Lib. 2. de Christiana femina. RECTISSIME monet doctiss. Hispanus Lud. Vives, quam periculosae et validae sint imaginationes in humano corpore, idcoque matres, inquit, dum uterum gestant, dent operam, ne quam admittant vehementem cogitationem deformis rei, turpis, obscenae; pericula item devitent, in quibus foeda aliqua visu species possit occurrere. Quod si eas occasiones adeant, praecogitent, quicquid possit oculis offerri, ne ex inopinata novitate noceat, si quid subito aspexerint, unde contrahat noxam fetus. Hanc Vivis admontrionem salubrem esse, patet ex Empedoclis et Physicorum opinione, qui etiam statuunt, imaginem, quae animo mulieris in ipso concipiendi articulo occurrit, tantum habere virium in eun. fetum, qui effigiatur, ut ipsius rei character quasi impressus peretuo haereat. Unde fabulam ortam putant de hominis rustica uxore. Eum, quum illa esset deformi facie, metuentem ne sibi consimiles liberi gignerentur, hoc remedium commentum esse, domi imagines egregie formosas ut collo caret, in easque aspicere uxorem quam minime connivenrib. oculis assidue iussisse. Ita de se quam pulcherrimam sobolem propagasse. Testatur hoc quoque Qinitilianus, qui matro nam defendit, quae Aethiopem enixa fuerat, quum eius coloris icunculam haberet in thalamo. Eadem ratione Hipocrates mulierem suspicione adulterii laborantem, quod marito penitus dissimilem filium procreasset, liberavit, quod in cubiculo picturam ea mulier habebat, cui similem infantem pepererat. Tam efficax est erenim imaginandi vis, ut si quando mulier oculos ac cogitationes in rem quampiam defigat, tota naturae facultas, eaque vis quae formationi fetus insistit, concursantib. undique humorib. quos habet obsequentes eo confluat, atque operi perficiendo sedulo sit intenta: quo evenit, ut nonnumquam diversas insolidasque formas, membra duplicata, particulas atque appendices supervacaneas emoliatur, insvertaque membra corpori affigat, Lib. 4. c. 7. de occult. natur mirae ut erudite Laevinus leminus disserit. Haec imaginationis vis etiam ad bruta sese extendit, ut apparet in equabus. Eae enim, si tegantur diversicolorib. tegumentis in coitu, in tales. colores progenies plerumque degenerabit. Et hoc contingere in aliis pecudib. insigni exemplo testantur sacrae literae, ubi Genesis c. 39. In l. quaereret. de Verbor. significat. recensetur factum Iacobi, quum pastor esset in Mesopotamia Labani avunculi sui. Alciatus etiam rum haec, tum exemplum, quod Plumbini Duci accidit, adulteris videlicet similes esse adulterinos partus, recenset. Is enim quum de se praegnantem concubinam crederet, invitassetque ad Baptismis sacra quam plurimos primarios viros; ea aethiopem peperit coquo suo similimum. Quapropter ridiculo habitus Dux quaestione veritatem deprehendisse dicit n. Idque confirmat sententia Phocilidis:

Cumitaque Philosophorum libri, ut diximus et experientia nos doceat, quae mulieribus dum in semine concipiendo occupantur, ob oculos versantur, in iis magnam esse vim ad formam foetui imprimendam; non inconsentaneum est, quod quidem affirmant, ulierem quandam Carolo IV. imperante, quia in concipiendo imaginem D. Iohannis Baptistae fixo obtutu asspexisset, qui pellibus indutus pingitur; filiam hirsutam instar ursi peperisse. Similem massam carnis instar ursi cum unguibus et rictu quodam, exanimem tamen, non ita pridem enixam esse feminam honestam in vadam celebri Germaniae urbe, retulit mihi matrona fide et honestate dignissima, quam omnino puto, licet dissimularet, in partu praesentem fuisse. Tale monstrum crinib. et unguib. urso simile, Nicolao III. Pontifici Romano, concubinam suam peperisse tradit Iohannes Balaeus, in ipsius actis, et cirat Ioannem Noviomagum in illustrationib. Bedae. Hanc concubinam Martinum IV primo sui pontificatus anno ad se recepisse, et ne similis illi casus accideret cum prole, ursos omnes in palatio per visinae factionis pontifices olim depictos, praecepisse auferri et deleri (non ignorabat n. quia formae in ipsa Venere, a feminis conceptae in productis infantib. expressae non raro maneant) tradit idem auctor ex historicis, e quib. allegat Thomae corpori Chronicorum epitomen. De aliqua quoque quae mortuum infantem peperit ad similitudinem puelli, quem singulari attificio ex marmore in cubiculo habuerat, scribit De Magia Natur. li. 12. cap. 23. Derebus Aethiopicis. Iohan. Baptista Porta. Exstat praeterea integra et lepida historia Heli odori, de Theagenis Thessali reguli et Charicliae Regis Aethiopiae filiae amoribus, quam mater regina Persina ex intuitu statuae Andromedae elegantissimae, propetorum genialem collocatae, lacteo colore pulcherrimam, praeter morem nigerrimae gentis, conceperat et pepererat, et ob diversitatem coloris infantem, metu infamiae celato partu transportari clam iusserat. Quae superatis multis et gravissimis difficultatibus, tandem compertis certis indiciis et notis, pro filia et herede agnita, et Theageni, so cio fideli calamitatum et exilii, quem sincero amore in maritum elegerat, coniugali vinculo In 12. lib. August de civitate Dei. copulata fuit. Ceterum mamorabile in primis est, quod Ludovicus Vives scribit Margaritam Maximiliani Imperatoris filiam, aliquando narrasse Lamuzaeo homini docto, et Ferdinandi Ungariae Regis oratori. Quemadmodum in Brabantiae oppido, quod Boscum ducis appellant, quum in supplicatione publica quibusdam ex Divorum numero constituta, nonnulli in ea pompa (ut ex veterum ceremoniarum traditione fieri solet) angelorum, alii cacodaemonum ornatu incederent, unus ex istis personatis, postquam diu lascivisset, et tripudiasset, domum statim, pruritu percitus, excurrens uxorem corripuerit, atque in lectum coniectam velle se cacodaemone impraegnare dixerit, quod etiam perfecit. Filium siquidem procreavit, infelici genio Cap. 86. Lib. 1. c. 8. de occult. natur. mirac. similem, qui simul acnatus esset, exilire accursitare coepit. Huc referri potest memorabilis historia, quae non ita pridem apud Geledros accidit, eaque infra ex Vuiero de praestigiis daemonum referemus. Et Laevinus Lemnius, mira de monstro (quod, ni fallor, mulier quaedam, quae illius, utpore Medici consilio usa est, in ipsius praesentia enixa fuit) post primum lucis intuitum conclave stridoribus implente, atque ultro citroque discurrente, latebrasque quaerente, tandem que a mulierculis pulvinis suffocato, recenset.

In histor. Bohemica prope finem. IOHANNES Dubravius, Ludovici huius nominis II. Hungariae bohemiaeque Regis res gestas, et quomodo in flore aetaris suae (agebat enim 21. aetatis annum) dignus certe longiori vita, infelix iuvenis (qui nescio imprudentiore an inauspicatiore consilio, cum exigua militum tumultuariorum, et magna ex parte rusticorum inermium manu, contra exercitati ssimas copias Solimani, stare non dubitarit) prope Mohacium in rivulo, Anno 1526. 29. Sextilis misere exstinctus sit, describens: Tria peculiaria in illo fuisse adnotata, cuncta nimis praecocia, ait; Quod cito adoleverit: ante tempus barbam emiserit: et vix annum decimum octavum ingressus, canos ostenderit. Quibus insuper praecox eius nativitas addi potest, nulla enim cute vel pelle tectus in lucem editus est, quam tamen postea, medicis arte naturam iuvantibus est consequutus, sicut haec, et alia in primis de spectro quodam, quae In Pandect. histo. Ture. n. 121. infelicis omnis loco habita fuere, Iohan. Leunclavius noster vir multarum rerum experientia et eximia eruditione praeditus, notavit. In omni quoque stirpium inquit Lemnius, genere ac fructibus observamus, serotina diutius Lib. 2. c. 39. de occult. natur. miraculis. asservari, quae vero festinantius maturescunt, flaccida vietaque fieri, ac putredini obnoxia. Celerius siquidem occidit festinata maturitas. Quocirca minus nobis probari solet in adolescentibus praecox ac praematurum ingenium, tum pleraque naturae munia aut corporis dotes, quae praeter vulgatam consuetudinem, aut quam ea fert aetas praestantius se proferunt. Tales enim minus vitales conspici solent, morteque properata confici, etc. Recte itaque Lib. 1. orat. instit. Quint. l. dicit: Ingeniorum velut praecox genus, non temere unquam pervenit ad frugem. Sic quoque non solum videm us flosculos vernos, qui cito proveniunt, mox interite, sed multo magis actiones et consilia praecocia non absque dispendio parum diuturna cernimus. Quo respexit pulcherrima admonitio Menandri:

Rectissime igitur reprehenditur corum inscitia, auda cia vel insolentia, qui res arduas praecoci et temerario ausu suscipere, et perficere satagunt, neque prius prudenti deliberatione habita perpendunt, qualis eventus exspectandus sit. Quamobrem prudens est Annibalis apud Livium oratio, ubi itadicit: Quod si in secundis rebus bonam quoque mentem darent dii non ea solum quae evenissent, sed etiam ea quae evenire possent, reputaremus, etc. Quid enim obsecro aliud isti faciunt, quam ut mala attrahunt, sicut Caecias nubes, ut est in adagio, vel potius, ut hydram illam Lernaeim secent? Hoc enim proverbium usurpatur in eos, qui unum aliquod malum intempestive tollentes, pluribus malis sese, ex eodem fluentibus, involuunt. Nam plerumque fit, quum uni incommodo, in quod sua imprudentia in ciderunt, mederi volunt ut in alia multo atrociora in currant. Id ipsum Senecae ignotum non fuit. Negotia, inquit, quaedam abru mpi quidem po, explicari non posse, quod negotium ex negotio seratur, et occupationi occupatio velut unda succedat undae. Siquidem facilius nil est, quam commentitio praetextu turbas excitare, et stabilita convellere, vel ut Pindarus ait, po/lin sei=sai; verum turbata et labefactata in tranquillum statum restituere, hoc opus hic labor est, ut ille dicit. Unde accidit ut mox poenas dignas temeritatis, cum proprio aliorumque magno incommodo, saepe etiam exitio, dare soleant. Hoc eo gravius esse solet, si in principe viro tale aliquid contingat. Quemadmodum enim cum nauta errat, modicum affert navigantib. nocumentum; quum vero ipse gubernator, totius efficit navigii perniciem, sic et in civitatibus si quis ex subditis peccet, non tam Remp. quam se ipsum laedit; sin vero ipse Princeps, universae infert Rei pub. detrimentum. Hoc monuit Agesilaus apud Xenophontem, qui privatorum hominum errata modeste fert, principum vero maxima existimat. Iudicat enim ab illis pauca, sed ab his Lib. 10. mala multa constitui. Prudenter autem quaerit Cominaeus: Quando Principes corumque familiares aut civitates aliquid delinquunt, quis de ea re quaestionem habebit? et habita quaestione quis ad iudicem deferet? quis iudicis pcrsonam sibi sumet? quis poenam constituet? Certe respondet, querimoniae lacrimae miserorum hominum, quos crudeliter vexarunt; item viduarum et pupillorum gemitus atque suspiria, quos parentib. atque maritis inhumane spoliarunt; breviter eorum quos afflixerunt, et fortunis omnibus denudarunt, lamentationes atque plangor, erunt accusationis loco, quam illi coram supremo DEI tribunali sistent, qui magnitudine scelerum offensus, non semper concedit diuturniorem impunitatem, sed illos aliquando verberat praesentibus poenis, ita quidem evidenter ac clare ut dubitari non possit, ipsum esse iustissimum impietatis nostrae ultorem. Et paulo ante dicit: Quod si certo statueremus esse Deum, qui scelus nullum sinit impunitum, esse perpetitas sempiternas poenas, quib. affliguntur impii, credibile est neminem fore, qui violenter, aut avare, vel crudeliter aliquid ageret. Papir. Mason. lib. 2. annal. Francor. Idem lib. 3. etc. Etsi autem turbulentissimis Rei pub. temporibus pleraque a Regibus fieri praeter ordinem fasque certum est, quae inviti faciunt, similes rectoribus navium, quos tempestas saepe a vicino portu in remotiss. scopulos nolentes rapit: tamen in oculis principum auri et ceterarum rerum saepe penuria est, at mali consilii copia ab iis aut numquam, aut taro abesse consuevit. Fieri enim non potest, quin interdum etiam optimi principes, ut nunc est rerum status, inique aliquid agant: nihilominus autem prava et temete suscepta consilia, duri et infausti rerum exitus plerumque e vestigio consequuntur. Ideoque temeritas definiri solet esse defectum consilii, et praecipitationem quandam quae imprudentiae cognata est, per quam ea fieri dicuntur, quae ratione non geruntur, vel propter impetum voluntatis, vel passionis, vel ex contemptu. Ob hanc rem contineri sub praecipitatione, quaerespicit Lib. 3. dec. 4. utrumque, sed magis primum. Recte itaque Horatius:

Ob hanc causam D. Ambro sius, quum olim apud Thessalonicam seditio esset exorta, et Theodosius Imp. ira incensus, ex improviso plebem ad ludos congregatam a militibus obtruncari iussisset, persuasit imperatori, ut in omni poena capitali sumenda, spatium triginta dierum interponeretur, a lata sententia ab imperatore, ne is impetu et furore illa faceret, quorum etsi postea eum paeniteret, ea tamen non possent amplius emendari, et hac ratione Lib. 7. c. 14. Lib. 5. de civit. Dei. c. 26. L. si. vindi. car. locus misericordiae vel paenitentiae non periret, sicut legimus in Sozomeni historia Eccles. etc. in iure Canonico cum apud Thessalonicam q. Item Augustin. Eamque legem habemus in nostro Codice Iustin. Sane iis de quibus diximus accidit simile quiddam ei, ut mihi videtur, quod aiunt contigisse C. De poenis. cuidam, qui in equum conscenderat furentem. Raptans enim illum ferebat equus; at hic non magis descendere equo currente potuit. Et quidam obviam factus interrogavit eum: Quo abiret? ille vero inquit: Quo isti placet, demonstrans equum. Et eos si quis interroget; quo ferimini? vera volentes dicere, respondebunt simpliciter quidem; quo cupiditatibus placet: in parte vero quo quidem voluptati, aliquando autem quo gloriae, aliquando vero rursum lucri avidiati, aliquando vero ita, aliquando vero metus, aliquando Polyb. lib. 2. histor. vero aliud quid tale eos evehere videtur. Unde videmus,quia plerique interdum, cum homines sint, ex insperato in graviss. clades incidunt, non tam eorum qui patiuntur, quam fortunae et eorum qui agunt, culpa evenire: que vero sponte sese et per imprudentiam no~nulli calamitatib. obiciunt; apertum eorum, qui patiuntur, errorem esse. Ideo si quos in graviorem aliquem casum fortunae saevitia deductos intelligimus, non solum misericoridia psequimur, sed quantu in nobis est veniam opemque praestamus. Quos vero per im prudentiam aut perversitatem suorum, sibi malotum auctores cognoscimus exstitisse, reprehendimus, culpamus atque odio habemus. Hoc etiam movit eundem Lib. 9. Cominaeum, ut reprehendat Principes, qui cum auctoritatem summam beneficio DEI teneant, maxime tamen sint vituperandi,quia officio suo desint. Et pergit: iis qui furore et amentia quadam vexantur, exprobrari nihil potest: qui autem ingenio non sunt destituti, et commoda utuntur valetudine, ii minime deplorari debent: quando per ignaviam et otium in calamitatem aliquam incidunt. Exstat hac de re inprimis memorab le exemplum Iacobi IV. Regis Scotorum. Is enim praecoce et iuvenili stoliditate et torpore, licet et divinitus (uti putabatur) et a suis proceribus admoneretur, De reb. Scoticis lib. 13. se ipsum atque potiorem partem nobilitatis Scoticae perdidit. Hoc sane luculenter describitur a Buchanano: Dum Rex, inquit, ad exercitum proficiscens Limnuchi vespertinas in aede sacra contiones audit, senex quidam ingressus est, capillo in ruffo flavescente, ac in humeros promisso, fronte in caluiciem glabra, capite nudo, veste longiuscula cyanei coloris amictus, ac linteo cinctus, cetero aspectu venerabilis; is Regem quaerens per turbam obstantium penetrat. Ubiad eum accessit, rustica quadam simplicitate, super solium in quo sedebat Rex innixus: Rex, inquit, ego ad tesum missus, ut te admoneam, ne, quo instituisti, progrediaris; quam admonitionem si neglexeris, non erit ere tua, nec eorum qui te comitabuntur. Praeterea praemonere sum iu ssus, ne mulierum familiaritate, consuetudine, aut consilio utaris, secus vero si facies, et damno et ignominiae tibi res erit. Haec locutus turbae sese immiscuit, nec, quum precibus finitis Rex eum requireret, usquam comparuit. Quod eo magis mirum visum est, quod eorum, qui propius astiterant, atque eum observarant, avidi multa ex eo suscitandi, nemo eius discessum senserat. Haec Buchananus, sicut ex oculatis testibus cognovit, historiae suae inseruit. Verum quum Rex ista monita, nec non et suorum procerum, dissuadentium proelium cum Anglis, consilia salutaria contemneret, et amori nobilis feminae ca ptivae, omnissa re militari, nimis indulgeret; otiosoque exercitui in agro sterili, comeatus deficeret, et ideo extenuarentur eius copiae, paulo post memorabili praelio ad Eluidonem victus, et una cum sua nobilitate fere universa, caesus est. memini eriam, quum hac de re sermo incideret, parentem meum optimum dicere solitum, cvenire iis, qui ita praecipites in rebus agen dis sunt, sicut Eucrates ille Lucianicus sibi evenisse, in dialogo cuius titulus est Philopseudes, refert. Ait enim, quum vidisset Pancratem quendam Magum Aegyptium, multa mira cula facientem, se paulatim in eius amicitiam insinuasse, adeo ut omnia propemodum arcana communicaret. Tandem autem Magum hunc illi persuasisse, ut famulis omnib. in Memphide relictis, se solus consequeretur, neque enim defuturos ministros. Atque ex eo tempore, in quit, sic vitam duximus: Quum in diversorium quodpiam veniremus, homo accepto prstillo, scobinave, aut pessulo, vestibus im plicans, quum in id carmen quoddam dixisset, effecit ut ambularet, utque aliis omnibus homo videretur. Illud ergo abiens et aquam hauriebat, et cenam parabat, instruebatqueque, atque in omnibus commode subserviebat, ministrabatque nobis. Deinde postquam iam satis huius ministerii fuit, scobinam, rursus scobinam pessulum pesiulum, aliud recitans carmen, reddebat. Hoc ego vehem enter conatus non reperiebam quo pacto ab illo expiscarer. Nam id mihi invidebat, quan quam in aliis esset facilimus: At quadam die in angulo quodam tenebricoso clam illo delitescens, subauscultavi propius incantationem illam. Erat autem trisyllaba. Tum ille quum pistillo mandasset, quae curanda erant, abiit in forum. At ego postridie illo apud forum occupato, acceptum pistillum quum ornassem, syllabas illas simili modo pronuntians, aquam iussi ut hauriret. Tum impletam amphoram quum tulisset, desiste, inquam, nec aquam amplius haurito, sed rursus esto pistillum. At illud mihi haud amplius obtem perare volebat, sed aquam hauriebat continue, quoad hauriendo totam domum nobis impleret. At ego quum resistere huic rei non valerem (timebam autem, ne Pancrates reversus, id quod etiam evenerit, irasceretur) correpta securi pistillum in duas partes disseco. At utraque pars amphoram sumens hauriebat aquam, iamque unius loco duo mihi ministri esse coeperunt. Interea Pancrates supervenit ac re intellecta, illas quidem in ligna rursus, quemadmodum ante carmen erant, mutavit. At ipse, me relicto; nescio quo clan culum se sub ducens abiit. De legibus. Hactenus Lucianica fabella. Huc respexisse videtur divinus ille Plato. Qui, inquit, superbia elatus est, quod honoribus antecellat, vel corporis forma polleat, qua cum iuvenilis animus dementia simul ardeat et petuluntia, quasi nec principe nec duce ullo indigeat, sed aliotum ipse sufficiens ductor sit, is penitus a DEO deseritur. Desertus autem et alios huiusmodi nactus exsultat, omnia simul perturbans, multisque videtur minime contemnendus, brevi tamen postea incul, pabili DEI sudicio punitus, se ipsum, domum suam, civitatemque universam simul evertit. Hoc ita esse, apparet exemplo, quod nostra memoria in vicinia accidit, quum quidam princeps rerum successu momentaneo ferox, arcem quandam nobilis cuiusdam aliquantisper obsedisset, quae certis conditionibus (inter quas praecipua fuit, ut praesidiariis porestas isce dendi libera et tuta concederetur) in potestatem eius tradidita est Evenit autem, quum ipse cum exercitu cam intrare vellet, ut unus inter praesidiarios ex quadam summa arcis turri, nesciens adhuc, quod cum hoste pactum et transactum esset, emisso toimento maiusculo, quendam non procul a principe equitem interficeret, quo facto is ita excanduit, ut non habito respectu reliquorum praesidiariorum quibus insciis caedes ista facta, et liber abitus permissus fuerat, eos omnes, una cum parocho, proximae arbori, in qua huic tamquam honoris causa, supremum locum tribuit, plane contra leges militares et inter Germanos ante inaudito exemplo, suspendi iusserit. Etsi autem plerisque ex consiltariis principis et militaribus viris, hoc tam praeceps et crudele factum displiceret, et secum tacite id detestarentut, tamen veriti principis iram, cuius alio quin usque adeo potens non erat, non ausi sunt palam contradicere. Verum accidit, ut paulo post mitigro in principe feruore animi, ipse et alii, non sine indignatione tam triste spectaculum, optantes facta infecta reddi posse abominati sint. Et mox experientia demonstravit, omnia eius et suorum consilia et actiones deinceps infaustas, cum sua et multorum pernicie fuisse, donec obaeratus et extorris, non usitato morbi genere, inter acerrimos cruciatus exstinctus fuerit. Eandem fortunam asseclae eius et suasores scelerum plerique experti sunt. Etenim Nemesis et interfectorum sanguis eos tam diu persecuti sunt, donec et ipsimisere perierunt. Hoc quoque olim accidit, quum Carolus potentiss. Dux Burgundiae, Gransovium aliquantisper obsedisset, et praesidiarii cum illo transegissent, ut in solumibus cum suis armis in tuta loca discedere liceret, is autem deditis fidem solvisset, et praecipiti consilio eius iussu, aut suspensi, aut in proximum lacum, longissima reste connexi, submersi essent. Nam hac crudelitate erga in sontes, qui fidem suam secuti erant, commissa, mox ita immutatus fuit eius animus, ut fastu quodam contemptis subditis suis, suam salutem exteris commiserit, nihilque prospere deinceps gesserit, sed infelici conatu multa tentaverit, donec bellum ex bello serens, et multis proeliis profligatus, ad Naceium in fuga misere occubuerit, Princeps alioquin magnanimus, potens, et multis virtutibus ornatus.

Eius epitaphium rude sane, in Annalibus Episcoporum Coloniensium, nec non in descriptione Burgundiae Heuteri lib. 5. tale legitur:

Laudatur igitur non immerito Ludovici XI. Regis Galliarum dictum: Dedecus et detrimentum esse comites ac veluti pedisse quas superbiae et temeritatis. Experientia enim nos docet, Ambitionis exitum esse ignominiam, modestae autem subiectionis gloriam. hac de re, ut priscis exemplis hoc caput concludamus, habemus memorabile exemplum apud Thucydidem, quum Athenien ses nulla legitima causa, sed superba ostentatione potentiae, Syracusanos debellare constituissent. Quum enim Thraces mercenarii milites tardius advenissent, quam ut cum classe Atheniensium in Siciliam transportari possent; eos propter praesentem pecuniae inopiam statim dimiserunt, nolentes tantis sumptibus civitatem onerare. Ii in reditu Mycalessum civitatem mediterraneae Boeotiae, ex improviso occuparunt; domos privatas pariter et loca sacra diripuerunt, et homines obtruncarunt, nulli aetati parcentes, verum omnes obvios pariter occidentes, etiam pueros et mulieres insuper iumenta quoque et quicquid vivum videbant, interficiebant, Thracum enim genus simile est his, qui maxime barbarici, praesertim quando sunt securi, tunc avidissimi sunt caedis. Fuit igutur tunc in illa civitate magna perturbatio, tumultus et omnis species exitii. Nam etiam in ludum literarium irruperunt, ubi pueri docebantur, quorum in ea civitate maximus numerus erat, et iam primum ibi convenerant, illos omnes iugularum. Haec calmaitas Boeotiorum, quae illis praecoci Atheniensium consilio, eorumque pessimo auspicio accidit, fuit sane atro cissima, neque posthac ullum successum habuerunt Athenienses, sed amisso exercitu, et classe in structissima, ipsi tandem ex summa felicitate in miserrimam seruitutem inciderunt. Alterum exemplum habemus in Croeso potentiss. Regel Lydiae. Quum enim in suo flotentiss. regno otii impatiens esset, et bellum Cyro Regi Persarum, absque ulla legitima causa, sed tantum prosperitate rerum et luxu superbus, inferre vellet, ob eamque causam legatos ad Delphicum oraculum dissimulato habitu, et unde venissent, misisset, ita respondisse Pythiam Cedrenus refert:

Tum demum exposita vera causa legationis, ita respondit oraculum:

Danielem autem ex prophetia Isaiae Cyro indicasse, eum victorem fore, quod et in Suidae historicis legimus, hocque quum accidisset, Cyrum ideo Iudaeos ex captivitate Babylonica domum remisisse, tradit idem auctor. Postremo haec confirmatur exemplo Persei potentiss. Regis Macedoniae. Is enim quum familiarium et insontum caede delectaretur, et ambitione atque elatione animi turgidus omnes contemneret; accedente avaritia quoque ex eo statim mutatus, crudelis, et praeceps in omnes, nec in eo sanum nec prudens quicquam postea fuit. Et quum antea consilio et ratione multum valuisset et audacissimus in pugnis fuisset, quatenus ex imperitia non lapsus esset: subito et praeter exspectationem ad timiditatem et stultitiam se connertit: et levis et mutabilis repente, et ineptus adversus omnes esse coepit, fortuna relinquere eum incipiente: vel potius eo Deum iratum et vindicem scelerum, habente: ut multos videre est, mutaticne progrediente, solito imprudentiores factos, sicut post Livium et Plutarchum, Suidas in suis historicis tradidit. Ob eam rem prudens est admonitio Pauli Aemilii Lib. 5. Dedad. 5. apud Livium. In secundis rebus, inquit, nihil in quemquam superbe ac violenter consulere decet, nec praesenti credere fortunae, cum quid vesper ferat, incertum sit. Is demum vir erit, cuius animum nec prospera flatu suo efferet, nec adversa in fringet. Raro nam que, ait Asdrubal Haedus in Senatu Romano apud eundem Livium, simul hom nibus bonam fortunam, bonamque mentem dari; populum Romanum eo invictum esse, quod in secundis rebus sapere et consulere meminerit.

PLERUNQUE fit, ut homines eorum appropin quantibus malis prudentiam inprimis et salubriora consilia, quorum ope imminentes calamitates vitare potuissent, amittere et negligere soleant, efficiantque, quod miserrimum est, ut quod accidit, etiam merito accidisse videatur, et casus in culpam transeat. Praesagium autem Principum ruinae, ut Cominaeus prudenter monet, nullum est certius, quam ubi DEUS mentem illis ita imminuit, ut sapientum consiliis repudiatis, provehant homines novos sto lidos, vecordes et assentatores, qui omnia ad ipsorum gratiam faciant et loquantur. Nam simul atque haec eveniunt Principi, ipsi a DEO ruinam et perniciem imminere certo statuere possumus. Quod sane hisce elegantiss. versiculis exprimitur:

Hoc piis cogitationibus expliavit Irenaeus ex scriptoribus Ecclesiasticis, vetustissimus, ubi dicit, Eos, qui in eligendo sibi malo sunt procliviores, adversa, quae sibimetipsis contrahunt, DEO imputare solere, cum nihil aliud sit, IND URARE COR PHARAONIS, ET EXCAECARE OCULOSPOPULI, apud DEUM, quam gratiam suam, quae se large volentibus infundit, ab inique agentibus avertere. Nam simul ac quis DEUM dereliquit, quae bona sunt, aspernatur: amissa spiritus gratia, omnibus inde afficitur incommodis, viam rectam non videt, et contumacem se opponit ad admonitiones, nullo pollet animae sensu, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum. Ita dicimus, eum a Deo excaecari et obdurari, quemad modum solem occidentem recessu Lib. 15. de civit. Dei. c. 25. a nobis noctem facere, cum alioqui nihil a DEO nisi bonum emanet, que~admodum a sole semper lumen et calor. Huc respiciunt ea quae Augusti. scribit. Ira DEI, inquit, non perturbatio animi eius est, sed iudicium, quo irrogatur poena peccato: Cogitatio vero eius et recogitatio mutandarum rerum est immutabilis ratio. Neque enim videlicet, sicut hominem iratum, ita DEUM facti sui paenitet, cuius est de omnib. omnino rebus tam fixa sententia, quam certa praescientia. Sed si non utatur scriptura talibus, non se quodammodo familiarius insinuabit omni generi hominum, quibus vult esse consultum, ut et perterreat superbientes, et excitet negligentes, et exerceat quaerentes, et alat intelligentes, quod non faceret, si non se prius inclinaret, et quodammodo descenderet ad iacentes, etc. Et ibidem de voluntate Lib. 22. DEI ita scribit: Non commutatur DEI voluntas, si nos mutamur. Is autem quodammodo mutari videtur, quum ubi fuerit antea lenis, iratus apparet ac e diverso, quum prius iratum se praebuerit, deinde se quodammodo lenem offert. Quando itaque nos ipsi mutamur, eum in hisce quae patimur quodammodo immutatum inenimus. Quemadmodum sol videtur immutari quum ipsi lippi efficimur, aut aliquo modo laesos oculos habemus. Nam qui antea blandus, hilaris et suavis erat, molestus et noxius incipit esse non sane quoad naturam suam, quae manet eadem, neque immutata est, sed nostro morbo In historieis. seu vitio, in quod recens incidimus, etc. Siquidem teste Suida, in DEUM nulla cadit paenitentia. In mutationes vero certo consilio res humanas sinit incidere, sicut Iudaeorum sacerdotium terminavit, et regnum Assyriorum Babylonis, Macedonum sustulit. Quemadmodum autem hac de re innumera exempla tam vetera quam recentia passim occurrunt: ita omissis iis omnib. tantum accuratius perpendemus ea, quae Davidi, alioquin optimo et sanctissimo Regi acciderunt, quum contra praeceptum DEI expressum, et monita consiliariorum, subditos suos nulla necessitate, sed superbia et elatione quadam animi, recensere iussisset. Etsi autem hac in re admodum imprudenter et insolenter fecit, tamen mirum alicui videre posset, quare non ipse solus, sed propemodum innumera multitudo, utpote insons, potius peste consumpta sit. Verum hoc singulari iudicio divino factum fuit. Nam id patet ex verbis Lib. 2. Samuel. c. 24. textus: Et addit furor DOMINI (vel ut accuratior interpretatio habet, nasus DOMINI) irasci contra Israelem, commovitque David, etc. Ideoque Gedrenus ait: Quum peccatores et contemptores DEI gravis aliqua et insolens manet calamitas, quam omnia aequa dispensans lance DEUS immissurus est: tum populi Principibus permittit, ut aliquod malum facinus perpetrent, id eo fit, ne temere aut fortuito, sed iusto iudicio mala infligi putentur. Neque existimandum est propter sola Principum delicta pestes, ingentes calamitates, communesque populi interneciones accidere. Immo autem omnes legis aut naturalis, aut scriptae, violatae rei suo tempore dignis affi ciuntur suppliciis. Ac sacra scriptura, cum ob infinitatem peccatorum, quae a singulis hominibus committuntur, ab eorum enumeratione abstineat. Regis delictum tamquam poenae causam subditis commemorat. Cuius rei exemplum historia Davidica suggerit. Nimirum ira DEI malum Israelitico populo parabat, propter multiplices violationes, spiritus autem Davidem ad recensionem populi impulit. Qua peracta, mane Gadus a DEO missus vates eum convenit, optiovemque vel triennium penuriae per regnum vel trimestris fugae insequentibus hostibus, vel triduanae per regnum pestis liberam proposuit. David circumscriptum se miseriis fassus, in DEI multipliciter misericordis, quam in hominum crudelium manus se mcidere malle dixit sibiqueve mortem delegit. Metebatur tum triticum, et divinitus im missa peste, a diluculo usque ad prandii horam interierunt 70000. hominum. Hactenus Cedrenus. Hinc apparet, quando propter impietatem Regibus vel Principibus animus excaecatur, ut repudiatis salubrioribus connliis, ea conentur perpetrare, quae impia et perniciosa sunt; non solum eos in culpa esse, verum In Proverb. Cap. 28. Cap. 10. etiam delicta populi. Qus Solomon prudentiss. Rex respexisse videtur, dicens: Propter delicta terrae saepe mutantur Principes. Et Siracides. Regnum a gente in gentem transfertur propter iniustitiam. Nam ut ad corpus tuendum non satis est, si caput sanum sit, sed et cetera membra munere suo fungi necesse est: sic non satis est, Principem ipsum culpa vacare, nisi in ministris debita diligentia et virtus proportione respondeant. Unde idem Cedrenus scribit, quendam ex religiosis. Phoca imperante, DEUM ad disceptationem provocare ausum, questum esse, cur tam impium Christianis imposuisset Imperatorem? audivisse eum vocem, quum quidem neminem videret, sibi dicentem: DETERIOREM ALIUM INVENIRI POTVISSE NULLUM. AT HOC MERVISSE CONSTANTINOPOLIT ANOR UM Lib. 5. cap. 1. sccles. hist. VITIA. Recte itaque Theodoritus monet. Quod benignus Dominus quasi mensura quadam, ac trutina misericordiae et iustitiae utens, ubi intellexerit magnitudinem scelerum superare mensuram benignitatis, tum iusta animadversione ulteriores progressiones coerceat.

