In hanc sententiam, etsi tempori tunc, rerumque conditionibus, quam consuetudini temporum, convenientiorem, cum discessum esset a plerisque, militiaeque potissimum administris primis (Anhaltini Principis nulla penitus aemulatione loci, iam non, ur antehac, in castris primi:) Fridericus quoque, ne, repugnando, turbis novis daret ansam, consensui multitudinis manus dedit: et naturae quoque bonitate quadam, facile, qua suasu praeires, ductilis; expeditioni sese, castrisque, composuit. Ante cetera vero, nequid indispositum Pragae, vel privatim in domo regia, vel tribus in civitatibus publice, post se relinqueret: primo filium suum, natu maximum, (113) Henricum Fridericum, septimum tunc agentem aetatis annum, ac nuper ab Ordinibus-regni designatum patri (si decederet is) succesiorem, ut alio superius loco memoratum est; abduxit Praga, suomet ipsius, ac Proserum aliquot, (uti Pessina quoque tradit, ac loquitur,) aulae suae pvaecipuorum, comitatu septum: transtulitque primo Brandisium; locum, a tertio milliari, ripae larvar fluminis Albis imminentem. Inde vero, Berlinum Brandenburgicum eum devehendum curans, ad foannem Sigismundum, Imperii Romani Septemvirum, Reformatae religionis etiam ipsum nuper partes amplexum: submonuit utique, Meminisset, se fortunae patris utrique seponi, reservarique. si bonae, secundaeque; rediturum, Bohensici culminis, ut collegam; sin adversae, parentique funestae, tamquam heredem clim, ac possessorem. In haec, lacrimae, complexus, et alterius ab altero maesta divulsio: sed Palatini festinus in regiam Pragensem reditus.

Secundum haec, ad Septembris diem decimum quintum, sollicita Friderici praecipuaque cura, (nam eius macime res, ac salus, agebatur,) ad defensionem trium-urbiune bellicus omnium generum fit apparatus. inspectio moenium, turrium, munimentorum, quam unquam alias, intentior: et, ex armamentario, machinarum, ex aere, praegrandium, magnus in editiora loca numerus rotis subvectus; ac foris, pro fronte murorum, passim constitutus. Ad saga demum, et arma, populus certatim vocatus, ac ruens-In Bavarum, Bucquoium, Ferdinandum, signa, conclamationes, tubae. Fine mensis, quem diximus, appetente; convocatis in Senaculum primoribus Ordinum-regni, Fridericus, regiam coniugem, sobolem, suique fidam memoriam, observantiamque, commendans; e comitio frequentia magna deducitur, ad praeparatam expeditioni quadrigam. Ea conscensa, pridie diei, quo Catholicis antehac fastis Archangeli Michaelis memoriam Ecclesia recolebat, ipsa nempe Divi Wenceslai, Bohemorum Principis, sollemni luce, comitatu splendido proficiscitur in castra; quae tunc Bohemis (uti Czechorodius Phosphori sexto Radio loquitur) ad Brezeznicium, aut, ut Bellus libro quarto Laureae nominat, ad Klingenbergam erant; loco, qui milliarium octo spatio Praga distabat. Quo cum venisset; continuo rumor in omnem circumquaque Bohemiam dispersit: Friderici regis in extremo fortunas esse. nisi praesente rege, nolle proeliari rgios. Hostium autem praetoriana castra, milliari non plus uno, remota regiis a castris, loco, cui Morawizio ncmen. Inde mox, ad manus utrimque ventum iri.

Quo factum est, ut, quae res prudentibus valitura visa fuerat, ad animanda Bohemorum pro Palatino studia, simul ac iste, praesens in hostem ire, conspici coeptus esset: eadem, miranda casuum humanorum volubilitate, desubito sese verterit in formidinem publicam, et animorum popularium deiectionem, ac rerum omnium desperationem extremam; relinquentibus passim omnibus omnia, quae secum efferre nequirent:et e villis, pagis, arcibus, ac minoribus oppidis, Pragam refugientibus. Ea tunc, consternationis publicae receptaculum erat. (114)

His nihilominus suorum terroribus aut revera Fridericus, aut dissimulatione fluctuum mentis, imperterritus; pavorem eximere militi suo conatur, ostensione fiduciae; quam collocatam in Ungaricis, a Gabore sibi promissis, subsidiis haberet. Ea propediem adfutura, denuntians; uti fidem asseverationi faceret, paullo post e castris, ad Sezschinum tunc locatis, expedito, qui Pragam festinaret, cursore, praefectis fabrum mandat: ut e ripa Multaviae fluminis dextima, quam adiaceret Koenigssala, pontem ducerent nauticum, in ripam adversam; traiciendis, ut primum advenissent, auxiliis Ungaricis. Ex quo mandandi modo, facile statuamus: castra Palatiniana, diebus illis, quibus exspectabantur Ungart, trans laevam amnis Moldae ripam posita, tractum Circuli (quem appellant) Podbederensis, Occasum versus, insedisse. Sed ea Friderici spes, de Pannonum Inferiorum in proeliis usu, quo temporis articulo potissimum eorum operae pretium futurum fuerat creditum; haud secus, ac Pompeii quondam, (in acie Pharsalica Caesari concurrentis) de copiis equestribus (115) concepta fiducia, caduca fuit: ut in loco reddemus.

Sed inter haec, Bavariae DUX. et Carolus, Bucquoii Comes, rerum in castris suarum strenue satagebant. quorum idcirco gestis narrandis, uti coepimus, ad dierum temporisque seriem redimus.

Ac Maximilianus quidem, vicesimo quinto Septembris die, sursum versus, ad Boream, cum exercitu pergens; Budnam accessit, muris cinctum, et turribus munitum, oppidum. quod, inter Moldam ac Malczam amnes, situ fere medio constitutum, praesidio trecentorum, sclopetis et gladiis armatorum, sed ex agris et plebe collectae militiae, tenebatur. Hi, simulque cives incolae, misso, sub eius adhuc diei vesperam, feciali, cum tuba, cumque mandatis, ut Ferdinando Caesari, legitimo suo Regi, positis armis, sese submittant: respondent, Correptis armis, pro Friderico rege, sibi lecto, suprema quaeque facturos, ac passuros. Continuoque fistulis aeneis, minoris formae (quod grandiores deessent,) expeditis, earum exoneratione, numquam intermissa, Bavaritum militem, et tunc, et multam insuper in noctem, imo, postera tota luce, iam ultra meridiem producta, lacessunt, et infestant. Cum autem, haud ita procul pomoerio Budnae, foris, succensorum antehac domiciliorum parietinae superessent, inanes cetera, nisi, quod urticis, ac virgultis horrerent, et ab imprudente bellicorum eventuum urbe, relictae neglectim fuerant: haud fefellit ista bene gerendae rei facultas, et occasio, DUCEM. Huius igitur ad mentem mandatumque, beneficio tenebresae noctis adiuti, qui balistis praeerant; tormenta currilia statuunt, intra caeca parietum: numero, qui rei destinatae patrandae sufficeret. Cum primo deinde diluculo, metallinis e cannis in muros, et oppidi tecta, grandes undique pilae ferreae volitare: simul autem e castris, ad urbem positis, indefesa iaculatione plumbum ignitum, et vomentes ignem piceum sphaerae, granis letiferis fartae; culmina domorum, muros, turresque, lacerare: donec, adhaerente tignis trabibusque flamma, perfracta simul urbis porta, simul portae residuum, deflagrare coepit. Tum demum, etsi plane plusquam sero, sed scilicet plus nimio benignum in Victorem incidens, Budna Caesari se, suaque, sub Maximiliani manu, permisit. Is conditiomes victis has tulit. Qui rebellionis sese capita principio, postea vero flabra, praebuisient civibus; ii comprehensi, discussa, militaris quaestionis ordine, convictaque, culpa, plicterentur. Praesidium, e provinciali multitudine lectum, una cum ductore suo, dimissum, in praesens vitam retineret; sarcinas, et arma, victoribus relinqueret. civitati, supra meritum, ab incendio, vastitate, ferro, maneret incolumitat. PATREM-PATRIAE, dixisses, intrasse Budnam; non hostem urbis, aut Iudicem. Nec de clementia DUCIS, questus exercitus est; quantumvis, a pervicacia Budnensium, hostiliter ipse, per id biduum, habitus, quo toto biduo tamen, nostrorum vix sex occubitu, bellatum est. Haec a Maximiliano tunc, eo loco, gesta sunt, ad vicesimum quintum, ac sextum, Septembris diem. quo tempore Pragadizium, in vicinia, contrarius per omnia rerum eventus excepit, et adversa belli fortuna pessum dedit.

Pragadizium autem hoc, de quo sermo nobis, quodque diversis ab hoc nomine nominibus, ac litterarum notis, apud diversos exprimutur; (116) urbs est, antiquitus iam, salis per Bohemiam negotiatione nobilis (117): et ad latus Budovvizii medio fere, Moldam inter ac Malczam, (sicut Budna,) spatio sita; sed infra Budnam, in Austrum, haud ita procul distans Reinberga, castello montano: propinqua quoque transitui, quem Callem-Aureum vulgo dicunt, Passavium versus e Bohemia tendentem. Haec, ab incolarum eiusmodi genere tenebatur, quod olim, utcumque tandem, professione Catholicum; novissime se rebellioni Bohemorum, adversus Caesares ac reges suos, adiunxerat: idque coactu maxime Mansfeldii nothi: qui, vi captam, praesidio militari, legibusque Directorum, frenabat. Superveniens autem rebus, ita gestis, Balthasar Marradas, Caesarianorum ductor, (de quo dictum saepius est, ac dicetur postea quoque,) sed cum exercitu quatuor haud amplius millium; tormentis tamen militaribus instructus, et iaculatione pilarum grandium formidandus: ad rei summam nihil profecit; resistentibus, qui moenia defendebant, ope summa Mansfeldianis: et ipso tunc notho, cum suppetiis Bohemicis, haud procul tendentibus, et in opem accinctis. Quocirca Marradas, obsidione soluta, nec, nisi villis aliquot, ac praediis domibusque suburbanis, incendio vastatis; de cetero, rebus infectis discessit: omniaque deinceps integra Duci Boiorum, et Bucquoio, reliquit.

Dum ergo Buanam Boius oppugnat, et capit; Pragadizium Bucquoius, cum copiis suis omnibus, ad Septembris itidem vigesimum quintum, et sextum, assultat. Qui tutabantur urbem, Mansfeldiani iuxta, civesque, post Marradianam nuperam repulsam ferocius insolentiusque loquentes, et agentes: invicem et Bucquoianos, cum ductore suo, commotiores, animosioresque, repererunt. Sed, iaculationis contentione, Pragadizianis primo validioribus fieri visis; Bucquoius, vanam militum, sine viribus balistarum, Iram fore, iudicans: in castra Budnaea subito mittit, a DUCE Maximiliano rogatum machinas aliquot curriles. Quibus libenter concessis, ac raptim ad Pragadizium tractis: Caesariani, refumpto pridiani furoris impetu, quatere tormentis moenia; disicere propugnacula; perque murorum ruinas, et pervia munimentorum, impulsu ductoris, irrumpere; caedere, iugulare, sternere, quidquid in praesidio militum, in oppido civium, et incolarum, deprehensum erat: nullo vel sexus discrimine, vel aetatis. quippe, iudicante stragis auctore, Vivere non oportere diuturnius cos, qui mori, quam non rebellare, mallent. Per cadaverum ergo magis, quam platearum, strata victor miles ac ductor militis, strictis, et promiscue cruentaris, gladiis incedentes; posteaquam, qui trucidari posset, non superfuit, lanienam finierunt: caedique desitum est, languidiore demum ad ictum, hebetioreque, ferro; quam, ferrum-rotante, manu, feriendique voluntate. Dicere videbantur tantae caedis otiosi spectatores, Hoc voluerunt: hoc habent! Sic omnibus, qui paria faciunt, pati-paria contiongat! Bucquoius, ante ceteros, ad tantae severitatis diluendam invidiam, in ore visus est habere, quod in animi latebris: Caedendo Pragadizianos ad internecionem; necem neci rependimus, (nam suorum sexaginta Bucquoius amiserat:) et internecionem novissimam, audaciae rebeilionis veteris: exemplo, ceteris deinceps coniuratis ad terrorem profuturo. Nec inanis ista fuit divinatio: quippe, compluribus deinceps rebellium oppidis, et arcibus, clade Pragadizensium (postquam praesertim et Pisecka mox ad cumulum, uti dicam, accessit,) comsternatis, et ad obsequium reduci coeptis. (118) Plus itaque Pragadizium, exstinctum eo biduo, suo profuit regi, documentis oboedientiae, dominis reddendae, post se relictis; quam incolume, toto retro biennio, male fortasse fidum, ei detrimentorum intulisset. Tunc loqui, mutum quoque coepit: Discerent superstites urbes Iustitiam; et non aspernari divos, aut divorum vindices: nec assuescere, venalem, inter fidem ac perfidiam, alternare mentem. Cuius sane, mobilitatis aeque praeludium, ac subsecutae calamitatis imaginem nonnullam, Pragadizium istud ipsum, belli iam olim Hussitici temporibus, adumbrasse reperio. qua temprstate, quod narro nunc, id gestum esse, veteres annales exponunt.

