Quamvis autem DUX inclitus Noctem illam, quae Iovis diem hoc, quem prosequimur, anno clauserat, (176) ignarus istius tanti tunc periculi sui, tutus, et innoxiam, egerit: non habuit tamen per omnia quietam; multoque minus, hilarem, ac Iovialem. (177) Immissi namque, (seu fortassis iniussu praefecti sui, solaque praedandi libidine sua,) qui mansfeldii sub signis erant, e praesidio Pilsnensi digressi, Batavorum aliquot Anglorumque cunei, Tuscavvizium irruerant. Eorum pars, foris in castello, spoliandis incolis imminebat: pars, arce iam effracta, direptionis initium intus facere tentabant. Sed in hos commodum incidentes utrobique, Bavaritorum agminum antecursores, Croatae; virtuteque, (si non et multitudine) superiores, eorum praedonum centum et quinquaginta, partim trucidarunt: ceteros, iniectis vinculis, abduxerunr; Maximiliani potestati traditos. Ei tamen haec, et alia talia, parum admodum ad noctis illius quietisque tranquillitatem contulerunt; in tanta videlicet mansfeldianorum, tum vicinia, tum excurrendi licentia, coacto DUCE, quaevis in momenta temporum exspectare casum irruptionis illum, quem iam ingrusse viderat in momentum unum. Tanto servabantur igituer intentiores ubique vigiliae: quae, magnis hostium exercitibus fortassis impares futurae; praedatorias tamen eorum manus, ope Dalmatarum accedente, non difficulter erant contempturae. Sic ibidem adhuc locorum evenit: ut ad diem Octobris vicesimum tertium, sub Solis ortum, a Bavaritis exciperentur legionarii quinquaginta; sex alariis, praesidii caussa, stipati. quos ad se tamen mox adductos, et excussos, ut comperit Maximilianus, ad Ernestum pertinere Mansfeldium, et ad corporis eius custodiam praetorianam: inviolatos ad eum, et incolumes omnes, e vestigio remisit: consilio, mihi quidem inexplorato; coniecturis tamen exposito. Num, clementiae famam, non tam captans bavariae DUX, (quippe, qui nusquam ad id usque temporis saevisset,) quam confirmari desiderans, id egisset? An, uti Mansfeldium, invicem paci, Pilsnaeque deditioni, Bucquoio nuper ostentatae, flexibiliorem, hac sua mansuetudine, redderet? An vero potius, ut, via contraria, Bohemis coniuratis, ac Friderico, suspectum Pilsnae custodem, invisumque (tamquam Bavaro clanculum amicum, et colludentem,) efficeret; dum eius excubias-intimas intactas dimittit, Annibalis artibus: qui, suburbanos Romanorum agros incendiis evastans, Fabii tamen Maximi, Cunctatoris, hostium principis, tamquam amicissimi, segetes illaesas praeterivit? (178) Sed, cur unaquaeque facta res sit, Scriptoris haud interest. factam narrasse; satis ad historiae candorem esse debet. Mihi tamen, ex iis, quae legi passim, et audivi, satis constat; Maximiliano DUCI, numquam Mansfeldium, numquam eius mores, genium, actaque, fuisse probata. Sed haec nunc omittimus; et ad potiora festinamus.

Maximilianum, Numinis, et Angelorum caelestium, (de quo nemo pius tunc dubitavit) praesidio subductum periculis, quae Bohemus hostis totis copiis in caput eius, ac nocturna stativa, comparaverat; extemplo terrores, ab eodem hoste, minaeque cladium aliae, circum steterunt. TANTUM cardinis est, in Heroe Situm, bono publico se donante. Defensurum bonos omnes, omne malorum oppugnat agmen.

Ad vicesimum tertium Octobris diem, Welam (179) arcem occupaturus DUX, ne, perrecturo Rackonizium versus exercitui, custodes arcis moram inicerent: praemiserat legiones, equitatusque pleramque multitudinem; praemonitam, se quoque protinus, cum lectissimis exercitus sui, subsecuturum. Ibant, ut imperatum erat, equites, pedites, tormentarii currus; cum impedimentis. In procinctu stabat et ipse DUX, continuo moturus: cum, in articulo temporis, cursore misso, demisse rogatur a Comite Bucquoio, Sistere suos dignetur; et ipse quoque subsistens, de pellendo potius hoste, quam de motu castrorum, cogitare. Non procul enim castris Caesarianorum tendentes, apparere coepisse Fridericianos; impetum in se suosque, post et in Bavaritos fortasse, facturos. quae postrema tamen verba, (sicut et de suppetiis oblique flagitandis) non tam promebat internuntius, quam, intelligi tacite, cupiebat. At, more magnanime liberalium, plus fecit Maximilianus, quam rogabatur. Non enim cogitavit modo, sed et effecit, quidquid ulterius rogari potuisset. Continuo namque sisti praecedentium agmina praecepit: et ipse, semet expeditum in equum iniciens, assumptis una mille quingentis acerrimiorum equitum, Tillium compellans, legatum suum; Hic tu nunc (inquit) meam vicem, et partes, implens, et cum exercitu cetero peditum et equitum universo, tamquam in subsidiis subsistens; machinarum currilium, et imperii mei, (simul ac sequi te iussero, vel quoquo versum tendere,) sollicitam, uti semper soles, ac facis, curam et, custodiam suscipias. Iniussu meo, ne te moveris.

Habuit DUX audientem dicto, legatum, equitem, legiones: et ipse, suo cum equitatu celerrime Bucquoium, ad latus dextrum castra metatum, quaerens; cum iam hud procul vallo castrorum eius tenderet, ei significati iussit; Adesse se: maioribusque, si res exigeret, cum copiis statim adfuturum. declararet Comes, in quo succurri sibi, vel ubi loeorum, vellet?

Obstupuit Comes tantum, in DUCE, subveniendi sibi studium, inque studio celeritatem: actisque prolixe gratiis, significavit, Magis in praesenti non-necessarium, quam in posteri temporis incertos caus aspernandum, auxilium Boicum fore. Ceterum, sub meridiem, Bohemos mutato consilio, videri sentirique desiise: quod, novo fortasse rerum bene gerendarum impetu concepto, stativa sua repetissent.

Id non temere Bucquoianos coniectasse; continuo rumor novus aperuit. Reversus enim ad Tillium Maximilianus, et cum copiis universis, ante noctem adhuc, Welam assecutus; audivit passim illic narrantes, Anhaltinianum equitatum, numero praevalidum, et Ungaros praesertim excursores, turmatim circum ea loca palabundos, inhiare praedae, cladique memorabili, Bavaritis inferendae. Res autem, et opportunitas, quae Fridericianis oblata fuisse videbatur,f erat eiusmodi.

Per eosem illos dies, imperio Maximiliani DUCIS, e Bevariae finibus advehebatur abundans commeatus, et nitrati pulveris ingens copia, necnon argentum, in stipendia Bevarici militis; cum praesidio tamen equitatus tanto, quantum res haec exigebat. His curribus intercipiendis, et praesidio subruendo, ferebatur, Bohemorum, ac Pannonum, omnis illa multitudo Rockizana Pilsnam contendere; quod, illac Bavaritorum futurum transitum, per loca, superioribus diebus a nostris occupata, divinabant. Et transituri sane fuerant, inque manus et insidias incasuri Bohemorum. Sed antevertit haec hostium consilia, provida Maximiliani cura. Ducebat turmas, praesidii caussa velut dixi,) curribus additas, chiliarches Lindelous; vir bello paceque bonus, ac tutelam tunc annonae, stipendiorumque, voluntate DUCIX, sortitus. Ad hunc, concubia nocte, cursores geminos, DUX, viis diversis, et cum mandatis utrumque simillimis, emittit. Horum is, qui, die iam claro, Lindeloum, (Bohemiam cum curribus, et equitatu suo, multum iam ingressum,) in campis Plassensibus, supra Pilsnae fines Aquilonares, nactus; accurate verbis Maximiliani moruit: Primum, uti tantisper, quoad hostium consilia conatusque planius paterent, a Bohemiae penetratione sibi temperaret: in ora, limitibusque, Bavariae finitimis, sese contineret. Deinde, quoniam Ungari, ceteris inquietiores, Boios passim, et ex insidus, assultarent: eorum importunas excursiones omni vi contentioneque reprimeret, ac coerceret. Denique, Bohemorum quascumque copias, terminis boicis imminentes, pro virili depelleret, et profligaret. Quibus, talium prius ignarus, Lindelous e cursore cognitis, dicto citius reflexit iter. turmas et currus, (agmine tamen compositissimo, silentique,) reduxit; nusquam interiungens, donec Taussium, et vicina glattoviae loca, Bavaritis praesidiis firmata iam antehac, attingeret. Taussii consedit: ac mandatorum reliqua summa diligentia curavit. In hunc modum et DUCIS sollicitudo voti sui compos; et hostium insidiandi labor irritus, est effectus. De cetero, dies Octobris quartus et vicesimus, uti Sabbatinus, itae quierus, a bellicis quoque motibus, permansit.

Secuti sunt autem, vicesimus quintus, ac sextus, eius mensis; quos DUX egit Craelovvizii, loco, trans amnem sito, Rackonizensis tractus. Ab hoc autem biduo, per insequentes deinceps dies tredecim, quottidianae fere, nonnumquam etiam, sub unum eundemque diem, plures una, pugnae velitares, et equestria proelia, locis aliis et aliis, geri coepta sunt; scenae, quodammodo praesultrices, illius supremi, quem post aliquanto Praga spectabit, Actus. In quibus tamen congressibus enarrandis (sicut in hac universa Bavariae DUCIS expeditione) non temere cuiusvis obviorum, Acta tradentium, auctoritati, ducimus insistendum,): ac nec eorum quidem vulgo per omnia, qui passim hodie volventium in manibus versantur; et a meipso subinde, superioribus in annis, pro testimonio laudati sunt. Pace dixerim eorum, quos prope propius nominassem: sed exprimere supersedeod; quoniam institutum eorum haud improbo. Sed Actorum, in historia, digestionem ideo sequi nolo; quia plurima rerum apud eos, et locorum, ac temporum, dierumque, nubes et nox est: ad summam! ordinis exponendorum multa confusio. Non tale vero deprehendas, Viri, calamo terso, consiliis, gestisque bellicis, clarissimi, Georgii Teysingeri, breviarium expeditionis Maximilianaeae; quippe, statim a re, sub manibus oculisque gesta, raptum, dispositum, et consignatum. Ab hoc, sicut a capite statim, exordioque Leonis mei Galsati, ducere telam hisoriae sum orsus; ita, supremum ad filum usque pertexere, non dubitabo. Nec tamen, siculbi congruens aliquid, et opportunum, aliunde quoque sese monimentis his obtulerit, praetermittam; sed suo, non alieno, lco dieique reddere, quasi serie fastorum, meminero. Rusticum hoc narrandi genus, et, (plebeiae scurrilitatis barbarismo,) Simplicianum, nonnulli nominabunt. Convitium hoc tamen, et tolerabile ducam; et, multorum iudicio, ne vitium quidem: nisi pulchrum, et agricolis ipsis plausibile. quibus, in frugum copia, prorsus alioquin aequali parique, plus arridet, ac probatur, frumentum, ordine desectum, et repositum: quam, ager avenae, nulla serie demessus; ac per sulcos, quasi procelloso quopiam turbine, disiectus. Quid vis, amice lector? OmNIS ordo pulcher est; etiam in culmis, ac stramento. (180)

DIE, qui Divorum Apostolorum Simonis, et Iudae, pervigilio dicatus, et Octobris vigesimus septimus erat; Maximilianus DUX, mille ducentisque circiter assumptis equitibus, Kraelowizio, Boream versus, Senomatum movit; trans vadum quoddam, cuius unda decurrit in Wattonem amnem, paullo supra Rackonizium: urbem, a Senomato castello mille, centumque, passuum interiectu, remotam. Cum autem illuc diei tempore, vespertinis adhuc nebulis vacante, DUX venisset: fere sub horam, a meridie tertiam, animadvertit, universas Palatini, Bohemorumque, copias, quantae diebus superioribus Rochizanae sedissent, tantas tunc silvam quandam, ad latus Rackonizii (nec ita longe) sitam, insedisse. quae, nostrorum ad Pragae viciniam properatione cognita, necnon Bavari DUCIS adventu per exploratores nuntiato; praevenire nostrorum, ubicumque possent, conatus, et itinera, festinabant. Legiones igitur cunctas, e saltu producere, Bohemi conspiciebantur: et, tamquam aciem structuri, proelio paratam, per plana camporum eas explicare. simul autem, et equestres aliquot turmas in editum quendam, ad alterum Rackonizii latus surgentem, collem, emittere cernebantur: quae turmae, (sicut ipsi destinarant, futurumque non dubiabant,) nostrorum, Pragam versus, iter, ac transitum, interciperent.

