Suppliciorum atque poenarum comminatione, peccata, quamvis praecaveantur; virtus tamen, minis, vi, ac metu tradi nequit: sed sane praeter instinctionem, et persuasionem; praemiorum praeterea elicitur exhortatione:

Praemia quippe ubi sunt dempta, ibi, qui praemio aliquid dignum faciat, haud fere reperitur ullus. Ipsa per se virtus, amara atque aspera est: paucique post genus hominum natum reperti sunt, pro sua patria, qui nullis praemils propositis, vitam suam hostium obicerent telis; quod ait pro C. Rabirio, M. Cicero. Sin merced, impossibilees obrarse bien, ninguna cosa: Celestin. act. 1. fol. 33. nemogratuito nec bonus, nec malus est. Iuvenal. Satyr. 10. v. 140.

Et inde, apud quos maxima proponuntur virtuti praemia, in eorum republica viri praestantissimi exsistunt. Thucyd. 2. fol. m. 83. vid. Iac. Bornit. tractat. de praemiis, cap. 1. etc. Camman, dispurat. 5. thes. 7. Nil non aggressuri sunt homines, simagna conatis, magna praemia proponaritur, Livius Eycaguirre, d. conceptos morales. num. 631.

Non igitur utile minus est rei publicae, virtutum et benemeritorum exempla, praemiorum accendi, promissione; quam imprabos formidine prohiberi poenarum: contra ac Bodinus censet, 5. de republic 4. vid. omnino il Fuggilozio di Tomaso Costo, giorn. 7. fol. 451. Pariter etenim praeclare facientium, quam non male agentium copia ut suppetat, est necesse. Unde Caesar. divitem se putavit, cum vultos fortes vitos divites reddidisset. Plutarchus, in vita. adde apophthegm. Cardinal. Petr. Aldobrandini, tit. de grati animi volunt. per disiurs. Princeps praemia non conferens, videtur Tyrannus. Boccalin. 2. ragg. 27. fol. 154. etc. aut saltem vitium magnum exsistit, Lehman, Chronic. Spirens. fol. 48. Et haec prope cura, rerunpublicarum hodie neglecta moderatoribus, in causa esse, mihi videtur; Heroica quod nuncfacinora suntrarioa.

Vide Boccalin. centur. 1. ragguagl. 27. Ubi Imperatores, et Regesunt literati, ibi literae florent. Marco Aurelio, cap. 4. vid. Mildendorp. 2. de Academ. fol. m. 349. Honos alit artes. Camerar. 2. cap. 56. Et si quis cum Severo Imp aureo Carmen penset, Histor. Tripartit. in praefation. magnam produceret segetem bonorum Poetarum. Quo etiam sensu, Petron. in Satyr. fol. m. 41. scribit: Noli mirari, si pictura defecit, cum omnibus diis, hominibusque formosior videatur auri massa; quamquicquid Apelles, Phidiasve, Graeculi delirantes fecerunt. vid. Petrum Messiam, var. lection, 2. cap. 17. Nec audiendus videtur Ariostio, qui cant. 35. a princ: scribit: Gratiam Magnatum facere ex Poetis bonos adulatores, et malos. Nec tam refert, Monarchia sit an Aristocratia, vel Democratia, aut aliqua rei publicae forma ex his temperata; quam ut in quacumque gubernatione, discrimenhabeatur publicum, inter viros utiles rei publicae, et suo viventes abdomini; aeque ac inter improbos et probos. Unde generaliter legis virtus, non solum est imperare, vetare, permittere, punire; sed et praemio afficere, (publico nempe) l. 1. §. 1. ff. de iustit. et iur. vide l. 7. ff. d. legib. Matheacium. 1. de via iur. c. 32. num. 7. et seq. Et quid hac in parte fecerint Athenienses atque Romani, notat Piccart. decad. 1. cap. 6. adde Aerod. rer. iudicatar. fol. m. 461. cap. 3. et seq. An autem praemia in Democratia, frequentiora sint, quam in Monarchia, disquirit Boccalin. 1. ragg. 25.

Multa Princeps, vel res publica media habet, subditis suis officia praestita, vilibus etiam rebus remunerandi. Amirato 2. discurs. 2. Wern. gebhard. In den Fürstl. Tischreden. cap. 26. lib. 2. Magis etiam praemium delectat, maiusque acquirit pondus, si a manu ipsius Principis proficiscatur: quod kru/fion, seu arcanum rei publicae putatur. Camman. disputat. 5. thes. 15. Ac si ultro non petenti offeratur: mangum enim vitium est, si praemia, non nisi ea emendicantibus, conferantur. Assai domanda chiben serut, et tace. vid. il Fuggilozio di Tomaso Costo, giornat. 7. fol. 443. et seq. Qui bene servit, tacens petit. Ens. z. epidorpid. fol. m. 193. tit. Munerum Captatores etc. Nec ea solum militibus sunt conferenda, Paruta, discurs. 1. fol. 22.

Inter praemia, utilitate quae afficiunt, maxume eminet; cum emeritorum honesta, liberalisque tractatio (levanda enim est paupertas eorum hominum, qui diu rei publicae viventes, pauperes sunt, et nullorum magis, Vopisc. Aurel.) tum uxorum, liberorumque, ab illis derelictorum pia cuta. (Leibgeding wolverdienter Amptleut/ Soldaten/ Sptiäl/Boccalin. 2. ragguagl. 22. Fürstl. Tischreden. 3. cap. 6. Monluc. fol. 263. Plutarch. in Solon. fol. 181.) Quippe qui non tantum, quando virium raione, officio commisso probe fungi potest, sibi necessaria, ad vitam honeste sustentandam non defutura videt: Sed et in senectute, aliisque casibus humanis, de victu cultuque non desperat; ac uxori, liberisque teneris, suam post mortem parterne ac liberaliter magistratum prospectutum certus est: maiore is sane alacritate periculum aggreditur quodcumque, et singulam magis industria suo officio praeest. Hucque pertinet, quod Lactantius scribit, 6. cap. 12. Et de sustentatione Equitum emeritorum in Anglia, vide die Würtembergische Badenfahrt. fol. 17. b. De monasteriis, pro veteranis equitibus, consule Hervvart, in Ludov. IV. fol. 979. etc. Hocsi praemium speretur, non ut nunc fit perperam studium omne ponetur in divitiis privatis, curisque domesticis, et illiberalibus aliis. Pericles Atheniensium Dux, in oration. funebri, bello Peloponnesiaco caesorum: spondet: magistratum liberos eorum, qui in praelio occubuerunt, usque ad pubertatis tempus aliturum; utilissimo, ut Thucyd. 2. ait, praemio. vid Laert. in Solon. fol. m. 37. Prae ceteris hodie, longissima temporis recepta observatione, non tam grati, quam liberales et munifici, ita erga Patres sunt Veneti; ut etiam in liberos eorum, ea liberalitas propagetut, qui vel in toga vel sago, utilem Patriae praestiterunt operam. Bembus, histor. Venet. lib. 2. fol. m. 79. Non solum enim inibi stipendia et solaria defunctorum Parentum, superstitibus filiis, hereditario veluti iure conferuntur; sed et nubiles filiae, ex Fisco dotantur honorfice. Philipp. Camerar. 2. meditat. cap. 5. ubi similia alia subiungit exempla plutima. De praemiis militum occiscorum apud Helvetios, consule Stumpff. tom. 2. fol. m. 40. De Ianizarorum, vid. Tarduccium, fol. m. 245. d'un don vid. Froissart. 1. cap. 165. 167. et 169.

Praeminorum distributio Harmonica, aequissima est: seilicot, ut secundum proportionem atithmeticam, praemiorum consecutio, tum maioribus, tum minoribus aeque pateat; sed secundum Geomerricam rationem, non una eademque lance omnibus tribuatur. Nempe maiora maioribus, mediis media; minoribus minora, pro accipi entis eignitate conferantur. Consuli sc. Triumfus, Legatis Consulatus, Torques Equitibus, ceteris spolia. Kirchner. disputat. derepublic. 19. th. 2. ae. Bornitius, de praemiis, cap. 2. vid. omn. Boccalin. 1. ragguag l. 31. ad sin. et ragguagl. 32. Quid vero proportio Arithmetica, Geometrica, et Harmonica seu Musica sit, aliaque ad hanc tem spectantia, docet Rod. Geelenius, in Lexic. Philosophic. verb. Proportio. et Bodinus etiam in lib. de republ. et inrpimis Dn. Kepplerus, 3. Harmon. fol. 88. ubi multis Bodinum oppugnat, quos consulere licet. Addatur Philo, d. opific. Mundi fol. 19. Tileman. disputat. ff. 1. thes. 40. Canonhiero, dell introduzz. 9. cap. 11. Henr. Gebhard. d. Princip. iuris conclus. 13. Et illud itidem hic quaeri potest: anne dare modetate multis, an effuse paucis debeamus: vid. Botero, ragion del stato, cap. 23.

Quemadmodum crescentibus delictis, exasperari debent poenae: (ut mox Deo volente, infra suo loco dicam) ita et praemia ac beneficia, pro incremento rei publicae augenda, eius que facultatibus et opibus sunt metienda. Ut Horatii Coclitis, qui urbem a direptione, cives ab interituservarat, inopiam sublevarent Romani, terrae donaverunt iugerum: ingens pro inopia rei publicae praemium. Alexandri e contra magnificentiae conveniebat, integras largiri provincias, et innumera talenta. Bodin. 5. cap. 4. de republic. num. 555. Sane si rei publicae pibus praemia metiantur, res publica exhauritur, et opus est revocationibus donatorum: quomodo Galba 550. tonnas auri, a Nerone donatas, revocavit, qua de re dixi intr. d. Aerario.

Verum ut male agere, quam nihil omnino facere, peius est: sic et magis etiam pernitiosum rei publicae habetur; si praemia, quorum distribuendorum causa, in virtute est posita, indignos, vitiososque, quam si nullos prorsus sequantur. Male quia meriti, sceleraque ubi praemiis afficiuntur, stimulus ibi virtutis est nullus, et male agere omnes satagunt. Unde plus fere nocere putatur, in praemiis conferendis, quam in puniendo non procedere ex merito. Recte Lucius Philippus in fragment is Sallustianis: Ubi malos praemia sequuntur, haud facile quisquam gratuito est bonus. Et idem Sallustius, oration. altera ad Casarem, d. republ. or dinand. Malitia praemiis excitatur; ubi ea dem pseris, nemo omnium gratuito est malus. Pessima. ergo praemiorum est ratio, quae cum dauti, tum accipienti indignitatem affert. Tiberii Imp. qualis olim fuit: qui Princeps, in ipsa publicorum motum correctione, quibusdam, qui secum biduum continuum potando consumpsissent, Provincias et praeturas praemii contulit loco: ignotissimumque quaesturae candidatum, nobilissimis anteposuit, ob epotam in convivio propinante se vini amphoram. Suetonius, cap. 42. Sic Xerxes praemia constituit iis, qui novum voluptatis genus reperissent. Valer. Maxim 9. cap. 1. Ita et Caroli IX. Galliarum Regis conspurcat vitam, quod in eius rerum gestarum synopsi legimus; illum erga Albertum. Tudium, Institoris Lugdunensis filium liberalissimum suisse: ita ut conster post summus honores in eum collatos, uno quinquennio, sexcentorum aureorum milibus a Rege donatum esse; nihil ibi tamen additum invenitatur, qua in reille Tudius excelluerit, quam quod Rex ab eo nomen Dei iurate didicerit. Camerat. meditat. histor. 1. cap. 4. Sic et interventu pecuniae, ulla sine virtutis et fortitudinis, praestantisve meriti commendatione, non tam datur, quam prostituitur Nobilitas; dignitasque sordida asticitur indignitate, et numis magis, quam virtuti ut studeatur, inde evenit. Sane praemia, si distribuutur indignis, infamia afficitur, cui donantur, Montaigne fol. 913. lib. 3. cap. 6. Tandem. etiam, praemia non praemia sunt, passim si vulgentur. Populi nostri honores quondam fuerunt rari et tenues, ob eamque causam gloriosi; nunc autem effusi atque obsoleti, inquit Aemyl. Probus, in Miltiad. Quod idem dici potest de nobilitatis largitione, nunc nimis frequenti. Hac ratione (Tiercelinus, antiqui moris in Gallia Eques, mordaci dicterio, indignabundus saepius dicebat: Torquem conchyliatum, postquam indignis promiscue communicari caepisset, non iam esse fortium virorum insigne, sed omntum bestiarum collare. Thuanus, 23. fol. 469. Pariter laudationes sunebres, vana et vane quaesita laude non sunt vitiandae: ut factitatum olim Romae, Kirckman, 2. de funer. Rom. cap. 19.

