Dissertatio De Ratione Status In Imperio nostro Romano-Germanico : In qua, Tum, qualisnam revera in eo Status sit; tum, quae Ratio Status observanda quidem, sed magno cum Patriae Libertatis detrimento, neglecta hucusque fuerit; tum denique quibusnam mediis antiquus Status restaurari ac firmari possit, dilucide explicatur.

Dissertatio De Ratione Status In Imperio nostro Romano-Germanico : In qua, Tum, qualisnam revera in eo Status sit; tum, quae Ratio Status observanda quidem, sed magno cum Patriae Libertatis detrimento, neglecta hucusque fuerit; tum denique quibusnam mediis antiquus Status restaurari ac firmari possit, dilucide explicatur. Machine-readable text Chemnitz, Bogislaus Philipp von Chemnitz, Bogislaus Philipp von XML version, markup prototype, December 1999 Ruediger Niehl markup Camena

http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/ chemnitz1 chemnitzratio.html s001.html chemnitzratio.xml chemnitz1/jpg html [S.l.; Stettin?], 1640.

Regeln fuer die Texterfassung 03/2001

not necessary

10 January 2004 Ruediger Niehl markup typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - no spell-check CAPUT V. De soluta Legibus potestate. Sectio I.

IAm, excusso Comitiorum iure, ad ipsa Maiestatis Iura, quae universis Ordinibus Imperii, quatenus illi in Comitiis unum corpus constituunt, competunt, specialius explicanda, facimus transitum: Inter quae, duo praecipua sunt, in quibus ipsa Maiestatis essentia potissimum consistit; nempe, Legibus esse solutum, et Civibus, seu Subditis Leges ferte.

Legibus soluta potestas Maiestatis propria Haec duo indubie eius propria sunt, qui principem in Republ. locum obtinet: Is enim Leges dat, non accipit, nisi a summo DEO. Clapmar. lib. 1. c. 11.

Et sane, Principem Legibus solutum esse, imo Legem animatam in terris, cui et ipsas DEUS Leges subiecerit, antiqua Iura aperte docent. l. 31. de Legibus Nov. 105. c. 20

Communites hodie Imperatori tribuitur Nec segniter ad Imperatorem nostrum ista applicant legicrepae nostri Politici; qui nefas esse putant, Reink. lib. 1. cl. 3. c. 12. n. 3. asserere, quod Imperator noster Legibus solutus non sit. Imo, ex Plenitudine Potestatis, eum, supra Ius, extra Ius, et contra Ius, omnia facere; eique, cur ita facis, nec dici, nec opponi quicquam posse, contendunt: Ex Prukmanno Matth. Stephani lib 2. de iurisd. parte 1. cap. 1. membro 2. n. 11. Atque eius potestatem ita esse anomalam, ut nullis Legibus frenetur. Baldus consil. 327. col. 5. lib. 1. Marcus Mantua loc. commun. lib. 1. cap. 2.

Sed quomodo, variae opiniones sunt Sed si accuratius in ista inquiras, tanta fere animorum et sententiarum, quanta cerebri varietas apparet.

Ius quidem divinum, naturale, ac Gentium, uno paene omnes ore excipiunt: Cum enim id ab hominibus, nec constitutum sit, nec mutari possit, §. paenult. Inst. de iure nat. gent. et Civ. sed à superiore aliquo, nempe, DEO Opt. Max. originem trahat; nullus hominum, nec Princeps, nec alius quispiam, ab eius observantia iure se eximet.

Circa Ius positivum, alii, inter vim coactivam, et directivam distinguunt: Alii, quod cum eodem fere coincidit, Leges, non de necessitate, sed de honestate tantum, Imperatorem ligare, statuunt.

Cum digna sit vox Maiestate Regnantis, Legibus alligatum se profiteri; et maius Imperio, submittere Legibus Principatum. l. 4. C. de Legibus. Decet namque tantae Maiestati, eas servare Leges, quibus ipse solutus videtur. l. 23. de Legat. 3. Unde Severus et Antoninus quoque, rescripserunt. §. ult. Inst. Quib. mod. testam. infirm. Licet Legibus soluti simus; attamen Legibus (ex honestate scilicet) vivimus. Idque factum est, salva Maiestatis reverentia, quod Imperatores spontaneo motu, non dedignati sunt, sibi, cum privatis, ius esse commune. Impp. Theodos. et Valent. in l. fin. C. Theodos. de appell.

Principem tamen, ut DEI ministrum (qui, ex aphorismo Theologorum, omnia posse dicitur, quae vult, et velle potest) ad DEI voluntatem optime se conformare, scribunt: Iustitiaeque plenum, id demum velle, praesumi, quod iura volunt; nec censeri, illud sentire, quod permissum non est, aut iniustitiam importat.

Sed iam id in quaestione haud est; utrum Princeps velit servare Leges, aut in dubio praesumatur? Verum, si aperte contra Leges nitatur; num eius voluntas intra Legum repagula coerceri possit?

In quo casu superior cessat praesumptio: Nec in apertis ullus locus est amplius coniecturis. l. 137. §. 2. de Verb. oblig.

Itaque alii iterum ab initio Leges fundamentales hic excipiunt: Et Legibus, mere privatis, circa privatorum ius, seu privata negotia, occupatis, Imperatorem demum solutum este, volunt.

Quam assertionem quidam rursus, in illis Legibus, quae ratione, vel aequitate naturali nituntur, sublimitant et restringunt; hisque eum solutum, negant.

Ut ita Plenitudo ista Potestatis Imperatoriae, quam hi Auctores, plerique omnes, indistinctim crepant, multimodis exhausta, vix semiplena, imo paene vacua relinquatur.

Sectio II.

Nostra sententia antiqui Imperatores Legibus soluti fuerunt. NOs, nulla inter Leges facta differentia, priori sententiae, quae inter directivam, et coactivam vim, seu inter necessitatem et honestatem distinguit, ratione antiquorum Imperatorum, sane astipulamur: Qui id sibi usurparunt, quod ante, Civium Romanorum datum est nemini, ut soluti Legibus esse dicerentur; hoc est, omni Legis necessitate liberati, nec iis, quae scripta sunt, subiecti. Dion. lib. 53.

Nam, qui et ferendarum, et universaliter abrogandarum Legum potestatem habuerunt; quidni illi, in particularibus actibus, Legibus praeiudicare potuerint? Et, quomodo illos Legibus astringemus, qui supra omnes Leges fuerunt?

Decorum quidem, boni exempli causa, (cum ad Principis exemplum totus sese componat Orbis) Imperatoribus fuisse, non iniuria arbitramur, etiam mere civiles, et suasmet servare Leges: Sed si illis, extra Legum limites evagari, libuit, nemo fuit, qui eos coerceret; nec enim rationem actionum suarum ulli reddere tenebantur, nec ulli iudicio erant obnoxii.

Hactenus itaque admittimus, quod adhuc de Friderico Imperatore Poeta scripsit: Guntherus Ligurinus in eiusdem vita.

-- Nihil, ut verum fatear, magis esse decorum, Aut regale puto, quam, Legis iure solutum Sponte tamen Legi sese submittere Regem.

Imperator hodiernus non est In Imperatore autem nostro omnia secus sese habent. Is enim, non tantum honestate exigente, legibus obsequitur, sed ad Legum obsequium, praecisa necessitate astrictus est.

Nec fundamentalibus tantum Imperii Legibus, inter quas eminet Caesarea Capitulatio, sed integris Imperii Recessibus (in quibus, praeter Leges fundamentales, multa etiam, quae privatorum negotia concernunt, continentur) iure contractus, ut inter omnes convenit, perinde ac ipsi Ordines singuli, obligatur.

Imperatori certus modus in Capitulatione praescriptus Et sane, quod Leges fundamentales ac Capitulationem attinet, iis Imperator quam arctissime sub iuramento astringitur, adeo, ut etiam coercitioni Procerum Imperii subiectus sit; qui hos illi cancellos praescripserunt.

Quorsum notabilis ista Electorum, Saxonis et Brandenburgici, protestatio, de Anno 1623. quae omnem, Legibus solutam, potestatem ab Imperatore removet, spectat.

Cum enim ceteri Electores ac Principes adulatoria nimis loquendi formula in Conventu Ratisbonensi, dicto anno habito, uterentur, Man were zwar nicht gemeinet, Ihrer Keyserlichen Mayt. Gewalt zu disputiren, hielte sich ober darneben gentzlich verstchert,daß Sie, das jemge inobacht zunehmzn, geneigt, wz Sie in Ihrer, den Chur Fürsten über gebenen Capitulation Allergnädigst zugesaget, Welches alles man, ohne Masgeben, gegen Ihrer Keyserlichen Mayt. wegen der Chur Fürsten praeeminentz und auctoritet, in Vnterthänigkeit zu referiren, zusagen, und zuerinnern, für nothwendig vnd gut geachtet: Chur: und Fürsten resolution auff Keyserliche proposition zu Regenspurg 20/30 Ian. d. Anno. apud Lundorp. tomo 1. actor. publ. lib. 6. cap. 152. p. 1068. Hi duo Electores cordate, eo tempore contra senserunt, Chur: und Fürsten relation über etliche Puncten der Keyserlichen preposition ibid. 17. Febr. d. An. apud Lundorp. ibid. c. 154. p. 1077. Weil da Wörtlein, ohne Masgebung, injüngster, also Vnterthänigster, relation, darzu gesetzet, fönnen Ihre Chur Fürstliche GGn. solches nicht nachgeben, sondern theten es wiedersprechen, in deme, das (ohne masgebung) und die Capitulation nicht beysammen stehen könten. Dann worzu Ihre Beyserliche Maytt, durch die capitulation verbunden, das were derselben ohne masgebung nicht heimbzustellen, würde auch dadurch die Churfürsiliche Hocheit, praeeminentz, und Würde nicht conserviret.

Capitulationis nostrae ab aliorum Regnorum Capitulationibus differentia Notanda autem hic insuper est, Capitulationum in aliis Regnis, ab Imperii nostri Capitulatione, differentia.

Licet enim nullam fere ita Bardam, ac stupidam gentem esse, fateamur, quae non Regem suum, ad fidem et tutelam Regni, sub certis conditionibus iurandam, sub initium regiminis adigat: Ex Hotomanno Reink. lib. 1. cl. 3. c. 9. n. 20. Eiusmodi tamen Leges, ut Petrus Gregorius notat, lib. 7. de Republ. c. 19. à Populo Regi dictae, non valde tutae sunt, quando post fundatum et stabilitum Regnum, innovari possunt; etiamsi in eas, ab initio, nuper in locum demortui subrogatum, Regem iurare cogat Populus.

Idque, tum quia Status Monarchiae repugnet quae non patitur sibi dari leges, alioqin summa ei non est potestas: Tum etiam, quod illud axioma sit Regnantium; penes eos esse potestatem, penes quos armorum ius est.

Exemplum Margareta, trium septentrionalium Regnorum Domina, nobis praebet. Iohannes Magni lib. 21. histor. Suetic. Quae cum, in Suecia, contra Capitulationem multa tentaret; Proceres, iusiurandum illi obicientes, haberentne diplomata conventionum, interrogavit: Illis autem, se habere, et quidem probe asservare, respondentibus, ait. Suadeo ego vobis, ut literas datas diligenti custodia observetis: Nos autem Castra, Civitates, et omnes Regnorum nostrorum partes, diligentius observari, faciemus.

Quod vero Capitulationes istae lubricae sunt, hoc ea de causa provenit, quia in sola Principis religione, ac conscientia fundantur; nec, in vero Regno, harum Legum, et Capitulationis, ulli sunt custodes.

Imperium nostrum habet Capitulationis custodes In Imperio nostro longe diversa huius rei ratio est, nec illi ipsi Legum fundamentalium, ac Capitulationis custodes desunt: Custodes enim hi sunt, cum omnes Electores simul; tum imprimis, eorundem Electorum primicerius, Comes Palatinus Rheni.

Quapropter Imperator, sive Rex Romanorum, toti Electorum Collegio, nomine Imperii, ad rationes actorum reddendas, et Iudicem. ut supra monuimus, astringitur: Et, in specie, Comitis Palatini Rheni, Sacri Imperii Archidapiferi, Electoris Principis, iudicio est obnoxius; coram quo, super causis, pro quibus impetitus fuerit, habet respondere. aurea Bulla c. 5. 5. fin.

Ut ita hodie Imperatori de se gloriari non liceat, quomodo Antonino olim Philosopho licuit: Xiphil. in eius vita Nemo, nisi solus DEUS, Iudex Principis esse potest.

Quia autem alium, praeter DEUM, Iudicem pati cogitur. Imperator, certissimum indicium id est, non habere eum Legibus solutam potestatem: Quippe nullum alium Iudicem habent, sed in propria causa Iudices esse possunt, quibus ab immortali DEO, rerum omnium arbitrium, Legibus solutum, conceditur. Bodin. lib. 3. de Repub. c. 6.

Sectio III.

Iudicium hoc Palatini firmatur UT autem de Electoris Palatini hoc privilegio paucis quoque agamus; sunt, qui Domus Austriacae, aut Imperatoriae potentiae nimium studiosi, controversiam de eo Palatino moveant. Auctor Iustitiae Caesareae propos. 18. Christian Gottlieb von Friedberg im newen Calvinischen Model des Heil, Romischen Reichs. Quibus clarum Aureae Bullae textum nos opponimus.

Textum hunc antagonistae nostri dd. locis. nequiquam in alium sensum detorquere conantur: Quod nempe Aurea Bulla haud ullum ius Palatino tribuat, sed consuetudinem istam, cuius mentio fit, in medio relinquat; et, si quod ius ex illa Palatinus habet (id quod Lex neque affirmet, neque neget) extra Aulam Caesaream usum eius adimat.

Sed, utut verba textus, de ista consuetudine, dubitanter ac relative concepta sint, (sicut, de consuetudine introductum, dicitur) attamen, quicquid, eo tempore, dubitationis superese poterat, per Aureae Bullae sanctionem, et expressam hanc dubiae consuetudinis confirmationem, sublatum est.

Claris enim verbis sancitur: Quod Imperator, sive Rex Romanorum, super causis, pro quibus impetitus fuerit, habeat, id est, teneatur, sicut de consuetudine introductum dicitur, coram Comite Palatino Rheni, Sacri Imperii Archidapifero, Electore Principe respondere.

Cum Aurea Bulla. concordat Speculum Suevicum, lib. 2. c. 43. §. 6. Wan die Fürsten den König wollen beklagen, das sollen sie thun vor dem Pfaltz graffen.

Nec ipsi, è Domo Austriaca, Imperatores id infitiati sunt. Nam Fridericus Imperator, eius nominis III. privilegia Helvetiorum rata habere noluit, sed causam, aut arbitris decidendam, aut, si mallent, coram Praefecto Praetorii Rhenani, ubi omnes Imperatoris causae controversae decidi soleant, tractandam, dixit; ut Gerhardus de Roo, Austriacarum rerum Scriptor, auctor est. lib. 5. histor. Austr.

