rünsen gelegen, Stumpfius. lib. 5. c. 8. Sic Blawbeyren, quasi bey der Blaw-Rhon.

Soldurii, Soldner. Caesar. 3. de bello Gall. fol. 67. Devotos illi Soldurios appellant; quorum haec est conditio, ut omnibus in vita commodis una cum his fruantur, quorum se amicitiae dederint, etc. Vid. Hotoman. ibid. in notis capit. 5. Hodie Soldat, vom Sold. Pasquier. 7. cap. 2. fol. 945. etc. Barthius. 40. advers. cap. 17.

Vergobretus, Summus exsecutor, Werckoberster, Summum magistratum Vergobretum appellant Aedui, qui creatus annuns, et vitae necisqueve in suos habet potestatem. Caesar lib. 1. fol. 10. Hotom. in not. cap. 4. et Schudi. cap. 38. Rhaet. descript.

Vesus, Celtica Lingua est vir insignis. Chiflet. in Vesont. part. 11 cap. 11. nobis Weiß, sapiens. Segovesus, Segen-Weiß, coniurationum peritus.

Uri. Caesar. 6. de Bell. Gall. fol. 140. Uri, inquit, Gallica vox est, qua feri boves significantur. Consentit Macrobius 6. Saturnal. capit. 4. Germ. Aurochs. Vr, ein wilder Stier: Die von Vri in Helvetia, reliquiae Tauriscorum. Stum pff. 6. cap. 26. Vr, id est groß. Vrach, oppidum in Würtem berg. id est aquae multae. Ach, est aqua: unde Achen, Aquisgranum. Hinc Vhralt, vhrenvihl: pro Sehr alt., vnnd. sehr vihl.

ITalicam similiter linguam hodiernam, incursiones Barbarorum, eorumque sermonis cum Romano commistiones effecerunt. Constat nempe ex antiquitatum monumentis, tam Ostro-Gothos, quam Visi-Gothos; Herulos item et Rugos, maxume vero Longobardos, Italiam occupasse. v. Machiavel. 1. histor. et Rhenan. dr reb. Germanor. Hacque ratione, Italica Lingua, eiusque dialecti, omnium quasi linguarum mixtura sunt effectae. Adeo ut Michael Montanus, lib. 2. des essais, cap. 12. fol. 515. dicere fuerit ausus: Ie conseillois en Italie a quelqu' un, qui estoite en peine de parler Italien, que pourveu qu' il ne cerchast qu' a se faire entendre, sans y vouloir autrement exceller, qu' il employast seulement les premiers mots, qui luy vindroint a la bouche, Latins, Francois, Espagnols, ou Cascon; et qu' en y ad ioustant la terminaison Italienne, il ne faudroit iamais a renconter quelque idiome du pays, ou Thoscan, ou Romain, ou Venetien, ou Piemontais, ou Neapolitain, et de se ioindre a quelqu' une de tant de formes. Eademque occasio, Hispanicam produxit linguam; Suevi enim, in Gallitia regnum constituerunt, a Vandalis, Vandalusia nomen habet. Catti vel Gotthi, et Alani, Cathalanico Regno initium et nomen dedere: Gothi vero Hispaniam in totum Romanis ademerunt. v. Marian. in hist. rer. Hispan.

At quaedam Italico-Germanico verba recensere, operae pretium puto.

Alabarda, Hellebart.

Albergare, Herbergen. Albergo Herberg, communis receptus: ut et supra dixi.

Alla, Ein, ulna Anglicana.

Alto, fare alto, Stilhalten.

Amazzare, Metzgen, Metztzen.

Andar, ire, wandern.

Anitra, änten, Antrech, anas aquatica.

Aringa, Hering.

Aringo, Ring.

Aricare, Auffrichten.

Attastar, Ahntasten.

Aventurae, Abentheür.

Augello, Vogel: Suevice Baugel.

Azzannare, dentibus arripere, anzehnen.

Bagnar, baden.

Balco, podium, tabulata. Balcken.

Baldo, Baldanzo, audax, alacer: der geschwind oder bald gerüst ist. Baldamente, geschwind: Baldanza, alacritas.

Balla, Ballotta, pila, Bahl. Ballare, tripudiare, hupffen oder springen wie ein Bahl.

Banco, scamnum, Bank, banchetto, convivium, Bancket.