Hoc Anhaltini Primcipis, ipsi salutare, nostris vero perniciosum futurum, consilium, non fefellit perspicacem Bavari DUCIS sollertiam. qui proinde, nulia mora, catervis aliquot alariorum praemissis imperavit, uti locum, quem ab hoste cernerent affectari, quanta maxima possent celeritate, priores occuparent. Hos autem, imperata propere facientes, festinatione non segniore subsecutus DUX ipse, cum turmis aliquot aliis; collis altitudinem, a Bohemis expetitam, simul cum iis, quos praemiserat, universam implevit, ac sui iuris fecit. Inde, moveri suorum quemquam, vetuit; quoad legiones quoque supervenirent, iustumque, iuncti peditibus equites, exercitum efficerent. quod adventu denique Tillic, cum universo peditatu DUCEM assecuti, factum est. Exspectabantur autem a Bevaricis, eo loco nihil motis, Comes quoque Bucquoius, cum Caesarianis; ob causam, nescio quam, (sicut et alia, antea, posteaque,) lentiores. Bavaritorum interim stativorum invidia ringentes, Anhaltiani, missuque ductorum suorum, procurrentes, per cuneos, et turmas; velitari primum pedestres, dein equestria miscere certamina, coeperant: et, qui pellere loco nostros tentabant, repulsi reiectique; pugnae casum diu variabant, et alternabant: alias caedentes, aliasque caesi. donec novissime visum Anhaltino non infra spem est, illustrius quiddam gerendi, reportandique: si plenioribus aliquanto viribus, et copiis, concurreretur. Neque distulit is, prius, quam lux in vesperam, et haec in noctem, abiret; exsequi, quod placuerat: densisque coeptum est ordinibus, et copiis, in peditem pariter, equitatumque Boicum, ab hoste procurri. Sed nostrorum, pr??? rtim equitum, ea fuit illo congressu virtus, isque dimicationis successus: ut Bohemici, versis tergis, in lucro posuerint, refugisse celeritate magna Rackonizinum; et secundioris proelii decus Bavaritis concessisse. Laudis autem huius, (qui potuerant tamen, ac debuerant, esse participes,) eo die vacui Bucquoiani; novissime demum, ingruentibus iam renebris, propinquare nostris coeperunt: neque tamen coniugi. quippe, duorum millium intervallo passuum, ab his adhuc dirempti; propterque noctem, et lassitudinem, illic metari coacti. Quo tutius autem, ac providentius, idem illud tempus Maximilianus DUX transigeret; loco, non quidem amplissimo, sed Suo tamen, ac permunito, rotis insistentia tormenta militaria, gemina, supremo collis in iugo consituit, adversum hostes: ipsumque collem peditatus firmo praesidio circumsepsit. Nec a Rackonizio tamen interim Anti-Caesariani, nec a spe loci, suis rationibus opportunioris, occupandi, discedebant: habentes ad manum, et receptum, /quoties opus esset,) oppidum suae factionis, sibi pervium interdiu, noctuque: clausum autem Boiis, et Bucquoianis: sed et in arce praeterea Rackoniziana captivum, ac febribus aestuantem, HASLANGUM, tenentes; Bavarorum Achillem. Is, popularium armorum sonitum, et machinarum currilium mugitum, audiens; rem nostram votis amplius, iisque taciturnis, quam opera manuque, promovebat. quo sane viro vegeto, liberoque, castrensiaque negotia coram, (ut nuper) administrante; non temere quisquam hostium nostris obvium se, vel infestum, fuerat oblaturus.

Talium ergo fiducia cogitationum, et quia, BOICORUM MULTOS ESSE MILITES; ALEXANDROS autem et HASLANGOS; PAUCOS, iudicabant; audentius ad congressum vulgo prosiliebant, equites praesertim adversae partis. Idque postero quoque die, (qui gemeinis, quos superius nominabamus, Apostolis festus, et Octobris duotricesimus fuit,) ex utrorumque conatibus, sed in contrarium eventum cadentibus, eluxit.

Occuparat antemeridiani temporis magnam partem, densa nebula. Qua tamen dissipata tandem, et ad res gerendas caelo repurgato; iuxta nostri, Bohemicique, visi sunt, ad resumendas velitares pugnas ardescere. Pauci primum, et priores, e castrorum hostilium stationibus prodire; prolicientium similes, et alacritatis, ad manum conserendam, ostentatores, equorum armorumque concussione. Quibus statim conspectis Maximilianus, praesente iam et Bucquoio, compluribusque ducibus bellicis, et Principibus exteris, castra boiariea secutis, eadem hace spectantibus, et audientibus; Hi proeliari volunt, (inquit DUX,) quantumvis numero pusillo. Quid impedit, eorum ardori dari locum a nobis tum, ne timidi censeamur ab adversariis; tum, (et potissimum), ut experimentum capiamus oculorum, quale Ioabus olim, et Abner; (181) videamusque, Quid nostri virtute possint, et quantum armis equestribus valeant in hostem? Ruant, in nonmultos illorum, de nostris itidem non-multi: dimicetque, multitudinis aut in exemplum, aut in opprobrium, numerus exiguus! nec erubeseat. QUAE saepe latet in agminibus; in PAUCITATE conspectior est, VIRTUS.

Vix ista finierat Bavariae DUX, cum Bavaritae quidem omnes alae, turmaeque, promptas imperio se, concursuique paratas, offerunt; (ut et mox, hostium maioribus effusis in velitationem copiis, vi magna praestiterunt:) prae ceteris tamen omnibus, octodecim, nec plures, alarii, tamquam equitatus universi delectus, ac flos, ultor se conglobantes; admittunt equos in hostilem, quae provocasse nostros visa fuerat, catervam. Cum hac niscent manus: et, pedetentim copia, supervenientium ipsis auxiliorum, adversariorum augente manum, (ad ducentorum enim, et quinquagintae, numerum ascenderant,) Boii, duodeviginti soli semper manentes, nec vel uno plures effecti, multitudinem generose sustinent. Acerrime vero certamen producentes; loco demum adversas turmas pellunt: ac, lato totoque profligatos campo, bohemos, Rackonizium denique recipere se, fugaque salutem quaerere, compellunt.

ex hoc, tam acri bellicae virtutis, ad supremi quandoque certaminis fortunam, praeludio, cognitum tunc eft; et posse nostros, et, si sic usus ferat, audere, contra vires hostium, etiam maiores se, consistere. quanto confidentius igitur, aequatis utrimque pugnae difficultatibus, adversus pares? uti dies, non quidem mox posterus, (quippe, qui nebulis, pleraque sui parte, spisse caliginosus, et mutui conspectus, et gerendae rei, facultatem eripuerit,) sed perendinus tamen, et alii consequentes complures, aperuerunt.

Cum enim Octobris die tricesimo, caelo nonnnihilo lucidiore, Maximilianus DUX, adquitante lateri Comite Bucquoio, collis sui locum, ceteris editiorem, eques obiens, exercitus hostilis, (inferiora, campestriaque, tenentis,) formam ac multitudinem eminus contemplaretur; et eodem articulo temporis Anhaltiniani signum velutique tesseram, hostis invadendi, tormenti bellici bombo misissent, clarum, ac late sonorum: factum est, ut, eodem horae momento, progressae castris suis legiones et turmae Fridericianae, pro vallo munimentisque castrorum componerentur in aciei formam: et nostri, suorum utrique voluntate ducum, Boici partiter, ac Bucquoiani, raptis armis, consurgetent; in congressum animo paratissimi. Pergebant autem, per collis, quem castris insederant, lonitudinem, sub signis, ad sinistrum latus castrorum hostilium, egregie munitorum: quam partem, per declivia demum collis descendendo, petebant. Ducebant agmen Bavariti: subsequebantur Caesariani; Neapolitana tamen excepta legione: quae, (Caesariana ceteroqui,) tunc, ex omni commilitio suo sola, non refragante Bucquoio, sese Bavaris in agmine, volens lubens, aggregarat. Hic, quem diximus, e Boicis, et Italicis, conflatus exercitus, ad silvae cuiusdam, a castris Anhaltinianis haud procul distantis, principia venerat: cuius silvae priusquam ingressum tentaret; primum, in ordines equitum peditumque sese partiens, acie iusta, proelio parata, constitit. Mox, catapultariorum (182) audaciores immittunt, qui silvam scrutentur interiorem: ac, siquid lateat insidiarum, explorent, et renuntient. At hi, non tam abditos illic dolos, quam aperti Martis molem densam, inveniunt: catervas, et cuneos hostium; pedites, equites, et iaculatores: qui suam sibi peculiarem quandam aciem, et orines, intra silvam illam, de qua dixi, constituerant. Hi tum, nostrorum conspectis, ac deprehensis, exploratoribus, incurrunt in eos. fit utrimque clamor: explosis sclopetorum glandibus, districtis ensius, et ingeminatis ictibus, pugnae, non praeludium, aut simulacrum, sed res, ardorque, viget. Confilictus, et a nostris, pro silvae fronte dispositis, et a Bohemicis, a tergo saltus, exauditus; suorum utrisque curam et sollicitudinem inicit: subsidia suis ambo submittunt exercitus: centurias pedestres, peditibus; turmas, equitibus. auxiliares manipuli manipulis, catervae catervis, oppositae; defessis, ac laborantibus, recentes et integrae succedunt: easque sublevant. Ad extremum: iam non velstatio, sed proelium stragesque fit, in arbusti mediis, (quantumvis angustis,) sinibus, et intervallis.

Nostrorum ea virtus, ill1o die, fortitudoque, fuit, et animi praesentia; quae suffecerit, non ad sustinendum modo, sed ad pellendum etiam, ac penitus exturbandum omni sylva, Bohemum hostem: adeo quidem, ut, plusquam finem egressa saltus eius, audacia Boicorum, etiam militare collis cuiusdam, hostibus opportunissimi, praesidium, facto globo, consertaque manu, deiecerit: non sine commodo plausuque nostrorum; dispendio contra, fremituque, Paelatinianorum.

Habuerunt interim acies, amborum, et quo laetarentur, et quod lugerent. plus Palatiniana, quo tristaretur. Illo certe conflictu, quem retuli, silvatico, colli vulnus ingens, ac perniciosum, incurrit supremus Hollachianorum tribunus, ac legatus, Theodorus, Comes Donavius, e ftirpe (reor) illius, a superiorum annorum factiosis gestis notissimi, baronis, posteaque Comitis, Achatis Donavii: quem, illo turbido Calvinianorum regno, fertur AMBERGA nostra, tam urbis suae, quam provinciae Platinianae, sensisse gubernatorem. Ceterum is, quem dixi, Theodorus, e colli plaga postridie decessit. E simili quoque fere vulnere, die tertio, praefectus equitum eiusdem. Captus vero, cum aliis quibusdam, Austriacorum, (adhuc tum rebellium,) nonnemo de proceribus, stirpis perquam veteris, et (uti iocatus quidam est) paradiso coaevae, Teifelius. interpretatio vocabuli, Graecis diabolum, Palaestinis Satanam, suggereret.