Cap. 15. SIRACIDES prudentissime dicit: De aspectu cognosci aliquis potest, et mente praestans facile cognoscitur factus obviam. Quod quidem tam bonis quam in malis locum habet, ita ut plerumque ex constitutione corporis, vel virtutes vel vicia emineant. Hoc quoque Aristoteli non fuit ignotum, qui ex oris habitu morum aspectum iudicare solitus fuit. Quibus, inquit, frons lata est, stupidi: quibus rotunda, iracundi sunt. Id ipsum Galli proverbio eleganti exprimunt, quum dicunt: Orguillense semblance, monstre folle cuydance. De vitiis habemus insigne exemplum in Iuliano Caesare, qui Apostata vel transfuga vulgo appellatus est. Nazianzenus enim quamprimum eum aspexit, coniecturam de suis moribus et ingenio sumpsit, cuius haec sunt verba, in oratione 2. contra Gentiles, quam de illo scripsit, Lib. 3. cap. 19. hist. Eccles. quae etiam a Socrate referuntur: Fecit me vatem gestuum ipsius deformitas, et ingens admiratio, siquidem optimus vates est, qui ex coniecturis optime ratiocinatur. Nequaquam vero mihi haec boni hominis signa esse videbantur; colli crebrae conversiones, humeri alternis subsultantes, oculi torui, vagabundi, et furibundum quid dam contuentes, pedes instabiles, crebrae geniculationes. Nasus contumeliam et contemptum spirans figura vultus derisionem significans, quomodo variabatur? Risus crebri altum crepantes: nutus, renutus sine sermone: sermo interruptus, non complens sententiam: interrogationes crebrae, confusaneae et stultae: responsiones inconcinnae, coaceruatae, inter se dissidentes, et sine ordine. Quis singula describat? Talem vidi ante facta, qualem postea facta ipsa ostenderunt. Et si adessent, qui tunc mecum fuerunt, et eadem viderunt, testes essent huius meae narrationis, qui meminerint etiam me edidisse hanc vocem: Quintam pestem Romana monarchia nunc alit, etc. Eodem modo dignitas et virtus ex facie statim elucet, de qua re habemus exemplum in Ulysse. Eum enim naufragio eiectum in littore, nudum, vestibus, virtute tamen ornatum Phaeacum multitudo conspiciens, ceteris fortunatis Phaeacibus venerabiliorem admirata est. Quamobrem et Poetarum princeps Homerus subicit, debere virtutem mortalibus esse curae. Magna enim teste Plutarcho, est vis virtutis, apud omnes gentes, cum non solum bonos, sed etiam improbos ad se amandum alliciat. Alterum non minus memorabile est in Traiano, qui quum Agarenos in urbe quadam, ut refert Dio, obsedisset, eiusque muros sine regio ornatu, ut hostem falleret, circumiisset, generosa, inquit, canicies, et oris maiestas principem prodidit, et quis foret in ementito habitu, facile ostendebat. In eum igitur hostes, quem Regem suspicati erant, sagittas frequentes coniecere, quarum tanta vis fuit, ut qui pone Caesarem Lib. 6. de gestu Alexan. Magni. sequebatur, transfixus fuerit. Siquidem teste Q. Curtio, hominibus barbaris in corporum maiestate veneratio est, magnorumqueve operum non alios capaces putant, quam quos eximia specie donaren natura dignata est. Suetonius quoque de Tito Vespasiano scribit, quod in puero statim corporis animique dotes exsplenduerint, magis ac magis deinceps per aetatis gradus, forma egregia, et cui non minus auctoritatis inesset quam gratiae. Id ipsum Lib. 1. Offic. veteres etiam diligenter observasse testis est Cicero, qui pulchritudinis duo genera facit. Unum virile, quam dignitatem dicit: alterum muliebre, quam venustatem appellat. In oratore autem perfecto utrumque co~iunxit. Vultus vero, inquit, qui secundum vocem plurimum potest, quantam affert tum In Panegyr. sive Traiane dignitatem tum venustatem? Id Plinius etiam notavit, ubi dicit: Iam firmitas, iam proceritas corporis, iam honor capitis, et dignitas oris, nonne lo~ge lateque principem ostentant? Dignitatem enim pro oris probitate morumque praestanti in facie eminente saepius poni, diligenter observavit doctiss. Budaeus. In anno. sup. l. Imperato ris De decu rion. Unde legimus quod veteres Pompeio Magno frontis honorem, et os probum, velut Maximum naturae munus tribuerint. Ipsa enim frons severitatis et clementiae index est. In oculis quoque Veteribus religio fuit, siquidem in iis imago et natura hominis ac tacitus sermo mentis macime exprimitur. Quemadmodum enim cauda leonibus, aures et nares equis, animorum Alexand. de Alex. Lib. 2. c. 19. genial. dier. in dicia praestant: sic ex oculis hominum mentis imago apparet. Etenim ex his virtutes vitiaque agnoscimus; itatum vel propitium animum laetum aut affectum perpendimus; dignitatemque oris oculi exhibere consueverunt, vitamqueve a morte distinxerunt. De qua re prolixe et erudite disputat Levin. Lib. 4. c. 6. de occult. natu. miracul. Lemnius, ubi quoque dicit: Medicos in morbis studiose oculorum constitutiones contemplari. Si enim rubore perfusi sunt, aut sanguineis filamentis striati, ex cerebri in flammatione, surorem ac phrenesin indicant. Quod si livescant, aut plumbeo nigroque colore perfusi sint, caloris nativi exstinctionem, vitaeque interitum denuntiant. Instabiles autem, permictantes, mebiles, inquieti, inconstantes, mentis alienationem, et delirium designant. Languidi humentes, flaccidi, lacrimis perfusi, tenebrosi tremuli, rigidi, vibrantes, tumidi, cavi, conditi obtusi, conniventes, praeter diversos animi affectus, in sanis, tum in aegrotis non sine vitae pernicie, cerebri intemperiem, ex humorum copia vel defe ctu, caliditate aut frigiditate commonstrant. Lusci vero, paeti, strabones, et qui obliquo sidere limisque obtuentur, praeter contortos atque in diversum convulsos musculos, huius naturae errorem consecuti sunt. Quod vitium quoniam circa cerebrum mentis domicilium vel potius regiam consistit, ut foris nonnihil oculos deformat, ita animum quoque quibusdam viciosis affectibus im buit, etc. Sic de oculis habemus egregium exemplum Lib. 7. dec. 1. apud Livium. Memoriae enim tradidit, quod oculi Romanorum visi sint ardere in praelio Sam nitibus. Et Aquileienses milites, qui subito eruptione ex In Attila. c. 13. De moribus Germanorum. occulto cuniculo facta Attilam paucis comitatum invaserant (quem tamen non noverant) postea fassi sunt, se nulla re magis perterrefactos fuisse, quam quod in eius oculis scintillas veluti igneas quum pugnans eos fremebundus aspiceret, emicantes. conspexerint, sicut P. Callimachus et Nicolaus Olahus scribit. Non frustra igitur Cornelius Tacitus dicit: Primi in omnib. proeliis oculi vin cuntur: Sic in historiis legimus C. Marium, a Minturnensibus percussorem immissum vultusautoritate deterruisse, ob eamque rem in columem dimissum, ut Plin. testatur. Huc referri potest, quod Aristoteles et Adamantius Physiognomici observarunt. Eos videlicet, quibus subsanguineos oculos natura attribuit, esse inverecundos et audaces: iracundos, quib. siccos: ebriositatem humidos oculos denotare; sub rubescentes, si late pateant, intemperantis oris hominem, muliero sum, stolidum et aleonem. Si glauci sanguineique fuerint, hinc calliditatem, inde vesaniae proximiorem audaciam coarguent. Hinc etiam apud Homerum Achilles caninos oculos ob impudentiam obicit Agamemnoni; quodcanes plurimum oculis sanguine suffusis conspiciantur. Sic quibus sanguis crassus est, feroces plerumque sunt improbis moribus, inhospitales, inhumani et qui nullos sentiunt, vel admittunt conscientiae stimulos, nullo tanguntur metu, nulla ducuntur religionis reverentia, nullo pietatis, nulloque moventur humanitatis affectu: cuius generis sunt nautae, auloedi, aurigae baiuli, vectores, et quotquot militiae sunt assueti, qui ob sanguinis crassitiem, den sosque ac turbulentos spiritus conscientiam incrassatam habent, mentemque vitis obscutatam, Lib. 1. 6. 16. de occult. natur. mirac. utidem Laevin. Lemmus observavit. Eodem modo complexio hominis interiorem animum prodit. Sanguinei enim plerumque sunt, audaces, prompti, sed impatientes laborum et temerarii. Phlegmatici turbidi, affectionib. obnoxii; tollerantes, circumspecti. Cholerici veloces, agiles, elegantes, De duello lib. 5. cap. 7. sed praecipiti tudicio. Melancholici tardi, simplices, sed maturo et gravi iudicio, sicut Faustus Longianus diligenter observavit. Simili ratione homines qui habent carnem molliorem, prudentiores et ingeniosiores esse plerumque solent. Ideoque stupidos pa/xu de/rmous2, quasi crassipelles, aut densicutes Lib. 1. cap. 5. de magor. demonom at nia. appellarunt veteres, teste Suida in historicis. Eiusmodi autem praedictiones ex Metoposcopia, quae ex sola vultus inspectione interiores hominis perturbationes diiudicat, pro illicitis non habentur, ut Bodinus notat, qui hanc distinctionem ponit, quod aliae sint naturales, ut subitus rubor pudorem, pallor metum denotat: aliae humanae potius quam naturales, ut micantes bubonum oculi crudelitatem plerumque designant (quales Sylla et Cato Censorius habuit) et sanguine guttati: eademque ratione simi dicuntur impatientes atque cholerici nasones contra plus valera prudentia et patientia. Atque hoc quidem epitheton inter cetera DEUM sibi arrogat Exod. 34. qui Mosen alloquens, proprietatibus decem hancadicit, id est, magno naso, ut Hispanica editio Complutensis, et recentior Antuerpiensis ad verbum exprimunt, et aliis quoque Bibliorum locis DEUS its vocatur, quod omnes interpretes exponunt, patientem, ut contra a brevi naso Hebraei promptum ad iram vel ira cundum interpretantur. Haec autem quae diximus, non solum in hominibus, sed etiam in brutis locum habent; nam volucrum quib. ad aucupium utimur, ex pennarum coloribus cognoscuntur naturae animique. Accipiter enim fuluis et lucidis pennis auroque similibus, reliquis nobilior et praestantior habetur. Nam audacem facilem, mitem, placidamque naturam eorum, qui sic pennati sunt, experimento venatores cognovere. Illum vero qui ad albedinem tendit fortem et robustum, sed inferiorem primo iudicant. Rubri coloris accipittum pennaesi fuerint, superbum, audacem, iracundum, discolum atque difficilem experti sunt. At si ad flavum rubedo declinet, placidum magnique accipitrem aestimant. Si autem ad nigredinem quoquo modo tendant pennae, immitem, pertinacem, sed Cap. 21. 23. et 24. In bello de aucupie. robustum experiuntur. Nigros denique et eos maxime qui fuliginei sunt, deteriores dixere. Sicut haec et alia Belisarius Neritinorum Dux diligenter observavit. Similes observationes et notas ex pilis et auribus, vel potius, naribus ac reliqua corporis proportione habemus in equis vel generosis, vel degeneribus, nec non in canibus, de quib. supra nonnulla attigimus. Cum igitur ex facie et externo corporis habitu facile animus appareat: nam qui irascuntur, calent; qui timent, frigent et pallent, quin etiam si uniuscuiusque hominis vultum intueamur, numquam aut rarissime hac et illa vice eundem esse conspiciemus: modo enim iratum, modo lenem, modo tristem, modo hilarem, modo hoc, modo illo affectu perturbatum comperiemus, ac prout diversae rerum imagines animum perculerint, ita varias in vultu figuras conformabunt, ut non frustra a veteribus dictum sit. Intima per mores cognoscimus exteriores. Cum igitur inquam, horum motuum animi, facies et constitutio corporis index ht, pii viri sumpserunt inde occasionem monendi ex his signis, et motu animi diabolum coniectutam posse facere, quid agitemus in corde, eoque suas infidiosas tentationes et sagittas ad nocendum dirigere. Alioquin si animum per se intelligamus, nullo modo Sathanae tantam potentiam concessam esse scimus, ut intelligere possit, quid velimus, aut cogitemus. Licet sibi ipse idipsum attribuat, ut ex oraculo Delphico supra in c. 55. allegato patet, neque ignorem diversos diverse hac de re sentire. Et audivi a quodam meo affine, viro dignitate et genete praestanti, se vidisse Magnum Aegyptium in Cairo, qui sese ia catare solitus sit, quia non solum res occultas, sed etiam cogitationes hominum exploratas haberet, dedisseque hac de re in nobiliss. viri Alexandri Schulenburgii, et sua praesentia, mirabile specimen. Verum ipsius etiam opinio erat, diabolum illi suo mancipio suggessisse, quod ex sermonibus eorum, qui eum sciscitarentur, anrea cognoverat. Collocuti enim prius inter se fuerant quid cogirare constituissent, quum Magum interrogaturi essent. Fieri praeterea potuit, ut diabolus curiosis hominibus (praesertim iis, quos in sua potestate veluti mancipia detinet) aliquid, quod desiderare illos scisuggerat, quod si cogitando admittant, idque is ex exteriorib. signis cognoscat, facile deinceps id ipsum magis suppeditare potest. Quod Chrysostomus monere voluit, ubi dicit: Diabolus non ingerit genus tentationis in homines, sed desiderium uniuscuiusque considerat. Et secundum quod viderit hominem desiderantem aliquid ex eo accipit occasionem tentandi. Neque obstat, quod intellectus humanus pendeat ex phantasiis et formis quae Diabolo non ignotae sunt. Nam licet hoc concedatur, tamen quando ille vult, videri non potest, quibus rebus noster intellectus occupetur, multo minus ipsi constat, quid de illis voluntas statuat. Illa enim non eas formas aut species sequitur, sed intellectum. Docent autem nos sacrae literae, quibus omnino acquiescendum est, DEUM esse unicum kardiognw/s2hn, eumque SOLUM, Cap. 17. Psulm. 43. 2. Paral. 6. ut Hieremias Propheat ait, scrutari renes et corda. Eodem modo Regius Propheta testatur, DEUM cognoscere abscondita cordis. Et Salomon in dedicatione templi ita alloquitur DEUM: Tu SOLUS cogitationes hominum nosti. Recte itaque Augustinus: Internas, inquit, cogitationes De definitionibus Ecclesiast. dogmat. diabolum non videre certi sumus, sed motu eas corporis ab illo et affectionum iudiciis colligi, experimento didicimus. Secreta autem cordis solus ille novit, ad quem dicitur: Tu SOLUS nosti corda filiorum hominum. In fine cap. 2. Idipsum Iohannes Euangelista indicare voluit, ubi dicit: a\uto\s2 de\ o( *ihs1ou= ou)k e)pi/s2 euen e)auto\n toi=s2, dia\ to\ a)uto\n ginw/s1kein pa/nta kai\ o(/ti ou) xrei/an ei)/xen i(/na ti\s2 marturh/s1ei peri/ tou= a)nqrw/tou. a)uto\s2 ga\r e)gi/nws1ken ti\ h)=n e)n tw=| a)nqrw/pw|. Huc respexit articulus XXVIII. in determinatione Parisiis facta per facultatem Theologicam, anno Domini M. CCC. XCVIII. super quibusdam fuperstitionib. noviter exsortis quam Bodinus integram praefixit libris suis de magorum daemonomania. Est autem talis: Quod cogitationes nostrae intellectuales, et volitiones nostrae interiores immediate causantur a caelo, et quia per aliquam traditionem magicam tales possent sciri, et quod per Homilia 62. In lib. 1. Samuelis c. 28. De praestig. daemon. in fin. lib. 1. editione postrema. illam de eis certitudinaliter iudicare sit licitum. Error. Verum hanc quaestionem an daemones possint videre cogitationes humanas, eleganter et late explicat post S. Maearium Aegyptium, Petrus Martyr. Et peculiari capite non minus erudite, quam pie tractavit multisque testimoniis sacrae scripturae et patrum confirmavit diabolum ignorare hominum cogitationes Wierus qui ex Iohanne Cassiano haec verba allegat, Collat. 7. cap. 15. Nullum dubium est quin possint spiritus immundi cogitationum nostrarum attingere Lib. de ira cap. 8. qualitates, sed indiciis eas sensilibus fo insecus colligentes, id est, aut ex nostris dispositionibus, aut verbis et studiis in quae propensius conspexerint nos inclinati. Ceterum illas, quae necdum de internis animae prodierunt, adire omnino non possunt etc. Non minus itaque pie quam recte Lactant. monet. Multum refrenate homines conscientiam, si credamus, nos in conspectu DEI vivere; si non tantum quae gerimus, videri desuper, sed etiam Super Ps. 134. quae cogitamus aut loquimur, audiri a DEO putemus. Huc referendum est quod Augustinus dicit: DEUS cor quaerit, cor inspicit intus, testis est iudex, approbator, adiutor, coronator, sufficit ut offeras voluntatem. Ut autem tandem hoc caput concludam, operae pretium putavi, si Prudentii pias preces ex suo hymno matutino, qui etiam DEO attribuit, quod ipse solus rimetur corda, cogitationes et actiones nostras, asscriberem, eae sunt tales:

Id ipsum Seneca, licet Gentilis (quamvis nonnulli arbitrentur, eum Christianis sacris initiatum, et D. Paulum Apostolum illi familiarem fuisse, non Lib. 6. c. 24. De vere cultu. ignoravit, cuius dictum hac de re Lactantius miris laudibus extollit, et exaggerat. Magnum, inquit Seneca nescio quid, maiusque quam cogitari potest, numen est, cui vivendo operam damus. Huic nos approbemus. Nam nihil prodest, inclusa conscientia; patemus DEO Purgemus igitur, dicit ibidem Lactantius conscientiam, quae oculis DEI pervia est et semper ita vivamus, ut rationem reddendam nobis arbitremur, putemusque nos momentis omnibus non in aliquo orbis terrae theatro, ab hominibus, sed desuper spectari ab eo, qui et iudex et testis idem futurus est; cui rationem reposcenti Orus in hieroglyphicis. Valer. Max. lib. 7. c. 2. actus suos iuficiari non licebit etc. Id etiam olim Aegyptii innuere voluere, qui oculo picto, DEUM intelligebant. Etenim sicut oculus quicquid sibi propositum est, intuetur; sic omnia DEUS cognoscit, ac videt. Ob hanc rem Thales interrogatus, an facta hominum deos fallerent, nec cogitata inquit, ut non solum manus sed etiam mentes puras habere vellemus, quum secretis cogitationibus nostris caeleste numen adesse credidissemus.

LIBARE et litare apud Veteres in sacrificiis vocabula usitatissima fuere. Libare enim nihil aliud erat, quam res ad sacrificia destinatas leviter degustare, et quasi primis labris attingere. Li. 1. Eleg. 3. Unde saepius pro sacrificare ponitur, ut apud Virgil. Tibullum:

Et apud Livium: ubi libare dicitur dapes, ubi bene precari mos esset. Unde libatio et libamenta dicta sunt. Litare autem activum, nihil aliud fuit olim, Lib. 2. de divinat. quam rite sacrificio facto deos placare votumque impetrare. unde Cic. dicit: Quid quum pluribus diis immolatur, qui tandem evenit, ut litetur aliis, alus non litetur? Dicimus autem lito te, et lito tibi, Lucanus:

Si dicitur, lito deos extis, et sacrificiis non et lito exta nec sacrificia. Deos De doctr. promisc. cap. 39. enim et sacra numina placabant gentiles, non exta, sed extis dii placabantur, ut Galeotus Martius notavit. Colligitur a Nonio inter sacrificare et litare hoc discrimen, quod illud significet veniam petere: hoc vero propitiare In Traiani. panegyr. et votum impetrare. Leguntur ent Plin. apud haec verba: Ergo istae quidem aereae et paucae manent manebuntque quam diu templum ipsum. Illae autem (statuae videlicet) aureae et innumerabiles, strage et ruina publico gaudio litaverunt. Ibi interpres: litaverunt, id est satis fecerunt. Nam non omnis, inquit, qui sacrificat, litat, cum sacrificare sit veniam petere: litare vero propitiare, et votum impetrare, Plautus in Penulo: Si hercule istud unquam factum est, tum me Iuppiter faciat, ut semper sacrificem, litem numquam. Et Macrobius super illud Virgilii, animaque litandum. Argolica. litare in quit, est sacrificio facto placare numen: legimusque quod litare non potest sola oratio nisi is qui deos precatur, etiam aras manibus apprehendat. Deductum litare a precibus, quas Graeci li/tas2 vocant. Haec omnia ab eo rectius Histor. deor. Synt. XVII. intelligi poterunt, cui Romanorum ritus in sacrificiis noti sunt. Hos sane post Lilium Gyrald. diligenter et exquisite collegit Caspar Peucerus vir doctiss. in suo egregio commentario de divinat. generib. cuius verba asscribere operae pretium duxi. Quum sacerdos, inquit, victimam ad aram adduxisset, stans manu aram prehendebat, et preces fundebat. Principium precationis a Iano et Vesta fieri opottebat, quae in omnibus sacris praecipua numina erant, et in votis nuncupandis compellationem primam meruerant inde, quod per eos aditus ad ceteros patere opinio erat: et observabatur in ea precatione, ut Iuppiter pater Opt. Max. omnesque dii ceteri patres advocarentur. Ne quid vero verborum praeteriretur, aut praepostere recitaretur, de scripto praeire aliquem; rursusque alium custodem dari, qui attenderet sedulo alium qui favere linguis iuberet, et tibicinem canere, ne quid infaustum exaudiretur, oportebat: quod quum dirae obstrepentes nocuissent, aut preeatio errasset, repente extis capita adimi vel corda, geminarive, stante adhuc victima compertum essct. His peractis sacrum ab immolatione sacerdos inchoabat, Fruges aut molam falsam in caput victimae deponebat, addito ture masculo. Voca batur ritus ille immolatio, quasi molae in caput victimae collocatio. Deinde vivum asspergebat, sed priusquam id affunderet, scipulo aut simpuvio ligneo vel fictili admodum paruo (quod inter sacra vasa cyatho non erat admodum dissimile,) et ipse leviter delibabat, et astantibus gustandum deferebat, ut pariter libarent. Vocabatur hic ritus libatio. Quo facto setas inter cornua victimae manu evulsas, tamquam prima lil amina proiciebat in ignem, conversusque ad ortum, obliquum cultrum a fronte victimae ad caudam ducebat. Tandem victimam diis exhibitam et dedicatam iubebat ingulare ministros, qui, quod mactarent eas, cultrarii et vectimarii, a nonullis prope et agones vocabantur: reliqui partim admotis vasculis emanantem cruorem excipiebant, partim victimam excoriabant, et abluebant, partim ignem accendebant. Ubi perpurgata erat, mox aruspex, flamen aut sacerdos cultro ferreo viscera rimabatur, attenteque explorabat, an perlitatum foret. Erat is culter ferreus et oblongus, manubrio eburneo, Clavis aeneis, aere Cyprio, et capulo argenteo ornatus: non enim manu licebat contrectare viscera, ne qua offensa pollutis sacris intercideret. Inspectis tandem, et exquisitis singulis, ex omni viscere et membro, ministri partes certas decisas farina farris involuebant, in clathis sacrificanti offe rebant: Sacerdos aris im positas et foculo incenso comburebat, quod reddere erar et litare, Eum ignem ex olea, lauro, aut quercu corticis crassioris, aut cuius caudex cavus fungosusque esset, accendere vel numinibus adolere nefas erat: suspecta enim erant illa ligna tan quam diri et mali omninis. Ubi quod diis tributum erat, conflagra sset, ad epulas ipsi et convivia convertebantur. Inter vescendum diis laudes canebant, pedibusque circum aras complodentes ad numeros psallebant, et pulsatis cymbalis choreas agebant. Hactenus ille. Ut autem Romani ritum publicotum sacrorum accurate servarunt, et Li. 4. ab V. C. fideliter custo dierunt: it anovos deos, novosque colendorum Deorum ritus a privatis illatos saepe publica auctoritate damnatos esse constat ex Livio. Nec corpora, inquit, modo affecta tabe sed animos quoque multiplex religio, et pleraque externa invasit, novos ritus sacrificandi vaticinando inferentibus in domos, quibus quaestui sunt capti superstitione animi, donec publicus iam pudor ad primores civitatis pervenit, cernentes in omnibus vicis sacellisque peregrina atque in solita piacula pacis DEUM exposcendae. Datum inde negotium Aedilibus, ut animadverterent, ne qui nisi Romani Lib. 25. dii, ne quo alio mote quam patrio colerentur. Et de bello Punico II. Quo diutius trahebatur bellum, et variabant secundae adversaeque re snon fortunam magis quam animos hominum, tanta religio, et ea magna ex parte externa civitatem incessit, ut aut homines, aut dii repente alii viderentur facti. Neciam in secreto modo atque intra parietes, ac postes contemnebantur Romani ritus, sed in publico etiam ac foro Capitolioque mulierum turba erat, nec sacrificantium, nec precantium deos patrio more. Sacrificuli ac vates ceperant hominum mentes. Incusatiab Senatu graviter Aediles, Triumvirique capitales, quod non prohiberent, quum emovere eam multitudinem e foro ac disucere apparatus sacrorum conati essent, haud procul abfuit quin violarentur. Ubi potentius iam esse id malum apparuit, quam ut per minores magistratus sedaretur; M. Aemylio Praet. Urbis negotium ab senatu datum est, ut et his religionibus populum liberaret. Is et in contione Senatusconsultum recitavit, et edixit, ut quicumque libros vaticinos, precationesue, aut artem sacrificandi conscriptam haberet, eos libros omnes, literasque ad se deferret: neu quis in publico sacrove loco, novo aut Li. 2. de legib externo ritu sacrificaret. Haec Livius. Ob eam causam Cicero, quum nocturna vel peregrina sacra ac mysteria damnat, laudat maiorum severitatem, senatusque veterem auctoritatem, et consulum exercitu adhibito quaestionem atque animadversiones de Bacchanalibus. Etenim e(tairi/ai insolitae semper Romanis fuerunt suspectae ut etiam Diamone, quae fuit coitio multitudinis loco uno consistentis, ne occasio praeberetur seditionis. Ob hanc causam Plinius mandato Caesaris Traiani Synaxes et conventus Christianorum disturbavit. Hac ratione multi tytan ni Christianos passi sunt domi delitescere, sed synodos eorum et synaxes nullo modo ferebant. Sic legimus apud Lib. 52. Dionem, Maecenatem Augusto consuluisse, ut non solum maiorum more numen diligenter coleret, sed et alios ad cum cultum compelleret. Eos vero, qui peregrinum aliquid aut novum in religione tentarent, punitet, atque coerceret, non solum religionis causa, sed et Reip. multo magis. Nam alioquinovae religionis praetextu multos res novas moliri, et illicita collgia coite, coniurationesque et seditiones inde nasci, et alia huius generis, quae monarchiae minime conducunt. Huc respexit Iuris C. Martianus, ubi dicit, non esse prohibitum religionis causa coire, sed hoc demum permitti Lib. 1. et 3. colegiis licitis. Et alibi dicit, Collegium esse illicitum, nisi ex auctoritare senatus et Caesaris coeat. Eodem modo Tertullianus, Vetus, inquit, erat decretum, De colleg. sorp. Apolog. cap. 5. ne quis deus ab Imperatore consecraretur, nisi a senatu probaretur. Et hanc ob causam Tiberius, tamquam contra leges agens, quum CHRISTUM auctoritate sua Caesarea, inconsulto senatu inter deos referre vellet, ab eodem prohibitus est, ne id fieret. Haec decreta fortasse sumpta suere vel ex legibus Romuli, vel ex legibus XII. tab. quibus prohibebatur, ne Romani deos peregrinos colerent. Ita enim veteres cas leges imitatus Cicero in suis legibus sancit: SEPARATIM NEMO HABESSTT DEOS, NEOVE NOVOSSIVE ADVENAS NISI PUBLICE ADSCITOSPRIV ATIM COLUNTO CONSTRUCTAA PATRIBUS DELUBRA HABENTO. Id etiam non minimam causam praebuit Ethnicis, quod Christianorum religionem veluti novam, et rationi sapientiaeque humanae incongruam tam acerrime persecuti fuerunt. Qualis enim opinio Ethnicorum de nostra fide fuerit, patet ex compellatione Aemiliani praesidis Africae, quum Valerianus et Galienus Christianos Eusebius lib. 7. c. 10. hist. Eccles. acerrime persequerentur. Ita enim alloquitur Dionysium Episcopum Alexandrinum, et alios in exilium pulsos: Exposui vobis memoriter clementiam dominorum nostrorum, qua erga vos utuntur. Etenim facultatem salutis vobis dederunt, modo ad id, quod natura ipsa dictat, rcverti, et deosimperli huius custodes adorare, ac quae naturae repugnant, oblivisci volueritis. Quid igitur ad ista dicitis? haud enim clemen tiae illorum ingrati eritis, opinor, quandoquidem ad meliora vos hortantur, etc. Reliqua quorum gentiles Christianae fidei deditos insimularunt, ex edicto Maximiniani Eusebius lib. 8. c. 18. hist. Ecclesiast. videre licet. Ceterum quemadmodum hic praetextus sapientibus huius mundi plausibilis fuit: Ita arcana veritatis iis dete cta non sunt. Unde accidit ut dogmata fidei Christianae veluti commenta insanorum hominum ab iis haberentur, sicut exemplum habemus in Actis Apostolorum. ibi enim, quum Cap. 26. Apostolus coram Porcio Festo praeside, et Rege Agrippa, rationem suae fidei et doctrinae vel ut ipse dicit, Sobrietatis et veritatis, exponeret. Insanis De ver. cred. Cap. 13. Paule, inquit Festus, multae literaete ad insaniam adigunt. Recte itaque Augustin. dicit: Nemo potest stulticiam a vera sapientia in tanta opinionum varietate tuto distinguere, nisi DEUM esse credat, et eius verbum primum amplectatur fide. Itaque ad religionem accedentib. est a fide incipiendum. Unde paulo post hanc differentiam constituit inter Christianos et paganos, quod illi credere Christo praecipiunt etiam sine ratione: hi tum demum, si ratio iudubitata afferatur. Non solum autem Romani sacra sua sedulo et diligenter explosis ritibus peregrinis custodire, ita ut e florentissima tum et opulentissima civitate decem Principum filii senatus consulto singulis Hetruriae populis, percipiendae sacrorum disciplinae gratia, traderentur: sed et aliae Valer. Maxim. lib. 1. de religione. Herodotus in Melpom. nationes itidem hocfecere. Scytae enim tam barbari et indociles non fuerunt, quin animadverterint, quid inde evenire posset, si absque discrimine ucuique liberum esset, nova sacra et peregrinos cultus tam superstitioso saeculo pro libitu sequi et introducerem. Ideoque Scylem Regem ipsorum interfecerunt. Quum enim illi Scythicus vivendimos cordinon esset, sed Graecus in quo fuerat; imbutus a puero; et Bacchanalibus sacris initiatus esset: Scythae (qui Graecis probro dant bacchandi consuetudinem negantes esse credibile, deum invenisse, quo homines ad dementiam adigantur) hoc clam videntes rem ingentis calamitatis esse duxerunt, ideoque fratrem eius Octamasadem Regem constituerunt, qui recepto fratre a Sitalce Rege Thraciae, ad quem transfugerat, ei caput dempsit. Adeo sua instituta, inquit Herodotus, Scythae obserunant, et his qui externos ritus assciscunt, tales irrogant poenas. Haec non ideo a me recensentur, quod eorum opinionem confirmare velim qui duas religiones aut diversos ritus sacrorum, simul in uno Regno prouinciave, ab sque ullo discrimine ferendos esse negant, eoque maxime noventur, quod duas sectas in eadem urbe consistere, absque summa perturbatione Rei pub. non posse existiment. Etenim quemadmodum concedendum est quando magistratus, ut ambitionem magnitudine~que suam foveat, alterius partis fautorem se praebet, alteramque premit, et per speciem religionis factiones excitat, non posse non inde seditiones exoriri, quales et olim et nostro tempore existere visae sint: ita si magistratus nudum inter utrosque tenet gladium, et neutram in partem eum inclinat, nisi ut capite plectat omnes auctores tumultuum seditionis et factionis, neutrisque parcat, non est dubium quin non existant seditiones. Siquidem politice loquendo cultus verae Reglgionis per se minime affert mutationes et perturbationes Rerum pub. bene constitutarum, sed eae incidunt dum magistratus inveteratam opinionem absque discrimine et recto iudicio, reiectis reliquis per vim, pertinacius fover et tuetur. Hoc non ignorant Turcae, qui religionum diversa genera in ipsorum latissimo imperio ferunt, atque raro vim erga conscientias hominum sicut in corpora exercent, sed ut ea seruituti subiciunt, ita has plerumque (licet mancipiorum, et vernarum, apud ipsos, durior interdum conditio sit) liberas unicuique esse permittunt. Id videre inprimis licet hodierno die Hierosolymis in templo sepulcri Salvatoris nostri, ubi Latini vel Romani, Graeci, Armenii, Suriani, Nestoriani, Iacobitae, Georgiani, Mareonitae, Abyssini, et alii qui Christiani perhiberi volunt, separatim sua peculiaria sacra, et ritus, sub uno tecto, licet propter diversa dogmata et opiniones acerrimum odium inter ipsos sit, pacate tamen tractant. De Sultano Soleimano, qui in obsidione Sigeti exstinctus est, narrant, quum a Muphti (qui apud Mahumetanos Turcos instar papae vel patriarchae est) et Cadilescheris (qui nostros archiepiscopos repraesentant) atque nonnullis Bassis admoneretur. ut Christianos, et Iudaeos, aliosque diversos ritus in religione sequentes, vel eiceret, vel cogeret ut Musulmanizarent, eum illis quum forte ex fenestra in hortum variis floribus fragrantem despiceret, uno in loco diversicolores flosculos simul enatos, monstrasse atque dixisse: Quemadmodum ista varietas distin cta herbarum et florum non solum nihil obest, sed mirifice oculos et sensus recreat, ita in imperio meo diversa fides, et religio potius usui quam oneri mihi est, si modo pacate vivunt, et in aliis rebus politicis mandatis meis parent. Praestat igitur eos diutius, sicut maiores mei permiserunt, ita more suo religiones suas sequi, quam turbas excirari, et imperium meum deformari. Non secus ac si flosculos unicolores tantum relinquerem, et reliquos evellerem. Quid facerem enim aliud, quam ut hortum vel pratum sua nativa elegantia et decore, potius spoliarem, quam ornarem? Idipsum olim movit Nervam Imperatorem, qui edicto generali vetuit, ne qua in vitam aut religionem cuiusque fieret inquisitio. Hoc consideravit et Alexander Severus, quum ipse gentilis Christianis templum Romae concederet. Et ante cum Traianus atque Adrianus eadem rescripserunt. Constantinus denique Magnus omni felicitate auctus est, quod Christianis, nequiquam reclamantibus gentilibus, permitteret, ut certa statutaque loca haberent, in quibus suos conventus agerent. Apud nos sane in Germania constitutio pacis in Religione a Caesaribus et ordinibus im perii sancita, atque saepius confirmata, adhuc magno cum fructu viget, tantumque abest, si ea in genuino et vero sensu sarta tectaque, ut dicitur, conservatur, seditiones et tumultus inde exsistere, ut dira bella, et odia, sub praetextu religionis antea excitata, multis annis hactenus sopita sint, et quiescant. Unde videre licet nonnullis in locis coniuges in religione dissentire; parentes et liberos, fratres et sorores, necno~ et consanguineos, diversa sacra sequi; sed tamen in politicis, et domesticis rebus, concordes vivere, et suum officium absque dissensione facere. Inprimis, vero haec politica conversatio tranquilla apparet in celeberrima quadam Imperii urbe, quae intra moenia sua claudit quinque Imperii status, pontificiorum Romanorum ritus sequentes, a quibus ipsa sola dissentit, et beneficio pacis sancitae gaudet atque suam libertatem, in tanta discrepantia religionis pacate tuetur. Faxit DEUS, si non una et vera Religio, et integra coniunctio animorum et corporum exspectanda est, ut saltem haec Alcyonia qualia cumque, inviolata perpetuo maneant, nam non desunt inquieta et turbulenta ingenia, quae cum habeant acetum in pectore, frigidam subsundere, et turbata aqua, anguillas captare, ut est in proverbio, nituntur. Unde animadvertimus, quod prudentiores omnes saevitiam eorum detestantur, qui ferro, flamma, flumine fune, religionis ritus, praesertim contra eos, qui non praefracte in capitibus, et fundamento fidei, obsint modo seditiosae actiones et contemptus magistratus; sed in ceremoniis et traditionibus humanis ab eis dissentiunt, ruendos arbitrantur. Religio enim libertate gaudet, neque in animis hominum invitis radices agit, neque cogi se patitur. Quis autem imponat mihi necessitatem, inquit Lactantius, vel credendi quod nolim, vel quod velim non credendi: Nihil enim tam voluntarium, quam Religio, in qua si animus adversus est, iam sublata, iam nulla est. Hinc videmus, sicut nuper legatus potentiss. Regis cuiusdam, prudenter monuit, animum nobilissimam hominis partem, et aurae divinae igniculum, praesertim Euangelica luce illustratum, nullis bellorum aerumnis premi, nullo fidicularum aut eqvuleorum genere cogi posse ad ea dogmata suspicienda, quae vel a ratione, vel a divinis scriptis aliena iudicet, praesertim cum neque precibus ullis, neque violentia, aut cruciatus acerbitate veritas in rebus conscientiam piam et de sua salute sollicitam spectantibus, eruatur et propagetur: sed amica et benevola collatione, et eiusmodi colloquiis et Synodis, avales prisca Ecclesia plerasque novit, nostra vero aetas hactenus desiderat, etc. Unde Augustinus religionem inducendam et fovendam censet docendo magis quam iubendo, monendo quam minando. Ideoque ubi vis adhibetur, et mentes ad religionem adiguntur, purpurae potius, ut ille ait, tuae cultores efficies, non Dei; et contemptus omnis religionis facilime nascitur, efficiturque ut pro sincero cultu divino, quum de eo ad quem compulsa mens est, vel dubitat, vel eum aversatur, neque ad eum a quo descivit, tuto redire licet, incipiat negligentia vagas habere cogitationes et quam plurimum in imum gurgitem profanitatis demergatur. Si quidem animis hominum non ita imperatur aclinguis. Inde nihil nisi latrocinia oriuntur, et rapina magistratusque contemptus, et audaces adversus eum conspirationes, et seditiones. Id sane in vicinia prae ceteris Regnis hoc nostro tempore experitur olim felicissima, nuncautem dolendum sane, afflictissima Gallia, quaeiam ferax est, ut historici libelli testantur, non solum seditionum, sed etiam Atheistarum. Quaeomnia ab iis quam longiss. abesse solent, quib. sua cordi religio est, sique ea propter semetipsam, et non propter aliud amatur et colitur, Mentium enim Rex, ut idem D. Augustinus ait, DEUS est. Ceterum olim inter Christianos inaudita res fuit, de fratre aliquo suo supplicium sumere, etiamsi, modo abesset blasphemia, in aliquibus religionis nostrae dogmatibus erraret. Exemplum habemus in Prisciliano Episcopo. Is enim quum propter nefandas haereses in aliquot conciliis. et tandem in quodam conventu Burdegalensi a divo Martino aliisque piis viris haereticus pronuntiatus esset, eum Itacus et Ursatus Episcopi, religionis studio (ut sibi videbantur) moti, apud Maximum Imperatorem accusarunt effeceruntque ut de illo sumptum fuerit supplicium, et aliquot milia Priscilianistarum capite damnati sint. Ob hanc rem Sigibertus ordinis divi Benedicti religiosus, auctor fuit, ut divus Martinus et alii complures, licet universam sectam: Ilam haereticam pronuntiarent, tamen Itacum eiusque gregales omnes ab Ecclesia excommunicarint, ita ut ab Itaco, Itaciani haeretici dicti fuerint, qui secundum Itacropinionem errantes in religione homines capite plectendos censerent. Tandem Dommicus auctor unius ex quatuor mendicantium ordinib. primus incendia et ustulationes inter Christianos religionis ergo invexit, ideoque eius imitatores adhuc inquisitionem ta~quam peculiarem sibi vendicant, et multis in locis severe eam exercent. Tradunt autem matrem eius, iam iam eum enixuram, somniasse ingentem canem se parere, qui ardentem torrem ore gestaret. Qui torris designavit fortasse rogos, quibus in cinerem redacta est infinita hominum multitudo.

