CAPUT VII. Civilium rerum certam peritiam aliquam posse accipi, idque demonstrativis ratiocinationibus; etsi illae non sint demonstrationes primi ordinis atque omnium exactissimae.
CIvilium rerum exactam cognitionem, etsi illa innitatur usui et experientiae, tamen non usu sed mentis ratiocinatione comparari, fecimus perspicuum. Nunc porro est videndum, quam illa certa sit aut lubrica, eaque num demonstratione admittat, et si admittit quales illae sint, cum demonstrationum omnium non aeque exacta sit ratio.
Ac demonstrationibus quidem nullum hic locum esse, passim recepta sententia est. Enimvero plerosque argumenti Politici scriptores, oratoriis videre est rationibus omnia probare. Philosophi quoque vulgo ipsi demonstrationes omnes ut artibus, ita et huic methodo circa res agendas occupatae, abiudicant.
Neque id videntur facere abs ratione. Civiles nimirum res fluxae sunt atque instabiles, utpote quae ab humano arbitrio imo à fortuna dependeant. Rerum autem incertarum nulla certa datur scientia: eoque nec demonstratio; quippe quae est syllogismus tpisthmoniko\s2, et cum ex necessariis praemissis constat, tum circa sola ea, quae non aliter atque aliter sese habent, aut habere sese possunt, occupatur. Econtrario illa est vita omnis humana, ut iam olim non dubitaverit ipsemet Theophrastus, longo rerum usu edoctus, probare illud:
*tuxh=| ta\ qnhtw=n pra/gmata ouk e)ubouli/a|
Unde expressum illud Latinum proverbium: Vitam regit fortuna non sapientia. Ut quod ille in Fabula de amore id merito de republica pronuntiaveris: quae res neque
consilium neque modum habet ullum, eam consilio regere non potes. In republica haec omnia insunt vitia, iniuriae, suspiciones, inimicitiae, induciae, bellum, pax rursus. Incerta haec si tu postules ratione certa facere, nihilo plus agas, quam si des operam, ut cum ratione insanias.
Quamvis autem haec speciose dicantur aganturque magnis auctoribus, multum tamen absunt à vero. Nec enim probari debet illa quae passim à plerisque instituitur civilis doctrinae rudis et oratoria tractatio. Sane ad vulgus quidem Rethorica illa per sunt utilia, imo necessaria: (nec enim aliis argumentis quam illis in vulgo receptis tpixeirh/maoi pertraxeris populum aut alium aliquem indoctiorem in sententiam tuam, aut illi quod reip. expedit persuaseris) attamen cum Rhetorica argumenta laborent plerumque in certitudine, et veritati raro sint omni ex parte consentanea, ac proin nihil certae veritatis doceant; Oratoriae etiam nihil sit prius quam persuadere, quibuscumque tandem id fiat modis; contra vero rerum civilium omnino detur-certa aliqua cognitio; non profecto illi rite funguntur officio doctorum, qui doctrinam omnem Politicam Oratoriis declamationibus expedire annituntur.
Philosophos nostri temporis quammultos Politicae doctrinae vim demonstrationum detrahere, non est mirum, cum iidem ita disserant de demonstratione omni, quasi illa pene nusquam habeat locum, ineptos interim parologismos loco demonstrationum ostentantes. Enimvero et in Mathem aticis disciplinis, et in Physicis, et in Metaphysicis, eorundem quammulti negant hodie demonstrationes reperiri. Quod cum ab omni veterum Philosophia alienissimum, ac manifesto sit indicio, eos minus recte
Analxticam doctrinam callere, non est proinde quod eorum auctoritate terreamur. Et vero Aristotelem aliter sensisse olim, vel inde apparet: quod opus suum Politicum volucrit a)xroamatiko\n censeri, libri autem a)kroamatikoi\ fuerint u)podeiktikoi\, ut alibi ostendimus. Recentiores qui rectam sententiam tenuerunthic laudare, nihil attinet.
Levia porro sunt, quibus vulgo adducuntur nonnulli, sinistre adeo de Civili doctrina arbitrari. Res civiles enim ita fluxas esse et lubricas, quasi omni careant certitudine, non est profecto veritati consentaneum. Habent sese illae non aliter atque res naturales, et illae circa quas occupantur Artes: quae scilicet etiam ipsae obnoxiae sunt mutationibus et vicissitudinibus, et tamen perpetuam certamque habent veritatem. Scilicet singulae res inquantum tales fluxae quidem sunt, ac proin nihil de iis sciri potest quod perpetuo sit verum; at eaedem in communi, et quatenus generum specierumque naturam habent, stabiles sunt atque aeternae. Nec enim etsi ex arbitrio gerantur res humanae, omni illae ex parte meri arbitrii nostri sunt. Namque et illa ex arbitrio gesta habent effectus certos, nec amplius in arbitrio nostro collocatos. Perinde ac humani quidem est arbitrii cor gladio transfodere nec ne, mors tamen necessario consequitur si id feceris. Itasane et dissidium excitatur in rep. sponte quidem nostra; necessario autem multa hinc mala nascuntur, quae non aeque amplius nostrae sunt potestatis; quorum proin necessaria et perpetua dari scientia potest.
Ita praeterea fortuita esse rerump. negotia, quasi non sapientiam, non rationem, non consilium admittant, usu profecto quottidiano confutatur. Longe sane alia ille persuadet, propeque facit credere illud:
Nullum Numen abest si sit prudentia: sed nos
Te facimus Fortuna deam caeloque locamus.
Theophrastus sane videtur tantum notare voluisse dicto suo imprudentiam plerorumque hominum: qua sit, ut non tam ratione quam forte fortuna id quod sibi commodum est assequantur. Fortassis etiam respexit ad ea, quae in republica singulari fato fiunt. Qualia soepenumero contingere, neminem potest latere, qui paulo accuratius in res civiles intuetur. Perperam vero illa Theophrastus fortunae tribuit, cum divinae essent providentiae ascribenda. Et tametsi illa regere non sit omnino virium humanarum, tamen prudentia etiam hic vim suam aliquam retinet: cum ut precibus flectas Numen eiusque iram depreceris, tum ut mala caelitus immissa modereris nonnihil, perinde ut tempestatem prudens nauta. Qua de re alias commodior dicendi locus est.
Tantum abest igitur, ut istis quidem argumentis evinci possit, Civilium rerum certam nullam scientiam atque demonstrationem dari: ut invertere illa liceat, et ex iis contrarium liquido ostendere. Etenim quaecumque pertinent ad rerump. constitutionem, salutem, et corruptionem, illa non habere sese possunt diversimode, tamquam sint fortuita; adeoque omni tempore et loco vera et certa sunt. Nec vero hodie Regna, Aristocratiae, Democratiae, aliaeque rerum publicarum species, aut aliis vitiis corrumpuntur, aut aliis remediis conservantur, quam vel factum est olim, vel inposterum futurum est. Illa porro à nobis cognosci possunt non tantum quemadmodum fiant, sed et quamobrem. Imo tum demum, vulgi etiam consensu, Prudentes credimur, quando rerum quae aguntur autagendae sunt causas intime
cognoscimus. Atqui omnis certa cognitio rerum stabilium, Scientiae utique dignitatem habet. Scire enim dicimur quotiescumque aliquid intelligimus secluso errandi metu, multo magis quando simul causas habemus perspectas.
Talis vero certa cognitio, cum aut inductione ex singularibus, aut demonstratione duntaxat comparetur, inductione vero omnis Civilium rerum peritia accipi nequeat, (ceu iam supra probavimus) vel hinc manifestum est, Politicam scientiam demonstrationibus esse acquisitam.
Constat porro et alias, ex principiis per experimenta constructis de rebus Civilibus plurima doceri: hoc ipsum autem est demonstrare ex principiis propriis.
Ad hoc probat usus, in Civili etiam doctrina, non minus atque in Physicis et Mathematicis, alia probari deductione ad impossibile, alia à signo, alia ab effectu. alia à causa proxima. Utproinde nulla demonstrationis species in Politicis locum suum non inveniat.
Quamvis autem haec ita sesehabeant, fatemur tamen, non adeo exactam civilium rerum scientiam haberi posse, ut non interdum illa fallat, utque non eius pronuntiata quandoque egeant emendatione. In causa vero est infinita civilium rerum propter circumstantias multitudo et varietas: quam proinde omnem sive animo sive scripto comprehendere ingenii humani captum exsuperat.
Non sola tamen Politice ita est imperfecta, sed commune hoc illi est cum omnibus Artibus, imo cum ipsa Naturali Philosophia. Nequevero nisi in solis Mathematicis disciplinis, earumque duntaxat iis quae purae vocantur, concessa est numeris omnibus absoluta scientia
om nique vacans exceptionc; idque quoniam solae illae occupantur circa subiectum, quod tamquam abstractum ab omni materialitate, h. e. omni vicissitudine, consideratur, adeoque aliis atque aliis circumstantiis non est obnoxium. Quod rpsum auctor a/ Minoris Methaphysicorum c. 3. (Aristoteles, perperam tamen, vulgo creditus, sive is Pasicrates sive alius quis fuerit) observans scribit: thn\ de\ a)kribologi/an thn\ masqhmatikhn\, ouk en a(pa/s1in a)paitete/on, a)lla\ en toi=s2 mh\ e)/xous1in o(/lhn. dio/ter ou) fus1iko\s2 o(/ tro/pos, a(pa/s1k ga\r i)/s1ws2 fu/s1is2 e)/xei u(/lhn. In eandem sententiam doctissimus Paraphrastes Graecus l. 1. Nicom. c. 3. Fieri non potest ut in quovis similiter subiecto exquisitissimam inveniamus veritatem. Sed in Mathematicis quidem disciplinis, utpote quae necessarium et semper sui simile habent subiectum, simplex est veritas, nec quicquam ibi accuratam tractandi rationem impedit subiectum. In reliquis vero, in quibus nec necessaria sunt subiecta, nec eodem semper modo se habent, ea sufficit docendiratio, quae ex iis quae ut plurimum ita se habent aliquid colligit. Ipsemet Aristoteles eadem de causa lib. 1. Nicom. c. 1. iubet, nos in Politicis contentos esse doctrina, quae veritatem ostendit non nisi paxulw=s2 kai\ tu/pw|, quod ipsum repetit l. 2. eiusdem operis cap. 2.
Deprehenditur idem in Legibus Civilibus: quae sunt opus aliquod th=s2 nomoqe tikh=s2, adeoque Politices. Recte enim Iulianus ICtus in Digestis tit. de Legibus: Neque Legesneque SCta ita scribi possunt, ut omnes casus qui quandoque inciderint comprehendantur. Item: Non possunt omnes articuli singillatim aut legibus aut SCtis comprehendi. Et vero hinc adeo fit, ut ad omnes leges opus sit th=| tpieikei/a| aut aequitate, quae (ut scite definit Aristoteles l. 5. Ethic. c. 10.) est e)pano/r sqwma nomi/mou o\ikai/ou.
Quam rem prolixius quidem non nihil, adeo eleganter tamen et perspicue illustravit Ethici operis Paraphrastes Graecus, quem modo laudabamus, ut sit pretium operae doctrinam eius integram huc afferre, ex lib. 5. c. 16. Huive vero emendationis (quae fit per tpiei/keian) causa haec est, quod universaliter pronuntiet lex omnis: quibusdam autem singularibus secundum rectam retionem accommodari hoc non possit. Quia ut definitum quid lex est, ita definitum quid respicit; indefinita autem sunt nec uno modo se habent singularia. Ut e. gr. Lex iubet in genere, omnem peregrinum qui muros adscendit, mori. Forte fortuna aliquis adscendit, qui egregium virtutis documentum dedit. Si ergo Legem hanc illi qui rem gessit strenue accommodemus, atque interficiamus hominem, praeter rectam rationem et idquod iustum est agemus. Eodemque modo in multis habet aliis. Nec tamen hoc erratum sive in Lege, sive in Legislatore est, sed in ipsa negotiorum natura. Etenim Legislator (quia impossibile est singulare omne comprehendere et quae numero sunt infinita) id, quod ut plurimum fit, sumit, eoque respiciens fert Legem. Neque propterea quod vitium tale ignoret Legislator, nihil definivit in Lege: sed quia fieri non potest, ut negotiorum natura definitione circumscribatur, aliter illis atque aliter se habentibus. Indefinita enim rerum agendarum est materia, multasque patitur mutationes. Ideoque illa quae ut plurimum accidunt, Legislatores respiciunt. Etenim ut peregrinus aliquis belli tempore muros ascendat, atque ex iis belli tempore ferat suppetias, raro evenit: saeptus vero ut in detrimentum urbis ascendat. Cum ergo necessario sit sciendum, quo pacto eiusmodisint servandae leges, praeterea quando, et in quibus: oportet quoque habitum dari aliquem, quo emendari errata eiusmodi possint. Talis vero est AEquitas qua defectus Legis suppletur, et quod erratum est corrigitur, novaque definitio, quam praetermisit illa, quod singularia omnia haud
noverit, adicitur. Dicet enim vir aequus, omnem qui ascendat peregrinum mori debere si insidiandi animo hoc fecerit; si bene rem gesserit, non modo conservari, sed et praemiis affici debere. Quae eadem et Legislator dixisset, si suisset praesens: aut si hoc ipsum praevidisset, tulisset eiusmodi legem. Haec omnia ille Paraphrastes.