Contra Anabaptistas, et etiam Scholasticos nonnullos: qui putant, neminem supplicio nortis esse afficiendum, disputat Lavaterus ad Iosuam, cap. 7. homil. fin. fol. m. Ludovic. Molina, tractat. de iustit. et iure, tom. 4. disputat. 5. Bellarminus, de Laicis, cap. 13. Gerhardi de magistratu, num. 75. Photiniani, qui quidem honorifice de Magistratu, eiusque offico, sentire videri volunt: eum nempe a Deo institutum esse, eique in omnibus parendum, quae non expresso Dei verbo repugnant; ita quidem, ut si maxime aliquid mandarit, quod Deo contrarium est, attamen piaculum sit excitare seditionem. Concedunt etiam, quod Christianus possit gerere magistratum, modo nil instituat contra Dei mandata. Ostorodus, cap. 28. pag. 182. et seq. Expresse tamen negant; licere magistratui sontibus infligere poenam capitalem: quos refutat Balthasar Mentzerus, in exegesi Augustan. Confession. artic. 16. de ordini civilibus, fol. 722. Valent. Wigelius, In der Postill am 3. 4. 6. vnd 22. Sontag Trinitat. fol. 330. etc. Item, am Grünen Donnerstag/ ad fin. fol. 48. an S. Richels Tag ad fin. Item, Im Disputirbüchlein/ fol. 28. et seq. Vom Leben Christi cap. 9. et 23. aliam quandam, et ut mihi videtur, novam sententiam proponit: quam ego non intelligere queo. Putat ille, incorrigibiles tantum esse puniendos; sed quis iudicare potest, aliquem paenitentiam non simulare? Et quis scit, hodie impaenitentem, cras non futurum talem: Et conducit inter dum nori sub manu ultoris. Formicat. Nideri. fol. m. 324. Homicida non per legem Mosis, sed naturae statim post diluvium occidi mandatur. Ac ratio poenarum Capitalium, etiam in Novo Testamento valet: ut sanguis expietur, ut terra purgetur, quae blbit sanguinem innocentem, Samuel. 2. cap. 4. vers. 11. Et Ius Canonicum sententiae contrariae favere videtur, Goldelman, de Sagis, lib. 3. cap. 1. fol. 4. Sed id pertinet ad Clericos, et forum Ecclesiasticum, quod homicidia, non gladio sed solum irregularitate punit; ac per petuum Carcerem induxit, ut paenitentiae sit locus. Certe etiam bonus est, qui iustus: et quoque bene facit, qui punit. Clem. Alexandrin. 1. paedagog. cap. 8. et seq. Sedramen et hoc est sciendum, neque aquis, neque igne quemquam fieri meliorem, noque aliquo externo: sed sola fide in semen Christum, impiorum cordapurgantur. Mundus non sit melior poenis, ut Pharisaici Reformatores putant. Lavaterus, d. loc. fol. 37. Francisc. Lambert. in comment. d. caus. excaecat. multor. saecul. lib. 4. cap. 5. Ner etiam restitutio cessat ob poenam, Del-rio, d. Magis. 6. c. 1. section. 3. fol. 364. etc. Quoque supplicia commiserante, dolentique animo sunt infligenda: et Iudex, qui delectatur poenis, homicida est apud Deum. Ant. d. Sales, in prax. vitae spiritual. part. 3. fol. 259. et seq. adde Epictetum, apud Arrianum, 1. cap. 17. Montaigne, 2. des essais, cap. 1. Tauler. edit. Bafileens. fol. 216. b.

Puniendis peccatis, tres a Philosophis recteattributae sunt rationes, Agell. 6. noctium, cap. 14. Una est, quum poena adhibetur castigandi atque emendandi gratia: ut is, quifortuito, vel ex humana imbecillitate delinquit, attentior fiat, atque correctior. No ay tal razon, como la del baston: non est ratio, fuste, quae magis persuadeat, ut Hispanis est in Proverbio. Et recte ex Platone Tarrae. Hebius, amphith. lib. 26. num. 21.

Altera est, cum dignitas, auctoritasque eius, in quem peccatum, tuenda est: ne praetermissa animad versio, contemptum eius pariat, et honorem levet. Et sic interdum gravitas alicuius delicti, exigit, ut delinquens e: medio tollatur; ne maledictionem divinam regioni, eo scelere contaminatae, accederet. Deuteronom. 21. vers. 7. 8. et 21. Ios. 7. vers. 25. Quia conturbasti nos, conturbette Deus. Ex hoc item descendit, quod Crimini Maiestatis, (utpote quo directe laeditur res publica) tam graves praestitutae sunt poenae. Dn. D. Bocer, tractat. de Crim. Maiestat. cap. 3. Poenas, pecuniarias debere adiudicari parti laesoe, probat Boccalini, 1. ragguagl. 96. Tertia ratio vindicandi putatur, cum punitio propter exemplum necessaria est: ut ceteri similibus a peccatis, quae prohiberi publicitus interest, metu cognitae poenae deterreantur; nec abeant maleficia in mores.

Oviel. 1. met amorph. fab. 8. Ubi inclementia poenae ad unum aliquem, aut paucos; fructus ad omnes pertinet, Novell. 30. cap. 12. Unde Itali vulgo dicunt: Un vizio non punito, suol crescere in infinito. Est quoque praecipua ratio poenarum, ut qui semel deliquerunt, amplius peccare non possint; et ne malitiosi noceant bonis. Mactat enim oves, qui lupis parcit. vid. Platon 8. de legib. et Virum Clarissimum Georg. Remum, inparaphrasi constitut. Carolin. a princip. ubi etiam ex Dione quae dam, hunc in sensum refert. Sic et Muleius Maluccus, Rex Maroci, pro symbolo usurpare solitus fuit: Che il prencipe deve imitar l' Hortolano, che coltive le piante ut ili, et sbarrale cattive. Botero, 1. d. detti fol. 3. De causis, cur ad mortem in poenis interdum perveniatur, eleganter ex Galeno Bellatmin. d. Laicis, cap. 21 ad fin. ac add. S. Thom. 2. 2. quaest. 108. per tot.

IV. Ex his illud Politico-Iuridicum porisma elicitur: nempe supplicia publica esse debere; tum ne suspicio alias in iuriae suboriatur: tum maxime quod supplicium repraesentatum, haud mediocriter audaciam, simili morbo laborantium retundat, Beza, ad Matth. 26. vers 5. Iohann. Gerhardi, decad. 6. quaest. 2. Pierre Matthieu. in Aelio Seiano, fol. 77. 83. et seq. La giustitianon ba luogo. senon si fa al suo luogo. Giovann. Botero dict. l. 1. fol. 23. Sic et poenae debent esse conspicuae. Multum enim ad coercendam audaciam valet, propositum punitionis exemplum. Ipsa miseri praesensforma viventis, et ad recordationem admonet conscios, et ad sciscitationem cogit ignaros, Orosius historiar. lib. 6. cap. 12.

Porro mitigandarum poenarum causae (de quibus late Titaquellus, et Farinacius, ac etiam Covarruvias, 2. var. cap. 9. tractant) eruendae sunt ex tationibus earundem infligendarum: ubi nempe rationes poenatum cessant, mitigarieae possunt. Alias locum habet, quod Symmachus dicit: 1. epist. 30. Moribus saevis, familiare est atque cognatum, armare spiritus exemplo immunitatis. Cur enim secundum effugium desperet, qui laqueos criminis prioris evasit? Et verum est quod Itali dicunt: Perdonandotroppo a chi falla; si fa iniuria a chi non falla. Qui parcit malis, nocet bonis. Huc pertinet apophthegma Alphonsi Neapolitani: Che con la giustitia egli s' acquistava la gratia de buoni, con la clemenza l' amor demali. Botero, d. fol. 23. Igitur, quando aut spes magna est, ut is, qui peccavit, citra poenam ipse se ultro corrigat; aut iacturam dignitatis, in quam peccatum est, metuere non necesse habemus; aut non id peccatum est, cuius exemplo necessarto metusuccurrendum sit: tum quic quid ita delictum est, non sane dignum esse imponendae poenaestudium, visum est. Agel. supr. dict. loc. De remissione poenarum, vid. Dn. Metzger. consil. crim.

In dubio aut quando causa subest, mitior semper sententia, in poenis est sequenda: l. 5. ff. de poen. Boccalin. 1. ragguagl. 41. fol. 187. et 2. ragguagl. 6. fol. 37. quod pulchre Camerarius docet, 1. meditation cap. ult. Et vide Muret. in thes. Critic. Dn. Gruteri, tom. 2. fol. 1158. Aerod. fol. 525. cap. 5. et 7. Idque si faciat, ad Deum amgis accedit Princeps, Perez. in aphorism. fol. 118. Culpandi sunt, qui aiunt, misericordiam non esse virtutem, Lactantius 3. cap. 23. Montaigne. 1. cap. 1. Accontra crudelitatem, insuppliciis eriam iustis, invehitidem, 2. des essau. c. 11: fol. 397. etc. Et laudem apud Historicos meretur Emanuel Portugalliae Rex, qui Consiliarros suos laudare solebat; si quando ullam potuerint invenire rationem, qua reos ab ultimo supplicio liberarent. Botero, 1. d. detti fol. 24. vide apophthegm. Atab. a Iano Drusio collecta, fol 64 nu. 49. adde Boccalin: 2. de Parnasso, fol. m. 37. Et de clementia Theodos. Iunioris, vid Histor. Tripart. 11. cap. 17. Et pium est, Abbatis Clumiacensis, a pud Guil. Paradin. en l' histoir. d. Bourgogne fol. 141. apophthegma: Malo culpari propter misericordiam, quam propter crudelitatem. Et severitatis nota impingi posser Friderico, qui etiam tempore Coronationis, famulo noluit parcere, Günther, lib. l. vers. 450. etc. ac vid. eund. dict. lib vers. 515. etc. ac utrobique Rittershusium. Iustitia ut vera sit, necessario adiunctam habere debet misericordiam; qualis est ipsa iustitia divina. Ludovic. Granatens. meditat. de vita Cbristi, cap. 5. D. Augustinus dicebat, sic vindicanda esse delicta, ut supersint, quos paeniteat peccasse. Crudelior poena, deterret saepe magis accusatores, quam malefactores, Aerod. fol. 785. Et IC. Marcianus, in l. perspiciendum. ff. de poen. ait: Plane in levioribus causis, proniores ad lenitatem iudices esse debent; in gravioribus poenis, severitatem cum aliquo temperamento benignitatis subsequi. Et inprimis, haut facile cuiquam via praecludenda est, qua ad bonamfrugem revertens, amissae honestatis famam recuperare, vitaeque anteactae ignominiam emendare non possit. Scip. Amirat. dissertat. polit. lib. 5. discurs. 2. Richter, axiom histor. 177. vid. etiam infra Non inquirendum nimis anxiae est in delicta, ut recte faciunt Turcae Busbequ. epistol. 3. fol. 77. De inquisitorio processu, vid. Godelman. de Magis lib. 3. cap. 3. Non absque dilatione sententia criminalis exsequutioni demandanda est; Aerod. fol. 533. Drus. apophtb. Arab. fol. 64. num. 48. et monui ego alicubi in tract at. d. appellat. ac de exsecutione fententiae criminalis, vid. Tuschum, lit. E. conclus. 486. et seq. Non sunt ferendi delatores malitiosi, cupidi, nec etiam temerarii accusatores. Aerod. fol. 447. et seq. Princeps inprimis suam iniuriam non nimis severiter, nec etiam nisi per alium punire debet. Aerod. fol. 522. cap. 1. et 3. ac fol. 532. cap. 7. Lehman. lib. 5. cap. 6. Quin et virum omnem gravem dedecet, supplicia spectate: hocque non minus culpandum est, quam olim gladiatoribus interesse, Boccalin. 2. ragguag l. 97. Perperam ergo agunt, qui in novis suppliciorum generibus excogitandis, ingeniosos se monstrant, Piccart. detad. 4. cap. 6. Aut magna scelera, nimis magnis vindicant poenis: Buchanan. lib. 10. ad fin. histor. Scotic. Montagn. 2. cap. 27. ad fin. Poena nimis severa, est absurda, Hill. num. 449. Quin et gravia supplicia, saepe subiectis minitantur; at cendi potius studio; quam nocendi, ut tradit Symnachus, 10. epist. 32. Gell. 19. cap. 1. ad finem. Et merito livius alicubi gloriatur: Quod nulli gentium minores placuerint poenae, quam Romanis. An Iudaei sint aliter, quam Chriistiani suspendendi, vid. Berlich. tom. ult. conclus. 45. num. 40. Dn. Remum, ad constitut. Carolin. fol. 129. Sed ex causa exaggerati potest poena: cuius exemplum elegans est apud Manassem, in annal. m. fol. 389. Poena item non est remittenda, si publice intersit aliquem puniri. Dn. Lansius, orat. pro Hispan. fol. 240. Et quando in dubio magis absolvi debeat praesumptive nocens, quam puniri tractat, Cardinal. Tuschus, lit. A. conclus. 41. et seq. De poena damnationis ad bestias, Bulenger. de venat. Circi. cap. 33. Decollari, novum in Germania supplicium est: olim occidebantur gleichsamb mit einem Zwangstul mit einem Thül. Dn. Crusius, part. 3. fol. m. 296. De poena, ubi in Patria exul et peregrinus quis reputatur, In zehenden bannen vid. Aerod. fol. 815. Quodque Rota, vetus supplicium sit, docet Barthius, advers. 9. cap. 1. Et poenam ignis levem esse, Lucianus censet; dial. de morte peregrini tom. 4. m. fol. 286. Quomodo palo infigantur rei, vid Bellon. 2. cap. 01. An quis condemnari queat, ut sibi ipsi inferat mortem, vide Montaigne fol. m. 80.