Ioannes Trosnovius, Bohemia quondam universa, necnon et Austria Boreali, celebratus fama, quali quondam per Italiam, et Hispanias, Annibal, cladium illatarum frequentia fastum eius augenti; quoniam, adhuc iunior, prgna quadam oculum unum amisserat, ZISCAE (quod est, Caeci,) nomen invenerat: quod autem, Rabum oppidum oppugnans, altero quoque, iam senex, orbatus esset; id iactura geminata confirmarat. Is vir, quantum manu bonus ac strenuus, tantum animo, sectaeque suae studiis, improbus atque sceleratus; anno circiter, post millesimum, quadringentesimo decimo noo, loco plano, Budowisium inter et Pragam, sitam antiquitus in editissimo, petricosoque, iugo, sed post haec bellis crebris excisam, munitiomem, in urbis formam ac firmitudinem erexerat: idque fecerat suorum quodammodo perenne spoliarium, et asylum, ad Lusinizium amnem, opportune praeterfluentem. Ei vero munitioni nomen imposuit, Thaborem: hoc est (uti ferunt) vallum, aut propugnaculum. (119) Eo contraxerat, uti Romulus in lucum quondam septaque sua, manu fortium, sed audacia perditissimorum, mortalium multitudinem ingentem; Hussiticae plerosque pravitatis: Hussii quippe doctrinam et ipse professus, et ad eandem amplectendam, nullos non inducerc, pertinacissimus. Is, sub haec, selectissimum quemque, suique quam simillimum impietatis imitamento, composuerat sub signis Ziskaeis, in manipulos, ac turmas, iustique cuiusdam exercitus formam. quam scelestorum multitudinem, barbaram prorsus, et truculentam, vulgo nominabant Hussitat Thaboraeos, a loce, quodammodoque cunabulis, unde prodierant. Adeoque, per decennium maxime, gestorum fama vocabulum istud triumphare coeperat; ut idem iam Hussites esset, ac Thaborites. donec sensim, Hussii sectatorum gens universa, se scidit in Procopianos etiam, (sic a ductore nominatos) et Orphanos (qui se, Ziska peste sublato, ceu patre deinceps destitutos, ultro sic eognominarant) : indeque Thaboritae, pars duntaxat, et non universum Hussii regnum, esse iussi sunt.

Ceterum, cum iis, quos dixi, Thaboritis, quam diu quidem in terris egit, Trosnovius Ziska, per omnem circumquaque volitare suetus Bohemiam; Aegyptiacae grandinis instar, omnia devastabat: templis praesertim infensus, ac basilicis; quotquot reperisset, non DEO soli, sed Divorum, ex hominibus assumptorum, Memoriae, dicatas. Has tales, ad unam omnes, tum suopte furore, tum de suorum sententia, certus, et exorsus, exscindere; passim asciis, ligonibus, malleis, admotisque facibus, in eas saeviebat. imagines, tabulas, simulacra, ftatuasque Caelitum, abolebat: religiosos homines porcorum numero ducens, quos de reditibus suis clauftra sacra saginarent, (120) extrudebat, imperiis armatis, in loca liberiora, nec suae professionis. Populorum Catholici-ritus querelas, ob haec ortas, et odia, conspuebat: pontem Pragae lapideum, et arcem Wissehradensem, armatis complebat: et, cum pontem convellere nequiret, nec pilas eius saxeas, aut aquas Moldae subterlabentes, exurere; magnificentissimam, ac tredecim fulgentem templis, (121) quam dixi, Wissehradensem arcem, ruinae pontanae substituens; diripiebat, diruebat, incendio delebat, anno, post millesimum, quadringentesimum, vicesimo. Sigismundi Caesaris, adversum se, suosque Thaboritas, missum equitatum, duce Nicolao quodam, contemnebat: ad Auscam, locum Thabori contiguum, equitum eius copias fundens; et equos eorum mille, captos, abducens. Alio, cum eodem genere militum Caesarianorum, ad Auscam eandem proelio, pedester ipse, concertaturus; animadvertit luscus, sed oculis animi perspicax, et callidus, ad Auscae latus ascensu, propter acclivitatem difficili, superato, patere senticetum quoddam, latitudinis, ac spatii, proposito suo peropportuni: qua, si cum suis simulata fuga cursurus esset, iter peditatui suo futurum expeditum; equitibus autem, fugientes insecuturis, neutiquam usui, nisi, celeriter dimissis equis, omni contentione, pedeque libero, Thaboraeorum in tergis haererent. idque conaturos eos, indubitate praedicebat. Scortorum igitur, et uxorum, agmini, quod castra comitabatur, praecipit; uti locum illum, quem dixi, dumosum, et inhabilem equitatui, praeoccupent: eumque, direptis sibi capitum peplos, pectorum mammillaribus, ac pedum supparis, totum insternant: ac porro profugiant. Oboedienter id factum: ac Ziska, simul ac tempus visum, et locus in conspectu fuit; omni cum phalange sua, fugam illuc, quo destinarat, intendit: formidine, non vera, sed personata. Veram autem rati Thaboritarum hostes, in eos, effuse fugientes, concitatos et ipsi perniciter equos eftundunt. Sed ocius, equitandi deprehensa difficultate, plane desperanda, desiliunt equis, quos calonibus commitunt. ipsi, sicut erant ocreati, cum ponderosis et praeacutis illius moris aevique calcaribus, Ziskaeos insequuntur: ac, per ardua nitendo, praeconsumptis viribus et spiritu, tandem in locum incidunt, sentum illum, linteisque muliebribus instratum. ubi, pergere conati, progressu nihil proficiunt: quippe, calcarium cuspidibus inhaerentia pepla, plagulasque, cum laciniis, post se trahentes; inpedimenta, progressuum pariter, atque caedis hostium. Quo proinde Ziskae conspecto, cum suis, omisso fugae figmento, reversus in implicitos linteis adversarios, irruit: maleque repugnantes, et immundo muliebri mundo maledicentes, occidione delet: equis, calonibus, spoliis, ac victoria, potitur; paene per lusum, et insultationem, tragoediae ferocis actor. (122) Qua tamen ipsa, mox alias alibi lanienas repraesentavit, atrociores: inter quas et illa fuit, quam Pragadizio dedit; exitu, per omnia lamentabili.

Venit eo, cum Thaboritis suis, cadem illa bellorum tempestate, qua per decennium vitae postremum universam pervadebat Bohemiam, et Austriae finitimae partem, Ziska. Reperit urbem, Catholicis adhuc sacris addictam: alienam autem a doctrina Ioannis Hussi; quam is, anno post Christum natum millesimo, quadringentesimo nono, spargere de templorum cathedris orsus erat. (123) Ad famam imminentis Pragadizio Ziskae, coorta formido civium ingens erat. nec tamen ab animosioribus moenia deserebantur; fortissime propugnantibus, aliquousque, pro focis et aris: donec, praevalente Ziska, demum urbs capitur: et, quod incolarum occurrit, interficitur, victoriae licentia. Seorsum autem, mera solaque detestabilis- Immanitatis libidine (quam illa sectaria natio gestorum suorum magistram habet) centum triginta quinque Pragadiziani, Thaboritarum ferreis, et aculeate quoque (reor) clavatis, tribulis, mergitum more contunduntur, et excruciantur; ad usque spiritus expresionem. felices! si pro sanae religionis tutela sanguinem, ac vitam, elegerunt profundere: frumentum Christi facti! (124) tribulaque barbarica pro bestiarum dentibus experti.

Pragadizianorum hae, quas attuli, fuere, fatalibus similes, calamitates; certis temporum evolutionibus in sese quodammodo recurrentes. (**) Quarum occasione, visum nobis e re nata fuit, in Ziskae quoque memoriam, hominis licet exquisite nequam, excurrere nonnihilo largius; geminas ob causas. Primum quidem; quia per omnem hunc librum, enarratione bellorum, universam ultro citroque Bohemiam toties percurrimus: ne Ziskae, Bohemorum famosissimi Polyphemi, passim impressa Cyclopica feritatis vestigia, nescisse crederemur; aut per ignaviam praeterisse. Quo neglectu, nosipsos praestaremus, simillimos iis; qui, Roma lustrata, Romam omnibus promiscue iactant; nullo non angulo tractuque, foris et intus, visam, ac revisam. solummodo, Tiberim se vidisse nullum, aut advertisse, confitentur. Deinde, ne, Pragadizianorum lecta calamitate novissima, per Bucquoium illata, saevisse quispiam clamaret Comitem (ut et Psisceckae paullo post, et Bucquoianos, et alios,) nullo superiorum temporum exemplo. Videmus enim hic, in unum idemque Pragadizium, effusam, et Bucquoii bilem, et Ziskae barbaram immanitatem: Sed, causae magno discrimine, Comitem excusaturo; Ziskam autem omnibus diris devoturo. Pragadizium enim postremum evertit, Bucquoius, ob perfidiam: priscum, Ziska perfidus, ob servatam sacris priscis, Caesarique, fidem. Postremo, rigidus tunc, et asper, Bucquoius; in reliqua temporum, ut plurimum mitior. Trosnovius contra, semper, et in omnes bonos, atrox; in malos, ubi liberet. Sui passim commodi quaestu, saevus: ubi lucrum aberat; malus nihilosecius, vel gratuito, fuit: coaevis pariter, ac post se nascituris, noxius, et perniciosus, ubi posset: ubi nequiret, quavis alia via turbulentiae molestus. Nam optasse, suasiseve, pro comperto traditur, (Ne cuiusquam ullam vel animo, vel auribus, pacis, et requietis, partem post se relinqueret;) Suam mortui pellem, a coriario studiose subactam, ac praeparatam, extendi super circinum ferratum; et malleolorum globosis capitibus impelli. Sonitu namque solo, pellis antiquum dominum agnitum, fugaturum omnes, ubicumque locorum repertos, hostes, in ultimam usque Thulen. Ita, pro Ziska mortuo, superfuturum se, bellicum Mundi tympanum, nimis quam vivum. (128) Sed nos ad expeditionem redeamus, duorum ducum, et exercituum eorum; reliquam per Bohemiam volitantium.

Allato certis nunciis, et auctoribus, circiter vicesimum septimum septembris diem, e tracus Rhenani superioribus terris, de secundissimis expeditionis Belgicae progressibus: quanaque celeritate legatus Alberti, Belgarum principis, Ambrosius Spinola, Venafri Marchio, locorum, ad Friderici nuper Exarchatum pertinentium, et cis Treviros, Moguntiam, ac Vormatiam sitorum, potitus esset; signate vero, non ignobilium oppidorum, Alzhemii, Caubi, Baccharaci, Creizenaci, cum Oppenhemio, ceterarum urbium illic capite: cognito praeterea, quanta Bavariti militis virtute, Mansfeldius nothus, cum suorum praedatoria manu, reiectus a limitaneis excubiis, Eschelcami, Furthi, Neokirchii, retrocedere coactus esset; spoliorum illorum inops, quae suis, e direptione Bavariae, promiserat, sed post, ex ipsi Bohemorum rebellium raptis fortunis, repraesentarat: (129) His, inquam, in castra nostrorum nuntiatis, exercius utriusque bellandi mire crevit studium, et exscindendae rebellionis accensus est ardor; aemulatione paris, e virtute, famae. Quo factum est, ut, Boici praesertim, impatienter admodum tridui moram illam ferrent, qua, Budnae tenere se, compellebantur; quoad Pragadizio se commoveret Comes Bucquoius, rerum illic componendarum, nescio quarum, necessitudine districtus. Iis demum expeditis; ad diem Septembris vicesimum nonum, Archangelo Michaelis dicatum, post rem divinam diluculo factam, Budna Maximilianus, Pragadizio Bucquoius, discedentes; hic quidem dextra, propius amnem Malczam, Bavariae vero Dux laeva, pone Moldam, Borem versus, et Piseckam, tendunt. Est haec Pisecka (quam et Pisckam, per exstrusionem mediae vocalis, dicunt,) una Regalium, quas vocant, Urbium; Circuli, seu territorii, prachensis, ad concursum Moldae fluminis atque Malczae. de qua, quid erroris sparferint ii, qui Comportatorem Urbium (accuratum alioqui plerumque descriptorem,) in idem mendum induxerunt; Annali superiore narravi, nec iam repeto: sed potius, quae circa Piseckae casum ab aliis tradita secus sunt, quam gesta sint, eorum expono fide, qui, mihi notissimi, veritatisque servantissimi, rebus, cum gererentur, interfuerunt: manumque, partim gladio pugnaeque, partim stylo, commodaverunt, ac rerum earum memoriae. Qui proinde secus haec exponunt, valeant; et aliis potius omnibus, quam docendae posteritati, dent operam. In praesenti quidem certe controversia, caligo dubitationis, utra verior narratio sie, teste Serenissimo discutitur, atque lucet.