NEc etiam Hispanica negligenda videntur: quorum cum lingua nostrate Harmoniae specimen, exiguum licet, adponam. Nam et illa, ex Latino, maxume sequioris saeculi, Barthius, lib. 41. animadvers. cap. 17. nata: et propter Septentrionalium incursionem, multa ex eorum idiomate, sua quasi civitate donavit. Fuitque antiquissima Hispanorum Lingua, forsan ea, quae adhuc in Biscaiis, reliqua est, et ex Orientalibus regionibus, allata esse videtur. Pipre, des intentions, cap. 193.

Adarga, Dartsch, Gall. targe.

Affinare, fini ren, feinmachen.

Aizzare, hetzen.

Arte, Art, Natur.

Barco, navis, barckh.

Bote, Bütin, Faß. Gall. tonneau. Germ. Tonne.

Cada halso, halßgericht.

Cota, Kutt. Cota de malla, Pantzer Hembd, oder Kut.

Deribar, conterere, verleiben.

Dicha, tu/xh, fortuna.

Drama, Dromm.

Drauda, Draut, amant.

Esmalt, schmalt, coloris species.

Esquilmado, außgemattet.

Falda, Falt.

Falta, mangel, fehler. Faltar, manglen, fehlen.

Flauta, Fleut, Pfeiff.

Flecha, Flitsch, pfeil.

Gana, voluntas, vom gennen. Debvena gana, mit guter Gunst.

Gatto, Katz.

NEc solum Latina sive Romana lingua, in locis, ubi plebi vernacula erat; per Germanos, qui Imperum Romanorum in Occidentis partibus everterunt, modo iam dicto depravata; et in Hispanicam, Italicam, atque Gallicam (harumque infinitas fere dialectos) distracta fuit: sed et ipse sermo Latialis, qui eruditorum in peculio remansit, maxumam passus est immutationen. Id quod neminem latere potest, si modo non fuerit peregrinus in scriptoribus, qui a Carolo Magno, usque ad saeculum nostrum hoc praecedens, quo litterae politiores reductae fuerunt, monumentum aliquod in memoriae Sacello consignarunt. Scita praesertim et edicta, scatent verstigiis nostri idiotismi: Leges puta Wisigotorum, Burgundionum, Salicae, Alemannorum, Baiuvariorum, Ripuariorum, Saxonum, Anglorum et werinorum; Frisionum, Longobardorum, Siculorum et Neapolitanorum; Constitutiones item Karoli Mag. et Hludovvici Imperatorum, quae omnia antiquitatis et etiam prudentiae cermanicae, pretiosum continent thesaurum, ac nuper studio indefesso, Viri undecumque Clariss. Frid. Lindembrogii, uno Volumine edita, et Glossario utilissimo illustrata sunt. Impsum etiam quo utimur ius Feudale, abundat usque meris Germanismis, Franco-Gallicismis, et Italo-barbarismis; ac insuper complures voces Theotiscas habet, quae ab Interpretibus, antiquitatum Germanicarum ignaris, misere torquentur, et ex praeiudicio plerumque, nobis, veraeque origini, per sententiam quasi adimuntur. v. Hotoman. Dictionar. Feudale. Eorum aliquot, subiungere, non inutile esse puto: cum principium eruditionis, sit invesigatio vocabulorum. Arrian in serm. Epictet. lib. l. cap. 17.

Advocatus, Vogt. Kasten-Vogt. Goldast. tom. 1. Aleman. fol. 280. Dn. Leheman. 5. cap. 108. fol. 630. Ego de iure foederum; cap. 6. num. 15. etc.