At e franconibus, pio-foederi militantibus, tribunus- equitum CRAZIUS, signiferum conspicatus adversae partis, equum inter primos gyrantem in obvios passim, et aversos; vexillumque quatientem equestre, contextum auro: glande plumbea, non plus una, nec ictu repetito, traiecit, et ipsum, et equum; necique datos, spoliavit ambos: vexillum abstulit; et, cuius fuisset, recognoscendum dedit. Satis constitut, praetorianum fuisse Principis Anhalitini senioris signum. (*d) Hoc Crazius omine, suam expeditionis Bohemicae fortunam, haud multo post clarius nobilitandam, et initiavit simul, et insignivit: incitamento virtutis aemulae futurus omni cetero gentilium suorum numero; qui millium octo fuit. Is, Franconum instructissimus (uti Wassenbergius Embricensis loquitur) exercitus, a Ioaenne Godefrido missus, Herbipolensium ac Bambergensium Episcopo, Francorum Orientalium Duce; cum Straubingam, Bavariae claram urbem, ad diem Septembris sextum advenisset, ut inde recta Furthum, ac mox Furtho Bohemiam, peteret: diebus superioribus, octobri iam adulto, Caesarianis copiis accesserat (183): cum iam ante Crazius, ab initio statim expeditionis, sub Bavariae DUCIS auspiciis, quadvingentorum ducere coepisset equitatum. (184)

Sed, ad Rackonizianae silvae successumproelii revertor. In eo ceciderunt tunc utrimque; Bavaritorum quidem aliquot, et cum his, Neapolitanorum ductor centuriae: DUX Adriensis, Aquaviva: paucique duictores iordinum, et gregarii milites aliquot, vulneribus debiles discesserant. At hostium (ut e captivis postea cognitum est) centuriis aliquot, non modo graviter sauciis, sed etiam interfectis, latior grandiorque clades fuit; in eorum etiam, quae foris ad silvae tergum locarant, castra, nec non, ad Unhostii castelli viciniam quoque, se porrigens. Huius cladis (uti mox compertum est,) causam non modicam, etiam plumbei globi, ferreaeque pilae sparsivae, praebuerant; e machinis Boiorum currilibus, punicorummalorum instar, emissaed; magnaque, tum hominum, tum iumentorum, strage per exercitum hostium vagatae. Porro, nec huie certamini, (quo tamen spes alioquin, et opinio, fuerat, Anhaltianorum maximam, si non et universam, deleri multitudinem potuisse,) nec huic, inquam, congressui Bucquoianos interesse, contigit: quippe, quorum universa plenaque multitudo, post duas demum, a coeptis iam concursibus ardentioribus, horas adventarit.

Cum igitur tam coniunctis iam castris inter se, Bavari quidem hinc, ut et Caesaris; illinc autem, ad Unhosstium (quod diximus) oppidum, Anhaltinianae copiae, non sine praesente tunc adhuc Friderico, starent oppositae: dies etiam insequens (qui fuit primus ac tricesimus Octobris) impendi munimentis castrorum ulterioribus, exstruendis aggeribus, et balistarum grandioris formae concertationibus, coeptus est. Concurrentes quoque peditibus pedites, velitabantur identidem: nec ignave. qui nihilo tamen magis exemplo suo trahere, similem ad alacritatem, quiverunt equitatum, ac praesertim Palatinianum; exterritum, opinor, pridianis Hiollachiani tribuni, Theodori, Comitis Donavii, Ducis Aquavivae, ceterorumque, casibus: quin et eius ipsius diei clamitate, quae, sub oculis exercituum trium, incidit in Comitem Marcum Philippum Fuggerum, Philippi filium, Marci nepotem, antonii pronepotem, viginti duum annorum, ingentis spei, iuvenem. cuius utrumque pedem a poplitibus avulsit, excussa tormento bellico, pila, vulgaribus potentior, et grandior; eique proxima confestim nocte letalis. Quo paris, imparisque Generis, occubitu tunc et alii, partis utriusque bellatores, interierunt. Hoc ergo leti genus, et alia iusti proelii discrimina, Bohemorum alae turmaeque formidantes; simul autem et munitonum suarum, et aggerum vallorumque, firmitudini satis confisi; pediti, (manipulis, inquam, atque cohortibus,) ab eo potissimum die, velitationes ita relinquebant: ut equites, nisi vi protracti, vel summo rei bene gerendae compendio ducti, iustam in aciam non prolicerentur, aut prodirent; ipsi suos intra tumulkos se tenerent: ac, nostros inutili consumptum iri mora, desidiaque, tunc quoque confiderent; velut antehac plerumque sperarant. Et erat saen locorum, in quibus ista tum gerebantur, is situs, eaque facies; ut non nequiquam, (nostrorum quoque iudicio,) benignius indigenas, et Anti-Caesarianos, quam exteros orthodoxos, respicere videretur. Idque sic visum Maximiliano quoque, perspicacissimo DUCI; subscribentibus et Bucquoio, ceterisque copiarum primis quibusque ductoribus. Id ventilatum concilio quoque bellico fuit, quod Ducibus, ex edito tunc colle castra Bohemica, circumiectumque soli tractu, expendentibus, initum erat.

Ibi Maximilianus tandem, in haec fere verba ceteros breviter allocutus; Quid facimus, (ait;) aut, cui bono longiores, ad silvam hanc, moras trahimus? Hic, ecce, Rackonizium est; oppidum, totum quantum, et ipsum hostium, et in hostico gremio situm. Hac iter esset Pragam, in Europ-aquilonem positam. Interiacent, et obstant, silvestres fauces, et anfractus; iniqui nobis. Ad laevam, Pirglizium, et Strassizium, inimica nobis. ad dextram, Tainzium, Schlanyum, Frannyum; infesta nobis. ad Egram amnem, Launa; dubium, amieane nobis, an infensa? cum Egraeo tractu cetero, Summatim! pro Bohemis, omnis ubique bohmia: pro nobis, extra DEUM, nihil; nisi, quod nosipsi nostrum faciemus, et DEI. Sedet, interim, (uti videtis,) sedeoitque fortassis aetatem, hostis, in profundo; munit1o, vallato, planeque Suo: cuius ex aggeribus, officere nobis balistis ac tormentis, quoties, et quantum, ei libebit, potest. a nobis ipse, nisi leviter, aut fortuito, vel e longinquo, laedi non potest: invitus expelli, multo minus. Expulsus autem aliquo tandem, (demus hoc spei nostrae,) seu casu, vel asperitate caeli; seu conatu virtbusque nostris, (non nisi plurimo sanguine, milite, tempore, sumptuque praevalituris:) cedo, quo non evadet ipse, qua nos sequi nequibimus? quae non saltuum tesqua, sibi notissima, nobis peregrina; sibi pervia, nobis obstructa; quae non confra???, nobis clausa, tricis impedita, vel a populare us eorum insessa, penetrabit ipse, vique perrumpet: nobis assidua clade reiectis? Ut adeo damnosius superaturi nos hostem, quam nobis succubiturus hostis sit. Quin ergo, relictis his interim belluis, in vivariis suis, ac septis; nos, humanae secuti providentiae lampadem, hinc commovemus nos? et, quos extrahere serium ad certamen nequimus; regionis, quae iacet ante nos, vastatione furiatos, trahimus post nos? si forte, vel sic alieubi tandem, in proelii, (enius opportunitatem fugiunt,) necessitatem saltem incurrant. SAEPE, quos astutia diu protexit, caeca demum Fors praecipitavit.

Assenserunt omnes Maximiliano; clamantes, Duceret, quocumque visum esset: Impigre secuturum utrumque Caesaris exercitum. Cum Octobris exitu, se Rackonizii quoque finibus exituros.

Haec gesta, decretaque, die Sabbatino sunt; qui dies, Octobris postremus, simul et pervigilio dicatus erat Memoriae Divorum-Omnium: sicut postriduanus, iisdem illis festus; pariterque Dominicus, et Calendarum. Iamque profecturi videbantur nostri. cum rem (ut saepe sit) bene cogitatam, expensamque, casus, plusquam unus, interpellans, iter propositum in quintum usque diem difflavit.

Primum enim, frumento paneque penitus absumptis, et instante tempore solutionis stipendii; commeatum, et pecuniam portantes e Bavaria currus, erant exspectandi: qui, tarditate subvectionum, et spem castrorum destituerant, et pactam mensis evolutionem. Impastis autem, et egentibus, Pragam intrare, difficultatis erat, moribus bellatorum indecoris, et inconcesae. Praeterea, carer fontana, vel lacustri, flumineve; nec castris tolerabile futurum esse, nec iumentis, gnari Bohemi; qua nostris aquaturis iter, et unicum et perangustum erat, ad rivum, inter Rackonizium et Strassitium decurrentem, in Wattonem amnem: idipsum iter intercipere iam instituerant. Nam, prius, quam eis nostrorum discedendi consilium innotuisset, situm pone viam, templum quoddam, (185) satis validis intus parietibus, ac foris sepulchreti muro, cinctum, solopetariis Bohemi ducentis occuparant: quorum dimidia pars una, tenere iussa templi penetralia, pars altera, coemeterium, eiusque vicina loca; primum munimento tutelaeque castris essent Anhaltinianis, inter Rackonizium, ac fanum illud, positis. deinde mandatum eis erat, primas inter curas: ut nostris, seu remanerent, aquandi copiam, seu migrarent, transitum ad urbem regiam, interscinderent. Horum illi iamiam utrumque facere coeperant: et, si perseverarent, non leve nostris incommodum ac damnum impendebat.

Erat interim Calendarum Novembrium dies ille; per orbem Catholicum universum Omni Curia caelesti sacer, ac sollemnis; qualemque reverentius sine dubio cultura Pax erat, et Induciae, quam bellum, ac vastatio sacrorum: si praesertim, alternae dissimulationis pacto, silerent et quietem agerent, etiam hostes. Sed, NEC Arma legem ullam audiebant: et huic generi mortalium, nihil Sanctum, nil non profanum erat: nulla neque festa lux, neque nefasta. Quid Cani cum balneo? quid templorum eversoribus Husseis, (186) et eorum heredibus, Genevais, cum asylis ararum? Quamvis, si tunc eo, seu loco, seu die, movere nostri priores arma coepissent: quid in hostium Sacra fuerant peccaturi? quibus, nullo Dominici, Veneriique, diei discrimine, Maius obsequium DEO praestare, vel esse, nullum creditur, quam, Interfectus quandocumque Catholicus. id, quod et in Octavum huius anni diem-Novembris inserius recte congruere, iudicabimus. Quid volumus denique? Iam dudum Aedes illa pagana, Non Domus erat Orationis, (quippe, polluta fermento contionum haereticarum;) sed spelunca latronum, et homicidarum, animas interficientium. (187)

Maximilianus ergo DUX, ad cuius castrorum locum propugnaculum illud ducentorum (de quibus diximus,) sclopetomachorum locatum erat; delectum, e Germanis, Lotbaringis, ac Neapolitanis, numerum promptissimorum expedivit: ad oppugnandam eo die, deiciendamque, stationem illam hostium.