Ventum igitur erat, ad diei, quem dixi, propinquam vesperam, in Piseccae conspectum, hinc quidem a Budnaeorum, illinc autem a Pragadizianorum, domitoribus: et a Bavariae Duce (quippe, cuius potiores essent in imperio castrensi partes,) missus in oppidum, caduceatoris auctoritate, tubicen praetorianus, qui posceret, ac maturari iuberet, ad obsequia Caesariana reditum, oppidique deditionem, sponte faciendam; iubetur invicem ab oppidanis, eorumque primoribus, considerare disparitatem praesidiorum, ac virium, Budnam, ac Piseckam distinguentium. Ibi, trecentis, iisque de stiva vomereque devocatis, spem ac rem bellicam fuisse commissam. sua vero moenia, robore densiore, fortissimorumque iuventute, (quingenti de Mansfeldianis pedites, et equitum quadraginta globus, inerant,) defensari. Non interim attendebant hi; Se, non Bavaro modo, Budnaeque victoribus, sed eodem sermone Bucquoio quoque, Caesarianisque, Pragadizii vastatoribus, respondere. Iam enim et isti Piseccaeis imminebant. Hic, (adversus utroscumque postulatorum repulsa talis redderetur,) cesatura paullo post erant rebellium verba; cum ventum foret ad murorum bellica verbera. quae dilata non sunt.

Intellecto namque, cuius voluntatis ac fiduciae Piseccenses essent: coniunctis quidem animis, sed divisis ad oppugnationem stativis, DUX ea parte, qua Molda, Comes autem altera, qua Malcza fluit, (loco, prorsus ad incursum opportuno,) castra metati; balistas aeneas, molis grandioris, adhuc illius eiusdem vesperis residuo tempore, producunt: in oppidum obversas, defigunt: et ad postridianam oppugnationem omnia comparant: hostilibus interim conatibus ceteris, adversus urbem, sibi (si forte Nox intercedens mentem rebellium emendaret) temperantes. Sed, ubi nox, et aurorae sequentis pars, exactae, consilii sanioris ab urbe nihil ostenderunt: applicitis ad tormenta bellica (quae septem erant machinae, grandiores, ordine peropportuno constitutae,) flammis; quati moenia, mandato DUCIS, coepta sunt. Is oppugnationis ardor, nullo vel oppugnantibus ad respirandum, vel obsessis ad intermissionem defensionis, spatio conceso, duravit a principio lucis illius (quae postrema fuit Septembris) in pomeridianum usque tempus. Tandem, ad horam a meridie fecundam, e moenibus postulata colloquendi faeultate, cum iaculationis induciis, hisque concessis, prodeunt ex oppidanis, de pace conditionibusque, legati. Nec aut alienus a pace, pactisve, Dux Maximilianus erat; aut ab iisdem aversam mentem Bucquoius demonstrabat: resque conventura videbatur. cum subito clamor ex urbe grandis, et, agentium patientiumque tumultu mistus, in caelum quiritatus, exoritur. Is, colloquii negotium interscindens, ductores exercituum avertit, ad novae turbae eaussam sciscitandam. quae non diu latuit: eratque talis.

Dum Maximilianus, et Bucquoius, in cognoscendis Piseccensium postulatis toti sunt: Caesarianus interea miles, ad diversam urbis partem agens, animadverso repentino balistarum, toto modo die boantium, silentio, quodammodoque suspecto sibi conticinio; quidquid id demum esset, id suam potiundae civitatis occasionem rati, neutrins ducum ullo iussu, praescituque (neget id licet Sanraeus) loco murorum, ad ascensum aequiore, moenia superarant; et urbem, multitudine densa, furoreque, tamquam a Diris immisso, superobruentes, locis omnibus caedebant, et iugulabant: nemine, nec sene, nec puero, non viro, non femina, vivere permissis. Quamquam autem accurrentibus ilico, re comperta, ducibus; et Maximiliano Caesareos verbis acribus increpante, Bucquoio vero, stricto quoque mucrone, (quippe, contra suos,) crudelitati furiosorum obsistente: minus nihilo tamen profectum est. Educti semel, et bibere sanguinem exorsi, gladii rabies, satiare sitim suam quaerens; ebrietatis fundum ac finem, nisi nec infante quidem in cunis vivo relicto, non invenit. Occidione Piseccenses occisi sunt: neque militum ullo, neque civium, ad vindictam ceterorum posthumam, superstite. QUIS fecit autem haec; nisi, qui passus est? Furor rebellis, et contumax: cuius Exitus, est Interitus. (130)

Minus isthaec talia Maximilianum, (Principem, institutione moribusque suis, mansuetudini proniorem,) delectarunt; quam, allatus pridiana nocte, Batinae (qui pagus, in vicinia Piseckae, tectum ei stratumque praebuit,) agenti, nuntius, de gestis interim a Balthasare Marrada; sub Caesaris quidem Bavarique Ducis auspiciis, pariter bellante, sed imperia tamen a supremo Caesaris legato iusso, solitoque, capere. Mandarat huic Maximilianus, ut, festinantibus in Bohemiam, auxiliaribus copiis, ad extremos Bavariae transdanubianae fines excipiendis, obvium duceret equitatum, sibi commissum: ac, sicubi res ferret, rei bene gerendae facultatem ne dimitteret. Occupavit Marradas continuo, loca non negligenda; Voliam, (131) ac Pergreichenstenium. Sub haec, ad occiduum Bohemiae limitem, uti iussus erat, Zephyronotum versus, pergens; currus, impedimenta vectantes, et sarcinaria sarraca, sic instruxit; ut ordine, tarditate, rotarumque stridore, simulacra praeberent curruum, grandia tormenta bellica portantium; ideoque, contra viarum et aeris incommoda, sollerter obtectorum. Ex hac, incedentium per vias, carrorum et equitaus specie, Bohemicis a colonis hausto, passimque didito, rumori, robur Marradas, ipse per se, perque suos, addidit, et impressit opinionem, persuasione fixa; tamquam, extra dubium ullum, a tergo subsequentium Bavariae DUCIS, et Bucquoii Comitis, exercituum. Cum hac Marradas simulatione, non minus ac turmis, et curribus, ad oppidum tandem venit subalpestre, Schittenhofium; vocabulum quidem Boicum, sed urbem, ac solum, Bohemicum, silvae subiectum Hercyniae, qua parte regnum haec ab Ocasu munit, et inchoat: faucium instar, et Pylarum, Bohemiae. Situs urbis, inter Ellischavium, et Stephanigkum montem est. Urbs autem, Friderici partium erat. Eo porro posteaquam (ut dixi) Balthasar accessit, et in conspectum oppidi vires suas adduxit; proque portis in ordines suos turmas constituit; misit, qui, verbis Marradae, custodibus denuntiaret; Caesari Ferdinando, Regi suo legitimo, Duci Bavariae, Comitique Bucquoio, legatis castrorum Caesaris supremis, urbem dederent, ac patefacerent.

In haec praeconis mandata, quid, pro rerum praesenti statu, tutius agerent oppidani; formidine superventuri gemini, post Marradam, exercitas alterius, praeoccupati? quid, inquam, consilii sanioris caperent: quam, ut potentiori sese permitterent? Aliud non reperiebant: quippe, nullis ipsi, praesertim alariorum, praesidiis; tenui vero balistarum apparatu; nullaque suppertiarum a Palatino spe, sui defensionem ausuri. Portas ergo pandunt: deditionem faciunt: Ferdinandi sacramentum, ac militem, recipiunt. Resque, sic, ut dixi, gesta, quamquam irrito nix rumore, successu tamen pactorum utrimque rata fuit: etiam, postquam errori simulationique larvam tempus detraxit.

Ceterum, cum inter haec Maximiliano DUCI visum eset, impetu militum, dum caleret, et a Pisecka recens bulliret, utendum esse; sed ordinatius, et in hostem, locumque, summae rei perniciosiorem: calendis Octobribus ductorum, tribunorum, ac primor ordinum plerorumque centurionum, concilium, suo Bucquoiique nomine coactum, rogavit, Ecquo vertendus in posterum, ac proxime, Martis cursus esse usderetur? PILSNAM, responderunt omnes. Et in hanc, tam sententiam, quam expeditionem, utraque cum irent castra; Bavarita primum omnium agmina, sublatis signis, Pisecka Strakonizium eodem adhuc die, prius, quam vesper in noctem iret, advenerunt. Haec, in hunc modum, et brevitatem hanc, ephemeridum expeditionis - Bohemicae conscriptor narrat; libello, quem, anno mox subsecuto, formis typicis evulgavit; ab iis, qui rebus et castris interfuerunt, comprobato. Quo minus vero, qui narrationem hanc reciperet, admiraretur; a Bavaritis recta Strakonizium potius, (locum, a Pilsnae boreali tractu retrocedentem in Austros,) quam sursum versus, ad loca, destinato propiora, fuisse tunc susceptum iter: rerum Boicarum novissimus compositor, quadraginta minimum annis posterior, e seriniis Arcanorum (opinor) sanctioribus, interserit his, quae narrare coepi, quiddam; cuius altum est in Diario castrensi silentium.

Mansfeldium, ait, Pilsnae tunc et urbis praefectum, et praesidii; seu sponte sua, seu compellatum, obtulisse Bucquoio, certa luculentaque depacta mercede, Pilsnae traditionem: simul ac ibi se dedissent in conspectum copiae, Caesari militantes. Id in concilio tunc et aperuisse Bucquoium; et ductoribus, de fide Mansfeldiana dubiis, persuasisse. Non autem persuasisse Maximiliano: cui partim, (utpote veterum-candoris inter bella studiosiori,) placuerit; ferro potius, quam auro vel argento, licitari victorias: partim, semper suspecta Mansfeldii vanitas, ac fluxa promissorum fides, tunc et visa sit artibus Punicae fallaciae, sua ludificandorum hostium compendia captavisse. Sic enim, dum fictae deditionis ambagibus tempus duceretur, pretiosiores rei bene gerendae quaestus, et lucra, de manibus elapsura, sperasse, perfidum nundinatorem. Hunc etenim impostoris Mansfeldii genium, hunc illius genii familiarissimum Ulyssem, esse; Cudere dolos; et postmodo, dolo captis, illudere. Quod totum denique reipsa, quemadmodum praesenserit Bavariae DUX, ita fuisse gestum; et Boicus affirmat ille scriptor: et expeditionis ipse, quem in subsequentibus trademus, progressus aperiet. Pilsnae namque, nec dedendae nothus, nec occupandae miles noster, curam ullam ostendit. Strakonizium interea Maximilianus (utut tota se res haec habuerit) die, dieique tempore, quo dixi, venit: Bucquoio, secundum fluminis alteram ripam, sed pedetentim, (132) cum suis subsequente: quousque diei residuum, et progrediendi commoditas, id tulerunt.

Est porro Strakonizium, situm ad Ottavvam; amnem, (velut alio quoque superius anno monui,) margaritiferum: infra Piseckam, et Stieckinum, propius Austrum, ac Silvam, quam Passavicam vulgo nominant. Ibi Quaestoria Melitensium equitum domus antiquitus est: quam, assignatum equestri Nobilitati, Prioratum appellabant. In oppido, superioris etiam adhuc laeculi principio, Gens, Orbis universi sentina; nusquam civis, ubivis inquilina, sanguisuga, contaminatrix, IUDAEI sedebant; ac foenerabantur.

Porro, vesperam illic, et noctem, Calendarum Octobrium, desidentes Bavariti; diluculo diei posterae signum profectionis opperiebantur. Avide quidem istud; sed avidius, Caesarianorum cum Bavaritis coniunctio, flagitabatur: sine qua, (velut dictum est in superioribus) exercituum alterutrum incedere, per hostica Bohemiae loca, cautum, vetitum, sanctumque pactis. erat. At vero, nusquam adhuc Bucquoiani, ne die quidem altero, comparebant: fessi, (reor,) caedibus, ac multo Piseccensium hausto sanguine: direptionumque praeda graves.

Per illius igitur lucis, tam militi parum lucrosum, quam DUCI molestum, armorumotium, a vicibus, Circumcisae gentis (ut fit) flagitia proferentibus, non autumo silentio praeteritum fuisse scelus; quod accidit anno millesimo, quingentesimo quinto, post Christum natum. Ab iisdem vero fuisse locum quoque, vicumque, demonstratum, in quo, perpetratum facinus illud fuisse, constabat, credi merito potest.