Imperator coram Palatino convenitur, tamquam Imperator Et quidem convenitur Imperator coram Palatino, ratione officii, tamquam Imperator; si Status aliquis Imperii, iudicialiter, aut extraiudicialiter, ab ipso gravatus fuerit: Non, tamquam Archi-Dux Austriae, aut alius Imperii Princeps, ut adversarii nostri sentiunt. Auctor Iustitiae Caesareae Imperialis d. loco. Hoc enim respectu etiam in Camera citari, ac conveniri potest; nec singulari hoc iudicio est opus. Reink. lib. 1. cl. 2. c. 2. n. 163. et cl. 4. c. 5. n. 3.

Ab eodem Palatinus aliquando appellatus Itaque legimus, ab Imperatore ad Palatinum fuisse provocatum: Quemadmodum Fridericus, Burggravius Noribergensis, à sententia Caroli IV. Rupertum Palatinum appellavit; qui etiam appellationem suscepit, sententiamque, ab imperatore latam, reformavit. Bedencken, ob die Churfürstliche Pfaltz in causis gravatoriis des Keysers Richter sein könne.

Palatinus eius Iudex est, etiam in causa male administrati Imperii et in puncto depositionis Neque, in civilibus tantum, et pecuniariis causis, ut quidam autumant, Gilhausen in arbore iudic. c. 1. p. 1. §. 8. n. 9. Reink. d. c. 5. n. 5. sed et, si de Statu, vel male administrato Imperio ratio exigatur, et de Imperatore deponendo agatur, Palatinus, competens Imperatoris Iudex esse videtur.

Ita, in remotione Adolphi Imperatoris, Moguntinus Pontifex, Saxoniae atque Brandenburgii Praesides, Legati Regis Bohemiae, Regulum Saxonum, arbitrum honorarium (quippe Rudolphus, Praefectus Praetorio Rheni, Rectorque Boiariae, cuius munus est, veluti de querimoniis, adversus Caesarem delatis, cognoscere, iusque dicere, sententiam pronuntiare, venire recusarat) ceperunt, tribunali imposuerunt, Adolphum accusarunt, deinde Senatus consulto in ordinem redegerunt, et à fastigio deturbarunt. Avent, lib. 6. Annal. Boi.

Ita, cum tempore Alberti Austriaci, quidam Electores Imperii, praecipue Ecclesiastici Principes, ob diversa discidia, in eundem Albertum Regem, varias coniurationes ac simultates attentarent, dicentes; Adolphum, Dominum suum in Bello peremisse, ideoque regia Albertum dignitate indignum censerent: Eam ob rem, ceteri Principes primarii, in Regno germaniae, Rudolphum, Palatinum Rheni, Imperii Iudicem Statuerunt; ut deinceps, futuris temporibus, sua industria, hoc officium peragere deberet. Ex qua consuetudine Reges Romanorum, moverentur, ne aliquod malum, vituperatione dignum, in Regno molirentur, ac indigni Imperie, iudicarentur: Ut Hartmannus Schedel, Noribergensis, scribit. in historia 4. mundi aetatum, aetate 6. sub Alberto Rege.

Eisdem paene, sed Germanicis verbis, Hartmanni Conterraneus, Georg Alt, referente Goldasto, in rationali Constit. Imper. p. 99. Darumbsetzten die andern Fürnembsten Fürsten, Teutscher Nation, Hertzog Rudolphen, Pfaltz Graffen bey Reyn, zu einem Richter des Römischen Reichs, also daß Er hinfüro, zu künfftigen Zeiten, auß seiner Dapfferkeit, dasselbe Ambl vollführen solte: Auff daß die Römische Römge bewegt würden, nichts Vbels, oder Scheltung würdigs im Reich fürzunehmen, dadurch sie der Römischen Röniglichen Socheitz Vnwürdig geschögt werden möchten.

Ad eundem sensum quoque, Heinricus Monachus Rebsdorffensis, In Chron. quem refert Iustus Asterius in exam. Comit. Ratisbon. An. 1636. albertum Austriacum, ad Rudolphum, Comitem Palatinum Rheni, delatum, Electores deponi petierunt; eligentes ipsum pro Iudice Regis, asserentesque, id muneris, ad Comitem Palatinum pertinere: Quod sit officium Palatinae dignitatis, ex quadam consuetudine, de causis cognoscere, quae ipsi Regi moverentur.

Illud tamen solus, sed in Comitiis, et pleno Senatu Illud tamen in hoc Iudicio observatum dignum est, quod Comes Palatinus, non alibi, quam in imperiali Curia, ubi Imperator, seu Rex Romanorum praesens exstiterit, id exercere possit. Aurea Bulla d. c. 5. § fin. Hoc est, ut nos explicamus, in ipsis Imperii Comitiis, et pleno Ordinum Imperii consessu.

Nam imperialis Curia, aliquando quidem, Aureae Bullae stilo, Aulam Imperatoris denotat: Unde ministri Imperatoris (die Hoff Diener) vocantur, Imperialis, vel regalis Curiae quottidiani ministri; tit. 25. §. sicut autem. et Officiales Imperialis seu regalis Curiae; tit. ult §. 1. et 2. eiusque aulicus Cancellarius, dicitur Cancellarius imperialis Curiae; tit. 25. §. ingresso vero. eius Aulae Magister et mareschallus, Imperialis sive regalis Curiae Magister et Mareschallus. tit. ult. §. praedictarum et duobus sequ.

Frequentius tamen in tota antiquitate Germanica, et ipsa Aurea Bulla, Imperialis Curia designat Comitia, seu omnium Ordinum sollennem, cum Imperatore Conventum.

Hinc aliquando simpliciter dicitur Curia; ut, Curia Metensis, der Hoff zu Metz, rubr. tit. 24. celebrare ac habere Curiam, einen Hoff halten: Aliquando, Imperialis, seu regalis Curia, Keyserlicher vnd Königlicher Hoff, des Heiligen Reichs Hoff: tit. 3. 4. 6, 21. 22. 25. §. regresso vero et §. sicut autem et §. quandocumque tit. ult. §. praeterea. Aliquando, sollennis Curia, Hochzierlicher, Hochzeitlicher Hoff; in prooem. et tit. 12. tit. 24 §. ult. tit. 25. rubr. quando, nemo, actus aliquis sollennis, adhibitis Imperii insignibus, expediendus venit.

Et, in hoc posteriore significatu, etiam hic accipi, putamus.

Ex quo iam infertur, quod non solus elector Palatinus, hanc cognitionem sibi vindicet, sed omnium Ordinum ea propria sit, et iudicium, in Imperiali Curia, hoc est, Imperii comitiis, ac pleno Ordinum Senatu peragi debeat: In quo tamen Palatinus, tamquam primarius Elector, vice Caesaris, (qui alias Comitiorum Praeses est, sed, in praesenti casu, tamquam in propria causa, Iudex esse nequit) Iudicis personam, ex antiqua consuetudine, et Aureae Bullae privilegio, repraesentet.

Unde solvitur eorum argumentatio, qui, absurdum, putant, per c, sollicitae De maies. et elect. Auctor Iustitiae Caesareae Imperialis d, loco. Imperatorem Palatini subire iudicium; qui ipse Imperatore inferior, eiusque Vasallus sit.

Non enim solus Palatinus, sed universum Imperium, seu omnes Ordines, praesidente solum et dirigente Palatino, iudicium exercent: Imperium autem Imperatore superius esse, iam supra ostensum est.

Instantia adversariorum enervatur Nec est, quod exemplis Regum Galliae, et aliorum Monarcharum, qui sponte, iudicio suorum officialium, sese submiserint, et, quod iudicatum fuit, efficaciter contra se exsecutioni mandari passi sint, Imperatoris Maiestatem tueatur Reinkingk. lib. 1 cl. 4. c. 5. n. 4. et cl. 2. c. 2. n. 221.

Nam, in Imperatore nostro id merae voluntatis esse, haud ipsemet, opinor, Reinkingk dixerit: Et quicquid, aut ille, aut alii dicant, certe Aureae Bullae textus reclamat.

Palatinus non est arbiter, aut Iudex prorogatus. Adeoque dici non potest, Palatinum ius dicere in Imperatorem per iurisdictionis prorogationem, aut tamquam electum Commissarium, et arbitrum.

Nam, etsi forsan Palatini hoc privilegium ex prorogatione ortum traxerit, Es mögen sich etwan Alte Teutsche Keyser erboten haben, wan jemandt von Ihnen beschwert zu sein, vermeinte, daß Sie ihnen nicht zu wieder sein lassen wolten, daß solcher seine Klag, bey seines Palatii Comite, oder Hoff Gerichts Praesidenten vorbrächte, vnd daß Sie, was derselbe vor recht vnd billig erkennen würde, gültig sein lassen, vnd vollnziehen wolten. Es lasse sich aber ansehen, daß zu folgenden Zeiten, nachdem die Reichs Aembter, vnd vnter denselben auch Comitis Palatini, oder Reyserlichen HoffRichters Ambt, denen, die Sie inne hatten, von den Keysern, für Sie vnd Ihre Nachkemmen, zu Lehen gegeben, vnd Erblich gemachet worden, die jennigen, se Palatini Comites Rheni waren, die alte Gewonheit, der Vaterthanen Klag, wieder den Keyser, anzuhören, als eine Gerechtigkeit praetendiret, vnd etwan auch, wan sie am Keyserlichen Hoff zugegen gewesen, durch der Keyser gutwilligkeit, erhalten vnd geübet. Christian gottlieb von Friedberg in d. tractatu. Nam etsi hoc, inquam, largiamur, post consuetudinem tamen hanc, Aurea Bulla confirmatam, prorogata amplius iurisdictio vocari non potest.

Multo minus arbitrii seu compromissi leges et regulae hic locum reperiunt: Cum arbitrium, et prorogatio iurisdictionis partium consensu fiant, et in singulis tantum causis; unaque finita, ipsum quoque arbitrium, et prorogata iurisdictio exstinguantur. Elector vero Palatinus, ex antiquis moribus, Aurea Bulla confirmatis, adversus Imperatorem, quotiescumque is impetitus fuerit, fundatam habet iurisdictionem; et, nolens, volens, coram illo respondere habet, sive tenetur Imperator. Quae non exigua est Domus Electoralis Palatinae excellentia. Thomas Hubertus Leodius in vita Friderici II. Palatini lib. 1. circa fin.

Concludimus tandem ex his omnibus: Imperatorem, cum non in leges Imperii tantum iuret, et ad observantiam Recessuum Imperii, iure contractus, obligetur, sed etiam rationem perperam gestorum reddere teneatur, adeo ut, non coerceri tantum, sed et plane exauctorari possit, et denique Iudicio Imperii Palatino praesidente, sit obnoxius; tam quoad vim coactivam, quam directivam, tam de necessitate, quam honestate, Legibus esse subiectum, adeo, ut vere Legibus solutus dici, nullo modo possit.

CAPUT VI. De Legum ferendarum potestate. Sectio I.

Legum ferendarum potestas Maiestatis propria ALterum, praecipuum et essentiale, Maiestatis proprium est, Subditis Leges ferre universales, et latas iterum abrogare.

Non enim aequum modo est, sed etiam necessarium, Leges in Principis arbitrio perinde esse, ut in potestate gubernatoris, navis gubernacula; quae essent inutilia, nisi, ad omnem caeli faciem, et opportunitatem, moveri ac converti possent, quomodo Sextus Caecilius rectissime dicere solebat: Ne ipsa navis cum gubernatore prius naufragium patiatur, quam vectores consuli possint. Bodin. lib. 1. de Republ. c. 8.

Hinc apud Gallos, in fine Legum omnium, ac edictorum, subiecta est clausula, Quia sic nobis placuit: Ut ab omnibus intelligatur, Leges, tametsi iustas, ab unius Regis voluntate pendere. Bodin. d. loco.

Ea antiquorum Imperatorum fuit Id ipsum Romanorum etiam Imperatorum Maiestas olim sibi vindicavit: Nam constituto Principe, datum est ei ius, ut, quod constituisset, ratum esset, l. 2. §. 11. de orig. iuris. et quod Principi placuit, Legis habuit vigorem; l. 1. pr. de constit. Princ. §. 6. Inst. de iure natur. gent. et civ. imo, soli Imperatori, Leges condere, eo tempore concessum fuit. l. ult. §. 1. C. de Legibus.

Quam potestatem, condendi Legem generalem, ut et reliqua sua reservata, Imperatorem, ne quidem, si voluerit, transferre in alium potuisse, scribunt. Lancellot. in templo omn. Iud. lib. 2. c. 1. §. 4. vers. Legem generalem condit, quem refert ac sequitur Ionath. Cluten in sylloge rer. quotid. 21. lit. 1.

Hodie non Imperatoris, sed Imperii est Haec vero omnia in hodiernum Imperatorem non magis quadrant, quam si exiguo pedi ingentes aptes cothurnos. Is enim, nec, fine Procerum consensu, ullas Leges ferre, nec ullas, nisi contraria eorum, quorum auctoritate latae sunt, mutare, aut abrogare potis est.

Quare Imperii, et non Imperatoris Recessus dicuntur, Reichs Abschiede, et gemeiner Reichs Veschlus, aut Recessus Imperatoris ac Imperii, Vnser vnd Gemeinder Stände Abschied, Recess. Imperii de An. 1564. §. haben sie in fine. Vnser vnd des Heiligen Reichs Constitutionen vnd Ordnungen. Recess. Imper. de Anno 1567. §. aber doch da sie.

Nec ipsemet defunctus Ferdinandus, quamquam de facto contrarium ausus, tam effrons fuit, ut verbis id negaret.

Ita enim Legatis Circuli Franconici An. 1629. 28 Aug. respondit, Es erinnern sich Ihre Keyserl. Mayt. daß in den jenigen sachen, da man newe Gesetz vnd Constitutiones auffrichten wolle, dem im Reich herkommen nach, solches auff gemeinen Reichs Versamblungen constituiret werden solle. Thomas Maulius in Epistola Iconismo Aquilae Romanae annexa.

Quare cum Elector Saxoniae, literis de dato 28 April. anno 1629. ad Caesarem datis, multis rationibus ostenderet; Religionis negotium, ab exorti dissidii primordio, in Comitiis Imperii publicis tractari solitum, ac proinde totam, ferventem eo tempore, Edicti causam, illuc esse reiciendam: Iussu Imperatoris responderunt Consiliarii aulici, Newe Gesatz könne Ihre Mayt. nicht machen, ohne consens der sämbtlichen Reichs=Stände, man versire aber dißmahl nichtin terminis Legis ferendae, sondern Iustitiae administrandae, Ibid.