Alode, Allode, Alodum, Alodium, Allodium, proprium cuiusque hominis patrimonium est; et ita opponitur Feudo. Veteres pro praedio, Hereditate, reque mancipi sumunt. Lindenbrog. in Glossar. verb. Alode. Mere Germanicam vocem esse putant multi, Alloß, alledig: All, enim dictionum, quibus adicitur, vim auget: quemadmodum apud Franco-Gallos, tres: ut allrecht, allgut, Alwahr, etc. Wolffgangus Hunger, in notis ad Tabulas Bovillianas. vid. Hotoman. Lexicon. Feudale. verb. Alode. Bignonium. in notis ad formulas Marculsi, fol. 471. David. Argente, notar. iur. select. fol. 222. b. Sed potius est, ut derivertur a Lot: quod Gallis lumitur pro sorte, vel etiam hereditaria portione, aut quota. Germanis est Loß, Saxonibus (ubi S. in t. mutatur) Lott, et tropice patrimonium, eines Erbtheil: ut et a Graecis *klh=ros2, usurpatur tam pro sorte, quam Hereditate. Sicque Allott, gantz von seinem Zugetheilten Erb. Aulott, anerloset, was einem in dem Loß Zugefallen. Isaac. Pontan. Origin. Francioar. lib. 6. cap. 17. fol. 514. Pasquier. lib. 7. cap. 2. fol. 948. Franco-Gallis Franc alleud, Ein ohnzinsbar gür, das nicht verstewert würt. Nam et allodialia communia, licet a servitio feudali, non tamen a censu vel tributo, libera erant. Aliam derivationem suggerit Dn. Gotofr. Anton. disp. feud. 1. th. 2. Gallorum vero eleu, ou alloy; vel ut Languedocs dicunt, alod, et alo, longe aliud est, quam Allodium, ut sumitur in libris Feudorum. De bon aloy, gut ahn Schrot vnd korn: quasi secundum legem.

Cambium, permutatio, sive rei alterius, pro altera substitutio. Hotom. Daher ist noch bey den Teutschen gebliben, ein Roßkam: et Belg. kemmen. Campsor, Wechßler. vid. Goldast. Aleman. tom. 2. num. 16. Gall. changer. Ital. cambiare.

Camera, fonix, Cammer, Gewölb: unde pro Aerario sumitur. Et in eo significatu, apud Graecos Latinosque, iam diu in usu fuit. Varro d. re rust. 1. cap. 1. Camaras marmorato, et parietes pavimentaque laudabiliter faciunt. Val. Maximus 6. cap. 7. §. 2. Inter Cameram et tectum. Basilius M. Hexam. lib. 1. Homil. 1. o( sth/s1as2 to ou)rano w(s1ei\ kama/ran. Et hinc est Feudum de Camera, ein Cammerlehen: quod annuatim vasallo dominus solvit, De Cavena autem, sive de Caneva (ut alii legendum putant) hoc est, de Cella, sive apotheca (Gallis Cave, cella, crypta) habetur erogatio, sive praestatio annua vini, frumenti, et olei aliorumque annuorum proventuum, ad certum modum; Utrumque feudum autem, complectitur vox Soldata; velut genus: ut in Titi. quis dicat. Dux, etc. in usibus Feudor. Dicitur autem Soldata, quasi auctoramentum, sive stipendium militare: a Barbara voce, Soldatus, quod est miles. Unde recte ibidem definitur: praestatio quaedam annua et gratuita, quae ex neutrius parte in heredem transit; atque adeo utrinque est personalis. N. a Salis, in Sicilimentis. fol. 906.

Curtis vel certis, Curia, aula: de cuius varia significatione Hotom. in Dict. Vom Gurt, quod est circuitus. Alii vom Schurtz, ut sit quasi domus, sepimento cincta. Gall. la cour. Curia etiam pro Comitiis, non rarenter sumi solet. Longob. 1. t. 34. l. 1. Curtis autem non solum denotat aulam, sed et unde reditus perveniunt ad Aulam. Quo intuitu dicit Perrus Benevent. Curtis vulgare est Gallicorum, sicut mansus Italicorum: Bauren Hoff.

Feide vel Faida, Fehd, inimicitia. Hinc diffidare, aut diffidartare, inimicitiam, vel bellum denuntiare. Faidosus, diffidatus. Hisp. desafiar, provocare, lacessere: et desafio de dos, certamen singulare. Gall. deffier, provoquer. Se deffier de quel qu' un; ssidarssi di alcuno.

Felonia, capitale facinus, et speciatim perfidia Vasalli. Hotom. Deducitur a Gallo-Francico Felon, cholera: felonnie, atrocitas, impetuositas. Laguerre est felle, id est, cruelle. Froissard. 1. c. 299.