Ut Leges autem per e)piei/keian, ita reliqua omnis Civilis scientia itidem corrigenda subinde est prudentia quadam particulari, quae circa singularia occupatur: oportetque proinde illos, qui in civilibus negotiis versantur, pro\s2 to\n kairo\s2 s1kgpei(=n, quemadmodum fit in Arte medica et nautica, ceu recte monet Aristoteles l. 2. Ethic. c. 2.
Licet vero ita laboret Politice, assequitur tamen quidnam inrebus civilibus plerumque contingat, ita ut exceptioni non nisi raro locus concedatur; atque hoc ipso dignam sese praestat Scientiae titulo.
Sane si hoc nomine velis privare omnem eiusmodi cognitionem, profecto humanae sortis parum fueris gnarus, et praeter Mathematica nihil pene sciri posse necessum est fatearis. Id quod tamen dictu est absurdum. Certe communi omnium consensu Scientiae nomen, non exactissimae tantum, sed et huic minus perfectae cognitioni attribuitur. Unde et Aristoteles 6. Metaph. Omnis, inquit, scientia eius est quod aut est semper, aut utplurimum: Et lib. 1. Analyt. Poster. c. 24. scribit: demonstrationem confieri ex iis quae omni sunt ex parte necessaria aut w(s2 e)pi\ to\ polu/. Et vero si teneas quid plerumque eveniat, in iis quae rarissime ab eo deviant homo intelligens facile perspicit, quid agendum veniat. Neque enim isthac in re magna esse difficultas potest; naevum unius scientiae aliarum rerum pleniore peritia quasi sponte sua emendante.
Notandum vero est quod diximus, mereri Scientiae nomen illam cognitionem, quae ut plurimum rebus est consentanea, ita ut non nisi rato occurrat quod fuerit praeter visum. Fatemur nimirum et nos, indignum te esse illo titulo, si ea dun taxat noveris quae raro et infrequentius contingunt. Si eadem habeas perinde ac si plerumque eveniant, etiam erras. Quamvis sua laude privandus non sis, si quae raro contingunt ex merito suo aestimes, h. e. in numero habeas eorum quaeraro occurrunt. Non sane illa, quae etiam discedunt ab eo quod plerumque fit, in demonstrativo aliquo syllogismo civilium rerum locum inveniunt. Recte enim Galenus l. 4. de ratione victus in morbis acutis: Omnis doctrina ex universalibus recipit incrementum: quae si perpetua fuerint, primam habentutilitatem: si vero magna ex parte, secundam; quod si anceps quippiam vel rarum fuerit, id ad doctrinam inutile censendum est. Certe nullum ex ratis illis eventis construi praeceptum porest, quod reip. sit utile. Eoque verum est quod dixit ICtus Celsus: Ex his quae forte uno aliquo casu accidere possunt, iura non censtituuntur. Recte etiam Pomponius probavit illud Theophrasti: iura constitui oportere in his quae e(pi\ to\ plei=ton accidunt non quae en para lo/gou.
CAPUT IIX. Quo nomine certa Civilium rerum cognitio debeat appellari; qua item dignitate aestimari.
RErum civilium certam et qualis demonstratione comparatur notitiam dari, secus quam multis vulgo est persvasum, firmis nisi fallor argumentis constituimus. Ea vero res iubet nos deinceps statim inquirere, paucis tamen, quale nam ergo nomen et quem dignitatis gradum cognitio isthaec commereatur.
Tantum quinque scilicet numerantur, Aristotele quidem auctore, mentis nostrae habitus, qui certam rerum veritatem percipiant: Sapientia, Scientia, Prudentia, Ars, et quem nou=n Graeci Interpretes Latini Intellectum appellant: neque est quare nos, idem qui valeant, plures habitus mentis numeremus. Quamvis vero apud scriptores passim hae voces non semper eodem sensu accipiantur, adeoque soepius altera pro altera, sive per imperitiam sive ex vulgi consuetudine, soleat poni, nos tamen nunc sequimur accuratiorem illam doctrinam quam hac de re instituit Aristoteles l. 6. Eth. Nicom. Et vero Aristoteli urique fuit consilium, isthoc loci accurate ista tractare: eoque semper alibi, et in ipsis Meraphysicis, solet nos hoc in argumento reicere ad hunc locum. Igitur extra controversiam nunc collocabimus, quas ibi significationes vocibus illis Aristoteles adscribit, eas maxime esse genuinas: ut eo expeditius liceat nobis definire, cuiusmodi sit mentis habitus nostra illa, qua de agimus, civilium rerum cognitio.
Antequam vero id praestemus unus alterque error est eximendus, quem qui Aristotelem volunt videri quam maxime sectari, solent vulgo errare. Primo enim creditur, ita hos quinque memoratos habitus inter sese distingui, quasi circa unum idemque obiectum nulla ratione occupentur. Deinde cum Aristoteli Ars poihtikh\ dicatur, Prudentia proktikh\, pra=zis2 et poi/hs1is2 existimantur eo inter se differre, quod haec semper opus aliquod sensile producat, (Ut sutoria producit calceum, Architectonica domum,) illa non item.
I.
At vero primum quidem illud Aristoteleae doctrinae non esse consentaneum, vel inde liquet, quod Sapientiam ex Scientia et Intellectu quasi componi Aristoteles docuerit. Hinc
vero omnino est consequens, Scientiam aliquam et Intelle ctum versari circa easdem res, circa quas et Sapientia versatur, etsi non vicissim omnium illarum rerum quarum est Scientia vel intellectus etiam sit Sapientia.
Liquet vero idem etiam ex eo, quod Aristoteles in libris Acroamaticis (ubi quam accuratissime loquitur) non ex prae scripto illo vulgi vocabula istaec Scientiae, Prudentiae, Artis, distinctim usurpet. Statim initio quippe ipsius Eth ci operis, memorat ille e)pisth/mas2 praktika\s2: libro 11 Metaphys. c. 6. et 7 e)pisth/mas2 poihtika\s2, addito Medicinae Gymnasticae At chitectonicae et Musicae exemplo. Lib. 1 Metaphys. cap. 1. mentio fit e)pisthmw=n ad vitam utilium, quaeipsae ibidem mox Artes appellantur: imo discrte scribitur. th\n te)xnh th=s2 e)mpeiri/as2 o)io/mesqa ma=llon e)pisth/mhn ei(=nai. Libro 1 Polit. cap. 4. memorantur e)pisth)/mai doulikai\, item e)pisth/mh des1potikh\ quae sit xrhstikh\ dou/lwn. Libro 2. Polit. c. 6. ubi dictum suisset, profuisse nonnullis scientiis antiquorum institutorum mutationem, additur pro exemplo oi(=on i(+++trikh\ kai\ gumnastikh\ kai\ o(/lws2 ai( tou/xnai pa=s1ai. Lib. 8. Polit. c. 6. fit mentio e)pisth/mps2 xeirourgikh=s2, ut 2. Eudemiorum c. 3. pra/zews2 e)pisthmonikh=s2. Mitto a lia Aristotelis loca, quae passim reperiuntur haud pauca.
Non est vero quod dicas, Aristotelem minus ibi exacte locutum esse. Utique enim debuit ille in Acroamaticis loqui quam accuratissime. Hic itaque praetextus est reapse Aristotelis accusatio, illaque cum eius iniuria coniuncta. Et vero libro 1 Metaphys statim atque Artes scientiae nomine appellasset subiungit: Dictum autem in Moralibus est, quaenam sit Artis et Scientiae differentia. Unde liquet, saltem tum Aristoteli in mente fuisse definitiones Artis et Scientiae n Ethicis propositas.
Eam porro in Ethicis et Analyticis alibique Scientiae
definitionem tradit Aristoteles, quasi cognitio demonstrativa omnis debeat Scientia appellari. Iam vero possunt et Artium et Prudentiae praecepta universalia demonstratione cognosci.
Nec obstat, quod Scientia secundum Aristotelem circa theoretica versetur. Nam et universalia illa praecepta Artium et Prudentiae, inquantum talia, theoretica sunt, proktika\ autem aut poihtika\ demum censentur quatenus singularibus operationibus moderantur.
II.
Similiter et alterum illud arbitramur non esse Aristotelicae doctrinae consentaneum: quantumvis Aristotelem ita acceperit etiam Alexander, (sive quis alius est Graecus Metaphysicorum interpres, cuius versionem Latinam publicavit Iohannes Sepulveda,) l. 6. metaphys. num. 2. lib. 11. num. 25. ut et Eustratius l. 6. Ethic. c. 5. Imo quamvis aliisiam olim ita visum fuisse, liqueat ex Quintiliani l. 2. Instit. cap. 19. Primo enim certum est, nusquam id disertis quidem verbisab Aristotele doceri, quod fieri tamen omnino debuisset in Ethicis, hoc est loco proprio, Deinde ubique Aristoteles non alias artes agnoscit quam poihtika\s2, et ramen passim hoc nomine dignatur eas, quae nequaquam operis, quod oculis subicitur, consummatione finem accipiunt; prout tamen loqui amabat Fabius. Ita Aristoteli passim artes audiunt: Musicae omnes, inque iis Citharistrica, Orchestrica, item Dialectica, Rhetorica, Medica, Gymnastica: quarum nullum opus est sensibile, nisi per accidens; ut oratio scripta opus est Rhetoricae.
Quod usque adeo clarum est, ut Alexander, Eustrathius et alii, coacti fuerint artes quasdam practicas agnoscere. Non tamen ad mentem Aristotelis: utpote qui simpliciter Artem definiverit e(/zin poihtikh\n. Disertis porro verbis de praxi pronuntiat Aristoteles, non illam propter se ipsam esse, sed
interdum ob finem quendam alienum lib. 6. Nicomach. cap. 5. th=s2 me\n ga\r poi/hs1ews2 e(/teron to( te/los2, th=s2 de\ pra\zews2 ouk a)iei=. quae totidem verbis reperias lib. 5. Eudemiorum c. 5.
Sic igitur sese res habet. Scientia non tantum circa mere theoretica, sed et circa poihta\ et praktika\ simul cum Arte et Prudentia versatur. Eoque fit, ut cognitio aliqua nunc Scientia sit, nunc Ars aut Prudentia. Aliter tamen Scientia aliter Ars et Prudentia circa subiectum occupantur. Scientia enim consistit in nuda cognitione aeternae veritatis, cum aliorum, tum eorum etiam, quae aut agi aut effici possunt, adeoque quatenus et illa sunt aliquo modo theoretica. Artis vero et Prudentiae officium est, videre quemadmodum illa sive pra/zei sive poi/hs1ei quadam singulari in effectum possint deduci. Hinc Ars et Prudentia norunt quidem universalia, norunt vero potissimum tamquam principia operationum: Scientiae autem illa magis conclusionum sunt loco, ex principiis nimirum propriis et indemonstrabilibus demonstrata.