ETSI res gestas et exitum Iuliani Imp. Ammianus Marcellinus, et alii eius fautores, inter quos fuit Libanius, honorfice recensent, et sapientiam, pietatem atque eius virtutes heroicas praesertim continentiam et castitatem praedicant at que commendant: tamen plerique alii historici, de ipsius sceleratis et flagitiosis actionibus et horrenda morte conveniunt. Scribunt enim, quum in praelio contra Persas hasta caelitus vulneratus esset, haustum cava manu proprium cruorem versus caelum asspersisse, cum hac blasphema voce erga CHRISTUM, a quo impie desciverat. VICISTI TANDEM Lib. 3. c. 25. GALILAEE, sicut commemorant Theodoricus, Cassiodorus in tripartit. Lib. 6. c. 47. et Nicephorus, qui et illud refert, Iulianum iam moriturum anima secedente Lib. 10. c. 35. a corpore, divinius quodammodo quam pro hominum captu potuit, oculos intendisse, ita ut CHRISTUM viderit, et exclamasse: Saturare Nazarene. Unde D. Hieronymus de ipsius morte sic scriptum reliquit Iuliamus Augustus, septem libros in expeditione Parthica adversus CHRISTUM evomuit, et ipse solebat dicere Galilaeum statim in praelio sensit, et mercedem linguae putidissimae, conto in iliis perfossus, accepit. Fuit is Iulianus, Russinus lib. 1. c. 32. eccles. historiarum. postquam erga idolorum cultum ferri coepit insania, callidior ceteris persecutor, non vi, neque tormentis, sed praemiis, honoribus, blanditiis, persuasionibus, maiorem pene populi partem, quam si atrociter pulsasset, elisit. Tanta etiam ad decipiendum subtilitas et calliditas eius fuit, ut infeli ces Iudaeos vana spe ad instaurandum templum Hierosolymitanum instigaret, qui tamen terrae motibus, et igneis globis depulsi sunt. Consecurus est autem exitum vita sua anteacta dignum. Ut enim Christianis (quos, posteaquam ab eorum fide desciverat, et ob eam rem apostata appellatus fuerat, accrbiss. odio excogitatis novis et subdolis artibus nocendi, persecutus est9 aegre faceret, edicta publicavit, et rursus iussit aperiri templa idolorum, et eis sacrisicari. In numismate autem symbolum fecit: Iovem diademzipsi imponentem, Sozomenus lib. 5. c. 16. ercles. historiarum. Palladem ipsi chlamydem, Mercurium tribuentem ipsi sceptrum. Eodem modo dedit operam, ut in publicis imaginib. iuxta ipsum Iuppiter depingeretur, velut e caelo appatens, coronam et purputam, quae sunt imperii insignia ipsi praebens, Mars item et Mercurius in eum intuentes, et tamquam obtutu oculorum testificantes, quod vir essettum in dicendi arte, tum in re militari spectatus: Oraculum insuper Apollinis, quod nato CHRISTO, sicur et reliqua, sublata potestate tenebrarum, virtute veraelucis obmutuerat, instaurare decrevit, ad hanc rem peragendam Oribasio Medico ac quaestore suo Delphos misso, qui quum eo pervenisser, et opus inchoasset, eum tale a daemone oraculum accepisse, refert Credenus graecus historiae scriptor:

Huc etiam spectant versus, quos citat Porphyrius libro peri e)ulogiw=n filosofi/as2, tales videlicet,

Simile aliquid Augusto accidisse legimus. Quum enim is, facto semel atque iterum ex hecatombe sacrificio omnium maximo, Apollinem Delphicum consuleret, ecquis ipsi in Romano imperio successurus esset; parva interposita mora, versibus graecis, cur oracula evanuissent, in hanc sententiam de Christi recenter nati numine, eiusque potentia respondisse traditur.

Edito eo oraculo Augustum postquam in urbem rediisset, aram maximam in Capitolio exstruxisse cum tali inscriptione ferunt: ARA PRIMOGENITI DEI. Sed ut ad Iulianum revertamut. Igitur eum his, quae diximus, non contentum, scribunt insuper alia hortenda magica sacra instituisse. Nam quum Carris iter in Persas faceret, speluncam quandam subiens, ibi scelestis sacris operatus est, iisque peractis, paucis consciis huius rei adhibitis, fores setis occlusit, ac consignavit, apposita custodia. Eo aurem in illa expeditione interfecto, fores eius speluncae paulo post a curiosis hominibus, qui noscere cuperent, quid imperator ibi tam serio custodiriiussisset, apertae sunt in qua inventa est, muliercula capillis suspensa, extensis manibus, ex cuius iecinore crudelis ille apostata, ventre dissecto, victoriam cilicet de Persis explorare voluerat. Antiochiae vero et alibi in abstrusis et secretioribus locis, arcas humanis In Chronicis capitibus plenas et in puteis multorum submersa corpora virorum inventa, reliquias Iulianicorum sacrorum, scribit idem Cedrenus et Godfridus Viterbiensis, nec non Urspergensis. Hoc genus sacrificii, quod Graeci a)nqrwpomantei/an appellant, id est divinationem ex mactatorum hominum viceribus, Imperatorem Heliogabalum, non solum bipedu, sed etiam Aelius Lampridius quadrupedum scelratissimum monstrum, quoque in usu habuisse, traditum est, lectis ad hoc pueris nobilibus et decoris per omnem Italiam, patrimis et matrimis, ut maior esset utrique parenti dolor, qui paulo post huius sceleris poenas dedit. Nam crudeliter interfectus, et in latrinam coniectus, inter foeda excrementa computruit. Adrianum alioquin multis virtutibus ornatum Imperatorem etiam talibus Magicis sacris multum tribuisse testatur Dio in eius vita, adeo ut Antinoum eximiae pulchritudinis puerum quem etiam in delitiis habuerat in Aegypto immolaverit, eumque inter Deos retulerit. Eusebius lib. 7. c. 9. eccles. histor. Quod in loco postea urbem conditam ab eo denominavit, eique statuas per universum orbem terrarum (quae nostro tempore passim Romae videntur) erexit. Valerianus quoque Imp eiusmodi ceremonias impuras, et incantationes exsecrabiles, ac sacrificia abominanda perfecit, miseros pueros mactavit, infelicium parentum liberos immolavit, nuper nata viscera scrutatus est, et figmenta Dei, quasi ex hisce facinoribus fortunatus, diremir ac rescidit. Ideoque infelicissime regnavit, et tandem in praelio captus a Sapore Persa instar scabelli eius pedibus subiectus est, donec in hac miseria consenescens, vivus excoriatus fuit. Hae sceleratae et abominandae immolationes, olim apud Hetruscos sollennes fuere, sicut ritus earum in marmoreis monumentis, in hodiernum diem conspiciuntur, inprimis autem Perusii unum adhuc integertimum, ex tanta veustate, magna cum admiratione vidi. Et sub hoc praetextu Romani hanc bellicosam gentem sublatis illis odiosis victimis humanis, facilius devicere. Ut autem taceam de sacris literis, ubi legimus inter Iudaeos ritus gentilium, deserto vero cultu divino sectantes, similes a)nsrwpoman tei/as2 usitatas fuisse: negari non potest in Galliis Lib. 19. hist. Francor. quoque eas olim frequentatas esse, ob eam rem multi sunt in ea opinione, inter quos est Geruasius, quem allegat Rob. Gaguinus, Arelaten. Aram latam a priscis appellatam. Nam in eo loco, inquit, prope civitatem, quae Rocheta dicebatur, duae columnae exstructae erant, et super eas ara imposita, ubi quotannis ad Calen. Maius frequens undique populus humanas hostias pro sua sospitate mactare consueverat. Itaque tres iuvenes emptos anno toto saginabant, quos constituto die ad ipsam aram immolabant, victimarum sanguine circumstantem populum asspergens. Quem ritum divum Trophimus ex LXXII. CHRIST discipulis, illuc ex Iudaea missus, sustulit: docens non In novi orbis lib. 2. cap. 6. cruore mortalium hominum, sed CHRISTI sanguine illos debere asspergi. Has superstitiones occidentalib. Indiae populis, quos Caribes appellant, adhuc usitatas esse, post alios Benzo affirmat. Ii enim ad bella Chiappem idolum suum deferunt eique priusquam expeditionem ineunt, lectas humanas victimas ex captivis mactantes, pluribus sacrificiis litant, totumque ipsius simulacrum sanguine oblinentes, carnes inter se ipsi epulantur. Quod si quis de gentium similibus impiis et nefandis immolationibus plura desiderat scire, is earum ritus quam brevissime, sed accurate ex Lactantio Firmiano, Syntagmate 17. Macrobio, Cicerone, Platone, Dionysio Halicarnass. Orosio, Diodoro Siculo, Eusebio, Luciano, Cyrillo, Tertulliano, Plinio, Suetonio, Solino, Mela, Procopio aliisque auctoribus collectos, inveniet apud Lilium Gyrald. in historia deorum.

APUD Vestales (quae in tanto honore apud Romanos fuerunt habitae, ut si extra atrium Vestae una ex iis prodire vellet; nisi praecedentibus fascibus, et cum magno comitatu matronarum praecipuarum, ob honorem sacerdotii, fas non esset) ubi ignis perpetuus in penetralibus sacris velut sanctiore recessu asservabatur, colebatur Palladium, et dii penates Troia advecti, velut fatale pignus imperii idque cum tanta veneratione vel potius superstitione, ut nulli hominum nisi Vestalibus, et pontificibus adire fas esset. Ea autem est hominum superstitionibus imbutorum persuasio, ut sacra, a quibus procularcentur, vehementius, expetant; et occultam vim iis maiorem inesse opinentur. Natura enim vulgus ita est comparatum, vel plerumque Alexand. de Alex. lib. 5. c. 17. genial. dierum. id optimum et salutiferum iudicet, quod non intelligit. Traditum autem est deos illos fictitios Troia allatos, fuisse duos iuvenes veteris artis et operae, paruis imagunculis, sedentes, et more militari pila tenentes tametsi Palladium ab Aenea advectum nonnulli Apollinem et Neptunum ferant: alii Troianam Palladem Romae et Lavinii et aliis in locis demonstratam fuisse tradunt, ita ut non conveniat inter auctores, neque etiam multum referret, si in historiis non tam frequens mentio hac de re fieret, qualia In hieroglyphic. Lib. 42. De origine deoru. lib. 5. ista idola fuerint, satiusque esset ea numquam exstitisse, De qua re etiam Pierius multa memoratu digna recenset, estque in illa opinione, Palladium fuisse scutum ut opinabantur, caelo delapsum Apollodorus scribit, Ilum, quum ex oraculi sententia in tumulo Phrygiae Ates vel Noxae dicto urbem Ilium condidisset, et Iovem precatus esset, ut signum sibi aliquod ostenderet: prostridie ubi illuxit, a Iove dimissum Palladium ante tabernaculum conspexisse. Id erat magnitudine trium cubitum, ac pedibus ita compositis, ut ambulare videretur, dextraque elatam hastam, at laeva colum fusumque gerebat. Pergit quoque idem Apollodorus narrare fabellam sane ridiculam, quam ipse appellat historiam de Palladio, eam, ut rectius cognoscatur, quam densis et absurdis tenebris gentiles isti immersi fuerint, huc asscribere volui Minervam aiunt, apud Tritonem, cui filia Pallas erat educari coepiss. Utrasque autem fuisse rei bellicae studiosas, et in contentionem aliquando venisse. Verum quum Pallas Minervam esset vulneratura; Iovem pavefactum illi Aegidem opposuisse: eam vero territam respexisse, atque ita a Minerva vulneratam concidisse. At Minervam ea de causa summo dolore affectam, simulacrum illi simile confecisse, ac thoraci pectorique eius quam pertimuerit Aegidem accommodasse, et apud Iovem honoris ergo constituisse. Deinceps autem Electram per anni pestilentissim. contagionem ad hoc confugisse, ac secum id Palladium in terra Iliaca exposuisse. Ilum postea in huiusce memoria templum a se conditum summopere coluisse. Cedrenus graecus historiae scriptor putat Palladium ligneam Minervae, quae eadem Pallas dicitur, imaginem fuisse. Aiunt, inquit, id nefandis quibusdam daemonum consecrationibus arcanisque ritibus dedicatum, ea vi fuisse, ut urbem in qua esset, inexpugnabilem conservaret. Id signum Troi Troian orum Regi Ilium condituro, philosophus quidam, et innominatarum praestigiarum sacerdos, Asius nomine, donoattulit, in cuius gratiam Tros universam suam regionem hactenus Epirrhopo~ appellatam, ab ipso Asiam denominavit etc. Persuasum autem ita hominibus, vel eos ita facinatos fuisse, ut his futilibus rebus fidem adhiberent, patet ex Homero, Virgilio et aliis. Graeci enim oraculis fidem habentes, invictos Troianos eorumque urbem fore, quam diu Palladio custodirentur, putabant. Ideoque Ulysses magna cum astutia illud clam abstulit, a quo ad Diomedem pervenisse dicitur, quem postea illud Aeneae in Italiam venienti, admonitum nescio quo oraculo, ut somniant, invitum tradidisse ferunt. Ob hanc causam in tanta veneratione fuit, ut diximus. Tandem superstitio ista vaniss. in fumum abiit. Tempore enim Neronis, quum maior pars urbis conflagraret, incertum volente, qut invito Nerone, inter alia delubra deum, Vestae quoque Li 15 annal. cum penatibus populi Romani exusta sunt, de qua re Cornel. Tacitus locuples est testis, quamvis non ignorem diversos diverse hac de re sentire. Ancilia quoque a Romanis religiose observabantur. quum enim regnante Numa, morbis et contragionibus civitas infe cta esset, eaque lues nullis sacrificiis aut piaculis sedari potuisset; scutum aeneum e caelo, in quo fata Romanorum sita erant, in manus Numae decidisse ferunt. In quo quum Urbis salutem sitam crederent, ne inventu facilis, et ob id furto exposita esset, aliae undecim elaboratae artis eadem sorma a Mamurio fabro, ne dignosci possent, fieri curarunt, Martique consecrarunt. Quorum custo des Salii vocabantur, sicut post alios ab Ouidio describitur. Ancilia autem fuerunt figura ovali, ductu quidem oblongiore, sicut ex Antonini Pii nummo videre In hieroglyphic. lib 43. licet, quem depingit Pierius. Hoc quoque ex eleganti libro Thomae Porcacii Aretini, quem in sua vernacula lingua, cum pulcherrimis imaginib. De antiquitatib. funeralib. posteritatireliquit, apparet. Unde Ouidius ancile ita depingit:

Similia simulacra et idola aurea, imposita pretiosiss. lapidib. quibus divinitas attribuebatur, habuerunt Amorrei, quae vocabantur sanctae Nymphae In libro antiquitatum Biblicarum. Eae invocatae ostendebant eis per singulas horas opera eorum, si vera sunt quae scribit Philo Iudaeus, ubi addit, quomodo Angelus Domini, quum neque igne consumi neque ferro frangi potuerint, in abyssum maris eas submerserit. Sed de his Ethnicis, vel potius diabolicis ludibriis satis, vel plura etiam quam necesse fuit, quae potius deridenda et exsibilanda essent, si non posterioribus et longe lateque propagato culto Christiano temporib. non dissimiles fatales statuae passim, praesertim apud Graecos, celebres et non absque superstitione in publico conspicuae fuissent, Hae Stichioses vel Stoechiode In annalib. prope finem. appellabantur, et pleraeque a latinis, occupata Constantinopoli vel confractae vel sublatae fuerunt, sicut Niceta testatur. Latini, inquit, Niceta illa olim decantata, urbis munimenta, quae a certa partim serie Stoechiode dicuntur, muri ac valli loco excogitata, contra hostes vel aperta vi vel insidiis grassantes (vere an secus dicere haud possum) evertere statuerunt, ea praesertim quae contra suam gentem facerent. Eadem forte ratione staechades insulae Lib. 3. c. 5. maris mediterranei tres adversus Galliam ita olim appellatae fuerunt, quod ordine iaceant. Massiliensium littori appositae, de quibus Plinius prolixius scribit. Unde cum aliis aeneis statuis, quae basibus emotae, et in ignem coniectae sunt, necanteriorem sinistram ungulam equi, aenei qui in albo quadrangulo marmore in Tauro stat, virum quendam heroico robore et spectabili vulto tergo vehens, nec ipse admirationis expers, ob exquisitum omnium membrorum artificium, phaleris undique tectus, hinniens, auribus velut ad tubae clangorem arrectis imperuestigatam reliquerunt. Hunc alii Pegasum esse dicunt, sessorem Bellerophontem: alii Iesum Navisfilium, equo (quisquis ille sit) insidentem: idque ex habitu constare, quod dextra ad currum Solis et Lunae extenta, cursum eorum sistat, et globum aeneum leve manus vola reneat. Proinde malleis equi calce revulsa, humanam subtus imaginem reperiunt, quae maiori ex parte Bulgarum aliquam repraesentabat, clavo transfixam, et plumbo undique cinctam: non autem latinum referebat, quemadmodum iam diu a multis ferebatur. Ea imago fabro argentatio conflanda data est a Latinis, haud sane prorsus ex timiditate, ut per eorum contemptum aliquis interpretari queat, sed quia omnia tentabant, omnia moliebantur, ne urbe quam occuparent, exciderent, ne huiusmodi quidam rumores, qui non sine causa ab omnibus celebrarenrur sed verisimilem In annalibi. lib. 5. coniecturam haberent, negligendos putabant, nulla in re negligentes etc. Eadem superstitione captus Manuel Imperator, pugnaturus cum Pannoniis, statuam fatalem Hungaris dcici iussit. Dum. n. copiae contrahuntur, idem Nicetas inquit, audit duarum muliebrium aenearum statuarum, quae in occidentali fornice fori Constantini sitae sunt, alteram, quae Hungarissa dicatur, erectam stare, alteram nomine Romanam, vetustate collapsam esse. Quo intellecto statim illam deiecit, hanc reposuit: ea statuarum mutatione, se fortunam ent gentis utriusque mutaturum ratus, et rem Romanam erecturum; Hungaricam depressurum. etc. Theophilus quoque Imperator Graecus non In annalib. tom 3. caret reprehensione, quod eiusmodi ludibriis Iohannis Patriarchae magicis indulserit. Etenim aliquando (ita refert ex Cedreno Zonaras) quum infida atque saeva quaedam gens, tribus ductoribus usa, Romanam ditionem infestaret ea que res Theophilum uti par erat, sollicitum teneret: Iannes ille eum dimissa animi aegritudine optime de rebus sperare iusserat, modo ipsius consilio parere vellet. Consilium autem tale erat: Inter aereas statuas, quae erant in Euripo Circi statua quaedam extare ferebatur triceps. Tres ergo malleos aereos fabricari iubebat Iannes eosque tradi viris manu validis, qui constituta noctis hora secum ad statuam illam accederent, iisque quum ipse mandasset, capita fortiter ferirent, dum eo veluti uno ictu atque impulsu in terram deicerent. Gratum hoc consilium Imperatorifuit. Ergo magna iam partenoctis exacta, cum viris istis patriarcha (qui ne agnosceretur, profano habitu se induerat) ad statuam venit, magicoque carmine recitato, iisque robore, que inerat statuae, adempto, vivos omni vi percutere capita statuae iubet. Eorum duo validissimis ictib. duo capita statuae decusserunt: tertius remissius aliquanto feriens inclinavit quidem non tn~ a corpore totum evellit caput. Eodem modo cum gentis eius ducib. actum fuit. Nam seditione coorta, atque ea in pugnam intestinam evadente, duo de ducib. ceciderunt: tertius vulnus accepit, sed non letale, nihilominus tn~ rei gerendae eo facto inutili gens ea virib. suis destituta don um rediit. Idem Zonaras ibidem de Alexandro fratre Leonis ita scribit: Quum praestigiatores percunctaretur, an diu victurus esset, audivit ex eis, se fore longaevum si apro aeneo in theatro dentes et pudenda ad didisset. Eum n. ipsius elementum esse, qui adversus Leonem fratrem eius staret. Neque ulla in re alia recte iudicarunt, nisi que hominem gulae conviviisque mancipatum luxuque continenter diffluentem, sui compararunt. Credidit homo porcis amentior illorum verbis, easque partes aeneo operi adiecit: etc. Et paulo post in vita Imperatoris Romani Lacapeni, scribit, Statuam in sum~o fornice Xerolophi versus occasum positam Symeonis Duc. Bulgarorum figuram repraesentasse, et Imperatorem a non~ullis persuasum esse, si eius caput amputaretur, Symeonis interitum consecuturum. Quo paulo post facto, eadem hora, Symeonem ex dolore stomachi vita defecisse, ut post Imperatoritempus obitus eius diligenter scrutato, est significatum. Eadem superstitione, quum futura cognoscere cuperet, Euphrosina coniux Alexii Angli imperatoris, aenaei apri Caledonii rostrum praecidit, qui setis horrentibus et exsertis dentibus leonem in Hippico invadit, praeterea aliarum quoque statuatum partes Lib 3. annal. aliquas mutilavit, nonnullis capita malleis contundebat, sicut Nicetas memoriae tradidit. Hunc aprum Calydonium postea Isaacium Angelum Imperatorem in magnum Palatium ex Hippico transtulisse, et ea ratione temerarii et apro non dissimilis populi rabiem cohibere voluisse, idem scribit. Ubi quoque Minervae simulacrum, in foro Constantini columnae insistens, prolixe describit, quod a plebe ideo confractum fuit, quia existimabat id pro exercitibus occidentalibus, ut eos alliceret, conflatum fuisse. Ex hoc genere superstitiosarum vel magicarum statuarum ea fuit, cuius mentionem faciunt Annales Turcici non ita pridem editi hisce verbis? Quum Muchemetes capta Constantinopoli hincinde per urbem obequitaret, obstupescens ad inusitatas aedificiorum formas, et in Armindanem pervenisset columnam ibi lapideam vidit, cui triplex erat impositus serpens aheneus, idemque triceps illum conspicatus, quidnam hoc esset idoli quaesivit simul in eum contorta magna vi clava ferrea quam pusdiganum Turci vocant, uni de tribus illis capitibus serpentinis labrum inferius com~invit. Quo facto, mox serpentes in urbe magno conspici coepere numero. Quapropter auctores ei fuere quidam, ut missum deinceps illum serpentem faceret, qn~ per id simulacrum effectum fuisset, uti serpens in urbe nullus esset. Hinc ea columna in hodiernum diem adhuc durat: Et quamquam unius ahenei serpentis inferiore labro deiecto, serpentes in urbem venerunt: nocere tamen nemini possunt. Erat etiam erectus equus aheneus, cui statua quaedam equestris insidebat. Utrumque Muchemetes demolitus est. Fertur autem hac statua pesti praeclusus fuisse aditus, quo minus in urbem penetraret, ac in ea grassaretur, etc. Ubi In Pandect. histor. Turc. n 130. Leonclavius nosterita hunc locum eleganter explicat: Atmindan significat Turcis eum Constantinopoli locum quem ab equorum cursu Graeci dixerunt. Hippodromum. Nam si verbum verbo reddas, At et Mindan significat equorum locum capacem et amplum. Columna serpentina nunc etiam superest ex aere facta, sic ab imo convolutis inter se spiris serpentis triplicis, ut in parte superiori tandem sese tres cervices, triaque serpentina capita, dividant ac separent in formam triquetram, quibus quondam accepimus impositum ab urbis conditore Constantino Magno fuisse plurium scriptis celebratum illum tripodem Appollinis Delphicum. Quod ait, effectum fuisse per hoc simulacrum, ut eo durante nullus esset in urbe serpens, ex opinionib. Graecorum Muchemeri relatum fuit, quorum in libro manu scripto de urbis aedificiis, quem habemus, Stichioses eiusmodi (sic enim appellant) statuarum variae leguntur, et quidem ab Apollonio Tyanaeo profectae, siquidem vera narrant: Certe quod statim sequitur, de statua equestri ahenea destructa, qua pesti praeclusus fuerit in urbem aditus, superstitionsis videri posset aliquam mereri fidem, quum singulis annis ea nunc foede mensibus aestivis calidioribus grassetur. Qua nos istuc aesttate venimus, ab sumpsisse credebatur intra quatuor menses hominum CLCDC. nec anno sequenti pauciores interierunt. Haec ex Leonclavii pandectis Turcicis, cum sint memorabilia et rara describenda duxi. Ceterum non minus memorabile De reb. Hispan. lib. 3. cap. 17. Cap. 7. est, quod Rodericus Toletanus de arca quadam fatali scribit, quae fuit aperta paulo ante a Roderico Rege, ducto avaritia, quam Arabes et Saraceni ex Africa, instigante Comite Iuliano, cuius supra mentionem fecimus, in Hispaniam irruerent, et profligato Roderici exercitu, eoque occiso, eam subiugarent. Erat tunc temporis, inquit, Toleti palatium a multorum Regum temporibus semper clausum, et seris pluribus obseratum. Hoc fecit Rodericus contra omnium voluntatem aperiri, ut sciret quid interius haberetur. Sperabat enim thesauros ingentes reperire. Sed praeter unicam arcam nihil invenit, qua aperta reperit pannum, in quo latinis literis erat scriptum; Quum contingeret seras frangi arcam atque palatium aperiri, et videri quae inibi haberentur; fore ut gentes eius efsigiei qua ein eo panno erant depictae, Hispanias invader4ent, et suo dominio subiugarent: quod Rex videns, do luit aperuisse, et ut erat prius, fecit arcam et palatium claudi. Erant autem in panno depictae facies, ut vultus dispositio et habitus Arabum adhuc monstrat, qui sua capita tegunt vittis sedentes in equis, habentes vestes diversis coloribus variegatas, tenentes gladios et ballistas, et vexilla in altum tensa; qua pictura Rex et proceres timuerunt. Est profecto semper sui Similis Sathan. nam ea ludibria, quae ante natum CHRISTUM per oracula et mirificas atque ambiguas responsiones, quae potenta CHRISTI destructa fuere, effecit; dein ceps aliis magicis et superstitiosis modis et artibus, cum sit versipellis et mille artium artifex, excitatis fatalibus statuis, figuris et picturis, efficere et hominibus curiosis imponere conatus fuit.