Ex hactenus dictis diiudicari queunt sequentes quaestiones: (1) An virgo possit ad supplicium ductum liberare: aut qui meretricis nuptias optat, mortis poenam effugere queat? vide Christian Ohemium, discurs. de consulib cap. 3. num. 29. etc. fol. 142. Quod in Hispania, ex antiquo Gothorum scitu, admitti solet: Floresta Espagnola. part. 11. cap. 3. num. 2. et id passim alibireceptum esse, Busius notat sed damnat. ad l. 2. §. fin. num. 3. ff. ex quib causis maiores. Lather. de censu, fol. 866. etc. Berlich: tom ult. conclus. 45. num. 32. Kornman. de miracul. mortuor. V. 3. Sed mterdum hoc permitti potest, et videmus ex eo, quam solliciti fuerint antiqui, in captandis occasionibus veniae daudae. (2) Au Cardinalibus privilegium illud competat, quod Plutarcho, in Numa, teste, Vestales olim habuerunt; ut ad supplicium ductus, si ipsis occurrerint, liberetur? (3) An liber sit dimittendus, qui laqueo fracto, ceciderit de furca? Andreas Gerhard. disputat. ad instit. 17. ad fin. Arumae. disputat ad leges praecip. 24. thes. 7. Busius, d. loc. Berlich. tom. ultim. conclus. 45. num. 36. Quamvis autem non facile praesumendum sit, fieri miraculose, quod potest habere naturalem rationem. Et tamen hic casus interdum innocentiam notat: cuius rei exemplum habet Guil. Paradin. en l' histoir. d. Lyon. 7. cap. 17. Sic et occidi non deber, qui post supplicium mitaculose adhuc vivus reperitur. Dalner. de iure homin. fol. 52. ubi exempla memorabilia habet. Ac aliam huc spectantem historiam, fere supra fidem, sed ex fidis documentis recenset Wehner. in metumorph. rerum publ. cap. 13. ad fin. De fure miraculose deprehenso, et benigne dimislo, vid. S. Gregor. dial. 1. cap. 3. Et addi debet epistola B. Hieronym. de muliere septies icta incip. saepe ame. etc. Et ergo non perpe ram sentire videntur, qui aiunt, similibus in casibus de novo esse de crimine cognoscendum: inquirendumque in innocentiam, et asserti miraculi causam.

Sed anne Asyla sunt instituenda? Ut ut eorum possit esse aliquis usus; cavendus tamen maxime est abusus: nempe â carceris iniuria tantum liberare debent. vid. Heigium part. 2. quast. 24. Zeppet, 4. d. legib. Mosaicis, 14. fol. 399. Drusium, ad loca difficil. exod. cap. 33. et ad loc. Deuteronom. cap. 79. Covarruv. 2. variar. 20. Selden, in Iane Anglerum. fol. m. 9. Facium, in polit. Livian. art. 10. fol. 57. Iohann. Gerhard. centur. quaest. polit. decad. 8. quaest. 4. me, ad l. 3. de iustit. et iur. quaest. 25. De fuga ad Statuas, Aras etc. tractat Sitzman. ad Boet. de consolation. philos. 1. num. 11.

De venia delictis concedenda; an et quatenus id facere possit aut debeat Princep? vid. Petr. de Vineis, lib. 6. passim. in meo tractat. de iurib maiestat. polit. adde Haymon ad Zachar. cap. 7. subfin. et Zepperum, 5. de legib. Mosaic. cap. 8. Lovis de Servin. tom. 3. playd. 9. fol. 155. etc. Henric. Gebhard. tractat. de princip. iuris prudentiae. conclus. 5. et Val. Arithmae. Oration. hac dere, prafixam eiusdem periculis tertiu. Consuleitem Ludov. Molinam, de iustit. et iure tom. 4. disputat. 48. Quotusquisque reperitur, qui impunitate proposita, abstinere possit iniuria: et ita impunitas, peccandi maxuma illecebra est. Cicero. 3. officior. Utque in corpore, si quid eiusmodi est, quod reliquo corpori noceat, uri ac secari patimur; ut membrum aliquod potius, quam totum corpus intereat: Sic in rei publicae corpore, ut totum salvum sit, quicquid est pestiferum, amputatur. Cicero. Philipp. 8. Notatu et hoc dignum videtur: ut ne detur venia ex gratia mera, nisi confesso. Piccart: decad. 16. cap. 6. vid. Bernhard. Girard. bistor. d. France. tom. 2. fol. 96. Iudicum misericordia sequatur, non intret. Tempore item publicae laetitiae; puta Victoriae, nuptiarum etc. Poenae remitti queunt, et captivi liberari, idque fit ad testandam gratitudinem erga Deum. Sed maxime remitti eorum poena posse videtur, qui in principem peccarunt. 1. Sam. 11. vers. 13. In militaribus etiam d elictis, veniam non esse dandam; iudicat apud Thuanum, 19. fol. 196. Castaldus: ne scilicet militaris disciplina evertatur. Etiam sicariis venia numquam est concedenda: quanto namque odio eos prosequatur Deus, ex eo facile apparet; quod saepe miraculose homicidia deteguntur, mirabilibusque occasionibus ad supplicia trahuntur facinorosi. Richter, axiomat. oeconom. 211. Et David donec vixit Ioabo parsit, sed postmortem, ut a filio puniretur, praecepit. Quod Politicum fuit arcanum: suspenduntur namque interdum poenae, propter potentiam rei. Aerodius, rer. iudicatar. fol. 445. Notet vero Princeps, ut ipse in poenalibus, sententiamnon dicat, Aerod. rerum iudicatar. fol. 524.

In poenarum pariter, ut in praemiorum distributione, Harmonica observanda est ratio. contra Aristol. 5. Ethic. 7. et Arnisaeum, 1. polit. cap. 18. cum Bodino eleganter Kirchner. disputat. 19. thts. 2. b. vide Wesenbec. in parat. ff. de Iustit. et iure. sub num. 10. Emund. Meril. 1. cap. 24. Hic ergo; an in poenarum distributione, vita anteacta in considerationem venire, propter eamque, et in rem publicam praeclare collata merita, poena temperari debeat? quaeritur. Machiavellus. 1. commentar. 24. vid. Scip. Amirato. 2. discurs. 7. adde Ezech. 18. v. 23. res publicas bene institutas, et bonis praemia, et poenam malefactis seorsim constitutas habere; ne que alterum altero compensare debere, docet. Idque Manlius est expertus, vid. Plutarch, in vita. fol. 280. add. Senec. epistol. 81. Gell. 7. cap. 19. Romnosque imitatus est Philippus II. Rex Hispaniarum. Conestag. fol. m. 25. etc. adde Tasso, cant. 15. stanza. 36. etc. Persarum vero quan dam legem, humanitatis plenam laudat Anton. Muretus 8. variar. 25. qua ita constitutum erat: ut, cum quis in iudicio argueretur aliquid fecisle, et si liquido constaret, eum culpae adfinemesse, non tamen statim condemnaretur: Sed prius inquireretur diligentissime in illius vitam, inireturque ratio, plurane turpiter et flagitiose, an bene laudabiliterque. gessislet etc. Ego inter delicta distinguo. Delictis ignoscendum nempe est privatis, et communibus, propter benemerita; sed non maxumis, et ad rei publicae spectantibus statum: atque si accedat causa, etiam ulterius saevietur in excellenteis stos. Alber. Gentil. disputat. Regal. 1. fol. 26. Consiliarius et Plebeius, in adulterio deprehensi: Sane non praili supplicio sunt afficiendi: mitigant illi poenam cum merita, tum ut conster ratio proportionis; in partem quippe poenae cedit, quod Consiliario amplius, quam plebeio de dignitate decedit, Er hat mehr zuverlieren / famam scil. et dignitatem etc. quibus alii carent. vicissim cum Consiliarius et plebeius proditionis rei sunt: ille gravius peccat: quia ampliorem debet praestare fi. delitatem, et quia promptiorem habet nocendi facultatem. Hill. inphilosoph. democrat. num. 439. Ipse Deus pepercit regibus, ratione temporalium poenarum, ob bene merita: Sicque meruit Achab, ut non viderit malum in vita sua.

Nobiles an mitius puniendi? tractat in utramque partem Herman. Kirchner. orat. 1. et 2. et adfirmat Gerhardi, decad. 6. quaest, 3. per l. 4. et l. ultim. de incend. ruin. naufrag. pide Lehman. 4. cap. 12. fol. 308. (ubi pulcherrima exempla referuntur) adde Riccium, decis. Ecclesiast. 346. et 360. Ad quod etiam alludit Prudentius, Peristeph.

Sane status ratio, quandoque hoc exigere videtur, Boccalin. 1. ragguag l. 68. qui idem pro Nibilibus, rationes politicas adducit, cent. 2. ragguagl. 63. Et iure Romano, semper servi graviori poena plectebantur. l. 16. §. 3. ff. de paenus. Rod. Fornerius. rer. quottidian. 4. cap. 2. Franci et Germani. liberos, fere non nisi pecuniaria poena puniverunt. Lehman. fol. 111. etc. fol. 363. etc. qui idem, lib 5. cap. 63. de infami illa poen â agit, qua nobiles canem portare cogebantur, et fol. 271. ea de retractat idem. Alii diversitaten hic adhibendam esse omnino negant. Meisner. deleg. f. 395. Quibusdam potius duplicata poena Nobiles digni videntur: tum quod deliquerunt; tum quod delicto suo, genus et nobilitatem foedarunt. Salvian. Massil. f. m. 133. etc. quemadmodum cum latrones aliquot suspendio addicti essent in Dania, et unus ex eis, vitae suae consulere cupiens, prolamaret; se consanguineum Regis esse, Regla Danorum stirpe oriundum. Tum Rex Canutus; turpe est, consanguineum nostrum vulgarium morte affici, decet nos ei impendere claritatem; et iussit in nautica pinu, sollemne ei suspendium exhibere. Alber. Stadensis, in histor. sub Anno 1133. simile exemplum est apud Suetonium, in Galba. cap. 9. Et Marquardus Freher in tractat. de secret. Iudic. Westphalicis in not. ad finem, de Scabinis delinquentibus scribit: Zwey Freyschafften sollen iene nemmen/ und hängen siben füß höher/denn ein andern Diebe. Imperator Theodosius, in Novell. de sepulchrorune violator. Vehementius, inquit, coercendus est, quem peccasse mireris. Scelus omne gravius facit, claritudo personae. Et Lactantius, 1. cap. 21. Hi potius scelerati sunt habendi, qui, cum liberalium disciplinarum studiis sint expoliti, ab humanitate desciscunt quam qui rudes et imperiti, ad mala facinora, bonorum ignoratione labuntur. Tutius mihi itidem et hic videtur, inter poenas et crimina distinguere. Sunt poenae infames, quibus in pari delicto, Nobilis vel de republica egregie meritus, magis quam plebeius oneraretur. Sunt delicta, quibus unus ordo prae altero magis est obnoxius: sunt vicissim crimina, propter quae maiori poena digni videntur nobiles, quam de vulgo alii. vid. eius rei exemplum, in §. item lex Iul. peculatus Instit. de public. iud. f. l. 8. in f. C. de Episcop. et clerit. l. 29. C. d. adulter. Tiraquell. d. poenis. caus. 31. Frize apud Arumae. tom. 1. de iure publ. disputat. de nobilitat. thes. 25. a princip. Et quidam Gallicus auctor recte scribit: Aux crimes d' estat, il ne se fait Point de compensation du merite, a la faute. Et tali in casu magis timendi sunt, qui Nobiles vel potentes. Sicque in Monasteria et olim detrusi fuernt, qui Tyrannidis suspecti erant, Alemann. ad Procop. histor. secretam fol. 82. Is, qui in nulla constitutus est dignitate, maiorem quidem accipit poenam: sed in dignitatis amissione detrimentum non patitur; ut ait Giphan. in Antin. in prooein. them. 3. fol. 8. et iam modo dixisupra. Etenim qui ex vulgi faece, infaniam non pertimere solent. Freher tractat. de infam. fol. 328. Ac interdum minus est exemplum miserabilis viventis criminosi, quam occisi. Vulcatius, in Avidio Casso. Nobilitas est res Politica, ideoque quatenus in poenis aliquid Politici est, mitigari eae possunt intuitu Nibilitatis: non quatenus poenae sunt iuris naturalis. arg. l. 38. §. 5. de poen. Nobilis item, vix alio quam capitis supplicio, affici debet: quod et iam olim minus turpe visum suit, Barthius, adversar. lib. 32. cap. 8.

Non incommode hic quaeritur et illud: An tia possit remitti poena, si biberit venenum, et Alexipharmaco (de cuius viribus dubitatur) illud fuerit dissipatum? vide exempla apud Simon Goulard. lib. 4. des histor. admirabl. fol. 710. Si ad Medicorum in structionem vivus dissectus, et restitutus fuerit? ut accidit in Galliis sub Ludovico XI. Paradin. en l' histoir. de Bourgogne. fol. 958. ad utrumque affirmative respondendum videtur, vid. Berens. disputat. ad instit. 15. coroll. 5.Laurent. Anatom. 1. cap. 4.