Et vero tum Prudentia tum Ars quam maxime circa particularia occupantur, ut praeclare docet Aristoteles in Ethicis: etsi praecepta artis et prudentiae sint univ ersalia. Hoc ipsum vidit Ioan. Baptista Montanus Philosophus non minus quam Medicus doctissimus: qui proinde ad cap. 2. Fen. 1. l. 1. Canonis Avicennae ita est locutus: Ars dupliciter considerari potest: uno modo ut versatur circa materiam et subiectum extrinsecum, circa quod operatur: altero ut versatur circa universalia et rationem faciendi. Priori modo Medicina est Ars, posteriori Scientia. Respectu Platonis vel Socratis quem curare debet, Medicina est Ars: respectu vero artisicis, ut ipse mederi novit in mente, est Scientia.
Hoc observato, patet simul, minus recte sentire, qui omne problema Euclideum Artem esse pronuntiant, non Scientiam.
Etsi enim problemata illa effici aliquid postulent, quoniam tamen illa effectio non pertingir ad aliquod opus singulare, hinc Problemata non minus quam Theoremata ad scientiam mathematicam pertinent, et per consequens una cum theorematibus locum suum in methodis mathematicis inveniunt, secus quam fieret si problemata artes essent.
Differentiam pra/zews2 et poih/s1ews2 porro quod attinet, videtur illa potissimum in eo collocari, quod praxis maxime proprie ita dicta sit summi boni humani, poih/s1is2 vero singularis alicuius usus gratia instituta operatio. Hinc sane fit, ut operationes virtutum sint pra/zeis2: et quoniam in talibus operationibus practicis plaerisque ipsa consistit felicitas, pra/zeis2 etiam plaeraeque non alieni finis ergo ineantur, sed earum paucaetantum: quae scilicet non proxime quidem ex virtute fluunt, iuvant tamen ad virtutem comparandam vel auxiliandam ornandamque. Ex adverso non potest non poih/ois2 quaelibet respicere finem à sese distinctum; est scilicet poih/ois2 effectio operis propter finem alienum. Iam vero fieri utique potest, ut una aliqua operatio nunc summi boni, nunc particularis commodi causa exerceatur; ceu in bello subit pericula miles, alius lucri, alius rei publ. causa, quorum hic pra/ttei alter autem lucrum efficit. Hinc adeo fit, ut eadem quodammodo operatio et pra/zis2 et poih/s1is2 sit, pro diversa finis ratione. Eadem aio quodammodo. Accurare enim si loquaris, revera non est eadem; utpote cum fine distinguantur, fini autem potissimum essentiam suam operatio quaeque debeat. Et vero cum summum bonum et particulare aliquod commodum toto genere differant, necessum utique est, tales operationes revera toto genere differre, prout de omni poih/s1ei et praxi Aristotcles etiam pronuntiavit.
Hinc liquet, Artem et Prudentiam, quarum illa circa
ta/s2 poih/s1eis2 haec pra/zeis2 occupatur, quam maxime scopo differre: fieri tamen interdum posse, ut quodammodo Ars et Prudentia unum idemque agat, diverso licet scopo.
Ex hisce quae diximus lucem accipit Aristotelis doctrina, cum alia tum illa, quam habet l. 5. Polit. cap. 6. ubi ingenuum et ad optima quaeque educandum iuvenem negat in Musicis instituendum esse texnikh=| paidei/a. *texnikh\n de\. ait, ti/sqemen th\n pro\s2 tou\s2 a)gw=n as2 entau/th| ga\r o( pra\ttwn, ou) th=s2 a(utou= metaxeiri/cetai xa/rin a)reth=s2, a)lla\ th=s2 tw=n a)kouo/ntwn h(donh=s2 kai\ ta/nths2 fortikh=s2. Verum haec prolixius docere non potitur instituti ratio.
HISCE obiter ita explicatis, Politicam, qua de nos agimus, veram et proprie dictam esse SCIENTIAM affirmamus. Quandoquidem versetur circa subiectum non minus perpetuum et constansatque sunt res naturales; demonstrationes quoque admittat certas ac genuinas; axiomatibus denique aliisque longo usu compertis principiis innitatur. Locutus vero ad eum modum Aristoteles est non semel. Etenim initio Nicomachiorum non obscure illam appellat e)pisth/mhn a)rxitektonikh\n. Ipsomet lib. 6. (ubi quam accuratissimc voces illas exponit) cap. 7. e)pisth/mhn politik\hn memorat distincte u)po\ th=s2 fronh/s1ews2. Lib. 4. etiam Polit. cap. 1. scribit his verbis: th=s2 a)uth=s2 e)pisth/mhs2 esse, describere et optimam rem publ. illam quae maxime est ex voto, et illam quae multis conveniat. Alia loca adducere non attinet. Omnino vero huc pertinet excusatio, quam prolixiori de rerum publicarum differentiis doctrinae praemittit. lib. 3. Polit. c. 1. tw=| de\ peri\ e(ka/sthn me/qodon filos1ofou=nti, kai\ mh\ mo/non a)poble/ponti pro\s2 to\ pra)tiein, o)ikei=on e)sti\ to\ mh\ paror=|n mhde/ ti katalei/pein, a)lla\ dhlou=n th\n peri\ e(/kaston a)lh/qeian. Unumquemque circa methodum sive doctrinam aliquam philosophanti, non
autem ad solam operationem spectantem, oportet nihil prater videre et nihil negligere, sive cuiuslibet omnino rei veritatem ostendere. Hisce sane verbis aperte significavit, doctrinam Politicam non omni ex parte aut unice thn\ pra=zin spectare sed habere aliquid qewrhtiko\n, quod tamen in doctrina Politica negliginon debeat, sed accurate tradi. Similiter lib. 1. Polit. c. 11. cum de omni arte xrhmatistikh=| prolixe egisset, subiungit: e)pei\ de\ ta\ pro\s2 thn\ gnw=s1en diwri/kamen i(kanw=s2, ta\ pro\s2 th\n xrh=s1in dei= dieltei=n, pa/nta de\ ta\ toiai= ta th\n me\n qewri/an e)leu/qeron e)/xei, th\n de\ e)mpeiri/an a)nagkai/an. Unde itidem patet, Theoreticum aliquid occurrere in doctrina Politica, quodque proxime ad th\n pra=zin non faciat. Proxime, inquam. Revera enim etiam istuc facit, non quamvis proxime. Quod enim nullo modo usui civili inservit, non etiam est Politici argumenti.
Si Politica autem Scientiae nomen iure meretur, patet doctrinam etiam aliquam de Legibus idem haud iniuria mereri. Non quamlibet tamen plebeiam, aut illam quae totam se occupat in legibus unius alicuius singularis republicae, Romanae scilicet. Sed generaliorem illam, quae circa Leges omnium rei publicae specierum versatur, ut exiis quibus par est fontibus et accurata ratione tradatur: cum utique sit Politicae verissimum munus ferre leges, ut supra docuimus. Qui ergo ita loquuntur de Legum peritia quadam, illoque vocabulo eam nuncupant, non loquuntur improprie: etsi unius Romanae aut alterius alicuius civitatis iurium peritia nomen illud perquam improprie mereatur.
Eadem porro Politica iure censeri etiam PRUDENTIA potest, inquantum cumprimis hac scientia qui est imbutus, redditur aptus rei publicae gerendae, adeoqueiis quae humanae socierati sunt commoda administrandis. Etenim
qui isthaec generalia Politica tenet praecepta, illi non est multum difficile in rem et usum isthaec transferre. Certe nisi isthaec teneat, non poterit omni rei publicae omnibusque negotiis recte consulere; utpote cum praecepta isthaec sint omnis rectae civilis administrationis principia. Quod si tamen quis illa non possit transferre in usum, is (fateor) non est Prudens. Adeoque revera, ad id ut Prudentiae nomen commereatur haec scientia civilis, necessum est accedat illa in singularibus civitatis negotiis versandi et humanis rebus recte consulendi facultas. Optime Aristoteles lib. 6. Et hic. c. 8. Prudentia non tantum est rerum universalium, sed opus est, ut singularia etiam cognoscat. Est enim activa, at actio circa singularia versatur. Ceterum cum isthaec agendi facultas plerumque adsit, si teneas civilem scientiam, certe facili negotio ab homine intelligente possit addisci: hinc adeo praxeos illius respectu, haud male etiam et potest pariter et solet universalis isthaec quoque civilium rerum peritia Prudentiae nomine usurpari. Perinde nimirum, ut consimiles omnes scientiae texnikai\ simpliciter Artes audiunt, cumprimis ipsamet doctrina Medica artis titulo usurpatur.
Nec tamen universalis haec peritia est proprie illa Prudentiae species, quam Aristoteles u)rxitektoniouhn\ prae aliis existimat. Id quod tamen multi vulgo arbitrantur; eo decepti, quod Aristoteles reliquas Prudentiae species particulares appellet saepe laudati libri 6. Nic. c. 8. Etenim qua de agit Aristoteles illa nomosqetikh\| est, adeoque etiam ipsa circa leges singulares ferendas occupatur. Nec vero alia de causa haec nomosqetikh\ Universalior, aliae autem species particulares Prudentiae, Aristoteli dicuntur: quam quoniam haetantum sive in consiliis, sive in iudiciis, adeoque in singularibus
negotiis tantum versentur, nomosqetikh\ autem vel Legislatoria prudentia in universum negotiis civilibus leges praescribat.
SAPIENTIAE aut s1ofi/a; nomen, Aristotele quidem accutatissimo Graecarum vocum censore iudice, scientiae civili proprie non convenit: audit tamen ita omnis Prudentia cum aliis multis tum sacris etiam scriptoribus. Verum hi eadem voce omnem omnino Philosophiam comprehendunt, ceu cum alias liquet, tum praecipue de sacris quidem auctoribus manifestum est ex Salomonis encomio illo quod legitur 1. Reg. 4. Ut hiproinde s1ofi/as2 vocabulo non voluerint distinctim significatam scientiam omnium nobilissimam. Itaque illo quidem apud Hebraeos aliosque recepto vocabuli usu, non prohibetur, quo minus s1ofi/a nuncupetur civilis scientia, ceu mox clarius patebit: posita autem Aristotelica vocis interpretatione, vetatur id ipsum, et quidem maxime ideo, quod civiles et in universum omnes humanae res nequaquam sint eorum quae à nobis cognosci possunt nobilissima, ad illa vero unice Sapientia sese exporrigat. Quo argumenti genere ipsemet utitur Aristoteles l. 6. Ethic. cap. 7.
Plato porro in dialogo cui Politico nomen est, bas1ilikhn\ kai\ politiklio\ TEXNHN agnoscit. Aristoteles quoque l. 6. Politic. c. 5. to\ texna/cein usurpat de civilibus sophismatibus quae appellantur. Obscurius idem l. 2. Polit. c. 8. Politicam accenset Artibus. Porro si Ars est, quae opus efficit permanens, videtur quoque et Politica ars esse: utpote cum res publica non minus sit opus aliquod permanens atque sanitas humana, quam effici ab arte Medica omnes consentiunt. Verum Platonis quidem testimonium non est quod nos moveat: usque enim adeo ille abusus in Dialogo illo est voce Artis, ut contemplativas quasque
scientias ea comprehenderit: perinde ut à Galeno, Luciano et aliis factum est. Ab Aristotele autem Artis titulum Politicae esse inditum, lib. 2. Polit., non sane liquet: imo videtur hanc potius scientiam ibi appellatam. Nec vero etiam est, quare vocem Artis iuxta vulgarem definitionem accipiamus: cum in vitio illam cubare paulo ante sit demonstratum. Econtrario autem indignum esse, uti Artis nomine audiat Politica, manifestum ex eo est, quod societas civilis etsi non omnino, ut nunc tamen plerumque sunt mores, ad summum faciat hominis bonum, artium vero materies longe sit ignobilior. Quoniam tamen nonnullae civiles societates nomine magis tales sunt quam reapse, eoque non ad illam felicitatem summam, sed ad alia (divitias scilicet aut potentiam) referantur, neque bonis ac Iaudatis mediis sed fraudibus etiam ac sceleribus studeant id quod propositum habent assequi; haud inscite fortassis Artium nomine tales Politicae scientiae sive species sive partes appellaveris. Sane eiusmodi sunt illa sophismata, de quibus Aristoteles to/ texna/cein usurpavit, quaeque vulgo te/xnai passim audiunt.
I.