Feudum, ut recte Hotomannus, c. 1. Disp. Feudasl. observavit, a nulla Latina voce, denominationem habet; sed mere Germanicum est. Ut et Feudorum originem, Germanis attribuunt plerique. Arumaeus disput. Feud. 1. thes. 18. vid. David. Argente: ubi de Feudis eorumque origine, in notis selectior. fol. 215. etc. add. Estienne Pasquier. lib. 2. de Recherch. c. 13. Heigium part. 1. quaest. 2. num. 66. Verum interim a Germanico Feida, Fehdt (id est, bellum, inimicitia, sive grandis simultas, vindicta mortis) minime descendere autumo; licet id censeat Hotoman. d. c. 1. Inter beneficium enim et inimicitiam, non est rationabilis concordia sive harmonia; nec remedium indigitatur nomine morbi. Antiquam potius inspiciendam esse puto soripturam dictionis Feudum. Phoedum autem scribit Albertus Stadensis, fol. m. 148 164. 197. et 210. Heig. d. quaest. 2. In Chronicis Flandriae, sub Wilhelmo Imp. Foedum. Caroli III. Imperatoris Constitutione de Feudis, edita a Marquardo Frehero, etiam Foedum vocatur. Inantiquo Instrumento Ludovici Comitis Palatini de Tuwing, de anno 1290. habetur: iure Foedi; quod vulgariter Mannlein (Mannlehen, vom leihen) nominant. Non absoni ergo sunt, qui Feudum dicunt esse quasi Voetum, h. e. praefecturam, sive Vogthumb. Consonante Graeca Lingua, cui boh/qeia, administratio, praefectura, sive auxilium est. Boeti, adiutores, Lexicon. Iurid. Iohann. Calvini. Vogt: Praefectus. Olim Voget; inde Vogethumb, seu Feudum, quod et Nicolao Vigelio placet (Et hinc Nobiles antiquitus, non Domini simpliciter suorum pagorum; sed Vogts-Herrn indigitabantur) Constituerunt enim Longobardi, aliique Germani, Italiam ocoupantes, administratores, colonos villarum, praediorumque etc. Vögt, oder Verwalter: ab initio ad tempus certum, tum ad vitae dies, tandem successoria lege, in terra bello devicta, iusque illud, ad filios transire permiserunt. tit. 1. lib. 1. Feudor. ubi septem variatione, Iuris de Feudi diuturnitate referuntur. Ac lib eod. tit. 14. de Feudo Marchiae. etc. In Feudo Comitatus, vel Marchiae, vel aliarum dignitatum, non est, inquit IC. successio secundum rationabilem usum: Sed hodie hoc est usurpatum. Tandem etiam Feuditae, omne beneficium, et stipendium quoque, quod in pecunia consistit, Feudum; sed abusive dixerunt. Belgis Föden est nutrire, fovere, alere. D. Lutherus de nominibur Germanorum, f. m. 31. Ergo Feudum, ein vnterhaltung, quod mihi apprime placet. Videatur Breviarium Iuris Feudalis, Lugduni Batavorum editum, disp. 1. thes. 1. Sicut et in Turcia sunt Timariae, annui proventus; qui militibus, et aliis bene meritis constituuntur in villis, aliisve praediis, et oppidorum, arciumque reditibus: Sic para\ th=s2 timh=s2 dictae; quod honoris ergo, viris honoratis, et honore dignis concedantur. Leunclavius histor. Muselman. 3. f. 153. et Pandect. c. 186. Sed anne probabilis est coniectura fratris mei, Iohannis Georgii Besoldi, p. m. qui in tr. d. orig. Feudor. Feudum a fide, cum communi derivat: et quod Feudum, non autem Fidum dicatur, inde evenisse autumat, quod Itali pro Fide, Fede dicunt: cumque; Galli pro fide, Foy usurpent: inde Foedum pro Feudum sumi quandoque putat.

Fodrum, Futter, annona militaris. Hotom. Fridericus Imp. de pace Constant. Fodrum consuetum et Regale, quae solent, et debent, praestabant. Petrus de Vineis. lib. 2. Epist. 29. Viarum asperitas, fodri confluentem interdicat.

Ganerbinatus, Ganerbschafft; heredes accelerantes. Ganen enim, est appetere, desiderare. Aut Gan, est gemein: Unde Ganbach, gemeiner bach. v. Kyllingerum. tr. de Ganerbinatu.

Guardia, v. supra garde, in dict. Gallicis.

Guarenare, v. supra in Gall. guarir.