Sed erat perdifficilis, operis illius aditus. Via per vallem arcta, cava, profunda; laterum utrimque multum editis aggeribus compressa. cuius e crepidinibus summis, in subeuntium capita devolvi posset, et incidere; quidquid hostile, sclopis, lapidum trabiumque deiectu, lanceis, et corporum desultu, perniciem afferret. Nec omisere, quod suarum partium ac virium esset, opponere, molirique contra, Bohemi. Non segnes se praestabant ii, qui foris curabant; dum per viae fauces luctarentur Bavariti, ne progredi possent: nec illi, qui munitionis interiora tenebant; et globorum missilium eiaculationibus assiduis nostros muro sepulchrorum arcebant. Sed perrupere nostri virtute; primum viarum iniquitatem: eluctatique, tam progressus angustias, quam hostilis intercursus obicem, evaserunt in summum. Ibi tum, gladiis districtis obstantes Bohemos disiciendo; saltuque, furentibus simillimo, superando coemeterii murum; effringendo templi valvas, et clathros; quod hostium in fano, vel ambitu fani, deprehendunt, id ferociter invadunt: praeterque paucissimos (fuga, vel captivitate, neci tunc subductos,) ceteros omnes trucidant. templum, et munitionem, ipsi sibi vendicant; et, quoad ita DUCI suo visum foret, insident.

Spectabat haec, inter Aedem illam, et Rackonizium urbem, medio fere situ stans, hostilium, tam legionum, quam turmarum equestrium, exercitus. ac, magna licet, qua multitudine, qua vicinia, nostris imminere visus, suisque subventurus: tanta tamen Boicorum, ad dimicandum, alacritate, successuque, conspectis; non manum ipse, non passum, pro suis movens, mirari miserarique stragem eorum, quam antevertere, vel ulcisci, praeoptavit. Heterodoxis his (opinor) festa luce feriari, Bellona saltem Otiosa, placuit: ut Rebellionis-domitori negotioso, vel sic, invidiam facerent. Sectariorum est enim, per omnia sese gerere contrarios. Hoc pavoris eorum veri, mendax velum erat: quod eis tamen velum, posteri mox, et sequentium dierum, consueta proeliorum fuga detraxit: et apertissime meticulosos eos ostendit.

Bavarorum interea DUX, contemptis adversariorum in se dicteriis; cum equitatu suo peditatuque siticuloso, die Panthagierum (188), (uti retulimus,) ad voti sui summam, hoc est, caede Bohemicorum, ripas-obsidentium, per Sanguinem ad Aquas, pervenit.

Postridianus Calendarum Novembrium, pie-Defunctorum anniversariae Memoriae sacer, e destinatione Caesarianorum, funestus evat futurus sectariis illis, ac rebellibus Hungaris, qui, missu Bethlenii Gaboris, et ductu Ioannis Bornemissae, (velut supra diximus,) ad Rackonizium maxime, partes Anti-Caesarianas adiuvabant. Eorum stativa, suis e regione, nec procul, opposita, Bucquoius Comes, approbante Maximiliano DUCE, nec opinantibus illis, erat obruturus: ac vel diem Hungaris, vel noctem vesperamve, mortualem effecturus. Sed proposito mentis, ad destinata persicienda, nec dies respondit auspicatus; neque propitia nox affluxit. Nam et antemeridianum omne tempus, ac pomeridiani pars, ad horam usque primam vespertinam, nebulis involuta; nec Hungaros Bucquoianis, nec hos illis, ostendit. Purgatus vero vaporibus vesper, vias quidem ad Bornemissianos aperuit; sed lacunis ac tesquis, et obicibus multis passim, invias; et tantae, quantam res ea poscebat, multitudini, tamque contentae, quantam tempus exigebat, festinationi, tunc insuperabiles. Quamquam autem in praesens retrogredi coactus Bucquoius, inutilem irritamque sumpsit operam: non tamen ideo totam perficiendae rei cogitationem sic abiecit; quin, ad eandem postridiana statim nocte rediens, (uti posterius dicam,) conatu generosiore, quam prius, licet exitu non secundiore, sit usus. MAGNOS scilicet animos (ac scilicet Bucquoianos,) dura saepe, nec statim exorabilia, fata premunt. QUI ter fortiler fecerit, nec inter ea defecerit; Virum scias. Militia si vacet; asperorum ineursu non vacabit. (189) quanto minus, innatus armis, inter arma vivens, et iisdem immoriturus, sicut heros hic? Hectorum talium Iliada faceret, si plene scriberetur, BUCQUOIUS.

At inter haec, dum inchoata patraret collega-Comes; suas Maximilianus DUX copias, et postridie Calendarum, et die postea, nocteque tota, sequentibus, instructas semper, et in armis, equis, ac procinctu, tenebat: ipse vigil, et assiduus, vereque Leo galeatus, indefesse munimentis obequitans; nunc viritim ac singulos, alias universos, appellans, et intentos esse iubens; sicubi, vel quoties, aut Caesarianos laborare contingeret, vel opis indigere: sive Bavaritas stationes hostis assultare tentaret; aut pugnandi minimam quamque facultatem offerret. Quae DUCEM providentia, coniectura non prorsus irrita, falsave, fatigavit. Qui namque Calendis (ut diximus) Novembribus, (quibus templum et munitiunculam miles Boicus expugnavit,) omissis manibus, et stupidis oculis, eminus ex adverso constiterant; et inulta cuncta transmiserant: ii nunc, quasi pudore ducti timiditatis aut ignaviae pridianae, locum amissae munitionis, tamquam ius suum, repetebant: manipulos cum sclopis immittebant; equestres catervas expediebant; sepulchreti muros, et templi parietes, pilis tormentariis, e suis munitionibus, impetebant. omnia demum manibus agere pedibusque videbantur, ut aquandi viam ac facultatem, a nostris pridie recuperatam, nunc eisdem rursus ereptam, in perpetuum praecluderent. Hoc eorum cognito deprehensoque consilio; simul autem, et balistarum percepto sonitu: Maximilianus tormenta tormentis, et pilarum missilium ictibus ictus alternos, opponi iubet: unde paucorum aliquot, sed fere gregariorum, utrimque funera fiebant. Ipse vero, iam ante praeparatorum ad subitarias dimicationes equitum, peditumque, catervas delectas, insidere dense iussit angusta transituum, ac depressiora loca; quibus obtectae, delitescerent, quoad prorumpendi tempus eis, et hostis opportunus, fieret. Tum enimvero, confertim suis quisque signis, et cuneis, aggregati, prosilirent in adfluentem hostem: et, seu templum ille recepturus incurreret, depellerent; seu, dissimulato templo, solam ad rivum viam affectaret occupandam; irruerent priores, ingenti clamore, tumultuque: qui, perlatus in utrorumque castra, grandioris utrimque proelii causam impetumque suscitaret. Verum et haec, providenter, (ad plenum aliquando tandem concursum obtinendum) excogitata, discussit, aut excubitorum, e speculis, editioribusve collium iugis, nostros in insidiis intuentium, ad suos in castra delatio, praemonitioque: vel fortuitus aliquis, ac repentinus, Bohemorum, ex iniecta suspicione coortus, metus; ut, quod modo placuerat, id postea displiceret. Certe quidem, quacumque demum impellente caussa, factum est; ut a destinatione sua Bohemi resilirent: ac regressi, templum, munitionem, aquatorum viam, et totum hostem, dimitterent; ipsi, quo tutiores agerent, denuo novis se munimentis, et aggeribus, die sepulchrali, defodientes.

Sub haec, in eum, quem retuli, modum gesta, dies Novembris tertius (qui Martis erat) exortus; pro varia bellicae fortunae facie, varios attulit et ipse rerum eventus: bonos, malos, et ex utroque mixtos.

Inter bonos numerandus, commeatus erat, et, cum argento, stipendiis assignato, cibaria: sero diei, castris Bavaritis importata curribus, ac vehiculis frumentariis. quae, firmo deducta, cinctaque, praesidio, praesertim equestri, praedabundas Hungarorum manus elusere feliciter: dum ii, qui curruum antecursores impetu statim primo tentarant, barbari, plaustraque subsequentia spe iam omnia devorarant; ab nostris, fortissime mox reiecti, profligantur.

Inter molestias, ac malae castrorum, referenda nebulae densitas et pertinacia fuerit: quae, praeteritorum fere dierum omnium e consuetudine, lucis pleramque partem, et eapropter, rei quoque prospere gerendae facultatem, proeliaturis subtraxit; dum, ad primam usque pomeridianam, caelum obnubit. Decreverant autem consensu, nostri duces, eo die, disparatis viribus, ac diversis e stationibus, oppugnare continuata balistarum grandiorum procella geminum hostem: hinc quidem Ungarum Bucquoius, in quem et ferrum acuerat: illinc autem, in munimentis suis, et intra Rackonizium bellantes Anhaltinianos, Boius. Iam in aggeribus, et dorso munitionum, constitutae curriles machinae; praestolabantur ignis applicandi, sphaerasque missiles explodendi, tempus ac signum. donec vix tandem, et aegre, dilabens aura spissa; primum omnium, urbem Rackonizium, et stativa Bohemorum ad eam, nostris in conspectum dedit. Arripuere cupide, quantulum adhuc cumque diei superesset, hostium infensandorum occasionem, (antea tam paullatim insperatam, tunc autem repente facilem, fieri coeptam,) orthodoxa castra: cumprimisque Maximilianaea. quae, Pyriorum globorum, praesertim vero, malogranatorum (quae vocant) flammivomorum, crebra sparsione fulminantia mediam in urbem, frequentes excitabant in domibus ac tectis clades; et ex his, Rackoniziorum intus clamores, concursationes, tumultum: foris etiam a Boicis exauditos. Facies haec erat, et imago quaedam, oppugnatae nuperrime Lusatiorum metropoleos, Budissini: de qua re dictum est in Annali Summa superius, et de cladium illic magnitudine. quae Rackonizi minor, quam Budissini, fuit, ea quoque de caussa: quod Bavariae Ducem, a Saxonis imitatione Ducis, absterrebat quaedam etiam arcis (190), aut augustioris sedis, in qua tunc Alexander Haslangus captivus, ac febriens, iacere ferebatur, reverentia: nequa forte ruinae pars et illum involveret; quem unum ex omnibus intactum, sibique servatum ac redditum, indulgentissimus suorum, Maximilianus percuperet. Fuerunt haec illius diei Martialis promiscua, mixtaque bona malis, et mala bonis: terror hostium, ac laceratio tectorum hostilium; e quibus haurire gaudium moderatum, victori iusto legitimoque, tam concessum in bello-necessario fuerit; quam Inculpabile Caelicolis, ex arce divinae Regiae spectare vindictam, in terris obstinate peccantium. (191) Huius incendii Rackoniziani vespertina lux, meridianae nebulae detrimenta solabatur, et compensabat.

Sequuntur autem haec bona malaque promiscua, temporis eiusdem diurni nocturnique, Duo quaedam, aperte nostris, et extra controversiam omnem, perniciosa. Mors unius; et periculum-mortis, plurimorum. Posterius horum, incurrere Bucquoiani: quorum ingens manus, post tertiam inchoatam vigiliam illius noctis, quae diem Martis clausit, et Mercurialem diem antecessit, egressa castris, ductu Comitis, oppressum ierat stationem Hungarorum. neque de successu secundiore nostris dubium ullum fere, (ne Bavaritis quidem,) erat; qui, rerum in eventum, in armis tunc et ipsi, semper expediti, stabant; in partem, sive victoriae, sive subsidiorum, utut usus ac res poscerent, accursuri. Sed Bucquoianorum conatum hostes Hungari, seu proditione sibi detectum, praedocti; seu suspicione fortuita, quibusdamve de signis, subodorati: tale quidpiam, quale saepe Batavi Frisiique suis in aestuariis, adversum hostes irruentes excogitarunt.

