Famul verbum Oscum, servum motat: unde Famulus et Familia verba Latina, Auctore Nonio, et Festo Pompeio, descenderunt. Inde et priscis Famulitas, pro ser vitute usurpabatur. Verbi familiae, sex recen set significationes Ulpianus, in l. pranusciario 195. § familia, ff. e verber. significat. quas docte explicant ibidem, Gae ddaeus et Gentilis, ac item Arnisaeus, relect cap. 1. sect. 5. fol. 23. etc. At nobis duae hic praecipue significationes familiae sunt enodandae. (1) Quatenus iure proprio sumiturpro personis, quae sunt subunius potestate, autnatura, aut iure subiectae: (ac ut Seneca alicubiscribit, pusillam Rem publicam tepraesentat) et (2) quatenus communi iure, latius extenditur. ad universan agnatorum gentilium que cognationem; seu ad omnes ex eadem domo et gente prodeuntes. Vide Vulteium, libr. 1. Iuruprudentiae Romanae, cap. 8. fel. mibi 37. et seq. ubi hasce duassignificationes proponit, et de iis late satis agit. Ut et Althusius, in Dicaeolegic. libr. 1. cap. 7. Iure proprio familia sumpta, definitur; plurium unius Patrisfamilias, herili Imperio subiectorum, earum que rerum, quae ipsis propriae sunt, recta gubernatio. Bodinus, libr. 1. de Republic. cap. 2. Arnisaeus, doctr. politic. cap. 2. pag. 38. Fridericus Tilemannus, Disputat. pandectar. 3. thes. 28. velum. 1. Familia namque, licet pro personis fere accipiatur: d. l. pronuntiatio 195. §. 3. ff. de verbor. significat. tamen proprie nomen iuris est, non personarum. Est enim parva quae dam Res publica, Aristoteles, libr. 1. Oecononi. cap. 1. et 2. et ut Bodinus dicto loco scribit, vera Civitatis imago; ac domesticum Imperium, summaequein Republica potestatis quodammodo simile habetur. Intuitu cuius iuris, a famulseu servo, ut dixi, familia derivatur. Sicque non per civium personas, sed per tacin, seu administrationem est definienda; et quoque rerum ipsarum mentio facienda fuit in definitione. Sic pariter Domus, nomen iuris est, nec aedisicium; sed familiam denotat, et congregationem uxoris, liberorum etc. Hincque 2. Samuel. cap. 7. vers. 1. Domum tibi Dominus faciet; id est, prole beabit. accontinetnon solum personas, sed et res: ut Estber. cap. 8. vers. 1. Dedit ei Domum Haman etc. Ianus Drusius, ad difficilia loca Exod. cap. 2. et in fragment. veter. Interpret. Graecor. ex cap. exod. 1. Pertinet huc, quod habet in geniosissimus Campanella, Oeconom. cap. 1. fol. mihi 466. Clarissimi Dn. Tobiae Adami, Fautoris mei honorandi cura, vulgatus, et quae adscribere lubet: Quemadmodum Civitas est concivium et familiarum unio, ob communem conservationem in dividui ac speciei; diversis distributarum officiis, ob diversos usus, necessitatesque, quibus necessaria utiliaque bona praesenti ac futurae vitae procurent: su blataqueque officiorum diversitate, non esset amplius Civitas; et sublato fine, qui est vita aut conservatio felix, nequaquam esset Civitas; ac denique sublatis utilibus bonis, quibus servatur, perditur Civitas: sic familia (regulariter l'oquendo) est unitas Maris et Feminae, et servorum rationalium, et irrationalium, variis distributorum officiis, ob usus necessitatesque varias individui atque speciei, ita quod sublata offi ciorum varietate non est amplius familia; sublato quoque fine, qui est felix conservaetio, non est familia; aec sublatis tandem bonis exterioribus, quibus; conservatur, perditur familia: Quapropter milites plures in una domc, non faciunt familiam; eo quod sunt quasi membrum unum; utque Apostolus ait, si totum corpus est oculus, non erit corpus. Neque Scholares plures cum suo Praeceptore, in domo una efficiunt familiam; squidem finis ipsorum non est conservatio sui ipsorum congregationis, et communitatis, sed addiscere scientias. Item si qua Societas in unum constet ex marito, uxore, filiis, servisque, quae pane et vestimentis, et domicilio ad habitandum caeat; quan quam sit familia huiusmodi Societas: subito tamen dissolvitur, singulis abeuntibus ad victum ceteraque necessaria sibi comparandum, ubicumque invenerint. Ac inde etiam disquirit Campanella, an mendicantium Monachorum Monasteria, etc. familiae nomine possintindigitari?