Guastaldus, Oeconomus, procurator domus, et rei familiaris, Praefectus curtis, Gubernator territorii, Actor. Hotoman. Gasthalter, Gastkeller. Warnefrid. hist. Longobard. 5. tit. 29. Alzeconem mutato dignitatis nomine, de Duce Gastaldium vocitari praecepit. Vitus Amerbachius in Capitul. Carol. Magni. Gaststeller, Gasthalter. Terminatio hald, a halten, servare dicitur, ita ut hic eadem sit etymologia Germanis in Gast: vel Kasthalter, et Ehehalt, quae Latinis in servo. Inde aldius et aldio; pro servo seu homine proprio, aldia, pro ancilla dicitur. Gloss. vett. Aldiones, in Italia: Lidi, seu Fiscalini, in Francia. Hispanis Gastar, est impendere, insumere pecunias: ac Gastador, ille qui impendit; et gasto, sumptus.

ETsi vero, Gallica, Italica, Hispanica, ut et Anglica Lingua, una eademque ratione atque occasione (incursione nempe Germanorum, eorumque linguae cum Latina commixtione) ortae sient; nam et Britannos, tempore florentis Imperii Romani, Latialem sermonem usurpasse, verosimile mihi est. Et tamen omnes hae linguae, a se multum differentes; ac quoque unaquaelibet earum, in dialectos seu idotisos varios, divisa est: vid. de dialectis Gallicis Lituanicam Linguam, semilatinam esse, dicit Michalo in fragment. f. m. 23. etc.. Scaliger. in opusc. posthum. f. m. 123. Hocque ex eo accidisse puto: quod quasdam in regiones, maior quam alibi copia Germanorum concessit. Sicque in Anglia multo plus remansit Saxo-Germanici sermonis. In Gallia et Hispania, corrupta magis fuerunt vocabula, phrasesequeve Latinae: ad quam Italica propius accedit; vel quod illic iam ante minus pura fuerit Latina, vel quia maior Germanorum multitudo in eas regiones irrupt: Tandem et hoc discrimen tam varium induxit; quod illi ipsi Germani, quibus Imperii Romani provinciae cesserunt (non secus ac etiam nunc) diversissimis dialectis loque bantur. Sed quae huc usque, devulgarium Italicae et Gallicanae, similiumque linguarum origine dicta sunt; orbur non leve capiunt exinde. quia demum post Barbarorum in Italiam atque Gallias irruptionem, linguae illae ortae, nec in rerum gestarum monumentis, vestigium earum antiquius exstat. Et quidem Claude Fauchet. tom 1. lib. 5. cap. 2. de l' histori de France refert, Linguam Latinam, circa aetatem Gregorii Magni cessavisse, ipseque Gregotius lib. 4. Dialoger. cap. 26. meminit vulgaricae Linguae, quam modernam Italicam fuisse videri posset. Sed ibi pro vulgarica, Bulgaricam legendeum ese, notavit olim Frater meus p. m. Iohannes Georgius Besoldus. Et quoque Procopius, qui ante, et sub Iustiniano Imp. vixit, Persici belli lib. 2. apud Romanos Stratam (nobis Straß) viam significare, auctor est: quod in vulgari idiomate verum, in Iatino falsum; ut merito iam tum, vulgarem apud eos linguam fuisse credi possit. Idem lib. 4. signiferum, Romano sermone Bandophorum (Fählintrager) dici scribit, cum id de vulgari locutione, non de Latina trahatur. Et Lipsius cap. 3. de recta pronunt. ling. Lat. in fin. idem circa Mauritii Imp. tempora, ut et Annum Iustimanaei Imperii 38. probat, equeve Festo Grammatico demonstrat. Garsonastasium legitur apud Cedrenum, et in margine habetur; Garsonastasium puerorum stationem, Garsonnium Latinis puerum esse. teste. eos. Lips. centur 3. ad Belgas. epistola. 44. quod plane convenit cum Italorum Carzone, Franco-Gallorum, Garson, ut et Hispanorum Garzon, Absonus autem plane est Aretinus, qui Epist. lib. 6. fol. mihi. 237. tradit: Italicam hodiernam, etiam Ciceronis tempore vernaculam fuisse. Et eum satis mascule refutant, Floridus Sabinus, apud Gruterum. tom. 1. facis Crit. fol. 1084. Bartius. in com. ad Tragico-comed. Caelestinam. f. 322. et adversar. lib. 13. c. 2. lib. item 52 cap. 19. Poggius. hist. convival. 