Mulier (aiebant) Hebraea, duobus consciis, ac facti participibus, Hebraeis viris, pecuniam, sinu vestis abstrusam, circumferebat, qua puerulum mercaretur Christianum. Invenit demum; opera mulieris, itidem Christianae, sibi conciliatum, et in manus, pretio nefando persoluto, traditum. Defert hunc, per summum temporis, ac rei, silentium, ad Iudaeos, consilii gnaros, Iudaea; mercatu suo triumphans. Illi parvulum, cruoris eius appetentes, interficiunt. Occisi, quantum e venis sanguis, tantum toto statins Strakonizio rumor, emanat. Suspicio, sive male celante factum emptrice, sive male quieta venditrice, seu quoquo demum femineae garrislitatis fato, vagatur: aspergit, ac tangit, auctores. Christianorum sollertia, Iudaeis intenditur actio. Quaeritur in vicum, domum, sicarios, caedis administras manus. Reperiuntur omnes: et acta, sicut gesta sunt, protrahuntur e latebris. Iudaei duo, conductores facinoris: mulier emptrix, Iudaea: Christiana denique, venditrix; eaque (proh facinus exsecrandum!) trucidati (Servatoris in odium,) infantuli Martyris ipsa mater. Huius materna viscera, cupiditas argenti duraverat in ferrum. Sed poena staetim in foribus: ac Iudicis, in convictos reos corruptelis impenetrabilis, sententia Pronuntiata; tria Iudaica corpora, cum corpore Christianae, viva concremantur: puero de caelo flammas, iam secure, spectante; laetanteque Iusto, cum videret vindictam, (133) ac cinerem, huius peccantium Quadrigae. 9134)

Sed nos ad expeditionem revertimur. Dum enim a Bavaritis Strakonizii sedetur: Bucquoiani tandem et ipsi, propiore tendentes tractu, conspici sentirique coepti sunt. Maximilianus igitur, ad tertium Octobris diem, motis stativis, et, octo milibus passnum adhuc ante Solis occubitum confectis, Strakonizio venit Horaschovvizium. (135) Locus hic, et arx, ad Ottawae laevam sita ripam, ea tempestate dominum habebat, cubiculo Palatini Comitis, Friderici, praefectum, Schvvihofskium quendam, e familiae risenbergianae dynastis: rebellem et ipsum Regi Bohemorum legitimo; cum Friderico vero tunc vel maxime versantem. Aberat ergo domo. Quocirca, domus ipsa, praesidio carens armatorum, advenienti Bavariae DUCI totam se permisit: eaque caussa, vastationis, in rebelles ceteroquin indictae, procellam in praesens effugit: hospitem hosti se praebere, gnara.

Stabat autem, haud adeo procul Horaschovvizio, trans Moldae rivum quendam, ad Aquilonem, contra Risenbergam, (ab occasu Solis oppositam,) Arx alia, tracus et Circuli Pilsnaei; super excelsi montis vertice sita, suique difficilem habens, et (equitibus inprimis) operosum, ascensum. cuius ad radices castellum assurgens, municipio modico frequentabatur. Arci, locoque cetero, Grunbergae (136) nomen erat. Porro castrum ipsum, suis confisum munimentis, et adius difficultati; non magno sibi videbatur armatorum egere praesidio. Quantus tamen eorum inesset numerus, (nam inesse, constabat,) qui, deserta Caesaris caussa, Palatino locum aservabant; nostris incompertum adhuc erat. Ob eam igitur ipsam, de castellanorum viribus, incertitudinem, aliasque propter causas, visa res, et arx ea, Maximiliano non negligenda: ne forte, progressas nostrorum insidiatrix ibi remora, vel pedica, lateret; non sine clade repentina demum, in copias transeuntes, eruptura. Quod antequam accideret, immo vero potius omnino ne fieret; cavendum DUX, et antevertendum, decrevit. Iter Grunbergam versus indixit omni suorum multitudini. Quo vero res auspicato gereretur, (quod orthodoxo duci, militique, compendio nullo praestantius, quam pie sacrificando, fit;) quoniam dies, hebdomadae novae principium, ac Dominicus erat, in quem, e lege fastorum illius anni, Divi FRANCISCI Seraphici pariter Natalis caelestis inciderat: litandum religiose DUX curavit; indeque continuo, compositis agminibus, ingrediendum ursit iter. Primum agmen, seu sortito, seu suapte, DUCISve, sponte, ducebat supremus militiae Bavaritae vigiliarum praefectus; adhuc valens, et alacer, Alexander Haslangus; trium plerumque millium exercius equeltris ductor: cuius de virtute bellicaa, dictum et in superioribus est: ac dicendum inferius utique frequentius fuisset; si provixisset. Hic ergo rem, ut erat, maioris, quam fronte prima videri posset, momenti ratus, ex ipso tam subito DUCIS imperio motuque; tamquam pilsnam ipsam, et non Pilsnensis tracus municipale castellum unum, aggressurus, ad celeritatem nihil reliqui sibi fecit. Venit in conspectum Grunbergensis arcis. immittit, cum tuba, fecialem; qui poscat, et hortetur, Serenissimo Bavariae DUCI, Caesaris vices gerenti, locum dedi cedique, voluntate potius incolentium; quam hostilis incurus experimento cogente. Coactae deditionis, aut tardae, nullam fore gratiam: spontaneae maturataeque pretium, offerrs salittem, et incolumitatem.

Illi moram, ac tempus ad deliberandum, paciscuntur; tantae rei decreto suffecturum, (quippe, suppetias, alicunde iam promissas, exspectare certi.) Negat fecialis: et instantibus, Alexandri verbis, ac mandao, praefinit HORAM. Hanc eis, ad arenae mensuram, nec pulvisculum ultra, permittens; abit tubicen: et acta refert.

Dum ergo praestolatur Alexander, pactorum exitum; ac loci situm ex equo contemplatur: advertit, ab arcis laevo latere, per plana camporum, peditum, leviter armatorum, densum uteumque cuneum, arcem versum, tendere. quos, cum ille, nec sui sciret esse commilitii; nec Bucquoianos suspicari posset: Non est, (exclamat,) non est hoc temere, commilitones, aut neg ligendum. quid si namque Grunbergensibus hi subsidio veniant? Exploremus saltem. Quid, territasse, nociturum est, et paucos, et fortasse frivolos; aut, quoscumque demum, via tendentes, a nobis aversa? Simul, inter haec, raptis secum turmis, et incitatis equis, tamquam turbine ruit eo, quo loco progressum tendentium ad arcem, (prius, quam pedem illi montis attingerent,) interpositu suorum, interclusurus esset. Ac sane res ad votum cecidit. Antevenit Haslangus. hostes erant, numero centum; Grunbergae subsidio missi. Vestigio temporis, pugna miscetur, equitum cum peditibus; Boicorum, cum Anglis et Scotis; Ferdinandaeorum, cum Fridericianis. horum, a nostris quadraginta statim, eodem loco, sternuntur. sexaginta residui capiuntur; una cum centurione suo. Deprehenditur et currus, igniariis funibus, et copia nitrati pulveris, onustus. Hoc arcis subsidium, in promptu, viaque, iam esse, continuoque praesto futurum, qui tum in arce praesidium agitabant, numero non plures octodecim, didicerant. ex epistola; quam Angli Scotique subsidiarii miserant ad Grunbergenses summontanos; et hi statim, ad arci excubias: uti mox, a subsidio deleto, cognitum e castellanis est, litterarum illarum administris. Quo minus proinde mirandum apparuit, Unius solius horulae praescriptae dcliberationi, praesidium Grunberganum, et si tam exiguum, demum acquievisse: quippe gnarum, qua spe, qua celeris opis exspectatione, sese sustentarent. Admirabilior vero, cogitationum Haslangi gubernatrix, Divina-Mens fuit: quae, fub ipsum hostilis compendii, nostri vero detrimenti, punctum, heroi dispectum loci, conspectum alieni peditatus, periculi suspicionem, invadendi stimulum, et festinandi calcar, immisit. Quibus deficientibus, arx hostium, aucta praesidio, praesidium autem ipsum, animis, ac defensionis apparatu; numquam, aut admodum sero, tot inter Anglos, ac Scotos, (acerrima bellis, et propugnaculis, ingenia!) maus dedisset, quod nunc tamen, intra folius unius horae praesixae spatium peracta velitatione, deletis auxiliis, captis superstitibus, ulterioris opis spe subversa, cum suo duodeviginti capitum contubernio, descendit de monte: claves, introitum, et arcem, Maximiliano; se ipsos autem eius stipendiis, et sacramento, dedititii permiserunt. Ex quibus, Haslangs magna cum commendatione, palam patuit, et eluxit; Quantum habeat in se decoris, et boni, Strenuitati tempestivae iuncta provida Celeritas: et animosae celeritati mista Strenuitas indefessae. quarum virtutum utraque fulsit in hoc Alexandro: praeludia maioris utique, si supervivere praeteritis gestis contigisset, Victoriae. Parva, (prima specie,) dictu, parva gestu, res visa, minus in re bellica verstis: apud rerum intelligentiores certe, pondus, et momentum (137) ingens, habuit. Demus enim (ut dare possumus) operis nec admodum ardui, nec antea, posteaque rari, vel inusitati, fuisse; Pedites velitaris ordinis centum, partim caesos, ac maiore sui parte captos, ab equestri multitudine virorum, non neglectim armatorum. At, in perspicaci profecto ductoris sollertis sollertia, temporisque, tamquam ad sextulan, nata dimensaque pernicitate, tam feliciter ac dextre conatibus hostium intersiliente; quid solidae laudis merito, (non omnibus, nec ubivis obvio,) defuit? Cessator, vel unius semihorae lapsu, si fuisset Alexander; iam eversor futurus erat magnae partis fortunae bellicae; cuius nunc aliquis, (neque levis,) Telamon, (138) et columen, ipse quoque fuit. Pacuts est cum hostibus vicesimam quartam diei naturalis particulam: rigide, fateor; sed in publicum utiliter exactam. Igitur, Unius horae gloriam, multi temporis loquentur Annales.

Inter haec, ingravescente sensim autumno, caeloque (quippe, viciniore Boreis,) temporius hiemante; tentari magis magisque valetudine corpora militum: insalubris aer, in fluidas spissari nebulas, quae magnam plerumque, melioremque, dierum partem in noctem et caliginem vertebant: gelu deniuqe, brumali simillimum, immane quantum intendi. Quo factum est, ut languori virium, additus labor itinerum, ac lassitudo membrorum, pronius latiusque, tum vulgus manipularium sterneret; tum nec ipsis Maximiltani DUCIS ministeriis proximis parceret: comitatu famlari, luis vehementia, plusquam semel absumpto. Factum item, ut noctium illarum una sola, frigoris immanitas, decem, ad tromenta currilia, nullo nocturnorum ignium fomento, (ne pateret et hosti res,) excubantes, custodes exstingueret: ac partem equorum iugalium congelatam exanimaret. (139) Sed nec, e densitate, moraque nebularum, enata castris incommoda, sentiebantur, (ad usque Pragam, ac Novembris progressum,) esse pauca, vel exigua. Fuitque, notabiliores inter molestias, illius quoque nebulae noctis, quae diem Octobris quartum, et Grunbergae deditionem, exsecpit. Sub illa namque, propter caliginis spissitudinem, equorum duo milia, cum legione gemina, via plurimum exciderunt: et, ob eiusdem nebulae diuturnitatem, sese recipere, quo debuerant, nequiverunt. Acciderat autem, ut eiusdem illius, quam dixi, noctis conticinio, repentinus, ac trepidus, a Comite Bucquoio, nuntius in castra Bavarita veniens; coniunctionem exercitus Boici, cum copiis Caesarianis, celerem rogaret, Bohemos enim Fridericianos, cum copiis suis universis imminentes Bucquoianis, a castris corum, haud amplius passuum milibus duobus, abesse; proximeque se, quasque munitiones, in aliquam cogressus opportunitatem intentos, consedisse. Verum, quo minus Bucquoii postulatis mos e vestigio gereretur, id per Bavariae DUCEM, nec ea tunc nocte, ne postero die toto, stetit: sed partim, per moliminis difficultatem ad profectionem, longinquo satis castrorum a castris distantium intervallo; partim (ac magis) equitum, et legionariorum, errore viarum a ceteris avulsorum, multitudine; quam relinqui, nefas fuerat: partim autem et ea caussa, quoniam, etiam in viam et castra fua postridie demum reducti; confecti tamen lassitudine viarum, per ignotos ac sinuosos calles, ad hostem, pugna propulsandum, vix collaturi quidquam existimabantur. Ad Grunbergam ititur, interquiescendi caussa, substiterunt, cetero cum exercitu. Sexta vero demum Octobris die, cum prima luce, Ioannem Tserclasium Tillium Maximilianus expedivit, cum turmis viginti quinque selectissimorum equitum, in castra Bucquoit; tempestivum per omnia, magisque desiderarum iam, quam exspectatum, subsidium. Eodem namque temporis articulo, cum castra moviset Bucquoius, animadvertit Princeps Anhaltinus senior, e conclamatis vasis, ac strepitu proficiscentium, discessum Caesarianorum. Quapropter, quo prohiberet modis, quibus cumque posset, horum cum Bavaritis coniunctionem; omnem suorum secum rapiens equitatum, ac peditatum, insequi Caesarianos coepit. tempus, ac locum, iusti congressus, praeter morem quidem suum, ex suo tamen commodo, quaerere: diem totum instare tergis antecedentium; tentare, caedere, morari, novissimum identidem agmen; ac Cosaccos potissimum, id claudentes, infensare: cum iis, paene decimo vieesimove quovis passu, conserere manum; eorum partem fundere, pars ab iis vicissim fundi. denique, quietum nihil unquam, aut otiosum, patiendo; cogere saepenumero Bucquoium, intersistere. donec ad extremum, sua Tilliique virtute, Bavaritisque Caesarianos (pugnando fessos.) sublevantibus, animosior Bucquoius, stitit exercitum; et hosti directam inferens aciem, ac frontem, Anhaltinas copias, fortissime reiectas, sua reperere castra compulit: ipse destinata sibi stativa, nocte quidem iamiam ingruente, sed ad votum tamen, assecutus, Ei loco, Poschov vizium fuit nomen; quod, in tractu situm Polisnensi, milibus passuum duobus aberat Plovvizio; quo, sub idem diei tempus, cum exercitu suo, DUX Maximilianus pervenit.