Familiam non facere duos, enuntiatum est nostri iuris. l. denuntiatio 40. §. 2. ff. de verbor. significat. ubi Gentilis. Est enim familiae nomen collectivum: duo autem primus numerus est, quo non belle corpus huiusmodi concluderetur, ex distantibus constans. Arnisaeus, libr. 1. relect. cap. 1. sect. 9. a princip. quodque nec facti est, ut congregatio (quam videlicet in duobus fieri tradunt Canonistae) sed iuris. Familia quidem aeque ac Collegium, per unum conservatur: hincque Legatum Familiae relictum debetur etiam uni, si unus in familia sit, l. ult. ubi binotant Doctores, C. deverbor. significat. Item iussus relinquere in familia, recte etiam relinquit uni, l filius familias 114. §. penult. ff. de legat. 1. Ceterum non exinde colligitur rite, quod familiae nomen sit unica persona contentum. Namque pariter ut semen haud est arbor, sed procreat arborem, et ne species pereant, efficit: ita et unus, principium ac conservatio potest esse familiae, non tamen familiaipsa. Sed anne tres satis sunt, ad familiam constituendam? id Bodinus, supra dicto loco negat, et integram familiam quin que personis constare dicit. Tres enim servos necessarios in familia definienda ducit: idque ut ille putat ex sententia Iureconsultorum. Et quoniam familiae, caetusque omnes, ac totum genus humanum interiret, nisiconnubiis, quasi quibusdam seminariis propagaretur; consequens esse ait, familiam suis om nibus partibus sine matrefamilias, consummatam non videri. Consentit Matthias Stephani, in elegant. tractat. de iurisdict. libr. 2. part. 2. t. cp: 6: num. 38. etc. fol. nihi 376. At vero quod Iureconsulti tradunt, cres familiam facere: in l. 1. §. 9. ff. de vi et viarmat. cum similib. id iuxta propositam eo loci quaestionem, de familia intelligendum est, quae designat collectionem tantum Ministrorum, licet etiam Bodinum sequi videatur Albericus Gentilis, ad dict. l. 40. §. 1. ff. deverbor. significat. Ut et Bodinum bene refutat Arnisaeus, et demonstrat; sufficere unum servum, dict sect. 9. num. 8.