Erat eorum stativis vicina, qua-versum Caesarianis in Ungaro: iter erat futurum, aqua vasta, profunda, lata; Piscina quidem verbo; reipsa, lacus verius, aut stagnum: cuiusmodi lacus regiones trans - danubianae, nosterque Palatinatus hic quoque Superior, in quo scribimus haec, loco plusquam uno, (piscinas, inquam,) ingentes habet. Suam ergo talem aquarum copiam, Ungari, dum venturum formidant hostem, propugnaculi vicem, opponunt. Crepidines, aggeremque lacus, interscindunt; aquam omnem, subiectos in campos emittunt: et, dum in expeditionis ardore medio Bucquoiani sunt, unde regressui receptuique locus aut nullus, aut difficillimus, futurus esset; infundunt, involvuntque late, circumiectum omne solum; vias, homines, iumenta, signa, balistas. Ad summam! Consilia nostrorum, et conata, funditus demergunt: salutemque miles, ac reditum in castra sua, (nedum aliena,) reperturus non erat; nisi pectore tenus, ac paene collo, vada per incerta trahens pedes, ad suos demum eluctatus esset. Ceterum, hoc Ungari calliditatis ingenio, suum in compendium verso; vasa tantisper collegerunt: et, in tutiora translatis stativis, in sicco tabernacula fixerunt. Germanis undas, in incerta sitis tempora, reliquetunt: adiecto dicterio, militares inter iocos: Irent nunc; et, ubicumque vellent, Impune passim aquarentur!

Verum, Malorum eius, quem dixi, diei, noctisque, Martis diem claudentis, nondum finis, nec satietas: nisi Malum insuper incidisset, in idem illud tempus; bono castrorum nostrorum publico perniciosissimum. Id, MORS Alexandri fuit, HASLANGI; quem, eodem illo, toties iam nominato, Novembris tertio die, nondum exacto, Rackonzianis in castris, (192) post ectodecim fere dierum vincula, custodia Bornemissaea, febris, et aerumnae captivitatis, extinxerunt. Non enim dixerim, Ad obitum eius maturandum, contulisse quidpiam, etiam lucis illius creberrimos, ex incussis sphaeris ignitis, fragores; urbis, aut arcis, concussiones; incolarum formidines, voces, eiulatus. Heros enim erat Alexander: et eapropter, talium imperterritus. (193) nisi quod tamen, letifero stupore pressis, ac morbi novissima vehementia de statu mentis deiectis, saepe, quantum rationis aciem, tantum magnanimitatis vigorem, terror obtundat: interque nervorum convulsiones assiduas, ad omne tonitru quassatus animus, hoc agere, loqui, pati, virum, etiam fortissimum, cogat; quod timidum et imbellem. Ibi morbi, non mores, vegnant. delirium imperat; Virtus servit. (194)

Sed, ad Haslangum revertor; qui reversurus ad nos, ante diem, ac tribunal novissimum, non est. Decessit is, die, loco, morbo, quem diximus; Catholicorum (quippe, Rackonizio disclusorum,) omni destitutus, seu solatio verborum, seu remediorum ministerio. qui fuit tamen in vivis, (si munia respiceres, et honorum amplitudines,) domi praefectura clarus aulica Bavariae Ducis: foris vero, supremus vigiliarum equestris militiae praefectus; (195) factis, et exemplo, non minus, quam praeceptis, et hortatu, potens. Sin animi dotes, ac decora generis, contemplareris. paucis multa vere complexus, chronographus Boicus; VIRUM, scripsit, genere, virtutibus, rebusque pro patria, religioneque gestis, praeclarum. Omnia, reor, ego comprehendero; si, Maximiliano, gemmae DUCUM, Alexandrum hunc, dixerim, Achatem fuisse carum, et astomatum. Oportuit, eximie bonum exstitisse; quem, ad unguem, approbarit Optimus. Age proinde! prodi saepe, seris etiam e posteris, nove quispiam, gentis huius, ALEXANDER! Illus Mortui, nos hac pagina damus effigiem; ad viventis vultum expressam.

Postridianus, qui, Mercurii dies, ac Novembris quartus, Divo Carolo Borromaeo sacer, anniversario cultu, fuerat; Carolo Longuevalio, Bucquoio Comiti, non per omnia sese praestitit innoxium: isto, quem subnecto, casu.

Lucis illius dimidium, nebulis (uti semper antehac) opacum, et obcaecatum; sub meridiem tamen aperire se coeperat: ac subinde Caesarianos Bohmeis, et hos illis, mutuum in consepctum offerre. Pedetentim denique committi viro vir, et manui manus conseri: dimicarique coeptum. Ibi, dum suis auxiliatum adproperat, plagam Bucquoius, pone femen, sed citra leti discrimen, excipit. Eam, Herois incliti calamitatem, dum astantes commiseratione, quidam autem, indignabundis adversus percusorem vocibus, et fremitu, persequuntur: ipse Comes, erecto vultu, sed erectior animo, vulneris originem, altiores retrorsum ad rationes, et ad divinae Nemesis lancem, exegit, ac retulit: magna quidem demissionis Christianae, meritissimaque, laude; verum, ex obliquo, non minore, collegae DUCIS incremento venerationis, et auctoritatis, apud omne vulgus. quippe cuius DUCIS illibata rumoribus adversis, (nedum naevis ullis maculosa,) morum integritas, iure crederetur ab universis, DEO, constantis Innocentiae stabili propugnatori, sic esse curae passim: ut, iisdem iidem in periculis quottidie fluctuantes, non usdem tamen involverentur casuum aetuariis. Ut adeo libeat exclamare cum Davide, Ierosolymorum rege; (196) Quam bonus Israslis DEUS, his, qui recto sunt, et intaminato, (197) corde!

Ceterum, inter haec momenti minoris negotia, (cuiusmodi die fuerunt illo, serenitatis patiens exspectatio; militaris annonae, recens advectae, distributio; parvulaque velitatio:) ne dies universus bellantibus, sine quopiam opere memorabiliore, dilaberetur: ad Aquilonis oram, ac scilicet, Egrae fluminis, utcumque vicinam, ripam, oppidumque Launam, cum expedita peditum equitumque manu, Maximiliani DUCIS, ac Bucquoii Comitis, concordi voluntate mittitur, tribunus Caesarianus, Albertus VVallenstenius: simulque castrorum, in diem posterum motio, recta Pragam versus, indicitur.

Est Egra, Bohemiae fluvius. Is, e Piniferis (quas vocant) alpibus, ad extremam Palatinatus Superioris oram, inter Minchsbergum et Bischofsgrienium oriens; ac per Bohemiam exhinc, Orientem versus, alveo piscoso trahens undas: in Albim, amnem maximum, eas evolvit. Huius citimam, ulterioremque ripam, assident urbes, et oppida, non incelebria. quorum in censu ponunt, praesertim ii, quibus illic sedes ac domicilium est, Egram inprimis, amni cognominem urbem, ac Bohemiae, qua Solem occumbentem respicit, ianuam. tum, Koenigspergam, Elenbogium, Ladam, Postelbergam, Launam, Budinum. Ex his Launa, castris Catholicorum, sicuti propinquior, (uti dixi,) sic fortasse iam antea benevolentior; sperabatur, ad obsequium Caesaris, ante ceteras omnes, reditura: nec inutilis futura regi Ferdinando, Regni-civitas. Sita loco plano; terra, frugibus atque pecori bona. tritiei cumprimis, et hortensium opum, pomorumque sapidissimorum, praestantia nobilis. Hanc, eo veniens cum agmine non maximo, post exiguam, deliberandi caussa, cunctationem interpositam, maxime propensam VVallenstenius reperit, ad deditionem, eodem adhuc vespere, faciendam; Caesarisque pristinum obsequium recipiendum: cumprimis autem, ad Bavariae Ducis imperata (quippe, cuius adventum, ac rerum progressum prosperum, unice sibi, clareque, gratularentur,) amplectenda. Quibus, sic animo, reque, comparatis, relicta sua bona mens, ac flexanima voluntas; et indireptis, concessum militare praesidium est.

Sub haec, ita gesta dispositaque, quoniam pridie Calendarum Novembris, ob rationes, suo loco traditas, in concilio bellico decretum fuerat; ut, annona, stipendiisque potitus miles, relicto Rackonizio, Pragam ipsam omni contentione properaret, proeliique tandem decretorii locum peteret: ab ipso diei quinti Novembris primo diluculo stare coeperat instructis, velut ad certamen, agminibus, uterque Catholicorum exercitus. Sedlincommodo, (nescio, quibus e causis,) superiorum dierum omnium eius generis incommoda superante, coorta cum die, foeda densaque nebula; pari cum agminibus immobilitate, stabat in multum, a meridie, temporis progressum. Et sane, tamquam caelo Bohemico Pragam, Albumque montem, ne reperirentur, orthodoxis copiis subducente, saltemque (quousque posset,) absconsuro: caligo vapida non ante tertiam vesperis illius horam evanuit. Tum ergo demum, nec ante, dato proficiscendi signo, (quoad licuit, taciturno,) discessum est Orientem versus, a Boicis pariter, et Bucquoianis: sic, ut Bavaritis, eo die, Caesariani primum concederent in agmine locum, et aciem; ex initi dudum pacti lege, dierumque serie. Postremum autem, iidem ipsi, tenebant expeditionis ordinem, summa Bucquoii Comitis voluntate: quoniam is locus, sicunde forte (quod metui poterat) continuo subsecutus hostis, in tergis haereret agmen - claudentium; non nisi praestantis, et exploratae virtutis, robora-Virorum requirebat: quae, dubium non erat, a Boicis suppeditatum iri; strenuis, expeditis, exercitatis: ductore praesortim Floreinvillaeo, qui Lotharingis eo bello praeerat; viro summae, qua nobilitatis, ac fortitudinis; quaque rerum, in armis administrandarum, peritiae.

Perexiguum porro lucis cum superesset, a Rackonizio digressis, nostrorum copiis; itineris tamen continuato labore, duo milliae passuum, et amplius, emensae, Litschanam adhuc, priusquam nox irrueret, attigerunt: locum, inter Rackonizium, ac Strassizium, (198) Pragam versus, situm; et arbustis aliquousque parte sui clausum et abditum: ideoque, locandis insidiis haud quaquam inhabilem. Eas tum ab hoste, non immerito, suspectans ac verita, prima Boicorum acies: misit, qui scrutarentur, et caeca silvarum excuterent, antecursores. Ab his posteaquevam omnia tuta perviaque deprehensa, renuntiataque sunt (latebat enim adhuc utcumque bohmeicos nostrorum abitus, ob explorandi fortasse socordiam, castris omnibus indecorem;) Lithschana pertransita Boiorum agmen, quo coeperat itinere, perrexit: ac silvam, (nequa festinationem mora supervacua lentaret) inoffenso progressu perrupit. Nec defuere subsequendi studio, Caesaeriani; neque ductor illorum, exercitus alacritati, desiderioque Maximiliani DUCIS: utpote, cuius ipse voluntatis potiorem, quam suimet vulneris, curam, aut rationem, habendam existimaret: gnarus ac certus, velociorem hostis interitum nullum esse; quam Concordiam ducum, concordia secum castrae trahentem.

Dum autem, inter ista, nox labitur, et mane novum, diem Novembrie sextum inchoat: Anhaltiniani (quorum supremum caput, Fridericum Palatinum, regia Pragensis, et procerum ducumque consilium, ac spes securitatis maior, illum ipsum in diem, ad se iam revocabant) in castris ad Rackonizium, sepulti verius et contumulati, quam agentes et consultantes; Catholicorum, ex opposito iacentium, castrorum insvertum notabant silentium: et exstinctos, ante vigiliam noctis alteram, ignes, a pridiano iam vespere, multum admirabantur. At, indiciis tandem haud obscuris, odorati discessum eorum; insolitumque quidpiam illic accidisse, suspicati: desiderabant magis, et optabant, quam ominabantur, eorum in tutiora fugam. cum, ecce, stantibus stupentibusque, nuntius adest, anlielus, et cursu fractus: qui perductus ad Anhaltinos duos, et Turnium, ae ceteros; Movendi, clamat, et non iam accuratius communiendi, castra, Tempus est, proceres! Hostis enim, (quod, hucusque nescientes, in dubio ponebatis,) in deditionem ac fidem accepta Launa, Pragam iam ipsam contentione summa festinat. Si persequi vultis; vasa conclamate. Labor, eos assequendi, moram non recipit. Iam longe nos Bavarus, et Bucquoius, antevolant.