Haec illius diei fuit gestorum summa; parum e sententia Principis Anhaltim, (qui pro Cosaccis aliquot Caesarianis oppresis, iacturam et ipse suorum equitum fecerat, haud aspernandam,) multum autem infra spem, et exspectationem, Friderici Palatini; qui tunc, in castris agens et ipse, substiterat; intentus in laetum, memorabilis alicuius ex hoste reportatae victoriae, nuntium. Ea res tota postquam secus, ac mente praeceperant hostes Caesaris, accidisset; cumque, posterum in tempus, conventuris unam in aciem ambobus et ducibus et exercitibus, hauc multo secundiora sperari possent: haec enimvero res, inquam, male tunc, et in dres peius, omnem habebat partium Palatinianarum Bohemiam. Erantque causae maeroris undequaque, complures, et grandes; quae demum in Frideric??? (velut et alibi sperius memini,) caput omnes erant incubiturae: nunc autem, a primo statim Boiorum in bohemiam ingressu, quottidianis cladium, deditionum, terrorumque gradibus, ad usque Pragam occupatam, praeludebantur. Haec vero potissima tunc, in oculis stabant, animisque, Mala. Proscripta diris Caesarianis universa, cum ss Bohemisss stantium, coniuratio. Palatinianae ditiones, exterorum factae possessio; suorum autem, exsilium. Cognatus Princeps, hostium coactus esse ductor: Sanguis proprius, alienam in tutalam exstrusus. Ex Austria profugi, Turrianaeus, et Anhaltinianus, exercitus. Socer insulanus, generi coronati, clam fautor maior, quam palam fortior propugnator. In regno non-suo, facta loca, munitiones, urbes, nonsuae, sed primi (quod aiunt) occupantis. Ereptae Palatino Bohemicae clientelae; Sweinizium, Budowizium, Winterberga, (140) Schittenhofium, (141) Pragadizium, Budna, Strakonizium, Horschwizium, Pisecka, Grunberga: quibus, pars interiu, (aut antehac aliquanto,) pars paullo post, accesserunt; deditae, captae, raptae, direptaeve: Risenberga, Taussium, Frawenberga, Tachavium, Haida, Grommenavium, Merodizium, Planum, (142) et, siquid aliud adhue, Occiduae maxime Bohemiae, (singillatim autem, in tractu Pilsnensi,) sedis, aut munitionis humanae, superfuit; cum vulgo, qui munirentur, aut insiderent, homines non superessent. Nam illius, quem dixi, tractus incolae, circumquaque bellantibus obsessi, mixti, presique; qua data porta viaque, diffugiebant. Alibi vero, circaque Satzium maxime, Bohemorum agricultores, belluis indomabiliores, raptis ultro, quae casus offerret, armis ac tribulis, in Nobilitatem insurgentes; mactabant, quotquot evadere necem fuganequirent, dominos suos. (143) Effugientium autem in loca clausa, trubis sic urbes et castella complebantur; ut facilius illic ea tempestate decem, aut viginti, pauperes-nobiles, quam mendicum unum ignobilem, reperires. tametsi tribus ista clasisque circum - (ut ita dicam) ostiaria, non ideo deficiebat: supplentibus Irorum vicem tunc Croesis; hoc est, ipsismet, antehac locupletibus, Epulonibus, ad Lazarorum ianuas iacentibus, ac stipem, micasque mensarum, corrogare compulsis. His tunc occlamabant agrestes, dynastarum suorum expulsores, et arcium direptors: Vos, vos, aularum parasite, ruris pestes, et locustae! vos, nove cum Rege, quem accersistis vobis, et praefecistis, nova nobis bella, castra, regnique perniciem, invexistis. Exedite, mastigiae! vestris ventribus; quod nostris ac vestris cladibus intrivistis.

Quae cuncta, Friderici demum in invidiam, odiumque, redundantia; quantam debebant, in eius pectore, turbam suscitare disceptationum secum ipso, diversissimas in partes? Secum enim, ipse pluribus cum curis intus, (mitis alioquin indolis Princeps) quam foris cum hostibus, proeliabatur, et aestuabat. Nec ipse tamen solus, sed cum illo, quidquid adhuc haerebat ei, diverse fluctuabat: etsi, dissimulandi caussa, fortius loquens palam, quam in abdito sentiens. In metu, Palatina coniux: in consultationibus, anxius Curiae consessus: in curis castrensibus, Anhaltines, ac Turrius: in trepidatione, Praga Fridericiana; Bavaro quottidi vicinior: In Anglicis, ac Scoticis, immo vero demum, in Batavicis etiam auxiliis, parum admodum firmitatis, et acuminis. id quod ostendisse Risenbergam, aiebant, a Maximilianaeis nuperrime sub potestatem Caesaris redactam: quam, quae nam nostratium sollertia subegerit, intererit etiam dexteritatis militaris, non praeteriri narrationem.

Est Risenberga (quod nomen Latine verteres, Gigantum-Montem,) arx montana, Glattoviae, Taussio, Grunbergae, vicina; (144) natura, manuque, satis edita, permunitaque: praesidio tunc insessa Batavico, tametsi modico, sed loci munimentis fidenti. Vexillum habebanr, sub quo, Palatini sacramento se devoveratn: et tormenta militaria formae ponderisque grandioris. quibus instructi, suisque quisque telis, et armis tecti, tamquam in Caci quadam regia, nec hostile quidquam metuebant; nec adversi casus aliquid somniabant. Sedebant, et quiescebant; armorum strepitum nullum sentientes: cum eo, nocte quadam ad ingressum Octobris, venit Balthasar Marradas, is ipse Schuttenhoffii nuper fortunatus delusor. Hic, Maximiliani missu, cum equitatus aliquo, nec contemnendo, numero, tunc iter habebat, et curam, excipiendi (velut superius dicere coeperam) ad postremos Bavariae, primosque Bohemiae fines, exercitum legionariorum Sexies millenum, sexcentorum, et alariorum mille septingentorum: novam, ac recens collectam, in fortunas Palatini, militiaeprocellam. Ad esa ergo Marradas copias dum festinat; ne non hostium vires, aliqua tenus, etiam in transitu, carperet, aut Hispanus ullum inter arma tempus inerme dimitteret: propinqua iam Risenberga, pedeque montis, sed propiore, noctis intempestae nigredine; suorum aliquibus, consilio suo magis collusuris, ad se citatis; Hic vos, inquit, iam nunc, ante montis ascensum, et arcis accessum, equis desilite: funiculos igniarios singuli manibus praeferte. quique de reliquis vestrum artis huius usum habetis, tympana fistulasque capientes, me sequimini: meumque, quid agendum porro sit, imperium exspectate. pars equitum aniumosior, et ipsa mecum pedes, suis cum selopetis et armis, ad vestibulum arcis, a tergo mihi comes hareto: quodque, castellum ingressus, ego fecero, pariter et ipsa facito. Nemine iussa detrctante, vir ipse, praefidentis sibi, periculorumque contemptricis, audaciae rem aggreditur, multis incredibilen; ipsi vero domesticam, et experimentis tritam. Evadit ad arcis iugum, summo suo suorumque silentio. Postquam in loco, stationnis capaci, constitit; Nune vos, inquit, quotquot ignitas restes habetis, eas inflatu suseitate: qui gladios; ad fulgorem spargendum, terroremque, distringite: qui fistulas, accinite: qui tympana; miscete, tundite, tumultuamini. Factum e vestigio, quod imperatum erat. mons universus scintillare funium flammis; splendere mucronibus ensium; strepere sistularum modulis; boare tunsarum pellium mugitibus; vocum dissono fremitu, pedumque succussu, terra quat: miliutum ad arcem paucitas, despicienttibus ex arce per opacum, multitudo videri grandis, eaque sclopetigerorum; quam, e tergo sequens alia grandior, per acclivia collis enitens et ipsa, subsidio tegeret, ac, pede pedem propellens, in hostem urgeret. Hic error animos occuparat ominum castellanorum; Iaculatorum maximam adesse manum, arcis expugnationi sub tenebris, arte Sinonis ad Troiane, aut Scipionis Maioris ad castrae Syphacis, (145) immissam. Instare sibi, ni sese dedant, exitium. Id autem continuo futurum cum de fenestis, cditisque castri locis, Batavi praesidiarii verbis et clamoribus, alteris alteri, significarent: non fefellit haec eorum ignorantia, trepidatioque, callidum Marradaem. Is. aucturus hostium et opinionem falsam, et formidinem, consiliorum inopem, (nec enim in mentem cuiquam eorum venerat, ut explorando, rei statum exactius cognoscerent,) ad castelli portam, quam potest proxime, se consert. Ibi,nullo metu discriminis et exitii, quod incurrit ad ostium Thebaeae turris Abimmelechus, molae saxeo fragmento, deorsum iacto, contusus; (146) colloquitur: sclopetariorum ordinis primi centurionem adsimulans. Adesse Caesarianorum agmina. suadere, si salvos se velint, ut arcis, ac sui, deditione, clementiam potius, quam vim, experiri victorum malint, Sin respuant id, aut odiose si cunctentur; interitum iis Piseccensium proponit: causiae paritatem, auxiliorum longinquitatem, et inopiam, eandem: hostium robur, ac multitudinem, aequalem; et quippeni demum, si rebelles esse perseverent, excidium idem, et in Risenberga Piseckam?

Suasit Marradas; ac, minis consilio varie mistis, persuasit. Panditur, quod portarum foris, et interius, est. At ilico, cum delectis ad id ipsum, sepositisque sibi, militibus, irrumpens Marradas; et, e suasore deditionis, exactor iam illius effectus: invadit vexillum. Id, maniubs eorum extortum, suis tradit: machinas tormentarias occupat; et, quod armorum, ceterique militaris apparatus, in arce comparet, ipsa cum arce militibusque, suam in potestatem redigit. e suis, praesidium imponit: Batavos emittit; copia facta discedentibus, sive suis se reddendi, sive Caesaris ad stipendia transeundi. Risenberga denique, Bavari DUCIS sub auspiciis, Caesari seponitur: et asservatur.

Noctis hoc unius diverticulum fuit strategematicum: plurimorum alioqui dierum, ac labrotum, impendio, nec tamen exitu fortassis illustriore, constiturum. Hoc Commendator Melitensis patravit; arte (sicut est et Insula,) sed honeste, semi-puica, (147) circumscriptam credulitatem Batavicam expugnans.

Sub haec, adiunctis iam ad equitatum Marradicum legionariorum, quos diximus, equitumque Bavaritorum, supplementis; qui recens advenerat miles, Her libergii ductu, prima statim Bohemicae militiae, tum castra, tum rudimenta, ponere coepit, ad Taussium; urbem, Risenbergae finitimam. In ea, praesidium erat, Palatinianum: peditum vexilla quatuor, equitumque turmae geminae: manus, (ut apparebat,) hostium, haud ita magna: sed arma, machinae, munimenta, pugnadique studium, aliquousque grandia. Cui proinde loco, ne nostrorum sese progressibus interponeret, subigendo; destinarat eo DUX Maximilianus, oppugnatorum mittere multitudinem, conatui parem; cum balistis grandioribus quatuor. Sed urbis oppugnandae machinarum necessitatem, antevenit, urbis a Bavaritis occupatio: ponentibus arma, quae corripuerant, iis, qui, mixti civubus, intus milites agebant, et resistere nostrorum viribus, animo maiore, quam constantia, coeperant. Huius deditionis nuntius, in exercitus utriusque stativa, (quae Plovvizium etiamnum, et Poschovvizium, insidebant,) venit, ad nonum Octobris diem: adiecto narrationi ceterae, quasi corollario, partim suburbhano Taussii, seu temere, seu per dolum conceptis flam~îs, incendio; quod Herlibergii fortunas castrenses exussit: partim, et intra Taussium, quid publici factum lucri fuerit: deque septem illic tormentis aeenis, vastae molis, cum oppido pariter occupatis. Ea tormenta, ne nostros, illac paullo post praetermeaturos, salutarent inhospitalius, quam optassent; eorum attenta custodia, militaribusque substitutis excubiis fidioribus, est provisum. Tribunis militum, ac praefectorum ceteris, qui capiendo Taussio navarant operam, data statim sub manum, milia peditum tria, cum turmarum-aliquot equitatu: quibus, in vicinia Risenbergae sitam, Glattoviam, eadem cura successuque subigerent. quorum neutrum illis defuit: uti mox inferius exponam.