LAURENTIUS Valla patricius Romanus Ioannis Lateranensis Canonicus, Alfonsi Regis, et Pontificis Secretarius, apostolicusque Scriptor (sicut inscriptio eius monumenti in eodem templo testatur) in sua declamatione, de falso credita et ementita Constantini donatione, dum consarcinatorem eius multis salibus et facetiis tamquam imperitum et insulsum hominem aspergit, inter cetera eum ob in scitiam et ruditatem mirifice exagitat, quod Diadema putaverit esse coronam regiam ex auro puriss. et gemmis pretiosiss. Ignoravit, inquit, homo imperitus, Diadema e panno esse, aut forte e serico. Unde sapiens illud Regis dictum celebrari solet, quem ferunt traditum sibi Diadema, priusquam capiti imponeret, retentum diu considerasse, ac dixisse: O nobilem magis ac felicem pannum! quem si quis penitus agnosceret, quam multis sollicitudinibus, periculisque et miseriis sit refertus, Lib. 11. ne humi quidem iacentem vollet tollere. hanc sententiam Vallae veram esse, ut ex multis historiarum locis patet, ita prae ceteris ex memorabili, quae apud Iustinum exstat. ita enim scribit: Sed Lysimachum desiliens equo Alexander hastae cuspide ita in fronte vulneravit, ut sanguis aliter claudi non posset, quam diadema sibi demptum Rex alligandi vulneris causa capiti eius imponeret. Quod auspicium primum regalis maiestatis Lysimacho fuit, etc. Memoriae quoque traditum est, quum Caesaris imagini quidam ex adulatorum numero, coronam lauream candida fascia praeligatam imposuisset: Tribunos coronae fasciam detrahi iussisse, hominemque qui id fecerat, duci in vincula mandasse, simulantes in hoc Caesari rem gratam facere, qui ad regni mentionem subirasci consueverat. De simili dia demate, que in Lupercalibus Antonius bis capiti Caesaris imposuit, isque cum applausu populi reiecit, scribit Dio. Hinc luce meridiana clarius apparet, dia dema dici basilixo\n e)/nduma, id est, regium gestamen ex fascia, vel candida, vel versicolore (sicut Lib. 24. c. 6. lect. antiq. Plin. lib. 17. cap. 56. id quoque Rhodig. notat) qua caput circumligabant Reges nec non et Reginae, ex qua insigne regium dignosceretur, quod ferunt inventum Bacchi fuisse. Nam olim Reges hastas pro diademate habebant, quas Graeci skh=ptra Iustin. lib. 43. Lib. 7. de expedit. Alex. dixete. De quare si aliquis adhuc dubitet, cum praesertim persarum Regum diademata peculiatia fuerint, is legat Artian. ubi inveniet Regem Alexandrum paulo ante suum obitum, in paludibus, non procul a Babylone, in quibus multa Assyriorum Regum sepulcra conspiciebantur, navigasse, obortumque ingentem ventum, regium capitis ornamentum, et diadema ei alligatum, abripuisse, atque illud quidem, utpote gravius, in aquam procidisse: istud vero vento abreptum arundini cuidam, ex iis quae monumentis Regum adnatae erant haesisse. Idque ab eo futuri casus prodigium habitum. De hinc nautam quendam enatasse, qui diadema ab arundine avelleret, etc. Hoc insuper testatur virile factum Monimae Milesiae Mithridatis Regis uxoris, de In vita Lisculli. qua scribit Plutarchus, quod a Rege attentata, missis etiam quindecim aureorum milibus, non ante tamen obsecuta sit, quam pactio nuptialis intercesserit, missoque ad eam diademate Reginam Mithridates appellaverit. Quum autem Mithridates a Lucullo victus esset, et vereretur, ne uxores et sorores in manus hostium pervenirent, ex fuga eum immisisse ad eas Bachidem Eunuchum, ut morte spontanea sese captivitate sub ducerent. Tunc Eunucho illo iubente, ut quo quaevis modo se facilime, et minimo cum dolore morituram putaret, eum deligeret; Monima illa, dia dema capiti detractum collo circumposuit, seque suspendit, eoque celeriterrupto, ô exsecraudum, inquit, pannum, ne Plutarchus in Coriolano. ad hunc quidem usum aptus es? idque conspuit et abiecit, iugulumque Bachidae praebuit. Hoc etiam apparet ex Appiani historia de bello Mithridatico, cum milites Pharnacem filium Mithridatis Regem appellassent, et quidam ex eis membranam chartamque e templo depromptam vice diadematis eius capiti circumdedisset. A diademate quoque Metellorum unus dictus diadematus, quod multo tempore circumvagabatur, frontem redimitus. Ceterum Persarum insigne regium erat ki/taeis2, cum caerulea fascia albo distmcta, si recta gestaretur. In Artaxerxe. Hoc patet ex Plutarcho. Designavit, inquit, Regem quinquaginta annos natum, permisitque ut eam quae Citaris appellatur, rectam gestaret. Huius rei quoque illustre testimonium ex Arriano adduci potest, ubi ad Alexandrum Lib. 6. de expedit. Alex. Baryaxem Medum captum adductum, ab Atrobate Mediae Satrapa esse scribit, qui erecta Citari capiti imposita, Persarum ac Medorum Regem Lib. 6. degestis Alexandri Magni. In Lucullo. se appellasset, etc. Et Q. Curtius dicit: Alexandrum relictis patriis moribus disciplinisque, diadema purpureum distinctum albo, quale Darius habuerat, capiti circumdedisse, vestemque Persicam sumpsisse. Hoc ornamento capitis etiam usi sunt Reges Armeniae, sicut ex eodem Plutarcho videre licet, cuius haec sunt verba: Ipse vero Tigranes nudus et inermis ante Pompeium procidit, sublatumqueve a capite diadema ante pedes posuit. Quod autem hic diadema dixit Plutarchus, Citarim in Pompeio appellat his verbis: kai\ te/los w(s2 pro\s2 au)to\n h)=lqe pomph/ion a)s1falo/menos to\n ki/taein w(/rmhse pro\s2 tw=n pwdw=n qei=nai, hoc est, postremo ut (scilicet Tigranes) ad ipsum Pompeium venit, sublato a capite cidari ante pedes collocare pergit. Ex quibus facile colligitur, quam perperam qutor Donationis illius istud vocabulum, sicut alia pleraque, suo commento inseruerit. Differentiam autem inter commune diadema et Persicum, cui cidaris vel tiara annexa fuit, erudite et distincte In lib. 11. Annal. Taciti. demonstrat Iustus Lipsius. Hodierno vero die apud Turcas diadematis usus frequens est, quod Tulipantum vocant, licet Sultanae gemmis variis distincto, quod ad sinciput colligatur, utantur. Eiusmodi diadema, inquit Leonclavius In Pandect. histor. Turc. cap. 199. Cap. 240. noster, conficiebat Germanus aurifaber in oppido Galata, Ioannes Saxo, natus apud Holsatos, huic Sultanae, Muratis III. coniugi, quum filius Muchemetes circum cidendus esset. Et ibidem Tulipantum ita describit; esse lineum tegmen, quo capita Turci candidis involuere spiris solent: Graeci nunc fakio/lion appellant: et haberi ab Agarenis pro symbolo fortitudinis, quo adm oneantur in bellum ituri, ne de reditu, sed morte potius viriliter oppetenda cogitent quando mortuorum cadavera linteis involui solent. Quoniam autem de hac donatione et olim, et nuper a Bartholomaeo Picerno et Augustino Stencho (qui illam Romae in Bibliotheca Papae, graeca lingua scriptam, extare affirmarunt, latineque ab se conversam ediderunt) in orbe terrarum evulgata, mentionem fecimus; sciendum est eam olim incognitam, neque in antiquis Decretis insertam fuisse, ut de hac re gravis est In suis Chro~. part. 1. ante finem. auctor Antomus, suo tempore Archiepiscopus Florentinus, postea etiam inter sanctos relatus. Nunc autem de ea habetur in c. Constantinus 96. distin. quod licet sit, ut in scriptio indicat, palea, et pro palea illicin eratur; multum tamen grani attulit Ecclesiae, ex quo in immensum creverunt eius opes, sicut In loco legali a verisimili. In l. bene a Zenone in x. Col. cap. de quadr. praescript. refert Nicolaus Enerhard. et inter ceteras allegat Alber. Refitis auctoritatem, dicentis, se andivisse a magnis viris, tunc auditam fuisse vocem clamantem: Hodie seminatum est venenum aspidum in Ecclesia Dei, et hoc reperiri in authenticis antiquis scripturis. Et quendam literatum virum tempore Bonifacii VIII. prophetasse in suis sermonibus. Per quos passus et gradus Ecclesia ascen dit in temporalibus; per eosdem descensuram ad extremam In Dialogo. In c. solida de maior. et obed. paupertate Silvestri. Imo, inquit, plus dixit Pius II. ut refert Felin. suo tempore auditor Rotae, videlicet, se mirari, miseros legistas disputare de valetudine cius quod numquam fuit. Hactenus Euerhardus. Hancautem donationem confictam esse Laurentius Valla, Raphael Volaterranus, Nicolaus de Cusa Cardinalis, et Aeneas Syluius, qui postea Pontifex Romanus electus Lib 7. parergan cap. 19. Lib. 2. Annal. Boiorum. Pius II. vocatus est, aliique complures, inter quos est Andreas Alciatus IC tus insignis, et Huldericus Huttenus eques Francus, manifestis conspicuisque argumentis tradiderunt. Auentinus autem ita dicit: Quae de Silvestro et donatione Constantini praedicantur, sicta, salsa, inepta, pugnantiaque sunt: miror extare tam stolidos qui credant, et tam impudentes qui defendere audeant, praecipue cum etiam Pius II. Pontif. Max. vit harum rerum peritus, nugas huiusmodi ut commenta anilia, fabulamque inanem rideat, etc. Ita ut eius auctoritas, quae olim propemodum universum orbem excaecavit, iam ita In tract. de Ecclesia. labefactata sit, ut fere nihil amplius de ea audiatur. Quare Philippus Mornaeus dicit, hanc fictitiam Constantini Silvestro donationem coctissimorum virorum stylo iam pridem confossam, ab indoctis solis nunc admitti. Lib. 4. c. 16. var. resolut. Etsi autem Didacus Couarruvias Hispanus, Iurisc. praestantiss postquam eorum sententiam retulit, qui hanc donationem tam oppugnarunt, quam propugnatunt, tandem concludit, communiorem opinionem esse, eam valere: potuit, inquit, donatio ista fieri, neque ideo neganda est, quod scriptores antiqui eius non meminerint, praesertim cum sit communi opinione hominum receptum, hanc donationem a Constantino factam fuisse: taraen ipsemet quodammodo haerere videtur, cum paulo post dicat) liberiorem enim vocom In praefat. ff. n. 14. in Hispania emittere ausus non fuit, non secus ac Bartol. fecit, ubi de hac donatione Bononiae disserens, Videte, inquit, nos sumus in terris Ecclesiae et ideo dico quod illa donatio valuit, cum tamen constet eum al ter sensisse) summos Ecclesiae praesules praeter hanc Constantini Magni donationem, multa iura habere, quibus iure optimo defendi possit iurisdictio urbis Romae, eiusque dominium atque item reliquarum urbium, quas Ecclesia Romana, sacrosanctaque sedes Apostolica possidet, ex his principum Christianorum largitionibus, quarum meminere Alciatus, Eugubinus, Castaldus, Remundus, et alii, quos ibi recenset. Ex his verbis apparet, eum ipsum aliunde adminicula et fulcr accersenda duxisse, hancque donationem solam, In illustribus quaest. lib. 1. cap. 5. n. 26. parum firmam et validam censuisse. Verum enim est, quod nihil fucatum possit esse diuturnum. Huc respexisse ex recentioribus videtur Ferdinandus Vasquius Hispanus IC. insignis, qui quoniam apertenegare et oppugnare hanc donationem non audet, asture eam facit dubiam, et tandem Vallae adstipulatur. Forte, inquit, interfuit consensus populorum: vel illi principes erant tyranni et violenti, sicque illud ius, que habebant qualequale, illamue iniuriam et tyrannidem transtulerunt, quae tempore potuit in ius converti, et his adde, quod diximus de successionum creatione: vel dic, ut per Laurentium Vallensem dementita Constantini donatione. Eadem ingeniosa Lib. 1. de rebus gestis Ferdin. 1. dissimulatione utitur Ioh. Iovianus Pontanus gravis auctor. Nam postquam ditiones pontificias in Italia ordine recensuit, tantum abest eum mentionem donationis Constantini facere, ut in haec verba prorumpa: Quibus artibus pontifices Max. tantum sibi imperium comparaverint. nequaquam est explicatu facile. Namque ut initio armis illud sibi vendicaverint, longe aliud arbitrari par est. Genus enim hominum olim quietum ac religioni tantum deditum, etc. Quis autem, obsecro, dicere auderet, tam excellentem historicum (ut taceamus de antiquioribus, Eusebio videlicet, qui bris V. vitam Constantini descripsit, Socrate, Theodorito, Euagrio, Rusino, Eutropio, Paulo Diacono, Orosio, Beda, Zonara, Nicephoro) ignorasse ea, quae passim de illa donatione ab eius assertoribus praedicantur; ideoque si eius auctoritati confisus fuisset, non posthabita illa, alia argumenta et rationes ad stabiliendum titulum ditionis et iurisdictionis Romanorum pontificum, potiores In vita Silvestri I. Lib. 1. c. 10. Derepub. duxisset. Id ipsum patet ex Onuphrio Panuinio, qui nullam mentionem huius donationis facit, quod ab eo, qui omnia secreta et annales pontificum evoluit, factum non fuisset, si Donatio illa unquam exstitisset. Bodinus autem dicit se legisse in Indice bibliothecae Vaticanae, quod quidam Iohannes, qui a Digitis cognomen habuit, hanc donationem aureis literis conscripserit; verum ibi in fine haec verba vix latina addita fuisse; Quam fabulam longi temporis mendacia finxit. Manifextum est igitur Constantini saeculo Ecclesiam, quo plus libertatis, eo etiam plus habuisse ambitionis; et homines de martyriis securos, tiaras et diademata ambire coepisse, ut idem mornaeus dicit. In tractatu de Ecclesia. Manifestum idem est Constantinum Occidentales et Orientales partes Regni sui, filiis suis restamento divisisse. Et non tantum Italiae, verum etiam Romae urbis imperium penes eius successores per annos CXL. permansisse usque ad annum CHRISTI CCCCI. Quod si initium dominatus Paparum, in Urbe, et in Italia, exactius ex historicis eruitur: negari non potest, eum sublatis Exarchis demum coepisse, circa annum CHRISTI DCCC. ex Pipini et Caroli Magni liberalitate, quam deinceps Ludovicus Pius et reliqui Imperat. Germanici mirifice auxerunt. Audivi quoque a fide dignis viris hac de re non illepidam historiam, quam omittendam non duxi: Venetos videlicet ante aliquot annos a Pontifice Romano postquam Anconam in suam potestatem redegisset, interpellatos fuisse. Quo iure vectigalia et alias iursdictiones in mari Adriatico sibi solis vendicarent, cum tamen nulla privilegia hac de re monstrare, neque ius suum docere legitime posset. Ad hancrem eos, et quidem argute respondisse. Se mirari quod ista privilegia peterentur demonstrari, quae Pontifices ipsi penes se iam pridem, et quidem archetypa, tamquam rem sacram diligentissime in suis Archivis custodirent: eaque facile reperiri posse, si donationis Constantini membranae pars exterior, in qua ea maiusculis literis conscripta essent, accuratius inspiceretur. Quid hoc callido responso Veneti significare voluerint, apertius est, quam ut prolixiorem interpretationem In tractatu depatria potestate. f. 54. requirat. Simile responsum attribuit Sebastianus Monticulus Iuris C. Patavinus, Hieronymo Donato, legato Veneto. Ait enim, eum Alex. Borgiae Papaehuius nominis ULiocose interroganti, ex improviso respondisse: Ostendat mihi vestra S. instrumentum patrimonii S. Petri, et a tergo scriptam inveniet concessionem factam Venetis maris Adriatici. Eodem Lib. 5. c. 37. degest. Erancor. modo pontifex Romanus Ioannes VII. ficta donatione sedi Romanae, Abbatiam S. Dionysii, mortuo Carolo Imp. acquirere voluit. Verum quum Ludovicus filius Caroli fraudem intelligeret, nihil obtinere potuit, ut Aimonius memoriae tradidit.

LACUM Benacum ut omnium Italiae amoenissimum, si est tranquillus; ita navigantibus periculosissimum esse, si tempestate commovetur, et hodie notum est, et olim a Virgilio in illius descriptione his verbis notatur.

Etsi autem multi auctores (inter quos fuit olim Strabo; nostro autem tempore Dusad. 3. li. 2. Iulius de Iulio a Canobio Iurisc. Gregorius Iodocus Bergomas, Monachus S. Zenonis Veronae, et Alb. Leander) Benaci laudes et utilitates prolixa descriptione decantarunt: tamen Sabellicus paucis verbis multas comprehendit, ita enim scribit: Est Benacus amoenissimus Italiae lacus, omnino Iongior quam latus. Longitudo illi ab occasu brumali ad Aquilonem triginta circiter milia passuum excurrens quantum illi Mincius ad Meridiem aufert, tantum Sarca fluvius et Ponalis a Borea et Septentrione reponunt. Ipsius aqua ita perspicua, ut si non omnino medium naviges (ubi constat immensae esse altitudinis) ima fere stagna perspicere liceat, Sed vix tam amoenus est, dum nullo agitatur vento; quam violentus et minax, ubi turbari coepit: unus ex omnibus Italiae lacubus, si eminentiss. poetae credimus, quum vehementer concitus est, marino assurgit fluctu. Pisces alit optimos, in quibus Carpiones principatum obtinent, eorum captura ab extremo autumno in vernum tempus extenditur exprofundis stagnis summo piscantium labore eruuntur. Utramque ripam cultissima oliveta vestiunt: his horti passim interiecti felicibus consiti arboribus, quae citrea, medica, punica, et quae accolae ipsi Adamia vocant, habent mala, ora illa, quae ad Veronensem agrum spectat, ad dextram post Piscariam Lagisium haber, Bardolinum, Gardam, unde postea lacus nomen accepit: Turres Masecinum (quam et Malam silicem audio a quibusdam appellatam) contra vero in ipsis aquis Sirmio est, Catulli poetae venustiss. patria, cum vestigio vetustatis saxo quod lacui imminet imposito Brixianorum, post Sirmionem Rivoltella, sive (ut aliis placere audio) Rivaltella, Minerbium, Felicianum, Portuesium: extremo loco Salodium totius regionis caput. Montes inde ad Boream asperrimi ad ripam usque: is locus cum Penetra, quae non procul inde vivo saxo assurgit, Tridentini olim agri fuere. Penetranae arci Nacus prominet vicus, unde Benacum vetusto nomine lacum appellatum suspicari libet, ut quem mutata litera Benacum dicimus, quia penes Nacum esset, prisci accolae Penacum dixerint. Hactenus Sabellicus. Animadverti autem hunc et alios nobiliores lacus, quos ego vidi, plerumque augeri vel colligi a fluminibus, quae ex altissimis montibus, et angustioribus vallibus, magno impetu in valles latiores et planiciem deveniunt, in quibus quum patentiora loca sortiuntur, vim omnem amittunt, et quasi a rapido cursu quie scunt, si modo in peren ni flumine quies esse potest, donec rursus aditu patefacto, velti ex carcere prosiliunt, atque alacritate quadam, relictis impedimentis, limpidiss. cursu erumpunt, in novumque alveum semetipsa constringunt. Testis nobis est lacus Latius, qui quasi princeps lacuum dicitur (Hettusci enim appellant principem Laronem, Larunem et Arunem) Hunc efficit vel in immensum auget Abdua fluvius limpidissimus, qui ex Rheticis alpibus per Voltulenam vallem evoluitur. Lib. 4. Lib. 2. et 3. 3. Georgte. Meminit autem huius Strabo, Plinius et Virgilius? et nostro tempore lovius, Episcopus Nucerinus, exactam diligentiam, in describendo et depingendo illo, praestitit. Idemque flumen limpidissimum, et pellucidum, ex illo erumpit prope Leucum oppidum, et vulgo Abda vocatur. Inre igitur putabitur stupendum, ut Cassiodori verbis utar, quod simile cunctis qualitatibus elementum, per pigrum stagnum vides ire celertimum, ut amnem per solidos campos putes decurrere, quem se peregrinis undis non videas colore posse miscere. Hocflumen Abduam vel Abdam, quum iter Mediolano Bergomum versus faceremus, ad vicum Casanum, rate traiecimus. In Verbanum ingreditur Ticinus, qui ad Sestum rapidissimus et limpidissimus egreidtur: In Germania nostra habemus omnium amoenissimum lacum Acronium: hic receptis aliquot ignobilioribus, attamen arpidiss, amnibus, vel latitudine, vel longitud ne aut etiam profunditate, istos quos nominavimus, Ex Lepontiorum ingis scaturiens. si non superat, tamen iis non multum cedit, quem Rhenus, nostrorum fluviorum rex, transiens, uti fertur, sincero cursu, undasque suas virides, easque integras retinens, neque auctus nivibus, vel imbribus, crassiorem materiam telinquens, prope constantiam laetabundus, magna festinatione, ad destinatum cursum, longe lateque perficiendum (qui 40. milliaria Germanica a Lib. 15. scaturigine usque ad Oceanum excedit) erumpit. Hunc lacum Ammianus Marcellinus appellat Brigantiae, cuius verba libet asscribere; qui id ipsum, quo modo de hoc lacu, tunc temporis ignobili, diximus, diligentissime observavit. Inter montium celsorum, inquit, anfractus, impulsu iminani Rhenus discurrens, extenditur per Lepontios, perque deciduas cataractas inclinatione pernici funditur, ut Nilus torrente ab ortu protinus primogenio copiis aquarum propriis irruenti cursu simplici. Iamque adiutus nivibus liquatis ac solutis, altaque divortia riparum adradens, lacum invadit rotundum et vastum, quem Brigantium accola Rhetus appellat, perque quadringenta et sexaginta stadia longum, parique pene spatio late diffusum, horrore silvarum squalentium inaccessum (nisi qua vetus illa Romana virtus et sobria iter composuit latum) Barbaris et natura locorum et caeli inclementia refragrante. Hanc ergo paludem spumosis strependo vorticibus amnis irrumpens, et undarum quietem permeans pigram, mediam velut finali intersecat libramento, et tamquam elementum perenni discordia sepatatum, nec aucto nec imminuto agmine quod intulit, vo cabulo et virib. absolvitur integris, nec contagia deinde ulla perpetiens. Oceanigurgitibus intimatur. Quod que est impendio mirum, nec stagnum aquarum rapido transcursu movetur, nec limosa subluvie tardatur properans flumen, et confusum misceri non potest corpus; quod ni ita agi ipse doceret aspectus, nulla vi credebatur posse discerni. Sic Alphaeus Oriens in Arcadia, cupidine fontis Arethusae captus, scindens Ionium mare, ut fabulae ferunt, ad usque amata confinia progreditur. Hactenus Ammianus. Hic lacus etiam Podamicus In methedo historica. Lib. 7. de reb. gest. Francor. Cap. 8. et ab accolis Brigantinis, Brigantinus dicitur. Putat autem Bodinus, praedones vulgo a Brigantinis, Brigantes appellari, ut Assassini, ab ea Persarum gente, quae latronum et sicariorum infamia diutissime laboravit, ut etiam Paulus Aemilius memoriae tradidit. Lemanum lacum influit Rhodanus fluvius, in illoque veluti delitescit, donec ad urbem Genevam coleri cursu egrediatur. De hoc etiam audiamus, licet succincte, Solinum. Amnis hic, inquit, praecipitatus alpibus, primo per Helveticos ruit, occursantium aquarum agmina secum trahens, auctuque magno, ipso, quod invadit, freto turbulentior, nisi quum fretum ventis excitatur. Marcellinus vero de eodem prolixior est. Ait enim libro eodem: Apoeninis Alpibus effusiore copia fontium Rhodanus fluens, et proclivi impetu ad planiora digrediens, proprio agmine ripas occultat, et paludi sese ingurgitat, nomine Lemano, eamque intermeans nusquam aquis miscetut externis, sed altrinsecus summitates undae praeterlabens segniores, quaeritans exitus viam sibi impetu veloci molitur. Unde sine iactura rerum per densa paludium fertur, et Sequanos, longeque progressus Viennensem latere sinistro perstringit: dextro Lugdunensem, et emensus spatia fluctuosa Ararim, quem Sauconnam appellant, inter Germaniam primam fluentem, suum in nomen adsciscit. Qui locus exordium est Galliarum. Exinde non millenis passibus, sed leucis itinera metiuntur, ubi auctus Rhodanus aquis advenis locupletior, vehit grandissimas naves ventorum flatu iactari saepius assuetas, finitusque inter valles, quas ei natura praescripsit, spumeus Gallico mari concorporatur per patulum sinum, quem vocant Adgradus, ab Arelate octavo decimo ferme lapide disparatum. Huc usque Marcellinus. Hoc accidit etiam in aliis minus nobilibus lacubus, ita ut appareat, lacus plerumque veluti domitores esse fluminum rapidissimorum, quae in illis suam ferocitatem deponere videntur, donec collectis viribus, maiori impetu, sed minori noxa, in alveum et intra ripas redacta, rursus velut ex ergastulis, exitum inveniant. Mira igitur videntur, quae de lacu Asphaltite in Palaestina, quem vulgo mare mortuum vocant, comperta sunt. Is enim lacus non solum Iordanem Palaestinae fluvium maximum in se recipit, Lib. 5. histor. sed etiam retinet. Hoc etiam Cornelius Tacitus observavit. Ita enim de Palaestina scribit, praecipuum montium Libanum erigit, mirum dictu, tantos inter ardores opacum fidumque nivibus. Idem amnem Iordanem alit funditque. Nec Iordanes pelago accipitur, sed unum atque alterum lacum integer perfluit, tertio retinetur. Lacus immenso ambitu, specie maris, sapore corruptior, gravitate odoris accolis pestifer, neque vento impellitur, neque pisces aut suetas aquis volucres patitur. Incertae undae superiacta ut solido feruntur: periti imperitique nandi perinde attolluntur. Certo anni bitumen egerit: cuius legendi visum, ut ceteras artes, experientia docuit. Ater suapte natura liquor, et sparso aceto concretus, innatat, etc. Libet quoque de hoc lacu ad ducere testimonium Lib. 36. Iustini historici. Ita enim scribit: In ea regione lacus est, qui propter magnitudinem, et aquae immobilitatem, mortuum mare dicitur. Nam neque ventis movetur, resistente turbinibus bitumine, quo aqua omnis stagnatur; neque navigationis patiens est, quoniam omnia vita carentia in profundum merguntur, nec materiam ullam sustinet, nisi quae alumine illinatur. Lib. 19. Hoc tamen, quod superiecta in solido ferantur (pace Taciti Flavii Iosephi et aliorum, in quorum numero est Diodorus Siculus, dixerim) aliter sese habere, ab aliis audivi, et hoc asseverat ex neotericis historicis Andr. Thevetus. In Cosmographia Gallica. Scribit enim se vidisse, quod Arabes asinum in hunc lacum praecipitem dederint, qui statim cum clitellis suis submersus sit, neque amplius comparuerit. Sed ut ad meditationem nostram revertamur: Aut oportet, ut huius lacus Asphaltitidis superfluum, arenis Arabicis contiguis absorbeatur, aut abscessus habeat latentes, quibus aqua continue affluens excipiatur, et occultis meatibus cuniculisque subterraneis alio derivetur. Sicut de mari Caspio vel Hircano traditum est, quod a quibusdam lacus totius Orbis maximus dicitur. Id enim cum propemodum infinita et maxima flumina in se recipiat, tamen ubi ista immensa moles aquarum continuo affluentium egrediatur, nulli certo constat. Ob eam rem lacus quidam in insula Hispaniola immensae latitudinis, eo quod multa flumina recipiat, et nulla quae videntur, egrediantur, ab Hispanis mare Caspium, ab Indis autem haneygaban Lib. 14. appellatur. De mari Caspio autem Paulus Iovius ita scribit: Hoc mare manifesto exitu caret, occultis, ut credi par est, haurientis naturae specubus, et caecis vadis absorptum. Quod utique mirum est, cum tot influentium amnium perpetuo decursu neque auctum exundet, neque diluta salsugine mitigatum, unquam dulcescat. Toto autem ambitu in ovatam speciem ab Africo per obliquum ad Boream se extendens, Euxino ponto magnitudine fere par evadit, si a ponto Moeotis palus Zabacca hodie vocata recidatur, etc. Mirabile quoque est, quod de Fucino lacu, quem longitudine parem Lib. 1. pelago, et Marsis vicinisqueve maxime omnibus usui esse, Strabo scribit. Mirabile pergit ibidem proditum est, illum nonnumquam usque ad montana crescere, interdum autem rursus decrescere, ut mersa prius lacu loca desiccentur, et agricolationem rusticis exhibeant. quae subterranei humoris transitione occulta quadam ratione sparsim efficiuntur. Denuo autem in unum fontes confluunt, aut omnino deficiunt, aut rursum confligunt, quemadmodum de Amenano per Catanam defluente traditur. Qui quidem annos complures evanescens iterum excurrit. Haec Strabo. Non minus mirum est, quod de Lugaeo olim, hodie vero ab oppidulo vicino, In Theatro. Gyrcknitzen si lacu in Carnia narratur: Hunc Ortelius non solum elegantiss. depinxit, sed etiam ita ex Lazio et Wernero descripsit: Hic locus (sic eum voco, nam an eum lacum, vivarium, aut arvum rectius appellaverim nescio) annis singulis frumentum, piscationem et venationem exhibet. Claudituris circumquaque montibus; patet ad sesquimiliarium, minus laxa latitudine; plerisque in locis decem et octo cubitos latus est, et ubi minimum profundus, aequat iustam humani corporis mensuram. Ex montibus circumpositis rivi quidam ignobiles procurrunt, suo quisque alveolo, ab orientali quidem plaga tres, ab australi quatuor. Singuli quo longius fluunt, hoc minus scatent aquis, terra nimirum ipsos cohibente, donec postremo absorbeantur scrobibus saxeis, ita natis, ut humano opere excisae videri possent. (Argonautarum navigationis subter terram argumenta haec putat Lazius. Hic aquis redundantibus, ut recipi non possint, fit ut regurgitent scrobes, neque solum nihil aquae admittant, sed etiam quicquid receperint, effundant tanta celeritate, ut refluxus impetum equiti quamvis expedito et fugienti aegre effugere liccat. Ita quacumque patet locus diffunduntur aquae, et lacum efficiunt. Haeaquae non minus fere celeriter recedunt, quam accesserunt, sed non per scrobes illas tantum, sed universa pene terra eas non aliter recipiente, quam si per cribrum diffunderentur. Quod quum fieri sentiunt accolae, continuo grandioribus, eius meatibus, quoad fieri potest, obstructis, agminatim advolant ad piscationem, quae ipsis non modo incunda, sed etiam perfructosa est. Nam hi pisces sale conditi magna copia ad vicinos exportantur. Potro siccato lacu fit messis, qua parte solum consitum, et idem rursus conseritur antequam inundet. Graminis ita est ferax, ut post vigesimam diem secari soleat. Quis hic ludentis naturae miracula non suspiciat?

NOVI nobilem quendam, amicum paternum veterem, qui in bello illo, quod Caesar Carolus V. cum Principibus Germaniae nostro tempore gessit, metu hostium praecisiores suas res, in amne quodam prope arcem suam, quem ad hoc a suo cursu aucrterat, effosso specu, veluti in loco ab struso et tutissimo occultaverat. Post assumptis omnib. qui huius rei gnari essent in tuta loca secesserat. Sed tanta fuit sagacitas Hispanorum, ut, nescio utrum licitis an illicitis artibus, illas res indagarint, et iterum averso amne abstrusa et demersa ibi expiscati sint. Eadem ratione pecuniam aliasque res non solum in illo bello defossas, sed multis saeculis ante occultatas et vetustare propemodum consumptas, invenerunt. Simili felicitate, in eruendis abstrusis rebus Bonzo in histor, novi orbis. li 1. c. 20. usi sunt Hispani paulo ante in Comagra Insula Indiae Occidentalis. Quum enim Comacus unus ex regulis istius loci, quos Cacicos vocant, in arundineto lodices, stragulas, fictilia et lignea vasa, et amplius duo mille et quingenta pondo auri laborati, ne in manus Christianorum veniret, abdidisset; Indos captivos tormentis fateri et prodere ea coegere. Eandem fortunom Turci, occupata Constantinopoli habuere. Tantos enim thesauros defossos, tam novos quam veteres, eruere, ut aestimationem excedant. Ideoque recte De captivit. Constantinopol. tom. 2. Leonardus Chiensis exclamat. O Graeci iam miseri et miserabiles, qui inopiam fingebatis! Ecce iam in lucem venerunt thesauri, quos pro urbis subsidio denegastis. Temirus autem vel Tamerlanes Scytha, qui vulgo flagellum, vel ira Dei dictus fuit, mira calliditate usus est, ut thesauros, omnesque res Asiaticorum ad se transferret. Etenim quum fere universus orbis, ob eius summam potentiam et felicitatem, maximo metu inhotresceret, isque hoc non ignoraret, et ideo metueret, ne uniones, aurum et argentum; cum pretiosioribus rebus, quae facile occultari possunt, in abstrusiora tetrae loca, metu belli, ut fieri assolet, absconderentur; misit ad locupletiores et remotio res urbes, suos milites, instar mercatorum, cum camelis, onustis pretiosiore supellectile, ex praeda quae non facile abscondi, et in latebras conici posset, iisque mandavit, ut vili pretio, omnia raptim distraherent, ut hac ratione Asiatici adducti numeratam pecuniam depromerent, antequam defoderent, vel si esset defossa, spe immensi lucri rursus eruerent. Hoc facto, tam celetiter, veluti tempestas in eos irruit, et id, quod dicis causa, paulo ante ipsis vendi iusserat, neque commode occultari potuerat, denuo depraedatus est adeo, ut pecuniam, et rem, nec non et omnem substantiam Asiaticorum, hac Fulgos. lib. 4. de abstin. et contin. Lonicerus lib. 1. histor. Turcic. astuta negotiatione integram et absque omni difficultate rapuerit. Etsi autem nimia avaritia et studio rapiendi is hocfecit: tamen etiam eius abstinentia et aequitas laudatur. Nam quodam tempore, quum iter per Syriam faceret, obtulit se ei arator, qui tunc in vas ingens aureae monetae arando impegerat. Quum autem omnes, qui cum Rege erant, Regis aurum illud esse dicerent, quoniam inventi qui occultantur thesauri, fisci putantur; iussit Rex monetam inspici, et ab astantibus percontatus est, putarentne patris sui imaginem esse, quam pecunia expressam habebat. Cui quum respondissent, Romanorum principum effigiem esse, tunc respondit Tamerlanes: Si ergo haec pecunia maiorum meorum non fuit, aratori eam relinquamus, ad quem Deus eam detulit. Sed ne longius vagernur, olim quoque eiusmodi latebrae sub alveis amnium quaesitae, de quibus paulo ante diximus, parum tutae ab indagantibus fuerunt. Nam ut conferamus magna paruis, Traianus regios thesauros, quos Decebalus Rex Daciae subter vada Sargetiae amnis, haud Dio in vita Traiani. procul a regia occultaverat, invenit. Fluvium enim forte Rex captivorum duntaxat manib. et opera, de proprio cursu averterat, atque effossis subinde vadis, in specum magnam vim auri et argenti occultaverat, pretiosissima quaeque, et eos liquores, qui recondi et servari poterant, eodem congerens. Quibus confectis, ne quisquam quae gessisset, proloqui posset, omnes qui facti conscii erant, occidi iussit. At Biculis captivus, cui res cognita erat, abditos thesauros indicavit, etc. Ob hanc causam tales inscriptiones antiquiss. in marmoribus propter thesouros Decebali detectos leguntur: IO VI INVENTORI DITI. PATRI TERRAE MATRI DEIECTIS DACIAE THESAURIS CAESAR NERVA TRAIANUS AUG. SAC. P. Iornandes de rebus Gothicis. Similes cuniculos occultos gothi mortuo Alarico ipsorum Rege apud Consentiam in Calabria quaesiverunt, dum eius sepulturae occultandae causa, iustam Italorum, quos is laeseret, iracundiam veriti, opus insigne moliuntur. Carolus Sigonius de occident. Imp. lib. 11. Quippe Busentem amnem oppidum ipsum praeterfluentem, magno militum labore alio tverterunt, aclocum sepulcro in medio alveo suffoderunt, atque ibi cadavere cum multis opibus condito, deinde amnem in suo ire flumine permiserunt, et ne locum quis scrutati posset, captivos, qui notasse illum locum oculis poterant, occiderunt. Eandem historiam Pandulph. In histor. Neapolit. lib. 2. Collenutius recenset. Nero autem thesauros Libycos, animo suo, incerti auctoris vana persuasione conceptos, neutiquam invenit, imo perpetuam notam infamiae et levitatis inde contraxit. De qua re, ut ea rectius cognoscatur, audiamus Suetonium et Cornelium Tacitum, qui annalium librum XVI. In vita Neronis. ab excessu Caesaris Augusti, ita incipit: Illusit dehinc fortuna Neroni per vanitatem ipsius, ex promisso Cesellii Bassi, qui origine Poenus mente turbida, nocturnae quietis imaginem, ad spem haud dubiam retraxit. Vectusque Romam, principis aditum emercatus, expromit repertum in agro suo specum, altitudine immensa, quo magna vis auri contineretur, non in formam pecuniae, sed rudi et antiquo pondere. Lateres quippe praegraves iacere, astantibus alia parte columnis, quae per tantum aevi occulta, augentis praesentibus bonis. Ceterum ut coniectura demonstret, Didonem Phoenissam Tyro profugam, condita Carthagine, illas opes abdidisse, ne novus populus nimia pecunia lasciviret, aut Reges Numidarum, et alias infensi cupidine auri ad bellum accenderentur. Igitur Nero, non auctoris, non ipsius negotii fide satis spectata, nec missis visoribus, per quos nosceret an vera assererentur, auget ultro rumorem mittitque qui velut partam praedam adveherent. Dantur triremes, et delectum navigium iuvandae festinationi. Ne aliud per illos dies populus credulitate prodentis diversa fama tulerat. Ac forte quinquennale ludicrum, secundo lustro celebrabatur, oratoribusque praecipua materia in laudem principis assumpta est. Non enim tantum solitas fruges, nec metallis confusum aurum gigni, sed nova ubertate provenire terras, et obvias opes deferre eos. Quaeque alia summa facundia, nec minore adulatione servilia fingebant, securi de facilitate credentis. Gliscebat interim luxuria spe inani consumebanturque veteres opes, quasi oblatis, quas multos per annos prodigeret. Quin et inde iam largiebatur. Et divitiarum exspectatio inter causas paupertatis publicae erat. Nam Bassus effosso agro suo latisque circum aruis, dum hunc vel illum locum promissi specus adseverat, sequunturque non modo milites, sed populus agrestium efficiendo operi assumptus, tandem posita vecordia, non falsa ante somnia sua, seque tunc primum elusum admirans, pudorem et metum voluntaria morte effugit. Quidam vinctum Girard. in hist. Franc. lib. 9. in vita Philippi Augusti II. Regis Francor. 41. ac mox dimissum tradidere, ademptis bonis in locum regiae Gazae. Haec Tacitus. Eodem modo infeliciter iussit Richardo Regi Angliae, qui propter magnanimitatem Cor leoninum fuit appellatus, dum immensum thesaurum a nobili quodam in proprio fundo repertum, vi occupare conatur. Quum enim Caulacum vel Chalunum Lemuoicum urbem, in quam is nobilis cum thesauro confugerat, obsideret et oppugnaret, venenata sagitta in sinistro brachio ictus est, quo vulnere ex negligenti curatione paulo post obiit. Continent, autem Annales Franciae, in hoc thesauro fuisse statuam cuiusdam Imperatoris, cum coniuge, et filiis filiabusque, eius staturae, sicut in illa aetate fuerunt, assidentes mensae, omnia ex solido auro, una cum inscriptione, eorum nomina, et quo tempore conflata ista fuerint, continente. Amoinus lib. 3. c. 19. de gest. Francic. Paul. Diaconus lib. 3. c. 6. de gest. Longobard. Felicior sane in eruendis thesauris fuit Tiberius Imper. Graecus. Is enim quum crucem in pavimento, ne pedibus calcaretur, pro studio auferre iussisset, non solum praeter spem immensum thesaurum ibi defossum, invenit, sed etiam Narsetis thesaurum, quem ante mortem suam domi suae occuluerat, interfectis omnibus consciis, excepro tantummodo puero, quem ne cui id quod fecerat, indicaret, iureiurando obstrinxerat, eruit. Nam defuncto Narsete, puer is senex effectus, locum in quo tanta vis auri et argenti defossa erat, Imperatori indicavit. Mirabile praeterea Lib. 3 c. 3. de gest. Franc. est, quod idem Amoinus refert, idque paradinus in sua symbola heroica transtulit, quo pacto Guntramus Rex Burgundiae somnians, in In libro Apologetico. specu quodam montis; immensum thesaurum viderit, locoque reperto inde eruerit. huius rei quoque Wierus mentionem facit, et erudite disserit, quo pacto fieri potuerit; licet simile quippiam ex relatione Helinandi Monachi, Henrico Remensi Archiepiscopo accidisse putet. Memorabile porro est, quod in Apulia circa annum recuperatae salutis M. L X. tempore Roberti Guiscurdi, Calabriae, Apuliae et vicinarum Lib. 3. histor. Neapol. insularum Principis, accidisse scribunt historici, inter quos est Pandulph. Collenucius. Quum enim statua marmorea caput circulo aereo redimita fuisset inventa, cum tali inscriptione: CALENDIS MAII, ORIENTESOLE AUREUM CAPUTHABEBO, neque aliquis reperiretur, qui hanc interpretari posset; tandem captivum Saracenum, nescio quibus artibus imbutum, postulasse loco praemii libertatem, si indicaret, quid sibi haec inscriptio vellet. Assentiente autem Roberto Principe, illum Calend. Maii, Orientem sole, observasse umbram huius circuli ex capite statuae, ibique scrobem fodi iussisse Hoc facto inventum fuisse in loco designato ab umbra, immensum thesaurum ibi defossum, qui principi Roberto ad suas expeditiones bellicas commodissimus fuit. Hacque ratione Saracenum consecutum una cum aliis donis, Principis liberalitate dignis, libertatem, quam tamquam rem inaestimabilem unice expetierat. Non omittenda quoque sunt, quae Lib. 2. cap. 6. histor. novi orbis. non ita pridem apud Nicaraguenses in India occidentali evenere, sicut ea Benzo refert. Triginta quinque mill. inquit, intervallo abest Legione (civitas ea est; ibi episcopatus sedes: a Francisco Fernando condita) mons flammivomus, qui per ingentem craterem tantos saepe flammarum globos eructat, ut noctu latissime, ultra centum milia passuum incendia reluceant. Nonnullis fuit opinio, intus liquefactum aurum esse perpetuam ignibus materiem. Itaque Dominicanus quidam Monachus, quum eius rei periculum facere vellet, ahenum et catenam ferream fabricari curat: moxque in montis iugum cum quatuor aliis Hispanis asscendens, catenam cum aheno in caminum demittit ibi ignis feruore ahenum cum parte catenae liquefactum est. Monachus non leviter iratus Legionem recurrit, fabrum vehementer incusans, qui catenam tenuiorem multo, quam iussisset ipse, esset fabricatus. Faber aliam multo crassiorem excudit. Monachus montem repetit, catenam et lebetem demittit, res priori incepto similem exitum habuit: nec tantum resolutus lebes evanuit, verum etiam flammae globus repente e profundo exiliens propemodum et fratrem et socios absumpsit. Omnes quidem adeo perculsi in urbem reversi sunt, ut de eo incepto exsequendo numquam deinceps cogitarent. Haec Benzo. Gomera hunc montem flammivomum, Masaiam, Dominicanum F. Blasium de Ynnesta nominat, scribitque novum istum Empedoclem, et praeterea duos Hispanos, sciendae eius rei causae avidos, semetipsos tribus corbib. in Vulcanium illum craterem demisisse, quoad eius fieri potuit, atque inde lebetem, catena ferrea revinctum ad CXL. ulnas deiectum, tandem ubi ad flammam pervenit, liquefactum esse cum aliquot catenae annulis. Illos stupefactos tali naturae miraculo, irrito labore inde prosiliisse. Sane multi olim reperti sunt, et adhuc reperiuntur, qui avaritia et spe lucri excaecati, vetitis artib. ad eruendos thesauros utuntur, quae res raro vel numquam feliciter cessit. Habemus Lib. 2. cap. 4. de praestig. autem memorabile exemplum, quod postalios Vuierus recenset. Anno enim M. D. XXX. sacerdoti in crystallo thesauros daemon Norimbergae ostenderat. Hos quum loco professo ante urbem quaereret sacerdos, adhibito amico quodam suo, et iam in specu arcam vidisset, atque ad eam cubantem canem atrum; ingressus sacerdos in specum opprimitur, interficiturque, cuente cacumine et specum rursus complente. Mirum autem est, et merito deploranda hominum nonnullorum caecitas et stoliditas, qui spe fluxarum divitiarum, in manifestissimam perniciem, tam corporis, quam animae, sese coniciunt. Is enim malignus spiritus, vel daemon, qui a Magis peculiariter thesauris destinatus est, Sydonay, vel Asmoday, sicut in Vuieri pseudomonarchia daemonum (non autem refert, utrum hoc vel aliud nomen illi conveniat, recte enim cacodaemonum nomina, si forte non satius fuisset ea plane omitti, ibi de industria transposita et mutata sunt) legimus, ab eis appellatur, quem tamquam regem magnum, fortem et potentem, colunt, ciusque potestati septuaginta duas legiones subiciunt. Quando autem Magorum oculos is fascinando praestringit; tunc exhibet se videndum tribus capitibus, quorum primum assimilatur capiti tauri, alterum hominis tertium arietis: cauda eius serpentina, ex ore flammam eructat: pedes anserini. Super dracone internali sedet, in manu lancem et vexillum portans. Quum huius officia exercet exorcista; oportet ut sit fortis, cautus et in pedib. stans, quod si non fecerit, in cunctis decipietur, etc. Describitur quoque et pingitur ab eodem De praestig. daemon lib. 5. cap. 11. Vuiero circulus magicus, cum suis characteribus, imaginibus, figuris, exorcismis, aliisque rebus illicitis, quibus thesauri maximo cum periculo et plerumque irrito conatu inquiruntur. Ex quibus apparet, quanta sit potestas, ad imponendum hominib. impie curiosis, Sathanae et spirituum conatus, amantium mendacia et fraudulentorum, et impura petulantia caedibusque gaudentium, qui incolae sunt tenebrarum atque caliginis. Venit autem CHRISTUS filius Dei in hunc mundum, ut solveret opera ipsorum. Ceterum an magi arte sua vel potius ludibriis suis gratiam hominum, pulchritudinem, voluptates honores divitias et scientias, comparare possint, et fertilitatem dare dispurat De Mag. Daemonomania. lib. 3. c. 3. prolixe Bodinus, ubi inter alia ita dicit: Quod ad divitias attinet, omnib. notum est, atque certissimum, magnos in terrae sinu thesauros esse abditos, eorumque sedes Sathanae esse cognitas: sed numquam magus exstitit, que arte ista aureum unum comparaverit, ut fatentur omnes. Imo quicumque divites se addicunt magicis reb. ut divitiis augeantur, fere in paupertatem abeant, egentes vero tota vita paupertatem, perferunt. Bona enim dicuntur in scriptura benedictiones quea dantur a Deo, ut Iacob munus de gregib. quos illi DEUS iuste dederat, Esau fratri offerens, Accipe, inquit, de benedictione, quam mihi dedit Dominus. At cur thesauros humi conditos suis mancipiis non impertitur Sathanas? cur fame sinit emori? cur panem mendicare misere? Certe ne aliter vult DEUS, nec Diabolus potest: qui alioqui (ut videtur) in suas partes plurimos fuisset pertracturus. Haec ex Bodino asscribere, et ad exempla memorabilia, quae ibidem ab eo recensentur, studiosum lectorem remittere, atque ne meditationis vel capitis huius limites excessisse videar, nonnulla paucis verbis adicere In Actis Apostolorum cap. 14. ex sacris literis volui, Ea enim quae iam diximus, ab Euangelista Luca, ubi introducit Barnabam et Paulum contra Idololatriam pugnantes, dilucide confirmantur. Dum enim gentiles a cultu daemonum et hominum, quos instar deorum adorabant, et ab iis fertilitatem, facultates et opes exspectabant, abducere, et ad adorandum unicum et verum creatorem et largitorem omnium reruminducere studebant, ita Iconienses alloquuntur. Vobis annunciamus, ut ab istis vanis convertamini ad Deum vivum, qui fecit caelum et terram et mare et omnia, quae in eis sunt. Qui in praeteritis aetatib. sinebat omnes gentes ingredi viis suis, quamquam non expertam testimonii se ipsum esse sinebat, dum beneficia conferret, de caelo nobis dans pluvias ac tempora fructifera, implens cibo et laetitia corda nostra, etc. Gratiaeigitur tam benefico Deo, pro hisce donis potius agendae, quam aliunde, et quidem vetitis artibus ea petenda sunt.