Hinc, si quod placitum sanctionis publicae vim et effectum habere debet, inter alia requiritur, ut 1. deliberatio non in Aula principis, sed in Consilio Imperii, instituatur, et, quae aguntur, ad Acta ac Protocolla Imperii referantur.

2. Decretum, non in Caesarea vel Regia, sed Moguntinensi, tamquam Sacri Imperii Romani Archi-Cancellaria concipiatur.

3. non solius Caesaris, sed iunctim, Caesaris et Ordinum nomine.

4. à Cancellaria Moguntina in mundum redigatur, et à Statibus praesentibus, absentiumve Legatis subscribatur.

Porro 5. non à Caesare modo, sed certis Ordinibus, omnium Ordinum nomine signetur. Burchardus parte 2. auton. c. 37. et ex eo Paurmeist. lib. 2. de iurisd. c. 2. n. 52. edit. poster.

Cum ergo Leges universales, non, nisi in Comitiis, condi, et rursus abrogari possint: Ex iis, quae de iure Comitiorum paulo ante disseruimus, cuinam Legum ferendarum potestas ascribenda sit, in propatulo est.

Sectio II.

Reinkingii obiectiones SEd hic iterum inter ceteros Reinkingk lib. 1. cl. 2. c. 2. n. 109. et seq. omnem movet lapidem, ut ostendat: Procerum consensum tanti non esse, qui Maiestatem Imperatoris absorbere possit.

Nam I. Consilium Procerum, et Plenitudo Potestatis Imperatoriae, ut compatibilia, ponuntur, Recess. Imperii de An. 1530. §. Vndmeinen. Auß Vnser Keyserltchen Macht, Vollkommenheit, vnd mit gemelten Vnserer gehorsamen Chur Fürsten etc. gemeinen zeitigen Rath vnd willen.

II. Proceres suffragia sua, cum contestatione subiectissimae observantiae, interponunt: Stände haben Vns zu freundlichem Vnterthänigem gefallen dewilliget, Recess. Imperii de anno 1521. §. Vnd dieweil wir. Recess. Imper de Anno 1524. §. vnd erstlich. Haben Vns, zu aller Vnterthänigstem gehorsam, verglichen, entschlossen etc. Recess. Imper de Anno 1567. §. haben sie. Haben, in Vnterthänigster gehorsam, Vns gebeten, vnd höchstes fleisses ersucher, d. Recess. §. darauff auch von wegen. Haben sich Vns, zu aller Vnterthänigstem gehorsam, eingelassen. Recess. Imper. de Anno 1566 §. wiewoll dan ferner.

III. Imperator, in Legibus ferendis, potiores obtinet partes: Ideoque illi, Legum ferendarum potestas, merito soli ascribitur.

Ipsius enim est, Comitia habere, ac convocare Ordines: Ipsius est, deliberationis capita proponere: ipse Procerum placita confirmat: Et denique, ipsius nomine Leges promulgantur; quae promulgatio praecipuum robur, et auctoritatem iis conciliat.

Nostrae ad illas responsiones. Et haec eorum summa est, quae Reinkingk, pro Imperatore in medium profert: Nec, iuncta inter se, tanti tamen sunt, ut à sententia nostra, quae firmo Comitiorum fundamento nititur, nos dimoveant.

Recessus Imperii saepe haud accurate loquuntur Id quidem lubentissime fatemur: Recessus Imperii interdum minus accurate; imprimis autem, ubi de Plenitudine Potestatis, Imperatoris Maiestate et dignitate agitur, quoad ipsum Imperatorem, longe magnificentius, et speciosius, ac res ipsa requirit, respectu vero Ordinum, magis serviliter et demisse loqui, quam auctoritas eorum patitur, aut admittit.

Sed hoc aut parasitastris istis Legistis, Recessuum concinnatoribus, imputandum est: Aut communi saeculi nostri vitio, et depravato Germanici idiomatis stilo; qui, huiuscemodi nugamentis, ac inanibus ceremoniis, titulorumque ampullis, ad nauseam usque scatet.

Nam, si verborum tenorem sequamur, infitiari non possumus, ab Imperatoris parte mera praecepta esse, et imperia; ab Ordinum vero, meram oboedientiam et preces: Cum tamen, rei veritate inspecta, Imperator, absque Ordinum consensu, ne hilum quidem possit; et Ordinum, si non maior, certe, ex omnium sententia, par, cum Imperatore, in Comitiis, sit potestas.

Sed res ipsa potius, quam verba attendemus Nobis Bartolum hic audire lubet, qui, si non quoad verba, quoad mentem tamen eleganter dixisse fertur: teste Ludow. Vivo lib. 1. de corrupta discipl. De verbibus non curat Iureconsultus.

Nec veritatem rerum indaganti, verba et curialia haec, sed ipsa rerum momenta ponderanda sunt: Alioqui, si verborum cortici mordicus inhaereamus, nucleum ipsum, aut corrumpemus, aut plane amittemus.

Plenitudo Potestatis, et consilium, compatibilia quidem sunt Plenitudini Potestatis et Procerum consilio, optime inter se convenire credimus: Si tamen, in Imperio nostro, nudum tantum Proceribus consilium est, et non maior quaepiam auctoritas.

Quemadmodum veterum Imperatorum Maiestati nihil decessit, eo, quod Leges omnes, Senatus consilio fieri iussae sunt: Quippe humanum est, si quid emerserit, quod formam generalem, et antiquis Legibus non insertam, exposcat, id in Senatu tractari; l. 8. C. de Legibus. hoc est, humanitatis, non necessitatis, ut Baldus interpretatur. ad d. l. 8. quem refert Bodin. lib. 1. de republ. c. 8.

Sed aliud est ultro ac sponte Senatum adhibere in consilium: Aliud, ad id faciendum teneri.

Quin imo licet, insuper quis, de re aliqua consilium habere, seu alios ad deliberationem vocare, iure obligatus sit; attamen, habito consilio vel tractatu, à consulentium mente recedere, ei licet: c. cum olim. de arbitr. Consilium enim non obligat eum, cui datur; sed, an id expediat, necne, cuique apud se explorare, liberum est. l. 2. §. ult. Mandati. l. 77 §. 24. de Legat. 2.

Hinc, qui Legis ferendae consilium dat, ipsemet eam tulisse, aut constituisse non videtur: l. 1. §. 3. quando appell. sit. Nec ista Legum et Edictorum probatio, et publicatio, quae in Curia, vel Senatu fieri solet, arguit, Imperii Maiestatem, in Senatu, vel Curia inesse, sed auctoritatis speciem; sine qua, vel in rebus à Senatu iudicandis, vel mortuo Principe, Leges, ab eo latae, in dubium revocantur. Bodin. lib. l. de Republ. c. 8.

Ordines vero Imperii plus, quam dandi consilii ius, habent Longe ab his diversa Ordinum imperii ratio est: Illorum enim, non consilium modo, sed consensus insuper, et voluntas, imo permissio, et acceptatio, in Legum sanctione requiritur, der Stände ermessen vnd bewilligung, Recess. Imper. de Anno 1559. §. damit dan hinfüro. Rath vnd zuthun, Recess. Imper. de Anno 1570. §. weiters nachdem. einmütiger zeitiger Rath vnd wille, auch zugeben vnd annehmen. Ordinatio Regimenti de Anno 1500. in princ. Declaratio Pacis profanae d. Anno in princ. Ordinatio Regimenti de Anno 1521. in princ. Recess. Imper. de eod. Anno in princ. Declaratio Pacis profanae de Anno 1522. in princ.

Ideoque Imperator diversum ab eo, quod illis visum est, statuere nequit: Consilium enim quis non tenetur sequi, sed bene consensum. Petra de potest. Princ. c. 72. quaest. 3. n. 24.

Nec Ordines Imperii Senatus tantum vice funguntur, seu nudi Consiliarii sunt; qui nullam potestatem et imperium in Republ. habent, quorumque sententiam, vel sequi, vel repudiare, liberum est iis, quibus Res pub. regenda commissa est: Paurmeist. lib. 1. de iurisd. c. 3. n. 10. Sed Archontum loco sunt; qui ipsimet de potestate participant, et clavum Rei publ. una cum Imperatore, tenent.

Quare nil, istis invitis, decernere Imperator potest: Imo, si quid è re communi visum sit, Ordines, invito Imperatore, decernendi facultatem habent.

Unde sequitur, quod, in Legibus ferendis, Plenitudo Potestatis Imperatori verbis potius et de facto tribuatur, quam ut re ipsa, ac de iure competat.

Necessarius aliorum consensus Plenitudini Potestatis adversatur Nam necessarius iste aliorum, in ferenda Lege, consensus, Plenitudinem Potestatis, et Maiestatem plane infringit: Qui, si Superiorum sit, eum, qui legem fert, alterius esse subditum; si aequalium, Imperii socios habere; sin inferiorum, seu Senatus, seu Populi, summo Imperio vacare, arguit.

Bodin. lib. 1. de Republ. c. 10.

Quemadmodum ex eo, quod Sigismundus Poloniae Rex, Anno 1548. sibi imponi passus est Legem, se numquam commissurum, ut non, communicato cum Senatoribus consilio, ulla de re quicquam statuat; Statuta Regni Poloniae à Ioh. Herburte de Fulstin edita tit. Senatorum ordo. in hac ipsa quaestione, contra Regem, secundum Poloniae Regnum pronuntiamus.

In Legumlatione Imperator non obtinet potiores partes Convocatio nihil huc facit Porro, Imperatorem potiores in legum constitutione obtinere partes, id est, quod penitus negamus.

Nec enim convocatio Ordinum hoc importat: Et si vel maxime; ea tamen, non in solius Imperatoris, sed omnium simul Electorum, potestate est.

Nec propositio Nec propositio huc quicquam facit: Nisi eodem modo ???(i) Idem lib. 2. c. 2. n. 62. edit. poster. dicere velis, in lege, aut Plebiscito, constituendis, insigniorem fuisse Consulis, Tribunive, quam ipsius Populi aut Plebis, olim auctoritatem; quia illis interrogantibus, ac, si quid è re publica futurum existimarent, proponentibus, Leges et Plebiscita, à Populo ac Plebe constituebantur. § 4. Inst. de iure natur. gent. et civ.

Non enim ad propositionem, sed ad conclusionem spectandum est, Monarchiae si certum velimus metiri pondus. Limnaeus lib. 1. de iure publ. c. 10. n. 43

quae tamen ipsa parum quoque attenditur Imo, propositio ista Imperatoris quam parum attendatur, ex eo constat: Quod Ordinibus Imperii à propositionis ordine recedere licet, si perspiciant, causam graviorem, et ad Imperii salutem magis spectantem, alteri in propositione fuisse postpositam.Recessus Imper. de Anno 1555. §. so ist durch die Stände. Limnaeus lib. 9. de iure publ. c. 1. n. 153.

In quo puncto, Ferdinandus defunctus, nondum iMperator, sed Imperatoris Commissarius, iam tum, Anno 1608. novi aliquid iuris quaesiit, et praetendit, Es fey von Alters jederzeit herkommen, gebreuchlich, vnd billig, daß in berathschlagung der Reichs Tags propositionen, die Articul, in der Ordnung, wie sie von Ihrer Keyserlichen Mayl. bestimbt vnd gesetzt sein, tractirt vnd gehandelt werden. Neben proposition zu Regenspurg de Anno 1608. 21. Ian.

Sed quorundam Electorum et Ordinum legati contradixerunt Weil sonderlich die Haubt resolution, von Ihrer Fürstlichen Durchleuchtigkeit in modo procedendi dahin gerichtet, daß den Ständen die Libertet benommen, bey vorfallenden Reichs Versamblungen, die proponirte Puncten, nach gestalten Dingen, vnd befundener Notturfft, nicht eben in der Ordnung, wie sie gesetzet, vorzunehmen: Dahero, ein Theil der Chur Fürsten Näthe, eine rotturfft befunden etc. Vnterthänigst zubitten, daß Ihre Gnädigste Herren, über herkommen, sonderlich in angeregtem modo procedendi, nicht so verbindlich möchten astringiret, noch gefähret werden. Protocollum Comitiorum de Anno 1608. die 5. Februar. qui fuit dies ???.

Et, illa quidem vice, ordinem propositionis servatum iri, communiter conclusum fuit: Addita tamen protestatione, et reservata Ordinibus, propositionis ordinem, alio tempore mutandi, facultate, Ist verglichen, die Ordnung der proposition zu halten, in Hoffnung, Keyserliche Mayt. werde dasselbe nicht so hoch erfündlich anziehen vnd auffnehmen, daß sie hernegst, zu andern vorfallenden gelegenheiten, sonderlichs bedencken tragen solten, wan es des Heiligen Reichs vnvermeidliche Nothwendigkeit, also erfordern thete, in der Stände gutachten so viel Allergnädigst zugehelen, daß, bey dergleichen allgemeinen Reichs Versamblung, etwa ein Punct dem andern vorgezogen würde. Wie dan sonderlich obbenandter ein Theil, im künsseigen Reichs Abschiede zugedencken vor nötig erachtet, daß dieser modus procedendi dismahl, als obgemeldet, vnd nicht ex necessitate fürgenommen, sondern den Ständen, zu andern begebenen gelegenheiten, sich des modi halben mit Ihrer Mayt. zuvergleichen, vorbehalten seinsolle. d. Protocoll.

Confirmatio Ordinum, non Imperatoris, est Confirmationem quod attinet, licet ea in recessibus Imperii Imperatori verbis tribui videatur, re tamen ipsa Ordinum est: ut patet ex requisitis Constitutionis publicae, quae Franciscus Burchardus, Cancellarius coloniensis, Ferdinandi I. declarationem oppugnans, ordine enumerat. parte 3. auton. c. 37. et ex eo Paurmeist. lib. 2. de iurisd. c. 2. n. 52, edit. poster.

Inter quae, confirmationes à parte Ordinum, expressa, à parte vero Imperatoris, nulla fit mentio: Requiritur enim, ut Decreta Imperii, antequam publicantur, Ordinibus praelegantur, et ab iisdem approbentur.

Sed posito, quod confirmatio haec Imperatoris sit, illa tamen id, quod Reinkingk intendit, haud operatur.

Nam, quod confirmans, eam auctoritatem circa confirmatum nanciscatur, ut confirmatum suum dicat, ut tradit Reink. lib. 1 cl. 2. c. 2. n. 194. Etiam Iure civili, quicquid Interpretes quidam ac Glossae dicant, perspicue falsum est.

Confirmans confirmatum suum non facit Mandatam ab homine iurisdictionem Lex quidem confirmat; sed tamen potior hominis mandantis, quam Legis confirmantis respectus habetur: Exspirat enim mandata iurisdictio, nondum exerceri coepta, morte hominis mandantis; non attento eo, quod Lex confirmans, in pristino vigore suo duret. l. 6. de iurisd.

Praetorem, vel Consulem, tutorem testamento datum, Lex XII. Tabularum confirmat: l. 20. §. 1. de testam. tut. et tamen testamentarius is, non dativus tutor est.