3. Claud. Verder. in var. lect. fol. 89. Quamvis rudior, et minus polita fuerit illa, quae tunc vernacula eratlingua; quam Ciceronis, aliorumque, qui scriptis celebris exstiterunt. Sicque Augustinus, alia et simpliciori lingua utitur in Contionibus, quam in ceteris operib. suis. Attemperans se ad aures provincialis vulgi; illiterati quidem maxima ex parte, sed tum etiam ante Vandalorum irruptionem, probe magis Latine intelligeutis, quam loquentis. At ais, tempore Caroli Magni, Francos adhuc Germanice fuisse locutos: et inde modernam Franco-Gallicam Linguam, posteriorem aetate esse. Carolus quippe Magnus, barbara et antiquissima carmina, quibus veterum Regum actus et bella canebantur, scripsit et memoriae mandavit. Inchoavit et Grammaticam Patrii sermonis; mensibus nomina imposuit, qui ante id tempus, apud Francos partim Latinis, partim Barbaris nominibus pronuntiabantur: et Ianuarium appellavit Wintermonath. Febr. Hornung. Mart. Lerin Monath. April. Oster Monath. Maium Wune Monath. Iul. Howimonath. Novemb. Herbistmonath. Decemb. Heilichmonath, etc. Alb. Abbas Stadensis ex Eginhardo. Sigebert. A. C. 794. Felix Fabri. hist. Suev. 1. cap. 7. Dn Lehman. 2. cap. 45. Sed Carolum Magnum, Germanice fuisse locutum, mirum habere neminem decet; fuit etenim is in Germania natus, et educatus. Girard. tom. 1. fol. mihi. 163. etc. et fol. 174. Ego Polit. lib. 1. cap. 5. num. 34. vers. 1. et tr. desuccess. et elect. reg. lib. 2. dissert. 1. num. 9. Ut et tempore, quo Franci Monarchiam Romanam obtinuerunt, omnes Occidentis regiones, communi Franciae nomine indigitabantur: Hotom. in dict. Feud. verb. Salica. ac in Turcia adhuc, Francorum quoque adpellatio, in lato illo significatu usurpatur. Gramaye, in Africa illustrat. lib. 7. cap. 7. ubi ait: Christianos in toto Oriente, lingua uti, quam Francam vocant; ex Gallico, Italico, et Hispanico conflatam: eiusque ben eficio exactissime intelligere tres illas Linguas. Ac tum, provinciae illae, quibusd ad nostrum saeculum usque, Franciae remansit nomen, Gallia Romana adpellitabatur: et inde apud Regionem, sub Anno. 939. Ludovicus, filius Caroli M. cognominatur Rex Galliae Romanae. Ita et vetusti Franco-Gallici scriptores, qui heroum gesta, resque alias descripserunt, Les anciens Romans vocari solent. Hisp. Romances, et RomancerosOmnis ditio veterum Francorum, hoc est, Gallia; ait Ios. WScalig. in operib. posth. fol. m. 125. finibus Romanorum circumscripta, Rheno, Oceano, Pyrenaeis, Alpibus, et Mediterraneo mari; iamdudum cum Francorum vigerent opes, in duas v. omn. Serrar. in Mognnt. lib. 1. c. 11. Dn. Lehman. 2. c. 45. divisa partes: in Franciam Thiotiscam, vel Tioscam; id est Teutonicam; et Franciam Romanam, etc. Et praecipit Canon Concilii Turonensis, sub Carolo M. celebrati, ut Episcopus, homilias aperte transferre studeat in Romanam linguam, aut Theotiscam, quo facilius possint intelligere cuncti. Discrimen hoc apertissimum reddunt Foederis formulae, Ludovici Germaniae, et Caroli Galliae Regum; quaerum et supra, cap. 16. mentio facta fuit: quaeque exstant apud Nithardum, et cum not. Noilissimi Freheri prostant (ubi un Germanice, alter Teutonice iuravit) Franci ergo in locis ultra Rhenanis, Germanicum sermonem in venerunt (vel ex Celtico reliquum, vel quem Alemannorum incursion es frequentes intulere) aut vero multitudine iis in locis abundantes, Latinum plane extinexrunt: ut in Alsatia, aliisque veteris Galliae (seu Austraiae) provinciis multis. Quamvis etiam ibidem Latinaantea fuerit in usu. Setrar. d. reb. Mogant. 