In familia ergo, familiaeque significatione continetur, cumprimis familiae Princeps, seu Pater, l. familiae 196. ff. deverbor. significat. Non enim familia, solis constat membris, sed capite et membris. Sicut ergo corporis adpellatio non soilum membra; sed caput etiam utpote potissimam partem complectitur: ita etiam familia. Gaeddaeus, ad dict. leg. familiae, 196. ff. de verbor. significat. Pater autem familias appellatur, qui in domo dominium habet. Recteque sic nominatur, quamvis filium non habeat: non enim solam personam eius, sed et ius dem onstramus. Unde viduus, aut qui servo caret, nihilo minus paterfamilias in digitatur. Sic qui vel morte, vel emancipatione, patria eximitur potentia, licet pupillus sit; idem illud meretur nomen, l. pronuntiatio 195. §. 1. ff. de verbor. significat. Continetur porro familiae complexu, materfamilias, dict. leg 195 ff. dict. tit. quae olim in manu viri per coemptionem conveniebat, sollemnitatibus certis, quas recenset Ulpianus, in Institut. Quae vero uxores confarratione autusu erant, familiae accensebantur: non tamen matres familias habebantur. Mulierautem familiae suae caput et finis est, dict. l. 195. ad fin. ff. de verbor. significat. ac quidem caput et principium exsistit, quia una cum marito, dominium in domo habet, maritique familiam continuat, sobolis procreatione, atque propagatione. Indeque recte Arcte Aristoteles, libr. 1. politicor. cap. 2. Barbaros coarguit, qui feminam et servum, non distinguunt. Quod et hodie faciunt Turcae, Moscovitae, etc. et idem, sed sine ratione, de Germanis Itali dicunt. Arnisaeus, cap. 1. relect. sect. 7. num. 10. Finisautem familiae mater habetur; quia quam sobolem enixa fuerit, non in sui patris, sed mariti potestatem, familiamque profert, l. 196. infin. ff. de verbor. significat. Uxor viri forum, privilegium, domicilium, dignitatem sequitur, l. cum quidam, ff de Iurisdict. cum similib. licet non desinat suae civitatis, suaeque originis esse; maxume quoad commoda et favores: modo propterea a viri familia non distrahatur, Gaeddaeus, ad dict. leg 195. §. ult. ff. de verbor. significat. Quamvis aliter hodie usu moribusque fere communibus, sit observatum; et nempe peregrino nubens, peregrina efficiatur, l. ult. C. de verbor. significat. Cuiacius, ad Novell. 159. Familia quoque continentur filii, filiaeque familias, et qui deinceps vicem eorum sequuntur; ut puta, nepotes, neptes: dict. l 195. ff. eod. tit. sed tamen si propriatim loqui velimus, ut finis, non ut pars, Arnisaeus, dict. cap. relect. 1. sect. 8.

Servi an hic contineantur? controversiam habet. Sane eos Aristoteles, dict. cap. 2. exclusit, et pro instrumento, non pro partefamiliae sumit. Verum auctoritate Hesiodi, qua Stagirita suam hancce sententiam propugnat, eum abuti, Aretinus et alii, ac nuperrime in Commentar. docuit Piccartus. Sane Romani, teste Seneca, libr. 6. Epist. 47. omnem in vidiam Dominis, omnem contumeliam Servis detraxerunt: Dominum patremfamilias, servos familiares adpellitantes. Quod et Plautus confirmat, Epidic. act. 1. scen. 1. et in Amphitr. act. 1. scen. 1. Advenisse familiarem dicito. Hincque Lactantius, Institut. libr. 4. cap. 3. Dominum eundem esse, qui sit Pater, etiam Iuris Civilis ratio demonstrat. Verum licet et Iureconsultis nostris, servi rerum appellatione comprehendantur; et ita ex eorum traditione, proprie ea tantum familiae significatione servi includantur, cum familia pro re accepta, significat res omnes. attamen et non inepte iisdem, familiae fignificatio adaptatur, cum etiam sumitur pro domo. Ut docet Gaeddaeus, in Commentar ad l. 195. §. 1. num. 2. etc. et ad §. 4. ff. deverbor. significat. ac videri omnino debet, dict. l. ult. C. de verbor. significat. Familia quoque continentur liberi homines, bona fide nobis servientes, per textum, in l. 40. §. 2. ubi Gaeddaeus, ff. de verbor. significat. l. adiles 25. §. 1. ff. de aedilit. edict. l. 1. § familiae autem, et §. §. seqq. ff. de vi et viarmat. Namque in Familiae significatione Ministerium potius, quam verum Dominum denotatur. Mercenariiautem, directe seu proprie non continentur; sed utiliter, hoc est, iusta interpretatione seu usu: qui etsi diem valeat quod proprietas, non tamen proprietas exsistit. Ut ad d. l. 40. ff. de verbor significat. docet Gentilis Ex hoc iuris fundamento, vulgo diei solet: Privilegium concessum Universitati ac Professoribus, itemque Studiosis, in illorum quoque Ministris locum habere. Rebuffus, tractat. de privileg. Scholar. privileg. 166. num. 1. et 4. Ac Ego infra, ubi de Academiis dicam. Et Clericorum, Episcoporumque famuli, eorum privilegiis gaudent, l. 1. C. de Episcop. et Cleric Gratianus, decis. 132. Trenracinquius, libr. 2. var. resolut. pag. 64. et late disputat Tobias Paurmeicterus, tractat. de Iurisdict. libr. 2. cap. 8. num. 46. etc.