VERUM de hisce satis. Antea tamen quam hunc locum deseramus, monet rei affinitas verbo etiam indicare, iurene an iniuria Politica Philosophiae pars habeatur, et num sit revera omnium scientiarum maxime Architectonica. Ac prius quidem ut brevibus expediamus, ponimus nunc extra controversiam: Philosophiam non esse, vel quamlibet, vel quarumlibet rerum scientiam; sed eam demum, quae et certior est, et earum rerum, quarum cognitio animum hominis reddit beatiorem. Absurdum scilicet fuerit quamvis rerum sine discrimine licet certissimam
cognitionem Philosophiae titulo donare: utpote cum ita et artes quaeque serviles imo ludicrae, inter Philosophiae species fuerint numerandae. Quo nihil dictu est absurdius. Quo sensu autem nos Philosophiae vocem intelligendam diximus, eo sensu semper disputatum est et olim, utrum Physica et Mathematica et Logica sint Philosophiae partes. Iam vero, qualia nunc sunt tempora, fieri vix potest ut feliciter homo vivat, nifi accedentibus civilibus institutis. Quandoquidem igitur ea quae felicitatem humanam iuvant, ignorari nequeunt absque felicitatis humanae dispendio: proinde non est dubitandum, merito Politicam inter Philosophiae partes recenseri.
II.
Similiter facile est expeditu et Alterum: si ponamus maxime Architectonicam cognitionem esse illam demum, quae definit, quantum quaelibet scientia homini conducat, adeoque inquantum et quare sive omni sive nonncmini eorum in universum quaelibet sit discenda. Non esse autem Politicae definire, quid simpliciter felicitati humanae sed duntaxat quid rei publicae et civili sit societati commodum: quippe cum non simpliciter ad beatitudinem huius vitae opus sit societate ista, sed tantum propter mores, qui nunc passim terrarum obtinent, ut alibi demonstratur. *arxitektonikh\ itaque omnium scientiarum est quidem Politice respectu civilis societatis, quandoquidem nulla carum debeat ab illa societate abesse. Simpliciter tamen Architectonica omnium non est, sed potius Ethica hanc dignitatem videtur promereri: utpote quae omnia illa, quae ad vitae humanae pertinent felicitatem prosequatur simpliciter ac universim.
CAPUT IX. Quemadmodum Experientia cum propriatum aliena inserviat comparandae civili prudentiae: Utque aliena quam optima possit ex historicis monumentis accipi.
QUi limites sint et quae natura Civilis doctrinae, hactenus exposuimus. Consequens est ut viam muniamus, qua ad illam liceat pervenire- Etsi enim iam tum docuerimus, ipsam quidem illam Philosophiam per demonstrationem ex iis quae experimento sunt percepta comparari, eaque occasione de utroque illo nonnulla nobis dicta sint; instituti tamen ratio postulat, uti et exactius et clarius isthaec expediantur. Ordine igitur progrediemur, initio ab Experientia facto, utpote quae ut aliarum artium et scientiarum plerarumque ita et civilis huius quasi mater est. Nec vero hoc quidem loco docebimus, quid usus et ex perientia conducat ad id, ut queas praecepta Civilis prudentiae in rem transferre, et secundum ea rei publ. cuivis consulere, id enim post dicendum: nunc tantum videbimus, quemadmodum Experientiae beneficio principia Civilis scientiae quam commodissime comparentur.
Ac quousque porrigere quidem sese debeat Experientia omnis Civili scientiae inserviens, haud difficile est definitu. Quum enim illa unice suggerat quasi principia omnis civilis doctrinae, haec autem versetur circa civitatem et rem publ. non in genere tantum, verum etiam circa omnes eius species harumque affectiones, virtutes, inquam, vitia, salutem et interitum, adeoque et circa leges ac instituta omnium; manifestum est, Experientiam illam in omnibus omnino rei publ. speciebus, earumque casibus, eventis, moribus, et institutis, occupandam esse.
Est autem Experientia duplicis ordinis: propria alia, alia aliena. Propria indubie animum nostrum quam maxime reddit certum. Recte enim de illa Plinius loquitur: Usus est efficacissimus rerum omnium magister. Eoque anniti sane oportet, ut quantum datur nostrapte opera quicquid ad rem publ. facit, usu addiscamus. Quis quis profecto in re civili intelligens haberi volet, illi opus est experientia; ut scite dixit Aristoteles x. Ethicor. c. ult.
At vero ut omnia rei publ. negotia usu comperta habeat homo unus, id neutiquam potest fieri: quamvis ad maxime seram ille aetatem perveniat et operam omnem in id impendat. Ea enim est multitudo negotiorum et casuum, quarumcumque etiam rei publ. specierum, regni, democratiae, aristocratiae, aliarumque, ut vel unius speciei omnibus usu addiscendis unius hominis aetas et industria haud sufficiat; tantum abest, unum aliquem parem esse rerum publ. omnium quibuslibet rebus experiundis. Proinde etiam, aut fieri non potest ut scientiam civilem homo unus consequatur (utpote quum nisi principiis cognitis non haec parari, nec principia intelligi nisi per experientiam possint) aut praeter propriam aliena experientia in auxilium advocanda est, quo Civilis scientiae fias compos. Absurdum autem creditu est, Scientiam Politicam ab uno aliquo homine parari non posse. Porro propria Experientia in senectute demum complementum fuum accipit; etenim seris venit usus ab annis, ut ait Poeta. Itaque si illa sola liceat uti, tum demum possit homo Civilis esse scientiae particeps, quando ad res gerendas minus amplius est aptus. Alienum autem est à naturae providentia, ut illa servaverit summe utilem scientiam illi demum aetati, quae inidonea est scientiam istam in usum, cui unice est consecrata, transferre.
Igitur vel hinc patet, iubere quasi naturam rerum, ut à sola nostrapte experientia non omnia exspectemus, sed confugiamus etiam ad alienam. Posse vero et illam plurimum benefacere, res docet. Nec vero ulla ars et scientia non maximam partem alienae illi innititur. Videmus vero plane idem evenire in civilium rerum scientia: utpote quum, ut Tacitus l. 5. Annal. ait, plures aliorum eventis doceantur. Tutam vero illam esse et certam, modo recte sese habeat, alibi pluribus demonstratur.
Ceterum Experientiae alienae compendium omnium locupletissimum est Historia. Non enim inscite Empiricis Medicis Historia olim definita est: oratio eorum quae visu perspecta sunt aut quasi perspecta: si tu per visu perspecta intelligas omnia usu comperta. Quocirca quod Polybius lib. 1. dixit, a)lhsqinwta/thn paidei/an kai\ gumnas1i/an pro\s2 ta\s2 politika\s2 pra=zeis2 thn\ en th=s2 i(stori/as2 ma/sqhs1in ei\nai, i. e. verissimam institutionem exercitationemque ad civiles actiones esse eam quae ex historia petitur doctrinam; id de hoc usu scientiae civilis comparandae quo de nunc agimus, non minus verissimum est, quam de commodo quod eadem proxime praestat rebus gerendis. Et vero omnis generis Regna, Aristocratias, Democratias, Oligarchias, aliasque res publ. quemadmodum illae omni tempore fuerint legibus ac moribus institutae, unde ortae, quare perierint, quid fecerit illas florere, quid mutare; non uno aut altero sed plurimis exemplis, et tamen citra magnum laborem, citraque longi temporis iacturam, animo item nullis affectibus praepedito, ex historia licet pernoscere. Quod ipsum usque est adeo omnibus cognitum, ut, quamquam in promptu sint plurima ab optimis scriptoribus prodita in hanc rem Historiae praeconia, tamen testimoniis isthac in luce non sit opus.
Verum enimvero magna est monumentorum historicorum varietas: eoque non omnia perinde huic quidem nostro proposito benefaciunt, sed delectus aliquis prudenter est instituendus. Primum enim naturalium aut medicarum utique rerum historia nihil hic iuvat, sed sola ea quae in civilium narratione occupatur. Est autem et haec alia ficta, alia vera et ex rebus ipsis quasi expressa, Ficta aut versatur aperte in humanis rebus aut per simulacrum. Prioris generis sunt Fabulae poetarum, aliorumque nonnullorum, qui descripserunt confictas à se vel res publicas vel res gestas. Posterioris ordinis sunt Apologi; sive de plantarum brutorumque animalium actibus ad humanarum rerum effigiem compositae narrationes.
Quamvis vero usum suum omnia illa habeant, ad experientiam tamen civilem comparandam non nisi per accidens conducunt. Nec enim inde discere est quid reapse evenire soleat; sed duntaxat, quid figmentorum illorum scriptoribus fuerit visum, contingere in humanis rebus solere. Qua in re fieri indubie potest uti errent ipsi: immo eorum multi plurimum iam erraverunt, Poetae praesertim Graeci Romanique. Ac proinde certae quidem experientiae nihil inde consequi poteris. Minime omnium isthuc faciunt Apologi; utpote quorum argumentum à rebus ipsis omnium maxime remotum est.
Et vero omnis in universum Historia ficta, quamvis ingeniosissime elaborata fuerit, auctoritatem suam et fidem non à rebus ipsis sed ab existimatione narrantis accipit: proindeque utut delectet, neminem tamen certa aliqua notitia, sed tantum opinione probabili instruere apta est, et quidem prout auctor ipse maiori est in prudentiae laude.
In figmentis itaque eiusmodi non profecto est cur
terat tempus, cui certam civilium rerum scientiam comparare consilium; sed omnino vera historia illi est adeunda, quam tu quo signo dignoscas, non est huius loci exponere.
Est vero et Historiae verae ingens diversitas. Quaedam enim non attingit ipsa rei publ. sed alia quaevis hominum negotia: qualis est quae domestica, aut privatorum itinera, aut etiam proelia narrat, vel quae in temporibus et familiis digerendis occupatur. Ac proinde licet eiusmodi Histeria sit nonnumquam apprime ad vitam utilis: ad civilem tamen usum per se non adiuvat, nec Politicae prudentiae consulit, utpote quae à reliquis prudentiae speciebus diversa est. Per se, inquam, non iuvant historiae illae prudentiam quae proprie Politica est; per accidens tamen etiam huic prosunt, quoniam omnia vitae humanae negotia solent in rei publ. actibus locum suum obtinere; ac ptoinde ad hunc quoque ordinem istae historiae hactenus possunt referri.
Ceterum quae res civiles commemorant Historiae, pertinent huc indubie quam maxime. Solent autem illarum pleraeque in rebus gestis enarrandis occupari: quaedam tamen potissimum ipsas rei publ. formas, mores, eventa et instituta describere annituntur. Ad hoc aliae nude tantum casus, actus, resque omnes enarrant, ad horum causas non attendentes: aliae vero ne has quidem solent silentio praeterire.
Quin autem in universum omnes hae multum queant experientiae Politicae conducere, non est dubitandum: simul tamen manifestum est, illas quae causas eventuum civilium exponere haud negligunt, aliis istis longe utiliores esse. Nec vero abs re est, quod Polybius gravis scriptor olim dixit: Ab historia si quis aufer at quare, quomodo, quo fine
unumquodque sit gestum, et num id quod actum est ex ratione satis ceciderit: quod eius reliquum est exercitationi quidem prodest, non tamen doctrinae.
Prima laus porro videtur rerum publ. descriptionibus tribuenda; utpote quae, siquidem recte sese habeant, et multo plurima et nobilissima, quaeque ut ita dixerim ad ipsam pertinent rei publ. animam, nos possint edocere; quum reliquae in iis quae non nisi à rerum publ. institutis vim et speciem suam nanciscuntur magis haereant, potissimis quibus res publ. quaevis innititur plerumque praetermissis. Hac sane ratione permotus videtur fuisse Aristoteles, ut Politicam scientiam traditurus, non actorum civilium (prout vulgo adsolet fieri) sed rerum publ. et quidem multarum adeo historias conscriberet: utque extremo Nicomachiorum promitteret, en twn s1unhgme/nwn politeiw=n sese docturum, quid conservet aut perdat civitates, quaeve quamlibet rem publ. bene aut secus faciant administrari.