Inter haec autem, ad Octobris diem undecimum, Plowizio Maximilianus, Poschowizio Comes Bucquoius, abductis fuis uterque copiis, propinquare Pilsnae non intermisere. Quorum ille quidem, adhuc ante noctis illapsum, Stenovvizium (148) attigit; ubi quoque noctem illam egit. Bucquoius autem, pagis circum propinquis sparsum, militem suum collocarat. Inter pagos porro, Stenovvizio circumiectos, erat et Losina: quem tribunus, ortu nobili, quidam Ervvittus, Boicis in castris legati munerer, sortitus erat, in distributione contubernirum: et ibi tum quiescebat. Sub eo, Belgarum equitum, turmae quinque, numero quingenti, militantes; cum aliquanta lixarum calonumque turba casuum nocturnorum immemores, procubuerant: lassitudinem diei quiete nocturna lenientes. Erant autem haud procul inde silvestria, locandis insidiis opportuna, densaque, loca: quo se, more suo, gens, subitas in irruptiones intenta, Pannonum-Inferiorum aliquot milia clam abstruserant. Hi, sub noctis medium arbustis silentio sese proripientes, ubi Losinam irrepsere; tumultum derepente magnum, ac pro multitudine formidabilem, incursu, clamore barbaro, caede, nulli provisa, suscitant. Fuga Belgarum, strictum Ungarorum ferrum, gemitus morientium, cae dentium ac caesorum promisuus ululatus, tenebrarum densus horror, omnia terroris cladisque mixtura confuderant. sed mali tunc caput, auxilium, nec a Caesarianis ullum; nec aliunde: quia Strovvixium (ubi stativa) plusquam mille passuum itinere Losina distans, periculi nec sonum, nec speciem, acceperat. Stenovvizium autem, quod tantundem aberat, et de Losinae caus perinde nihil hauserat ullo sensu, nihilo plus ad succurrendum contulerat: donec eius rei fama vel sero randem ad Bavariae DUCEM est allata. Qui nihil cunctatus, equo conscenso, cani classicum, in ordines quaeque suos agmina, tormenta, signa, curruwque redigi iussit: et aciem, in omens casus hostlis irruptionis, stare voluit instructam. Ea tamen cura, necessitate tandem sua deprehensa maior est, et (in praesens saltem) supervacanea visa: propter fugacitatem, tumultuantium fortius, quam tunc proeliantium, Ungarorum. Cum enim Belgicorum equitum pars, agmine facto, vel ferri vi reperta via, perniciem evitarent: pars vero, nec se deserentes, nec locum, suam ac Losinae salutem, circumlato fortiter in obstantes ictu, tutarentur: Ungari, prostratis haud amplius Belgarum viginti quinque, lixarum autem inutilisque turbae ceterae, summum sexaginta; postquam de quingentis Gallo-belgis ipsi, (millium aliquot exercitus,) Marte memorbiliore triumphare nequibant: pago demum iniectis ingenti clamore flammis, ovare se Vulcano grandi, crediderunt: perque tenebras, extra pagum adhuc densas, arrepta fuga, pro praeda; notas in latebras ita se retulerunt: ut proxime subsecutus, et insequens eos, nostrorum labor, illorum nec deprehendere quemquam, ac nec videre quiverit; in avia silvarum, tamquam in auras, formidine dilapsos: et, in reliquum, agilitate cum ventis, non ferro cum hoste, concertantes. Alibi vero, Fridericianorum cuneus, Anglorum nempe quinquaginta praedatoria manus, a nostris excepta; Stenowizium, in castra Boiorum DUCIS, Octobris duodecimo, captiva pertrahitur.

Is DUX, die postero, castra Stenowizio, Lidowizium movet, propius Pilsnam: unde tamen nec Mansfeldium ipsum, nec, eius opera reddendae Ferdinando regi Pilsnae, spem ullam elicuit; quippe, vanitate promissorum eius, citius nuperum Maximiliani praesagium, quam verborum ipsius, Bucquoio datam, fidem implente. Placuit DUCI tamen, in conspectum progredi Mansfeldii. si forte Mansfeldius, aliquando tandem, in aciem prodiret, et conspectum, DUCIX. Sed audacia nothi, formidine retrahente, non sustinuit, esse reciproca. Compensavit autem irritam nostrorum, in vicinia Pilsnae, moram, laetus in castra, decimo quarto mensis praesentis die perlatus, nuntius; de redacta sub potestatem urbe Glattoviensi.

Subegerant hac, Bavari DUCIS auspciis illa, quae paullo prius, Herlibergo ducente, Taussium ceperant, tria milia perditum Bavaritorum, cum centuriis aliquot equestribus; Glattoviam (ut in loco dixi) statim a Maximiliano missi. Glattam hanc, vulgus nominat: cuius urbis situs est, ad caput fere fluvioli, qui, Wattonem inter, et Moldae brachium margaritiferum, incedens ab Occasu, sub Hor aschovvizio cito se Moldae miscet. Commendant hoc oppidum, bonorum terrae descriptores, antiquitus, a caseorum praestantia (149): caelestium autem opum praecones, a sacro Dominicanae Religionis conventu, temploque: quorum conditorem ferebant, Theobaldum, Ladislai regis fratrem: illum, qui, Friderici Barbarossae Caesaris rerum administer, obierat in Italia; translatus autem in bohemiam, in aede Patrum Praedicatorum Glattoviensi, quam dixi, sepulchrum accepit. (150) Ceterum, urbs, isto novissimae rebellionis motu, Directorum, ac mox Paltini, partibus adiuncta; postquam armis Boicis perterrita, Caesaris recepit obsequium; simul et has, in quas utrimque conventum est, deditionis, et incolumitatis, leges accepit. Praesidium, mercede conductorum, explieato vexlilo, ceteraque militariter instructum, cum impedimentis universis, excederet; quoquoversum placeret. Miles gentilitius, in oppido relictis omnibus, et rebus, et armis, praeter ensem ad latus; suam quisque domum repeteret. Cives, ad saeramentum, Caesari, quod deseruerant, conceptis palam verbis dicendum, redirent. Nobilitati (nam et Glattoviam, ab agrestibus furiosis exagitatam, partem eius haud exiguam confisgisse, iudicari facile potast,) cum coniugibus ac liberis, sen remanendi, sen quolibet alio migrandi, vel suas ad sedes revertendi, potestas esset. adversus Caesarem aema resumendi, fas, ac libertas, non esset, Ceterae cunctae, Caesaris arbeitrio sepostiae, remanerent. Sic Glatovianae, per annos eos aliquousque disturbatae, res, paucis aliquot diebus aequitate, fortitudineque, Bavariae DUCIS recompositae; quamtum priscos ad dominos, tantum ad se, quietemque veterem, redierunt.

Dum autem haec, eo, quem exposui, rerum progressu, geruntur a Boicis, ac Bucquoianis; urbium, atque praesidiorum, alia sub aliam deditione deiectioneque Bohemicis belli praesidibus nuntiata; prius, quam Pilsna quoque veniret in hostium potestatem, et Praga, regni iugulum, invaderetur: Anhaltinus senior, antecapi pugnae commodiora loca, (si sic rerum tandem extrema sors, lexque necessitatis, exposceret) longe consultissimum esse ratus: motis repente castris, Pragam et ipse versus festinare, solito contentius, copit: ac, magnis itineribus nostros anteveniens, ad Rockizanam denique consedit: idque cum universis Bohemicarum virium copiis, non sine Palatino Friderico; pro quo copiae bellabant, et qui sua, tunc quoque, praesentia belleatores accendebat. nec id, tam verbis agebat, ac tuba; quam, apud rerum intelligentiores, sui miseratione: quipe, cuius fortunae sensim in praeceps festinarent.

Erat vero Reckizana, supra Pilsnam, in Euro-aquilonis plagam vergens, inter Kispergam, ac Zervvizium, octo, nec pluribus, passuum milibus, a loco satativorum Maximiliani remota. Dies ibi complures adhue moraturi videbantur Bohemici; qui dies, iam tunc, aliquot traxerant gratis, et in otio: nec tamen, qui priores adesse tantopere contenderant, prores quidquam in Boicos, aut Bucquoianos, ausuri: sed, consumendis ipsi frugibus intenti, praestolaturi morando; dum aut inopia frugum nostros, aut contagiosa desidia, consumeret. Ad summam! apparebat, lente Bohemos festinare. Tanto properantius igitur, mixto, ducebat agendum esse Bavariae DUX: ut, quanto studio Cunctationis rem perditam restituisset olim Fabius ille Maximus; tanto Celeritatie breviatio, dispendia Caesaris redimeret hic Maximilianus. Ergo nihil illi visum longius, et annosius, illo quatriduo, quo, post nuntiatam Glattoviae deditionem, Lidizii desidere coactus est; quoad castris suis adiungeretur, quidquid e Bavaria militum nuper, Herlibergio ductore, Taussium et Glattoviam subegisset. Is miles demum universus advenit in castra Lidiziana, mensis Octobris die decimo septimo: quo die, cum ad progressum in hostem omnia iam ante starent in procinctu, continuo profectionis dato signo, coeptum iter est. Sed accidit eodem illo die, nec procul eodem castrorum loco, fortuae peccatum (nisi, quod in aeterna Numinis dispositione, peccari nihil potest,) et casus; cuius et omnia funesta fuerunt: et nihil ullis mortalibus, nisi tristissima quaevis meritis, laetum visum. Eius eventus, ista fuit occasio; seriesque, quam exponam.

Ut expeditius, hinc quidem, illinc autem minoribus impendiis, Bavaritus incederet exercitus; consultissimum Maximiliano visum erat: primum, omnem aegrorum turbam in Austriae Bavariaeque fines, ubi commodior eorum curationi locus esset, remittere. deinde, commeatibus, et annonae, laxandis, impedimenta supervacua, sarcinariis iniecta curribus, revehenda domum quadrigariis committere; simul vel imposita, vel comitari iussa, qua castra reprugabat, inutili bellis turba: cuius pars erat, et deterior sexus; ac signate, nobiles aliquot (quid tum, si clarioris ortus: sed in arma non natae,) feminae. Morbo porro pressis, voluntate suapte, consensuque DUCIS, adiunctus erat et Alexander Haslangus; is, quem ad Grunbergam nuper insigniter gessisse rem, docuimus. Eum (uti complures alios, autumno, morborum tunc fertili,) paullo post febris invaserat: quae vires illius, alioqui validas, intra dies paucissimos adeo prostravit: ut agminum itineribus, succussionibus equestribus, supremaeque vigiliarum praefecturae curis, impar et crederetur, et esset. Hunc, (quippe, sibi dilectum, et muniis in futurum altioribus destinatum,) lectica Maximilianus deportandum, armatorum fido praesidio commisit: ut primum vires pristinas recuperasset, ad obsequia sui DUCIS reversurum. Erant una, qui non modo stiparent eum, sed et honoris caussa separatis, seu vehiculis, seu iumentis extra iuga, deducerent. Una quoque, sueta mensis illius, supellex, ac res haud tenuis, et sarcinae, vectabantur: pretiosisima vero facultatum, in animo; virtus herois Alexandri.

Perventum erat, ad nonum circiter, ab loco castrorum, lapidem; silentio magno, nec uspiam hostium ullo mutiente; cum, e silvae, quam nostri praetervehebantur, latebris, subito globus evolat equitum Ungaricorum: continuoque lecticam Haslangi cingens, decem ex iis, qui, stipatores ei cum armis adiucti, latera tuebantur, obtruncant: triginta de comitatu capiunt: ceteros in fugam agunt: Haslangi sarcinas, et castrenses opes, diripiunt (quod idem et Nobilibus tunc feminis, aliisque comitibus, evenisse, Boicus scribit annalium compositor,) (151) Haslangum ipsum, lectica furiose detractum, cultiore veftitu nudatum, viliore contectum, animae reliquias aegre trahentem; in iumentum strigosum inclementer iniciunt: et, in castra sua celeriter abactum, adhuc eo die (qui Sabbatinus erat,) militiae suae supremo ductori (152) sistunt; ingens ex eo lytrum, aut certe spiritum, expressuro. Fuit is ductor, Ioannes, cognomento Bornemissa: qui stativa tunc habebat Rakoniii; loco, nobis et inferius, plusquam semel, relibando. Casum Alexandri nunc, eodem narrationis tractu, (ne scindere compellar Acta belli saepius, quam necesse sit,) prosequor. Ceteris, una captis, quidnam sub haec acciderit; id in memoriam temporum, quod equidem sciam, non intravit: et, me divinare, nec decet, nec delectat.