Homicidium adulterio gravius crimen est, quia spatium paenitendi adimit laeso, et quia in corpus invitum peccatur. contra Gerhard. centur. quaestion. polit. decad. 6. quaest. 8. Sed tamen adulterium, furto vel rapina scelestius iudicat Tauler, in vita fol. m. 31. et probat ordinis ration in decalogo observata: Inde iniquum esse, multi censent, adulterio leviorem infligi poenam. Quaerere er go lubet, anne hodie recte Adulterium prima vice, quibusdam in locis non morte puniatur? Certe adulterio in Mosaico iure, quae dicta erat poena, itidem ad legem spectare videtur iudicialem. (De poenis mistis, partim ex naturali, partim ex lege iudiciali, seu politica descendentes, vid. Heinr. Gebhard. de princip. iuris. conclus. 5. num. 34. etc.) Et illa gravior fuit, propter polygamiam, et divertendi libertatem tum usitatam. arg. 2. Reg. cap. 12. vers. 2. et 8. Et oportebat etiam Mulieres maritatas severius puniri; alias uno viro plures non contentae fuissent. Boccalin. 1. ragguagl. 70. Problemas Morales. num. 81. Alb Gentil. ad l. 101. d. verb. signif. vid. me lib. 1. polit. cap. 10. n. 22. v. 2. De poena interdictae ferarumvenationi operam dantium, vid. Speckhan. centur. 1. quaest. 98. Dn. D. Happrecht ad §. ferae, num. 305. etc. instit. de rer. divis. Arithmae. 1. disp. 3. thes. 6. Mohr de Nigromont. tractat. de venat. part. 1. cap. 4. Quoque interdum diversitas locorum operatur, ut in delictum severiori poena animadvertatur. Rod. Forner. 4. rerum quottidinar. cap. 26. Etiam transgressiones alicuius legis seu ordinationis, graviter sunt in principio puniendae; ut lex firmetur, et alii deterreantur: quod notat, et exemplis sacris roborat D. Andr. Osiander, ad actor. cap. 5. lit. c. An autem Magistratus possit delicto non capitali, ex iure divino imponere mortis poenam? vide Molinam, de iustit. et iur. tom. 3. disp. 5. Becan, in Theol. scholast. tit. de leg ibus. cap. 6. qu. 4.

Quemadmodum Medico, indecora sunt multa funera, meliorque censetur, qui morbum excludit et prohibet, quam qui pharmacis expellit acceptum: Ita multo praestabilius est efficere, ne facinora patrentur; quam si patrata condignis puniantur suppliciis. Id autem fiet, si causas, ex quibus animadverterint potissimum nasci flagitia, vel recidant, si queunt; vel certe premant et attenuent rerum publicarum moderatores. Erasm. Roterodam. in instit. Princ. Boccalin. cent. 1. ragguagl. 58. ad fin. Hoc itidem graviter monet, et facem praelucet illustri exemplo sapientissimus Morus: decernuntur, inquiens, furi horrenda supplicia, multo potius cum providendum soret, uti aliquis esset proventus vitae;ne cuiquam sit tam dira furandi primum, dehinc pereundi necessitas. Utopiae lib. 1. fol. 57. etc. Discite vos Politici: Et hoc opus, hic vester labor esto! Consentit Laurent. Grimalius, 2. de Optim. senatorefol. 153. Non eos, inquit, probare possum, qui nascenti vel repullulanti vitio, poenam statim qua plecti, ac non rationem, qua illud exterminari queat, inveniunt, etc. vide Boccalin. 1. ragg. 58. ad. fin.

Paucitate itidem poenarum hodie laboramus: plures earum deberent esse gradus, antequam ad ultimum supplicium perveniatur; nec fustigatione et relegatione, finem propter quem introductae et permissae sunt, poenae semper nos assequi censemus. adde Zepper. de legib. Mosaic. 5. cap. 9. fol. 738. Forsan et condemnatio in metallum, ad triremes, vel in opus publicum, felici successu poterit frequentari. Etiam Henricus Auceps, Milites ex talibus fecit, Lehman. 5. cap. 1. Sanefures, qui virgis caeduntur, eo ipso vitae emendatione videntur prohiberi. Ens. in proscen. Vitae human. part. 2. fol. 102. Quibusdam haud Christianum esse videtur, fures exilio punire, et ad vicinos faecem hanc hominum expellere; ideoque in servitutem eos rapi debere, putant, operisque publicis (ad tempus, vel in perpetuum) addici, ut laborare discant: quod in Belgio, et aliis in locis usu venit. Iohann. Dauth Iunior. disput. quaest. miscellan. quaest, ultim. quae inserta est tom. 2. iurispubl. Hanoviae impressi. nec quicquam dissentiente Wincklero, tractat. de princip. iur. 5. cap. 8. Et etiam Bremenses ergasteria ad Belgarum instituunt imitatione, Iohann. von Elßwich/disp. polit. 10. thes. 23. nu. 9. Reinkingk. disputat. de brachio saecular. thes. 75. Hoc exigit ratio suppliciorum, ut nemo pereat, nisi quem perire, etiam pereuntis intersit: Iohann. Baptista Lenceius, observat. polit. 292. hoc est, ubi non spes ulla refulget emendationis; ubi delinquens nulla omnino ratione, publicae rei prodesse potest. Non displicet, ut Claudii exemplum usurpemus, de quo Suetonius, in vita c. 23. qui quosdam ita relegavit, ut ultra lapidem tertium vetaret egredi ab urbe: nos hodie vocamus, in Zehenden henden bannen. At vero crudeles poenae sunt; excaecationis: Camerar. 3. meditat. fol. 317. vel aliter faciem humanam deformantes; et eo resipiscendi occasionem praecludentes. Dalner. de iure homin. part. 5. n. 7. Les Turcs ast ont coustume moult seante, de punir les delinquents a coups de baston: qui est la uraye facon d' humiliter les superbes, et punir ceux qu'on ne veult, pastuer; ait Pierre. Bellon. 3. cap. 17.

Nuncper saturam quasi aliquot quaestiones attingam. An iis, qui ad supplicium extremum ducuntur, vinum sit dandum, disquirit Piccart. decad. 13. observat. hist. polit. cap. 6. Poenam plurium non esse poenam, sed pestem; pulchredocet Gruterus, discurs. ad Tacit. fol. 158. Lucanus, 2. vers. 201. vid. Amirato, 2. disc. 9. Camman. disputat. 5. thes. 5.Hinc etiam decimatio apud Romanos fuit inventa. Pius dominus, percutit partem sententiae suae gladio, ut partem corrigeret exemplo. Salvianus, fol. 34. Non propter unum reum, tota familia odio est prosequenda. Boccalin. 2. ragguagl. 6. fol. 38. De poena filiorum, vide Aerod. fol. 548. Lehman, (ubi elegantem historiam habet) lib. 5. c. 99. Plane diabolicum est punire eos, qui occisis parentibus, ingemiscunt; quod fecere tamen Ariani, Tripartit. 7. cap. ult. Et an quis propter alium possit puniri, vid. Perer. in Genes. fol. 387. Talionis vero poena, ut tale quis patiatur, quod fecit, quam vis hodie raro sit in usu; nonnulis tamen in casibus haud iniqua videtur. Iohann. Gerhard. loco de Magistrat. num. 259. Scultet. in not. Critic. ad Matthaeum cap. 24. Camerar. 1. meditation. 99. Gothofred. ad Novel. Imper. Leonis. 60. Zepper. 4. de legib. Mosaicis 4. cap. 14. fol. 404. Richter. axiomat. oeconomiae. 28. Meisner, de legibus fol. 392. Forner, 2. select. 29. Drusius, ad loc. Levit. cap. 85. Sed vid. Lehman. f. 308. col. 1. Interdum corpus mortuum punitur, vid. l. 6. ff. de publ. iudic. Speckan. cent. 1. quaest. 85. Fachinae. 13. cap. 17. Kornmann. de miracul. nortuor. X. 4. et 5. Arithmaeum, disp. d. delictis. 1. thes. ult. colum. penult. Heigium part. 2. quaest. 37. Etiam memoria alicuius. Aerod. fol. 460. Sed non est in cadavera saeviendum, Aerod. fol. 580. Quemadmodum etiam animal brutum plecti pote Exod. 21. vers. 25. Speckhan. 1. quaest. 84. Camerar. 2. cap. 79. Tuschus lit. A. conclus. 332. Aerod. fol. 284. Cumque Deus requirat sanguinem humanum de animalibus brutis. Genes. 9. vers. 5. videri posset, eos puniri debere. Humanum tamen esse videtur, ut corpora suspensorum sepeliautur, non in aere corrumpantur. Berlich. tom. 5. conclus. 48. Sane etiam mare sequitur ordinem naturae, et submersorum cadavera eicit ad littus. vid. Speckhan. cent. 1. quaest. 9. Hackelman. disp. illustr. 8. thes. ult. Berens. in disp. ad instit. 15. in corollar. Kornman. de miraculis mortuor. part. 9. cap. 34. De cadaveribus punitorum, vid. Aerod. fol. 820. At non praeter rationem, cadavera supplicio affectorum, Medi cis ad Anatomiam conceduntur. Freher. 1. parerg. cap. 25. Speckhan. 1. quaest. 7. et seq. Berens. disputat. 13. in corollar. 3. et 4. Arithmaeus. disputat. de delict. 1. thes. ultim. ad. fin. Dissentit Kornman. dict. part. cap. 35. Berlich. d. conclus. 48. num. 24. An filii pro parentum delictis rite puniantur? vid. Coras. ad l. 9. ff. d. senator. Andr. Gerhard. disputat. ad instit. ult. thes. 2. Covarruv. 2. variar. cap. 8. Lemnium, d. occult. natur. miracul. 3. cap. 1. Nob. a Salis, ad l. 8. ff. ce eo quod metus caus. fol. 11. et seqq. Beroald. ad Suetonium fol. m. 72. Sane Iohann. Magnus, in histor. Gothic. l. 20. c. 10. scribit: Iuris gentium esse, reorum Maiestatis filios, una cum patribus puniri: et iam proxime supra huius rei feci mentionem.

Consultum etiam videtur, ut carceris squalor, in iis praesertim, qui mortis sunt rei, mitigetur. Speckhan. 1. quaest. 19. et 20. Parthenius Litigios. 1. cap. 14. nu: 26. etc. Apud Romanos, Carceres non ita squlidi erant. vid. Senec. 1. de tranquillitat. 10. Ian. Drusium in annotat. ad Nov. Testament. fol. 319. Zachar. Fridenreich. polit. part. 2. fol. 239. Asin. des exsecut. §. 2. cap. 2. Quamvis interdum poenae, non solum custodiae vicefungebantur. Sitzmann. ad Boet. fol. 256. Hincque subterranei carceres, teste Bodino, in Gallia prohibiti sunt: qualis tamen fuit Athenis, puteal dictus, 4. polit. ult. Et Germanorum veterum crudelitatis in dicia sunt carceres tetri; adhuc in arcium vetustis ruderibus exstantes. Quos qui imitantur, crudelitate superant Herodem, qui Iohannem Baptistam ita in carcere detinebat; ut poslet nihilominus a discipulis visitari. Wigel. in Postill. fol. 18. Scultet. in not. Critic. ad Matthae. cap. 32. Quodque femina non sit incarceranda, docet Aegid. Benedictus, de privileg. honest, art. 3.

An Tortura cum principirs Theologicis et Politicis pugnet? haud sine ratione dubitare aliquis posset. Sane optimus legislator Iehova Deus, criminum acerrimus vindex ac indagator, tale medium suo popule non aperuit, ex quo Zepperus, in tractat. de legib. Mosaicis. 5. cap. 10. improbat violentas hasce quaestiones. Singulare illud lumen et ornamentum ecclesiae Africanae, D. Augustinus, abhorrere se a fidiculis, eculeis etc. non obscure profitetur. lib. 19. de civitat. Dei cap. 6. quo loci io suffragatur Scholiastes Vives et vid. eund. August. in epistol. 159. et seqq. Menoch. in arbitrar. Neminem teneri semet prodere, naturalis et civilis ratio prodit. add. cam. 1. caus. 15. quaestion. 75. Quamvis Angli Catholicis eam adplicabant. libell. cuititulus, iustitia Britann. ad fin. Non adprobant tamen hodie torturam iidem. Smidus. de republ. Anglor. 2. cap. 27. Ac Michael Montanus, Vir prudentissimus, et a magno Lipsio in epistolis maxume commendatus, 2. des essais. cap. 5. C' est un dangereuse invention, inquit, que celle des Gehennes, et semble que ce soit plustost un essais de patiente, que de verite. Et celuy qui les peut souffrir, cache la verite, et celuy qui ne les peut souffrir. etc. Richter. axiomat. oeconom. 217. Acrefert Botero. 1. d. detti. fol. 88. b. de quodam Mediolano, quaestionibus subiecto, qui dixit: Io stimo meglio l' esser tormentato mille volte nelle braccoa, che una volta nella gola. Ego cum Keckerman. dispu. practic. 32. quaesi. 4. distinguo. Et quaestiones legitime adhibitas, non improbandas esse, usu cogente, puto. vid. Peinliche halßgerichts Ordnung. artic. 58. et ibi in paraphras. Georg. Remum. Langlae. lib. 9. per tot. adde Parthen. Litigios. d. cap. 14. num. 32. etc. ur et lib. 2. cap. 8. nu. 8. Richter. axiomat. oeconom. 217. Philipp. Steinhausen. in parat. ff. d. quaest. num. 2. et seqq. Conscientia enim gravata, viox dolores ferre potest: ut d. loc. deducit Montaigne. Sed tamen durum videtur, ut, quod in Galliis fit, iam ad mortem condemnatus, ordinarie et extraordinarie, ac ut cadaver torqueatur; ad complices prodendos: vid. Cod. Fabrian. tit. de torturis. Ac in genere, contra crudelitatem carcerum, et torturae, vid. Praetorium, in tractat. von der Zauberey. fol. 174. et seqq. multis. De mirabili constantia veterum Martyrum, qui nec tormentis crudelissime lacerati, fateri voluerunt, quod alii praetensi huius criminis, obnoxir sint, vid. Euseb. histor. 5. cap. 1. Atabsurdum videtur Tertulliano, quod Christiani torti fuerunt, non ad confitendum, sed ad negandum. Apol. cap. 2. qui ibid. ait, apud Tyrannos etiam tormenta pro poena adhiberi. Consolationem iniuste torti habet Galeatius Ubaldus, in allo qui is. fol. 103. Mirum est, quod refert Estienne de Lusignan. in deseription. Insul. Cypri. cap. 14. fol. 64. b. lapides ibi duos fuisse, quibus rei insidere cogebantur, eosque ad confessionem adigebant. Sic erat fere talis proba adultreii in veteri testamento. Et similis erat prope Veneris statua, in urbe Constantinopolitna, cuius meminit Procop. in histor. secret â fol. 83. An liceat subdole captare rei confessione m, vid. Langlae. 4. semestr. cap. 2. De Magicis ceremoniis in tortura usitatis, consule Del- rio, de demon. l. 5. section. 9. qui idem 6. cap. 1. section. 3. fol. m. 358. negat, Theologum Confessionarium torturae adesse debere. Est et tortura per vinum. Tubero, de suis temporibus lib. 6. fol. 145.