Familia, quia unum quoddam, ut dixi, constituit corpus: inde patimur in iuriam, etiam per liberos, uxorem, servos et item mercenarios nostros quandoque, §. 2. 3. et 6. Institut. de iniur. ubi interpretes. At quatenus vicissim Paterfamilias, ex delicto familiae obligatur? Paterex delicto filii non tenetur, tot. tit. C. ne filius pro patre, adeo ut pater nec legitimae, nec bonorum adventitiorum ratione, quorum usumfructum habet, pro filii delicto aliquid solvere cogatur. Hondedaeus, volum. 1. consultat 95. num. 35. etc. Farinacius, tract. de delict. et poen. quaest. 24. a princip. qui idem hoc num. 13. ad peculium Castrense extendit. Sunt tamen in Italia statuta, vigore quorum, Pater, fisco ob filii delictum, legitimam praestat: ut est statutum Perusinorum, libr. 3. rubric. 15. et est eiusdem sensus Constitutio Sixti IV. quae constitutionibus Marchiae conspicitur inserta, libr. 4. cap. 19. de quibus videatur Hondedaeus, dict. consultat. 95. Farinacius, dict. quaect. 24. num. 160. Sic quoque servum noxae Dominus tradens, liberatur: necultra ratione eius elicti tenetur. Haec vero omnia locum habent, cum delictum eiusmodi, nihil cum familia commune habet. Sic quamvis regulariter Dominus, pro famuli delicto non teneatur, l. 1. §. deiecisse, et §. quoties, l. 3. ff. de vi et viarmat. Id tamen tum demum obtinet locum, quando famulus extra officium, ad quod a Domino fuit deputatus, peccat, l. 1. in princip. § familiae, ubi Bartolus et Doctores, ff. de public. iudic. Unde Mascardus, de probationib. conclus. 892. scribit: si incendium in domo oriatur culpa stabularii in stabulo, vel coqui in coquina, tenetur Dominus detali incendio: quia deliquerunt in officio, cui praeposita fuerunt. Secus si incendium ortum sit culpa alterius, qui illi officio non erat deputatus. Et cum Dominus tenetur pro famulo, propter delictum in officio commissum, non liberatur is exhibendo famulum delinquentem. Bartolus, in dict. §. familiae, et §. novissime, ff. deverbor. significat. Verum haec obligatio Domini, ita est intelligenda, ut Pater civiliter, non criminaliter teneatur. Bartolus, in l. ne quid, ff. de incend. ruin. naufrag. Sed etiam paterfamilias conveniri nequit, quando ex parte eiusdem probaretur, quod ab ipso in officio deputatus, in quo deliquit, erat homo bonae famae. Quod multis Farinacius probat, dict. quaest. 24. num. 61. Exhacque ratione, liberum pronuntiavit Facultas Iuridica, quae est Altorphil, Pharmacopolam Esslingensem, cuius Minister ancillae cuidam, semen ad vermes abigendos petenti, tradidit aconitum; ex quo tres ut puto puelli, vitam misere amiserunt. vide Consilia Altorfina, respons 31. et seq.