Pertinent porro ad hanc historiam, Legum quoque ac institutorum civilium recensio. Plurimum certe ad usum civilem facit, si teneas, quid apud varias gentes aut civitatates, de iis quae ad omnem vitam civilem pertinent, vel legibus sit cautum vel receptum consuetudine, quantumque commodi aut incommodi instituta illa singulis civitatibus adferre soleant. Unice sane prodest ad thn\ nomosqes1i/an variarum haec legum experientia: idque disertis verbisiam monuit Aristoteles lib. 1. Rhetor. c. 4 iubens proinde nomosqes1i/as2 caussa consulere libros quibus th=s2 gh=s2 pri/odoi continentur, quoniam ex iis leges et instituta gentium queant hauriri. Quin et Theophrasto Eresio Aristotelis in Lyceo successori usus idem observatus est: qui quatuor et viginti Legum libros congessit, ex quo omnium civitatum non Graeciae solum sed
etiam Barbariae leges cognosci, apud Tullium Piso profitetur.
Solet porro de rerum publ. negotiis non tantum iis in monumentis agi, quae proprie historica nuncupantur, sed et in Epistolis et Orationibus perquam multis. Immo ex Epistolis saepe gravissima, et maxime ceteroquin arcana, petere est; numquam magis animum suum exporrigente scriptorum stylo. Eadem paeneratio est Orationum nonnullarum deliberativi, interdum et demonstrativi generis.
Quocirca haec etiam versanda diligenter fuerint, ad experientiae civilium rerum decus aliquod adspiranti. Si is tamen observetur delectus, quem circa libros historicos sic proprie dictos commendavimus; utpote quum neque hic desint qui prae aliis in latentes negotiorum causas penetrantes, actorum quorumcumque consilia exponant, adeoque maximo queant esse adiumento.
Neque vero alia cautela in delectu videtur opus circa ipsa etiam historica monumenta. Quod sane quidam suadent, nova veteribus praeferenda, id quidem ad prudentiam illam quae iam circa res agendas occupanda est, fateor, per est utile. Simpliciter vero usui rerum consequendo, aut parandis Politicae scientiae principiis, non est cur aut novis vetera aut veteribus nova anteponas. In rebus videlicet humanis eadem semper agitur fabula; ut qui norit quae olim contingere solita, idem ignorare nequeat nostrorum etiam temporum similes casus fortunamque.
Ast vero quicquid horum est historicorum operum, revera non nisi materiam exhibet parandae Civili Experientiae. Ut nimirum illam ipsam Civilem Experientiam ex monumentis istis historicis consequaris, necessum porro est,
primum ut summa attentione historias quasque in animum admittas, deinde vero omnia illa firmiter memoria comprehendas saepiusque repetas et animo volvas. Est nempe, quod iam tum supra dictum, Experientia aliud nihil, quam unius rei iterata saepius memoria, sive ut Aristotelis utamur verbis, a(i pellai\ mnh=mai tou) au)tou( pra/gmatos mia=s2 e)mpeiri/as2 duu/amin u)potelou=s1i. Multae memoriae eiusdem rei vim unius Experientiae absolvunt. Ac proinde illi, qui nec animum probe possunt attendere ad res civiles, sive eas proprio usu versent sive in Historiis spectent, quique nulla memoriae dote sunt instructi, non est quod ullo labore Experientiam hanc civilem studeant acquirere.
CAPUT. X. Experientiam rerum civilium sive usu sive historiarum lectione comparatam, non sufficere ad Prudentiam sive Scientiam Politicam acquirendam.
VErum de Experientia civilium rerum, qualis ad Scientiam Politicam requiritur, comparanda, satis est dictum. Expediendum nunc etiam est, quemadmodum Scientiam ipsam commodissime assequaris.
Videtur autem fortassis in facili id esse, modo Experientia instructus sis. Et sane multos hodie Politicae magistros, Usum civilem et Historiae lectionem videas unice laudare; quasi quod reliquum est nullo negotio soleat accedere, quandoquidem in promptu sit ad similia progredi. Eiusdem fere sententiae fuerunt apud Graecos illi qui Sapientiae docendae causa tum audiebant superbo nomine Sophistae, circa Socratis Platonis et Aristotelis aetatem. Namque et hiexistimaverunt, legum ferendarum peritiam, quae utique Politicae scientiae pars nobilis est, facilem esse, si
tu habeas praeclaras aliquot Leges in unum collectas; inde enim id quod optimum est à nemine non posse promi: quo nomine in eos animadvertit Aristoteles sub finem operis Nicomachii. Et vero videntur Sophistae illi paene eam Politicae doctrinae institutionem laudavisse, quali ad Dialecticam et Rhetoricam comparandam usos illos esse, narrat idem Aristoteies in calce librorum de Sophisticis elenchis; proponendo nimirum in exemplum orationes ac disputationes de argumentis maxime obviis, praeterea autem docentes nihil. Sed et veterum probabiliumque maxime auctorum nonnulliiis laudibus usum civilem et Historiam commendant, ut dixeris haud iniuria, illos quoque palmarium operae, quae civili est scientiae impendenda, tantum non unice iis tribuisse. Livium sane ipsummet ita existimasse, non est vero absimile, quoniam ita locutus est. l. 1. Hoc illud est in cognitione rerum salubre et frugiferum, omnis te exempli documenta in illustri posit a loco intueri; unde tibi tuaeque rei publ. quod imitere capias, unde foedum inceptu foedum exitu quod vites.
VERUM enimvero id utique certum est; nullum usum nullamque Historiam parere scientiam aut etiam scientiae principia, nisi illa, quae Experientia propria alienaque sunt comperta, transierint ante in universales regulas. Utpote quum omnis Scientia in solis eiusmodi universalibus occupetur. Igitur nec exempla ex Historiis civilibus aut usu civilium rerum desumpta ad res agendas quicquam iuvant, nisi ex illis universalem aliquam adsertionem Politicam exstruxeris. Nec enim vel quisquam artificum, exemplis inductus agendum aliquid aut omittendum sibi sumit, propterea quod semel aut iterum hoc vel illud bene successerit; sed quod existimet alia
quaeque ad propositum exemplum successura: alioquin certe non nisi periculum faciat et casui rem omnem committat.
Iam autem universalem aliquam regulam ex singularibus eventis eruere, non vacat profecto difficultate. Enimvero quod de Experientia medica dixit olim Hippocrates: h( pei=ra s1falerh\, idem et de civili longe est verissimum. Fit autem ipsum hoc, cum quoniam facile nobis imponitur, ut existimemus multa contigisse eas ob causas, quae per se nihil aut parum ad rem fecerunt, sed eam forte fortuna et per accidens sunt comitatae: tum quoniam nimis saepe praecipitamus sententiam, nondum facto iusto exemplorum numero. Quae per accidens autem sese habent, à veris et propriis rerum causis discernere, non profecto est cuiuslibet, ut nec sufficientem exemplorum recensionem instituere.
Porro etiamsi ad manum habeas multa eaque utilissima variarum rerum publ. instituta, non tamen facile adeo est, ex iis id quod aut tibi aut singulis rebus publ. conducit, seligere. Nec enim eo ipso iam tenes rationem quaelibet commode in usum traducendi. Plane quemadmodum non est facile de artisicum operibus exactum iudicium ferre, et quod inter ea est optimum eligere. Soli id possunt et artifices, et qui circa opera illa accurate examinanda multum studii posuerunt, suntque in iis quasi pepaideume/noi. Nec tamen etiam qui sic satis bene iudicant, de pictura ex. gr. aut calceo, co ipso iam artem pictoriam et sutoriam addiscunt.
Hoc ipsum Sophistarum institutioni Politicae iam tum olim Aristoteles obiecit; ridens eos, quod electionem legum facilem esse pronuntiassent, quasi illa electio non
singularem postulet s1un/es1in, et recte iudicare non maximum quid sit. Idem alibi scite Sophistas perstringit, quod Rhetoricam et Dialecticam ita docuerint, quasi tironi sutoriae artis multos duntaxat calceos tu tradas, atque ad eorum formam iubeas alios conficere. In universum videlicet verum est de variarum historiarum experimentorumque civilium ad Politicam Scientiam utilitate, quod de legum collectionibus idem Aristoteles pronuntiat. Legum, inquit ille, et rerum publ. collectiones iis qui contemplari possunt et iudicare, quidnam recte aut contra sese haebeat, aut quaelia qualibus conveniant, utiles sunt: at qui sine isthoc habitu talia pertractant, iis iudicare quidem recte non licet, nisi fortuito; tamen illi ipsi ad eiusmodi negotia fiunt perspicaciores
Observandum porro hic est, id quod iam tum supra inculcavimus, illorum quae ad rem publ. attinent, non omnia posse exstrui ex solis expetimentis, neque id uti efficere coneris necessarium esse. In promptu autem causa est. Quoniam videlicet firmae collectionis beneficio mente nostra longe ulterius quam experimentis pertingente, illa et possit ulterius et debeat tendere. Iam vero non in omnium esse potestate collocatum, subtili ratiocinatione veritatem invenire, notissimum est: ac proinde etiam hoc modo patet, non satis esse ad integram plenamque Scientiam civilem parandam, vel usum rerum civilium vel historiarum quamvis diligentissimam lectionem, sed maiorem aliquam operam omnino exigi.
Ceterum non est fortassis, cur errori isti confutande argumenta multa in medium conferantur, quum sufficiat refellendo illi solum id quod usu cernimus quottidie evenire, Videre nimirum est, nonnullos historiarum civilium longe peritissimos Prudentiae nihilominus Politicae
rudes aut parum intelligentes, eoque nec consiliis idoneos: alios ex adverso minus longe in historiis et usu versatos, civilis tamen doctrinae eximie gnaros, et in quammultis negotiis ad bene consulendum rei publ. promptos atque expeditos esse.
CAPUT XI. Quibus adminiculis debeat esse instructus, is qui civilem prudentiam sibi comparare vult; quidque illum porro agere in id oporteat.
IGitur non quidem vel sine usu vel absque historiae peritia ad scientiam civilem datur temere pertingere: exigitur tamen omnino praeterea aliud quid, ut scientiae illi fias compos. Imo etiam ad id ut ex historia et usu rerum suum fructum capias, opus est quibusdam quasi adminiculis. Id quod vel inde liquet, quoniam sine illis neminem assequi Civilem hanc Prudentiam aut Scientiam solere, usu ipso docemur. Igitur aute omnia de illis adminiculis dicendum nobis venit. Quaenam videlicet illa sint, quae Politicae discendae inserviunt.
Videtur autem non aliud quippiam huic rei parandae exigi praeter ea, quae ad omnem omnino scientiam comparandam sunt necessaria. Certe etiam hisce ad Politicam scientiam adspiraturo opus est. Sunt autem haec quatuor numero, ceu alias pluribus ostenditur.
Primum eorum est filopeni/a. Quae profecto necessaria est futuro Politico, non in id tantum ut experientiam sibi comparet civilium rerum partim usu proprio partim diligente historiarum omnis generis lectione, sed cumprimis etiam, ut porro ad scientiae ipsius exactam perveniat possessionem. Late quippe patent scientiae huius limites, nec
facile est addiscere id omne, quod ad quamque rei publ. speciem benefacit aut eandem corrumpit. Ipsamet itaque Politicae amplitudo ostendit, labore et industria opus esse ad illam capiendam. Laborem autem nemo impenderit, nisi idem sit filo/ponos, et fugiens desidis otii.
Alterum est filalh/sqeia aut veritatis studium: quo ad Politicam scientiam maxime est opus, quoniam amore et odio facillime hic peccatur. Qua sane ratione fit, ut multi unam alteramque rei publ. formam immodicis laudibus aut vituperiis prosequantur: ceu olim Athenienses popularem statum, Spartani optimatum regimen, Persae aliique Asiatici populi principatum, omnibus aliis damnatis, tantum non in caelum evexerunt.