Cadaverum iniuste occisorum cruentationem, praesente eo, qui huius criminis est suspectus, inter indicia ad torturam recenseri debere: iustamque Nemesin esse, vindictam exposcentem, puto, non tamen solum hoc indicium sufficere videtur. vid. Hieron. Magium. 3. miscellan. cap. 6. Barthol. Sybillam, peregrinar. quaest. decad. 3. cap. 8. quaest. 4. Marcil. Ficinum, lib. 16. d. animae immertalit. cap. 5. Galeot. Marti. d. doctrin. promiscua, cap. 22. Paracels. tractat. singul. Iohann. Langium. epistol. Medic. 40. Levin. Lemnium, 2. de occult. natur. mirac. cap. 7. Par. de Puteo, tractat. d. Syndicat. ad verb. tortura. Simon Goulart. des histoir. admirabl. tom. 1. fol. m. 253. et multis seqq. Gregor. Horstium, tractat. de natural. conservat. et cruentat. cadaver. Libavium, item tract. hac der re singular. Kornman. de miracul. mortuor. part. 9. cap. 23. Iacob. Magnae Britann. Regem, in daemonolog. fol. 189. Ummium, disputation. ad processum. 5. num. 46. et nivissime Torreblanca, in daemonolog 1. cap. 2. vid. Aerod. lib. 8. tit. 41. cap. 18. fol. 675. Kornman. de miracul. morivor. V. 7. Binsfeld. de confess. malefic. fol. 110. Rosset, histor. tragic. 15. Meland. in ioco. seriis n. 518. et seq. item. 521. Gerhard. quaest. polit. 9. decad. 6. Scio notissimae parricidae infantem a se enecatum, in sinum datum, nullo edito tali signo. Sed forsan non opus fuit in re clara medio extraordinario. Vicissim si miraculose hoc fiat, et nulla causa naturali praesente; (cuius rei exstant exempla) non hoc est negligendum. Sicque quod mortuus fuerit locutus. Auctor vitae Patr. in vita Macarii, refert.

Quid vero de proba aquae frigidae vel ferventis sit sentiendum? vid. Iacob. Magn. Britann. Regem, d. loc. Servin. tom. 1. f. 697. Scribon. et Rickium. ac item Magnif. Othon. Melandrum. tract. singul. De ferro candente, tractant Lindenbrog. Glossar. verb. aqua fervens. Covarruv. 4. variar. cap. penult. Selden in Iano Anglor. f. 112. etc. Isaac. Pontan. 6. orig in. cap. 17. fol. 518. etc. De Duellis, consule glossarium Lindenbrogii. vid. etiam hac de re latiss. August Vischer. tractat. singul. fol. 22. et multis seq. Meisner. de legib. fol. 178. Pontanum. d. loc. Ego hoc tantummodo dicam, quamvis sint, qui putent, iniuriam iustitiae inferri; si dicamus, quosdam esse casus, qui legibus et iure decidi non possint: Boccalin. 1. di Parnas. fol. m. 220. id tamen necessitatem nos cogere fateri: et ideo ad eiusmodi extraordinaria media confugisse maiores nostros; cumque iuris ratio illis ignota, nec in dubio scirent, quid faciendum esset; supplevit Deus, quod saeculi infelicitas tum denegavit. Duellum memorabile est apud Froissart. volum. 3. cap. 45. Ac de hac materia, et exemplis huc spectantibus, videri itidam possunt praeter iam relatos, Stumpff. 8. cap. 14. Du Bellay. in histor. Gall. fol. m. 506. 541. 864. 900. Girard. tom. 1. fol. 1009. et l. 17. fol. 432. Montaigne fol. 637. et 639. etc. Paradin. 3. des annal. d. Bourgogn. fol. 721. Hat-' tron. d. aula, fol. 174. etc. Belisar. Neritinorum Dux, tract. sing. de certam. singul. Massa, contra usum Duelli. Del rio, d. daemono log. 4. c. 4. q. 3. etc. ubi de similibus generibus probationis latissime, ut et Hotoman. d. feud. fol. 196. et 207. Pasquiert. 4. d. recherch. c. 1. et multis seq. Torreblanca. 1. cap. 23. Angrinus Ionas, histor. Islandicae. cap. 9. f. 100. Card. Tuschus, lit. D. verb. Duellum. Lehman. fol. 118. col. 2. et fol seq. fol. item 424. (ac quod Civitates Imperiales duellantibus concesserunt salvum conductum, tradit idem, lib. ult. cap. 90.) Cothman. volum 5. consil. 2. L' histoire des antiquitez de Paris. f. 373. b. Fabius Albergati, in tractat. Ital. de inimicis privatis Gretserus, in catalog. Episcop. Eystetens. fol. 492. Godelman. de magis. lib. 3. cap. 4. Guyon. tom. 2. lib. 1. cap. 8. Feschius, de foederib. thes. 22. P. de la Nove. in tract. cuititu: us. Le lict d' honneur. Lancellot. in templ. omn. iudic. m. fol. 124. usque 250. Sic et alicubi loco purgationis est, eo fine participem se reddere Dominicae Cenae, Rittershus. tractat. de Asyl. fol. 17. Et exstat eius rei exemplum in historia Eusebii, 6. cap. 33. vid. etiam Bellarmin. 4. de Pontific. c. 13. m. fol. 329. Et de concil. 2. cap. 8. f. 29. Frequentabatur item iuramentum, una cum Sacramentalibus, hacque ratione omnes fere lites finiebantur, vid. Olaum Magnum, lib. 14. cap. 25. Fauchet. tom. 1. des antiquit. lib. 4. cap. 17. Lehman. f. 119. vocabaturque iuramentum, secundae vel tertiae etc. manus. Erat et in usu Provocatio ad Divinum Tribunal, de qua re Dn. Christianus Herold. amicus meus, orationem conscripsit singularem, eleganti et varia eruditione refertam. Illustriss. ballarmin. tract. de art. moriendi. fol. m. 225. Camerar. meditat. 3. cap. 38. Del-rio, in tractat. d. Demonol. Auctor Valer. Maximi Christiani, lib. 7. cap. 48. Kornman, d. miracul. mortuor. V. 5. etc Torreblanca. 3. cap. 28 Usurpabatur item frigida et calida aqua. Wierus. lib. 6. cap. 7. fol. 685. et de Lamiis. cap. 20. Godelman. 3. cap. 5. Kornman. in templo naturae, fil. 109. et de Miracul. vivorum. f. 263. ac 273. etc. Lindenbrog. in Glossario, Codicill. antiquar. iunct. verbo, aqua fervens. Rod. Goclenius Iunior. in Phys. fol. 202. Binsfeld. d. malefic. fol. 287. Camerar. 2. meditation. histor. cap. 18. Fauchet. des antiquit. 10. cap. 8. Del- rio. 4. cap. 4. Pasquier. 4. c. 2. Candens item ferrum, das glsi end eysen tragen/Cuvarruv. 4. variar. cap. 23. Goulard. des histoir. admirabl. tom. 3. fol. 620. Logothetae. in Chronic. Const ant. iunctae notae f. 90. Lehman. 5. cap. 14. Meibom. ad Witikind. fol. 75. Aut transitus per ignem, Miraeus, orig. Monasier. 2. cap. 5. ad sin.

Provinciistamen et municipiis, cum Leges figuntur, et ius dicitur; idioma illud est usurpandum, quod habet Princeps et populus imperitans, non quod subditis est commune: Benincas. ad tit. ext. de Constitut. quaest. 10. qua ratione, vulgarem reddiderunt Romani suam linguam, in toto orbe. Lipsius, de rect â pronuntiat. cap. 3. Rhenanus, fol. 110. et seq. Arumae. disputat. ad ll. 21. thes. 8. Possunt tamen esse Provinciae alteri subditae, quae suas habeant leges. Unde quaeritur: Si urbs vel regio veniat in alterius ditionem, an statim ius et leges suas amisisse censeatur, et ita porro legibus superioris uti cogatur? Novell. 21. d. Armeniis. vid. Schultes. pract. quaestion. penult. Schrader. consil. 3. num. 30. et seq. Peregrin. decis. 1. Fr. d. Clapperiis, caus. 1. quaest. unic. pag. 4. distinguit inter unionem principaliter, et accessorie factam.

Non autem dubitabile est, quin leges civiles ad naturam populi, et ad Rem publicam debeant accommodari; non ad leges Res publica. 3. polit. 7. in fin. et 4. cap. 1. ad fin. Zepper. de legib. Mesaic. fol. 82. Quia Res publica est ante leges, et eae ad conservationem, non ad constitutionem Rei publicae spectant: sunt namque gubernationis Instrumenta. Haecque est ratio, quod Regiae olim leges, cum Regibus Roma exactae. l. 2. §. 3. de origin. iur. Ex legibus cognoscimus mores, et leges eosdem formant. Pasquier, 4. des recherch. cap. 1. a princip. Hincque dicunt; aliam esse iustitiam absolute, aliam ad civitatis relatam statum. Bacchov. ad Treutler. 1. fol. 5. Hincque itidem deduco, Romani Iurisprudentiam, non per omnia legum vicem supplere; sed artem solummodo iuris docere posse: nec etiam aliter nos ligat. Rittershus. ad Novell. in prooem. cap. 7. Cum nunc alia Rei publicae forma utamur. Inde tam varia sunt statuta locorum, vid. Christian. Lehman. In der Speyr: Chronick. 5. cap. 59. Ipsae ergo leges Iustinianae, politico sunt diiudicandae iudicio, et cognoscenda principia, eaque prima, quibus subnixi veteres Nomothetae de iure responderunt; activae Philosophiae scientissimi: Et sic ex ipsissimis Politicae et Iurisprudentiae principiis, legum rationabile deducendum est. Cicero. 1. d. legib. Iuris disciplina, nonex Edictis Praetorum, non ex XII. Tab. sed ex ipsa hominum natura hauriri debet; qui aliter ius tradunt, litigandi, non iurisvias tradunt.

De Veteribus legibus Germanorum, et quando ius Romanum introductum, vid. Lehman. 2. cap. 27. Heigium. part. 1. quaestion. 7. et 8. De iure Francico, consule Pasquier, epistol. lib. 9. a princ. Isaac. Pontan. 6. Origin Francic. cap. 17. Hisce Legibus Germania olim florere visa fuit. Et Islandis, ius vetus, illorumque naturae accommodum, ademptum ac novum (Romano consimile) obtrusum esse, conqueritur Angrim. Ionas. lib. 3. de Island. cap. 2. fol. 111. etc. Ethincomnes Provincias iure Romano regendas esse, dictu absurdum videtur: atque Regna septentrionalia, ius suum certum et aequum, ipsorumque moribus et statui accommodum, iam ante multa saecula habuerunt. Quod in Suetia, tempore Birgeri 13, et Magni, Regum, Ann. 200. etc. attestante Ioh. Magno, fuit emendatum, et nuper Messenii cura recusum. Idem de aliis nationibus dicere quimus: quarum leges uno volumine Lindenbrogius, et etiam Dn. Goldastus ediderunt. Iustamen Romanum, quatenus continet artem aequi et boni; seu modum leges quascumque recte interpretandi, applicandique, utiliter a cuiuscumque Nationis homine disci potest.