His Turnius auditis, in equum velociter insiliens, simul autem et monitu stimulatus Anhaltini Senirois; partem secum equitatus rapit, ac peditum milia duodecim; non assequendi sane, sed antevertendi potius, hostis praecurrentis studio: quo viam huic et accessum Pragae, suis interiectis copiis, praescinderet. Hunc, omni reliquo cum exercitu, subsecutus Anhaltinus senior; fatigatur expeditione, geminas praesertim ob causas multum habente difficultatis. Nam et per opaca densaque silvarum iter eis erat: et dies ille, Novembris (ut dixi) sextus, a tempore matutini crepusculi profundam in vesperam, una nebula continua, quodammodoque diurna quaedam Nox, esse videbatur.

Sed haec ipsa difficultas utraque, saluts tunc, etiam incogitantibus, ac tale nihil meritis, Anti-Caesarianis fuit. Cum enim pone latus nostrorum agminum (itidem ignarorum) illo toto temporis, ac loci tractu, non nisi mille nongentorum passuum intercapedine distantes, tenderent: factum est, ut ab nostris, quantumvis dimicationis avidis, ipsi, proelia fugitantes, intacti praetermearent; et inobservati pertransirent. Dolorem interim nostrorum, ex elapsis sibi Bohemis ab eis concipiendum, solari, temperareque debuerunt, currus onerarii, triginta circiter; omni commeatus castrensis opulentia referti: quos, antemeridianis horis eiusdem illius diei, deductos ac stipatos ab Hungaris, Boicorum agminum antecursores, inter Litschanam et Strassizium nacti, caesis custodibus, occuparunt: ac secum Strassizium abduxerunt. Huius annonae vicem, Hungari strati, terram et herbam mordebant. (199) Id eis dicterium, irrisus nuper in aquatione Germanus, regerebat.

Est porro Strassizium, (quod illius diei nostrorum praetorianum fuit diversorium,) Rackoniziani tractuc extremum, ad Septentriones, municipium; muro (sicut tunc saltem,) nec excelso, nec admodum firmo, circumductum: oppidi tamen interim nomine, quibusdam (200) honestatum. Huic praesidium Bohemi, tunc imposuerant (stupendum! contra validissimos duos, Caesaris, et Catholici foederis, exercitus) sclopis certaturos milites, totos triginta. si tamen vel sic totos: quippe, mente plurimum imminutos. Hi namque fatui, (quid enim aliud?) ad tantarum strepitum adventumque copiarum, steterunt in muro. conspectis, ostentaverunt ter-denac fistulas suas, semiligneas: accedentibus, praecluserunt moenium ianuam: (quam amplas enim, validasve, portas?) introitum urgentibus, negarunt. humilitatem porro muri velociter transsilientibus nostris, velocius ipsi cesserunt, moenibus, oppidulo, possessione: proiectisque pariter, et animis, et armis, templum, pacem, vitae gratiam, petebant; deditionem offerentes. Hos tales, extractos aede, dedignati caedere Bavariti; propter insanam tamen impudentiam, coniecerunt in custodiam: stabilius ibi, quam in muris, excubituros. In his nostri vinculis, captivos hos; in oppido vero, sarcinas omnes, et impedimenta; necnon, ad sarcinas praesidium, de suis, validum, de sententia Maximilians DUCIS, et concilii, relinquunt. Strassizio porro status hic durare iubebatur, tantisper; dum ad Pragam, ac voti summam, veniretur. Sic expeditius ibatur: et dies posterus, negotiorum molem offerebat, humeros sane ferentarios (201) requisituram, et non dorsae, vehicula sarcinarum.

Is, dies Novembris septimus crat. In hunc diem, ex pacto, (quo ductusagminum et exercituum amborum, inter Bavariae DUCEM, et Comitem Bucquoium, alternadus erat,) pridiano vespere declaratum, et condictum, fuerat; uti priores in progressu partes Bucquoianorum essent: utque, cum exortu dici primo, sub unum temporis articulum, et Casarianus exiret, et Boiaricus exercitus; ad laevam hic, ad dextram ille, viae partem, quae Pragam ferret. Ut autem et ad locum, quem aciei struendae DUX, asentiente concilii sententia, designarat, omni studio convenire maturarent: a tribunis serio curari iussum. Haec cum ita, quemadmodum diximus, indicta pridie, receptaque, fuissent: Bavariti quidem, exemplo stimulati DUCIS, adeo postridianis, etiam antelucanis, horis, in mora non fuerunt (et hoc, nebula tum quoque vias et aerem tenente, per antemeridianum omne tempus;) ut, in loco condicto maturrime praesentes, aliquot insuper horas, in vestigio stantes, imperia ductorum opperirentur.

At Bucquoianorum, diutissime nemo comparebat. Ac Bucquoius ipse, qui pridic, cum febri simul ac vulnere conflictatus, decubuerat, ne tunc quidem dolorum expers, curru contecto vectabatur; ea, quam morbus suadebat, progressus moderatione. Lentitudini vecturae sui ducis, attemperabant iter suum legiones eius, ac turmae. Quid agerent inter haec, ut Otium, (expeditionum pestem) effugerent, copiae Boicae?

Verum, maximiliani sedulitas indfessa, reperit, quod eas occuparet. Dum enim, evecta demum in sublime, nebula, liberiorem oculis aciem reddit; circumspiciens hac illac locorum situm, ex edito renidentem triplicem (202) equitatus hostilis turmam DUX conspicatur. mioremque, non temere, post eos, copiarum suspicatus latere multitudinem; continuo suorum expeditam in eos equitum, ac legionariorum immittit, manum. Sed, ad primum horum conspectum, equitatus ille, quem diximus, adversariorum, collem, quem tenuerat, deserens; in locum alium retro, non minus editum, refugit. nec sciebant nostri tunc nomina locorum; quippe, situs regionis ignari; sicut et pleraque pars militiae Fordinandaa. Revera tamen ista paullatim (licet procul admodum) erant accessus ad Montem, quem vocant Album, principia.

Ceterum, Bohemicorum equitum, in alium ex alio colle, transitu conspecto, Boiarici; nihil ad insequendum reliqui sibi fecerunt. At illi, cum repente tandem conspici desiissent; tanto maius acriusque studium nostris insequentibus iniecerunt, explorandi: quidnam rerum illic, quo refugerant, gereretur. Et, ecce, pergentes ulterius, subito, trans montem interpositum, ad oppidum quoddam, cernunt, in late patente planitie, stantem, et instructa iam acie congressui paratam, exercitus Anhaltiniani Turnianive, partem. Hi, peritia locorum, Caesarianis, tardius, (uti dictum est) euntibus, per celeritatem, ac viae flexus, anteverterant: non tam, ut dimicarent, (quod, nisi coacti, facturi non erant,) quam, ut nostros Praga, quibus cumque possent modis, ac remoris, intercluderent, vel avocarent. Seu placeret his tamen conserere manum; seu cordi pugna non esset; apti stabant, qui, vi validiore superobruti, cladem acciperent: et vincerentur.

Id ergo per cursorem edoctus Maxienilianus Dux, cum laetus accepisset: omnem continuo Sacri foederis militiam, cuius erat imperator ipse, suos in ordines conduci iubet: aciem exornari: Bohemorum exercitum, quo minus (ut semper antehac) elaberetur, circumcludi: Comiti Bucquoio, tot exoptatae votis, ad confligendum, opportunitatis nuntium afferri; festinationis, omnisque rumpendae cunctationis, eum com~onefieri mandat. In proelii concursum DUX ipse totus, et animo paratus et manu, flagrabat. Idem ardor, et duces eius, et militem pedestrem equestremque, tenebat; inflammatos amore pugnae. Sed, si veniendum ad voti summam esset, et cingi nostris exercitibus Palatinianum oporteret: opus Caesarianarum cum copiis nostris coniunctione copiarum erat. Nostrae praesto stabant omnes. Bucquoianae venerunt: sed tandem, sed plusquam serius, et ingruentibus ilico tenebris, regressisque iam in stationes suas hostibus; et universa certaminis occasione dilapsa. Bucquoii Comitis optimae menti, febricula rursus, ac plagae dolor recrudescens, infeliciter intercesserunt: cum interim Catholicorum, et adversae factionis, inter sese stativa longiore locorum intervallo non dirimerentur; quam, quantum expulsa tormento bellico pila libralis, sueto per aera volatu, posset emetiri. (203)

Quibus aliquis castrorum usus, ac rei militaris peritia familiaris erat; ii nullo modo dubitarant: Aut numquam, ad id usque temporis, aut eo Novembris septimo die, deleri coniuratas copias, et patrari (204) bellum, potuisse: si, tempori praesto fuisse Bucquoianos, contigissset. Sed videlicet, ita visum mortalibus erat. Adversus DEUM (cuius in manibus tempora, diesque rerum, sunt,) non est ratio, neque Consilium, aut Prudentia. (205) Victoriae Maximilianaeae, non Septimus, mensis illius, ac septimanae, dies, sed Octavus; non Saturni, sed Solis; non ille denique debebatur, in quo, praeter solam collegae moram, omnia cetera DUCI Magno fluxura fuerant ad votum: sed ille Dies, ille, quo, praeter DEUM, alia pleraque diu videri potuerant adversa. Quid multis? Illse proferendus in theatrum Orbis-Orthodoxi Dies erat, et palam proditurus; qui pariter et Dominicus, et in eum Annum illius Imperialis-Evangelii, sectariis quoque, promulgator esset, quo, Caesari sua praestanda reverentia, populis ingeritur. Ita, NIHIL sine Numine, ne neglectum quidem, usuvenit. Illi, certum ac fixum, est; quod anceps nobis.

Ceterum, inter ea, sic elapsa, Maximilianus, tametsi sperato destinationis suae successu tunc deiectus, non intermisit tamen, magnanimo praereptae sibi facultatis-pugnandi contemptu, curare locis omnibus; quidnam, ad sarciendam iacturam eam, plus ubique, minusve, conducturum videretur. Itaque, profundis iam tenebris, post alteram iam noctis exactam horam, tum demum in tabernaculum reversus: praestolabatur, quid porro serus advecturus vesper esset. Cum autem eodem ipso tempore Bucquoius, rerum suarum, aegro licet corpore, tamen satagens, tribuno veterano, bellique scientissimo, Gaucherio Sequano, negotium dedisset; ut, quid agerent aut tentarent hostes, cognosceret, et ad se cognita referret: Gaucherius, exploratis, quae gererentur apud eos, raptoque secum, fidei faciendae caussa, vigilum uno quopiam e statione; celerrime Bucquoio renuntiat, Anhaltinum, Turnium, Hollachium, universis post se tractis copiis, repente planitiem illam pridianam, ac stativa sua, reliquisse: velutique panico terrore correptos, confusis et signis et ordinibus, iter, fugae simile, Pragam versus intendere. Quod nuntiabat Comiti Gancherius, idipsum, eodem noctis vestigio, qui nocturnas servabant excubias, equites nostri deprehenderant; ac continuo renuntiandum Maximiliano DUCI curarant. Erat horae noctis tertiae finis; ac vigiliae secundae principium. In haec, tam insperata, iam et Bucquoius Gaucherio, quid opus facto, mandarat: et, eius mandati necdum gnarus, Maximilianus, primum quidem, suorum omnium tribunorum, ac ductorum, concilium habet; decretoque, quid in re tam subita potissimum expediret: curari iumenta iubet; et curata, protinus infrenari: tum, cohortes omnes, ac turmas, ad insequendum hostem, cum exitu vigiliae secundae, procedere. quae Ducis imperata nemo detrectabat. Post haec, qui statim eadem Bucquoio referat, eumque suis verbis, ad persequendos itidem omni cum exercitu Bohemos, exhortetur, mittit. Rogat autem, ut omni rem celeritate gerat. Huic referri Bucquoius iubet; et Gaucherium se iam, cum quingentis equitibus, immisisse fugientium tergis, caedendis: (immiserat sane, sicut hic referebat,) et persequendorum hostium etiam se consilium amplecti; sed, nec omnibus utrimque copiis; nec, antequam postridie diesceret. Nam et retineri legionum aliquid, in incerta casuum, ac fallaciarum hostilium, opus futurum nostris: et suos, inedia, gelu nocturno, lassitudineque diei totius, vexatos, (praeterquam, quod et dispersi contuberniis, aegre tantillo temporis spatio contraherentur,) corporum animorumque tanta nequaquam alacritate, quanta milites Boici-requieti possent, (206) confluxuros. Bohemos autem, inter haec, tam tarde convenientium, molimina, procul e manibus, et oculis, avolaturos.