Similiter, testamento minus legitime tutor datus, et à Praetore confirmatus, perinde habetur, ac si ex testamento datus esset: Hoc est, ut satisdatio ei remittatur. l. 3. de confirm. tut.

Hereditates testamentariae Lege XII. Tabularum confirmantur; quare, Lege obvenire hereditates, non improprie quis dixerit, eas, quae ex testamentis deferuntur: l. 130. de Verb. sign. Potior in illis nihilominus est causa testatoris, quam Legis; unde successio, seu hereditas haec testamentaria, et altera ista legitima, ab invicem separantur. l. 70. de acquir. vel omitt. haered.

Nam, qui confirmat, dat quidem; sed non principaliter. Goibofr. ad d. l. 6. de iurisd.

Praesertim si confirmatio ex necessitate fiat Et multo magis locum id habet, quando confirmatio, non ex mera confirmantis voluntate, sed ex necessitate proficiscitur: Hillig. ad Donell. ub. 3. comment. c. 5. lit. D. In quibus terminis etiam hic versamur.

Nam, quemadmodum Imperator, si postulatis eius Ordines, certis de causis, assentiri nolint, non habet, quod eos inoboedientiae accuset: ita, si iidem Ordines, antiquas Leges, aut in totum abrogare, aut ex parte mutare, et alias novas ferre, è re Imperii esse, putent, in eoque unanimiter consentiant, ac constanter perseverent; Imperatorem illis reluctari non posse, sed consensum suum necessario praebere oportere, aut Ordinibus, non obstante eius dissensu, concludendi ac decernendi esse facultatem, intrepide asseveramus.

Ita namque Anno 1524. accidit, ut supra quoque attigimus; quo Decretum Wormatiense, invito, et per Legatum suum contra protestante Caesare, alio Decreto sublatum est: Sleidan. lib. 4. histor. Quod Decretum posterius in tantum valuit, ut etiam sigillo suo id approbare Caesar, invitus, teneretur. Recessus Imperii de Anno 1524. §. darauff so gereden.

De Imperatore ergo Germaniae idem dicere licet, quod, de Rege Poloniae, Stanislaus Orichovius scripsit: in orat. ad Proteres de Legibus Poloniae, quem refert Vent. de Valent. in parth. litig. lib. 2. cap. 2. n. 17. Rex Poloniae nihil aliud est, quam OS quoddam Regni vestri, vobiscum coniunctum, libero ac legitimo vestro suffragio; ut is prorsus nihil agat, nihil moliatur, ac ne loquatur quidem, nisi id, quod ex intimo sensu vestro publice sit profectum.

Promulgatio aliquando Ordinum quoque nomine fit Quod, ultimo, solius Imperatoris nomine, Lege promulgentur, id certe perpetuum non est: Nam saepius etiam in promulgatione Ordines, cum eo, pari passu procedunt. Unde ista in Recessibus Imperii verba, Haben, mit sambt Vnsern, vnd des Heiligen Reichs Chur Fürsten, Fürsten vnd Ständen, vnd gemeiner Versamblung, gesetzt, vnd geordnet, Ordinatio et constitutio super vino de Anno 1497. in princ. Haben, hie auff gegenwertigem Reichs Tag versamblet, für genommen, vnd beschlossen, Ordinatio Regimenti de Anno 1500 in princ. Haben, sambt Chur Fürsten, Für sten, vnd Ständen, zu einer reformation etc. im Heiligen Reich folgende Ordnung auffgerichtet. Reformatio politiae de Anno 1530. in princ. Idemque ex novissima Camerae ordinatione clarescit, welche, mit Rath, zuthun, vnd Vergleich, der Chur Fürsten, Fürsten vnd der Stände, durch eine sondere Constitution, in das Heilige Reich publiciret worden. Ordinatio Camerae de Anno 1555. in prooem.

Et notabile est, quod etiam nomina Electorum ac Principum, una cum Imperatoris titulo, Recessui aliquando praefixa legantur, Constitutio vom gemeinen Pfenning de Anno 1495. in princ. Wir Maximilian, von GOTtes Gnaden, Römischer König etc. und Wir, von denselben Gnaden, Berchtold zu Maintz, Herman zu Cölln, Johan zu Trier, Ertz-Bischoffe etc.

Nec ipsa tamen multum operatur Sed, utut concedamus, Leges promulgari, solius Imperatoris nomine, ne id quidem adeo magni erit ponderis.

Nam, apud Venetos quoque totius Consilii Decreta, et Leges, tum etiam publicae literae, sub nomine et auctoritate Ducis, prodeunt: Contar. lib 1. de Repub. Veneta. Arnis, lib. 2. de Republ. c. 6. n. 91. Nec ideo is, in condendis Legibus, aut administranda Republ. et decernendis his, quae publice utilia visa sunt, potiores obtinere partes, à quoquam, qui sanae mentis fuerit, dicetur.

Olim quoque in Gallia, ante Legem Caroli V. Regis, Leges, Edicta, ac Rescripta, iussa denique omnia, nomine, manu, ac sigillo Regentum Regni sanciebantur: Bodin. lib. 1. de Republ. c. 8. Nec tamen Regentum ideo, in ferendis Legibus, maior et magis eminens, quam ipsius Regis, fuit potestas.

Sectio III.

Imperium vere Legibus solutu!, et supra Leges est EX dictis nos concludimus, Imperatorem nostrum hodiernum, nec Legibus solutum, nec Legum auctorem recte dici. Ad Ordines autem universos iunctim in comitiis, velut unum corpus, consideratos (à quo tamen corpore, Imperatorem, si aliquis exsistat, non excludimus) utrumque hoc Maiestatis requisitum optime applicari potest: Quapropter illis Maiestas Imperii potius, quam soli Imperatori tribuenda est.

Nulli enim dubitamus, quin Ordines universi, in Comitiis congregati, omnibus Legibus soluti, et supra omnes Leges, etiam fundamentales etiam illas, quas fundamentales vocant, sint; easque, velut constituerunt, ita, si è re Imperii videatur, abrogare, aut mutare, aliasque novas introducere possint.

Ordines in Comitiis etiam Statum Imperii mutare possunt Et, quemadmodum apud Athenienses, post Codri Regis mortem, in Rem publ. mutatum fuit Regnum, administratioque Rei publ. annuis Magistratibus permissa. Iustinus lib. 2. histor. Qualia in Polonia quoque, mortuo Stephano Batorio, agitata consilia sunt: Repetendi, nimirum, antiquis saeculis usitatum morem, ut regia auctoritas deferretur omnibus, vel nonnullis ipsorum Senatoribus, aut Palatinis; amoto Regis nomine, pletisque exoso. Horatius Spanochius de inter Regno Poloniae.

Ita, in nostro quoque Imperio, si Ordines utilius existimaverint, Rem publ. non monarchice amplius, sed aristocratice gubernari, per certum quoddam Regimentum, nullo iure tenebuntur, aut cogentur, imposterum habere Imperatorem.

Nam licet Electores, mortuo IMperatore, ad eligendum, intra certum tempus, alium, fidei suae virtute, qua sacrum prosequi tenentur Imperium, obstricti sint: Aurea Bulla tit. 1 §. cum autem ad hoc. Id tamen (ut omne aliud iuramentum) intelligendum est, rebus in eodem Statu permanentibus; causa vero de novo superveniente, à iureiurando, sine crimine periurii, recedere licet. l. ult. Qui sa. tud. cog. c. cum inter. de renuntiat. c. quemadmodum De iure iur.

Si itaque Ordinibus Imperii, diversum ab eo, quod in Aurea Bulla cautum est, placuerit: Electores non ulterius, ad eligendum Imperatorem, obligabuntur: Quin nec eligere poterunt.

et Electores Ex quo porro deducimus; quod Imperium, siquidem communi consensu ita videatur, Electores, ob rem male gestam, vel reformare, et alios eis adiungere, vel eam, quam habent, eligendi Imperatoris potestatem, in totum adimere, et ad omnes non attenta Aurea Bulla Ordines revocare possit: Non attenta illa, quam, velut idolum quoddam ac vitulum Aaronis, plerique Scriptorum hucusque adorarunt, Aurea Bulla.

Haec enim, non secus ac, omnium Principum, et Ordinum, consensu ac approbatione, suo tempore, Noribergae facta est; commodo publico, tunc temporis id flagitante: Ita, contraria eorum voluntate, si, illam Imperio noxiam esse, iudicent, tolli, et alia Lex fundamentalis in locum eius substitui potest. Protestatio Electoris Saxoniae 15 Confoederatorum contra electionem Ferdinandi I. apud Sleidan. lib. 7. histor. Hortled. tomo 1. de Bello German. lib. 4. c. 9. n. 176.

Cum, secundum Philosophos, eadem principia destructionis, quae constructionis sint: Limnaeus lib. 1. de iure publ. c. 11. n. 116. Nihilque tam naturale, quam eodem modo quid dissolvi, quo colligatum est. l. 35. de Reg. iuris.

CAPUT VII. De Homagii, et Fidelitatis receptione.

PRaeter duo isthaec Maiestatis Iura, seu propria, quae velut generalia sunt, et reliqua ambitu suo comprehendunt, plura sunt, adhuc magis specialia: Inter quae primo occurrit, Receptio Homagii Maiestatis est Receptio Homagii et Fidelitatis.

Nam Homagii praestatio, ex parte recipientis, est fundamentum superioritatis: Ex parte vero praestantis, fundamentum subiectionis. Ex Cravetta, Rolando a Valle et aliis Reink. lib. 1. cl. 2. cap. 2. n. 86. Nec Homagium praestare, aliud est, quam subiectionis et oboedientiae iuramentum subire: Ex Gailio et aliis Idem n. 88. Huiusque exactio ac praestatio, de necessitate subiectionem arguit. ex Zasio, Sixtino, et Gilmanno Idem lib. 10 sl. 5. cap. 4. v. 4.

Homagium praestatur Imperati et Imperio Praestant autem Principes ac Ordines Imperii Homagium, non soli Imperatori, sed etiam Imperio, Schweren, dem Römischen Reyser, vnd dem Reich, trew, hold, vnd gewärtig zu seyn: Ut patet ex formula iuramenti, à Reinkingio adducta. d. cl. 2. c. 2. n. 202.

Si ergo Homagium ac iuramentum Fidelitatis illi tantum praestatur, quem, ut Magistratum ac Principem agnoscimus; sequitur, Ordines Imperii, non solius Imperatoris, sed Imperatoris et Imperii simul, esse fiduciarios.

Id quod Recessus Imperii ultro confitentur: In illis enim scribitur, dey den Eyden vnd Pflichten,damit jhr Vns,vnd dem Heiligen Reich zugethan, vnd verwandt seyt. Constitutio contum Anabaptistas de Anno 1529. §. deßgleichen. et passim.

Et hinc, non solius Imperatoris, sed Imperii quoque Subditi dicuntur, Vnser, vnd des Heiligen Reichs Chur Fürsten, Fürsten etc. Unsere, und des Reichs Unterthanen und Getrewen Ordinatio Pacis profanae de Anno 1521. in princ. Recessus Imperii de Anno 1542. §. hierumb, et passim.

Si quoque, ut oportet, Maiestatem ex hac metimur Superioritate; certe illa Maiestas, non solius Imperatoris, sed Imperatoris ac Imperii simul est.

Homagium praestatur a singulis Ordinibus, non universis simul Et notandum primo hic, quod non (ut in Monarchia, tum singuli Cives, tum universi, iurant in fidem unius Principis, qui, post DEUM immortalem, obligatur nemini Bodin. lib. 1. de Republ. c. 8.) universi Ordines, in Comitiis congregati, fidelitatem iurent: Verum singuli tantum, nimirum, ut singuli; ratione Imperii, cuius primus Princeps, ac velut caput, Imperator est.

Nam universi Ordines, collegialiter, ut unum corpus, considerati, Imperatori fidelitatem non debent, sed Imperator illis: Quia ipsimet Imperatore superiores sunt.

Nec foli IMperatori, sed Imperio simul Notandum ulterius, quod in aliis Regnis, ubi Maiestas, seu Superioritas, penes unum, sine controversia, residet, in iuramento fidelitatis, nulla Regnorum, seu ditionum fiat mentio: Quemadmodum etiam, tempore Caroli Magni, altum adhuc de eo fuit silentium.

Huic enim Principes iuramentum praestiterunt, sequenti formula; Promitto, me Domino meo Carolo, et filiis eius, fidelem futurum in tota vita etc. apud Goldast. tomo 1. Constit. Imper. p. 16.

Consimiliter in Germania, quando Superioritas simpliciter unius propria est, in omni Homagio, in der Huldigungspflicht, id omittitur: Iurant enim subditi, omissa ditionum, seu terrarum mentione; sibi curae fore, vitam, corpus, honorem, et commodum Domini, demselben Getrew, Hold,vnd Gehorsam zu sein, vnd zuleisten, was ein getrewer Landsasse, vnd Vuterthane, seinem Lands Fürsten zuthun, schuldig ist. Reink. lib. 1. cl. 5. c. 4. n. 27.

Diversum, ut diximus, in Imperio nostro obtinet: Quare Imperator simpliciter, et solus, Maiestatem, seu Superioritatem, sibi vindicare nequit. Id quod ipsemet Reinkingk tandem infitiari non audet.

Sed in eo scrupulus superest, cui principaliter istud Homagium praestetur, Imperatorine, an Imperio? Ut potentius ad se trahat minus potens: l. 10. de Statu hom. Et illi potissimum praestari dicatur homagium, quo potissimus, in eius praestatione, habetur respectus.

Imperio quidem principaliter, Imperatori, tantum ratione Imperii, quatenus Imperator est Iam vero Imperio principaliter, et directo, Imperatori vero secundario, ac in consequentiam, ratione ac intuitu Imperii, quatenus nempe Imperator est, fidelitas praestatur. Deductio nullitatum in proscriptione Friderici Palatini apud Lundorp. tomo 1. actor. publ. lib. 10. c. 33. p. 1463.

Quia ergo, propter quod unumquodque tale est, illud magis tale est, semperque inspiciendum, cuius contemplatione ac intuitu quid fiat; Surdus de aliment. t. 9. qu. 30. n. 20. et sequ. Imperio magis ad fidelitatem Ordines obstringuntur, quam Imperatori: Et Imperio quidem semper, ac ubique fidelitas servanda est; Imperatori vero illo demum respectu, quo illi fidelitas praestita est, quatenus, nempe, Imperator est, et pro Imperatore se gerit.

Considerari enim Imperator potest dupliciter: Vel absolute, seu simpliciter; vel respective, quatenus Imperator est, boni Imperatoris vice fungitur, ac Imperio rite, secundum Leges, praescriptumque modum, praeest. Carpzov. de Capitul. Caesar. c. 6. n. 18.