Ex hoc porro apparet: debere considerare Legislatorem in dandis Legibus, quod non det optimam legem simpliciter. sed optimam illi Politiae, quam informat. Populus etentim imperfectus et vitiosus non poterit legem perfectissimam tolerare. Nec inde vocari malas leges propter hoc, sed convenientissimas: quia conveniunt fini et statui politico. Ventura, Vincentius, in consil. super controvers Venet â num. 33. etc. Sic Concubinatum iure civili extra poenam et infamiam fuisse iis, qui Uxores non habeant, ad evitanda maiora mala. Wesenbec. ait. in paratitl. ff. de concubin. num. 2. Sic propter duritiem cordis Iudaeorum, Moses illis permisit repudii libellum, Matth. cap. 19. vers. 8. Cogitur quaedam vitia ferre Legislator. Sic ebrietatem noluit Germanis prohibere Carolus V. Chytrae. Chron. fol. m. 510. Sic Roma Meretrices non recte exigebantur, ut ulicubi refert Thuanus. Exinde apparet, necessario constitui differentiam inter forum fori, et forum poli: contra Winckler. 5. cap. 14. quia scilicet interdum connivet Legislator: et quia etiam ea, quae coram mundo iusta, aliam requirunt perfectionem, si modo velimus, ut ea placeant Deo. Nam debet iustitia Christiana, superabundantior esse iustitia Pharisaeorum, ac item multa licent, quae non sunt honesta. Sed et hoc addo: legum imprudentissime latarum indicium esse; si vel eae servari non possunt, vel moxabrogentur. Exindeque collige, Rem publicam pessime administrari.

Et haec eadem est causa, quod licet Mosaica lex merito stupenda vocetur a Riccio, 3. agricultur. fol. 94. attamen Politicis, seu iudicialibus Mosaicis Legibus (nisi quatenus ratione naturali, seu lege morali nituntur) non obligantur Res publicae Christianae: propriatim nempe, quia Rem publicam spectabant iudaicam, et ad illam erant accommodatae, earumque abrogationis manifestum est testimonium, destructio Politiae et Templi. ad Hebrae 7. v. 12. Zepper. tractat. de legib. Mosaicis. Riccius, 1. de agricultur ad fin. et lib. 2. item. lib. 3. fol. 92. latissimeitem de lege Mosaica agit R. P. Becanus, in analog. cap. 5. per tot. et in Theol. Scholast. tit. de legib. cap. 4. per tot. Ioh. Piscator. in Exod. a pr. Ludovic. Molina, de iustit. et iur. tom. 6. disp. 50. et multis seqq. et hac de quaestione tractant quoque Iohann. Gerhard. decad. 1. thes. 7. et idem, locor. Theologic. tom. 3. fel. 356. pluribus Althusius, polit. cap. 22. Andr. Gerhard. disputat. Inst. 1. thes. 2. Balduin. disputat. d. haeret. thes. 111. Ego, ad tit. de iustit. et iur. in praecognit. quaest. 18. et post multos alios, quos enumerat Hoennon. disput at. polit. 1. thes. 18 Nam tum Sceptruma Iuda ablatumfuit, cum Politia illa Regia Sacerdotalis cessavit. Cunaeus, de Republ. iudae. 1. cap. 8. et 9. Quamvis Lex Mosaica, suo modo, id est, quo ad mysticum sensum immutabilis exsistat, Riccius, 4. agric. in Cabalist. proposit. fol. m. 120. Et certe per Ceremonialem legem, ab aliis Populis Iudaei discriminabantur: Riccius, in praecept. Mosaic. neg antib. num. 63. licet absque ea nonnullli fuerint salvi facti. Et habuit aliquam imperfectionem Mosaica Lex: non legislatoris, sed intuitu populi, cui ea data fuit. Et ideo Ezechielem habetur: Dedi Israeli praecepta non bona adde Clement. in recognit. sol. 13. Probe hic est notandum, quod una eademque lex in legislatione Mosis, ex parte iudicialis, et ex parte moralis esse potest, ut iam supra, de furtorum, et adulterii determinata paena, dixi; quaeest iudicia lis: cum tamen prohibitio horum delictorum, descendat ex lege Naturae, seu morali.

Quam vis autem non sequendos esse putem eos, qui (ut refert Ian. Selden, in lano Anglor. fol. 38.) Legibus Mosaicis contenti vixerunt: sed tamen Politia Mosis, omnium optima; leges ab eo latae sanctissimae sunt. Cunaeus. 1. de Republic. iudaeor. cap. 1. Et ut fatear, quod est verum, non bene fit, quod leges Mosaicae multae, etiam morales, et ex natura descendentes, non sunt in usu. Nempe ius talionis, in damno corpori alterius illato locum habere deberet. vid. supr. cap. 4. stuprator necessario ducere deberet violatam. Zepper. fol. 67. Cyprae. de sponsalib. cap. 10. §. 10. num. punult. Quod et olim in Gallia fuisse receptum, Paponius notat, lib. 22. tit. arrest. 7. Sic contra Mosaicam legislationem, mendicare permittimus proximos nostros, cadavera suspensa ferimus etc.

Hoc commode num, ac cum utilitate Rei publ. fuerit factum? dubitant non pauci: et dubitare Lipsius, vir nostri saeculi prudentissimus audet, qui in Monit. Polit. libr. 2. cap. 10. fol. m. 142. Romanas leges receptas esse dicit, nullo nisi litium fructu, quae ex eo nimium quantum succreverunt. Europam, inquit, vide; et mentior, nisi maxima eius paris circa ista occupatur. Alii iudicant, alii instruunt, alii agunt, et qui miserrimi sunt, eas habent. Bone Lothari, manes tui per me quiescant, sed rosae aut lilia sepulchrum tuum non ornent, qui tot tricas et spinas nobis sevisti. Nam quae tam clara causa est, quae non aliqua lege, lege? imo interpretatione (nam et has admisimus) obscuretur? Quae tam improba, cui non dent colorem? Ars enim facta est Caussidicina, et perite captare aut capere. laudem habet, etc. Pulcherrima Strabonis nota est, libr. 6. et vel aureis litteris signanda: Zaleucum illum, Thuriis olim paurcas et simplices leges dedisse; sed secutos, alias per subtilttatem et nimiam curam addidisse; ex quo factum sit, ut celebres magis quam boni redderentur. Idem plane non perperam de legibus, legislisque Romanis praedicari posse videtur. Sed necuno loco Lipsius hoc monet; ut scilicet monstret animi sensum perennantem. Et enim in quadam epistola, ad Balthasarum Robianum, Senatorem Anteverpiensem, cent. miscell. quaest. 78. dubitat is, an bono consilio in vitam et usum ius Iustinianeum, a Lothario Imperatore revocatum sit: totum nempe et plenum. Non quin bona in eo, arguta, et a saeculo vetustiori, sed nimis fortasse bona, arguta, vetera: et ideo seminarium ingeniis, ad calumnias fraudesque pangendas. Dic sodes, quam multa in eo, quae legem hodie non habent? quam multa implicata, et variantibus sententiis enodanda? quid si pugnantia quaedam dicam? Sed vi ausim, et iuncti umbonibus me invadent. Et de iure ipso prisco, parum etiam sit: sed Commentarii quam multi, et paene infiniti accesserunt? Atqui et ii si concordant, vim legis in tribunalibus nostris poscunt, etc.

Sic Cornel. Kempius, felicem depraedicat Frisiam Groningensem, libr. 2. de origin. etc. Frisiae. cap. 19. fel. 85. quod ius habeat municipale tantum, et careat civili nostro Eoque fieri censet, ut nullius ibi litigantium numerus sit; cum nempe illud nullis cavillationibus causidicorum, sub specie Interpretationis perverti possit nec in usu habeant litigantium querulos libellos, sed ore omnia peragant praesentes; necideo lites, avaritia Iudicum et Patronorum in longum protrahi posse. Guil Budaeus, eruditione et iudicio praeclarus, summaque Iuris cognitione excellens, Iura etiam nostra civilia taxat: dum de contemptu rerum fortuitarum, l br. 2. fel. m. 31. sic scribit; Ita quae Instituta maiores nostri ingenio praestantes, quasi quasdam Civitatum compages posteris reliquerant, eorum institutorum traducibus sensim degenerantibus, eo res tandem decidit; ut ex iure et legibus, tum profanis, tum sacris et Pontificiis, uberem iniuriarum legitimarum messem, avaritia sibi commenta sit, aut aucta: adeo quicquid felicibus auspicibus coeptum est, id ut in deterius vergat, natura fere comparatum videmus, etc.

Et quid olim Fridericus III. Imp. insua reformatione, quae in Comitiis Moguntiae Anno Christi 1441. proposita fuit, (ac quae habetur apud Goldastum, in den Reichs Handilungen / fol. 167. 171. etc. et repetitur a Wehnero in Comment. der Newen Rothweil. Hossgerichts-Ordnung fol. 7.) de Iureconsultis iureque Romano, ut nostro tempore est, censuerit, referre lubet, ubi ita sancit, artic. 5. Alle Doctores der Rechten / sie seind geistlich oder Weltlich im Heil. Röm. Reich Teutscher Nation / sollen nach laut der fürgen ommenen Reformation, an keinem Gericht bey keinen Rechten/vnnd in keines Fürsten oder andern Rechten mehr gelitten/ sondern gantz abgethon werden. Ste sollen auch fürbaßhin / vor Gericht oder Recht nicht weiter reden schreiben/noch Raht geben. Sintemaln Gott den Menschen mit seiner eigenen Weißheit begnadet / vnnd versehen hat / so mag er in der Newen fürgenommenen Ordnung / semes Rechtensselb wol warten. Et ibidem in declaratione huius articuli, num. 2. et. 3. habetur: Daß an keinem Rechten / hohes oder nidern Standes / keine Doctores sollen sitzen / helffen Recht sprechen/schöpffen noch beschlissen: wann ihnen das härter dann den Lenhen verschlossen ist. Vnd kan ihrk einer kein Schlüssel darzu finden / biß beyde theil arm werden / oder gar verdorben sindt. Aber der Ley behelt doch den Schlüssel zum Rechten bey jhme / daß Mann zu zimlicher zeit das Recht herfür dringen mag. Auß disen vrsachen kan man die Gelehrten in keinen Rechten mehrleiden. Darzu seind es nur besoldet Knecht / vnd nicht Erbdiener deß Rechten. Et mox addit: das im gantzen Römischen Reich Teutscher Nation/kein Doctor mehr vor kein em Rechten weder reden / procurieren / oder weiter procediren soll / in Schrifften oder andern Rathschlägen: sondern aller Weltlichen Recht müssig stehen. Darumb daß sie Stieffvätter/vnd nicht die Rechten Erben deß Rechtens seind. Dann sie nemen jhme den grund der Warbeit/vnd bringen durch ihren vnordenlichen geitz / das Recht zu einem solchen Vuglauben / daß kein fromm Mann sein vertrawen darein mehr setzen mag. Das hat ewer verkehrte Lehre / innerhalb fünfftzig Jahren zu wegen bracht. Wo ist es vor erhört worden? Ob aber Fürsten dergleichen Stätte vnd andere/je Doctores haben wolten / den mögen sie eigene Rathtsstuben halten / wo ihnen schwere händel fürfallen / das sie ihn darüber Rathschläg machen mögen. Damit mögen sie eines Fürsten oder einer Stadt heimligkeit/nicht grundtlich erfahren: Dan~ bey ihnen nichts verschwigen ist. Sie seind nicht anderst Rähte/dann deß Solois vnd deß Geitzes.

Atque hancce reformationem et declarationem, neque per Imp. Fridericum, neque eius iussu, neque per Principes; sed tantum per Civitates Imperiales, et quidem consilii solum loco, Imperatori oblatam esse, ex Goldasto Wehnerus probat; nec unquam nacta fuit legis vigorem. Ac quod hunc articulum eiusque attinet declarationem, mirabilis merito habetur et iniqua; cum propter abusum, usum tollat omnem. Ut namque necessarium est, abusum praecavere et malitiis obviam ire; ita vicissim requiritur omnino, usum substituere verum, promovere et conservare eundem. Et quae haec ratio est: Docti in iudiciis ac secretis non admittuntur; sed laici, hoc est, indocti: ergone in doctrina potius, quam in hominibus, mali affectus et effectus repositi erunt? Item: Docti non possunt secreta in tuto silentio retinere: Ergo doctrina et Iurisprudentia in causa erunt. Quid si contrarium verius sit? nam quo quis doctior, eo humanior, cautior, prudentior, melior, fidelior est: quin et iuri ac iustitiae, iuramenti, Doctoralis, etc. vinculo adstrictior magis. De malis enim non loquor, qui non ex iure aut doctrina, sed ex abusu tales exsistunt. Longe aliter iudicavit sapientissimus ille Solon, cum ei obiceretur: quod in foro conduxisset Oratorem, hoc est, Iurisconsultum: atqui, respondit, cum habeo convivium, coquum conduco. Sit sua laus abusuum cautioni, maneat tamen et permanebit usus. Merito ergo opinio huius Reformationis, hodie tum in Camera Imp. tum in Dicasterio Rotvvilensi, aliisque bene constitutis iudiciis; non explosa modo, sed et absurda visa fuit. Et in Camera quidem Imperiali, nulli alii, quam Nobiles, Doctores ac Licentiati, legitime nati ac promoti, Assessorum in numerum, Lege publica recipiuntur. Et ne plura dicam, hoc tantum ex Aenea Sylvio addam, lib. 4. Comment. in res gestas Aphons. Geogius Fiscellus Iureconsultus, a Sigismundo Caesare, ob eius virtutes et officia, in ordinem equestrem adoptatus erat. Cum autem Imperator in Concilio Basiliensi, de rebus arduis deliberaturus, alium in locum Doctores iuris, et alium equites seu nobiles coegisset; ille dubitare coepit, utri se adiungeret parti. Ad equites vero cum transiturus esset, tum Imperator; stulte facis, in quit, si litteris militiam praefers. Ego equites mille, uno die possem facere, sed unum Doctorem annis mille efficere non possum.