Necessum est tertio adsit e)ufui/a quaedam ingenii, eaque in acumine inveniendi, potissimum tamen in iudicandi facultate posita: nec enim fieri potest, ut absque eiusmodi indole ullam aliquam scientiam atque adeo Politicam consequaris. Econtrario quo illa sollertia est praestantior, eo maior ad scientiam quamque comparandam est aptitudo. Ea certe dos est nativa ingenii, ut nonnulli hinc existiment, non esse opus ullo magistro ad Artes et Scientias parandas. Quam in rem quae de Rhetoricis disputat Quintilianus l. 2. cap. 20. operae fuerit pretium legere. Est vero excellentissima omnium e)ufui/a, quam Graeci a)gxi/noian vocant, Aristoteles autem l. 1. cap. ult. Analyt. posterior. scite desinivit: e)ustoxi/an tina\ en a)s1ke/ptw| xro/nw| tou= me/s1ou. Quandam, momentaneo temporis spatio, eius quod probandum est aut sciendum medii, feliciter coniectandi facultatem. Tanta certe huius etiam ad Civilem scientiam interdum vis est, ut nonnulli, si non omnem, magnam eius partem, nullo magistro, modo accedat aliquis rerum singularium usus, sive
ptoprius, sive ex historia aut aliorum relatione comparatus, consequantur. Quin imo et mediocris tantum vis si fuerit ingenii, hac sola haud parum licet proficere. Et vero hac una dote videas in vulgo plurimos rerum civilium haud proletarie peritos reddi: praesertim simul ac usus aliquis accedit aut historiarum diligentior lectio. Ut forte haud iniuria de Politica etiam prudentia quaeras, utrum illi plus conferat doctrina an natura.
Ceterum a)gxi/noia quidem illa rara naturae dos est. Nec fieri temere potest, ut solo mediocris indolis beneficio veritatem semper ab eo quod falsum est, aut quod similitudine veri decipit, discernas. Quod si itaque ars quaepiam datur inveniendi veritatem, illam omnino etiam ad Politicam scientiam comparandam adhiberi oportere, et quarti adminiculi loco censendam esse, manifestum est. Talis autem est quam Logicam hodie nuncupamus: cuius pars a)nalutikh\ accuratam quaerendae veritatis viam docet: Dialectica autem manuducit ad opinionem, ac proinde inservit etiam scientiis, si quando ad veritatem omni ex parte exquisitam non licet pervenire, quod sane ut alias ita et in Politicis frequenter satis usuvenit. Certe Logicae artis a)paideus1i/a unice efficit, quod paucis admodum, etiam usu rerum et ingenii in dole praestantibus, datum sit hactenus, Politicam scientiam omnibus numeris perfectam consequi, quodque multi adeo passim errores committantur.
Praeter haec autem quatuor nihil superest, quod experientia civili instructo necessum sit ad Politicam porro addiscendam. Haec vero si adfuerint, non videtur illa comparatu multum difficilis: utpote quum hisce adminiculis liceat uni homini quicquid est scientiae adipisci. Quod profecto Aristoteli aliisque nonnullis certum est obtigisse.
Vix est tamen ut recte sese haec habeant, nisi commoda contingat EDUCATIO. Non tantum sane ingenii indoles hebescit, et à labore ad otium reddimur proclives, quod si à teneris haud fuerimus probe exerciti. Sed nec veritatem, vel qua par erat ratione amamus, vel possumus adsequi, nisi adsueti simus hanc omnibus aliis anteferre, et cumprimis honesta amplecti, turpia autem habere odio. Atqui rem publicam ea quae hon esta sunt maxime beatam reddunt, turpia autem non dedecorant tantum sed etiam corrumpunt, ut alias docetur.
Accedit, quod quaedam res publicae solis bonis artibus non queant vel institui vel conservari: adeoque ad plenam omnium rerumplicarum scientiam omnino requiratur et malarum artium cognitio. Cum praeterea et optimae res publicae soleant malis aliorum artibus corrumpi, quo corruptelae illae caveantur, necessum utique est, malas illas artes, etiam bonarum rerum publicarum conservandarum gratia, deberc haud ignorari. Ad hoc fieri saepenumero non potest, ut res publicae sint salvae, nisi ad leoninam generositatem vulpinae aliquid versutiae accesserit. Quamvis vero vulpina ist haec non simpliciter in malis artibus numeranda, ut multi perperam existimant, sed me/s1a sint; attamen nisi animus virtute fuerit munitus, facile etiam illa in devia quem deducunt et degenerant in malas fraudes. Itaque quod Aristoteles defiderat in Moralis Philosophiae auditore, animum praecultum consuetudine, ut recte gaudeat ac oderit, id profecto iure maiori à Politicae discipulo est postulandum. Nec enim ceteroquin poterit honestas et sceleratas artes probe distinguere: atque adeo non poterit rebus publicis quibusque congrua media et vere salutifera praescribere: sed vel solas fraudes secta bitur,
illasque unice laudabit, vel prae nimio vitiorum odio dolosi nihil docebit unquam. Opus igitur omnino est, ut animus bene sit praecultus, adeoque et proba educatio ad talem animi culturam capescendam est necessaria.
Multum porro obstat, ne iustam viam teneas parandae scientiae civilis, quod si haud fueris adsuetus accuratae doctrinae. Prudenter sane dictum est Aristoteli l. 2. Metaph. cap. ult. ai(\ a)kroa/s1eis2. kata\ ta\ e)sqh s1umbai/nous1in, auditiones doctrinae cuiusque differunt pro auditorum consuetudine. Qui vero civilem tractant doctrinam, eorum plerique hodie adsueverunt humaniori quam vocant litteraturae, eoque sententiolas affabre compositas, utque ita loquar papavere aut sesamo quasi sparsas, aut historias iucundas adsectantur; quicquid vero accuratiorem sapit Philosophiam, fugiunt paene ut scopulos, quasi curiosum nimis illud sit et Scholasticam subtilitatem redoleat. Et vero luphro\n to\ a)kribe\s2 molestum est omne quod accur atum est. Nec tamen Civilis scientia absque illa subtili curiositate perficitur aut sibi constat; nec rem publ. quamvis, omni quidem ex parte, ignoratis istis subtilioribus recte curaveris. Omnino igitur etiam hic locum habet consilium illud Aristotelis: de=i pepaideu=sqai pw=s2 e(/kasta u)podektn/on, probe à pueris oportet institui, quemadmodum doctrina quaevis sit accipienda. Oportet inquam exerceri in iis quae ad accuratam scientiam faciunt; ut inoffenso pede possis etiam ad Civilem doctrinam quam exactissimam progredi, neve cius loco contentus sis eo quod plebeiam ruditatem vix antecellit.
HISCE vero dotibus omni ex parte probe in structus, atque ita recte à teneris educatus et assuefactus, ad Scientiam civilem illam eruendam, felici potes successu aggredi.
I.
Est autem ut alias ita et in Politica doctrina primus
post experientiam labor, ut ex singularibus iis, quae usu aut proprio aut alieno comperta habes, universalia AXIOMATA et pronuntiata conficias. Quod quemadmodum possit commodissime fieri, quum in Logicis doceatur, saltim doceri merito debeat, non est quod hic repetamus.
Sunt autem talia universalia axiomata Politica quamplurima, iam tum omnibus temporibus à prudentissimis quibusque observata: quod nos docent monumenta adsertionum eiusmodi plena. Iis igitur utendum quidem esse, non est dubium. Immo si tuto possis illa usurpare, iam tum magnum est factum laborum compendium; utpote quum necessum non sit, uti laborem ipsemet impendas construendis illis universalibus axiomatibus; quod alias operae haud est exiguae.
Attamen omnino hic opus est cautela; quippe quum fieri possit, ut falsa pro veris accipias, nec quodlibet tale adsertum, etiamsi rectum, certam indubitatamque mereatur fidem. Necessum igitur est, ut anteaquam eiusmodi quid in Scientiae usum admittatur, veritas eius probe sit perspecta. Explorariautem id potest triplici ratione. Primum: si inquitas in auctoritatem illorum à quibus Politica gnw/mh est profecta; num ea tanta sit, ut propter auctoritatem illam tuto possis axiomati in medium allato confidere. Secundo: si examines ipsam gnw/mhn ad experimenta, sive usu proprio comperta, sive in historicis scriptis memorata. Tertio: si causam pronuntiati in vestigaveris, ea enim cognita non est quod amplius dubites.
Ac tertium quidem illud est maxime accuratum quid; facilius tamen est primum et secundum. Nec enim historiarum perito difficile est, examinare universalia
pronuntiata ad Experientiam tamquam ad Lydium lapidem. In promptu quo que est intelligere, num multi in eandem sententiam consentiant, et num sententiae auctor magno valuerit retum usu, aut num prudentiae laude excelluerit, nec ne. Quod videlicet omnibus, vel permultis prudentibus, vel etiam civilium rerum perquam peritis placuit, fieri vix potest ut fallat. Hinc sane recte docet Aristoteles lib. VI. Ethic. c. 11.: dei= pros1e/xein twn e)mpei/rwn kai\ pres1bute/rwn kai\ froni/mwn tai=s2 a(napodei/ktais2 fa/s1es1i ou)x h(=tton twn u)podei/zewn, dia\ ga\r to\ e)/xein en th=s2 e)mpeiri/as2 o)/mma, o(rw=s1i ta\s2 u)rxa\s2. Usuperitorum et senum et prudentum pronuntiatis, quamvis demonstratione carentibus, non minus atten dendum atque obtemperandum est, quam ipsismet demonstr ationibus. Illi enim quoniam usu isto quasi oculum aliquem comparavere, perspiciunt ipsa rerum principia. Qua de re alias ex professo disseritur.
II.
Sunt porro eiusinodi universalia pronuntiata, quae proxime experimentis innituntur, non nisi principia Scientiae civilis, quod ex Apodicticis constat: coque nequaquam in iis est subsistendum, sed utendum potius illis ad ulteriorem ipsiusmet Scientiae exstructionem. Et vero plurima licet ratiocinando adsequi, usu nondum comperta: perinde ut in Arte Medica et plerisque scientiis contemplativis usu solet venire. Quoniam vero Politica Scientia potissimum occupatur in cognitione eius, quod civili societati sive omni sive singulis eius speciebus utile est: facile apparet, utilitatem publicam praebere maximam vim ratiocinationum Politicarum: sicut etiam in Artibus pleraque solent fine potissimum aestimari. Ante omnia igitur operam dare oportet, ut rerum publicarum, et in universum emnium et singularum specierum, scopus sit exacte
cognitus: quo de omnibus rerum publ. institutis et legibus quam expeditissime possit institui inquisitio. Neque vero de mediis quae ad finem aliquem ducuntiudicaveris rectius, quam fine ipso accurate perspecto. Leges autem et instituta civilia nihil nisi media sunt boni publici impetrandi.
Praeter finem tamen multum quoque praebet argumentorum, ipsummet (ut ita loquar) subiectum civilis societatis: plane ut in omnibus artibus magnum est momentum in subiecti natura collocatum. Est autem subiectum in Politicis, praecipuum quidem humana natura, in quantum illa est civilium bonorum capax: secundarium vero bona civilia ipsamet. Necessum itaque est, ut ingenii humani indolem, quemadmodum illa animata esse soleat circa res civiles, idque secundum omnes eius differentias, ab aetate, à sexu, à fortuna, à consuetudine dependentes: adhoc ipsamet bona civilia (qualia sunt virtus omnis generis, divitiae eaeque et naturales et artificiales, potentia, honor, volupras) quantam omnia illa vim habeant in civili societare, intime cognita habeat, quisquis rite de civilibus negotiis velit ratiocinari.
Quoniam porro omnium actionum civilium suae sint effectrices causae, principales pariter et instrumentales, actiones itidem multum differant pro earum diversitate; liquet utique, haud parvum de forma actionum Civilium argumentum, etiam à natura illius effectricis causae et posse et debere accipi: atque adeo et haec non debere ignorari.
Haec vero omnia si teneas, et argumentandi artis si sis peritus, ad summam Scientiae Civilis perfectionem pervenire, haud amplius fortasse fuerit tibi difficile.
CAPUT XII. Neque puerum neque iuvenem aptum esse adsequendae Civili Prudentiae: debere tamen et posse utrumque ad illam plene aliquando comparandam institui: quemadmodum item fieri hoc oporteat.