Crediderim equidem, haec, et id genus alia, per eos dies, Bucquoii, (moribus alioquin excultissimi viri,) verba, fastidientisque notas, expressas nonnumquam doloris et febrium acrimonia; prae se ferre visa fuisse, spiritus cuiusdam, et indolis, libenter contrasentientis speciem: neque tamen ullam interim obloquentis, ac pertinacis, imaginem prodidisse. Nec id interim ipsum fastidii genus, in Heröe praestantissimo, naevum appellaverim. QUIS enim, nisi capitis plane servilis, ad omnia semper annuit? nisi DEUS, aut ratio, prosubigant animos hominis immodicos.

Sed tamen, inter haec, ingentis, et in immensum lati, cordis fuisse Maximilianum DUCEM, oportuit: quippe, qui terna plerumque bella per omnem fere Bohemiam, circumtulerit: et ea tamen composuerit. Unum, adversus Caesaris hostes, assiduum. Alterum, ergo Caesaris, ac suos, amicos; quoties Utili publico dissentirent. Postremum, adversus se ipsum, et acerrimam suam mentem; cum incomparabilem animi perspicaciam, praestantiora videntem, concordiae tamen amori subiceret interdum; et, cedere Rationi minoiri, compelleret. Ita, quod eius fieri posset, omnibus attemperans se; dum Se vincit, vincebat omnes, et omnia. Tunc vero, tanta persequendorum hostium urgente necessitudine, tanto (si nemo penitus ionsectaretur eos,) periculo, ne numquam postmodum in manus venirent: tunc, inquam, iterum, iterumque, per internuntios accuratius edoctum Comitem, suam in sententiam ita pertraxit: ut, omni cum exercitu continuo secuturum se, sponderet: et vero, sequi statim inciperet.

Medium noctis, ac vigiliae tertiae principium, erat; diesque Novembris octavus inchoabatur; Octavae Divorum Omnium luci festus: cum, in equum insiliens Bavariae DUX, secum imperio traxit omnem Catholici foederis exercitum: exemplo vero sui, Caesarianas quoque turmas universas, ac legiones. Ipse quin etiam, invictus animi, Bucquoius, e lectulo transferri, lecticarium in currum, debilitatum eorpus, suppressa doloris vi, iussit: et, ut potuit, sequi quam proxime Boiorum agmina posteriora studuit: a Tillio non multum remotus.

Quod autem in eum, quem dixi, diem Bavaritis obtigerant, e serie profectionis, partes expeditionis priores: praeter antecursores, DUX Maximilianus turmas insuper, et catervas aliquot expeditiores, praemissas, ire celeritate, quam possent, maxima voluit: et hostium novissimos saltem, infestos habere. Magna fuit imperiorum Maximiliani vis. nam, ne strenuae properationis tota laus esset penes Gaucherium Bucquoianum, qui, celeriter quingentis suis in dilapsos Bohemos eductis, ex itinere, fugientes nactus, et aggressus, Hungaros, magna clade diminutos ad Ruzinam pagum, profligarat: aemulati virtutem Caesarianorum Boiarici quoque cunei primores, et agminis antecursores, esse primi studuerunt, in assequendo quam primum hoste: ceteraeque turmarum, et manipulorum, a dimidio noctis, ad usque diluculi viciniam, contentione laboris nuspiam intermissa, Montis-Albi finitima loca tenuerunt.

Mons hic, (ut nonnihil subindicabamus, etiam in gestis Anni duodevicesimi,) Germanici circiter milliarii spatio sese porrigens, ab Occasus aestivi plaga, per obliquum, in Ortum-hibernum, Pragae praeiacet: sui principio, qua solem vespertinum respicit, editior: at, sensim exinde declivior, utcumque mitiore se tergo submittit; quoad in planitiem sese denique consumat. Solum interim Mons hic scrupeum, verrucosum, et scrobibus interpolatum, habet: duris et asperis gerendis rebus, quam amoenis ac laetis exercendis, accommodatius; nisi quod tamen in fastigio sui Vivarium, et Regum Bohemiae nemorale praetorium (w) stellatum, a figura structurae dictum, ostentet. Hunc montem, a saeculis praevisae pugnae sedem arenamque fieri, Divinus annutus approbarat. Ad hunc ergo reversa, narratio festinet.

Sub eius lucis auroram, tunc primum nebulis liberam, affertur ad Tillium, (pago cuipiam, ab latere sinistro, propinquum,) nuntius felix: Antecessores Boicorum agminum, in opposito pagi latere, conflictu, iam iam coepto, proeliari. Quo Tillius audito, stare iussit agmen; nec, nisi denuo monitum, progredi: partim, ut, serius alioquin adventuris, Bucquoianis spatium daretur temporis, assequendi Boiaricos, ad plenam cum eis coniunctionem; ne pugnam alteruter exercitus, altero non praesente, participeque, capesseret: partim, ut, morae quidpiam concederetur, Tillio quidem, ad Maximilianum, super dimicatione coepta, certiorem faciendum: Maximiliano vero, Tillio mandandi, quod ex usu tunc, et in rem praesentem, futurum esset. Inter haec autem, nequid ab hoste detrimenti caperet antecursorum manus, adversariorum multitudine praevalitura; nisi subsidio nostri firmarentur: Anholtino Baroni, vigiliarum Praefecto supremo, negotium, auctoritate Maximiliani, dat: equites ducentos, trans pagum Bavaritis proeliantibus, simul subsidio ducat; simul autem, eadem opera, quid tentaret, aut ageret hostis, exploret. Nec mandasse contentus Tillius, nisi suammet ipse pariter interponeret operam: per se quoque singula cognitum, excurrit. Ubi, praeter spem, ultra pagum, (quem Weronum Brummerus nominat,) campi latitudinem deprehendit, rivo quidem alvei mediocris interscissam, ripisque ponticulo iunctis, sed accessui recessuique facilem: ceteraque, struendae pariter aciei, dispandendaeque, perquam opportunam. Haec planities ante radices iacebat Montis-Albi. quod totum, non distulit, ad agmina regressus, Tillicus significare, primum maximiliano DUCI; cui placebat opportunitas: deinde, non ita procul inde tendenti, Comiti Bucquoio: cuius mentem Tillius, super his, e mente sui DUCIS, exquirebat.

Sed Bucquoio, (contra, quam censuerat Tillius,) probabatur, Illo potius eodem, in quo tunc constiterant, loci tractu, cis pagum, exercitus utriusque copias, in aciem, et ordines, componi; quam, in locum, ultra pagi latus alterum, differri negotium. Id, quanam adductus ratione, bellorum ipse quoque scientissimus, Bucquoius maluerit; expressum a conditoribus Actorum non reperio. Constitisse tamen suam illi consiliirationem, extra controversiam est. Sed suggerendum interim ei (quippe, cui propter vulnus, ac morbi vim, obire lustrareque loci situm genuinum, haud licuerit,) Tilius per internuntium, utrique fidum, curavit: In citimo pagi solo, nec instrui copias utiliter in pugnam posse: nec, si vel maxime, suos in ordines illic dispositae, starent, cum eundum in certamen et hostem esset, agmina servari coniuncta posse, quae coniunctim tamen incedere fas, ac necesse, foret; signa nempe, cornua, subsidia, turmas, et alas. quoniam, posteaquam ad pagum ventum esset, agmen, aut progressurum non esset, interpositu pagi praepeditum: aut bipartito, lateribus, hinc et illins apertis, perrecturum; hostilibus globis et ictibus expositum: quia vi coniuncta destitutum.

His ad Bucquoium missis consilii sui momentis, Tillius prior ipse se, suosque, prudentia direxit: ut, quidquid tandem statuerent Bucquoiani, Boicas copias trans vicum universas ageret: ubi, spectantibus e propinquo Bohemis, suos-in ordines ipsae sese componere scienter inciperent.

At, inter haec, Bohemi, conspecto, quid Boici, quamque confidentibus animis, tentarent; veriti, ne forte cum universa suorum manu transirent rivum; et, contempta camporum uligine, (quae late, cis et ultra ripam utramque, solum humectabat,) confestim in pugnam ruerent: ad impositum rivo ponticulum retrogredi coeperunt; ut, adversus turmas, et peditatum Bavaericorum, insiderent eum, ac firmarent: quo nostros transitu prohiberent. Sed brevis eorum ibi statio, custodiaeque cura, fuit. Paullo post enim, lustrationum gnavus et indefessus Tillius, obita rursus, et inspecta rerum locorumque facie; reperit primo, Ponticulum quoque, sicut antea campum, ab Anhaltinianis desertum, patere iam vacareque nostris, siquis eius usus incideret; ad uliginosi loci vitandam circuitus incommoditatem. Vidit deinde; Nec Anholtinum, vigiliarum magistrum, fugisse, fefellisseve, transitus eiusce compednium: utpote, quem deprehenderet, reipsa iam, cum equitum selecto globo, traiecisse rivi tergum; et illic eum, Montis-Albi radicibus cohaerentem clivum, aliquanto ceteris editiorem, affectare. Cuius proinde proposito, ceteris quoque, magnanimitatis exemplo, Floreinvillaeum hortatus Tillius; Et tu quoque, quid, (inquit,) cessas, ac dubitas, transmittere, Floreinvillaee, rivum? Anne formidas, ne ruptae forte solutaeve pontanae sublicae, (207) vel dorsum trabium, excutiat in undas equitatum tuum? An id potius metuis; ne, persultata tuorum ungulis palustris riparum ora, vel campus, aut a te frangatur; aut te, cum progressu luctantem, frangat prior, ac, profundo limi fixum, hauriat? At sane, qui praecesserunt, incolumitate sua docent; Onerum, et ferratorum pedum, patientes, tam trabes esse, quam palisstres glebas. Aude post hos igitur et tu; quem audere vulgo videmus, ante ceteros. Secutus Anholtinum, in edita collium; circumspice, siquem insidere valeas, rei pro nobis bene gerendae, male vero faciendi rebellibus, opportunum locum: et lotharingum te Bullionium praesta, perrumpendis immis, ac summis. Postquam autem in arduo constiteris, Magni nostri DUCIS illic imperata, nec non meos, imperia tibi transmittentis, internuntios exspecta. Non fuit opus hortatu longiore, tribuno, sponte cursuro.

Finierat dicere, Tillius; coepit exsequi dictata Floreinvillaeus: momentoque transitis et aquis, et carectis, in aditu Montis-Albi celsiore suam legionem constituit. Nec tamen et hic, eo, quem tunc occuparat, loco constitit: sed, ulterius et stationem suam, et Tillii vota, promovere sedulus, et acer; demonstratum ab Anholtino sibi lapicidinarum, in codem monte, tractum, insedit: ita conspicuus iis, qui vallem inferius, cis rivum, tenebant; ut ab his, eius, et Anholtini, surrecta signa vexillaque conspecta, Boiorum reliquam multitudinem universam traherent. qui, transire ponticulum, et palustre solum, nec ipsi dubitaverunt.