Cap. 15. IN libro Gallico, cuius est titulus: Traitte praeparatiu al' apologie pour Herodote, quum multa insignia furta recensentur, prae ceteris mihi nonnulla propemodum fidem excedentia, cum propter audaciam, tum propter miram astutiam visa sunt. Quae sicut e Gallico sermone a me versa sunt, huc asscribendum operaeprecium duxi. Accidit (in quit auctor istius libri) tempore Regis Franscisci I. huius nominis, ut quidam fur splendide vestitus, quum magna sollennitate celebraretur missa, Cardinali Lotharingo ex loculis, qui plerumque vestib. ad pecuniam vel alias res asservandas assuuntur, aliquid clanculum eximeret. Quumque iste fur astute animadvertisset, neminem hoc praeter Regem, idque intentis oculis observasse, tantum abfuit, ut absterreretur, ut aussus fuerit familiariter subridendo, Regi digito aunuere, ut taceret, quasi ioco ista fierent. Rex uti delectabatur iocis, existimans ista non serio, sed uti inter aulicos moris est, velut rem ludicram fieri, dissimulavit se vidisse hoc furtum. Finita autem missa, ut certius cognosceret quid factum esset, inter colloquendum praebuit Cardinali occasionem, ut ad suos loculos respiceret. Is quum non amplius reperiret, quod ibi reposuerat, et ob eam rem valde commoveretur, Rex qui conspexerat, quid accidisset, et materiam ridendi quaesierat, in largiorem risum effusus est. Postquam autem satis risisset, et seria tractanda occurrissent, iussit Rex, ut ea quae ablata Cardinali se vidente essent, restituerentur. Persua sum enim illi adhuc erat, ioco et animo restituendi istam rem a quodam nobili aulico, talem enim ex vestitu iudicaverat, subtractam esse. Verum quum explorata re compertum esset, insignem et veteranum furem in vestitu aulico serio abstulisse ea, quae in sacculo Cardinalis asservasset, et is admiraretur, cur Rex alioquin iustitiae studiosissimus, hoc qualificato, praesertim inter sacra, commisso furto, ita delectaretur: Rex audaciam furis clancularii detestatus, quid se connivente accidisset enarravit, addito iuramento, hoc primum sibi accidere, quod fur familiaritatem et societatem suam expetiisset. Vel, ut Gallice elegantius profertur, Le Roy, lequel (usant de son serment accoustume) iura foy de gentilhomme, quae c' estoit lapremiere feis qu' un larron l' avoit volulu faire compagnon. Alterum furtum non minus memorabile refert idem auctor istius libri, fuisse commissum in praesentia Caroli V. Imp. Quum enim quodam tempore iussu Imperatoris aulici omnes ad iter se pararent, et singuli occupati essent in suis reculis convasandis, quidam ex genere furum audacissimus, captata hac occasione ingressus est cubiculum Imperat. (quum videret pauciss. ex familiaribus Imperatoris adesse, qui ad nihil aliud intenti erant, quam ut suam Maiestatem accingerent ad iter, iam enim erat conscensurus equum) accedensque propius ad Imperatorem, et genibus, uti aulicus mos est, flexis, mox magna festinatione coepit colligere tapetas et aulaea affixa, et in unum fasciculum scite admodum, inspiciente hoc Imperatore una cum suis familiaribus, complicare. Etsi autem antea hoc artificium, ut opinor, non exercuerat, tamen tam dextre, et absque suspicione furti, ista aulaea, vel tapeziarias, ut vulgo vocantur, abstulit, ut praefectum aulaeorum, tunc occupatum scilicet reb. aliis postea hoc labore sublevarit. Tertium furtum valde notabile idem auctor Romae accidisse scribit, tempore Pauli III. Rom. pontificis. Quumn. Cardinalis quidam sollenne convivium celebrasset, et ex abaco vasa aurea et argentea rursus in eistulam inclusa, in proximum cubiculum collocata essent, in quo dum famuli exspectarent, ut dominos suos reducerent, ecce ibi ingressus est homo, vestitus more praefecti aulae splendidissime, ante quem quidam facem accensam portabat: Is quum famulos, qui super istam cistulam consedissent, iussisset paululum recedere, mox eam duob. baiulis, que eum sequebantur, dorso imponi curavit, ut illam quasi in tutiorem locum asportarent. Ita absque ullo impedimento vel suspicione furti ista pretiosa vasa Cardinalicea furto ablata sunt. Observarat autem iste manipulus furum tempus, quo praefectus huius rei et alii domestici in alio loco cenarent: Reliqui autem famuli, praestolantes convivas suos dominos, existimabant istos fures domesticos Cardinalis esse. Alia quoque furta non minus mira et rara narrantur in isto libro Gallico, haec autem prae ceteris memorabilia recensenda duxi. Huc accedit quartum, superioribus tribus, ut nobilius et immensius, In histor. Venta docad. 3. lib. 6. ita fidem fere excedens. Illud refert Sabellicus. Quod sane, ut rectius cognoscatur, sicut ille rem gestam recenset, huc asscribere volui. Stamatus quidam, inquit, Graeci sanguinis homo, Cretaque insula natus, dum forte Venetiis esset, ostenderenturque (quod magnis hospitibus praestari solet) Borsio Estensi publici thesauri, qui in parte aureae aedis asservantur: ita accidit, ut quasi unus ex illius domesticis ignotus Graeculus sit sacrarium ingressus. Tum vero ille ad stupendum rerum aspectum non solum non animum remisit, sed ad nobiliss. furtum confestim adiecit. Est divi Marci aedes, quam ab initio auream, quia pene tota puriss. fulget auro, appelavimus, intus extraque circa imum marmoreis tabulis compacta. Ea igitur templi parte qua puerorum ara sita est, marmoream tabulam fur ingeniosus exemit inde nocturno opere defunctus (quia non tam cito murus penetrari potuit) applicata suo loco tabula, circumducto que tectorio, ita ut nullum fracturae vestigium appareret, exhaustam inde materiam ante lucem asportabat, atque hoc modo plures noctes operatus, ad intimum conclave pervenit: tum inde eximere coepit ampliss. thesauros, ad quos videndos cum Friderici Imp. legato admissus olim, non sine stupore spectavi. Nam praeter ingentem gemmarum vim aliis atque aliis operibus insertam, duodecim aureas coronas vidi, ac thoraces totidem immensa gemmarum multitudine munitos, quarum fulgor non minus mentem quam oculorum perstringebat aciem: lebetes ad haec ex pretio siss. lapidibus, quorum tesserulae annulis insertae magno soleant pretio aestimari: tabernacula, candelabra, et alia plura sacrorum instrumenta, in quibus materia, quae aurea erat, ob reliquum apparatum, qui diversis gemmarum colorib. micabat, pene sordescere videbatur. Transeo Monocerotis cornu, immensi, ut aiunt, pretii: Principis infulam, atque alia opera et multa et eximia, quae fere omnia ille per otium sustulerat. Verum neque furtum (ut dicitur) neque adulterium ullum diu in occulto fuit, quia alia ratione tam cito scelus deprehendi non poterat, ita sane accidit, ut ipse suo indicio sit proditus. Erat illi compater Zacharias quidam Grio, Cretensis et ipse, ac patricii sanguinis, homo vel hoc uno exemplo miae innocentiae: huic sacrae arae adhibito rem omnem Stamatus ordine enarrat: inde in angustiss. domicilium, quod Graeculus incolebat, abductum immensum illi furtum retexit. Ad cuius conspectum quum probae vir naturae, ac minime facinorosae, obstupuisset, scelerisque atrocitate pavitans vix satis suo consisteret vestigio, ferunt sacrilego homini in animo fuisse, eum obtruncare, addidissetque omnino scelus sceleri, nisi ille ita occurtisset, ut diceret, se prae nimia Iaeticia, quod ex insperato videret se ad tantas divitias perductum, pene desipere. Quibus verbis confirmatus ille caede abstinuit. Acceperat interim Grio dono pretiosissimum ab eo lapidem, atque obid notissimum. Ferunt eum fuisse, qui priore patre Ducariae infulae hodie conspicitur. Per speciem igitur expediendi negotii a fure digressus, se in curiam proripuit: inde a Principis conspectum admissus, atrociss. retegit facinus: celerirate opus esse dicere, ne ille (quem vix multo ambitu verborum fefellisset) mutato repente consilio se aliquo bona cum parte furti illatebraret: et ne fides rei tantae deesset, gemmam dono acceptam sinu deprompsit. Qua conspecta missi sunt, qui hominem comprehenderent: atque ita cum eo in potestatem redacto, omnia quae sustulerat, sunt recepta, ut nihil ex tam pretioso apparatu (cuius aestimatio vicies centena aureorum milia aequasse dicitur) defuerit. Furti auctor ad geminas colu~nas est laqueo necatus. Indici praeter aurum, quod in praesentia dono accepit, perpetuum est salarium ex publico decretum. Hactenus Sabellicus. Eandem historiam recenset Petrus Iustin. in histor. Veneta lib 8. In libro autem 14. de alio insigni furto, quod nostro tempore ibidem accidit, ita scribit: Furtum hisce diebus insigne in urbe commissum est. Nam vir quidam genere Neapolitanus, adulterinis clavibus atrio quaestorio reserato, ubi ferreis arculis publici asservantur thesauri, ad octo aureorum nummum milia ex aerario abstulit. Verum is post aliquot dies captus, detruncata illi prius dextera, Decem virum iussu media Rivaldi area, ubi furtum factum fuerat, laqueo eminenti furca suspensus necatur, meritasque poenas luit tanti latrocinii: Quoniam autem thesauri Venetorum Sabellicus mentionem fecit, eumque singillatim describit, Lib. 2. de bello Neapolit. visum quoque est hucadicere, quae Philippus Cominaeus hac de re, non minus quam ille oculatus testis, quorum unus, ut Plautus ait, maiorem fidem meretur, quam auriti decem, recenset. Est Venetiis, inquit, templum Divo Marco consecratum, ipsi sacellum vocant longe pulcherrimum et ornatissimum. In eo est is qui appellatur thesaurus toto Orbe celeberrimus. Ea sunt ornamenta quaedam eius templi, et uniones, ad quatuordecim, omnium quos ego viderim longe maximi, non expoliti tamen, et coronae duodecim aureae, quibus solebant antiquitus exornari certos dies totidem feminae, quae circu~vectae more consueto, quum per insidias essent interceptae a praedonibus, mariti non destiterunt illos persequi priusquam eas recepissent et coronas illas deinde consecrarunt Divo Marco, et sacellum ibi construxerunt, in quod Senatus ingreditur quota~nis, quo die facinus hocfuit admissum. Haec Cominaeus. Si quis autem plura hac de re scire desiderat, prolixiorem descriptionem De insulis Adriaticis. inveniet apud Albertum Leandrum. Et in quodam Italico libro, qui inscribitur; De rebus memorabilib. Venetae Rei pub. haec leguntur: Inter alias res pretiosas, ge~mas et uniones in thesauro Veneto imprimis ostenditur pileus, ut vocant, Ducalis, non ita diu factus, cuius pretium dicitur excedere ducenta milia coronatorum. Thesaurus hic partim ex spoliis Constantinopolitanis, quando illa a Gallis et Venetis fuit occupata, aliarumque urbium captarum praeda, partim ex munerib. variorum Principum huic Reip. donatis conflatus est. Alii talem fabulam vulgo recenset; Thesaurum istum a quatuor opulentiss. mercatoribus fuisse Venetias apportatum, et quum illi iudicarent melius esse, ut pauciores eum possiderent, duos ex illis veneno e medio tollere totidem constituisse. Quum vero idem plane reliqui duo consilium in sciis prioribus iniissent; ita omnes quatuor periisse sine heredibus. Atque hac ratione Senatum Venetum ad se eorum bona velut fisco delata recepisse. Hocque putatur indicari quatuor statuis er marmore Porphyrite sculptis, prope portam maiorem palatii publici, se invicem complectentibus. Huc usque auctor illius quem diximus libri. Equidem ter vel quater hunc thesaurum, praesertim quum quotannis publice certis festis in templo D. Marci super altate exponitur, magna cum admiratione vidi, ita ut putem similem in Europa, etsi Dionysianus Gallicus etiam rarissimus et exquisitus est, inter Christianos vix reperiri.

USITATUM est, Caesari in potentiores sacri Romani impern civitates ingredienti, munera quaedam a delectis ex Senatu earum urbium bene ominandi gratia, et honoris causa (sicut olim consulibus in provincias advenientibus, honoris loco dabatur illud adventicium donum, quod honorarium et a Graecis e)nso/dion ac ei)/sodon dicitur, non enim tamquam debitum exigebatur) offerantur. Haec autem solent esse plerumque aurea pocula, vel vasa, materia et arte exquisita, interdum repleta aureis qui sub notis earundem civitatum ius cudendi monetam habentium, conflati sunt. Accidit igitur (ita enim ex viro dignitate et fide praestanti audivi ut in celebri Germaniae urbe ciusmodi xeniola vel honoraria Maximiliano I. Imperatori in praesentia nonnullorum familiarium suorum intimorum offerrentur, quae sicut tradita essent, in cubiculo Caesareo coram Imperatore in tabula relinquebantur. Exhibebantur enim tunc forte quaedam spectacula publica in honorem Caesaris, ita ut aulici illis inspiciendis dediti essent, eamque ob causam singuli locum commodum in fenestris occupaverant. Quum autem unus ex familiarib. Caesaris existimaret, et Caesarem et omnes accurate observare, quid soris publice ageretur? quasi alii honoris causa e suo loco praeoccupato cedens, mox sese subduxit, et velut remotis arbitris, ex poculo illo donato tot aureos surripuit, quot apprehendere in illa festinatione potuit raptimque in loculos suos appensos coniecit, ratus neminem hoc suum furtum conspexisse. Verum Caesar, etsi putabatur videndis ludicris rebus solum modo intentus, observabat nihilominus alia, habebat enim annulum in digito cum gemma, quae demonstrabat id, quod a tergo accideret. Hancque dissimulanter quum inspiceret, cum non fugiebat quid fieret. Peractis igitur actionibus illis theatricis, et aulicis iussa Caesarea praestolantibus nec non ex munificentia eius de illis aureis oblatis singulis portiunculam exspectantibus, tandem vocatus a Caesare ille, qui prius magnam partem pecuniae, nemine inspiciente, ut sibi persuaserat, surripuerat, inssus est tantundem accipere, quantum apprehendere manu posset ille nesciens quorsum ista munificentia tenderet, sed conscientia stimulante trepidans perpaucos aureos ex poculo apprehendit. Mox iussit Caesar illum eos numerare. Expectintibus autem reliquis, quare hoc fieret, et existimantibus inter ipsos donum hoc paulatim divisum iri, tandem subridens, Deprome nunc, inquit, et reliquos aureos de loculis, quos anrea surreptos ex hoc poculo furtim iis iniecisti, ut sciam, utrum nunc, vel antea cordatior in accipiendo fueris. hac inopinata re confusus ille, et velut sorex suo proprio indicio deprehensus, nescio quas excusationes mixtis deprecationib. mussitans, coactus fuit in conspectu omnium subtractos aureos proferre, et eos numerare. Quum aunt horum multo maior summa esset, quam illorum: Tollas utramque summam, ait Caesar, habeasque loco viatici, verum cave, ne posthacn conspectum meum venias. Ita cum ignominia ille dimissus fuit. Mirum autem alicui videri non debet, tali artificio annulos confici posse, ut ea quae a tergo accidunt, conspiciantur, cum olim integri parietes eodem modo constructi fuerint. Legimus enim In vita Domitiani. apud Suetonium, Domitianum Caesarc~ metu insidiatum, porticuum, in quibus spatiari consueverat, parietes phengite lapide distinxisse, ut eius splendore per imagines quicquid a tergo fieret, praevideret. Nec non et hodie Venetiis annuli venduntur, in quibus velut in speculo non solum quisque suam imaginem, sed quae post tergum peraguntur, conspicere potest. Eodem modo Smaragdi, quae planae ac leves sunt, speculi speciem referunt et imagines rerum admotarum supine repraesentant; Ideoque historici testantur, Neronem gladiatorum certamina Smaragdo conspexisse.

IN aula Maximiliani II. Imp. optimi, observavi, familiares Caesareae Maiestatis plerosque imitari solitos non solum colorem vestitus, sed etiam formam poculorum, aliarumque rerum, quibus Imperator plerumque uteretur. Sic etiam imita bantur feminae illustriores, quae conspiciebant in Augustaita ut pelliceae vestes, et aliae res, alioquin ta~quam nimis vulgares neglectae, in maiori pretio haberentur eo quod imperator et Augusta iis uti non dedignarentur. Sane hac in re nihil novi accidit. Videmus enim lapillos et ge~mas pluris venire, quae divitibus ac opulentioribus in pretio sunt, quam quae pauperibus et tenuioribus. Ut autem exemplo aliquo haec res clarior fiat, audiamus, quod olim apud Romanos accidisse legimus. Sabina Poppaea illa (cui cuncta alia fuere praeter honestum animum) quae a Nerone ad insaniam usque adamata fuit, capillos habuit succinei coloris, quos Nero crebris sermonibus laudabat, versibusque ad citharam scite cantabat quo factum est, ut puellae omnes Romanae et Italicae, eo tempore eiusmodi colorem magno studio affectarent, non in coma modo et capillis, sed et in reticulis, annulis et omni genere ornamentorum. Qua ex re succina gemma, quae paruo antea aestimabatur, magno deinde licere coepit, quod maximo omnium Lib. 37. c. 3. principigrata esset. Unde Plinius de Neronis munere quodam gladiatorio ita scribit: Tanta copia succini invecta, ut retia arcendis feris podium protegentia, succino nodarentur. Retia enim apposita erant muro, qui arenam dividebant in theatro, ut sedentes tuti essent a leonibus, pantheris et aliis feris, si septa transsilire conarentur. Ex his apparet, ut in magnis rebus ita in minimis quoque multum valere exempla summorum virorum. Siquidem, ut In historia Romana. Velleius Paterculus de Augusto Caesare ait, FACERE RECTE CIVES SVOS PRINCES OPTIMUS FACIENDO DOCET. CUMQUE SIT IMPERIO MAXIMUS, EXEMPLOMAIOR EST. Nam populus in Regem tamquam in edito loco positum, et in clarissima luce versantem, oculos coniciens, omnia curiose et diligenter inquirit; quid agat, quid dicat, quemadmodum vivat; et in illius animum quasi per rimulas inspicit. Exemplum habemus Romae in Pasquillo et Marforio, quorum clandestini internuntii, minuta quaeque, quae a Pontifice Romano et Cardinalibus, aliisque aulicis committuntur, licet remotis arbitris fiant, pleraque tamen scriptis suis in lucem proferunt. Ita ut non ab surde aliquis dixerit cum isthic hominib. libertas loquendi et reprehendendi vitia potentiorum, adempta sit, lapideis statuis, cuncta quae occultantur veluti enuntiantibus, obturari os non posse. Simile aliquid olim poetis apud sacellum Priapi, quod fuit in Exquiliis, ubi erant horti Maecenatis, usitatum De poetar. histor. dialog. 4. In historicis. fuisse scribit Gyraldus. Sic apud Alexandrinos teste Suida, certis diebus in curribus homines vecti, quibus hoc munus datum esset, totam urbem peragrabant, et stantes ubi vellent, et domo astantes cuiuscumque visum esset, vere de plaustro canebant: nec falsa convicia, sed vera crimina obiciebant. Operam enim dabant, ut accurate probra civium exquirerent, et haec in corrupte proferrent, ut ob hoc omnes improbitatc~ aversarentur. Sed ne longius a proposito digrediamur. Quin ipsi parietes, ut Ioh. Ant. Viperanus ait: De Rege et regno cap. 13. ita me deus amet, loqui, et omnes voces, actiones, mores Principum edicere, et arcana proferre et divulgare videntur, ut nullum neque dictum neque factum illorum diutius latere possit; et quod gravius est, universi minima quaeque illorum errata studiose animadverterunt. Quin imo eorum mores et vitam ita pleriqne imitantur, ut exemplo vel maxime inveteratos mores Lib. 2. de rebus Gallicis prope finem. et opiniones facilime immutent. Quapropter Tilius recte monet, inprimis necessarium esse, ut regis domus munda honestaque conseruetur. Nam si qua virtutis monumenta in ea Rex constituerit; ea totum regnum prosequetur: Lib. 9. epigram. ut e contrario Princeps in vitia fertur exemplo regiae. Hoc non ignoravit Martialis, qui recte ad Domitianum scribit:

Inpaneg. de quarto consulatu Honorii. Huc Claudianus quoque respexisse videtur, quum ait:

Ein in laudibus Stillicon.

Lib. 4. Confirmaturhoc memorabili exemplo in historia Scotica Buchanani. Quum enim Iosina Rex Scotorum, medicorum et chirurgorum familiaritate delectaretur, brevi reliquan obilitate in mores Regis eunte, factum est, ut multis saeculis nemo esset in Scotia illustriore natus loco, qui vulnerum curationem Lib. 13. non teneret. Ideoque idem auctor Iacobum IV. Regem Scotiae commendat, quod e vetusta gentis consuetudine vulnera scien tissime tractare sciret. Cap. 36. Et supra recensuimus de Philippo Bono Duce Burgundiae, quod auctor suo exemplo fuerit, ut praecipua pars nobilitatis comas suas, quae illo saeculo magna diligentia nutriebantur, tadi iusserit. Sic quoque cum Rex Fronciscus I. Rex Galliarum ut vulnus in capite acceptum facilius curaretur tonsus esset, idipsum mox aulicos omnes imitatos esse historici scribunt. Huc referti potest proverbium tai\ despoi/nas2 ai( ku/nes2 mimou/menai. Nam pleru~que accidit, utii qui Lib. 8 de Repub. sub sunt, mores eorum exprimant, sub quorum imperio degunt. Hoc adagium In descriptione urbis Pataninae. lib. 2. class. 10. De claris Gram Rhet. et Orat. a Platone quoque usurpatur. Id etiam observavit Montanarius Patavi nus, olim poeta insignis, qui a Bernardino Scardeonio celebratur, ibique eius versus aliquot, singuli sententias memorabiles complectentes, recitantur, ex quib. licet primus potissimum meditationi nostrae convenire videatur; tamen reliquos quoque cum non sint plane extra propositum, et alibi, ut opinor, non reperiantur, contineantque doctrinam salutarem, adiungere volui:

ETSI Tartari Asiatici budonem (eo quod ipsorum primum Imp. Changium Camum, in fuga sub arbusculis delitescentem ab hostibus protexerit. Quum enim illam avem consi icerent, non putabant ibi aliquem in latebris esse) magno Haithon. Armen. De Tartaris c. 16. in honore habent, ita ut felices putent, qui pennas de ea ave super galeis vel pileis gestent: tamen Plinius bobonem recenset inter inauspicatas aves. Bobo, in quit, funebris, et marime abominatus, publicis praecique Lib. 10. c. 12. auspiciis, deserta incolit, nectantum desolata sed dira etiam et inaccessa, noctis monstrum, nec cantu aliquo vocalis, sed gemitu. Itaque in urbib. aut omnino in luce visus dirum ostentum est. etc. Unde accidit ob hancanem visam et auditam, non solum Urbem saepenumero lustratam fuisse teste eodem Plinio, se detiam anno Urbis conditae D. C. XIX. et sequenti, exsereitus Romani oppressionem ad Numantiam, eam porten disse creditum Aelius lampridius. est. Inter prodigia, quae mortem commodi antonini Imp. praecesserunt etiam hoc refertu: hubonem supra cubiculum eius deprehensum esse tam Romae quam Lanuvii. Et Ammian. Marcel. inter prodigia quae praeceserunt Lib. 39. mortem Valentiniai Imp. recenset, Bubonem culminib regii lavacri considentem, occentantemque funebria, nulla iacientium sagittas et lapides contemptibili dextra (haec enim sunt eius verba) cadere potuisse. Eodem modo talis dira avis, ut aliquid de nostris temporib. dicam, Ann. M. D. XLIII. circa brumam diu suo prodigioso uluatu perterrefecit Hcrbipolensis in Franconia Orientali, quem paulo post secuta sunt cum peste attocia bella, aliaequae calamtitaes, sicunt in eorum annalibus legimus. Haec quum legerem et meditarer, venit mihi in mentem quae Nicolaus a Clamengii Doctor egregius, et Archidiaconus Baiocensis, de suo coaetaneo Baldasare Cossa, qui postquam ad pontificatum romanum perenit, Iohannes XXIV. teste Platina appellari voluit, in sua disputatione de concilio generali recenet, cuius verba assctibenda putavi. Convo caverat, inquit, ante annos quatuor ferme, Romae concilium Ecclesiae, maxima quorundam compulsus in stantia, Baldasar ille perfidissimus, nupere sede Petri, (quam turpiss. foedabat) eiectus, in quo paucissimis concurrentibus extraneis, ex aliquibus qui affuerant Italicis, ac curialib. sessiones aliquot tenuit, in reb. supervacius, nihilque ad Ecclesiae utilitatem pertinentib. tempus terendo consumptas. Quumque ante primam concilii congressionem, pro invo catione fancti Spiritus, solito fuisset de more missa celebrata, ubi concilium assedit, ipseque Baldasar in parata sibi cathedra sublimior praesedit, ecce dirus ac feralis bubo, funeris aut alterius 8ut ferunt) calamitatis semper nuntius, e latebris suis erumpens, cum sua illa horrifica voce, continuo advolat, super trabemque templi mediam, oculis in Baldasarem directo intuitu coniectis astitit. Coeperunt universi mirati, quod nocturna avis et lucifuga, diruna luce in turbae medium abvenisset, malumque omne ex prodigio, non immerito, auspicabantur. En, in quiebantu suppressa voce alter ad alterum, in specie bubonis piritus adest. Quumque ceteri, et se mutuo et Baldasarem spectantes, vix risum tenerent; Baldasar ipse (in quem solum ille fixa acie oculos intenderat) rubore suffussus, sudare, angustiati, atque intra sempetipsum aestuare coepit, tandemque non inveniens, qua alia posset ratione suae tantae confusioni consulere, soluto consilio, surgens ab scessit. Secuta est dein de altera sessio, in qua rursum more simili (licet, ut credo, minime vocatus) bubo adesse non omnisit, verso semper in Baldasarem contuitu. Quem ille rediisse conspiciens, maiori quam prius verecundia merito conturbatus est, nec illius ultra ferre praevalens conspectum, fustib. illum terrificisque clamorbus abigi praecepit. Sed ille nec vocum in quietudine nec aliis tremefactus molestiis, effugere voluit, donec fustium crebris ictibus acerrime pulsatus in conspectu omnium exanimis decidit. haec ex quodam amico fideli didici, qui illis diebus recto gradu Roma veniebat, super quibus quum propter rei insuetudinem haesitare coepissem, perme vehementiss. adiuratus verissma se retulisse confirmavit. Addebat autem omnes, qui aderant, in magnum contemptum atque irrisionem concilii ex hac re adductos paulatimque toto delapso concilio, nihil prorsus actum esse fructtuosum. Hactenus Nicolaus de Clamengiis. Vixit autem is tempore Sigismundi Imp. quum Constantiense concilium celebraretur, anno Domini M. CCCC. XVII. quo temproe edidit suam disputationem (in qua haec historia inserta est) et alios tractatus. Hic Iohannes XXIV. Pontifex Romanus, quum a Concilio Constantiensi propter enormia scelera remotus esset a pontificatu, retractus in dissimulato habitu ex fuga a Palatino Rheni in arce sua Manheimensi, ubi adhuc carcer eius conspicitur, diu in custodia habitus fuit, in qua versus se quentes composuisse dicitur. Nam Platina et alii scribunt, eum doctum et acerrimi iudicii fuisse:

Cum autem in concilio illi, ei quadraginta articuli, quib. accusabatur, numero et pondere gravia facinora, et delicta continentes, obicerentur, neque ille se defendere posset, fertur, eum ad amicos dixisse, unum esse adhuc aliud peccatum, magnitudine cetera cuncta superans, cuiusse vehementiss. paeniteret, percunsctatibus vero quodnam id esset, respondisse: quod alpes transivisset: significans quod sibi deterime consuluisset, accedendo ad concilium, ubi iam quasi irretitus etneretur neque amplius turbandires communes haberet faculitatem. Hic postea liberatus, quum pro suo legitimo successore Martimum V. agnosceret, eiusque pedes mirantibus cunctis osculatis esset, motus is eius humilitate, paulo post in Cardinalium numerum eum assumpist, Tusculanumque episcopum creaut. Verum post aliquot menses animi dolore, uti creditum est, Florentiae mortem obitit, anno Domini M. CCCC. XIX. ubi a Cosmo Medice (qui ei samiliaris, et ut fama est, ex deposita pecunia egregie ab eo ditatus fuit) honorificentiss. in D. iohannis Baptistae templo, magna adhibita funeris pompa, sepultus est. Eius Epitaphium tale refertur.