Notandum hic est, unam domum, sive unam familiam, numquam constituere Rem publicam: sed multitudinem requiri domorum, familiarumque: et ad minimum tres necessarias esse. Bodinus, libr. 1. de Republic. cap. 2. Quamobrem, licet paterfamilias septingentas uxores habeat, quot olim Salomon Rex Hebraeorum: aut sexcentos liberos, quot, Iustino teste, Hierotymus Rex Parthorum, ab uxorum multitudine sustulit: aut quingentos servos, quot Marcus Crassus in censum retulit, ut in ipsius vita narrat Plutarchus: vel cum Tuberone sedecim liberos, ut refert in vita Aemylii idem Plutarchus; una cum uxoribus ac servis, Imperio domestico regat: non tamen Rem publicam, sed familiam habere dicendus esset. Sic ut familia interdum, Rem publicam hominum multitudine superare possit. Patriarchas, Abrahamum, Iacobum, et ceteros, Regiam potestatem habuisse, sunt qui contendant ex Politicis. Waremundus, ab Ehrenberg, de Regnor. subsid. cap. 1. num. 2. Sed minus recte; Illi enim privatum Larem duntaxat, intra domesticos parietes, herili Imperio gubernasse leguntur. Necvere, tametsi numerosam familiam aluisse praedicetur Pater credentium; ideo Rem publicam pro familia gessisse dicendus est. Cum quantitas rei, formam nequa quam tollat. Kirchnerus, in Disput at. Candidator. ord. 2. thes. 1. et ratio imperandi familiaris, ab Imperio politico differat. Sed habuerunt tamen Patriarchae, ius vitae et necis in familiam, liberosque suos: et sic Iuda occidere voluit nurum suam, cum eam, pudicitiam non conservasse rescivisset, Genes. cap. 38. versic. 24.

Hasce vero familias conservari, Rei publicae interest: ex sententia tam Iureconsultorum, quam Politicorum. Videatur Schönborner/in politic. libr. 1. cap. 10. fol. mihi 75 Unde concessum aiunt testatori, prohibere, ne res aliqua extra familiam alienetur. eleganter Bartholomaeus Romulcus, in Commentar. ad l filius familias, §. Divi. ff. de legat. 1. Hincque eodem familiae favore permittitur; quod in divisione, prae feminis mares retineant bona familiae, quae diu apud cam fuerunt, et feminae recipiant aestimationem suae portionis. Wesembecius, consil. 51 volum. 2. et faciunt tradita a Deciano, consil. 6. et seq. volum. 1. Non tamen Iurisdictione omnimoda nipraeditae sint, singularia pacta, seu statuta successoria facere queunt. Bodinus, libr. 1. de Republic. cap. 2. ad fin. Betsius, depact. familiar. Illustr. cap. 4. Ego tractat. de success. et elect. reg. libr. 1. dissertat. 13. num. 4. Et pariterstatutum, excludens cognatos, et admittens agnatos; haud includit feminas agnatas: etiam proximiores, Thessaur. decis. 37. Etiam privilegium familiae datum, comprehendit feminam nuptam. Rebuff. ad l. pronuntiatio. §. mulier. d. V. S.

Et hoc non est negligendum; Familiam ad quam omnes stirpes referuntur, fere gentis nomine appellari: Et quot unius gentis diversae stirpessunt, tot eiusdem gentis familias esse. Idque liquido in Nerone Suetonius demonstrat, cum ait: ex gente Domitia duae familiae claruerunt, Calvinorum et Aenobarborum. Et idem in Galba: imagines et elogia universi generis exsequi longum est; familiae broviter attingam. addatur omnino Gaeddaeus, ad l. sape 53. num. 4. ff. de verbor. significat. Sic et Germani differentiam faciunt, vnder hauß vnd Linieu. Ita Saxonica, Brunsuicensis, etc. domus, lineas diversas habent. De familiarum nomine, in signiis, etc. videatur Schönborner/fol. mibi 77. libr. 1. cap. 10.