Horum conspicati numerum, ac fortitudinem, et ardorem pugnandi, Bohemi, sibi cursim instantem; adhaec autem, et Anholtinianorum, ac Lotharingicae sub Floreinvillaeo legionis, audacia perterrefacti: relictis, quas ante sibi delegerant, stationibus, sursum versum, per obliqua montis, ad suas refugere munitiones instituerunt; impetu confuso ruentes, ad tutiora quaeque montani iugi receptacula.

Tanto fervidiores Boicae legiones, ad eorum invadenda retrocedentium terga, conrento pede, superiora petere; passuique passum addentes, cupere, congredi-cominus; ac ferro, si fieri posset, de summa re decernere: si nondum possent, memorandam tamen hosti cladem inferre; prohibereque, ne latiores interea, firmioresque, munitiones suas efficerent, et in iis tormenta sua bellica constituerent, Anhaltiniani. Spesque magna fuerat, virtute nostrorum alterutrum emolumentorum istorum, si non utrumque pariter, obtentum iri. Poscebant igitur claris, et manuum, et vocum signis, pugnam Boiarici. nec invitos, (opinor,) aut disentientes essent nacti, Floreinvillaeum, Anholtum, Tillium: ac fortase nec ipsummet ductorum DUCEM, Maximilianum.

Sed his eorum omnium desideriis Vir intercessit Unus, in proximo (sed, post eos,) tendens, Caesarianae militiae praetor, BUCQUOIUS. qui, misso de suis ad Bavaria DUCEM cursore celerrimo, rogari verbis eum suis iussit: Ne, nisi Caesariano milite Boiis adiuncto, certamen supremum capesseretur: neve tanto, quanto coepisset, studio, DUX proelium approperaret.

Huic, cogitabundo MAXIMILIANUS, ac subducto, vultu: Magnam, inquit, et in publicum ancipitem, rem petis. Sed abi, Comitique nostris vicissim verbis refer; Nos pugnae, tam tempestivae, dilationem, primum ipsi, ceu militaris imperii dilecto Collegae, gratificari: deinde, (praeque ceteris universis) Caesareae Maiestatis reverentiae, debitoque cultui, substernere: quippe, cuius augustis auspiciis, et Comes, et DUX ipse, militemus. nec plura subiungens; ut, serio se, non concordiae minus sociali, quam nomini mentionique Caesareae dignitatis, deferre, demonstraret: ad suos celeriter advolans, et antesignanis adequitans, verbis eos, et imperiis, preci similioribus, refrenabat; et inhibebat ab ulteriore progressus, ac proelii, conatu.

Potuit in admirationem venerabundam inflectere, quamcumque, nondum plane ferro rigentem, mentem, tam mite placidumque potentissimi DUCIS ingenium; obsecundantis in loco votis, et commodis eorum, apud quos eum priores ferre partes auctoritatis, conveniebat: ut proinde, quantum, eorum in gratiam, ipse de celeritate remisisset, tantundem et illi, boni communis caussa, de tarditate sua remitterent. Sed inventi sunt, quales plerumque fuerant, antea quoque, suis in expeditionibus: magna pars adhuc lenti, dispersi, serius adrepentes, ac tantumnon, emansores. (208) Ad summam! dudum gratis, et inutiliter, stantibus Boiaricis, et Bucquoianorum cum ipsis coniunctionem praestolantibus; nec comparuare Bucquoiani: nec eos adducere Bucqnoii voluntas optimae potuit; quia collectos non habebat. Poterat autem, inter has tot moras, ingens ab hoste capi publicae rei detrimentum: Anhaltinianis in monte castra sua validius munientibus: balistas maiores-decem, locis aptis statuentibus: loricam adhaec, fossamque novam, ducere, pro fronte castrorum, instituentibus; Anhaltino denique Principe, cum Hollachio, Turnio, ceterisque, consultantibus intra Praetorium: Utrum, et, Quam mox, irruendum in Ferdinandaeos esset?

Id ne fieret, in disiunctos adhuc nostros; obstitere, summo quidem in Monte, discriminis et congressus supremi dissuasor prolixus, Hollachius; (c) inferius autem, Maximilianus DUX, et Ioannes Tillius, missis ad Bucquoium monitis, incitatores aciei maturandae. Bohemicos, in oculis suis, fodere, vallare; suisque continentibus munimentis, momento temporis, et castra clausuros, et in castris se ipsos: nequando deinceps, unquam, postquam e manibus ante paulo sit emissus hostis, ad manum res veniat. Si venire totus quantus, et coniungi, nequiret: at accederet tamen, ac properaret, cum ea quam praesentem iam haberet, multitudine.

Permovere cohortationes, tam intentae, Comitem; ut, quantus posset, tantus alacriter demum adesset: et exercitui iunctus exercitus, adstaret. Bonum factum! Quod feliciter eveniret!

Proxima fuerat, aciei tantae struendae, disponendaeque, cura. Cum autem, (quod saepe dictum superius), dissensionum et invidiae fugitans, Bavaria DUX, (ne solus omnia videre facereque velle, videretur,) SINE CONSILIO NIHIL aggrederetur: rem, approbatione dudum optimi cuiusque secum ipso decretam, inspiciendam tamen aliis quoque, discutiendamque, permittit.

Praeter Ioannem itaque Tillium, ac Baronem Anholtinum, Caesarianorum experientissimum quemque, spectatissimumque, vocat ad consilium. (z) Super instante pugna: super modo, locoque, temporeque pugnae! suam quemque promere sententiam iubet. Id fit; et oris utrimque candida libertate. nec iam in controversiam magis intrant, proelii committendi modus, locus, dies, ac tempus, quam Proelium ipsum; Expedirene videatur eius, cum hoste tam instructo, commissio? Dicebatur pro parte, conflictum volente; Quaesitum tantis copiis, impensis, malis, ac periculis, geminorum exercitaum, quid aliud fuisse; quam, aut Paeis, aeut Armorum, congresium? Pacis reditu sicco, pridem iam desper ato; Quid, nisi ferrum, et eruerem, rectare? PUGNANDUM igitur: et, SI PUGNANDUM ALIQU ANDO, QUIPPENI MODO? quidni statim, et in loco, monte, castroruum hostilium aspectu? tani paratis praesertim, ad omnia dura, Botcorum animis? tam excitatis Caesarianorum, in cladem rebellium, studiis? Ita compar atis ad concursum Ferdinandaeis, ita refugis a conflictu, Fridericianis; et ipso quoque Friderico delitescente: mentium diversis hinc, et hinc, habitibus utendum, in salutem publicam esse. Cudendum chalybem, dum candeat. In Necessitate quoque, (quanto promptius igitur, et in Opportnnitate?) proximam quamque certaminis Occasionem, habendam pro praestantissima. Semper quidem, et in omni re, prae ceteris tamen in bello, NOCUISSE PARATIS, DILATIONEM. Diem omnem alicubi lucere: noit allucere diei cuivis, ubique bene gerendae re, facultatem. Adhaec, videri pugnae desiderio flagrantibus, et elementa favere, telluris et aeris: utpote, vaporum tunc, et nebularum, pura; praeter omnem dierum superioris temporis consuetudinem: (et ita sane tum evenerat.) Rebus gerendis arridere quodammodo caelum ipsum et atheris ambitum; aepertum tunc, et subiecta terrarum aperientem. Omnia late patere; ne Bohemorum quidem fossionibus, et machinis, inapertis. Consentire caelo, mentium quoque, non nisi divinitus influentem, dimicationis alacritatem: quae vel sola saepe sit, pro classico; nervus aciei; praesaegium omenque Victoriae. Summatim igitur, Confligendum! et, dum clarus adhuc in sublimi sol incedat, manus et armae miscenda. Noctem, ac vesperam, fore plamae desperationem.

Disserebant haec, Certaminis, et festinationis, approbatores. At, quibus vel omitti pugnam, vel ampliare diem, placebat; tametsi, dici vera, sentiebant, a sententiae flagrantioris auctoribus; pericula tamen illius, ac difficultates, haud dissimulabant. Consedisse iam hostem; et loco, plusquam suo, munisse, clausisse, firmasse castra. nostris, accessum sui, fecisse, tantum non impervium; munimentis, tormentis, aescensu; contra ferientes, ac fulminantes, eluctando. Recentibus item ab urbe regia copiis, et antesignanerum denso reobore, triumphare feroces Coniuraetos: loco denique superbire, sibi per omniae secundo, nostris horrido, scabro, rugoso saepe sulcis, et rimis, ac scrobibus; per cuncta tandem, contrae clivum ituris, iniquissimo. Quin potius igitur, omisso tunc monte; pone radices eius, secundum latus tractus illius dextrum, directissima via Praga peteretur: sicunde forte, regiae sedis et causae periculo territus, ac permotus, exsereitus Palatinianus, Monte decedens, Pragamque defensurus; sequi nostros, et pellere, festinet? Ibi tum proelii, partibus nostris aequioris, fore copiam: ibi, superandi spem.

Bucquoii Comitis, hoc erat Consilium: sicut e diverso, prioris illius placiti rationum auctor, cum suis, DUX fuerat Maximilianus. Et contendebatur; in longum adhuc itura consultatione: fortasseque demum, dilapsu temporis, et Montem ereptura nostris; et Pragam eis non largirura. cum repente, DEO negotia temperante, concilio nuntiatur, stare foris, qui Montem, et omnem castrorum hostilium faciem, recentissimus explorator, introspexerit. Is, exterus, sed Caesarianis partibus magno cumprimis usui, legatus castrensis erat, La - Motiaeus. Hic confestim introductus, intellecto disceptationis articulo, nodoque, circa quem Bucquoius tricaretur; Solutio facilis est, inquit, istius difficultatis: quae, si viri sumus, et prima perfringimus, paene postea ne difficultas quidem erit: aut infra certe vires nostras. Obivi, Serenissime DUX, et tis, Comes inclite: vidi; dispexi cominus omnia. Reperi, munimenta castrorum firma; sed nequaquam adursus vim dur abilia: machinas tormentarias, validas, ac minaces; sed nostrorum uno, gersinove, subtus transcur su peracto, posthaec incasium tonaturas: certe quidem decuplo minus obfuturas, adversa fronte contra tendentibus; quam, praelio praetermisso, nostris agminibus, secundum montem, Pragam versus iter suscepturis, essent nociturae: dum undique de clivis, et collibus his, e Pragaeis quoque moenibus, ac propugnaculis, a provolantium pilarum procellis impetentur. MULTIS e malis, pauciorum, et e grandibus, minimorum, esse faciendum selectum; Sapientes ab aevo iam monuerunt.

Dixit haec La Mottaeus: et dicta, sedentibus in concilio, tam potenter adprobavit; ut, suas in partes denique Buequoio quoque, ceterisque, pertractis, pronuntiarit Bavariae DUX: Ergo, commilitones, dam usus suadet, ac res, et tempus, urgent; in Montem properemus, et proelium! PRO DEO, causaque iusta, stemus in acie! Stabis DEUS, ac fustitia DEI, sicut Montes, (209) nobiscum. In haec, e concilio disceditur.

Ad eandem autem opis divinae fiduciam hortari copias nostras, ac DUCES, haud desinebat, vir, opinione famaque meritissima sanctimoniae mirandae conspicuus, DOMINICUS ARRAGONIUS, nudipedum montis Carmeli coenobitarum insigne lumen. Is, ex Hispanis ortus, cum venisset in Germaniam; voluntate DUCIS, Bavarita sectabatur castra; Pietatemque (quae milits ceteroqui saepe peregrinae,) quantum in urbes ae templa domi, tantum in tentoria stativaque foris, introducere satagebat. Isque certam a Deo Victoriam nostris exercitibus adpromittebat. (210) cuius sponsionis fidem exsibilavit tunc Haeresis: subsignavit autem. eventus, sibilorum irrisor.