Porro, captus ab Ungaris Alexander Haslangus est, Octobris die decimo septimo, pridie diei, qui memoriae divi Lucae sacer erat. Neque distulit, ad eum, sic aegrum, sic destitutum in vinculis, paucas post horas, et, utprimum is com~ercii sermonum per vires patiens videri coepit, visendi colloquendique caussa, sese conferre, Fridericus Palatinus; tanta praesertim castrorum propinquitate, non amissurus opportunitatem sciscitationis rerum variarum. quam eum confabulandi moram extrraxisse, duarum ad spatium horarum, adnotavit, dignitate Princeps, ephemeridum conscriptor: (153) Palatiniani lateris et ipse (quod licuit) Achates; necnon, eandem cum Haslango, fortunae vicissitudinem, haud multo post, sed clementiore sub domino, nec in necem, subiturus.

Posteaquam ad aures ista DUCIS Bavariae pervenerunt, (qui nuntius, adhuc ante posteri diei plenum diluculum, iam castra tota Boiorum repleverat:) quod ducibus olim, militibusque suis, Magnus Alexander, in adversis eorum rebus, esse consueverat; hoc, ingens animi, munificentiaeque, Maximilianus Alexandro suo fuit: ut, qua posset, arte viaque, malis, in quae nulla sua noxa vir inclitus inciderat, occurreret, ac mederetur. HOC sane praestantis eopiarum Imperatoris est; eorum, qui se totos imperiis eius impendunt, omnia dura, putare sua: Salutemque suam, in illorum, credere, salute constitutam; nec magis rectorem se praebere, quam patrem, exercitibus suis. Unde fit, ut ibi demum belli secunda sit sors; ubi pro Duce libentius, in hostem autem infensius, depugnatur: ubi charitas ductoris, alteros ligat, et alteros fugat: suorum retinaculum; adversae partis terriculum.

Ut autem ad Bavariae DUCEM humanissimum revertamur: misit hic, altero statim a captivitate die, qui fuit Octobris duodevicesimus, internuntium e suis fidum, et epistolam, ad Fridericum Palatinum, in castra. Petebat epistola, sollicitabatque lator epistolae, verbis Maximiliani, Boiorum DUCIS, interposita (per obliquum saltem) cognationis utrimque Palatinianae mentione: Quandoquidem Alexander, elaritudine natalium, Haslangus; rebus gestis, vir fortis; ordine militari, vigiliarum in equitatu supremus praefectus; manu, non conserta, sed ardore febrili vincta, fortuitas in manus incidisset hominum, inter valentes et semineces, parum admodum distinguentium; uque captivum, nulla medentium cura sospitatis eius, sed sub militaris custodiae rigidis legibus, sola lytri quandoque spe, detenturi viderentur, in incerta temporum et cassuum, (qui, mortalium in rebus, quottidie variarent:) priusquam is animam citius, vi languoris, amitteret, quam eius detentores pretium libertatis reciperent: rogare se, maiorem in modum; uti, bona Palatini Septemviri venia, custodia solutus Alexander, quanta fieri posset, et maturatione temporis, et itineris securitate, fido militum addito praesidio, sibi remitteretur; tantisper a se, nec ulterius, attinendus, dum, medicorum adiutus arte, fomentisque refocillatus, consanesceret: eoque facto, nulla cunctantione fideliter iis, quorum nunc esset in potestate, restituretur.

His DUX Maximilianus, in hunc, quem retuli, modum scriptis, ac postulatis, interponere paratus erat, suam, Principe dignam, et rebus ipsis comprobandam, fidem: quam utique maioris ducere Bohemia debuerat omnis; quam suas argentifodinas (154) omnes, in liberationis Haslangianae pretium depaciscendas. Et, medius- fidius! non aequissima duntaxat, sed et ipsis adversariis utiliora, poscebat DUX. Aeger, ac sibi restitutus, Alexander, et se ipsum Friderico restituturus erat; et argentum paciscendum, utique pensurus; quantumvis haud exiguo, per ea tempora, fortunarum eius capto, iam ante, detrimento. Nunc, his negatis recuperandae valetudinis eius compendiis, periculum erat, (et eventu subsignatum,) ne, rusticitate curationis inter militaria ministeria, nec Alexandro vita duraret, inter hostiles nexus: et ipse, vita functus, ad sui liberationem resurgere, quantumvis posset, non curaret.

Reposuit porro Fridericus, Octobris die decimo nono, Maximiliani litteris litteras; ac postulatis, excusationis urbanitatem, (id est, honestam repulsam:) Cum in suorum, nec manum, Haslangus, nec custodiam ac potestatem, incidisset, sed in Ungaros, tamquam exercitum, a Bohemico disseptum, et castris, et signis, (quasi vero non et hi Palatino tunc militarent:) Ioannis Bornemissae, ductoris eorum supremi, non Suum, in praesens, eius, seu captivitatis, seu velaxationis, arbitrium esse. quo fieret, ut ipse DUCI Bavariae minus tunc, quam optaret ille, gratificari posset. In hunc ergo modum, et spes, haslangi liberandi, suspendebatur: et ipse decimum quintum in diem exinde Rackonizii desedit; talis, qualem eum, hoc exacto, revisemus.

Ceterum, illa tunc opportunitate viciniae castrorum, et sanguinis, suam in rem usurus Palatinus; simul autem, et invitatus, illaipsa litterarum alternatione; postquam a Maximiliano liberi per castra commeatus copiam impetrarat: ad eum legavit Balthasarem quendam Iacobum, e nobilitate Palatiniana familiae Sohlammersdorffianae, tribunum militarem, inter equites primorum ordinum, domi quoque praefectura clarum provinciali, tractu Aurbacensis, in Palatinatu nostro, quo nunc condimus haec; virum, militaribus ausis clarum, et acrem; sectae vero suae studio, verbis ac factis, acrriorem. cuius tamen soror eodem, ac postero quoque, tempore, cultu religionis orthodoxo, nobilium Ratisponae virginum-caetum, cui Superiori nomen, pie semper, et a continentia singillatim spectabilis, incoluit: Virgo, tanto Superis utique magis conspicua; quanto disparis sexus oculis minus ipsa, vel offerri fortuito gestiens, vel studiose semet offerre: clausis, adversum scenas tales, quantum valvis, ac fenestris suis, tantum curis, et cupidinibus animi. Nec spectari gaudebat, nec spectare; nova Sara Nilotica: quae, (Pelagii Diaconi testimonio,) supra fluminis alveum annis habitans sexaginta, flumen numquam aspexit: (155) virgo, sui videns, et oculata; ceterorum, negligens, atque caeca. Sed, regredior ad Schlammersdorffium: de cuius laudabili germana iuvit haec inspergere paucula, quo palam facerem; Eorundem nonnumquam pariumque natalium, quam dispar soleat esse, vitae morumque via!

Sororiae simplicitatis solitudine quieteque, tanto frater eius versuitor, ac turbulentior; diuturnum vagabundumque Germaniae bellorum tympanum, et suscitabulum, Balthasar hic Schlammersdorffius; cum ad vigesimum Octobris diem stetisset in praetorio Maximiliani: quo magis legationis audaciam velaret, et postulationis invidiam leniret; partem culpae temeritatis illius, haud crubuit in ansam transferre verborum Haslangi, biduani tunc capivi, quae verba miscuisset semimoriens ille, cum iis, qui Rackoniii cum eo contulissent. quae colloquia, si fingerentur, refutaturus Alexander ideo non erat; quia nec praesens tunc, neque gnarus. Hunc autem fere sermonem cum DUCE tunc tribunus hic habere coepit. Quamvis videat, ac doleat, Rex suus (Fridericum signans,) a Comite Palationo Rheni, Comitem Rheni Palatinum; a Bavariae Duce, Bavariae Ducem; a consorte stirpis, cognatum sanguinis; ab eo, cui Rex suus regnum et Imperium quaesierit, illum, cui Bohemiae regnum DEUS, ac populorum consensus, in manum dederint; a Maximiliano denique, Fridericum, inter utriusque clara per Imperium orbemque nomina, bello lacessi; necessitudinum veterrimarum amabilibus vocabulis, in odiosa recentium Inimicitiarum venabula, telaque, conversis, (tamquam, Gaetulicis in silvis, Leo leonem insectetur:) non potuisse tamen, ac certe quidem noluisse, regem-Electorum, sic omnens usquequaque, propinquitatis visceribus insitam, mentis inclinationem exuere; quin et amica salutatione cognatum sibi DUCEM, impertiret; ac de rerum statu, per internuntium, sciscitaretur. Prae rebus tamen aliis omnibus, interrogare Fridericum regem; Ecquid in bellum totus incubiturus Maximilianus Dux esset? an vero, suspensis, in paucas saltem induciarum horas, armis, aliquam, per tranquilla colloquia, Pacis conflandae cogitationem admissurus? Posterius hoc consilium, Bavaria DUCEM anteferre priori decreto promptum ac paratum esse; sensisse Fridericum, partim e narratione, nonnibil etiam, ex habitu fronteque suadentis id, (156) haslangi: prae so ferentis, Non refugiturum, sed gratam potius habiturum (157) Maximilianum, utriusque, de Pace concilianda, deliberationem, sermonumque vivum, inter praesentes, commercium. Id si sie animo DUCIS sedeat; per se neutiquam staturum, quo minus, bono provinciarum et Imperii publico, congressu pacato, via quam primum fiat, ad Tranquillitatem, omnibus optabilem reducendam. Hoc enim, nec alio celeriore, compendio, repressum iri cruoris torrentem illum, quo, per biennium fere iam alternis cladibus fuso, Bohemia spumet, et utraque Pannonia (158) restagnet. Hoc remedio, minutum iri, funerum, quae nunc lues in castris denset, multitudinem. mitigata fame, saniora redditum iri corpora: populorum animis veterem redituram hilaritudinem: odia decessura partibus, ac factionibus; quae bona fide, nisi positis prius armis, numquam deponantur. Ita, minus enasciturum causae furentibus agricolis, trucidandi Nobilitatem, (159) ac Principes: (160) minus stimulorum fore clientibus, extrudendi patronos, ac dominos suos: minus, excursoribus, et praedonibus, capiendi chiliarchas, (161) et exhauriendi spoliis oppida. (162) Duorum, inter sese sermocinantium, beneficio, (si Pacis Auctor DEUS assistat,) debitura suae felicitatis reditum, innumerabilia mortalium milia. quae gloria, num, tamquam collegae Pacificationis, placeat DUCI, necne; cupere, legati ministerio, discere Bohemiae regem: qui libenter, et ultro, maximiliano, cessurus sit potestate, designandi statuendique negotio tam splendido, tempus, locum, comitatus utrimque numerum, et congressum; vel sine, vel cum telo subalari, lorica, galea: procul tamen armis, que nitro sint, et igne, perniciosa: quaeque talia praestitui solerent alia. talium omnium praemonendorum, DUCIS Boiorum esse futurum arbitrium. Nisi tamen hanc ipsam, (subiungit legatus) statuendi quidquam arbitrio suo, facultatem, maximiliano Caesar eripuerit; cum, in suo Proscriptionis Edicto; decretove, quo Bohemicos Proceres, ac Regem hodiernum, ferit, proscribentium ritus cetero mandatum hoc addebat, quo Principes, iuris ac possessionis Caesareae vindices, et recuperatores, iubentur, in eos, qui sponte sua redirent ad obsequium, agere clementer. adversus inobsequentes, e contrario, sanciebat, ut bellici rigoris institutis uterentur. His Caesaris mandatis, in apographum transcriptis, quoniam addat, suis DUX verbis, quasi per formam exceptionis, et commentarioli, parenthesi circumclusis, (PALATINI TAMEN ELECTORIS, ALIAM HABITUM IRI RATIONEM) nasci dubitationem; AD Clementiamne Caesaris, an ad Rigorem, extraordinariae viae, spectet Palatinus? huius problematicae sphingis optimum futurum Oedipum, Maximilianum: quippe, suorummet interpretem verborum. quorum proinde lucem, ac meridianam expositionem, in hac perplexae coniecturae nocte, sicut peteret, sic exspectare, dicebat, DUCI (demptis, ad quae cogatur, armis) coniunctissimum Fridericum.