Ius sane Romanum, quatenus aequi et boni continet artem, seu leges quascumque recte interpretandi, riteque applicandi modum docet, a cuiusque nationis homine utiliter disci potest. Neque eo fine in Scholis frequentatur, ut provinciae omnes Iure Romano debeant regi: id quod dictu absurdum esse, nemo, qui vel primis labris Politica degustavit, facile dicet. Maneat Provinciis singulis ius suum certum et aequum, ipsorumque moribus et statui accom modatum; sed tamen necessaria est plane interpretatio legum. Legibus latis, coepit (ut naturaliter evenire solet) ut interpretatio desideraret prudentium auctoritatem; necessariaque esset Disputatio fori. l. 2. §. his legib. ff. d. orig. Iur. Nec constare Ius potest, nisi aliquis sit Iurisperitus per quem quottidie in melius produci possit. Brevitas legum non sufficit omnibus controver siarum articulis definiendis; et ideo productionem et similes casus, aut mitigationem in dissimilibus, ex auctoritate prudentum desiderare videtur. l. 10. cum aliq. seqq. ff. d. leg. Wesenbec. in Parat it. ff. d. orig. Iur. num. 2. Haecque Disputatio, et hocce ius, compositum a prudentibus, communi nomine, Ius civile (speciatim) nominatur. d. l. 2. §. 5. et 13. d. orig. Iur. ibique. Cuiac. Et hoc nomine Ius Romanum, nostraque Iurisprudentia commendatur, quatenus ars boni acaequi definitur, l. 1. d. Iustit. et Iur. Quatenus est collectio naturalium praeceptorum, ad diiudicandas incidentium negotiorum circumstantias conducens, iustum ab iniusto recte discernens. Medica sane ars, medicamenta compluria habet: sed quodnam remedium huic vel illi conveniat morbo, cognitum habere, id artis esse reputatur: aliudque est disserere de febri, aliud et multo praeclarius magis, huncce febricitantem restituere sanitati. Indeque medicamenta varie miscenda, corrigenda accurate, prudenterque sunt temperanda. Idem plane circa leges quascumque usuvenire solet; quas rite declarando, corrigendo, restringendo et extendendo, interpretatur, vid. illustr. Enenkelium, tract. d. privil. Iur. Civ. libr. 2. cap. 2. factoque accommodat Iureconsultus. Et nec solum leges seu statuta ac privilegia, sed et Contractus ac Testamenta sunt interpretanda, variaeque hic coniecturae veniunt in considerationem: quod utrumque, voluminibus iustis, illustriss. Mantica docuit; et in eo, quod nemo nisi ignorans vel lividus negabit, non palmam obtinet solum, nec etiam ovat, sed gloriose potius triumphat, Iurisprudentia nostra, prout est ex Iure Romano deducta. Nec video meliorem aliam Statutorum interpretationem, quam quae a iuris nostri conditoribus usurpatur, in enodatione perpetui edici: ubi omnia verba sollicite rimantur et perpenduntur. Sed tamen nimis subtiles de iure Disputationes, sunt vitandae, vid. Christophe. Lehman. in der Speirischen Chron. 5. cap. 59. et seqq. Maxime cum iure Civili, contr rationem disputandi, pro utilitate communi multa sint recepta, lib. 51. §. pen. ad L. Aquil. Cumque eiusmodi disceptationibus, ius Iustinianeum, et quod peregrino utimur iure, ansam praebuerit et occasionem: dubitant proinde nonnulli, id an recte fuerit revocatum. Lips. centur. miscellan. epist. 78. ad Balthasar. Robianum. et iam modo dictum a me est supra. Nec possum hic non culpare Cuiacii, Ant. Fabri, aliorumque institutum, in legibus nostris tractandis, retractandisque: qui ita de iure, imo magis superstitio, e agunt, ac si quis in foro Romano versetur, digni, qui ad Elysios Campos relegentur, ut ibi ius dicant Romanis. Stulta est phantasia, difficiles habere nugas. Et recte Iustinianus, Novell. l21. vetera curiosius perquirere, et ad praeterita tempora recurrere, confusionis potius est, quam legislationis (quamvis leges obsoletae etiam docendae videantur. Stamm /de servit. person. lib. 1. cap. 5.) Qua ratione contra neotericorum subdilitates, communes probarem semper opiniones. Treutler. disput. 1. thes. 8. vid. Phil. Melanchton. tom. 5. decl. fol. 631. et c. 638.

Et sane quemadmodum de legum, parumque sanctionum necessitate summa, utilitateque maxuma, nemo sanus unquam dubitavit, italegibus nudis nos contentos esse non posle, sine earundem artificiosa, ad variorumque factorum circumstantias diversas applicatione, vel ex eo adparet, quod legibus, qui utitur nimis exacte, (nec eas secundum artis et aequitatis regulam interpretatur) Sycophanta esse videtur, utiam olim professus est Menander:

Hocque est, quod et contra Pharisaeos disputavit Salvator noster, Matt. cap. 12. Sabbathis sacerdotes in Templo Sabbathum violant, et sine crimine sunt, vers. 5. Unde quoque Doctores nostri dicunt. Etiamsi (quod omnium fere Italiae civitatum moribus receptum est) expresse cautum sit, ne iudices a legum verbis discedant: hoc tamen vim aequitatis, et congruam legibus interpretationem tollere nequaquam, ex Bartol. et Alexandr. Bodinus. lib. ultim. cap. ult. de republ. num 754. Et Charondas, qui nimis rigide, nulloque adhibito inteprretationis temperamento, leges suas sancivit, observari, a legisque scriptione, nullo pacto ut discederetur, prohibuit severe; huius suae scrupulositatis poenas promeritas exolvit. Nam cum lege a se cautum, capitaleque iudicatum esset, ne qua quis causa in contionem armis prodiret, et cum is in agrum exivisset, gladio (propter latronum incursiones) cinctus, atque in regressu immemor gladii ad latus pendentis, in contionem properaret, quod ibi tumultus excitari, audivisset: ibi ab aemulis suis, obiectione criminis notatus, confestim stricto gladio, sibimet conspicientibus omnibus, iugulum dicitur aperuisse. Diodorus Siculus, lib. 12. Petrus Aerodius, rer. iudicatar. lib. 3. tit. 1. cap. 5. Sane leges quaecumque, ut alia omnia iura, sive prodierint a sola natura, sive ab hominibus sint inducta, semper ad facta aliqua referuntur: neque vero semper factis omnibus aequeconvenire conspiciunt; sed pro ipsorum varietate, prudenter eas variari, est necesse. vid. Albert. Bolognet. in tractat. de lege, iur. et equit at. cap. 29. Et absonum videtur, quod referente Bartolo, in l. omnes populi. ff. d. iustit. et iur. ut et Bologneto, d. cap. 29. nis. 13. ac cap. 34. num. 28. quondam occasione statuti Bononiensis, capitis poenam infligentis ei, qui sanguinem fecerit in foro; haesitatum diu fuit, esset ne eadem poena afficiendus ille Chyrurgus, qui subitanea apo plexia correpto, ex Medicisuasu, secaverat venam. Necpraeter rer., eo de casu festum supervacaneum facere Bartolum, aliosque Doctores, Zasius scribit, in l. scire leges. nu. 19. ff. de legib. Aequitas, est anima legis; et absque ea cadaver est, corpus utcumque perscripti iuris. Unde Margarita Austriaca, Mantuae Ducissa, sapienter dicere solebat: Che i testi, et i paragrafi, non erano bastanti per animare il Governo Polirico, ma che l' equita era l' anima delle leggi. Giovanni Botero. lib. 1. d. detti. fol. 22. b. At vero aequitas ea, minime cerebrina illa, vel nescio quae imaginaria, huius vel illius opinatio est, hoc veli illud pro aequo venditantis; sed potius ius ipsum nostrrum civile, quod ars aequi et boni defi nitur, l. 1. in pr. ff. de iustit. et iur. ea est iurisprudentia nostra, hoc est, prudens administratio iuris scripti. Hocque ius civile contemnendum qui putat, is vincula revellit non modo iudiciorum, sed et utilitatis, vitaeque communis. Qui autem iuris interpretes vituperat, si imperitos iuris esse dicit; de hominibus, non de iure civili detrahit: Sin peritis non putat esse obtemperandum; non homines laedit; sed iura et leges labefactat. Cum tamen nihil in civitate tam diligenter sit retinendum, ac ius civile. Hoc etenim sublato, nihil est, quare exploratum cuiquam esse possit, quid suum, aut quid alienum sit; nihil est, quod aequabile inter omnes at que unum omnibus esse possit. Hoc neque inflecti gratia, neque perfringi potentia, neque adulterari pecunia potest quod si non modo oppressum, sed etiam desertum, aut negligentius adservatum erit: nihil est, quod quisquam sese habere certum, aut a Patre accepturum, aut relicturum liberis arbtretur. Cicero, pro Caecinn. fol. m 327. Ubi item sub (Aquilii persona, verum, bonumque ICtum describit: Qui nempe iuris civilis rationem, numquam ab aequitate seiungit, qui ingenium, laborem, fidem suam rei publ. Romanae promptam, expositamque praebet. qui ita iustus, et bonus vir est, ut natura, non disciplina consultus esse videatur: ita peritus ac prudens, ut ex iure civih, non scientia solum quaedam; verum etiam bonitas nata videatur: cuius tantum est ingenium, ita prompta fides, ut quicquid inde haurias, purum, liquidumque te haurire sentias. Ac quid, quaeso, praeclarius est: quam suo iure aliquem dicere posse, idem quod apud Ennium dicit, ille Pythius Apollo, se esse eum, unde sibi, si non populi et reges, at omnes sui cives consilium expetant,

Est enim sine dubio, domus Iurisconsulti, totius oraculum civitatis. Cicero, 1. de Orator. Ubi prudentissimus Romanae rei publ. Consul ius civile gravissime defendit. Studia haec sunt iuris civilis, sine quibus (verba sunt Magni Cuiacii, in epist. ad Filium, tract. 6. ad Africanum praefixa) neque stare res, neque mores hominum constitui, componi aut temperari ullo modo possunt, sine quibus prudentissimus, cautissimusque rerum homo, quisquis sit, quantumvis felici sidere natus, nemo unus evaserit unquam, sine quibusaequi et boni quoque speciem comprehenderit vix unquam quisquam bene, necsi se dederit totum Philosophiae, nec si literis sacris. Et quae contra Iurisprudentiam vulgo, ac etiam a nasutulis nonnullis inferuntur, de rabulis, forique tintinnabulis, qui praeter nomen, et externum schema, cum veris ICtis nihil commune habent, accipi debent: de leguleis cautis et acutis, praeconibus actionum, canto ribus formularum, aucupibus syllabarum.

Verum ex iuris arte, quae fit legum congruae interpretatio, longe est alia ab ea potestate, qua legibus solutus dicitur Psinceps. Quippe nam iuris auctoritas, legis puta sanciendae et corrigendae facultas, in potestate est Principis; facti solummodo quaestio nempe secundum leges ex aequitatis norma decidendi, penes iudicantium est arbitrium. l. ordo. 15. in princip. ad municipal. legem qui duram etiam observare tenentur, l. 12. §. 1. qui et a quibus manumissi. et quos non clementiores esse oportet lege. Novell. 82. cap. 10. vid. Paul. Busium, subtilitat. 1. cap. 3. et 6. et lib. 3. cap. 2. lib. 5. cap. ultim. Adde illustrem Enenckelium, 2. de Privileg. 2. num. 14. etc. ubi duplicem facit interpretationem. (1.) Perpetua est generalis, necessaria: (2.) temporanea, probabilis, ad certum tantummodo tempus, certumque negotium spectans. Prior ad Principem, qui condere leges potest, altera ad iudices pertinet. Iure consultus dicit, lex est bona, sed huic casui minus congrua: Princeps corrigit legem in thesi duram. Princeps ita decidit dubios, si qui sunt casus, ut de iis interpretes convenire non possint. Princeps item ex mera gratia; iudex ex causa, legibus prodita, id facere potest. Principi tali ex causa id facere licet, quae non necessario minuet poenam. Communiter dicunt, summas curias maiorem habere potestatem, in iure ex aequitate interpretando; quam Tribunalia inferiora: quod Corasius reprobat, ad L. benignius. ff. d. legib. non recte. vid. auth. hodie. C. de iudic.