Lib. 10. c. 26. PLINIUS scriptum reliquit, omnibus annis advolare ilium ex Aethiopia aves, et confligere ad memnonis tumulum quas ob id Memnonidas vocent. hoc idem quinto quoque anno facere eas in Aegytpo circa regiam Menonis, exploratum sibi Cremutius tradit. Simili modo pugnare Meleagrides, In fine lib. 1. De Verd. 1. Alfon F. Africae gallinarum genus in Boeocia. Verum haec Pliniana tanquem obsoleta omittamus, et audiamus, quod Iovianus Pontanus graius auctor de conflictu avium scribat: Anni, in quit, huius (qui fuit a nato CHRISTO millesimus, quadringentesimus sexagesimus primus) exitu in campis, qui Beneventum inter Apiciumque interiacent, foedu certamen inter coruos miluiosque exortum est: sive ostentum illud fuerit, prognosticumque futurae ad Troiam pugnae: seu naturalis contentio, quod multitudine locustarum, iis in campis, co autumno prognatarum, quib. alites ipsi vescantur, pugnatum sit ob pastus cupiditatem. Primo igitur e certamine 8nam bis pugnatum est) quod miluii acrioribus magisque falcatis armati essent unguib. aliisque uterentur patentiorib. maioresque captarent quras, corui quum discessissent inferiores, paucis post diebus, ac si imploratis aliunde auxiliis, rediere densiore agmine generis sui volucrum. Quod idem factitatum a miluiis. Coepta igitur acri in aere pugna coruvi sensim quasi inito consilio, arteque hac usi, intra vineta subsidere, stantesque aut super vitibus iam defrondib. aut super editioribus ramis, truncove eminentiboribus, rostra subrigebant, ingruentesque alis atque unguibus miluios suffodiebant rostris quasi pugionibus. Itaque cernere erat cadentes passim atque exenteratos miluios, singulorumque ad casum conclamare coruos, crocitatuqueve significare victoriam, et tamquam cohortari aciem cantu, atque excire pugnantes. Quo pugnae genere quum certatum esset diutius, plenis tandem cadentium miluiorum campis, ipsi tamquam in insiudias delatos fe intelligentes, pugnam deseruere, confessi volatu fugam, atque alitis hostis, super stragem volitantis victoriam. Hic vero elatus victoria corvus atque in caedem versus, in stratos humi miluios saevire, iramqueve ad rabiem exercere, conficere rostro semineces, atque e mortuorum aut capitibus cerebrum eruere, aut hausta e visceribus intestina trahere unguibus, carpere praecordia, ac discindere armos rostris; demum nihil irae reliquum facere nihil non permittere rabiei. Atque ex hoc certamine vitor plures dies perinde ac direptis hostium castris liber, laetusqueve passim ferebatur. Hanc pugnam volucrumque conatus tantos plurimi mortales spectarum quum venissent, quo stagem ipsi cernerent, per vineta camposqueve vagabantur. Itaque alii pugnae genus acre cruentumque, stragem alii tantam mirabantur. Erant qui vulnerum vastitatem, et congestos quasi caesorum aceruos, suspicerent, nemo tamen qui non futurum brevi contendentium exercituum auguraretur cretamen, partisqueve alterius calamitarem. Haec Pontanus, cuius verba recensere libuit, cum propter elegantiam styli, tum propter luculentam narrationem huius memorabilis et protentosi certaminis. Etsi autem fieri potuit, ut istae aves praedam locustraum istis in campis, sicut utraque ad illam avida est, sectatae sint, et ob eam causam inter se dimicarint, cum praesertim et Plinius tradat, Seleucides aves incolis Casii montis fruges a locustis tutas servare; tamen hoc certamen non fortuitum fuisse, exitus pugnae sanguinolentae, quae illis in locis paulo pust evenit, declaravit. Nicetas quoque de pugna corcicum et coruorum scribit, quae accidit inter istas volucres ante atrocem Scitharum, Iohanne Myso duce in Thraciam incursionem, Hae, aliae a septentione, aliae ab Austro in unum locum congregatae, inter sese velut acie quadam instructa acriter conflixere. Corui qui a Septentrivone venerant, meridionalium cornicum phalanges in fzgan vertenunt. Paulo post Scythae cum Italis conflixerunt, et Itali magna clade accepta superati Deca. 2. lib. 3. funt. Eodem modo Sabellicus refert, pridie quam Veneti foedissimam cladem ad Sapientiam insulam acciperent, coruorum vim ingentem supra classem conslixisse. atque alteram partem ita vexatam, ut plumae cruorqueve In adversa riis de prodigiis. fusus in Venetes trirmes decideret. Huc addi potest, quod Ricardus Dinothus memoriae tradidit: Quod circa tempora Alberti Caesaris in Gallia ad leodium corui accipitesqueve adeo atrociter conflixerint, ut cruor et plumarum vis ingens in terram defluxerit; sed post acrem dimicationem accipitres superiores exstitisse. Ubi quoque refert, quod in Italia ex pyro arbore duo formicatum examina, ex adverso concurrentia, pugnam ediderint insignem, caedemque utrinque teterrimam, multis ad id spectaculum accurrentib. Paulo post acerrimum bellum secutum inter Insubres et Venetos, et Leodienses cum Burgundis praelio cruentissimo decertasse; quod ad triginta honimum milia cecidere. Addit ibidem et haec: Regnante apud Gallos Carolo VIII. in Britannia Armorica, in subiectis Sanctalbani campis, ex diversis Galliae partibus affluentes picarum et graculorum greges summa contentione decertarunt, et post variam utrinque caedem graculi victoria potiti sunt. Sequenti anno Francorum et Britannorum acies infestis signis depugnarunt, et Franci de Britonibus insignem victoriam, captis corum ducibus, reportarunt. Nuper quoque, Anno nimirum 1587. mense Decemb., in Croatinis finib. ad Wihizium, Caroli Archiduis Austriae castrum, quasi nubes quaedam anatum et anserum aliquot sane myriadum advolavit, seque proximum in stagnum demisit: ubinoctu strepitus ingens pugnantium inter se volucrum in tota vicinia seque mutuis conficientium vulneribus, auditus fuit. Egressi postridie milites, cives, agricolae, tantam et anatum et anserum copiam, ad fumum, ad aerem exsiccandorum congesserunt, ut diu tam opima sint victitaturi commode praeda. Nam alii 100. alii 200. plures alii, paucioresve collegerunt mactatas ab se invicem volucres. Tandem e prato quodam spatio sissimo sublatis superstrites In suppl. annal. Turcicorum. alis avolarunt. Haecita refert Leunclavius noster. Et paulo pot addit: sub finem anni Decembri mense, Croatinis in finib. aliquor milia Turcorum a nostris, numero lo~ge imparib. fuisse caesa, et inter eos Bassae Bosnensis fratrem. Anno quoque sequenti mense Februario, nostros Copanum, arcem non procul sitam lacu Balatone, tunc temporis congelato, quo tres Turcorum Begi convenerant, ex inopinato adortos cepisse, in qua fuerint mille Turcorum plus minusve capita. Eodem anno mensis Augusti die octavo, Georgium Serinium Comitem cum aliis Cisdanubiani limitis custodibus. Turcos non absque ingenti caede recuperata praeda, supra Catzerodlacum ad unum a Canisa milliare, vicisse et profligasse, captis et caesis hostibus circiter 5000. Similem pugnam nostrorum patrum memoria in Caramania accidisse, inter terrester est fluviatiles serpentes, historiae testantur, qui per triduum inter sese magna contentione certarunt; quod certamen plusculos post dies secutum est proelium atrocis. inter Turcos, ob intestinas simultates et regnandi cupiditatem. Observatumque est ex illa parte victoriam stetiffe, Christianus Massaeus. lib. 16. in qua serpentes fuere superiores. Eodem modo anno salutis M. L. IX. non procul a Tornaco, multitudo colubrorum praelio concertantes non antea cessaverunt, quam industria populi circumstrudto igne comburerentur.

NON tantum in sacris literis legimus hominem nuper creatum in Paradiso, per serpentem subdola persuasione diabilica deceptum fuisse, sed passim multae historiae exstant de serpentibus quod conspectiunt veluti irritamenta illecebrarum, et quasi coitum expetentes cum feminis. Quis autem ludibria Bodinus li. 2. c. 1. de Mag. damenum. Sathanae, licet magis in illo, quam in hoc, non animaduerrtat; Ceterum Hebraei omnes consentiunt, Diabolum, Deo permitrente, plurimum in genitalia et concupiscentiam posse dicentes allegorice Sathanam a serpente ferri. Serpente vero all)hgorikw=s2 voluptatem, quae in ventrem in cumbit, significari Philo et Hebraei tradunt. Alexandro Magno persuasum fuit, matrem suam Gyraldus lib. 15. hist. deorum. Varro in fragmentis. Olympiadem a dracone quem Iovis Genium superstitiosa antiquitas credidit, gravidem factam. Unde quum Alexander ita ad matrem scripsisset: Rex alexander Iovis Ammonis filius, Olympiadi matri salutem dicit: illa festivissme ita rescripsit; Amabo quiescas, neque deferas me neque criminere adversus Iunonem. Magnum illa prorsus mihil malum dabit, quum tu me literis tuis pellicem illi esse confiteris. Hoc quoque de Scrpione Africano traditum est. Famam enim sparsam esse refert C. Oppius, qui Lib. 7. eius vitam conscripsit, et Livius, nec non et Gellius, quise hoc sumpsisse ex Lib. 7. cap. 1. Oppio, et Iulio Higino fatetur, eum exsanguis immanis concubito conceptum, et in cubiculo matris eius persaepe visam prodigin eius speciem, interventuque hominum evolutam repente, ex oculis elapsam. Huius rei Valer. Lib. 1. cap. 3. Max. et Plutrarchus in eius vita quoque mentonem faciunt. idem de Augusti matre traditum est a Suetonio. Scribit enim Attiam, quum ad sollenne sacrum media nocte venisset, posita in templo lectica, dum ceterae matronae dormirent, ob dormiisse, draconemque repente irrepsisse ad eam pauloqueve post egressum, illamqueve expergesactam, quasi a concubitu mariti purificasse se; et statim in corpore eius exstitisse meculam, veluti depicti draconis, nec potuisse unquam eximi, adeo ut mox publicis balneis Sext. Auretl. in epitome. perpetuo abstinuerit. Augustum natum mense decimo, et ob hoc Apollinis filium existimatum. Galerius quo que Imp. qui quod ortus parentibus agrariis, et pastor armentorum fuisset, Armentarius dictus est, insolenter affirmare ausus est, matrem suam more Olympiadis Alexandri Magni genitricis, compressam a dracone, semer concepisse. Etsi autem haec revera accidiisse historici testantur, ideoque ludibria diabolica fuisse nagari non potest: tamen in somno serpens visus nonnun quam futurae feli citatis indicium fuit. De qua re habemus exemplum memorabile in matre Georgii Cap. 82. Lib. 1. de vita et gestis eius Castrioti, qui a Tureis Ischenderbeg, vulgo autem Scanderbegus dictus fuit, cuius infra mentio fit. Ferunt enim, sucut Marinus Barletius scribit, quod quum conscepisset eum mater, serpentem se enixam eius magnitudinis sominarit, qui totam fere operiens Epirum, caput inter Turcarum fines protenderet, et cruentis faucibus eos absorberet: caudam vero teneret in mari inter Christianos et Veneti maxime imperii terminos; Narratum id sibi, Iohannes Princeps Epiri eius pater, quum non eius generis res esset, quae exttis villis scrutaretur, vel Apollinem exigeret interpretem, ingenti laetitia solatus uxorem, nasciturum ex ea virum ominatus facile est clarum bello factisqueve, qui Turcarum simul hostis acerrimus, idemque dux felixissimus, et Christianae fidei propugnator, ac Veneti cultor imperii perpetuus exsisteret. Nihil fefellit se vel alios sollicitus patens, sed aucta magis est vaticinio fides puero nato. Namque aliud pulchrius longe clariusque bellici decoris signum in dextro infantis brachio; visum forma ensis ita expressa ut manu facta videretur. Haec Barletius. Sed ne diutius in somniis immoremur. Eodem modo historici scribunt, serpentes deprehensos esse aliquando amasios puellarum, omniaque et amoris et nequitiae signa praebuisse. Exstat memoribile exemplum apud Plutarchum de serpente, qui Aetolae cuiusdam virginis amore captus, noctu eam adire suetus, puellae corpori circumfusus, hac atqque illac illabens illam nonquam neque ultro neque invitus laedebat, opportuneque sub diluculum recedebat. Quod quumii, quibus puella curae fuerat, intellexissent; eam alio migrare compulerunt. Serpens per triduum et quatriduum non adesse sed diligenter accurateque circuire, illam quaeritans; quam ubi mox inventi, casu illi obviam factus, non uti solitus erat, mitis et blansus, sed asper et horridus in eam insiliit, manibus que primum spira ad corpus astrictis, caudae residuo femora flagellabat, levem quidem iram praese ferens, sed quae licet indulgentia aliqua permixta esse, castigationem tamen apperte demonstraret. Haec Plutarchus, et sit fides penes auctorem. Ex hoc constat, non sine causa serpentes veteribus symbolum fuisse salacitatis et procacitatis. Unde Araxam famosae libidinis feminam, cuius diodorus meminit, fingebant fuisse semiviperam, humana videlicet forma umbilicotenus, reliqua viperina. Dicunt, inquit Scythae per modum fabulae, natuam apud se virginem ex terra scilidet Vesta, umbilicotenus hominis forma reliqua viperae, eamque genuisse puerum, cuius nomen Scytha, a quo dicti sunt Scythae, id est, primus et ante alios, quod praecesserit antecedentes claritate. Hoc quoque Galli de Melusina, more Araxae certis diebus inter lavandum mutari solita, fabulantur. Quin immo lucus adhuc huius monstrosae metamorphofeos in arce quadam monstratur. Non mirum est igitur, quod de Lamia quadam, quae libidinis appetitu percita, menippi ad modum iuvenis sanguinem deglutire cupiebat, multa scribuntur, unde postea adagium ortum est, ut memorat Philostratus: o)/fin qa/lpeis2 kai\ se\ o)/fis2, Anguem concupiscis, teque anguis, quod Menippus scil. mulieres appeteret, et ab eisdem expeteretur. De Menipeis autem amoribus sequens caput plura docebit. Et ad recentiora veniamus. Sane nonnulli ex Lituanis et Samogitis, tetento gentilitio ritu a maioribus accepto, in domibus sub fornace, vel in angulo vaporarii, ubi mensa stat, serpentes fovent, quos numinis instar colentes, certo anni tempore precibus sacrificuli evo cant ad mensam: Hi vero exeuntes per mundum linteolum conscendunt, et super mensam assident, ubi postquam singula fercula delibarunt, rursus descendunt, sequeab dunt in cavernis. Serpentib. digressis, homines laeti fercula illa praegustata comedunt, ac sperant illo anno omnia prospere sibi eventura. Quod ti ad praeces sacrificuli non exierint serpentes, aut fercula super mensam posita non delibaverint; tum credunt se anno illo De religione et sacrificiis veterum Berussorum. subituros magnam calamitatem. Haec ex epistola Ioh. Meletii ad Gerugium Sabinum describenda duxi: Huc adicere visum fuit historiam sane memorabilem, quam inter Anglos et Gallos accidisse, In Annalibus se reperisse quidam ex amicis mihi recitavit. Quum uterque Rex in Normanidoa magnum et instructum exercitum in aciem produxissent, iam iam proelium inituri; nonnulli ex ducibus Gallorum, timentes Anglorum fortitudinem et felicitatem (quam cum magna clade saepius experti fuerant) nec non et dubiam incertamque aleam belli perpendentes, eo rem deduxerunt, ut ambo Reges prius ad colloquium, singuli cum paucis familiaribus, venircnt, si fortasse absque praelio transigi inter ipsos posset, ita enim sperabant, quod olim oraculum Dodonaeum Lacedaemoniis adversus Arcadas pugnaturis respondit, a) da/krun po/lemon e)/sesqai, bellum sine lacrimis futurum. Vel ut Tacitus dicit, Bellorum et dissidiorum egregii fines, ubi igno scendo transigitur. Conventum itaque est, ut in eadem planicie, in qua acies instructae erant, locus idoneus, et ab inficiis tutus eligeretur ad co~gressum familiarem duorum Regum Explorata re, sacelluzm quoddam desertum, et propemodum dirutum, medium inter acies placuit. In quo quum Reges armati, remotis arbitris placide collo querentur, et ipsorum familiares, quos pari numero secum armatos assumpserant, ante ostium interea excubias agerent: non difficulter inter eos mitigatis animis convenit, ut utriusque exercitus in Castra reduceretur, et indusiis factis, de conditionibus pacis altero die frequentiori confilio deliberartur. Dum his allis que familiaribus sermonibus, duo illi Reges essent occupati, et ex hostibus amici facti esse viderentur, seque ad suos recipere vellent: ecce tibi anguis immanis, vel tumultu hominum, vel diabolicis artibus, permittenet DEO latebris velut altera Erinnys excitate, ex angulo quodam sacelli praeter opinionem emergit, et quasi petitura Reges sibilis suis eos perteresfacit. Illi videntes hanc minacem et venenosam bestiam, ad se tortuosis flexibus acceslerantem, colloquim mox abrumpunt, et ut se ab ea defenderent, gladios stringunt, repenteque mutatis animis neuter alteris gladium exsertum habenti fidens, sese foreas raptim proripiunt. Familiares ipsorum inscii quid accidisset, et ipsi inopinato re confusi, rati simultatem inter Reges iam dudum hostes in sacello ex colloquio ortam itidem faciunt; et unusquisque suo Regi expeditis armis assistit, veluti conflicturi. Hoc quum uterque exercitus, qui in acie non procul stabat, conspiceret, nulla mora, quasi signo dato proelium ineunt et nequiquam prohibentibus Regibus, erroremque demonstrantibus, tanto furore manus conserunt, ut multa milia caesa sint, duravit que praelim donec nox eos segregaret.

De studio literarum recte instituendo. PHILOSTRATUS, ut Budaeus refert, hanc historiam in vita Apollonii (sive historia est illa, sive mythistoria, ut magna pars eius operis merito existimari potest) recenset. Menippus, inquit, erat Lycius, annos quinque et viginti natus ingenio mediocri praeditus, et corpore recte constituto, similisque erat facie pugili bono et ingenuo. Hunc Menippum amari a peregrina muliercula vulgus opinabatur, quae et formosa ipsa videbatur esse, et delicata valde; tum divitem sese muliercula dictitabat, quorum revera nihil erat, etiamsi ita videbatur. Ac Menippo quidem soli in via ali quando iter facienti, quae Cenchreas ferebat, phantasma occurrit specie muliebri, apprehensaque manu eius mulier, iam diu amore eius captam se esse dixit. Phoenissam autem sese origine ese aiebat, sed in suburbio habitare Corinthi, quod dam suburbiorum nuncupans. Quo Menippe, inquit illa, si venire constitueris, cantilenam me cantitante mire oblectabere, vinumque illic bibes, quale ante hunc diem numquam, nec vero ibidem tibi ad aemulo metus erit, tecum enim uno victura sum, formosa cum formoso. Quib. verbis iuvenis pellectus (erat autem inter cetera ille quidem firmus virilisque philosophus, sed impar amoribus) ad mulierem se contulit sub vesperam, deinde cum ea eo modo consuevit, ut assolent qui amant, nec dum enim suspicabatur visum esse, qui cum ipse versabatur: Apollonius autem quum eo venisset in morem statuarii intuens in Menippum, hominem veluti pictor o culis perlustrabat: dein ubi percognitum hominem iam habuit, heus tu ô formose, inquit, quem feminae decorae captant, scito te serpentem sinu fovere vicissimque foveri a serpente. Quod verbum Menippo admirante, Nam tibi, inquit, Menippe, mulier est non uxor: ecquid autc~ amari te ab ea censes? Sane quidem, menippus inquit, vehementer mulier amore mei capta est. Nempe tute igitur, inquit Apollonius, eam ducturus uxorem es? elegantius enim erit, opinor, eam nuptam habere amantissimam tui. Verum age, quam mox Menippe furturae sunt nuptiae? Quam primum, ait ille, cras etiam fortasse. Nuptiarum deinde ie stato, atque ab ipso Apollonio notato et observato, commodum advenerant convivae, epularique iam coeperant, quum Apollonius ad diem ipsum, ad horamque affuit, tumque ad epulantes conversus. Ubinam, inquit, illa est bella et delicata, quam propter nunc potatis? En tibi illam, Menippus inquit, et simul rubore perfusus assurgit. Tum ille aurum autem et argentum, inquit, reliquaque vasa quibus hoc conclave exornatum cernimus, vestra sunt Menippe, nec ne sunt? Mulieris sunt, in quit Menippus, hoc enim est tantulum omnium, mecum quod dicere iure possim, pallium ostendens suum philosophicum. Nonne igitur vos tandem Tantali hortos quosdam scitis esse, qui nulli sunt? inquit Apollonius. Nos vero, aiunt illi, eos demum apud Homerum scimus esse, ut quibus ad inferos descendere non contigerit. Ad vos, inquit ille, ista quae cernitis, hoc omne ornamentum, eosdem ipsos hortos existimatore esse, non enim haecmateria, sed materiae est opinio potius. Quo autem ipsi vera esse cognoscatis, ea quae ego dico isthaec bona sponsa Empusarum est una, quas quidem lamias esse, quidam larvas arbitrantur. Amant autem Empusae, ac rebus Venereis gaudent, tum carnibus praecipue humanis delectantur: et quos homines quidem comesse statuerint, eos ante sollicitant amoribus Venereis. Tum mulier ipsa sponsa, Heus tu, in quit, homo, melius ominare; et apagesis, aiens, exsecrari simulabat, ea, quae dicentem audiebat Apollonium: deinde Philosophos cavillari muliercula ut plerumque delirantes. Verum aurea ipsa pocula, argente aque cuncta suppellex, ut quidem esse videbantur inania et evanida interim abierunt, ipsa refellente Apollonio. Serui etiam vinum miscentes, et concinnatores obsoniorum atque omne illud famultitum atque ministerium repente non compatuerunt, quum Apollonius praestigiam refutasset, simul illud phanrasina lacrimabundum orare Apollonium institit, ne se torquendo cogeretafteri, quid ipsum esset. Urgente autem Apollonio, nihilque indulgente, Empusam Lib. 6. c. 21. hist. Eccles. plane fassa est esse, eamque ob causam Menippum epulis saginare, ut eius corpore vesceretur. Hactenus ille, Empusae autem Euagrius meminit, dum scribit Mauricii Imp. matrem marrare solitam, saepe larvam, quam Graeci e)/mpous1an In historia deorum syntag. 12. vocant, infantem de loco in locum movisse, tamquam illum vorarturam; minine tamen ei nocere potuisse. Et scribit Lilius Gyraldus, quod audiverit ex iis, quibus nostro hoc tempore Empusae vel phantasmata mulicbria appareurint, seque legisse, qui putarent, illud Regis Davidis meridianum daemonium huiuscemodi terriculamentum significare. In Suidae historicis legimus, Empusam seu Onocolen esse spectrum diabolicum ab Hecate immissum, calamitosis apparens, inde dictum quod uno pede incedat, alterum vero habeat aeneum aut asininum. Putabatur, inquit, etiam in meridie apparere, quum defunctis inferiae ferrentur. Sane Russi adhuc daemonem meridianum metuunt et colunt. Ille enim, quum iam maturae resecantur fruges, habitu viduae lugentis ruri obambulat, operariisque, uni vel pluribus, nisi protinus viso spectro in terram proni concidant, brachia frangit et crura. Cap. 19. Empusas autem a Veteribus lamias et Marmolycias quoque nuncupatas esse, scribit una cum Philosotrato Caelius Rhodiginus. Ceterum si Menippea illa excogitate esse censemus, ut eodem modo, quemadmodum supra diximus, Lib. 2. cap. 9. genial. dter. homines a libidinosis cogitationib et actionibus deterreantur; audiamus porro veram narrationem de iis, quae Alex. de Alexandro, neutiquam vano testi, ut ipse refert, contigerunt. Sed quod ego, inquit, certum habeo, et satis certa probatione tradiderim, profecto haud minus est Quum Romae aegra valetudine oppressus forem, iaceremque in lectulo, speciem mulieris eleganti forma mihi plane, vigilanti observatam fuisse, quam quum inspicerem, diu cogitabundus et tacitus fuit, reputans numquid ego falsa imagine captus aliter atque res esset, aspicerem. Quumque meos sensus erigere, et figuram illam nusquam a me dilabi viderem quaenam illa esset, interrogavi: quae tum subridens, et ea quae acceperat verba respondens, quasi me plane derideret, quum diu me fuisset intuita, discessit. Tale spectrum sub Max. I. Imp. prope Augustam circa annum Dom. M. D. III. apparuisse in forma In disputatione de Lamiis. lib. 6. cap. 6. de praestig. daemon. Eib. 3. c. 16. Margarethae a Roth. Abbatissae Etestetensis, quod non tantum videri et palpari, verum etiam loqui significantissme potuit, testatur Th. Erastus vir doctiss. Et memorabilem historiam de Magdalena Cruceia Abbatissa, cuius vices, dum ipsa cum ineubo sese spuricissime oblectaret, spectrum in templo et alibi gessit, refert Wierus. Cuius quoque Benzo in histor. novi orb. meminit. Circum sertur etiam libellus in nostra vernacula lingua editus, in qua de Lamia vel Empusa quadam mira narrantur, quomodo instar formosissinmae feminae, Baroni cuidam ex nobilissimo genere, quod in Germania, ut opinor, adhuc floret, oriundo, diu cohabitaverit, eique perpetuam felicitatem promiserit, si contentus suo illicito amore animum ad coniugium non adiceret: sin secus faceret, eum mox post nuptias infelicissimum, et non diu superstitem fore. Illum autem, quum huius embusae velphasmatis per aliquot annos, aversans legitimi coniugii vinculum, suaissima coniunctione, uti opinabatur, usus fuisset, omniaqueve ei tamin seriis quam in ludicris, prospere et ex animi sententia successissent, tandem persuasum ab amicis, et suis subditis, uxorem illustri sanguine duxisse, verum paulo post vix finitis nuptiis pererrefactum ab illa Lamia, in flore aetattis suae subito exspirasse. Notum praeterea, et neuti quam fabulo sum est, viro cuidam nobili et militari ante aliquot annos, quum vicinum montem, non procul a rupe celeberrima, in qua natura et arte lo~ge munitissima arx Wilia ditionis Wirtenbergicae, sita est, equo ascenderet, simile spectrum instar formosissimi scorti in semita quadam sese exhibuisse, quod multis lascivis gestibus ad Venereos congressus tam diu illum allexit quoad equo relicto libidinosis actionibus indulgeret. Verum quum his imperis rebus occuparetur: ecce spectrum vel phaima illud sub eo evanescit, et aviculae picae instar, diu de arbore in arborem volitando, mirisico garritu, quasi stoliditatem et lubricitatem ipsius in dignam homine Christiano subsannaret, eum prosecutum est. Absque noxa qu dem, tunc temporis quod sane mirum est, hanc nefariam actionem isti homini fuisse ferunt, ita ut ipse quoque vicissim picam illam nescio quibus salacibus et impudicis iocis irriserit. Hoc etiam nuper alii nobili nostrati, in silva quadam contigisse, ab amicis ipsius audire memini. Horrenda et nefaria sunt haec. Nam si DEUS praecipit, ut cum bruto coeuntes concrementur una cum illo: an non gravius delinquit, qui spurciss. spiritus atrocissimosque hostes DEI et hominum in amplexus libidinosos admittit? Quamobrem nulla excusatione vel venia digni sunt, qui scientes foedam et exsecrabilem exercent cum cacodaemone libidinem, eumave alliciunt, ac sollicitant, ut nostro tempore adhunc multae sagae et veneficae reperiuntur. Negati autem nequit, daemones vatia corpora sibi circumdare, et oculis falsas species obicere posse, licet vera carne destituantur. Sicut late et ingeniose disputat Franciscus Valesius de sacra philosophia. Ideo nihil novi contigit, si nonnumquam vel hominum petulatiorum, vel aegrorum sensus variis et vaniss. illusionibus decepti sint, ut ea putarint videre, quae nil nisi praestrgiae et fascinationes fuere. Sicut non ita pr dem, et nostro quoque saeculo saepius contigit. Nam ut unum atque alterum exemplum modo referam, mira Lib. 23. sunt quaein historia Bohemica Dubravii Episcopi Olmucensis legimus. Ita enim scribit de Wenceslao, filio Caroli IV. Quum siliam Ducis Bavariae Sophiam uxorem duxissernovus socer, ubi generum ludicris specta culis, et magicis praestigiis, delectari cognovit, plenum praestigiatorum plaustrum secum Pragam advexit. Ibi dum praestantissimus artificum ludibria artis ad permulcendos oculos explicat, adest inter spectataores Zyto, Wenceslai magus, ore usque ad aures dehiscente, accedensque propius, artificem illum Palatini cum omni apparatu subito devorat, solos duntaxat calceos quia luto obliti videbantur, expuens, secessumque inde petens ventrem insolita esca gravem, in solium aqua plenum exonerat, praestigiatoremque adhunc madidum spectatoribus restituit, passim deridendum, adeo ut ceteri quoque eius socii a ludo desisterent. Et paulo post, ubi alias multas ludificationes et praestigias eius recensuit, ita concludit: Ceterum Zyto impostor, ad extremum a cacodaemone superstes, cum corpore et anima de medio hominum sublatus fuit, iniecitque Wenceslao curam, de religiosis deinceps ac magis seriis rebus cogitandi. Apud nos adhuc (ut Scymmum Tarentinum Philistidem Syracunum, Heraclitum Mitylenaeum, quos praestigiatores praestantiss. Athenaeus lib. 12. cap. 18. dipnosoph. et elegantiss. tempore Alexandri Magni fuisse legimus praetereamus) notum est, inter praestigiatores et magos, qui patrum nostrorum memeoria innotuerunt, celebre nomen, propter mirificas imposturas, et fascinationes diabolicas, adeptum fuisse Iohannem Faustum Cundlingensem, qui Cracoviae magiam, ubi ea olim publice docebatur, didicerat, adeo ut ex plebe propemodum nullus repertiatur, qui non aliquod documentum eius artis commemorare possit, illique eadem ludibria, quae modo de mago Bohemo diximus, ascribantur. Quemadmodum autem horum praestigiatorum vita similis fuit, ita uterque horrendo modo in vivis esse desiit. Faustus enim, ut Lib. 2. cap. 4. fertur, et a Wiero recensetur, in pago ducatus Wirtenbergici inventus fuit iuxta lectum mortuus, inversa facie, et domo praecedenti nocte media quassata. Alter autem, ut paulo ante diximus, vivus a suo Magistro raptus est. Haec sunt praemia digna curiositatis imoiae et sceleratae. Sed ad Faustum redeamus. Equidem ex iis qui hunc impostorem probe noverunt, multa audivi, quae declarant ipsum artificem Magicae artis (si modo ars est, non vaniss. cuiusque ludibrium) fuisse. Inter alia autem eius facta, unum prae ceteris, licet ridiculum videatur, tamen vere diabolicum narratur. Ecenim apparet exeo, quam subdole et serio, etiam in rebus quae ludicrae nobis videntur, mille artifex ille saluti et incolumitati hominum insidientur. Merito igitur non ferenda est eorum levitas, vel potius perversa impiertas, qui dum aliquam delectatiunculam, ut ipsi putant, innocuam quaerunt, interea non perpendunt, quod immemores facrifoederis, cum hoste acerrimo (qui vel instar leonis rugientis circumambulando, ut sacrae literae nos menent, vel sicut feles, quae magno silentio, et levibus vestigiis aviculis obrepunt, insidiando, Homil. 34. praedam indefessus sectatur. Unde Chrysost. dicit: Si gentes non habes, quae te persequntur, habes principem gentium diabolum, qui hominem persequi nun quam cessat) cum hoc, inquam, hoste acerrimo salutis suae quasi colludant, et ex castris CHRISTI, ut perfugae ad Sathanam, velut induciis Lactantius lib. 6. c. 4. de vero cultu. factis transeant. Voluit enim DEUS qui homines ad hanc militiam genuit, expeditos in acie stare, et intentis acriter animis ad unius hostis infidias, vel apertos impetus vigilare; qui nos, sicut perriti et exercitati duces solent, variis artibus captat, pro cuiusque moribus et natura saeviens. Faustinam igitur deceptionem ferunt eiusmodi fuisse. Quum aliquando is apud notos quosdam diverteret, qui de ipsius praestigiatricibus actionibus multa audiverant, ii petierunt ab eo, ut aliquod specimen suae magiae exhiberet. Hoc quum diu recusasset, tandem importunitate sodalitii, neutiquam sobrii victus, promisit, se illis exhibiturum quod cumque expeterent. Unanimi igitur consensu petierunt, ut exhiberet illis vitem plenam vuis maturis. Putabant autem propter alienum anni tempus (erat enim circa brumam) hoc illum praestare nullo modo posse. Assensit Faustus, et promisit iam iam mensa conspectum iri, id quod expeterent: sed hac conditione, ut omnes magno silentio immoti praestolarentur, donec illos iuberet vuas decerpere: si secus facerent, instare illis periculum capitis. Hoc quum se facturos recepissent, mox ludibriis suis, huic ebriae turbae ita oculos et sensus praestrinix, ut illis tot vuae mirae magnitudinis, et succi plenae, in vite pulcherrima apparerent, quot ipsorum adessent. Rei ita que novitate cupidi, et ex crapula sibitundi, sumptis suis cultellis exspectabant, ut illos iuberet rescindere vuas. Tandem quvam istos leviculos aliquandiu suspensos in ipsorum vanissimo errore tenuisset Faustus; subito in fumum abeunte vite una cum suis vuis, conspecti sunt singuli tenentes loco vuae, quam unusquisque apprehendisse videbatur, suum nasum, opposito superne cultello, ita ut si quis immemor praecepti dati, iniussus vuas secare voluisset, se ipsum naso mutilasset. Et recte quidem illis accidisset, dignique fuissent alia mutilatione, qui non ferenda curiositate spectatores et participes esse sategebant illusionum diabolicarum, quibus sine gravissimo periculo, vel potius piaculo interesse Christiano homini non licet. Meiito igitur reprehenduntur, In praefatione librorum de daemonomania. et sibi ipsis perniciem accersiverunt ii, de quibus Bodinus scribit: Quum magis captivis fidem non haberent, ipsis placuit experiri, et se uni Magae ducendos permittere. Itaque abducti quum seorsim in locum aliquem starent, res quidem abominandas prospectarent; sidem dari diabolo, saltari, coiri: sed tandem diabolus, qui eos a se non videri sinxerat, tam strenue verberavit eos, ut post dies quindecim morerentur. Alii renuntiarunt DEO vero, seque periculi faciundi gratia Sathanae deuoverunt: Lib. 3. cap. 2. et. 3. sed illis perinde evenit, ac illis bestiis, quae speluncam leonis ingressae non revertebantur. Plura exempla eaque memorabilia recenset Bodinus ibidem. Eodem modo audiendae eorum excusationes non sunt, qui praestigiatrici opera Magorum, maiores suos, et nescio quos heroes priscos videre cupierunt, quod in morbos fere letales inciderint. Siquidem spiritus is tenebricosus, et impostor, quem scimus esse ab origine rerum mendacem et homicidam, non potest odium atrocissimum suum erga genus humanum, licet se simulet esse interdum supplicem, placatum, man suetum, nonnumquam etiam angelum lucis, protsus celare, quin ungues suos figat, et aliquo modo nocendo sese prodat. Docent enim nos sacrae literae, quod diabolica natio exciderit veritate et gratia, sitque immobilis ad bonum. Unde Bodinus in modo citato loco colligit aximoa indubitatum: Numquam Sathanam bene facere, nisi ut gravius ex eo redundet malum: adeo naturae DEI, inquit, adversatur, qui nullum malum permittit fieri, nisi ut maius consequatur bonum. De praenot: superstit. Documentum praeterea esse deberent horrenda exempla, quae paulo ante de Mago Bohemo, et Fausto relata sunt. Et Iohannes Franciscus Picus Lib. 5. cap. 9. Mitandulanus, sicuta Wiero introducitur, memoriae tradit, Magum Lib. 2. cap. 4. quendam, ut ipse a sociis eius adhunc vius audierit, a daemone vivum ablatum De praestig. nusquam comparuisse, dum curioso cuidam, et male sano principi Troiae oppugnationem repraesentare quasi in scena pollicitus esset, achillemque et Hectorem introducere proeliates: De Zoroastre quoque qui (ut inlibris a)nagnws1e/wn, id est; recognitionum Clementis Romani legimus) Mesraimi Chami filius, et primus fuit, qui magicae artis disciplainam trdidit, scribunt, quod astris multum et frequenter intentus, cupiens apud homines DEUS haberi, velut scintillas quasdam ex stellis producere, et hominibus ostentare coeperit: quo rudes in miraculi stuporentraherentur, desideransque hanc de se augere opinionem, saepius ista molitus sit, usque adeo, donecab ipso daemone, quem importunius freque~rabat, succensus igni cremaretur. De Lupoldo huius nominis Duce Austriae, fratre Fiiderici (qui a no~nullis, III. Imperator huisus nominis dicitur) narrant historici, quod quum cacodaemonis opera fratrem ex custodia Ludovici Bavari liberare anxie cuperet, ita a spectro perculusus fuerit, ut paulo post diem suum obierit. Huc spectat Lib. 11 miserabilis exitus cuiusdam iuvenis Friburgensis, sicut in Siffridi Presbyteri Epitome referrtur, qui opera Magi cuiusdam adamatae puellae compos fieri sperabat. Quum enim Diabolus illi in forma puellae, quam deperibat, apparuisset; et is manum, ut in complexus illus veniret, extra circulum Magicum extulisset; statim ab eo arreptus, et parieti allisus, in frusta conquassatus, deinde in magum cadaver co~iectum est mutilatum, qui sese inde explicare Lib. 3. c. 22. De civit. Dei. non potuit, donec a multitudine ad eiulatus concurrente semianimis extraheretur. Recte itaque Augustinus monet, daemones esse spiritus nocendi cupidissimos, a iustitia penitus alienos, superbia tumidos, invidentia lividos, fallacia callidos. Hoc etiam conqueritur nostras quidam, qui superioribus annis, in expeditione quadam Italica, imprudens a commilitone suo magicorum ludibriorum studioso, assumptus fuerat in circulum quem characteribus firmissime, ut ei vanissima spe persua sum erat, contra vim daemonum munierat, suisque horren dis et stupendis incantationibus effecerat, ut saepius vocatus, instante mina cibus verbis Mago, tandem veluti coactus et pavitanti similis spiritus malignus pileo artruo cum penaula superbiens, lacero que linteo iuvo lutus, instar cadancris adusti et propemodum consumpri vermibus, illis teribili sperccie, sed ambiguis pedibus appareret, a quo extor quere Magus voluit, an Gulaeta a Turcis capta esset. At spectrum negas, sed id modo kucet pridie adhuc fortiter defensa esset scire, cumque Mago, quod nimis durus erga se et suos socios plerumque potiora agentes suis diris et intempestivis incantationibus esset, et nescio quae alia ex postulans, sumpto spatio ad deliberandum evanuit. tanto horrore, formidine et voetore post serelicto, utparum abfuerit, quin curiosi indagatores isti animo deficerent. Non dissimilis fuit ille daemon, cum quo Euthymus athlerta 8si vera sunt, quae Pausan. scribit) dimicavit, puellamque sacrifieio destinatam liberavit. Eum enim hac effigie ab eodem Euthymo depictum fuisse seribit, colore. vehementer atro, cetera specie maxime fordidabilem: amictus lupi pellis erat. Sed ad propositum. Sane nostras ille adhuc affirmat, se non sine ingenti metu de illo horribulis spectro et eius exili, rauca, interrupta et veluti strangulata voce cogitare posse. Hinc apparet, daemones licet celerrimos motus habeant, ut infra dicemus, non tamen semper cognitionem habere eorum, quae in remotioribus locis aguntur, praesertim quum ex abrupto interrogentur. Quamvis non ignorem cos interdum indicasse eo ipso tempore, quod diversa in parte orbis ageretur. De qua re habemus exemplum apud Plutarchum in vita Cimonis. Quum enim is ex Cypro legatos ad Ammonem misisset, qui occulta quapiam de re oraculum peterent; eos statim abire Ammon iussit, quod iam ipsum Cimonem secum esse diceret. Illi his auditis, ut pervenerunt ad Graecorum castra, Cimonem fato defunctum perceperunt, numeroque dierum supputato, ad id tempus, quo ipsi oraculum consuluerant, deprehenderunt, oblique cimonis mortem fuisse indieatam. Nec minus est memorabile quod a Graecis traditur, de Apollonio Tyaneo Pythagorico Philosopho, magicae artis peritissimo. Quum enim Domitianus Caesar Romaea Stephano Domitio liberto aliisque coniuratis interficeretur, et Apollonius tunc Ephesi in frequentiss. auditoriso dissereret; mox per aliquot temporis spatium, velut attonitum siluisse, deinde exclamasse eum tradunt: Euge Stephane, pulchre Stephane, percute scelestum, percussisti, Lib. 6. c. 1. decad. poster. de rebus Siculis. vulnerasti, interfecisti. Similis historia legitur apud Fazellum. Quum enim Syraculae in Sicilia a Sarracenis captea misereque direptae et vastatae essent; eodem die pastores Adriano praefecto classis Imp. Basilii in Peloponeso haerenti, id indicarunt. Quos quum Adrianus, unde id rescissent, interrogasset, illique a daemonibus, in palude quadam vicina poetui habitantibus, se cognovisse respondissent; cum pastoribus ipse ad paludem accessit, coramque, quod relationi non crediderat, propriis auribus per pastores rursus percontatum ex daemonum rsponso accedit. Nec diu post Graecorum nonnulli, qui fuga cladem evaserant, navigio Peloponesum appulsi, rem omnem diemque cum prodito a daemonibus indicio confirmaverunt. Sane facile nominri et in mea vicinia dum haec scriberem, monstrari posset 8ne exempla tam lo~ge petamus) quidem non ita pridem in seriis et ludicris celebris et exsereitatus vir, qui in custodia consenescit, eo quod interdum certis intervallis a mirifico et inquieto spiritu exagitetur, non enim solum plero sque, quum sedatiori animo est, ad se accedentes, licet ignotos et nun quam antea a se visos, suo proprio nomine compellat, illisque de parentibus, et consanguineis, nec non et gentilitiis insignis ac si familiariter cum illis diu versatus fuisset, (quod et mihi accidit) facunde refert, commotiore vero animo, falsa et obscena intermiscet: sed etiam interdum alia profert, et facit, quae insolita et mira sunt. Inprimis observatum est, eum ante aliquot annos, circa id ipsum tempus, quo Caspar Castilioneus Galliae Amiralius, cum genero et multis proceribus, secum in religione coniunctis, ex improviso Luteriae in lecto trucidatus est, mirificas visciones habuisse, ex quibus colligi potuit, aliquod funestum fa cinus alibi tractari et peragi. Inter alia autem eadem nocte, qua immanis laniena ista Lutetiana facta est, saepius exclamatuit: Omnia sanguine et cruore scatent: Et paulo post: ecce, ecce, quanta agmina caco daemonum velut ex dissitis ac diversis locis advenientium, et invicem congratulantium, gaudioque gestientium, ac si aliquam cruentam et insolitam, diuque expetitam rem ex arbitrio perfecerint, hic inde circumvagari in aere conspicio? Verum addidit exclamando: Ea omnia extra Germaniam actitata et gesta sunt. Est sane Sathan ille sui semper similis, in male faciendo: et sunt ipsius iniuriae quidem novae: captiones autem veteres. Licet interdum aliud agendo, aliud simulet. Etenim quemadmodum DEUS conditor et conservator est omnium creaturarum suarum, et maxime genus humanum conservatum vult; ita Abasson ille, sicut in sacra scriptura nominatur, vel Zabolus, ut a Cypriano dicitur perditam et destructam omnem naturam cupit, atque huius studii sui plurimos ministros et socios habere desiderat. Praecipue autem invidet et insidiatur piorum fidei, et mutuae inter se caritati et concordiae, singularique eorum delectatur persecutione, atque exitio, In libello de natura Sagarum. ut erudite et pie Ewicihus monet. Vel ut idem Cyprianus eleganti simiulitudine hoc docet, Quemadmodum, inquit, Latrones non struunt insidias pauperibus, et vacuam crumenam habentibus: sed iis, qui multa pecunia onusti sunt: sic diabolus eos quaerit deicere quos videt stare.