Non absolute Absolute Imperatori fidelitas nulla praestatur; alioquin iuramentum fidelitatis aliquando contradictionem involveret: Cum Imperator, Imperatorem exuens, contra Imperium quid moliri, et ita utrique fidelitas simul servari non possit; nisi quis, contra Salvatoris nostri praeceptum, Matth. c. 6. vers. 24. duobus contrariis Dominis servire, in animum inducat.

Sed praestatur Imperatori fidelitas respective, habito ad Imperium respectu: Itaque Imperator, et Imperium, velut numquam sibi contraria, in Homagio coniunguntur.

Et ad hoc textus Recessuum Imperii ponderandi sunt: Qui ita loquuntur. Pax publica de Anno 1495. tit. welche vmd Friedbruchs willen. §. vnd darauff befehlen, quod repetitur in Pace publica de anno 1521. tit. eod. Befchlen euch, bey den Eyden vnd Pflichten, die ihr Vns, von des Reichs wegen, insonderheit gthan, (ergo, ratione Imperii, et propter Imperium, Imperatori fidelitas praestatur) vnd bey der Gehorsam, die jhr Vns, als Kömischen König,oder Reyser, (ergo, ut Caesari, et non simpliciter, oboedientiam illi debent Ordines) schuldig seyt.

Idque hodierni etiam Caesareani aperte fassi sunt: Auctor Iustitiae Caesareae Imperialis propos. 15. Fidelitatem, nempe, praestari Imperio et Caesari, ut Caesari; idque tantummodo, respectu Maiestatis, et officii Caesarei.

Imperii potior, quam Imperatoris ratio habetur Hinc, quia IMperii potior ratio habetur, quam Imperatoris, Principes Feuda sua, non ab Imperatore, sed Imperio tenere, dicuntur; in Principum Imperii, de Anno 1200. diplomate: §. 2. apud Goldast. tomo 2. Const. Imper. p. 288. Cuius verba sunt. Nos Principes, qui iam dictum Dominum in Regem elegimus, Feuda nostra, quae ab Imperio tenemus, à manu ipsius recipientes, dominium sibi fecimus, et fidelitatem iuravimus.

Nec Feuda haec aliter ad Imperatorem pertinent, quam ratione Imperii: Ut diserte loquitur Rupertus, in Constitutione, de Vicariatu Imperii Germanici. §. 4. apud Goldast. d. tomo 1. p. 382.

Imo aliquando, ubi iuramenti ab Ordinibus praestiti mentio fit, solum Imperium, omisso Imperatore, exprimitur. Ich erma ne euch bey des Reichs Hulden, inquit Imperator Sigismundus, in reformatione sua, de An. 1436. c. 21. apud Goldast. der Reichs Constitution, Reformation, Ordnungen vnd außschreiben. p. 15.

Et noviores Imperii Recessus alicubi, Reformatio morum de Anno 1530. tit. von Zigeunern. et Reformatio de Anno 1548. tit. eod. bdy den Pflichten, damit sie dem Heiltgen Reich verwandt.

Id quod in Imperatore, omisso Imperio, factum esse haud memini: Quia nempe, Imperium in fidelitate principaliores sibi vindicat partes.

Fidelitas Imperatori praestita, aliquando annullatur Si is tyrannus evadat Ex quibus omnibus infertur, quod iuramentum fidelitatis aliquando, respectu Imperatoris annullatum, respectu Imperii nihilominus suas obtineat vices. Limnaeus lib. 2. de iure publ. c. 9. n. 68. Id quod fit, si Imperator personam Imperatoris exuat, contra datam ac iuratam fidem Tyrannus exsistat, et contra Imperii Maiestatem, Libertatem, utilitatemve quid attentet.

Eo enim casu, iuramentum, illi praestitum, non stringit amplius: Sed, cum IMperio, Ordines singuli, semper¸et in omnem casum obligati sint, ac maneant; pro eius tuitione, adversus Imperatorem, qui Tyrannum, non Imperatorem amplius agit, insurgere, non modo possunt, verum, vi quoque praestiti iuramenti, obligantur.

Sic Iohannes Fridericus Saxoniae Elector, et Landgravius Hassiae, Carolo V. fidelitatem renuntiarunt: Salva ista, qua Imperio obstricti erant, fide, Haben jhm jhr Eyd vnd Pflicht, damit sie jhm verwandt gewest, auffgeschrieben,vnd auffgekündiget, doch dem Heiligen Reich in allweg, nicht allein vnnachtheilig, sondern auch, zu erhaltung desselben wollhergebrachten Liberteten vnd Freyheiten. apud Hortled. tomo 2. de Belle German. lib. 3. c. 24. n. 12.

Eodemque modo, erga defunctum Tyrannum se gessisse oportuit: Sed praepostera Electorum ac Principum nostrorum, seu scientia, seu conscientia (qui cuminum serunt, ac camelos deglutiunt; in minimis scrupulosi sunt, maxima vero rerum momenta insuper habent) saniora consilia impedivit, et eam, quae ante oculos est, Germaniae nostrae intulit, cladem.

De denuntiatione Belli Ferdinando facienda obiter Ut enim obiter illud hic moneamus, firmiter sane credimus, et audacter dicimus: Non minima hanc sinistrae nostrae fortunae causam fuisse; quod Principes nostri, cum, Ferdinandum II. esse Tyrannum, Leges Imperii fundamentales, Capitulationem, et iuramentum, super illis praestitum, multimodis violantem, liquido cognoscerent, et ipsimet vividis Tyranni coloribus eum depingerent, seu metu, seu vana quadam Caesarei nominis reverentia absterriti, illi, tamquam Perduelli et Hosti, Bellum aperte indicere distulerunt.

Nec pueriles istorum ineptias mirari satis possumus, quibus, in hoc passu, religio esse videtur, Imperii Status tam audaciter agere, quam quos Fata Imperii aliunde huc pertraxerunt. Quoniam illis Conscientiae teneritas dictet, se recognoscere tale Caput, quod adhucdum, saltem eorum opinione, pro hoc ita se gerat, ut ipso iure (quod nostri aiunt) absque ulla declaratione, et sententiae dictione (quamquam unde Gentium haec initium capere, medium tangere, nedum finem assequi, sueto iure possit, vel debeat, distractis utrimque tam Electorum animis, equidem videre non liceat) illud ipsum suspendi, et deponi vix mereatur; cui etiam nihil unquam hostilitatis in frontem promptam, sollenni Romanorum more, obnuntiatum fuerit, licet facta diversum probaverint: Ut nugivendus quidam, nec eleganter, nec latine admodum, sed, mentetenus ac verbotenus, insulse satis ac insipide scripsit. Silvester zum Aretzthal in Iconisme Aquilae Romanae collat. 10. sect. 2.

Si enim Ordines Imperii causae satis et affatim habuerunt, quare Imperatori, armata manu, sese opponerent, eumque ferro, flamma, ac reliquis Belli incommodis, ut Hostem, persequerentur: Quidni, eundem Hostem appellare, et pro Hoste declarare, aut potuerint, aut debuerint?

Namque, aut iusti Imperatoris Hostes; aut Rebelles dici, meruerunt: Tertium dari nequit.

Quod si iusti eius Hostes revera exstiterunt: Quidni Hostem illum vocare licuerit?

Cum nomine quidem Hostis abstinere, factis vero hostilibus non abstinere, perquam absurdum: Imo impossibile sit; altera manu gladium stringere, et necem intentare, pileum detrahere altera, ac, venerabundo gestu, Dominum salutare, Imperatorem. Sed haec obiter.

CAPUT IIX. De Iure Sacrorum seu Religionis.

ALterum speciale Ius Maiestatis, est, Ius rerum Sacrarum, seu Religionis.

Ius Sacrorum olim Imperatorum fuit Quod antiquorum quidem Imperatorum, sine controversia, fuit: Nec falso de Tiberio dictum, aut scriptum; DEÛM munere, summum Pontificem, summum hominem esse. apud Tacit. lib. 3. annal.

Neve in ethnicis exemplis tantum immoremur, Zosimi, Chomateni, Balsamonis, et aliorum auctoritate constat, Principes omnes Christianos, antequam Imperium invasisset Pappia tyrannis, Pontifices fuisse Maximos, et Pontificalem vestem à Pontificum accepisse Collegio. Vide Goldast, in epist, dedicat, tomi 3. Constit. Imper.

Quemadmodum etiam novissime, Heinricus, Angliae Rex, Anno 1534. proiecto Papatu, se Pontificem Maximum, et, Ecclesiarum suarum Caput, à Christo proximum, pronuntiavit. Sleidan. lib. 9. histor.

Hodie, propter Pacem Religionis, non est Imperatorie In Imperio vero nostro, non Romano modo Praesuli, per Lutheri dogma, sed et Imperatori, per Pacem Religionis, Pontificatus hic abrogatus est, ac Imperatori omne ius praecisum, in Religionis negotio, causisque illi annexis, quicquam statuendi, ordinandi, aut innovandi, Keyserliche Mayt. sollen keinen Standt des Reichs, von wegen der Augspurgischen Confession, vnd derselben lehr, Religion, vnd Glaubens halten, mie der that, gewaltiger weise, überziehen, beschädigen, vergewaltigen, oder in ander weg, wieder seine conscientz, wissen, vnd willen, von dieser Augspurgischen Confessions Religion, Glauben, Kirchengebreuchen, Ordnungen vnd Ceremonien, so sie auffgericht, oder nochmahls auffrichten möchten, in ihren Fürstenthumben, Landen vnd Herrschafften tringen, oder durch Mandat, oder in einiger anderer gestalt,beschweren,oder verachten, sondern bey solcher Religion, Glauben, Kirchengebreuchen, Ordnungen, vnd Ceremonien etc. ruhiglich vnd friedlich bleiben lassen. Recessus Imperii de Anno 1555. §. vnd damit solcher Fried.

Cui non contravenire, sub quocumque praetextu id fiat, sanctissime promisit Imperator, Sollen vnd wollen es, bey Keyserlichen, vnd Königliche Würden vnd worten, für sich, vnd ihre Nachkommen, stet, fest, vnverbrüchlich, vnd auffrichtig halten, vnd vollnziehen, dem strack vnd vnweigerlich nachkommen, vnd gelebes, vnd darüber jtzt, oder künfftiglich, weder aus vollkommenheit, oder vnter einig anderm schein, wie der nahmen haben möchte, nicht fürnehmen, handlen, oder außgehen lassen, noch jemandt anders zuthun, gestaten. l. Recess. §. solches vnd jedes.

Imperator, in causa Religionis, ipse pars est Nam Imperator, in puncto Religionis, non, ut Caput Imperii, seu Director, verum, ut pars consideratur: Quia, coniungendo se cum Catholicis, eorum causam suam fecit, So sollen die Keyserliche Mayt. Wir auch Chur Fürsten, Fürsten, und Stände des Heiligen Reichs, keinen Standt des Reichs von wegen der Augspurgischen Confession etc. überziehen etc. dargegen sollen die Stände, so der Augspurgischen Confession verwandt, die Römische Reyseliche Mayt. vnd Chur Fürsten, Fürsten, vnd andere, des Heiligen Reichs Stände, der alten Religion anhengig etc. bey Ihrer Religion etc. vndeschwert bleiben lassen. d. Recess. d. §. vnd damit solcher Fried et §. sequ.

Nec Ordinibus superior Et Ordines Imperii, praesertim à parte Evangelicorum, in causa Religionis, Superiorem, nec illum, nec alium ullum recognoscunt. Reink. lib. 3. cl. 1. c. 10. n. 51.

Controversia ex causa Religionis, per arbitros decidendae Hinc, si controversia quaedam, Religionem, aut à Religione dependentia, concernens, inter Ordines oriatur, nullae Imperatoris partes sunt: Sed Assessores, utriusque Religionis, certo numero, in huiusmodi casibus, ad litem decidendam, constitui oportet, die Parteyen sollen sich etlicher Schiedspersonen (deren jeder Theil ein oder zwe zubenennen, vnd da sich dieselbige nicht vergleichen könten, einen Vnpartheyischen Obman zuerwehlen, die nachmals mit ihnen den zusetzen, die sache zuentscheiden) verzleichen. d. Recessus Imperii §. vnd ob solcher.

Imperator Pacem Religionis declarare aut interpretari nequit Quod si dubium quoddam circa sensum Legis incidat; Imperatori, eam declarandi, aut interpretandi, nulla competit facultas, Soll, dargegen, keine declaration, vnd etwas anders, so den Friedstand verhindern, oder verendern möchte, nicht gegeben, erlangt, noch angenommen, oder, ob es schon gegenben, erlangt, vnd angenommen würden, dennoch von Vnwürden vnd Vnkräfften sein, vnd darauff weder in, noch ausser rechtens nichts gehandelt, oder gesprochen werden. d. Recessus §. vnd soll alles das.

Sed hoc est omnium Ordinum Quare, dubio è Pace Religionis suborto, non ad Imperatorem, sed tota Comitia olim recursum fuit.

Ita Iohannes, Marchio Brandenburgensis, Imperatoris, in causa Abbatis Fuldensis, contra Sachsen, Monasterium Allendorff concernente, Commissarius, dubium illud, de bonis ecclesiasticis mediatis, von gemittelten Clöstern, Anno 1558. per interlocutoriam, ad Comitia reiecit. Anonymi cuiusdam Informatio in causa der 4. Clöster sachen Petrus Denaysius in Consilio de Pace Religionis, in specie super d. causa der 4. Clöster sachen.

Iudex quoque Camerae, orta controversia, utrum Clerici isti, qui 1. nec ipsi immediati Imperii Ordines, nec 2. alicui Ordinum mediate subiecti, et 3. à iurisdictione Ordinariorum exempti sunt, sed 4. solum Pontificem superiorem recognoscunt (quales Ordinum Monachalium Provinciales sunt) sub §. als den Ständen, contineantur, et ita beneficio Pacis Religiosae frui, necne, debeant? Anno 1566. Conventum Imperii, non Imperatorem consultum ivit. d. Informatio et Petrus Denaysius ibid.

Quo de eodem dubio Elector Moguntinus ad Caesarem scripsit, de dato Matntz 13. Aug. Anno 1604. daß solches zu Keyser Ferdinandi Deputation Abschieds resolution gestellet worden, es befinde sich aber in ersehung der Deputations Handlung zu Speyer im Jahr 1557. gepflogen, daß zwar solches dubium movirt, vnd hernach darüber consultiret, schlieslich aber in gemein, als daß man sich per Deputatos nicht darüber resolviren könte, dergestalt ausgesetzt worden, daß es auff künfftigem Reichs Tag gemeinen Ständen fürgebracht werden solle.