QUoniam vero omnia haec quae diximus ad Prudentiam civilem comparandam sint necessaria, nullo monente iam tum nemini non est perspicuum, fieri non posse ut integram illam sine discrimine quilibet è vulgo adolescens vel iuvenis plene consequatur. Idque quoniam isthaec aetas haud soleat vulgo ab experientia virtute et iudicio sufficienter esse instructa. Enimvero seris venit usus ab annis. Et solet aetas isthaec animi affectibus esse multum obnoxia. Exactum quoque iudicium aetas demum largitur virilis. Et vero in iuvenibus plaerisque, ut scite dixit Aristoteles, to\ bouleutiko\n est a)tele\s2, perinde ut in feminis idem est a)/kuron. Etsi enim reperiantur praecocia quaedam ingenia, quae naturae quadam prodigalitate anticipant multorum annorum beneficia; rarum tamen hoc est. Sed et illi quoque, utut habeant rerum aliquarum usum, atque ita ad res nonnullas gerendas interdum summa cum felicitate magno omnium stupore admoveantur: tamen experientia omnibus numeris absoluta, qualis ad in tegram scientiam requiritur, ut instructi sint, fieri non potest. Verum nobis sermo est de eo quod plerumque usuvenire solet; itaque rara illa non est quod hic nos moremur.
Si iuvenis autem non est capax integrae Civilis seientiae, non est quoque idem eius doctrinae idoneus auditor. Id quod iam olim ab Aristotele l. 1. Ethic. c. 2. est pronuntiatum. Est videlicet is demum auditor idoneus, qui iudicio valet
adsequi, recte an secus sese habeant quae à magistro proponuntur. Iudicare autem de omnibus civilibus negotiis non potest iuvenis propter thn\ a)peiri/an, et animi virtute nondum subacti ut et iudicii imperfectionem, ceu modo est dictum.
Etsi vero non scientiam exquisitam, Opinionem tamen sive do/zan, potest nihilominus de omnibus rebus civilibus iuvenis sibi comparare. Immo si in Logicis fuerit probe institutus, uti possit iudicare num quid rite ex positis principiis sit collectum, poterit cum haud exiguo fructu ipsammet Scientiam civilem etiam exactissimam audire; modo tamen incidat in commodum magistrum. Cuius nempe ea est eruditio eaque auctoritas, ut illi saltem circa ea quorum veritas non nisi per experientiam potest innotescere, tuto liceat credere. Nascitur quidem ita non Scientia sed Opinio: urpote quum sic ea quae principiorum loco sunt tantum propter auctoritatem magistri credantur. Merito tamen contenta est Opinione, aetas Scientiae perfectae nondum capax. Quemadmodum felix illa aetas est prudentium tutela, ipsamet nondum apta rebus suis administrandis. Donec nempe paullatim maturescente iudicio, et rerum usu accedente, ea quae hactenus non nisi ob magistri auctoritatem erant credita, firmiter explorentur, adeoque proprio quod dicitur remigio possis iam navigare.
Indubie autem illis magistris quam tutissime fidem habueris, qui rerum usu, prudentiae item ac doctrinae nomine, quam maxime eminent. Adeoque quin hi potissimum prae aliis sint sectandi, omni vacat dubitatione. Est autem duplex quasi ordo magistrorum. Alii enim muti sunt, ut in proverbio loquimur, alii coram docent ore. Quum utrique autem sint consulendi, hos illis tamen
iuventuti esse utiliores, modo sint quales esse debeant, itidem extra controversiam est: nec vero temere quis ignorat, quantum latentis e)nerge/ias2 vox viva habeat. Certe rarum est, ut sine vivo magistro illa aetas tantum proficiat, quantum potest proficere, cum in aliis scientiis et artibus, tum etiam in Politicis. Id quod iam olim iudicio suo ipse Socrates comprobavit, utpote qui Xenophonte l. 4. Memorabil. teste, ne Themistocli quidem suum magistrum defuisse censuerit, Euthydemo ad scientiam hanc sine magistro adspiranti dicens: Stultum esse arbitrari, non posse quem praestare vilissimis in artibus, ni idoneos sit magistros nactus, gubernandae vero civitatis notitiam sponte sua et ultro hominibus obvenire.
Quamvis vero manuductione commodi magistri possit iuvenis hactenus, quemadmodum diximus, Scientiae Politicae fieri particeps, si nulla is tamen valeat Logices peritia, ne quidem illuc facile pertingere poterit.
Ast idem saltem opinionem aliquam civilium rerum sibi comparaverit, si optimas prudentiae civilis sententias animo comprehendat; et ob existim ationem corum à quibus sunt profectae fidem iis aliqua mdiu habeat.
Ut ipsemet hac aetate ex singularibus eventis com munia eiusmodi pronuntiata et universales regulas exstruat, nativum aetatis vitium vix permittit: certe prae imbecillitate isthac non potest id fieri prout alias par est.
Hinc autem manifestum porro est: non posse iuvenem ex sola historiarum lectione civilem scientiam addiscere, nisi summa cum difficultate; et quidem nisi adsit simul ingenii quaedam praecox sollertia, id quod rarum est. Ulterius item hinc consequens est: non esse iuvenem idoneum historiae civilis lectorem, quippe qui fructum eius solidum,
ut ia dicam, quae scilicet consistit in illa axiomatum ex singularibus confectione, nequeat decerpere,
Aliqua tamen ex parte sic satis idoneus historiae lector esse potest; si nimirum ante prudentibus sententiis animum instruxerit, multo magis, sieo quo diximus modo scientiam didicerit. Ita sane poterit attendere ad multa, quae alias illum non possunt non sugere: imo praeterea sententiarum doctrinaeque totius civilis certitudinem, ad exempla historica quam promptissime examinaverit. Certe ita qui est imbutus, illum cum eximio civilis prudentiae profectu historias terere, usu ipso experimur. Tempus contra et operam perdere videmus vulgo iuvenes, qui ex historiis etiam optime conscriptis student civilem scientiam consequi, animo nullis ante praeparato sapientum praeceptis. Illis ex adverso qui differentias rerum publ. et quae ad earum sanitatem et morbos attinent, ex optimorum magistrorum institutione iam audierunt, feliciter pergentibus. Propterea quod praeceptorum veritatem ad historiam exigere non multum impeditae sit operae, certe facilioris multo, quam proprio quod aiunt Marte conari ex historiis scientiam condere.
Fatemur quidem etiam nos, posse iuvenem multarum rerum memoriam, nullo licet magistro, certe nullo Politico magistro, ex historia petere; et hoc si tantum spectet, haud ipsi esse ad historiae lectionem opus praevia quadam Politica institutione, sed sufficere ei praeter linguae qua scripta est Historia, locorum quandam temporumque notitiam, qualem ex Geographicis et Chronologicis petere est. Quin fatemur, talem Historiae omnis generis cognitionem non iucundam tantum esse, sed et liberaliter institutum quemvis decere: quandoquidem scil. rusticum est et
puerile, ignorare omnia quae alibi gesta sunt. Verum non de quavis historiae lectione nos nunc agimus, sed de illa duntaxat, quae ad civilem scientiam parandam queat iuveni conducere.
Longe minus porro adolescente aptus est scientiae huic addiscendae Puer aliquis, idque quo niam à iudicio et rerum usu multo est imparatior. Et vero vix intelligat ille vocum doctrinae huius significationes: tantum abest ut res ipsas adsequatur. Non tamen abs re est, etiam illam aetatem manuducere nonnihiliam tum ad Prudentiam hanc; si praesertim illam aliquando exercere fuerit propositum. Fieri autem hoc potest, pueritiam ipsam bonis moribus et sententiis imbuendo. Id sane quo maiore factum industria, inposterum iam adultior quis eo felicius poterit progredi. Hinc probatum est hoc consilium prudentioribus quibusque iam olim. Id quod vel Aeschines docuerit, cuius verba sunt: dia\ tou(to ta\s2 twn palaiw=n gnw(mas2 tai=des2 e)xmansqa/nomen, tn) a)/ndres2 geno/menoi a)utai=s2 xrw(mesqa. Eam ob causam sententias veterum pueri ediscimus, ut viri facti iis utamur. Quoniam autem ea quae numeris sunt inclusa omnium facillime et memoriae mandentur et firmissime haereant; eiusinodi numeris inclusas sententias maxime pueris esse ediscendas, manifestum est: praesertim si ab auctore ipso singularem aliquam auctoritatem simul sint nactae.
CAPUT XIII. Quid requiratur ad Prudentiam civilem, ut in rerum actu quis illam quam optime exerceat.
DE omnibus iis quae ad Civilem scientiam ipsam faciunt addiscendam, fortasse plus satisiam dictum. Antequam tamen hunc locum deseramus, paucis addendum;
quum Scientia haec operationis sit gratia, adeoque in effectum amet deduci, quemadmodum id possit quam commodissime fieri. Et vero eiusmodi Prudentia singularis iam tum olim primum meruit Politicae titulum: adhoc eam actu exercentes etiamnum Politici et audiunt praecipue et aestimantur.
Ante omnia vero extra controversiam collocamus: illum quam optime rei publ. posse consulere, qui Prudentiae civilis non partem sed quod eius est integrum animo comprehendit: Proximo loco censendum illum, qui saltem potissimas eius partes accurate didicit; Tertium locum autem mereri, qui addidicit universalia praecepta illa quae respondent negotiis istis civilibus singularibus, quae quis tractanda suscipit: ut (v. gr.) qui curam regni alicuius aggreditur, saltem quae ad regni naturam et salutem pertinent, qui vectigialium ille ist huc facientia, teneat. Hinc manifestum vero est, quemlibet in actu rerum versaturum oportere vel integram vel ex parte Philosophiam Civilem didieisse. Quamvis enim iam tum ingenii vim quantum valeat agnoverimus, simul tamen ostendimus, quantum praepolleat addidisse Scientiam. Ita sane opera Mediea ab iis qui Medicam artem didicerunt constat quam rectissime exerceri, nautica à nautis, et in universum artium omnium opera ab optimis artificibus.
Praeter Prudentiam autem universaliorem hanc necessum est accedat accurata cognitio, cum personarum tum rerum omnium singularium, circa quas et cum quibus ex praescripto Politices aliquid agendum venit. Plane ut artifex omnis secundum artem suam necessum est intime habeat cognita singularia omnia subiecta, circa quae sua ars debetlaborare.
Ea vis ad agendum profecto est in singularium rerum notitia, ut interdum ii qui illa duntaxat norunt sint ad res agendas aptiores longe illis qui universali prudentia sunt praediti. Quod ipsum ab Aristotele iam tum olim est monitum l. 6. Ethicorum cap. 1. Verba illius ita Latine verti possunt. Omnis actio versatur in rebus singularibus. Ideoque quidam non instructi Scientia, ad agendum aptiores sunt iis qui Scientiam sibi comparaverunt, et in aliis rebus ii qui Usum earum atque Experientiam habent. Nam si quis sciat carnes leves esse concoctu faciles et salubres, leves autem quae sint ignoret, non efficiet sanitatem: sed is potius, qui avium carnes scit leves et salubres esse.
Quoniam vero rei publ. negotiorum omnium, Alia eaque plurima inter cives et in rebus propriis haerent; Alia cum exteris, praesertim vicinis civitatibus, deque rebus peregrinis intercedunt: manifestum hinc est, ante omnia domestica quae libet quam accuratissime perspicienda esse, iuxtim vero peregrina etiam cognoscenda, interque haec vicinissima maxime, in quantum saltim quaeque illorum rem publ tuam attingunt.
Sunt porro harum singularium rerum aliae iam praeteritae, aliae adhuc praesentes. Atqui has quidem ignorari minime omnium debere, certe in has maxime respiciendum esse palam est, quoniam actiones omnes civiles circa has potissimum occupantur. Operae tamen est pretium praeterita quoque, praesertim proxima aetati suae, addat ille, cui consilium est rei publ. rite operam dare; idque quandoquidem horum etiam cognitio magnum saepe in consiliis et deliberationibus habeat momentum. Quid, quod et futura praenovisse summe in vita civili sit
utile? Qui futurorum certe est providus, idem maxime aptus est malis cavendis et bonis curandis.
Discuntur autem cum praeterita, tum praesentia quam maxime usu et experientia, ut alia quaevis singularia: atque adeo sive propria sive aliena experientia. Ac Praesentia quidem proprio usu, quem admodum et praeteritorum maxime propinqua, didiceris. Si aliena autem fuerit experientia consulenda, (quod est frequentissimum) tum haec omnia optime discuntur ab eo, qui Politicae Prudentiae simul est consultus: quandoquidem is longe intimius singularia quaeque novisse idoneus est. Perinde nimirum atque Artis Medicae peritus naturam singulorum corporum humanorum longe aptior est perspicere, quam idiotarum aliquis. Multa sane rerum civilium momenta occultiora sunt et arcaniora, eoque fugiunt saepe quamvis alias satis cautos. Haec igitur ut solus Politicae Prudentiae gnarus intelligit, ita solus potest docere.