1. c. 11. et dixi alicubisupra. Tandem auspiciis Capeti, Franci, lingua separati; etiam Imperio divisi fuerunt: tumque Romana illa corrupta lingua, rusticana ante vocitata, excoli, indiesque politior esse caepit. Ut iam vetus vix intelligatur, quod saepe laudatum Foedus docet, et etiam Girard. del' hist. de Fr. tom. 1. fol. m. 571. attestatur, de legibus a Nortmannis, Gellico sermone, Anglis olim scriptis, loquens. Sed nuncnec suavitate, nec etiam copia, Italicae vel Castellanae cedit; quod et Ios. Scaliger, inopusc. posth. f. m 123 non diffitetur. Et Dn. Lansius, in consult. orat. pro Gall. plurib. illustrat. AcCaroli V. iudicium fuit de Linguis orbis Christiani: Espan~ola grave, Francesa melindrosa, Ridicula Italiana, Tosca Alemanna. Gallicam dico magis excult~ indies reddi; qua~vis sint qui dicant, eam tempore Francisci I. optimam exstitisse. Ab eius obitu (inquit Beza, tr. de Franc. Ling. pronunt. De Veteri Franco-Gallica Lingua, ante aliquot saecula, et quomodo paulatim fuerit exculta, multa habet Pasquier. 7. de recherches cap. 3.. in princ) sic paulatim una cum moribus immutatam fuisse constat, ut ne vix ac ne vix quidem adpareat. ubi tandem puritas delitescat. Et sane videre mihi videor, idem habere fatum Franco Gallicam linguam, cum Romana; quae post aetatem Ciceronis, affectato et conciso acumine inquinata, tandem rigida et minus grata, facta fuit: ut scripta Taciti, Senecae, Ammini, Symmachi, Sidonii, etc. attestantur. Ac talis etiam fere est, modernorum auctorum Gallicorum Ut et cap. 43. ubi dicit; Priscos Franco Gallos, saepe proprie magis quam modernos, locutos fuisse: perpera~que agi ab iis, qui veteres Gallicos Auctores dum edunt, stylum edunt, stylum mutant ad nostri saeculi normam. sermo. Poetae cumprimis in causa sunt, ut linguae politiores reddantur; iisque Gallia abundat: quis autem fuerit primus, docet Girard. in fin. 13. libri. Italica lingua maxume floruit olim; in eaque Dantes, Boccatius, et Petrarcha, novitiis praeferuntur. (Vide tamen hac de re disputantem Aulicum Castilionei. lib. 1. Ante illos rudis omnio erat, sed tamen Poetas ingeniosos habebat; quorum aliquos Petrarcha, in triumpho amoris recenset: maxime Provinciales. Et certe provincialem Satyram, Italos Poetas excitasse, Pasquier etiam notat, 9. de recherches cap. 4.) Hispanica (quam merito Barthius, lib. 47. advers. cap. 13. commendat) olim alia, et rudis magis fuit: ut in Epistolis aureis, Guevara docet. Nuncque in dies excolitur; secus ac Italica: quae ad petrarcham aliosque eius saeculi respicit, et in eorum elegantia Quod sane Latini numquam fecerunt, sed Ennii, Pacuvii, aliorumque verba retinuerunt. Pariter ut non probare possum eos, qui scripta Tauleri, Consimiliumque, ut et veterum Poetatum apud Germanos, dum politiera reddere volunt, nervis et gratia sua privant. acquiescit. Incrementum autem suum linguae illae vulgares, mori a nostrate diverso debent, quia nempe, non omnis eruditio Latina veste occultatur. sed quoque ex vulgaribus libris hauriri sapientia potest; quod et nationes illas reddit cultiores, et aliis Barbaras minus. Linguae etiam fere cum Imperii incremento excoluntur. et degenaerare solent. Vide Pascalium de Legato, cap. 47. Multitudo item bonorum Auctorum saeculi alicuius, facit ut illa Lingua perennet, et pro norma habeatur. Pasquier. 7. de recherches cap. 3. fol. mihi. 957. Et sic de linguis, minuta haecce a me obiter observata, libuit tradere luci. Scio non multos, imo paucissimos talia curare: sed extorsit hoc amor exoticarum linguarum; quarum aliqualis cognitio, licet meiuvarit parum, plurima tamen affecit delectatione. Stultam quoque esse clementiam reputavi, cum tot ubique nugis occurras, periturae parcere chartae. Et tueor etiam, me Labeonis Antistii exemplo, de quo Agellius lib. 13. c. 10. scribit; Eum Iuris Civilis disciplinam, principali studio exercuisse, et consulentibus de Iure publice responsitasse, v. Becman d. Orig. Lat. L. fol. 125. litterasque antiquiores, altioresque penetrasse: eaque praecipue scientia, ad enodandos plerosque iuris laqueos, usum esse. Scias etiam benevole Lector, in derivationibus vocabulorum, ut ait alicubi Isidorus, licere divinare. Sicque no sibi servet CHRISTUS.