Eandem ob causam Maximilianus II, cum, ex capite Religionis, quaedam inter Ordines controversiae suscitarentur, earum cognitionem sibi non arrogavit, sed ad universos eam Ordines pertinere, An. 1576. die 25 Aug. et 24 Sept. expresse confessus est, Propositio Legatorum Eiectaris Saxoniae ad Caesarem facta 13 Maii, Anno 1630. daß diese Irrsalen, vor die gesambte Reichs-Stände gehörig: Sintemahl Ihre Keysecliche Mayt. woll gesehen,daß es doch auff eine declaration, so im Religion Fries den, cum clausula annullatoria verbotren, auslauffen wolte.

Nec itaque male, cum Truchsessio, de Electoratu Coloniensi, Pontificii, quaestionem et bellum moverent, Electores saeculares censuerunt: Instructio Legatorum trium saecularium Electorum de dato 6. Mart. Anno 1583. quae exstat in Rescripto Casimiri Palatini hac de re edito inter Documenta N. 1. Ea de re, non IMperatoris, sed omnium Imperii Ordinum esse notionem, die sache sey / für sich selbst, also beschaffen, daß, deren cognition vnd erörterung, neben Ihre Mayt. für alle Reichs Stände genörig.

Nec male Evangelici Capitulares Episcopatus Argentoratensis, Senatu Aulico recusato, ad utriusque Religionis Arbitros provocarunt: Eo, quod cognitionem huiusmodi rerum, et declarationem Pacis Religiosae, Evangelici Ordines Imperatori numquam concesserint, Welt die Evangelische Chur Fürsten, Fürsten, vnd Stände, Reyserlicher Mayt. oder deroselben Reichs Hoffräthen die cognition dieser sachen, als welche ohn mittel den Religion Frieden concerniret, niemahls eingereumet, oder gestendig gewesen. in literis ad Caesaris Commissarios de dato Straßburg 13 Octobr. Anno 1602.

Penes Ordines est Ius Sacrorum Ex his patet, Imperatori, ne minimum quidem, in Religionem, et Sacra, ius esse: Ordinum autem omnium, sive totius Imperii arbitrio, etiam Pax ista Religionis subiacet.

Si enim Ordines, vel per viam generalis Concilii, vel alia quadam amica compositione, inter se, de Religione, eiusve exercitio, convenerint, cessabit ista Pax Religionis: Quae usque ad hanc conditionem, et non, ut ulterius duret, sancita est, Wo die Vergleichung, durch die wege des General Concilii, National Versamblung, colloquien, oder Reichshandlungen nicht erfolgen würde, soll alsdan nichts desto weiniger dieser Fried-Standt, in allen oberzehlten Puncten vnd Articuln, bey Kräfften, biß zu endlicher vergleichung der Religion vnd Glaubenssachen, stehen vnd bleiben. d. Recessus Imp. de Anno 1555. §. vnd nachdem eine Vergleichung.

Pacis Religiosae ab aliis Imperii Legibus differentia In quo tamen puncto apprime observandum est: Pacem hanc Religionis ab aliis Imperii Legibus ac Constitutionibus, ut in modo constituendi, ita in modo quoque abrogandi seu mutandi, quam maxime esse differentem.

Aliae enim Leges, Rogatione sollenni ac publica, acclamantibus, vel universis Ordinibus, vel maiore eorundem parte, constituuntur ac publicantur: Pax vero Religionis, non per modum re: et correferendi, in Comitiis consuetum, confecta, ut erronee putarunt Saxoniae Electoris Legati; Relatio D. Ludovici Camerarii ad Elect. Palat. de dato Fulda 24. Iul. Anno 1608. quae exstat apud Lundorp. tomo 2. actor. publ. lib. 2. tract. 5 p. 541. sed per viam transactionis ac amicabilis compositionis, nulla habita ratione votorum, tam in prima massa, Noribergae, Swinfurti, Spirae, Ratisbonae, et ultimo Passavii, quam post An. 1555. et sequentibus annis (ubicumque dubia inciderunt, et tractatus super illa habiti sunt) sancita ac renovata est. d. Informatio in puncto der 4. Clöster sachen.

Aliter ergo, quam per hanc amicabilis compositionis viam, tolli, aut reformari nequit.

Qua de re, in ultimis Comitiis, Ratisbonae Anno 1613. habitis, Protestantium Legati, multis cum Caesare egerunt, (y)In supplicatione, quam gravaminibus suis adiunxerunt die 10 Aug. de Anno 1613. et in Responsione ad Caesaris resolutionem de dato 20 August. Anno eod. Es können, wieder den Religion Frieden, vnd zu dessen extension oder einziehung, keine maiora gelten, vnd geben es nicht allein die Passawische verträge, auch die darauff im Jahr 1555. zu Augspurg gepflogene handlungen, daß man durch überstimmen einander nicht gefähren sollen, noch wollen: Wie auch hernacher in den Jahren 57. vnd 59. ein ebenmäßiges fleissig in acht genommen worden. Dan einmahl der Religion Friede, durch theidigung, tractation vnd vergleichung, vnd also nicht per maiora, auffgericht. Das exempel, Anno 1594. da der Magdeburgische sessionstreit auff der bahn gewesen, sey noch in frischer Gedächtnus: In deme damahls von den Römischen Catholischen Ständen eine starcke separation gemacht, vnd im fall, man ohne sie verfahren würde, zum zierlichsten dargegen protestiret worden; Wie die Reichs Protocolla mit sich bringen. Auch habe, im Anno 1603. vorgewesenen Reichs Tage, der ander theil selbst, in denen damahl fürgefallenen, den Religion. Frieden betreffenden, sachen, im Fürsten Rath, in kein votiren einzulassen, sich vnterstanden, sondern der selben stim, meinung, sey ex uno ore, den Evangelischen Ständen vorgetragen, vnd eröffnet worden, Vnd da, bey der letzten Reichs Versamb ung, ein wiedriges eingeführet, vnd behaubret werden wollen sey solches, im Nahmen aller dreyer Churfürsten, vnd anderer Evangelischen Fürsten, vnd Stände, in gemein, zum stärcksten contradiciret vnd verworffen worden.

CAPUT IX. De Iure Belli indicendi, Pacisque et Foederum faciendorum. Sectio I.

Ius Belli, Pacis et Foederum, Maiestatis est TErtium speciale Ius Maiestatis est, Ius Belli indicendi, Pacis ineundae, et foederum faciendorum: Nam Belli suscipiendi auctoritas, ad effectum supremae iurisdictionis, et summae potestatis refertur. Reinkingk. lib. 2. cl. 3. cap. 1 n. 11.

Ordo naturalis, et mortalium, Paci accommodatus, hoc poscit, ut suscipiendi Belli auctoritas, atque consilium, apud Principes sit, inquit Augustinus; c. quid culpatur 23. qu. 1. Hoc est, apud illos, qui Principem in Republ. locum obtinent; sive unus, sive plures sint.

Idemque in foederibus obtinet: Ius enim Belli et foederum, pari passu ambulant; Reink. d. cl. 3. cap. 3. n. 25. nec minus, ius contrahendi foedera, quam Belli indicendi, ad supremam Maiestatem, et eos, qui eiusdem iura habent, non alios, pertinet. Warem. ab Erenb. parte 1. de foeder. c. 2. n. 28. et sequ.

Olim quoque Imperatoris fuit Et olim quidem, bellandi ac pacificandi potestas, indubitato Imperatoris fuit: Nos. 105. in princ. Unde laesae Maiestatis reus dicitur, qui, iniussu Principis, Bellum gesserit, delectum habuerit, exercitumve comparaverit; l. 3. ad L. Iul. Mai. nec ulli, IMperatore inscie ac inconsulto, quorumlibet armorum movendorum copia tributa est. l. un. C. ut armor. usus inscio Princ. inter d. sit. lib. 11.

Hodie non, sed Imperii est Nostri vero Imperii moribus, Ius Belli indicendi, ac Foederum faciendorum, Imperatori, cum Ordinibus simul, merito ascribimus; cum Warem. ab Erenb. d. cap. 2. n. 30. pro ea, scilicet, proportione, qua, aut ad illum, aut hos, Comitiorum iura ac potestatem pertinere, supra exposuimus: Ut, Imperatoris quidem nomine, Bellum proponatur, decernatur, indicatur, foedera item contrahantur; ipsa vero decernendi vis penes Ordines consistat.

Et iam olim, tempore Heinrici I. Ordinum consensum adhibitum legimus: Is enim in Quedlinburg Curiam suam celebravit; ibidem, Principibus convocatis, ipsisque singulis et universis id ipsum assentientibus, Poloniam et Bohemiam, ceterasque Slavorum adiacentes regiones, quia nondum CHRISTI fidem receperant, debellare disposuit. Sigfridus Presbyter Misnensis in epit. lib. 2.

Itidem Heinricus III. Imperator, cum Aba, Rex Hungariae, Austriam et Bavariam hostiliter vastasset, Coloniae Conventum habens, hanc iniuriam Principibus exposuit: Qua gratia conclusum est, ut contra Hungaros se vindicaret. Naucler. volum. 3. chronogr. gener. 35.

Sic quoque Anno Domini 1108. Francofurdiae convenerunt Principes et Imperator, deliberaruntque, de Bello suscipiendo contra Polonos, qui tributum, Imperatori debitum, dare recusabant, Regemque sibi elegerant, ipsique Coronam imposuerant. Hieron. Mutius lib. 16. Chron. German.

De Friderico I. cumprimis notatu dignum est, quod Ungaris Bellum indicere, ipsosque ad Monarchiae apicem reducere voluerit. Sed cum assensum super hoc Principum, quibusdam de causis latentibus, habere non posset, ad effectum tunc perducere ea, quae volvebat mente, non valens, ad opportuniora tempora distulerit. Ottho Frising. lib. 2. de gestis Frider. I. c. 6. Ex quo colligere licet, dissentientibus Proceribus, iam tum eo tempore, IMperatorem nemini Bellum indicere potuisse.

Superiori saeculo, frequentissimae in Hungariam, numquam non Ordinum consensu decretae, expeditiones, de eodem testantur: Quarum quaedam, adhuc eo tempore, fuerunt susceptae, quo illa nondum erat Austriacae ditionis. Recessus Imperii de Anno 1526. §. weiter als Königliche Würde.

Nec Carolus V. nomine Imperii, Anno 1544. aliter, quam Procerum consensu, Galliae Regi Bellum inferre potuit, Haben sich Chur Fürsten, Fürsten, vnd Stände, vnd der abwesenden Räthe vnd Bottschafften entschlossen, sich gegen den König in Franckreich, nicht allein mit worten, sondern auch mit der that zuerklären. Recessus Imperii de Anno 1544. §. so achten wir vers. vnd demnach.

Olim quoque Regimenti Penes Ordines ergo maxime fuit Belli, Pacisque arbitrium; et penes illos quoque, qui universos Ordines repraesentarunt: Ut olim, cum in vigore suo esset, penes Regimentum.

Quare, absque eius mandato, Dux Imperii generalis nemini bellum movere potuit, Soll niemandt überziehen, vnd keinen Krieg fürnehmen, es sey dan zuvor durch Vns (nam Imperator ordinarius Regimenti Praeses fuit) oder den, so an Vnser stath sitzen wird, vnd Vnser, vnd des Reichs Regenten, zu thun befohlen Recessus Imperii de Anno 1500. tit. der Haubtman soll ohn befehl.

Et in supplicum, seu deditiorum receptione, necessum fuit, ut Regimentum illi auctor fieret, Ob sich jemandt an das Reich ergeben, oder sich dem Reiche Zinsbar machen wolte, soll der Haubrman in demselben annehmen, sich des mas oder gedings solches annehmens, an des Reichs Regiment erlernen, vnd sich darin ihres Willens vnd Bescheids verhalten. Ibid. tit. Ob sich jemandt an das Reich ergeben wolte.

Imperator hic singulis Ordinum aequalis est Denique, si quoad Ius Belli, Pacis, ac Foederum, Imperatorem ipsum seorsim, et Ordines singulos, similiter seorsim confideres; non plus de eo Imperator sibi arrogare potest, quam singuli Ordinum.

tum impotentis Quemadmodum enim nullus Ordinum, privata auctoritate, bellum movere potest, aut debet: Ita Imperatoriaeque, ac singulis Ordinum, absque communi omnium Ordinum, aut certe hodie Electorum, consensu, id facere prohibitum est, Es solten, vnd wolten Ihre Mayr. kein gezäncke, fähde, noch Krieg tun: oder ausserhalb des Reichs, von desselben wegen anfahen, oder vornehmen, ohn Vorwissen, Rath vnd Bewilligung der Reichs Stände, zum weinigsten der sechs Chur Fürsten. Capitulatio Caroli V. apud Sleidan. lib. 1. hist. Ferdinandi I. obligatio de Anno 1558, apud Goldast. parte 5. der Reichshändel. tit. 1. Capitulatio Ferdin. 11. §. es solten vnd wolten.

In quo passu Imperator, cum singulis Ordinum parificatur, seu aequiparatur, Sollen Wir, vnd Vnser geliebter Sohn Litz Hertzog Philips, auch Vnser Chur Fürsten, Fürsten, vnd Stände des Reichs, ohn wissen vnd willen jährlicher Versamblung keinen Krieg, oder Fähde anfahen: Confirmatio Pacis publica de Anno 1495. §. auch sollen wir. Nec Imperatori plus iuris, quam uni illorum relinquitur.

tum potestate. Vice versa, ut Imperatori, ita etiam Ordinibus Imperii, ad defensionem et tutelam suam, arma ac tormenta bellica fabricare, Recess. Imperii de Anno 1555. §. vnd demnach ein Kriegs Volck. Recess. Imper. de Anno 1570. §. sintemahl auß hochbewegenden. armandias seu armamentaria, Zeug: vnd Rust Heuser, habere, Reink. lib. 1. cl. 5. c. 6. n. 18 munimenta ac fortalitia exstruere, Ib. n. 19. et dilectum è subditis suis agere, eosque armis exercere, Recess. Imper. de Anno 1564. §. ferner dieweil. licet.

Ut Imperatori, si ipse, vel Imperium Bello petatur, uti licet quibuscumque praesidiis, Wo Ihre Mayr von des Reichs wegen, oder das Heil. Römische Reich angegriffen, vnd bekrieget würden, alsdan mögen Ihre Mayr. sich dargegen aller hülffe gebrauchen: dd. Capitulationibus. Ita etiam cuilibet Germaniae Procerum, ex antiquissimo Libertatis praetenso, in propriam, et aliorum salutem, militem cogere, inconsulto Imperatore, servato tamen eo, quem Constitutiones Imperii praescripserunt, modo, concessum est. Recessus Imperii de Anno 1526. §. darauff, et passim

Unde Bavarus Unitorum Legatis respondit, ad eorum Replicam Monachii 29 Decembr. Anno 1619. Er wisse nicht, daß die absonderliche werbung, wieder des Reichs vnd Creys verfassung, oder Herkommen sey; Weil dieselbe keinem Stand in eusserster gefahr verboten, sondern, auff gewisse mas, zugelassen sey.