VETERES in suo reprobo sensu Satyros (qui teste Pausania, quum essent seniores, Sileni dicebantur) quemadmodum Faunos Silvanosque pro semideis, sive pro silvestribus numinibus coluerunt, ideo que non solum eis lucos consecrarunt, sed etiam scenas in ludis eisdem destinatis, ut auctor est Vitruunius, frondibus, speluncis, montibus, gramine, reliquisque agrestibus rebus in topiarii speciem (quod hodie adhunc in Italia usitatum est) peculiares construxere, artificesque in eorum statuis singularem diligentiam Lib. 36. c. 5. adhibuere, sicut et Romae videre licet, et testis est hac de re Plinius, ubi inter Praxiteis opera celebrat Satyros quatuor, ex quib. unus Liberum patrem palla velatus humeris praefert: alterum Liberum patrem similiter tertius ploratum infantis cohibet: quartus cratere alterius sitim sedat. Eiusdem Lib. 6. cap. 2. Toprograph. antiq. Romae. artificis opus olim Romae spectabatur in porticu, quam, Augustus in gratiam sororis Octaviae condidit. In qua raptus Proserpinae, Bacchus et Satyri fuere, ut Marlianus notavit. Crediti sunt fuisse mortales Sileni, vel, ut dixi, In posteriorib. Eliacis. natu maximi Satyrorum. Eorum enim sepulcra apud Hebraeos et Pergamenos ostendebantur, ut Pausanias refert. At Strabo, Satyros, Silenos, Lib. 10. Tityros daemonas fuisse scribit, qui perhibentur deorum ministri, de quibus Lib. 5. cap. 8. et seqq. plura reperiet studiosus lectori in mythologia natalis Comitis. Sed veniamus ad minus fabulosa, superstitione gentilium posthabita. Animalia lib. 7. cap. 2. Satyri esse perhibentur in intimis Libyae recessibus: vel secundum Ptolem. Cap. 30. Satyri in subsolanis Indorum montibus, vel Cartadulorum regione inveniuntur, humana effigie animalia perniciosissima: tum quadrupedes, tum recti curentes, ut propter velocitatem nisi senes aut aegri capi neqvenant. In Hieroglyphicis lib. 10. Solinus satyros inter simias collocat. Sunt inquit, et quas vocant satyros, facie admodum grata, gesticulatis motibus inquierae. Hae simiae Tityri a nonnullis vocantur, inter quos est Aelianus,Pierius autem citat Pauseniam, qui audiverit ab Euphemo quodam, probatae fidei viro, quum in Hispaniam navigaret, adversatempestate se in exteriorum Oceanum esse delatum, postque multorum dierum navigationem ad insulas quasdam desertas pervenisse, quas homines ferino trucique aspectu silvestres inhabitabant corporibus hirtis, pilorum colore subruso caudis, equino pene, maioribus praediti. Qui posteaquam nautas illuc advectos inspexissent, ocius omnes ad extremum littus accurrere, vocem quidem nullam, sed stridorem quendam informem et inarticulatum emittentes: in feminas autem quae navi illa casu vectabantur, eos adeo furiosos invasisse, ut aegre ab iniuria etiam caesi flagris abigi summoverque potuerint. Veritos vero nautas ne quid indignum paterentur inhibita nave procul in ancoris sterisse barbaram vero quandam mulierem, quam secum habebant, in littus exposuisse, in quam omnes postea petulantiss. debacchantes, per omnia corporis cava libidinem exercuerint, easque Satyrorum insulas a navigantibus appellari, etc. Quae si vera sunt (non enim ignoro, multos opinari hanc narrationem Pausaniae de insulis Satyrorum fabulosam esse, hisque similem, quae Lucianus venuste quidem et eleganter confixerit) rectissime Grammatici haec salacissima monstra e virili membro, quod Graeci s1a/qhn dicunt nomen habere volunt, cum praesertim omnes auctores in hoc conveniant, Satyros in libidinem et procacitatem esse maxime pro clives, neque posse eos hac in re satiari. ideoque videmus eos passim in picturis non solum esse comites Veneris, sed currui eius velut iumenta iunctos. Hinc quoque Satyriasimus vel s1aturi/asis2 morbi genus, quod a latinis tentigo, vel secundum Iuvenalem, veretri intensio nominatur, a Satyrorum similitudine, Lib. 1. cap. 8. Saturnal. qui semper propter libidinem genitalibus intensis pinguntur, appellationem habet. Quod tiam Macrobius confirmat, ubi dicit Satyros quasi Sathunos, quod sint in libidinem proni, nuncupatos. Unde accidit, ut fabulae carminum genus propter petulantiam et lasciviam Satyra nominata sit. Duo namque Satyrarum genera fuisse constat, alterum antiquius quod sola carminum varietate constabat: alterum recentius, apertam hominum reprehensionem, interdum non inutiliter, non raro autem petulanter continens In Pericile. et acrem vitiorum obiurgationem. Ideoque Plutarchus veteris Comoediae scriptores s1aturikou/s2 toi=s2 bi/ois2 appellat, qui genus vitae id sectarentur, quod in acerbe exagitandis hominibus versaretur. Inter ceteros autem Satyricos carmine delectatum fuisse Ennium Pacuviumque tradunt. Satyras quoque M. Varro Romanorum eruditissimus, composuit, quas alii Cynicas, ipse Menippeas appellaiit, ut quae inscribitur Nescis quid vesper vehat, et de officio mariti, et Testamentum, et illae, quae Graecos habent tirulos, ut peri\ e)des1ma/twn, o)/nos lh/ras2, gerontodida/s1kalos, u(droku/wn i(ppoku/wn, aliaeque permultae. Horatius autem et persius in hoc genere tersi et puri sunt. Quos Praelectione in Persium. secutus est Iuvenalis, longius que aliquanto quam ceteri progressus est. Charactere usi sunt Satyrici, ut Angelus Politianus erudite observavit, eodem ferme quo veteres Comici. Summa illis inaequalitas, inquit ibidem modo exiles ac tenues, modo exsultantes et velut ampulosi nunc stricti et castigati; nunc vagi atque effusi. Plerumque autem obscuri, operosi implicati, cultuque quodam florentes acquisito atque affectato. Idiotismum praecipue amant, rem quae inter oratorias ac poeticas virtutes raro procedit magnoque indiget temperamento. Nuda sunt verba illis, propria significantia energiae plena: non graeca tamen, non alioqui peregrina, non trita, non obseoena et scurrilia reformidant. Multa aspere, multa severe, multa blande multa idem ambigue dicunt, et subdole. Toti urbanitate et salibus, toti scatent senticulis, atque acuminibus. nunc omnia obliniunt felle: nunc aceto conspergunt, nun ciocis et lascivia condiunt, nunc mundi, nitidi, candidi, nunc horridi, agtestes, squalidi, nunc leviculi, improbi, petulantes, nunc vehementes, incitati, minaces. Reprehendunt acriter insultant impotenter, vafre cavillantur, asture obrepunt, effluunt lubrice, tergiversantur, illudunt dissimulant, ardent, versant, suspendunt, feriunt, pungunt prot ocant, titillant, stomachantur, attonant ceu fulmine omnia, et concutiunt. Sed redeamus In vita Syllae ad Satyros nostros. Plutarchus captum esse Satyrum, quum Sylla Dyrachio mille et quingentis navibus Brundusium traicere constituisset, memoriae tradidit. Prope est, inquit, Apollonia, et apud eam Nymphaeum, locus sacer, qui ex viridi herba et pratis fontes ignis perennis spatsim emitmit. Ibi ferunt Satyrum dormientem, ea forma, qua finig et pingi eos videmus, captum, et ad Syllam adductum fuisse. hunc interrogatum per multos interpretes, quisnam esset, aegte vocem edidisse, non quae intelligi posset, sed asperam et mixtam equino ex hinnitu et hirci balatu, eaque territum Syllam abominatum a se dimisisse. Unde Plinius Satyris praeter figuram Lib. 5. cap. 8. natural. hist. nihil moris humani esse dicit. Et Diodorus Siculus scribit, Satyros in Aethiopia Dionisio oblatos co mas umbilicotenus habentes. Legimus quoque in vitis patrum, Sancto cuidam viro, in quadam eremo habitanti, aliquando Satyrum obviam factum, fassumque fuisse, mortalem esse, et unum ex accolis eremi, quos vario delusa errore gentilitas Faunos, Satyrosque et incubos vocaret, et coleret, et cum illo de paenitentia collocutum. An autem revera id acciderit, velludibria diaboli fuerint, multi dubitant. Eodem modo legimus, eundem sanctum virum Hippocentaurum conspexisse, qui ab illo compellatus, nescio quid infrendens, et frangens potius verba, quam prolo quens, patentes campos volucri transmittens fuga, ex oculis mirantis, In Genesi. evanuerit. Miras quoque et impias nugas de Satyris Rabbi Abraham finxit. Is n. assere ausus fuit. Faunos Satyros, in cubos et similes, esse creaturas, sed imperfectas, quod DEUS vespera Sabbathi praeventus illos non perfecerit. Et ob hanc causam eos fugere Sabbathi sanctitatem, quaerentes montes et tenebrarum latibula, in quib. delitescant usque ad finem Sabbathi, et tunc revertentes infestare homines, quibus nocere conantur. Sed haec delira somnia Rabinorum mittamus. Notum praeterea est adagium, quod plerumque contra bilingues, et qui eundem modo laudant modo vituperant, usurpamus; e)k tou= a)utou= so/matos to\ qermo\n kai\ yu/xron e)ca/gein, eodem ex ore calidum, et frigidum proferre, ex apologo quodam Anianifabulatoris, de Satyri et rustici cuiusdam colloquio originem suam habere. Non omittendum est praeterea, quod Plutatchus et alii nonnulli Alexandro contigisse fcribunt. Quum enim Tyrum obsideret, et Tyrii fortiter resisterent, impetusque eius diu eluderent, ob hanc rem sollicito Alexandro, quod haec diuturna obsidio illi quasi a cursu victoriae destinatae contra Orientem, velut remoram iniceret: visus est Satyrus ei in quiete eminus alludere, deinde volenti eum capere, fuga elabi, tandem multa orantis et circum cursitantis in manus venire. Coniectores nomen Satyri dividentes haud absurde pronuntiarunt: *sa\ tu/ros id est, tua erit Tyrus. Quod etiam evenit, ideo que oftendi fontem idem auctor scribit, apud quem in somnis cernere Satyrum imaginatus fuerat. Simile propem odum somnium, futurarum rerum eventum demonstrans, ut paulisper a proposito divertam, habuit Constans Imp. quum eslet proelium initurus cum Saracenis, ut Cedrenus refert. Etenim in quiete ratus fuit, se venire Thessalonicam Quod quidam ex coniectoribus ita interpretatus est: qe(s2 a)/llw| ni/kun, id est, cede alteri victoriam. Atque ita evenit. Non solum autem veteribus ethnicis somniantibus et vigilantibus eiusmodi ludibria astu Sathanae obiecta fuere, sicut Plinius quoque notavit, ubi dicit, montem Atlantem noctibus micare crebris ignibus, Aegypanum, Satyrorum lascivia impleri, tibiarum ac fistnlae cantu, tympanorumque et cymbalorum sonitu strepere: sed nostro quoque tem pore non raro phasmata veluti Satyri et Fauni quibusdam in locis lascive saltantes, ut simpliciores, vel ad superstitionem, vel ad impiam petulantiam, praesertim feminae sal ciores, pertrahantur, conspecta sunt. De hac autem re Lib. 3. c. 11. et 12. Malleus Maleficarum, Matth. Grylandus, et inprimis Olaus Magnus de Septent. locis, aliique libri obscuriores, multas historias, interdum etiam meras fabellas aniles continent. sed sinamus Satyros, et ad alteram partem huius meditationis, videlicer ad Sphinges, veniamus. De Sphingibus multa passim apud auctores leguntur, Tritum enim est, an autem verum sit ignoro Sphinga monstrum Thebanum fuisse, facie virginea, alas et ungues habens, velut Harpyae, quod insidens scopulo viae imminenti, insolubilia aenigmata transeun tibus proponebat, quae quum solvere non possent, ex improviso, veniens aliis unguib. ad se in rupem trahebat et praecipites dabat. Oedipum autem solvisse aenigma Appollodorus ait, Sphingem ex Echidna et Lib. 3. de deor. origine. Typhone parentibus ortam, Thebanis ab Iunone immissam hanc muliebri facie ac pectore, pedibus ac cauda leoninis, et avis pennis praeditam fuisse quae quum a Musis aenigmata didicisset, in Phyceo monte consederit, deque its unum Thebanis ptoposuerit huiusmodi: Quodnam esset animal quadrupes, bipes, ac demum tripes. Porro Thebanis oraculum renun ciatum fuerat, tum Sphingis in commodo ac detrimento liberos fore, quum id aenigma solvissent. Interea universos, qui illud esset, rogobat: quod quum minime teperirent, abreptum ex omnib. unum devorab at, eaque de causa plerique subinde peribant Acpostremo ad eum modum Aemone Crcontis filio perempto, Creon aenigma huiusmodi soluturo, et regnum et Laii uxorem se traditurum, praeconis voce renuntiari iubet. Quod ubiad Oedipi aures pervenit ipse ita solvit: Quod a Sphinge propositum esset aenigma, esse hominem. Nascitur enim quadrupes infans, quod quatuor gradiatur membris: grandior autem effectus homo bip es esse incipit: senescens vero ac demum tertio assumpto pede, id est scipiones, tripes dici potest. Ipsa igitur Sphinx ex arce sese praecipitem dedit. Hanc historiam vel potius fabellam integram asscribere volui ut rectius cognoscatur origo adagii, quod Terentius allegat: Davus sum non Oedipus, id est servili officio non quaestionibus In Aenigmatibiu. solvendis aptus. Palaephatus autem, qui a Lilio Gyraldo allegatur historiam de Sphinge ita exponit: Cadmus uxorem Sphinga habens Amazonida, Thebas profectus est, ubi interfecto Dracone regno potitus est, ducta uxore Harmonie, Draconis sorore. Id Sphinx iniquo animo tulit. Quare seductis nonnullis civibus et cane, quam a velocitate pedum Graeci podw/kmo vocant, Sphicium seu Sphincium (utroque enim modo legimus) occubavit, incursionibusque ac insidiis, quaea Thebanis indigeno sermone aegnigmata dicuntur, Cadmum ipsum, et qui illum sequebantur, infestavit. Tandem proposito praemio ab Oedipo superatam fuisse. Dictum esle putant Sphingem a s1fi/ggein, id est constringere vel vincire, quod transeuntes suis quaestionibus In Gripheternario. ita stringeret, ut se expedire non possent. Unde Ansonius:

De Sphingibus autem Diodor. Sicul. et Plinius plura tradunt, et Natalis Comes caput peculiare habet, ubi in fine ita dicit: Per Sphingis fabulam id significatum fuisse ab antiquis sapientibus crediderim. Suam fortunam aequo animo cuique esse feren dam, quam tn~, si quis aegerrime, erat, omnino ferre necesse sit. Nam quid significant alae? an non fortunae inconstantiam. Aut cur ungues in praedam flexae illi tribuuntur? nonne quod undecumque libuerit omnia potest auferre? Cur humana est facies? quia humanum est subici calamitatibus et vicissitu dinibus fortunae. Leonina pars forti animo esse fe. renda adversa significat, quae vel vi omnino sunt ferenda. Si quis enim miserias prudenter sustinere nequruerit, aut nisi se sapienter inter adveras custodierit, ille ab ipsa Sphinge crudelissime torquetur, et laniatur. Atque utsummatim dicam, nos monere per hanc fabulam sapientes voluerunt, aut prudentia et Minervae consilio fortunae iniquitatem esse superandam: aut si minus istud fecerimus, nos ab illa superari oportere. Nam quid agitur in aenigmate Sphingis? an non de humana imbecillitate, cum nihil nascatur homine debilius aut calamitosius. Hanc ingeniosam et eruditam, et quae alibi, ut puto, non reperitur, explicationem asscribere ex Natali operae pretium duxi, ut cognoscatur, sicut saepius in his me ditationibus monui, quae salutares doctrinae sub fabulis lateant. Sane Romae aliquot Sphinges marmoreae, quae Ax Aegypto allatae dicuntur, in Capitolio et alibi hodie adhuc conspiciuntur. Aegyptii enim ideo Sphinges ante templum posuerunt, quod mystica dogmata, praecepta et institutiones sacras, per aenigmatum nodos a profana procul multitu dine inviolata, custodita, et in arcanis tantum tractari voluere. Ideo putant Octavium Augustum ob taciturnita tem Sphinge, loco signialiquantisper usum fuisse, quae etiam adhuc ante ostium ponti Euxini, quo in Bosphorum sese exonerat, in altera Symplegadum insula, in columna veteri ex albo marmore conspicitur, cum hacinscriptione: DIVO C AESARIAUGUSTO L. CL A NNIDIUS L. F. CLA. PONTO. sicut Leunclavius noster, Inan de Ctis Turcicis. tamquam a)uto/tths2 notavit. Hanc tamen, quum Augustus dicteriis lacesseretur (teste Plmio) propter difficultatem aenigmatum, quibus sua Sphinx interdum erat instructa, nato subinde proverbio et calumnia; Mirum non videri, In oratione ad Arcadium de Regno. si renata Sphinx adferret aenigmata, postea repudiavit, deinde Alexandri, postremo corroborato im perio, sua genuina imagine assumpta. Quo genere deinceps Tiberius, Caligula, Claudius, Domitianus et alii Caesares usi sunt. Synesius autem aliam affert rationem Mercurii in quit numinis duplicem speciem effingunt Aegyptii, iuvenem statuentes propter senem: quod hoc sibi vult, Eum qui aliis cum laude praefuturus sit esse et mente et robore praeditum oportere. Eamque ob causam ab iisdem et Sphingis effigies in vestibulis lucorum consecratur, nota illa quadam divinae duarum virtutum copulae, significante robore bestiam, prudentia hominum. Nam robur expers In Hieroglyphic libr. 6. ductus prudentiae attonitum fertur, res omnes miscens ac turbans, et mens destiruta manuum ministerio, ad actiones est inutilis. Pierius recenset ex auctoribus Panes, Satyros, Sphingas, simias et Cynocephalos idem propemodum Cap. 30. genus fuisse, diversis tn~ inter se distin ctum speciebus Sumpsit autem hoc fortasse ex Solino, ubi ita dicit: Inter simias habentur et Sphinges, villosae comis, mam mis prominulis ac profundis, dociles ad feritatis oblivionem. Et cicit Pierius, se tale monstrum vidisse. Nascuntur Sphinges, inquit, apud Troglodytas Aethiopes, forma haud ei dissimili, qua pinguntur, fusco pilo, mammis in pectore geminis: monstro similes: sunt etiam paulo pinguiores: naturam habent in cicurationem admodum proclivem, pluribus exercitiis disciplinisque aptam. Albertus quoque inter simiarum genera Sphingem agnoscit, insignem duabus maculis maxilla nigricantibus, cauda coloris itidem subnigri et oblonga. Harum ego unam, Veronae quum essem, vidi, mammis illis et glabris et candidis a pectore propen dentibus. Circum ducebat eam circulator quidam Gallus, ex ignotis antea insulis recens advectam. Ostentabat idem cuniculos nostris quadruplo maiores, mira quippe corporis obesitate distentos, et quod nisi quis viderit, credere vix queat, praeditos quaternis singulos genitalibus, humanorum digitorum instar, et similitu dine cohaerentibus. Ipsa vero Sphinx toto erat pectore glabello, facie et auribus humanis propioribus, dorso hispido supra modum fusco et oblongo admodum pilo, eoque densissimo. Rector laevum brachium, quo catenam, cui erat alligata, regebat, ferrea manica obarma tum habebat; dextra baculum regebat, quem in faciem animalis identidem praetendens, bipedem secum ambulare, et loco etiam saltare, interdum et obgannire faciebat, multam que hinc a spectatoribus stipem aucupabatur. Hactenus Pierius. Non mirum autem est, einsmodi bestiolas, vel potius monstra, ex illis remotioribus Libyae aliisue locis apportari, cum proverbium inde ortum sit: Semper Libya vel Africa aliquid novi apportat: Vel potius, ut aliud adagium habemus, a)ei\ fe/reiti/ libu/hkako\n (quod etiam de Cap. 1. Septentrionali plaga dicitur. Ab Aquilone in quit Hierimas propheta, pandetur omne malum super habitatores terrae.) Constat enim ob aquae inopiam egestatemque, siticulosis in regionibus, e longin quo bibendi gratia diversi generis animalia in unum congregari, vi aut voluptate ad commiscendum cogente, et inibie varia seminum mixtura varias subinde animalium nasci formas. Nec tales fetus illis in regionibus tam prodigiosi habentur, cum familiaris sit incolis eorum partus. Ex lupo enim, ut fertur, et cane generatur fera, quae Crocuta diei solet, producendique eius modum docet Aristoteles. Leaena cum pardis coit, unde ignobiles generantur leones, non iubati et maculosi fetus ut refert Philostratus. Cum pantheris In Magia naturali lib. 2. cap. 24. coeunt lupi: sic animal gignitur bigenere, quod Thoes dicitur: maculosa pelle pantheram refert, facie autem patrem, quod tradidit Oppianus. Sic et aliis animalibus coeuntibus accidere solet, ut refert Iohann. Baptist. Porea. Immo non raro compertum est, ut pastores et incolae belluina libidine impulsi, cum capellis (unde Satyri facile provenire possent) aliisque iumentis se se commiscuerit, sicut apud Aelianum de Crathipastore Sybarita legitur, nam ex illo concubitu nefario natum ferunt infantem, qui cruribus matrem, facie autem patrem referebat. Et recentiora exempla, si sine Tn Cosmographia. maxima offensione honestarum aurium fieri possent, de quibusdam brutescentibus, ut Iurisconsultorum verbo utar, adduci possent. Thevetus quoque tale monstrum humano capite et pedibus, corpore leonino sed maculoso, et depingit et describit, quod suo tempore hin cinde a circum foraneis lueri causa in Africa circumductum sit. Verum ut ad materiam nostrae meditationis revertar, Miror sane, quod neque Lusitani, neque Hispani, aliive qui non solum in remotiores et ante incognitas Indiae et Lybiae partes atque insulas penetraverunt, sed etiam propemodum immensi oceani angulos omnes suis navigationibus perscrutati sunt de insulis Satyrorum, aut de Shingibus (quod ego sciam) mentionem faciant. Sin. totae insulae, secundum quorundam opinionem, ab eiusmodi monstris occuparentur, vix eorum exactam indagationem effugere potuissent. Non omittendum postremo fuit, olim quasdam meretrices ex Megara Sphinges appellatas fuisse, quod humano capite masuetudinem prae se fertent, ceterum corpore reliquo leonino rapacitatem et imperium, quod in amatores exercent, indicarent, de quibus versiculus veteris cuiuspiam dicit potest:

Hinc etiam triti isti versus rithmici fluxerunt:

Ceterum Megarensium improbi mores fictique in proverbium abierunt. ut eiusmodi homines lascivi et molles, populari convicio: Megaricae Sphinges, In Adagiis. notati fuerint, de quibus apud Erasmum plura inveniuntur. Huc queque referri potest, quod supra de monstris circa Syrtes, Cap. 19. quorum in Hieroglyphicis mentio fit, dictum est.

Lib. 8. c. 22. EVANTHES inter auctores Graeciae (sicur Plinius refert) non spretus tradit Arcadas scribere, ex gente Antaei cuiusdam sorte familiae lectum, ad stagnum quoddam regionis eius duci, vestituque in quercu suspenso tranare, atque abire in deserta, transfigurarique in lupum, et cum ceteris eiusdem generis co~gregari per annos novem. Quo in tempore si homine se abstinuerit, reverti ad idem stagnum, et quum tranaverit, essigiem recipere ad pristinum habitum addito novem annorum senio. Etsi autem Plinius illud tamquam fabulam graecam recenset, addit enim: Nullum tam impudens menda cium est, ut teste careat: tamen certos homines effici quotannis lupos, et rursus ad pristinum habitum redire in hodiernum diem multis persuasum est, eosque Germani Berwolff, Galli autem Loupe garoux vocant. Utrum autem ea metamorphosis In interpret lib. 7. Mctamerph. Ouidii. semper revera fiat, an vero nonnun quam imaginative, declarat nobis memorabilis historia, quam recenset doctiss. vir Georgius Sabinus, super his versibus:

Tales (in quit) refert Herodotus esse apud Neurios Scythiae populos. Et hic apud Borussos fama est, tales inveniri, a quibus nuper unus fuit captus, et Duci Prussiae adductus a rusticis quorum iumenta delaniasse credebatur. Erat homo deformis, nec multum absimilis ferae, habebatque vulnera in facie, quae dicebatur accepisse morsus a canibus, ubi fuisset mutatus in lupum. Is a quibusdam, quibus Princeps id negotii dederat, interrogatus, a ebat se quotannis bis ita mutari solitum, primo citat natalem CHRISTI, deinde circa festum Iohannis Baptistae: illisque temporibus se efferari et cogi impetu quodam naturae, versari in silvis inter lupos. Maximo autem horrore et languore corporis se affici, antequam pili erumperent, et forma mutaretur. Haec affirmanti credita sunt. Sed quum ad explorandam tei veritatem diu captus in arce detineretur ac diligenter observaretur a custodibus carceris, an aliquando efficeretur lupus, retinuit semper eandem formam quam habuit: Is fuit exitus fabulae. Unde constat ea quae de ambiguis lupis narrantur, esse falsa, utpote quae homines mente capti sibi imaginantur. De sagarum natura. Hactenus Sabinus. Idipsum Iohannes Ewichius alio illustri exemplo confirmar. Petro Pomponatio, inquit, celebri olim in Italia Medico, oblatus est aeger lycanthropia laborans, quem rustici forte sub foeno repertum captu~que, quia selupum esse clamabat et fugere illos iubebat, ne ab ipso devorarentur, excoriare coeperant, ut explorarent an versipellis esset, id est, inversos pilos haberet (sic enim erant persuasi errore populari.) Sed Pomponatii intercessione dimissus, et peridonea medica menta curatus fuit. Similes imaginationes vere diabolicas, quibus miseri homines fascinantur, refert De praestig. daemon. lib. 3. cap. 10. quoque Wierius, ubi dicit: Si qui obvagari in Livonia et locis finitimis videantur lupi noxi, quos Lamias Putant, Germanis Berwolff / ii certe vel veri sunt lupi, in eiusm odi tragoediam exagitati a d aemone, qui interim horum vagis erroribus et actionibus delirorum lukanqrw/pwn phantasiae organa imbuit, vitiatque, ut ii se esse excursionum errronearum et actionum auctores corrupta imaginatione arbitrentur, fateanturque, quod quidem diabolo Lib. 4. c. 22. e. iusdem operis.non esse difficile ex descripto lukanqrwpi/as2 morbo cuilibet constat, dum humores et spiritus in haec ludibria idoneoscommovet, potissimum quibus atrae bilis nebulae cerebrum vitiare solent, cuiusmodi exsistir fatuum monstrosum que id genus hominum: Vel certe daemones censendi sunt eiusmodi lupi, qui eam assumpsere formam, ut male credulum hoc hominum genus magis irretirent suis vaframentis, insontes gravarent, et sanguinis innocentis reum redderent Magistratum. Interea ii, qui se in lupos credunt transformatos, alto immersi somno diaboli studio, alicubi ia cere comperiuntur, quorum somnia iis confundit imaginibus, quas hominum oculis praestigiosein pueris vel in sectandis vel forandis, sive armento laedendo, aut longe lateque hinc inde vagando obicit veterator ille. Ut certe non leviter mirari oporteat, inveniri viros cordatos, qui delusorum horum hominum Lib. 18. de animal silvestribus cap. 45. 46. 47. In methodo historica. cap. 14. confessioni tamquam veraci innixi, mortis sententiam contra eos pronuntiare non graventur. Haec Wierius, licet Olaus Magnus demetamorphosi hominum in Lupos diversa recenseat, si modo vera sunt quae ibi narrantur. Quae tamen Bodinus vera esse credere videtur. Olaus inquit, saepe incredibilia narrat. Sunc tamen nonnulla, quae scriptorum ac testium multitudine et consensu quodammodo persuaderi possunt. Nam quae de Nerviorum (hinunc Livones appellantur) in lupos configuratione et metemyuxw/sei ab Herodoto, Pomponio Mela, et aliis historicis olim pervulgata sunt, ea iuniores comprobarunt. Hoc enim Caspar Peucerus, vir magnae eruditionis, et minime vanus; tum etiam Languetus, non minus doctrina quam diuturna totius Europae peragtatione clarus, se ab incolis accepisse mihi confirmavit. Quod utrum fiat occulta quadam vinaturae potentis, ut de Parthasio traditur: vel ultione divina, ut de Nabuchodonosore, nondum mihi compertum est. In sua autem Doemonomania Magorum apertius hanc suam sententiam declarat, multisque exemplis confirmat, Verum enimuero licet incolis hanc lukanqrwpi/an sicut alia multa superstitiosa, revera contingere persuasum sit, tamen apud prudentiores non facile fidem habebit: sed potius speciem melancholiae eam esse credendum est, si hominib. contingit: si vero opera diabolorum, permittente Deo, eiusmodi lupi nocent, hominum transmutatione in bestias opus non est. Etsi enim, ut E wichii verbis utar scriptura loquitur de Nebuchadnezare, quasi in feram mutatus fuerit, tamen id non iuxta to\ r(hto\n oportet intelligi, alioqui non restitutus, sed novus omnino homo creatus diceretur. Huic sententiae quoque asti ulatur diligens Britanniae descriptor Gulielmus Camdenus, ubi dicit: Quod In alterae parte Hiberntae. nonulli Hibernici, et qui fide digni videri volunt, homines quosdam in hoc tractu quotannis in lupos converti affirmant, fabulosum sane existimo nisi forte illa exubreantis atrae bilis malitia, quae lukanqrwpi/a medicis dicitur corripian tur, quae eiusmodi phantasmata ciet, ut sese in lupos transformatos imaginentur. Nec ego aliud de Lycaonibus illis in Livonia transmutatis opinariausim, etc. Quomodocun que autem sese res habeat, constat certe olim ethnicis cordatioribus, praeceptisque philosophicis solidioribus imbutis, firmiter persuasum fuisse, viris bonis et fortibus simulacta et nocturnas apparitiones nun quam apparuisse: sed pueris, mulierculis, vecordibus atque aegrotis, qui per animi imbecellitatem, assidua formidine exagitantur. Ii enim putant videre pet hallucinationis speciem phantasmata, ad quae rapiuntur phantastico et inani attractu, quae revera non vident, quae que etiam nusquam sunt. Hoc Tragico Oresti contigit, ubi in quit: O mater supplex ora te: ne incute mihi sanguinarias coruscasque pupillas. Ipsae enim ipsae propter assiliunt me: Dicit haec quidem ille ut furibundus, nihil vero videt, etsi videre videtur. Propter quod illum Electra ita compellat: Sta miserande tuis immote in stragulis, cernis horum nihil, quae coram cernere reris. Eodem modo iis accidit, qui qtra bile perciti ita insanierunt, ut se vaccas putarent. Hoc enim de filiabus Praeti memoriae traditum est, de quibus Poeta:

Et hoc non mirum videri debet, nam melancholiae vis tanta est, ut non raro rationem turbet, nonnumquam plane evertat. Quare Galenus et Auicennas testantur, repetos esse, qui putarent se esse vasa fictilia, et ideo hominum ta ctum, ne colliderentur, reformidarent. Eodem modo fuerunt, qui se aves esse arbitrati sunt, ita ut se non moverint, nisi quum motis brachiis ad alarum similitudinem volare crederent. Plerosque etiam atra bile vitiatos, se leones esse vel daemonas imaginari: idem Auicennas auctor est. De affectis malesic. lib. 4. s. 23. Et allegat Wierus Plinium et Edovardum, qui scribunt cerebrum ursi devoratum ingignete imaginationes, quasi in ursum quis transmutatus sit. Et hoc nobili Hispano cuidam nostro saeculo contigisse, qui per deserta et montes vagari sit solitus, se in ursum esse conversum phantasia vitiata ratus. Insanorum enim numerus est pene infinitus. Qui igitur, ut de spectris pergamus, immunes ab huiuscemodi imaginationibus esse volunt, iis curandum est, ut animus intensiss. cogitationibus honestis, aliisque rebus, piis praesertim, occupetur, neve perturbationibus locus telin quatur. Undetraditur, quod Democrito Abdera oriundo tam firmiter persuasum fuerit, eiusmodi nihil esse in rerum natura posse, ut quum se in monumento extra portas claus, sset, ibique degeret, dies noctesque scribens atque componens, iuvenesque eum quidam illudere cupientes, ac perterrefacere, nigra veste in modum cadaveris ornati, ac personis in capita affictis illum circumsilirent, hic neque eorum commenta pertimuerit, neque eos om nino respexerit, sed inter scribendum, Desistite tandem, dixerit, ineptire. In Hieroglyphicis. Prudentior sane ille fuit, et animosior, quam olim Aegyptiorum sacerdotes, qui ut Orus depingit, praesidium ac remedium contra daemones firmissimum esse sibi et aliis persuaserunt, picturam, duorum hominum capita, unum maris intro aspiciens, alterum feminae foras. In Democritea opinione In vita Bruti. etiam fuit Cassius imbutus placitis Epicuri, unus ex interfectoribus C. Caesaris. Is enim quum metum conceptum ob spectrum quoddam Bruto adimere cuperet, ira eum, ut Plutarchus refert, compellavit: Non ita existimamus Brute, non affici nos revera semper iis, aut videre ea, quibus affici nos, aut quae cernere nobis videmur. Nam et sensus mobiles sunt, ac facile decipiuntur: et mens multo celerius se ipsam nulla impellente causa concitat, et quasuis species concipit: quippe haecimaginum formatio cerae quandam habet similitudinem, et animo hominis, in quo et effingendi et effigies recipiendi ineft vis, id quo que suapte natura adest, ut quam facilime variet idem atque formet. Demonstrant hoc msomniorum tam variae vices, quibus vis imaginandi ex levi initio ita convertitur, ut omnis generis visa et affectiones existant. Etenim animi natuara ea est, semper ut moveatur: motio autem illa imago aliqua aut intellectio est. Porro tibi corpus natura afflictum, mentem exagitat, atque minus sui compotem reddit. Neque vero probabile est, genios vel esse, vel hominum formam habere, vocemue aut vim quandam ad nos pertinentem. Omnino aunt velim nos, non armorum modo equorum, naviumque tantis copiis sed et deorum De rebus Indicis. ductus fretos esse, atque confidere, qui sanctiss. atque pulcherrimi facinoris auctores ducesque sumus, etc. Hucreferri possunt ea, quae Arrianus de Nearcho praefecto classis Alexandri Magni memoriae prodidit. Quum enim ad in sulam Nosalam Soli sacram appulisset, illique indicatum fuisset, eam a nullo mortalium adiri: si autem quis eo deferretur, eum non amplius cerni; ideoque omnes nautae persuasi hac opinione illam adire nollent: ipsummet eo navigasse scribit, ac nautas compulisse vel invitos navem appellere, itaque in insulam descendisse, et vanam atque inanem fabulam comperisse, quae de insula spargebatur. Similem historiam sane memorabilem, tefert Lib. 2. cap. 23 Eccles. hist. Ruffinus de Serapis simulacro (quem alii Iovem fuisse putant, cuius capiti modius superpositus fuit, vel quia cum mensura modoque cuncta indicet moderari; vel vitam mortalibus frugum largitate praeberi: alii virtutem Nili fluminis cuius Aegyptus opibus et fecunditate pascatur: quidam in honorem Iosephi filii Patriarchae Iacobi formatum perhibent simulacrum ob divisionem frumenti, qua famis tempore subvenit Aegyptiis: alii Apian Regem Aegypti, eo quod famis tempore affatim civibus Alexandrinis alimenta suppeditasset, ideoque eo mortuo in honorem eius institutum apud Memphos templum, in quo bos, quasi indicium optimi agricolae nutriebatur, et Apis appellabatur; soro\n vero, id est, sepulcrum, in quo corpus eius inerat, Alexandriam deductum, et Soron Apis primo, ex compositione Sorapin, post vero per corruptionem Serapin nominatum) Simulacrum, inquit Ruffinus, Serapis Alexandriae ita erat vastum, ut dextra unum parietem, alterum laeva pertingeret, quod monstrum ex omnibus generibus metallorum lingnorumque compositum ferebatur. Quum igitur Christiani parati essent ad subvertendum erroris auctorem; diu obstitit persuasio quaedam a gentilibus sparsa. Quod si humana manus simulacrum illud contigisset, terra dehiscens ilico solveretur in chaos, caelumque repente rueret in praeceps. Verum unus ex militibus, fide quam armis magis munitus, corteptam bipennem insurgens omni nisu maxillae veteratoris illidit. Clamor attollitur utrorumque populorum neque tamen aut caelum ruit, aut terra descendit. Inde iterum atque iterum repetens, putris lingni fumosum genu caedit, quo deiecto, igni adhibitio tam facile quam lignum aridum conflagravit. Post hoc revulsum cervicibus, et depresso modio trahitur caput, tunc pedes aliaque membra caesa securibus et rapta funibus detrahuntur, ac per singula loca membratim in conspectu cultricis Alexandriae senex veternosus exuritur. Ad ultimum truncus, qui superfuerat, in amphitheatro concrematur, vanaeque superstitionis et erroris antiqui Serapis hic finis fuit. Sed ad propositum revertamur, Haec a me non ideo referuntur, quod ignorem potentiam cacodaemonum, qui permittente DEO, non solum mirificas imagines et formas hominibus praesentare eosque tertere solent, sicut Turcae in hodiernum diem, suis incantationibus fugitiva mancipia retrahere perhibentur. Nomen enim serui in schedula scriptum suspendunt in eius cubiculo: mox diris verbis et devotionibus illius caput impetunt, deinde fit vi daemoniaca, ut fugiens putet sibi in itinere vel leones vel dracones incurrere, vel mare, vel flumina contra se exundare, vel omnia tenebris nigrescere, iisque terriculis repulsus in seruitutem pristinam Lib. 7. cap. 5. histo. Eranc morte duriorem redit. Simili magica incantatione olim, teste Plinio, Vestales Romanae, nondum egressa Urbe, mancipia fugitiva retinere solebant. Et memorabile exemplum recenset Rob. Gaguinus. Immo cum sint spiritus tenues, et incomprehensibiles, insinuant se nonnumquam corporibus hominum, et occulte in visceribus operti valetudinem vitiant, morbos citant, somniis animos terrent, mentes furoribus quatiunt, ut homines his De origine rerum lib. 2. cap. 14. malis cogant ad eorum auxilia decurrere, ut Lactantius recte monet: Sed etiam concedendum est eos nonnumquam homines et corpereas res de loco in locum transferrre. Etsi enim experientia docuit, sagas quasdam et veneficas, ut spiritus istos im mundos ad se alliciant, nonnumquam sese perungere solere unguento aliquo soporifero, deinde se conicere in lectum, ubi ita profunde dormiunt, ut nec aciculis, nec ignibus possint experge fieri. Interim diabolus illis ita dormientibus multa proponit ludicra, convivia, L. Prognostic choreas, et omne genus voluptatum. Ita ut illis accidat, sicut Galenus de insanis et atra bile percitis, et de his qui mortis vicinitate alienat ae mentis sunt, ait, quod res, quas extra se videre arbitrantur, intra ipsorum sint oculos Lib. 2. cap. 26 in mag. nat. Hoc patet ex eo, quod sibi contigisse scribit Iohan. Bapt. Porta. Incidit, inquit, mihi in manus vetula quaedam earum, quas a strigis avis nocturnae similitudine striges vocant, quaeque noctu puerulorum sanguinem e cunis absorbent, sponte pollitica brevis mihi temporis spatio allaturam responsa. Iubet omnes foras egredi, qui mecum erant: acciti testes spoliis nudata tota se unguento quodam valde perfricavit, nobis e portae rimulis conspicua sic soporiferum vi succorum cecidit profundoque occubuit sommo, fores ipsi patefecimus: multum vapulabat, tantaque vis soporis fuit, ut sensum eriperet: ad locum foras redimus iam medelae vires fatiscunt, flaccescumque: a somno revocata multa in cipit fari deliria, se maria montesque transmeasse, falsaque depromens responsa: negamus; in stat: livorem osten dimus, pertinaciter resistit magis. Hactenus Magus iste naturalis. Etsi in quam, experientia docuit, quod multi manentes uno in loco, opinati sunt, sese hinc inde vagari: tamen non raro accidit, ut permittente Deo, daemones homines auferant in nemora alia que loca, ibique illis huiusmodi spectacula proponant. Nam Simon Samaritanus magus (qui su Claudio Caesare statua donatus est, cum hac inscriptione: SIMONI MAGO DEO, vel SIMONI SANCTO DEO ut In Apolog. Tertull. Iustin. Martyr, et Eusebius scribunt) Per aerem daemonibus vectus vagari potuit: sed ad preces divi Petri repente ex alto corruit misereque Decad prier. lib. 3. c. 1. periit. Ob hanc rem eum a Nerone, qui hunc Magum magnifaciebat, supplicio affectum esse tradit Cedrenus. Eodem modo Diodorus, vel Lyodorus, ut vulgo appellatur, Siculus, quemadmodum Thomas Fazelli refert, magica arte imbutus, miranda praestigiarum machinatione olim Catanae floruit. Is namque potenti carminum suorum vi, homines in bruta animantia convertere omniumque ferme rerum formas in novas metamorphoses transfundere, longissimisque a se spatiis dissitos repente ad se attrahere posse videbatur. Catanenses praeterea adeo crebris lacessebat iniuriis, et contumeliis dehonestabat ut vanissimae credulitatis laqueis circumventi ad cultus ei pendendi studium concitarentur. Qui quum capitis reus cruci tradendus esset, eliciorum carminum praesentiss. arte e Catana Byzantium cuius imperio eo tempore Sicilia suberat, et rursus Byzantio Catanam, lictorum manib. dilapsus, paruo temporum interstitio, per aera se devehi iussit. Quibus veneficiis adeo populo factus est admirabilis, et eo tandem persuasit ut in ipso quan dam numinis potentiam esse rati, errore sacrilego cultum Cap. 42. sacrum ei exhiberent. Sed tandem a Leone Catanensi Episcopo divina virtute ex improviso captus, frequenti in media urbe populo, in fornacem Desortilegiis quaest. VII. igneam iniectus, incendio consumptus est. Huc commode referri possunt, quae supra de Davide Mago ex Tutelensi retulimus. Similia exempla reperiuntur apud Paulum Grillandum. Sic aliquando accidit, ut quidam qui harum rerum strudio tenebatur, repente ablatus domo, sisteretur in loco amoeniss. ubi quum toram noctem spectasset choreas, et indulsisset epulis, mane quum illa omnia disparuissent, vidit se haerere in spinis inter densissimos vepres, et quamvis sibi visus fuisset comedere, tamen fame fere conficiebatur. Unde Magi qui hac arte utuntur, recte praestigiatores dicuntur. De iustit. et iur. lib. 8. q. 3. art. 2. Lib. 2. cap. 4. De daemon. Solent enim magnifica convivia instruere mensasque epulis reficere, et ministrantium fre quentia perornare, ut de Inacho a Mendoca famam fuisse scribit Dominicus Soto, quae tamen tandem dereptente in carbones, inque alia id genus futilia evanescunt. Sic bodinus refert, Comitem Aspremontensem non ita pridem vixisse, qui domum ad se venientes tractare magnifice, excipereque sit solitos, adeo ut accurati cibi, officia, omniumque rerum copia summopere turmis eo divertentib. satisfacetent: sed homines illos et equos, quum primum ab eo exibant, fame et siti oppressos esse. Tale Cap. 70. Lib. 4. 15. divin. instit. convivium fuit, ni fallor Menippeum, de quo supra diximus. Verum enim est, ut Lactantius dicit, praestigias Magicas nihil veri ac solidi ostentare, et eius artis peritiam nihil, aliud, quam ad circumscribendos oculos valere. Vel ut Iamblici Platonici opinio fuit, quod ea, quae fascinati imaginantur, praeter imaginamenta nullam habeant actionis et eslentiae veritatem. Fascinationis autem no men antiquum esse, atque secundum antiquam signignificationem, Desacra philosophia. cap. 69. nullum natiuralem morbum significare, sed superstitionem esse vanam ex vulgati natam opinione, atque ideo neque Hippocratem, neque Galenum, neque veterum Medicorum quisque mentionem eius facere notat Vallesius. Etsi autem a Plutarcho memoriae traditum est, Periclem virum fortiss. et eloquentiss. muliebres quasdam incantationes, dum aegrotaret, scriptas gurturi suo suspensas habuisse, idque amuletum collo circumligatum aegrotantem invisenti cuidam amico ostendisse, ideoque recte dicit, eum pessime affectum fuisse, qui hanc stultitiam in se admiserit, nec non et historici tradunt, Ulyssi, quem Homerus sapientiss. Craecorura omnium inducit, graviter in femore vulnerato, sanguinis profluvium carmine Lib. 30. stetisse: tamen ea omnia nihil aliud, quam vaniss. Persuasiones fuisse, Li. Veellesemoth. vel. Exo. Cap. V. In vita Adriani. experientia docuit. Quare vere Plinius ait. Neronem magicam artem, cui fuerat initiatus, universam vanam falsamque comperisse. Hoc confirmatur exemplo memorabili (ut misceamus sacra profanis) dum Magi suis imposturis divina mitacula Moisis imitari conantur, ipsius enim baculus conversus in serpentem eorum omnes deuoravit. Adrianus etiam Imp. sicut Dio testatur illud expertus est: Magicis enim artibus et incantamentis quibusdam aquam intercutem omnem eduxit, qua tamen rursus et celeriter In compendio histor. Roman. repletus est. Idipsum Canones confirmant, ubi dicunt in cantationes infirmitatibus hominum nihil remedii Praestare. Recte itaque Pomponius Laetus Maxentium Magicis artibus, quam imperio aptiorem fuisse sentit et ibi pergit: Quicumque Magos consulunt, et vaticinia, aut auspicia rebus gerendis quaerunt, semper sunt anxii et numquam inter metum et spem avidi futurorum, quiescunt. Si illi prospera nuntiant, inani et vana spe iam tum laetari 26. q. 7. incipiunt: sin contra, repente tristicia affecti torpescunt. De hac autem re una cum eis, quos antea citavi, plura erudite et pie scripsit Alciatus. Ubi in ter In parerg. Iur. li. 8. c. 22. alia, auctoritate sacrae scripturae, et Origenis, sanctique Hieronymi, confutat opinonem quorundam veterum et recentiorum Theologorum, asserentium, CHRISTUM diaboli opera super pinnaculum templi constitutum, ibique tentatum esse, cum servator noster sponte et quidem Spiritu sancto ducente eo asscenderit. Nusquam enim uno verbo innuitur, vellegitur, De sortilegiis quaest. 7. in sacris literis, CHRISTUM a diabolo raptum, aut vectura traductum esse per aerem. Licet non fugiat me Paulum Grillandum, et alios nonnullos contrariam opinionem magno conatu, multisque adductis auctoritatibus et rationibus affirmare.

IN Solino polyhist. legimus, Democritum Abderiten ad probandam occultam naturae potentiam, in certaminib. contra Magos, usum fuisse lapide, qui alibi quam in Corsica non invenitur, et Catochites appellatur: hunc impesitas manus detinere ait, ita se iunctis corporibus annectentem, ut cum ipsis haereat a quibus tangitur. Ideo non absque causa mirum nonnullis videtur, quod multa passim occurrant, de quibus quantumvis naturalia habeantur, solida ratio reddi nequeat. Sic non absque ratione quaeri porest quare a solis Corylorum surculis bifidis, et non idem ab aliis arboribus, vel In problematibus de palato. De doctrina promiscua cap. XXII. Lib. 5. miscellan. c. 5. Lib. 16. c. 5. de animar. immortal. Lib. 2. c. 3. de Magor. dae monoman. Lib. 2. 6. 21. de mag. natural. De subtil. ad Card exercita 131. In Ione. Lib. 21. De ci vitate Dei cap. 4. et c. 5. fruticib. quae in iisdem proveniunt locis, venae auri argentive feraces detegantur, in clinante sese eo virgula, qua sub terra venaeferuntur atque latent. Quis praeterea unquam absque haesitatione veras et solidas rationes afferre potuit, cur sanguis ex interfecti cadavere, vel membris in de abscissis praesente homicida, etiam diu post perpetratam caedem fluat, quamvis hoc satis vero similiter post Aristotelem, Galeotus, nec non Hieron. Maggius et Marsilius Ficinus praestare conati fuerint, quod etiam Bodinus notavit. Quis obsecro explicare poterit, quare tam subito turbines et procellae o iantur ventorum, quum se ipsum desperabundus aliquis infelici reste suspenderit? Quis porro recte perscrutatus est, (licer Iohan. Porta, et Iulius Scaliger erudite hac de re disputent) quare Magnes ab uno latere interdum ferrum attrahat, ab altero repellat, qui tunc Theamedes dicitur: verum si allio illinatur, aut fimo tegatur, vires suas attrahendi vel repellendi tam diu amittat, donec vino abluatur: seseque in lingulis aut versus meridionalem, aut versus septentrionalem plagam obvertat? Hic lapis, quem Euripides Magnetem vocat, mulri vero Heraclium, annulos ferreos, teste Platone attrahit, ut longissima quidem ferreorum annulorum series continuo quodam contextu aptetur: ad quos omnes ex illo lapide vis ea omnino pertinet. Quare qui primum Maguetis virtutem trahentis ferrum agnoverit et viderit, non potest non ilico in admirationem rapi quod ipse D. Augustinus sibi id usu venisse fatetur. Quis credererabsque superstitione, si non id experientia testaretur, in alveariis mortuo patre aut matre familias, si non comperta morte eorum, statim in alium locum transferantur, plerumque apes omnes emori? Hoc enim iis ac cidere memini, quos compertum habeo, neutiquam superstitiosos fuisse. Eodem modo scimus quasdam illustres et nobiles familias esse, quae habent certa indicia, ea praecedunt si unus ex iis (sive domi suae, sive procul etiam si apud antipodas esset) gravi morbo, aliave calamitate affectus est, De spectr. part. 1 c. 16. vel diem suam obiit, de qua re etiam nonulla exempla recenset Ludovicus Lavaterus. Inprimis autem id Marchiones Estenses, nun c prin ceps Ferrariae, longo tempore Gemmulae, in quo monasterio Beatrix Athestina ex eorum familia sepulta fuit, observarunt. Etenim quoties ali quid novi Estensi familiaeimminebat, toties multis ante diebus in sacello eius exaudiebatur strepitus praegrandis, et corpus eius, quod de more supinum in sepulcro Lib. 2. elass. 6. De antiq. Urb. Patavin. Lib. 5. de Roman. Pontif. iacebat, in alterum revolutum latus reperiebatur. Ea autem obiit Anno Domini M. CCXXVI. VI. ID. MAII, sicut Berardin. Scardeonius refert, et eius corpus vel cineres, ni fallor, Ferrariam translati sunt, in quod dam monasterium, in quo futuros casus non minus quam antea ostendit. Memorabile praeterea est, quod Balaeus de Silvestro refert. Silvestri, in quit, sepulcrum ossium collisione. et sudore emislo, ab eo tempore dicitur semper pontificum mortem praenuntiasse. Obiitautem is Anno MIII. Hic ante fuit nominatus Gerebertus, Floriacensis monachus, verum quibus artibus ad Pontificatum pervenerit, deque eius vita et morte, Nauclerus, Platina, et Augustinus Onophrius Papae cubicularius, qui e Vaticano, actisque veteribus historiam Paparum composuit diligentissime, mira scribunt. Olim quoque Lib. 8. similia in dicia apud gentiles exstitisse Herodotus est auctor. Scribit enim apud Pedasenses super Halicarnassum Antistitem Minervae certa signa habuisse, quae demonstrarint, quoties Amphictyensibus, qui circa cam urbem habitarunt, aliquid adversi intra certum tempus eventurum esset. Habent etiam nonnulli Germaniae Principes praesagia, et veluti notas quasdam peculiares, quae ante vel circa obitum ipsorum apparent et audiuntur, veluti rugitus leonum et canum latratus inconsueti, tumultus nocturni in arcib. intempestivi sonitus in horologiis, et alia indicia praeternaturalia. Sic Principem recensentem audivi, esse in sua ditione fortem alioquin perennem sed quando scaturigo eius decrescat, id certissimam portendere caritatem annonae: sin omnino exarescat, famem, Ideoque vulog vocari Hungerbrunn. Sed qualis obsecro olim fons fuit prope Glomutium, hodie Lumizium, oppidum Misniae? Dequo ita scribit Dietmarus, sicut refertur a Petro Albino in Chronico Misnensi. Glomuzi inquit, est fons, non plus ab Albi quam duo milliaria positus, qui de se paludem generans mira ut incolae pro vero asserunt, oculisque approbatum est a multis, saepe operatur. Quum bona pax est indigenis profutura suumque haec terra non mentitur fructum; idem tritico, et avena, ac glande refertus, laetos vicinorum ad se crebro confluentium efficit animos. Quando autem saeva belli tempestas ingruerit, sanguine et cinere certum futuri exitii indicium praemonstrat. Eadem ibidem ex Erasmo Stella, de hoc fonte recensentur, ubi additur, felicitatem anni portendisse glandes, hordeum, et frumenta, undis innatantia: bella sanguineum colorem aquae: Pestem, cineres. Hucque venisse agminatim Vandalos Sorabos quotannis, ibique idolis suis sacrificasse, et explorasse fertilitatem futuri anni: hancque, idololatriam durasse usque ad tempora Henrici Imperat. qui Christianam fidem in illas regiones primum introduxit. In monasteriis quoque non raro accidit, ut spectra monachorum et monialium, quibus mors imminet, conspiciantur in templis, ubi sedilia sua peculiaria habent trunco capite. Novi quoque nobiles, qui habent indicia certissima mortis, si fons peculiaris, alioquin limpidissimus, absque causa turbatura vermi, alioquin incognito. Alia nobilissima familia, notas fatales habet, si terra prope eius arcem vel pars agri in voraginem subsidit, vulgo Erdfall vocatur. In Bohemia spectrum vestitu femineo lugubri, illuftri familiae in arce quadam appareie solet, antequam una ex coniugibus Dominorum illorum decedit e vita. Et quis eiusmodi generis singula enarrare poterit? Utautem fatendum est, in natura innumera abstrusa et nobis incognita esse (habet, namque ea scientiarum thesautos innumerabiles, qui nullis aetatibus exhauriri possunt) ex quibus non minus, quam exiis, kquae conspicua et manifesta sunt conditoris omnium rerum immensa sapientia quandoque elucet: is enim quando vult, potestfacere quod Matth. c. 3. Lucae cap. 3. Lib. 21. De civitate Dei. non est, et mutare quod est. Sicut quoque Iohannes Baptista, Pharisaeos et Saducaeos increpando alloquitur, posse Deum suscitare ex lapidibus filios Abrahami; nam sicut Deo, ut Augustin. ait, non fuit impossibile, quas voluit naturas in stituere; sic ei non est impossibile, in quicquid voluerit, quas instituit mutare: Ita in nonullis manifesto apparent im posturae, et illusiones diabolicae, quibus homines in cautos decipere, et illis imponere solet. Hinc fit, ut vulgus plerumque opera quaecumque magna et insolita magicis artibus assciribere soleat, quorum causas non intelligit. Etenim in herbis lapidibus, et aquis, ac reliiquis naturalibus rebus mirisicas inesse virtutes, hominibus quidem ignotas, quas tamen daemones cognoscentes, citissimo De iustitiae et iure lib. 8. q. 3. art. 2. Utrum liceas daemonas adiurars. quidem motu afferte possunt quocumque velint, ad insolentissimos effectus demonstrandos, late et erudite tradit Dominicus Soto. Non sine causa igitur spiritus illi contarninati, et perditi, dicuntur variis et praestigiatricibus artibus nocendi instructi, utpote qui mille vel potius innumeris modis hominum sensus, non propria potestate, sed permittente Deo depravare, et nonnumquam adiuti naturalibus rebus abstrusioribus, Lib. 2. ca. 14. deorig. error. illis quae inania et vana sunt, pro veris obtrudere solent. Vel, ut ait Lactant. visus hominum praestigiis obcaecantibus fallunt, ut non videant ea quae sunt et videre se putent illa quae non sunt. Varius enim, ut Ignatius Martyr ait, Epist. ad Philippenses. et multiformis est dux ille omnis mali, et falsis rationibus mentes fallens humanas, sibi ipse contrarius, in constans, alia praetexens, alia faciens. Sapiens In hymno aente somnum. est ad malefa ciendum, bonum vero quod sit, ignorat. Adeo ut Aurelius Prudentius rectiss. eum inter alia compellet:

Heac mihi in mentem venerunt, et cogitandi materiam suppeditarunt, quum audirem fide dignum virum narrantem, quam valide adhuc in remotioribus Septentrionalibus regionibus, spiritus ille nequam, suas vires exerceat, illosque homines suis illusionibus et praestigiis apertius quam alibi exagitet. Aiebat enim non solum daemones instar famulorum domesticorum ibidem familiares hominibus esse solere, quos ipsi Drullos vocant; sed etiam interdum diligenter curare equos, aliaqueve iumenta, et in omni genere officiorum sese absque noxa (uti opinantur) sollertes et industrios praebere, ita ut quibuscdam ipsorum conversatio lucrosa, et pergrata sit. Non raro etiam eos, quibus ii inserviunt, morbos et pericula eorum monitione vitare De religioze et sacrisiciis veterum Berusserum. non secus ac Sarmatis quibusdam in hodiernum diem accidit. Ii enim teste Iohanne Meletio colunt spiritus quosdam visibiles, qui lingua Rutenica Coltikii, Graeca Coboli, Germanica Cobaldi vocantur. Hos spirirus credunt habitare in occultis aedium locis, vel in congerie lignorum: nutriuntqueve eos laute omni ciborum genere eo quod afferre soleant nutritoribus suis frumentum ex alienis horreis furto ablatum, et c. Pollent enim spiritus illi tenues et incomprehensibiles singulari acumine, utpote exercitatilongissimo usu et experientia. Unde fit, ut ex naturalibus causis, longe ante aliquid et citius praevidere, et cognoscere accuratius possint, quam homines De natura daemonum. corporea mole gravati. Id ipsum non latuit Augustinum. Ita enim dicit: Sciendum est, hanc naturam daemonum, ut aerei corporis sensu terrenorum corporum sensum facile praecedant, celeritate etiam propter aerei corporis superiorem mobilitatem, non solum cursus quarulibet rerum ut hominum vel ferarum, verum etiam volatus avium incomparabiliter vincant: quibus duabus rebus, quantum ad aereum corpus attinet, praediti, hoc est, acumine sensus, et celeritate motus, multo ante agnita nuntiant, quae homines pro sensus terreni tarditate mirentur. Ex hoc effectu, forte diabolus ab Hebraeis Reseph dicitur, quod interpretatur volucris sive flamma, vel lampas vel sagitta. Accessit etiam daemonibus per tam longum tempus quo eorum vita protenditur, rerum longe maior experientia, quam potest hominibus propter brevitatem vitae provenire. Hoc quoque ethnici In Cratylo. observarunt. Plato enim ex Hesiodi sententia arbitratur, daemones quasi dah/monas2 dici, hoc est, prudentes et scientes eodem modo Theophrastus voce daimo/nion, et deos et daemones complexus est, et quicquid divinitatis esse particeps malesana putavit antiquitatis. Idem sentit Trismegistus, sicut Lib. 2. ca. 14. de orig. error. a Lactantio citatur et addit: Sciunt illi quidem futura multa, sed non omnia, quippe quibus penitus consilium Dei scire non licet, et ideo solent responsa in ambiguos exitus temperare: Sed ad propositum. Quin etiam affirm abat iste, esse peculiarem locum in quo dam promontorio inter horrendos maritimos scopulos, ubi saepepriusquam, interdum etiam eodem tempore quo proelium aliquod diversa in parte orbis terrarum committitur, aliaeve insignes clades in quibus multum humani sanguinis effunditur, accipiuntur, undae marinae sanguineae, et in iis veluti ebullientia cadavera hum ina, plera que trunca tamen et mutilata, utpote absque capite, sine Lib. 2. c. 3. de mira. natur. rer. Spetent. Et lib. 3. c. 22. de superstit. cult. daemon. Lib. 2. cap. 2. manibus pedibusve conspiciantur. Haec etiam Olaus Magnus affirmare videtur, locum Islandiae describens, ubi ex spectris incolae praesagiunt fata principum, quidve remotius in orbe peragatur. Etsi autem non ignoro, quod in aquis naturali modo saepenumero colores mutantur, inter quos nonnumquam, ut de mari rubro dicitur, apparet sanguineus, sicut apud Athenaeum quoque Dipnosophi de aquarum natura et earum varietate prodiversitate locorum late disserunt. Aquarum, aiunt, talis color est, qualis terrae quam lavant. Babylonis lacus aqua rubet per aliquot dies: Borysthenis vero certis temporibus caerula est, quamvis omnium tenuissima vel hoc indicio, quod Hipany supernatat, ob summam aquarum levitatem quae ex Septentrionalibus locis fluunt: Tamen si reliqua, quae modo de cadaveribus ebullientibus diximus, quibusdam fabulosa et inania videntur; audiamus, aiebat noster, porro quid alius vir fide dignus, velut oculatus testis saepius dicere solitus sit; fuit enim diu in Aegypto et aliis Asiae locis: Vidisse videlicet non semel haud procul a pyramidibus Aegypti, in quodam loco (ubi mense Martio certo die convenire soleat magna multitudo hominum, ad vide ndam resurrectionem carnis, ut ipsi vocant) ex sepulturis apparentia, et velut paulatim emergentia cadavera defunctorum non quidem integra, sed interdum manus interdum pedes; nonnumquam maiorem partem corporis conspicuam esse, et rursus sub terram velut se abscondere. Hoec quum plerisque mira et insolita viderentur;. et ego quoque certius scire cuperem, sciscitatus sum ab affine quodam et amice meo summo viro, genere, virtute dignitate, et experientia multaram rerum praestanti (qui in illis locis una cum Alexandro Schullenburgio, viro nobiliss. et intima familiaritate mihi coniuncto, qui in Erisia superioribus tumultibus bellicis, dum consanguineos et amicos in eastris invisere vellet, exorto forte praelio crudeliter est occisus, dignus sane ob rariss. virtutes longiore vita peregrinatus fuit) an ea quae recensuimus vel sibi comperta haberet, velab aliis audivisset. Is mihi retulit, se quidem ea non vidisse, sed a multis audivisse, ita sese rem habere, adeo ut in Cairo urbe, et aliis Aegypti locis ea neuti quam pro vanis, sed pro tritis et sollennibus haberentur. Ceterum ut mihi dubitationem conceptam eximeret, monstravit mihi librum Italicum ante multos annos Venetiis editum, in quo continebantur variae descriptiones itinerum Legatorum Venetorum ad Asiaticos Scythas, Aethiopes, aliasqueve gentes, vix nomine nobis notas. Inter alia etiam erat inserta narratio Itinerarii, cuius titulus erat: Utaggio di Messer Aluigi di Giovanni di Alessandria nelle indie, ubi prope finem eius verba ita transtuli: Die XXV. Martii, Anno M. D. XL. multi ex Christianis, assumptis custodiae causa milit bus aliquot, ex numero praetorianorum, quos Ianizeros appellant, proficiscebantur Cairo, ad montem quendam distantem duobus milliaribus a Nilo, olim destinatum sepulturis defunctorum, sicut hodie apud nos de Campo sancto dici posset: quo in loco quotannis solet convenire immensa multitudo hominum ut videant cadavera ibi humara, velut emergentia de sepulcris. Hoc incipit vesperi die Iovis, et durat usque ad diem Sabbathi, tunc omnia rursus evanescunt. Eo autem tempore videre poteris quaedam cadavera fasciis involuta, sicut olim humabantur defuncti. Non autem conspiciuntur, se erigentia, multo minus ambulantia. Sed modo videbis unum atque alterum, et attrectabis eius brachium, vel crus aliamve partem corporis: post ibis in remotiorem locum, sique moxreversus fueris, invenies illud brachium, crus, aliudve membrum magis exstans e sabulo quam antea, quod si eo modo hinc inde obambulaveris, manifesto apparebit discrimen quod ea quae modo sub terra fuerunt, magis eruta et conspicua appareant. Eodem tempore multa videbis tentoria circa montem. Nam persuasum est et sanis et aegrotis, qui agminatim eo properant, quod qui ex palude quadam vicina, nocte illa, quae praecedit diem Veneris, se laverit ei mirifice prosit ad conservandam, et recuperandam valetudinem. Verum ego hoc miraculum non vidi. Hactenus ille. Huius rei quoque mentionem facit Felix Ulinensis Dominacus, qui illis in loeis fuit, et suam peregrinationem in Palaestinam et Aegyptum sua vernacula lingua diligenter conscriptam edidit. Utrum autem haec miraculose, ut homines isti stolidissimi (fuit enim olim Aegyptus, et nunc est superstitionibus plena, mater Idololatriae) resurrectionis et futurae vitae commonefiant, an impostura diabolica accidant, ex phantasmate vel phantasia sicut plerique autumant, ut neque confirmare argumentis, neque inanimo est refellere, ita ex ingenio suo quisque demat, vel addat fidem. Lambertus autem Danaeus de bonis et inal Angelis hanc distinctionem inter phantasma et phantasiam ficit, quod illa oriatur cum tale quid nobis a daemone repraesentatur, quale numquam antea vidimus, teste Augustino; Haec vero, si tale quidpiam offert, quale iam antea vidimus.