Fol. 22. ubi in margine, Petrus Bungius allegatur, adde: Sed tamen Septentrio, etiam in sacris litteris suam laudem, habet. Elaiae. 14. vers. 31. cap. 41. namer. 25. cap. 43. v. 6. cap. 49. v. 12. Ierem. cap. 50. vers. 9. et vers. 41. acseq. cap. 51. vers. 48. et simil.

Fol. 22. lin. 7. adde: et Teixeira, in Itiner. suo Hisp. conscripto. fol. 60. inter Aequatorem et Tropicum, in nova Hispania, montes esse scribit, semper nive coopertos. Et eod. fol. Auctoribus in marg. laudatis, adde Becman. in origin. verb. Epops.

Fol. 55. in marg. ubi Pselli mentio fit, add. Georg. Stengel. in dissert. 1. d. Angelis. cap. 11. Est et lingua singularis, per quam Deus loquitur ad animam sibi charam. Et ita S. Augustin. tr. 26. in Iohann de amoris huius et deliciarum subtilitate loquens, sic ait, Da amantem, et sentit quod dico: da ferventem et sitientem, et fontem aeternae patriae suspicantem, da talem, et scit quid dicam; si autem frigido loquar, nescit quod loquor. Ut ergo secreta et arcana, amoris lingua intelligatur, aures Augustinus exigit amorosas; eum vero ut ineptum, et illius intelligendae incapacem reicit, qui per frigiditatem. et tepiditatem suam, illius suavitatem ac dulcorem gustare non meruit. Atque ideo S. Dion. Areopagita, cap 1. d. Mystica Theolog. cum quodam e discipulis suis, de mystica hac lingua, qua ad animas loquitur Deus, agenss, ei consulit, ut cum sapientibus huius saeculi, nullam rerum Divinarum ac Caelestium experientiam ac scientiam habentibus, absconditam hanc sapientiam non communicaret. Cuius rei S. Augustini. Serm. 147. de Tempore. hanc dat causam, quia in homine carnali, tota regula intelligendi est consuetudo cernendi; quod solent videre, credunt, quod non solent videre, non credunt, Adde S. Matrem Teresam, de vita sua, cap. 25.

Fol. 64. a pr. add. ad marg. Becman. in manuduct. ad L. Lat. cap. 5. et in origin. a pr. fol. mihi. 138. etc.

Fol. 69. lin. 28. inpterpone. Balsamen Deus Phaenicum: hoc est Dominus Caeli. Becman. in origin. v. samen Et Sidon, venator. a Hebrae. Tsud, venatus est. Becman. v. Sidou.

Fol. 73. auctoribus in marg. adductis, add. Becman. d. orig. fol. 142. etc. et fol. 720.

Fol. 86. lin. 5. add. Becman. d. origin. in v. Bandophorus.

Fol. 92. lin. 13. add. Alii Degen a dügen, vel daugen, derivant: indeque etiam voce Tugent. ortam esse. contendunt. Becman. in v. Burchardus.

Fol. 96 lin. 13. Et forte Anckh, a Lat. ancus, ancolus descendit. v. Martin. in Lexic. v. Anculi.

Fol. 102. lin. 15. Dele illa verba. ein Anfang.

Fol. 108. lin. 25. adde Becman. in orig. verb. Cyrus.