Dubitationem quidem non habet, quin Christianus in iudicio possit litigare; Loetmatius, 7. cap. 26. etc. Gerhard. loc. de Magistrat. num. 271. etc 275. etc. parthen. Litigios. 1. c. 3. num. 14. nec tamquam contra charitatem impingentes, ab usu SS. Cenae sunt arcendi. Philipp. Melanchton. tom. 5. declamat. fol. 153. nam et S. Paulus iure Civitatis Romanae se tuebatur, Actor. 16. vers. 37. et c. 22. vers. 25. et ad Caesarem appellavit. Actor. 25. vers. 11. Dissentit Wigel. Im disputier Büchlein fol. 32. Attamen abusus et corruptela iudiciorum etiam cordatos eo adegit, ut Iurisprudentiam et lites detestentur. Guil. Bouchet des serees. tom. 1. cap. 9. fol. m. 275. Iessen in praefat. tr. Rainaldi Corsi, de privata reconcil. In caussa etiam est, quod male audiunt iureconsulti; quia nunc plerique litibus et processibus occupantur, nec ulla in re alia, arte sua et scientia rei publicae commodare, vel volunt, vel sciunt; contra ac olim Romae fiebat. Cicer. 3. de Orat. section. 21. Nam sane latius officium ICti patet. Bacchov. ad Treutler. fol. 6. Unde etiam hodie apud Italos, Merus Legista, purus putus asinus indigitatur. Aggiuntadi Boccalin. 1. Et in tales mordacissimum exstat epigramma, enles bigarrures, du Seigneur des Accords, fol. 137.

Olim lites, mores non evertebant et corrumpebant, ut hodie fit: sed promovebant. Sicque Persicis legibus, actio in hominem ingratum prodita fuit. Xenophon. 1. institut. Cyr. n. 4.

Quia vero hodie, in summam, proh dolor! sanctae Iuris prudentiae detrectationem, processus plerumque nihil aliud sunt, quam hominum nocentium et facinorosorum refugium, latibulumque; innocentium vero taedium et afflictio. Frider. Mindan. 2. cap. 71. sect. 6. Zepper. de legibus Mosaic. lib. ult. cap. 11. Ita ut non infacete quidam dixisse feratur, adhuc Romae patere Asylum, id est, scelestorum hominum confugium: eo dicterio urbane notans Rotae nimium vulgatum benignitatis abusum. Anton. Massa Galesius. ad form. Cameral. obl. fol. 346. Itaque certus Pragmaticorum constituendus est numerus, aliaque media litium abbreviandarum, studiosa cura inquirenda. De quibus Cusa, 3. d. concord. Catholic. cap. 40. Lather. d. censu. 2. cap. 5. et seqq. Codex Fabrian. fol. m. 1152. lib. 9. tit. 22. Frider. Mindan. in praefat. et Clariss. Parthenii Litigiosi Auctor. Iohann. item Biardi discurs. wie dem Justitien werck zuhelffen. Paradin. bistor. Lugdun. 3. cap. 28. Wehner. ob servat. practic. fol. 30. etc. Lycurgus olim reputavit, ubi nullum sit argentum, nec etiam fore lites. Pultarch. im vit. fol. 103. E re forsan eslet, Collegium institui, quod, si partes in facto sint concordes, de iure responderet. Quod in Saxonia fieri solet: ut et in Turcia quoque, Zefta illi nominare solent. Thesor. Polit. part. 2. f. 126. (Anne vero praestet oretenus, vel in scripto peragi lites? disquirit Busius, 3. subtil. 18.) Sumus enim in saeculo, ubi iudicia sunt, qualia describuntur Habac. 1. vers. 3. 4. Facit plerumque ratio aut fortuna causarum, ut in controversiis alter aequitate, alter iure nitatur. Symmach. 1. epist. 38. Quam incertae, fragilesque iis possessiones, hereditatesque quibus earum retinendarum causa, iudicio sisti, litemve sustinere, necesse est, iure quantumvis optimo illi nitantur, dici vix potest. Vanderburch. in Chron. Sabaud. ubi de Eduard. Celebris ille Decretorum Doctor Panormitanus, qui a Pontifice Eugenio Basileam legatus missus, quae pro iure eius confirmando allegaturus erat decreta, canonesque, iis ipsis, qua valebat eruditione, gratiaque, adversus eum infami nundinatione usus est. Idem, de Amadaeo 8. fol. 145. Forma iudiciorum, ac Iudiciarius ordo, quo in quibusdam utimur locis, neque videturordo, neque processus; sed magis confusio et labyrinthus: non procedimus, sed erramus. Calumniosa est ceremoniarum, atque scriptorum altercatio, extra omnem causae cognitionem. Hinc formularii, arcana qui tractant processuum, et cautelistae magis in pretio sunt, quam aequitatis artifices. Imo fatalia Instantiarum, consuetudine abolita iam sunt pessima. Sane tanta nunc ubique iuris, legumque multitudo, et exinde nata confusio est: ut nullum unquam fuerit saeculum ab initio Mundi, nullum aliud adhuc hodie Regnum, vel res publica sit; ubi sub specie iuris magis periculose erretur, ita iustitia opprimatur, rerumque iudicatarum exsecutio impediatur; quam nunc fieri solet, postquam ius renatum, et quasi e caelo delapsum esse nobis imaginamur: quam iis in locis fieri consuevit, ubi iuris ratio et scientia, florens magis, magisque vivida esse depraedicatur. Hocque critirium est Babylonicae confusionis, nunc ubique, etiam inter literatos imperium obitinentis. Tribusque plagis, bello, fami, pesti, superaddita estiam quarta, scilicet placitare. Boccalin. 2. ragguagl. 99. Sicque liquet non praeter rationem, in divinis suis Triumphis, triomph. d. fama, cap. 3. de Lege dixisse Petrarcham:

Et pertinet huc, quod canit Ovvenus. 3. epigr. 56.

Advocati an utiles? negat Morus, fol. 230. Boccalin. 2. ragguag l. 99. Weihe. de success. lit B. Danae. polit. fol. 470. Hoennon. 5. th. 65. et seqq. et contra eosdem, vid. Ammian. Marcdellin. fol. 495. Ego Doctorellosimprobo, de quibus Arumaeus, decis. tom. 1. fol. 185. et Sitzman. ad Boet. d. consolat. fol. 249. nu. 62. Ac de Advocatis Francorum veterum, vid. Lehman. 2. cap. 25. de eorum iudiciario processu, Idem d. lib. cap. 30. quodque omnes lites sub dio peragebantur, (ne diutius protelarentur) ut et hodie eius rei vestigia sat luculenta Rotvvilae et in Centenicis indiciis supersunt: monet ille idem, d. lib. cap. 31. Numa etiam, studio simplicitatis, lites iureiurando decidebat. Dionys. Halicarnass. lib. 2. quod et fecere Germani quondam: ut etiam supra dixi. Regioitem Consistorio, advocatos exesse iubet Magnae Britanniae Rex Iacobus, institut. Regia. 2. fol. 97. Et cur eos in Indiam noviter repertam, admittere noluerit Ferdinandus Hispanus, vid. Boccalin. 1. ragguagl. 79. et 83. Clenard. in epistol. fol. 68. etc. 88. etc. 154. Lermenblaser/ fol. 79. etc. De Advocatis. vid. Aerod. lib. 3. tit. 6. per discurs. Langlae. 1. semestr. per discurs. Et in Florileg. Graecor. Epigram. 1. loco 44. tale de iis iudicium exstat:

Sic et S. Chrysostomus, noluit esse Advocatos, reputans, id munus iniustum vitae propositum esse. Histor. Tripartit. 10. cap. 3. In Turcia etiam, non sunt diuturnae lites, Bellon. 2. cap. 91. et contra Causidicos invehit Mahometus, in Alcoran. Kohann. Wolff. memorabil. 1. fol. 187. adde Monluc. des. commentaires. fol. 200. Barclai. in Argenid. 3. fol. m. 374.

Lex etiam iusta, potest per tempora iuste mutari: legesque senescunt, ac nascuntur, Gell. 20. cap. 1. vid. Paracels. de inventor. artium, tract. 2. fol. 173. Canonhiero. dell' introduzz. 8. cap.3 . nec enim Leges humanae sunt define, sed de ordinatis ad finem. c. alma mater. ubi Covarruv. in relect. part. 2. d. sentent. excom. in 6. vid. Novel. 7. et Rittershus. ad Novell. in proaem. cap. 3. Nulla ergo tam sancta lex est, quam non oporteat, si salus populi postult, urgeatque necessitas, mutari. Treutler. disput. 1. thes. 5. lit. a. ad fin. vol. 1. Esti. ut apud Medos, Daniel. 6. edicta Regum immutabilia habeantur: Bodin. 1. de republ. num. 94. licet hac clausula sint munita; Edicto perpetuo, et irrevocabili sancimus: quamvis universis, praesentibus et futuris sint praescriptae etc. Bartholom. Muscul. de success. anomala, f. 27. Non solum mutata republ. eiusque statu, mutari Lex debet: sed et tempora, naturaque populi mutata, varias exigunt leges. Aequalis itaque aequitas est, tam in promulgando quae sunt iusta, quam antiquando, quae gravia. Ut Medicus temperat Medicinam, ad temporis constitutionem, et aegri conditionem: ita et legislator. Barbaries inprimis, ac saevitia legum antiquarum est immutanda. Sicque (ut ait Tertullianus, apolog. cap. 4.) quottidie illum inantibus tenebras antiquitatis; totam illam veterem et squalentem silvam legum, novis Principalium rescriptorum, et edictorum securibus truncaverunt, et ceciderunt Romani. Non tamen facile leges sunt mutandae, etiam cum aliqua commoditas invitat. Rei publicae enim nocet, si cives assuescant, facile leges antiquare. Eoque nomine culpatur noster Iustinianus. Procop. in histor. seceta. fol. 61. ubi not. fol. 49. Haut dubie satius fuerit, peccata quaedam legum latorum et Mgistratuum permittere, et legem etiam duram veterem tolerare; praecipiti quam mutatione, rei publ. cardinem movere. Nihilque periculosius est, quam tolerabilia in republ. corrigere velle, praetextu melioris. vid. Aristotel. 2. polit. 6. prope fin. Montaigne, fol. 629. Krazi um, in polit. 6. cap. 2. Boccalin. 1. ragguagl. 72. Legum auctoritas vilescit, Populus si leges mutari videt; quae potius sanctae, Oraculique loco haberi et coli deberent. fac. l. 2. de constit. Princip. l. 23. de legib. Legesque tum demum servantur, et auctoritatem acquirunt, si Divina inspiratione factae, vel quasi tales habe antur. Aristae. d. 70. Interpret. quaest. 35. Hinc apud Dionem, lib. 5. fol. 501. Maecenas ad Augustum: Leges firmiter retine; neque quicquam in his muta. Quod et veteres Germani, studiosa cura observärunt. Christ. Lehman. In der Speyr. Chronick. 2. cap. 27. qui 5. cap. 61. ad fin. et seq. suadet, ut leges maturo consilio sanciantur; quo possint perennare. Et nota sunt häc de re variarum gentium inbstituta. Apud Thurios sanxit Charondas; ut si quis legi cuipiam correctionem adhibere vellet, proposito häc de re consilio, interim guttur laqueo insertum haberet, et exspectaret, dum Populus de mutatione legis suffragia pertulisset. Diodor. Sicul. lib. 12. num. 18. idem de Locrensibus Demosthenes scribit, or ation. advers. Trimocrat. Cautela est, leges non mutare, sed addere interpretationem. Vincent. Cabotius. disputation. variar. fol. 179. etc.

Curam vero Politicae administrationis, non tantum consistere in dignitatibus et ordinibus conservandis;sed et ad vestes et ornatum, aliasque eiusmodi res extendi, variis et pluribus rationibus explicat Tholosan. 4. de Republic. 11. Et ii demum Penates, ea civitas, id Regnum, aeterno in gradu facile stabit, ubi minimum virium, Veneris, pecuniaeque cupido sibi vendicaverit: Valerius Maximus, 4. cap.3. quibus malis radicibus, sucum subtrahunt eiusmodi leges. Audi Propertium. 3. eleg. 12.

Quodque luxus libidinem creet, vid. Kornman. d. Virginitat. fol. 157. quaest. 63. Ac. quod non effici possit, ut aurum contemnatur, nisi luxus prohibitione. vid. Vit. Patr. in vit â Hilarionis. Nonnulli Legumlatores, Actiones dederunt, propter vitia, ut Charondas: qui actionem pravae consuetudinis instituit. Diodor. Sicul. 12. cap. 12. Persae, contra ingratos; ut iam monui supra. Et leges etiam, quas noster olim Tuyscon dedit, non litigatoriae erant. Spangenberg. Maßfeldische Chronick. 1. cap. 5. Cur veor hodie Principes, nullas contra luxum promulgent leges, conicit Boccalin. 1. ragguagl. 63. Huc pertinent elegantes libelli Matenesii, de bibendo super sanitatem, de calice Soporis, de luxu et abusu Vestium, Lather. 1. cap. 10. et lib. 2. cap 2. ac 3. Nam et Germania indiget censore, non qui bibendi cupiditatem satiet vel exstinguat praeceptis; sed qui prohibeat, ne ultra satietatem, ritu certe nefando, quis bibere cogatur. vid. Iohann. Elsvvich. disp. polit. 10. thes. 23. num. 8.

Ex hoc legum Iustinianearum insufficientia apparet: cum nullae, vel paucissimae ibi sint leges, ad mores, vel vivendi normam speciatim pertinentes; et si quae inibi sunt, vel nostris moribus non conveniunt, vel negliguntur, cum tamen in eo legislatoria consistere videanur. Campanella, polit. cap. 5. a princ. Tandem, de ratione, cur hodie Iuris bona pars, in Forum commigrarit, et omnes leges iam litigatoriae sint. vide Iohann. Ferrarium Montanum, de Republic. fol. 42.