Nec ab iniuria adversus offendentem, sese modo tueri, sed et, accepta iniuria, in continenti se vindicare licet, dem beschädigten, sambt seinen verwandten vnd helffern, soll jegen den thätern, vnd Friedbrechern etc. seine gegenwehr vnd verfolgung zu thun, zu frischer that, oder, wenn er seine Freunde vnd helffer haben mag etc. vnd enommen, nicht verboten, sondern gäntzlich fürbehalten sein. Ordinatio Pacis Publicae de Anno 1521. tit. die Paen aller Friedbrecher.

Et, quod magis est, si subditi alicuius Principis, inoboedientes, contumaces, refractarii ac rebelles sint; non cogitur is, Imperatoris primo auxilium implorare, sed potest Bello, ac manu armata eos subigere: Adeo, ut hoc casu, Superioris, seu Imperatoris, avocatio locum non habeat. Reink. lib. 2. cl. 3. c. 1. n. 23. 24.

Ordines foedera contrahere possunt Ultimo, singulis Ordinum, Confoederationes ac Ligas, super generali Pace Provinciarum et terrarum, wegen gemeinen Land Friedens, formare licet. Aurea Bulla tit. 15.

Imo, in genere, nullis iis foederibus interdictum est, nisi quae in Imperii damnum vergunt, Sollen einige Bündnus oder Einigung nicht machen, die dem Reiche zu schaden, nachthell, oder zu wieder sein möchten. Confirmatio Pacis Publica de Anno 1495. §. auch sollen wir.

Nec illud, quod in Sigismundi Imperatoris Aurea Bulla c. 7. von bindnussen apud Goldast. der Reichs Constitution, reformation, ordnungen, vnd außschreiben p. 169. reperitur, daß hinfür niemand, wer der sey, einig bindnus oder einung machen, oder angehen solle, ohn des Reichs wissen, gunst, orlob vnd willen, à sententia nos dimovet; Aut, quod ex Friderici III. reformatione, de Anno 1441. tit. 12. apud Goldast. in Reichs Satzungen p. 167. affertur, daß im gantzen Römischen Reich, nun fürdas kein bundnus vereinigung etc. sollen auffgerichtet, auch die alte alle abgethan werden.

Nam istos Imperii Recessus, seu Leges, et imprimis illam ipsam Reformationem, cum in hoc articulo, tum in aliis quamplurimis, numquam in usum, aut plenam observantiam venisse, ipsa Experientia, optima rerum Magistra, testis est: Nec ante hanc modo Reformationem, sed et post eam, quamplurima, in Germania, foederum exempla occurrunt.

Sic, cum res Germaniae, sub multitudine Principum, Friderici II. Heinrici Caesaris filii Augusti, Conradi, Heinrici Catti, Wilhelmi Batavi, et factione Romanorum sacerdotum, distraherentur, sexaginta fere, Rheno contiguae, Urbes foedus inierunt; Quibus etiam Ludowicus, Bavariae Dux, et Palatinus Rheni, coniunctus est, et vicinos Principes ad foedus coegit. Avent. lib. 6. annal. Boiar.

Mortuo Imperatore Rudolpho, Conradus, Archimystes Salisburgensis, Ottho, Ludowicus, et Stephanus, Fratres, Boiariae secundae Procuratores, foedus inierunt: Avent. ibid. eodemque tempore Ludowicus, Comes Palatinus Rheni, Alberto Austriaco, atque Maenardo Tirolensi, foedere iunctus, memoratur. ibid.

Cum Adolphus quoque Imperator illi infestus esset, idem cum Alberto Austriaco, Episcopo Argentoratensi, et plerisque aliis societatem iniit, foedus icit: Hocque facto melius de se sentire, atque excusationem suam Adolphum recipere coegit. Ibid.

Tempore Ludowici Bavari, quia, ob eius, cum Friderico Austriaco, discordiam, latrocinia passim invalescebant, Argentina, Spira, Wormatia, Moguntia, foedere coierunt, et communibus impensis conduxerunt equites ac pedites, qui vias tutas redderent et servarent. Hieron. Mutius lib. 23. Chron. German.

Eodem namque tempore multis modis vexabatur Germania, nec erat, qui opem ferret: Quod cum intelligerent quidam cordati Principes et Civitates, inter se foedera fecerunt, ut coniuncti tranquillam agere possent vitam. Mutius ibid.

Ita Iohannes Dux Bavariae, cum Ludowico Agnato suo, qui, ius suum consequi non posse, conquerebatur, adversus Ernestum et Heinricum, itidem Bavariae Duces, foedus iniit. cuius formula exstat apud Lundorp. tomo 2. actor. publ. lib. 1. tract. 2. p. 19

Post Friderici vero Reformationem sese offert Foedus Suevicum, der Schwäbische Bund; quod vocatum quoque fuit Societas Clypei S. Georgiani, die Geselschafft S. Görgen Schilds: Nam omnes, qui ea comprehendebantur, debebant gestare Clypeum S. Georgii, modo ex nobilitate essent. Crusius parte 3. annal. Suevic. lib. 9 c. 1.

Huic foederi Principes nonnulli, et vicinae Civitates subscripsere: Idque per multos annos tenuit, mutuis auxiliis et consiliis adeo firmum, uti, et suis praesidio, et exteris terrori esset. Gerhard. de Roo lib. 10. histor. Austr. Nec Imperator, nec ipsi Imperii Recessus id improbarunt. Recessus Imperii de Anno 1526. §. ob auch jenniger in fine Recess. Imper. de Anno 1529. §. vnd als im abschied. Recessus Imp. de An. 1533 1533. §. vnd als im abschied.

Succedit deinde Foedus inter Electorem Saxoniae Iohannem, Bavaros fratres, et Landgravium Hassiae, Anno circiter 1531. initum. Sleidan. l., 8. histor.

Mox Foedus Smalcaldicum: Idem l. 7. et 11. histor. Foedus sanctum, à Pontificiis Noribergae initum, et Smalcaldico oppositum. Idem l. 12. histor.

Foedus Noribergensium cum Wurtzburgensi, et Bambergensi, Episcopis, Anno 1553. adversus Albertum Marchionem, contractum. Idem l. 24. histor.

Foedus Landspergicum, Anno 1556. ab Alberto Duce Bavariae, institutum: In quo Civitates Imperiales, Ratisbona, Augusta, et Noriberga, comprehensae sunt. D. Hieronymus Schleich Advocatus Reipubl. Ulmensis. in discursu de foederibus Anno 1608. confecto.

Nostro vero tempore, adhuc in recenti memoria sunt, Unio Protestantium, et Pontificiorum Liga, Foedus Lipsiense, et Heilbrunnense etc.

Nullum enim horum Foederum, ob inhabilitatem personarum contrahentum, improbari posse, statuimus: Etsi unum, alterumve, ob abusum et perperas intentiones, à quibusdam forsan impugnetur. Recteque, Elector Saxoniae ad Moguntinum scripsit, de dato Dresden 23. Febr. an. 1623. apud Lundorp. tomo 1. actor. Publ. lib. 6. c. 161. p. 1085. Wie die newe auffgerichtet Union der Catholischen Stände zur defension angesehen, also werde man die Evangelische Stände nicht verdencken, wan sie eben zu dem ende, das jennige vor die Handt nehmen, was ihnen die gebürliche billigkeit zulässet.

Quid multis? Res haec, non ex alia, quam antiquissimae observantiae, regula diiudicanda est. Saepe autem tales confoederationes, quas Ligas, vulgariter Bundt, appellabant, non solum inter Civitates, sed etiam inter Principes, iuratas confirmatasque legimus, et quottidie similiter videmus: Quae verba Trithemii Abbatis Spanhemiensis sunt. in Chron. Hirsaug. sub Anno 1366.

etiam absque Imperatoris consensu Nec est, quod Caesaris consensum ac confirmationem, ad hoc, ut foedera Ordinum licita sint, necessaria existimemus: Ut quidam sentiunt, qui perniciosum genus monopolii esse; putant, quando Civitates, comites, Principes, qui habent unum Superiorem, inter se foedera et Ligas faciunt, sine auctoritate Superioris. post Innocentium et Bartolum Sichard. in l. un. c. de monopol. n. 6.

Qua in sententia etiam Heinricus Iulius, dux Brunswicensis, fuisse apparet, in discursu super Unione ac turbis Iuleacensibus ad Electorem Saxoniae de dato Prag 15, 25, Decemb. Anno 1610. daß die Kömische Keyserl. Mayt. darumb noch nicht ersuchet, viel weiniger Ihre Mayr. special consens vnd ratificiation darzu geben, daß dergleichen Uniones oder Ligae gemacht werden sollen: Welches dan allerseits, als ein special, vnd das fürnemdste requisitum, hierzu erfordert würde.

Id quod Monarchiam sapit, et ex vulgato errore originem traxit: Sed Libertas Germanorum olim ita se constringi passa non est. Utut enim Caesares in foedera, hoc iuris sibi aliquando arrogare voluerint; illis tamen contradictum fuit.

Evidens huius rei exemplum prostat in bello, quod Tigurini cum Alberto contracto Austriaco, Anno 1354. gesserunt: In quo Carolus IV. foedera à, Tigurinis cum vicinis facta, improbavit, dicens: cum Imperio addicti essent, nec recte, nec ordine ab ipsis factum, quod, se inconsulto, foedus cum quoquam fecissent. Foedera eiusmodi irrita esse debere, seque, pro sua auctoritate, ab omni foedere, et iurisiurandi sacramento liberos eos pronuntiare. Tigurini tamen, non se Foedus contra Imperii iura, sed ad iustam et necessariam sui defensionem fecisse, affirmabant. Et obtinuerunt Tigurini: Pax enim postea, Anno sequenti, salvis his foederibus, inita est. Gerhard. de Roo lib. 3. histor. Austr. et Hieron. Mutius lib. 25. Chron. German.

Foedera itaque haec, etiam se inconsulto inita, tamquam licita, admittere, Carolus IV. Imperator compulsus fuit: Adeoque Germanis nostris, absque consensu Imperatoris, foederibus inter se iungi, permissum est.

etiam eum Exteris Non vero tantum inter sese foedere coire Ordinibus licet, sed etiam cum extraneis Regibus ac Principibus: Modo id sine Imperii Germanici fraude fiat. Bodin. lib. 1, de Republ. c. 7.

Quemadmodum, iam suo tempore, Principes Germaniae, cum solis Galliae Regibus quadraginta septem foedera percussisse, testatur Bodinus. lib. 1. de Republ. c. 9.

Quod si qui, Legibus Imperii, cum extraneo Principe foedera contrahere, prohibitum esse putent, falluntur sane: Nec enim prohibitum id reperitur; nisi in Imperii detrimentum vergant ista foedera, die Stände sollen keine Bündnus, oder Einigung, mit frembden Nationen, oder Gewäldten machen, die dem Reich zu schaden, nachtheil, oder zu wieder sein möchten. Confirmatio Patis Publicae Anno 1945. §. auch sollen wir. Ergo, à contrario sensu, si Imperio noxia non sint, licita iudicantur.

Sic Saxo, Hessus, Wilhelmus et Ludowicus, Bavari Fratres, Libertatis Germanicae tuendae causa, clam foedus icerunt, cum Francisco Galliarum Rege; qui centum aureorum milia in eam rem apud Bavaros deposuit: Ut in promptus essent, si quid inopinati accideret. Thuan. lib. 2. histor.

Id quod iure factum esse, Protestantium Capita, Saxo et Hassus, exemplis Maiorum propugnant, apud Hortled. vol. 2 de Bello germ. lib. 3. c. 19. n. 3.Sie seynd von den Schur Fürsten vnd Fürsten des Reichs die jennigen nicht gewest, die von ersten schutz vnd defensis Bundnus, mit auswertigen Christlichen Königen, vnd Potentaten gemacht, vnd auffgericht. Zweiffeln auch nicht, da ein jeder Chur Fürst vnd Fürst, in seinen Brieffoerwahrungen vmbsuchen lösset, so werde er dergleichen auffgerichte alte Verständnus, darin nitt weiniger, dan sie, befinden.

Smalcaldici foederis socii, et Galliae, et Angliae Regibus, societatem certis conditionibus obtulerunt. Sleidan. lib. 9. et 10. histor.

Nec Elector Mauritius peccavit, quod cum Heinrico, Galliae Rege, Sleidan. lib. 24. histor. nec hodiernus Elector Saxoniae, et alii Principes ac Ordines, in Leges Imperii impegerunt, quod cum Regibus, Sueciae primum, deinde, ex parte, Galliae quoque, sese coniunxerint.

quibus principalior in foedere locus aliquando relictus Idque adeo non prohibitum esse, duxerunt Germani Principes, ut etiam Exteris directorium foederis, ac principaliores partes committere, non duxerint esse nefas.

Ita Protestantes, Smalcaldici foederis patrocinium ac defensionem, Angliae Regi obtulerunt. Sleidan. lib. 10. histor.

Foedere Chambortico, Heinricum, Regem Galliae, Germani Principes superiorem agnoverunt, eiusque Maiestatem comiter observare, spoponderunt, ac Belli gerendi Ducem communibus suffragiis creaverunt; siquidem Bodino credimus. lib. 1. de Republ. c 7.

Nupero quoque foedere Heilbrunnensi, Reginae ac Regno Sueciae directio foederis relicta fuit: Quod magna quidem petulantia insectatus est Saxoniae Elector; cum tamen ipse Regiae Suecorum Maiestati, gloriosae memoriae, belli reliquisset directorium. Electoris obligatio de dato Torga 1. Sept. anno 1631.

Imo etiam contra Imperatorem Imo, non tantum contra tertium quemvis, sed et contra ipsummet Imperatorem, Capitulationi ac Constitutionibus Imperii contravenientem, foedera Principum seu Ordinum Imperii iusta sunt, et excusantur.

Si quis enim Romanorum Regum, vel Imperatorum, Statutioni et ordinationi Imperii contravenire voluerit, aut eam retractare, aut alio quovis modo violare praesumpserit, extunc, tam ipsi Electores, quam ceteri Principes, ecclesiastici et saeculares, Praelati, Comites, Barones, Nobiles, ac Communitates Sacri Imperii, universi et singuli, licitam habent, sine rebellionis aut infidelitatis crimine, resistendi et contradicendi iis in perpetuum Libertatem: ut ad verbum sonat Iodoci Moravi Imperatoris, de Anno 1410. sanctio. apud Goldast. tomo 3. constit. Imper. p. 424.

non quidem regulariter Imperator quidem in foederibus plerumque expressis verbis excipitur, et excipiendus est: § fin. 2. FF. 55. Ut olim Protestantes, ad foedus à Galliae Rege sollicitati, eum excipiendum dixerunt, adversus quem nihil sibi faciendum esset; Sleidan. lib. 9. histor. Thuan. lib. 2. histor. et in tractatibus cum Rege Angliae, similiter, Imperium et Caesarem, cui fide atque iureiurando erant obstricti, claris verbis exceperunt. Sleidan. lib. 10. histor.