In hunc fere modum expositis sui Principis, hinc querelis, inde postulatis, vafer Rhapsaces, Schlammersdorffius; praestolabatur, quid sibi reponeretur. Sed, Ezechiae vice, nec respondentis, nec responderi sinentis, (163) incidit hic orator, in Salomonem; et aequa disserentem, et aenigmata constricte dissolventem, Maximilianum. Cum enim iste, tantum non manu palparet; In tanta castrorum, et hiemis, et pugnae decretoriae, vincia, non Pacem a Bohemis, multoque minus leges-pacis aequas, ac duraturas, quaeri; sed inducias, Caesarianis inutiles, et occasionum, armis de summa re disceptandi, fugam, ac dilationem: donec in immensum illi convalescerent; et in nebulam nostri conatus, viresque, varie diffluerent (164): dissimulans tamen astum hostilem, et frontem e regulis humanitatis explicans; haec a legato referri Septemviro Palatino DUX iussit.

Electori palatino quam ex animo bene semper DUX Bavariae voluerit: satis hunc demonstrasse, videri iam tum potuisse; cum Saeculi praesentis anno decimo septimo familiariter inter sese Monachii (165) colloquerentur, et agerem. Postea vero, cognationis, amicitiae, charitatisque nexum, ecquo pignore manifestiore firmare DUCEM potuisse; quam, emergentibus in Bohemia motibus, (turbidorum quorundam consiliis insidias Electori tendentibus,) crebris tum epistolis, tum internuntiis, hortando, debortando, precando, deprecando, dissuadendo, deterrendo: ne tam ancipitia tentaret? debere Fridericum, uno Septemviratu, geminoque Palatinatu, contentum, pacifice fortunis suis acquiescere: nec, invadendis alienis, amplecti periculum, et propriis simul, et exteris, excidendi. Non omnibus in rem esse suam, e Principibus Ducibusque, fueri Reges, aut Caesares; exemplo se docuisse: cum fastigia potentiae celsioris, etiam oblata sibi, repudiaret. Austriacae domus quatienti columnas, citius suorum penatium, quam potentiae tam fundatae ruinam, imminere. Talia praedicenti sibi, negatas et aures, et fidem, esse; quod dolenter (ut par esset,) tulisse DUCEM: mulio vero molestins acerbiusque; duram sibi, nulla sua voluntate, multoque minus ambitione, sed Caesaris mandato, fuisse necesstatem impositam; eum, quem observarit, ac dilexerit, armis insectandi; donec, cum suis, Palatinus Ferdinando, (legitimo, consummatoque, Bohemiae Regi,) Bohemiam; Imperatori, Maiestatis reverentiam; provinciarum domino, terras suas, ac iura; terris et Imperio, tranquilltatem; divinis demum, humanisque, legibus oboedientiam, restituat. In haec si Palatino, cum Caesare, conveniat; conveniri Maximilianum a Friderico, necessitatis nihil habiturum. Valeret potius; ac pareret, una secum: ille, Caesari cedendo regnum: DUX ipse vero, simul ac is cesserit, ac Caesar iusserit, Bohemicis terris excedendo. Verborum, de quibus Palatinus tricetur, et hereat, postremorum, ne nodus in scirpo quaeratur, planum esse sensum; cum linguam illa suam, (siquis intelligere non refugiat,) habeant Alemannicam. (166) Summatim; De Palatino nominatim, nec praescriptum sibi quidaquam a Caesare; nec distinctum. Id est, ut ego reor; Palatini, proscripti nuper, sententiam, unam ac simplicem; manere simplicem, et Unam: adeoque, non fori sui, sed Augustaei, rem eam totam esse: Caesaris, universum hoc tribunal. A Caesare, provocatum iri, quemnam alium ad Caesarem?

Dimissus, cum mandatis his, Schlammersdorffius; illuc, unde missus fuerat, revertitur: Pugna, nuntians, non verborum, et colloquii, congressum instare: repulsaeque dimissionis-Haslangi, repositam esse colloeutionis repulsam. In hanc utique partem, mentis ad leniora durae, Maximiliani responsa calumniatores trahebant heterodoxi: more suo, (sinisterius quaevis interpretandi,) Vindictam nominantes ac talionem, id, quod aequitas erat, atque necessitas.

Quo tempore, tribunus militum Schlammersdorffius, in castra Palatini, (quae circa Rochizanam adhuc, aut haud adeo procul inde, fixa stabant,) renuntiavit, cuiusnam mentis et decreti, Bavariae DUX esset, de bello prosequendo; velut paullo superius expositum est: ex iis, qui Fridericum circumstabant, minime dubium est, has, aut harum similes, doloris, et impatientiae, prorupisse voces: Quid moramur igitur, aliquando tandem, Bavari nobis attemperandi, conciliandique cogitationes abicere? Bello flagrat, omne circumcirca Boiohaimum; (169) et hoc, ventilantibus facem Beiis. Quin igitur, Rex, incendium hoc festinamus exstinguere Ruina? nec illo vetere Catilina consilio, (170) nostrummet ruina; sed saniore: DUCIS inquam Bavari pernicie. Tusscavvizium, narrant explorantores, (et vero narraverant, ac verum erat,) eum in stativa sibi destinasse, pernoctaturo. Dies hic adest: nox, haud multo post aderit: arx et castellum Tuscavvizianum haud remotissimum, sed, quod ad noctis medium attingi possit: si milcs expeditus, si dux viae peritus, interiecta nemorum perfringere, nec timeat, nec ignoret. Obruatus DUX inimicus, incogitans: opprimiatur, ac pereat, semel! et cum illo pariter interibunt omnes illius cogitationes, copiae, conatus.

Impulit haec oratio Palatimum: ut, qui de die iam dudum nihil profecisset armis; is bellare noctibus averet, et auderet. Nulla fit igitur mora. Tamquam ad exploratam victoriam, imperio Palatini, mox et exemplo vivo, suscitatus, coit miles: fremit hinnitu pernix equitatus. Agminis primi ductor, Comes Hollachius; florem equitatus, ex omni selectum exercitu, cum peditatus mille, trecentorum, sclopetis dimicantium, secum rapiebat. Hos trahebant, praegressi totum agmen, ii, qui se ipsos itineris duces, ac viarum gnaros, profitebantur, Bohemi, ceu regionis indigenae: quibus adiunxerant, et immiscuerant se, pars, ac numerus haud exiguus, Ungarorum, Bethlenii Gaboris emissariorum, et a Bornemissa seorsum tendentium: qui, proximis audaciae suae successibus inflati, passim se Belgas dormientes, et Erwittum, incuriosum sui; passim, Haslangos in lecticis, ac febri, sic et Bavaeriae Ducem, sopitum, Tuscawizii reperturos confidebant, et suae potestatis facturos. Hi proinde Pannones, viae (sicut dixi) praesidibus et antecursoribus haerentes, Hollachium, agminis primi rectorem, et ab hoc deinde, quidquid agminum sequebatur, ipsosque ductores, ita ductabant (171): ut ex eorum progressu, regressu, statione, motuve, cunctum ceterorum itineris-regimen penderet. Subsequenbantur autem hos, et Hollachianum agmen; aliud, et iustum, Ungarorum commilitium: Ungaros, Austrii, rebellionis adhuc tenaces: Austrios, Stubenvolianae catervae, quique ceteri; densum mixtumque, sed bellicosum, vulgus. Post hos, antecessor Friderici Palatini, Christianus, princeps Anhaltinus, senior. proxime, Fridericus ipse, cinctus aulico suo, qua comitatu, qua satelitio; cum equitibus ducentis, quorum turmam unam Dux Saxo-Weinmarius, alteram Spaldorffius, moderabantur. Postremus, Mansfeldri vices agens, cum equitatu suo, Styrumbus incedebat Comes, fratrum natu maior. Hic universum agebat Fridericianum illius noctis exercitum; decem (uti ferebant) millium multitudinem: quam Rochizana Palatinus, sub primae vigiliae primam horam (Teutonibus, septimam vespertinam,) obductis iam per tenebras semitis, in Bavarum DUCEM eduxit.

Sed, obscuratis elementis, et ipso quoque caelo caligante, lucidus adhuc clarusque perstabat divinus Oculus; Maximiliam noctium ac somorum custos, et excubitor. Nam profecto, Nisi DEUS, caeli terrarumque DOMINUS, custodisset (172) istud, sibi dilectum, et plusquam una Civitate commendatius, Caput; frustra vigilassent, qui custodiebant tunc illud, praetoriani satellites: quique Tuscawizii tractum insederant ea nocte, Bavariti; nondum ad numerum decem millium selectissimorum ascensuri. frustra quoque, (Fridericianis, ad noctis medium, infusuris se,) Bucquoianum aut invocatum, aut exspectatum subsidium, ex pacto fuisset: quippe, Comite, Caesarianotum ductore, suis cum copiis, (ita casus, et locorum ratio, tulerant,) procul alibi noctem eam ipsam agentibus, et in tempore succurrere, per opaca, caeca, perplexaque callium, si vel maxime studuissent, nequaquam valituris.

Sed, ne Bucquoio tunc, neu' Boicis ipsis opus auxiliis foret; antevenit Exercituum-Domini directrix manus: quae ducibus, itinerum callidis, et comitibus eorum Ungaris, iam eousque silvas ingressis, unde, recipere se, peroperosum fuisset, spiritum immisit vertiginis (173): ut, excidentes via militari, deflecterent in avia latrocinantium, ac devia venatorum: in eadem quoque post se traherent, omnia subsequentium agmina. Quocirca, nocte, nec sideribus illustri, nec facibus, densa silvarum discutientibus, lucida, (ne luminum claritudine, Palatinianorum adventus hosti proderetur,) nulla demum usquam radiosa lampade: quidnam rebelles, ac rebellium foederati, Pannones illi, Gaboris tyranni satellites, et Ecclesiae veteris transfugae, propterque causas has, et alias, Impii merito, quin et Seductores, Paulinis e verbis nominandi; (174) quid, inquam, quid erant aliud illi, quam, errantes ipsi, simul autem et in errorem mittentes alios? quid, nisi Caeci, divinis in rebus; et in caligine nocturna tamen, audentes esse duces caecorum? (175) Quid miremur igitur, In curcuitu, perque tramitum ambages, ambulasse viatores, (Hunnorum, inquam, posteros, et sectarum asseclas,) tam unc Impios? In summa! nidi Bethleniani viperina progenies! fortunarum Palatini fatalis Cometes, et violentus Caurus! qui turbine suo, novissime quoque, subversurus ad Pragam fore, Fridericianae felicitatis universam spem, et currum; iam ex huius ipsius noctis praeludio, credi merito polset. Interea, malam in rem festinantes Ungari; perdere primum omnium debebant Viam: deinde, mentem, et consilium.

Ergo, simul ac aberrantes, involvi silvis, ac saltuosis tesquis, coeperunt; aliam ex alia progressus difficultatem adeuntes, nec ipsi pergebant: nec pergere, tractum abs se, peditem equitemque permittebant; suis oppositis equis, et corporibus. Passim restitantes, et ipsi morabantur, et moram sequentibus iniciebant: multifariam tricantes, et intricati. Nam, aut arctissimis comprimebantur callibus: aut transversis retardabantur fossis; vel, decusatim iacentibus, arborum truncis, ac stirpibus, impediebantur. alias, pluvialium interiectu fovearum, aut congerie lapidum; alias densissime consertis inter sese virgultis, aut ramorum impendentium inexplicabilibus nexibus, confictabantur, ipsique, iumentaque; succussu continuato calcitrantia. quae cuncta mala, formido tenebrarum adgravabat, pavorque, lymphatorum simillimus. Nox quoque, quae dare ceteroqui vulgo consilium dicitur, rationem his, ac mentem, eripiebat. maledicere praecedentes-Hollachiani, viarum ducibus, et obicibus: subsequentes autem, antecedentibus; omnes demum, omnibus: et expeditionis auctores, suomet consilio Diras imprecabantur. Sub extremum, minimo minus abfuit, quin, inter sese rixa commissi, posteriores Ungari, praeviis Ungaris, ceu malorum causis, praelio congrederentur; et maculam invidiamque gentis, a se detersam, eorum interitu delerent; qui, (quantum in ipsis fuisset,) exercitum hosti delendum obiecissent.

Inter haec talia denique, cum ad nihil minus, quam Tuscawizium, et ad Bavariae DUCEM, ad viciniam vero paullatim antelucani temporis, ventum esset: destinati successus, ac rerum aliarum omnium, desperatione fracti, victique; receptus signum Palatiniani, cum canere non anderent, iussu Principis, ac ductorum, aliis alii, per cuneos et turmas, indixerunt. Inde pavide, pedetentim, ac silentio (ne deprehenderentur) altissimo, relato retrorsum gradu, Rokizanam ita repetierunt: ut simulacro quodam ac praeludio (si sie dici conveniat) diei-Novissimi, qui postremi pridie fuerant, primi redirent: et qui priores omnibus exierant, omnium ultimi reverterentur: Et hoc, infecto pariter omnes negotio; DUCEque Bavarorum incoluni: cuius tamen oppressio, scopus ac meta fuerat totius huius expeditionis. Sed Punctum salutis Maximiliano fuit, Ungaros aberrasse.