Quare Everhardus Comes de Wirtenberg, cum An. 1360. Ligam cum Ducibus Austriae, sine exceptione Imperatoris fecisset, eam postea inter concordiae leges cassare, eique renuntiare, coactus est. Naucler. vol. 3. chronogr. gener. 46. Hieron. Mut. lib. 25. Chron. German.

Imo Imperator, ipsa iuris provisione exceptus censetur: c. Venientes De iureiur. Adeo ut inferior, qui foedus adversus supremum Principem percussit, crimen laesae Maiestatis incurrat. CL. Pastoralis in princ. de sent. et re iudic.

Quorsum etiam pertinet insignis textus in Landrecht, lib. 2. art. 1. Wo Fürsten, vnd Herrn zusammen schweren, sie scheiden dan den Keyser vnd das Reich daraus, so haben sie wieder das Reich gemishandelt.

sed si potestate sua abutatur Attamen non iudaice, verum civiliter hoc accipiendum est: Quatenus, nempe, ut supra quoque diximus, Imperator est, Da ein Keyser seiner auctoritet ordentlich vnd nicht gewaltbar gebrauchet; Ut exceptionem istam in pacto confraternitatis positam, Protestantium Capita olim explicarunt. apud Hortled. vol. 2. de bello Germ. lib. 3. c. 17. n. 1.

Quam explicationem licet, eo tempore, in dubium vocarint, Iohannes Albertus Marchiones Brandenburgenses, apud Hortled. d. cap. 17. n. 11. Sie seind. solcher gesuchten vnd erklägelten meinung, verstand vnd deutung ihnen nicht gestendig: Quantopere tamen iidem, nescio cui pravo affectui hac in re indulserint, ex eo liquet, quod praefatus Albertus, successu temporis, cornua adversus Caesarem erigens, hunc ipsum causae suae velandae praetextum arripuerit, scribens, apud Hortled. d. vol. 2. lib. 5. c, 5, n. 1. Daß in solchem werck er Ihre Mayt. Ihrer Person, Ambt, vnd dignitet halben, als römische Keyser vnd König, nicht gemeinet, noch wieder dieselben gethan, sondern allein das habhandeln vnd wiederfechten helffen, daß dem Heiligen Reich zuwieder, auch ihm sambt andern Chur Fürsten, Fürsten vnd Ständen des Reichs, billig zuendern, vnd wiederzubringen gebühret, nachdem er Ihrer Mayt. fürnemblich allein, zu des Reichs wollfart, aber darwieder gar nicht zugethan. Et alibi, apud eundem lib. 6. c. 2. n. 3. daß er in solcher Kriegsübung, die Römische Keyserliche Mayt. als Römischen Keyser ausgenommen.

Nam Imperium simpliciter et perpetuo excipitur: Hinc, Anno 1360. in compositione, cum Duce Austriae inita, rectius et apertius, quam in transactione cum Everhardo Wirtembergensi facta, cautum est; quod Dux omnem Ligam, in qua non esset exceptum Sacrum Imperium, deberet abolere, Naucler. et Mutius d. loc. Imperator vero hactenus excipitur, quatenus se gerit, uti Imperatorem decet.

Si nempe potestate sua minime abutatur: Si nihil contra Religionem, si nihil contra Capitulationem, quam iuramento confirmavit, si nihil contra LIbertatem et Leges Patriae fundamentales, aut ipsum Rei publ. Statum moliatur. Bernh. Zieritzius in discursu apolog. pro foedere Smalcaldico th. 100.

Quod si eiusmodi quid attentet, ne quidem Imperatoris, seu Caesaris nomine dignus est: Imo Caesaris nomen ei, antequam Bello petatur, abrogari, multimodis expedit.

Recte enim, quisquis fuit, Protestantibus adversus Carolum V. consultum ivit, apud Hortled. vol. 2. de bello German. lib. 3. c, 26, n. 3. Es sey von nöthen, daß sie ihm den Keyserlichen Titul abstricken, vnd er genandt werde, Ein König in Hispanien, vn daß sie lassen des Reichs Baner fliegen, vnd nennen ihren Kileg, des Reichs Krieg,vnd das zubeschutzen, für dem vnbilligen fürnehmen des Königs aus Hispanien. Wan sie ihm diesen Titul nehmen würden, alsdan würde er geschwecht vmb zehen Tausend Man, vnd er, vnd seine Räthe, vnd Volck darab ein erschrecken haben.

Unde Saxoniae Elector, sub initium Belli Smalcaldici contendit, eidem Carolo V. non esse tribuendum Caesaris cognomen; alioqui cum eo belligerari non licere: Et obtinuit, ne Caesar, sed qui se pro Caesare gerit, Carl der sich den fünfften Römischen Keysernennet, König, in Hispanien, in denuntiatione belli appellaretur. Sleidan. lib. 17. histor, Hortled. d. lib. 3. c. 28. n. 1.

Tale foedus fuit inter Electorem Saxoniae, Bavaros fratres, Landgravium Hassiae, et Regem Galliarum, pro Patriae Libertate, et Aureae Bullae defensione initum, contra Carolum V. et Ferdinandum 1. eius fratrem: Cum Carolus, ut Imperium in Familia firmaret, Ferdinandum, Regem Romanorum, Coloniae renuntiari curasset. Sleidan. l. 8. hist l. 2. Thuan. histor. Bernh. Zieritz. d. discursu th. 99.

Tale Foedus Smalcaldicum etiam, ex eventu fuit. Ex eventu, inquam: Nam ex prima contrahentium intentione mere fuit defensivum. Quapropter tabulis foederis, Foedus hoc, non adversus Caesaream Maiestatem, vel ullum Imperii Statum, sed tantum ad conservationem Christianae veritatis et Pacis, et propulsationem iniustae violentiae, in casu necessariae defensionis, sancitum esse, Confoederati expresse testati sunt. Chytraeus lib. 14. Chron. Saxon.

Tale etiam Foedus à Mauritio ac Alberto, cum Heinrico II. Galliae Rege, adversus CArolum V. ictum est, pro Libertate communi conservanda. Sleidan. lib. 24. histor.

Talia etiam moderna Foedera exstiterunt, quibus defunctum Tyrannum impugnavimus: Quae satis iusta de causa, et legitimo modo quidem inita, sed levitate, et inconstantia hodierni Saxonis Electoris, parum constanter servata sunt.

Imperatori in iure foederum minor potestas, quam singulis Ordinum esse videtur Et tantum quidem de iure Foederum, singulis Ordinum competente: IN quo puncto arctioribus cancellis ipsius Imperatoris, quam cuiusvis, ex Ordinibus, potestas conclusa videtur.

Illud enim, quod Imperator paris in hoc passu conditionis cum Imperii Ordinibus sit, et Foedera, modo in Imperii praeiudicium non tendant, perinde ac singuli Ordinum, inire cum aliis possit, per. d. 5. auch sollen wir. per Capitulationem Caesaream correctum, et haec quoque facultas illi adempta est.

Quippe illa cavetur, quod imperator nullum, neque cum Exteris, neque cum indigenis, absque Electorum consensu, Foedus inire possit, Ihr Mayr. Solten vnd wolten kein Bünhnus, oder Einigung, mit frembden Nationen, noch sonst im Reich machen, sie herren denn zuvor der sechs Chur Fürsten willen sämbrlich, oder des mehrerntheils aus jhnen erlangt. Capitulatio Ferdinandi 11. §. Ihr Mayt. solten vnd wolten.

Quoad ordines vero Imperii, antiquum hoc privilegium nuspiam sublatum reperitur, adeoque salvum, et in suo vigore adhuc durare, praesumitur.

Quod enim non mutatur, quare stare prohibetur? l. 27. C. de testam. Quodque specialiter Lege non expressum est, id veterum Legum, Constitutionumque regulis, relictum intelligitur. l. 32. §. ult. C. de appellat.

Sectio II.

Reinkingii obiectiones COntra isthaec, quae diximus, Reinkingk astruere nititur: lib. 1. cl. 2. c. 2. n. 129. et sequ. et cl. 5. c. 6, n. 123. Quod solus Imperator habeat ius guerrae, seu Belli publici, pro Imperii totius salute, indicendi, gerendive; sed tamen ex consilio et suffragio Procerum.

Imperatorem quidem, antequam. Bellum indicat, convocatis Imperii Ordinibus, de eo deliberare, et, cum eorum consensu, bellum indicere debere: Non tamen id eius Maiestatem imminuere.

Nam I. non imbecillitatis hoc, sed prudentiae esse argumentum, quod Bella, quae communi periculo, et communi sumptu geruntur, etiam communi consensu suscipiantur: Quo ad Hostem, tamquam commune incendium arcendum, alacriores Cives concurrant. Quod si Imperator, neglecto Procerum consensu, Belli facem accenderet, postea, invitis canibus, difficile ipsi foret, ire venatum.

II. Ordines Imperatori consentire, non tamquam superiores, vel aequales Dominos, sed tamquam pia membra eiusdem Capitis, cum humillima quadam subiectionis contestatione. Unde in Recessibus Imperii verba ista, Stände haben, zu einer eilenden Hülffe, vnterthäniglich bewilliget, Recessus Imperii de Anno 1541. §. darneben. Haben Vns, vn Vnserm lieben Bruder, zu vnterthänigstem zefallen, eine eilende Hülff bewilliget, Ibid. §. Vnd wiewoll Chur Fürsten. Haben bewilliget sich aller Vnterthänigen, Gerrewen, Christlichen Gehorsamb vnd Gebüyr zuerzeigen, vnd zuhal en, Recessus Imperii de Anno 1542. §. Vnd wiewell diese. Haben der Keyserlichen Mayr. vnd Vns, zu Vnterthänigem gefallen, gurwillig vnd gehorsamblich sich in die hülffe eingelassen. Ibid. §. sequ. et Recessus Imperii de Anno 1566. §. über voriges haben Vns.

III. Idem in Gallia, Anglia, Polonia, et aliis Regnis, quae tamen Monarchiae Maiestatem ob id non amittant, fieri, Reinkingk sibi persuasum habet.

Responsio nostra ad primam Sed nos ad primum illud respondemus, distinguendo ea, quae Reinkingk confundit: Utile, nempe, et honestum à necessario.

Alia enim quaestio est; utrum Procerum consensus de honestate tantum, an vero de necessitate requiratur? utrum solummodo utilis sit, ut tamen, eo omisso, actus in suo robore, nihilominus persistat; an vero ita necessarius, ut, eo omisso, actus vitietur?

In omni, etiam monarchico, Statu, ad Bellum indicendum Subditorum adhibere consensum, consultum ac utile est: Imo et honestum.

Nam cum ii, non modo facultates omnes, verum etiam vitam et sanguinem in Bella profundant, aequissimum est profecto, ut, priusquam suscipiatur bellum, eius rei consilia cum ipsis communicentur. Deinde, quando Reges, de communi Populi consensu, rem gerunt, et sunt potentiores, et ab Hoste magis metuuntur: Cominaeus lib. 10. Comment. Populique voluntate et assensu interveniente, crescit robur ac potentia Regum, et maior est ipsorum auctoritas, ac Feliciores progressus. Idem lib. 5. Comment.

Sed eiusmodi cum Subditis deliberatio, Maiestatem Principis nil quicquam imminuit.

Aliud longe est, si dicamus, consensum Procerum ad Bellum esse necessarium, ita, ut Principi manus plane vinctae sint: Haec enim res vim Imperii et Maiestatem ipsam concernit. Nec prudentiae solum, sed et imbecillitatis argumentum est in Imperatore nostro, quod is Ordines Imperii, super indicendo Bello, necessario consulere debeat; ac, sine eorum consensu, Bellum non tantum suscipere non possit, sed et, quicquid illi statuerint, nolens, volens sequi teneatur.

Illud namque negamus, et pernegamus, Ordines Imperii eiusmodi esse canes, quos IMperator, etiam invitos, venatum ducere possit; et talia membra, ac velut caudas, quae, etiam inconsulta, Imperatorem, tamquam Caput, quocunque is antecedat, sequi teneantur.

Ad secundam. Ad secundum respondemus; totum concedendo argumentum: Siquidem verba ipsimet rei, et Germanici stili idioma Ordinum iuribus praeiudicare potis est.

Quin imo ex verborum tenore, absolutum Imperatori dominatum largimur: Cum in Recessibus Imperii, et communi scribendi stilo, Ordines, ultra modum, serviliter saepius sese dimittant, ac Imperatorem, quasi aliquem in terris DEUM, absoluta potestate, venerentur.

Sed, quomodocumque verba sonent, consensus iste, ex natura Comitiorum iudicandus est: Quae precarium nil tolerat.

Ad tertiam Nec, tertio, aliorum Regnorum exempla nos movent.

Nam Parlamenta à Regibus quidem consuli; et causas Belli, utrumne satis praegnantes sint, an non, ab iis, discuti; quo, cognita iusta Belli causa, Populus, ad onera Belli suscipienda, eo promptior et alacrior sit, non diffitemur.

Ita Carolo V. Regi Francorum, illi, qui Sapientis nomen adeptus est, Optimatum ac Populi, quorum opibus utendum erat, auctoritate et consilio, Bellum adversus Anglos geri placuit: Itaque universos in Curiam Parisorum convocari iussit, testatus, se eorum consiliis et sapientia opus habere, ut, quae à se minus sapienter gesta fuissent, eorum animadversione castigarentur; Bellumque, eo consilio decretum, felici exitu confectum est. Bodin. lib. 3. de Republ. c. 1.

Sed consensum hunc Parlamentorum ita necessarium esse, ut Regum, in Bellum ruentium, impetus ab illis refrenari possit, his locis, quae ex Cominaeo Reinkingk citat, quaeque de honesto et utili tantum loqui, ipse contextus docet, haud unquam persuadebimur.

Et certe, quod ad Galliam attinet, tempore Caroli IX. Senatus consultum, in familiari, seu privato Regis consilio factum est, quo Curia Parisiorum prohibetur, Edicta, quae deinceps à Principe publicanda mitterentur, in dubium revocare. Bodin. d. loco.

De Polonia tamen libenter concedimus: Nam in POlonia Rex, Senatu inconsulto, neque Bellum cuiquam facit, neque foedus publicum cum quoquam icit: Imo Lege cautum est, quod non liceat REgi bellum facere sine Comitiis, et assensu amplissimi Consilii. Cromerus l. 2. in Polonia. Statuta Poloniae à Ioh. Herburto à Fulstin edita tit. Bellum.

Sed eiusmodi potestatem, qualem in Polonia Rex habet, Imperatori Romanorum non invidemus: Illa enim angustis admodum circumscripta est cancellis; et, re penitius inspecta, Aristocraticum in Polonia regimen esse, sed, ratione administrationis, monarchico temperamento ex parte mixtum, verius est.