Non vivi autem duntaxat magistri hic queunt consuli, sed etiam scripta monumenta, cum alia quaeque ad res civitatis singulares pertinentia tum cumprimis Historica. Quema dmodum autem cognitio praesentium aut recentium rerum praevalet ad res agendas, cognitioni rerum antiquarum: ita etiam recentiorum rerum monumenta plus afferunt commodi. Ideoque in hunc quidem finem Historiae earum quae pro tempore sunt civitatum, prae vereribus singulari cura et studio volvendae sunt. Quinimmo siquidem illae Historiae pari cum priscis monumentis laude sint conscriptae, possintque non minus atque veteres ad Scientiam ipsam comparandam facere, compendium operae haud exiguum in recentioribus historiis est collocatum: utpote quum uno
eodemque labore et Scientiam Politicam, et simul quae ad res agendas proxime pertinent singularia, liceat isthac ratione acquirere.
Est autem eorum quae ad civitatem quamque et rem publicam attinent, ingens satis copia. Quae omnia ad quatuor causarum genera quam commodissime retuleris: cum quaevis civilis societas imo actio quaevis civilis quatuor causis perficiatur: sicuti fit etiam in Natur alibus.
Omnia igitur illa scienda sunt curaturo integram civitatem aliquam, aut opus aliquod civile. Attamen ut recte est l. 1. Rhet. cap. 4. observatum Aristoteli, quinque numero in deliberationem maxime solent in republ. quavis venire. Agitur enim potissimum aut de vectigalibus et reditibus publicis: aut de pace et bello: aut de regionis custodia: aut de iis quae importantnr et exportantur: aut denique de legibus. Unde consequens est, omni rei publ. bene consulturo, praeterquam quod teneat horum omnium universalem scientiam, in id maxime laborandum esse, uti civitatis et propriae et vicinarum saltim omnia illa addiscat, quae ad quinque hasce rerum classes possint conducere; prout idem Aristoteles prudenter admonuit. Ex, gr. Circa vectigalia; unde illa capiantur aut capi possint minimo damno, et in quae necessario veniat aliquid impendendum aut vulgo soleat impendi. Circa bellum et pacem: quae vires, quaeve arma et tuae suppetant rei publicae et hosti, quae item bellandi sit commoditas. Circa regionis custodiam: illius ac viciniae omnis situm, robur et debilitatem. Circa importanda et exportanda: quaenam desint aut supersint et tibi et aliis, quemadmodum item quaevis optime possint sive exportari sive adduci aliunde. Circa leges denique: cum alia tum praecipue instituta quaevis publica ac privata populi et tui et vicini.
Secundum horum omnium accuratam notitiam~, ut ad resgerendas sis idoneus, nihil aliud requiritur quam sedula in civilibus illis rebus exercitatio, idque in id ut ad agendum eo sis promptior. Facit nimirum exercitium, ut omnia quae cum ad Scientiam ipsam tum ad subiectorum singularium notitiam pertinent, animo quasi obversentur, adeoque in memoria quam maxime sint expedita: prout etiam in omnibus aliis Artibus et Scientiis usuvenire, nemini est ignotum. Eleganter sane Plinius iunior: Difficile est tenere quae acceperis, nisi exerceas. Quocirca non etiam est cur Politicam facturo alia porro nunc magnopere commendemus.
Observandum tamen, quemadmodum in eo qui adspirat ad Scientiam Politicam requiritur, eximia in genii et iudicii vis, magna item industria et proba educatio: Ita eadem cumprimis exigi in omni rei publicae cuiusvis administratore. Imo dixerim multo maxime talia in Pragmatico homine necessaria esse, propter singularium rerum agendarum et multitudinem, et ambiguitatem, et difficultatem, maiorem quam est eorum quae ad Scientiam pertinent. Etiam porro hoc notandum: quandoquidem nonnullae res publicae non possint solis bonis artibus regi, in illarum quidem rectoribus non debere exactam virtutem reperiti, sed satis esse, si rectores illi sint sem iboni aut semimali. In aliis tamen rectius sese habentibus rebus publicis, regentium virtus quo perfectior est, eo in publicum est utilius.
Cumprimis postremum animo in figere oportet id quod iam tum saepius diximus: Universalia Politicae Prudentiae praecepta non posse omnia quae in singulis negotiis agenda aut omittenda veniunt comprehendere: atque
adeo, tametsi universalia illa teneas accuratissime, omnino tamen adhuc multa te ignorare. Hinc vero palam est, exigi in quovis prudente rerum administratore vim aliquam eximiam, quae etiam non scripta et non praecepta pro renata possit subito pernoscere et in alterutram partem decernere: praesertim si rei difficultas moram deliberandi haud patiatur. Versatur autem facultas illa bonam partem in omnium omnino circumstantiarum accurata expensione, atque in investigatione latentium causarum singularis cuiusque eventus. Hoc sane posse, reapse praestat prudentem Pragmaticum Politicum. Est autem haec facultas fere illa quam Aristoteles deino/thta appellat, describitque, l. 6. Et hicorum Nicomachior. cap. 12.
Haud parum vero habet difficultatis isthaec singularium rerum civilium accurata cognitio: longe enim difficultate superat Prudentiam Politicam universalem. Quin imo in hoc praecipue consistit ipsa Practica prudentia civilis. Id quod itidem iam olim est Aristoteli obser vatum. Cuius in eam sententiam nectarea verba ex l. 5. Ethicor. cap. IX. non possum non hic ad ultimum adducere. Ubi scilicet accurate docuisset, quantum sit situm in notitia eorum quae vere et secundum omnes suas circumstantias sunt iusta, addit haec sequentia. *tou=ta de\ ple/on e)/rgon h)/ ta\ u(gieina\ ei)de/nai e)pei\ kakei= me\n me/li kai\ oi(=non kai\ e(lle/boron, kai\ kau=s1in kai\ tomhn\ e)ide/nai r(a/dion) a)lla\ pw=s2 dei= nei=mai pro\s2 u(gi/eian, kai\ tai/, kai\ po/te, tos1ou=ton e)/rgon, o(/s1on i)atro\n ei)nai. Hoc autem maius est opus quam nosse id quod salubre est. Nam et ibi facile est, novisse mel, et vinum, et helleborum, et ustionem, et sectionem: at vero, quemadmodum haec adhibenda sint in usum, sanitatis, et cui, et quando, aeque magnum est opus quam esse medicum.
CAPUT XIV. De Ordine in docenda Politica Scientia obser vanda.
QUemadmodum Politica prudentia, cum illa universalis, tum altera singularis Pragmatica, possit debeatque comparari, iam docuimus. Proximum est paucis aliquid adicere, de Ordine in docenda saltim universali illa Prudentia observanda. Est sane et hoc scitu utile, quandoquidem iustus ordo efficit, ut doctrina commode in animum possit quasi illabi, et deinceps memoria comprehendi. Sicut ex ad verso vitiosus ordo turbat mentem, ut nec accipere possit doctrinam nec bene retinere.
Quamvis autem et de Ordine, quis demum sit iustus, multae sint contentiones, nos tamen nunc, quasi extra contro versiam, collocabimus virtutem eius in convenientia cum cognitione nostra. Haec vero exigit, ut antecedant primum quae aliorum notitiae viam quasi muniunt, et sine quibus alia accipi nequeunt: secundo, quae faciliora sunt cognitu: tertio quae perfectiora et reliquis quasi pro regula sunt. Exigit eadem, ut seorsim tradantur quae aliis inspersa vel obscutitatem parerent vel magnam inducerent intercapedinem: qualia fere sunt quae ad aliorum illustrationem aut nihil aut non in totum faciunt. Exigit postremo, ut si vocabulorum significationes habeant quid ambigui, illarum definitiones ante omnia constituantur: et principia demonstrationum ipsis demonstrationibus praemittantur, nisi alibi illa seorsim sint tradita.
Haec igitur quidem in omni omnino tractatione etiam Politici cuiuslibet argumenti sunt accurate obser vanda. In omni, dico, cuiuslibet argum enti tractatione. Potest
scilicet et Tractatio argumenti cuiuslibet diversimode institui, et ipsum argumentum esse aliud atque aliud.
Enimvero alia Tractatio est plena accurata et omnibus numeris perfecta: alia rudior. Habet autem utraque suum locum etiam in doctrina Politica. Philosophia enim Civilis postulat Tractationem exquisitissimam. Pragmaticae autem nonnumquam sufficit alia rudior. Quam differentiam Aristoteles ipsemet in docendo attendendam monuit, dum l. 3. Polit. cap. 5. ita loquitur: Illius qui circa unamquamque doctrinam Philosophatur, et non respicit solum ad to\ agere, proprium est nihil praetervidere, et nihil quidquam omittere sed veritatem aperire de re qualibet. In eandem sententiam ab illo prolixius nonnulla l. 1. cap. 6. Eudemiorum Moralium disseruntur; quae tamen haud adducam nunc, ne ab instituto deflectere nimium velle videar: quoniam haec iam tum scire convenit. Tractatio porro aut integram suscipit Politicam Prudentiam docendam, aut duntaxat aliquam eius partem.
Ceu ante tamen diximus, in quavis omnino tractatione cuiusliber argumenti, iuxta illa proposita in medium praecepta ordo docendi est instituendus. Fortassis vero haud abs re fuerit, si saltim nonnihil hic adumbremus quasi okiografi/an integri Corporis Politici, secundum illa Ordinis didaokalikou= praecepta.
Quandoquidem igitur integra Prudentia versatur circa omnem omnino civilem socieratem, omnesque societatum illarum civiles affectiones (ceu supra ostendimus) plena autem cognitio quatuor causarum notitia absolvitur, palam est, initio omnium agendum esse de iis quae Civili societati omni sunt communia, idque secundum illam
quadruplicem causarum classem, habita tamen (ut semper) potissima ratione causae formalis.
Proximum fuerit summas differentias civitatum indicare: quae cum à diversitate formae (quae est regimen ipsum sive res publica) maxime oriantur, hae cumprimis ostendendae fuerint.
Iis constitutis iam porro ad speciei cuiuslibet tractationem fuerit progrediendum. Quas inter cum una sit ex voto et simpliciter optima, adcoque omnium perfectissima, primum illa merito locum sibi postulat. Itaque de illa docendum iam omne illud fuerit, quicquid huic proprium est, atque adeo quicquid ad civitatem beatissimam potest pertinere. Quaecumque tamen illi uni non competunt, neutiquam in hunc statim locum conicienda videntur.
Inde demum pergendum ad reliquas civitatum et rerum publicarum species. Et quidem, si quod illae habent commune id ante omnia docendum venit. Habent autem communia quam multa, ad constitutionem conservationem mutationemque rerumpulicarum unice sacientia.
Quoniam porro illis itidem suae sunt differentiae et species specialiores, illas item differentias oportebit quam accuratissime in lucem producere, et exponere oculis. Hinc itaque demum ad magis specialia deveniendum, singulaeque illae species seorsim attendendae examinandaeque. Quo fiet, ut nihil tandem possit superesse quod doceri moreatur.
Hoc Ordine videtur quam commodissime universa doctrina Politica tradi posse. Et sane hunc fere ordinem optimus docendi magister Aristoteles, in Politico suo opere observavit, Quamquam enim ordo ille minus hodie appareat
in superstitibus voluminibus, id tamen non Aristotelis sed librariorum culpa esse factum, iam tum in nostra Introductione demonstra vimus. Ut proinde hanc nostram de Ordine Politicae doctrinae sententiam liceat nobis tanti viti consensione, citra eius iniuriam, roborare.
CAPUT XV. De Politicae Scientiae aut Civilis Philosophiae optimis per omnem aetatem scriptoribus.
EOrum quae initio agere instituimus nihil superest agendum, quam ut doceamus, quem admodum Politica Prudentia Universalis, sive Scientia et Philosophia Civilis, hactenus exculta et, ratione eius ab omni retro memoria repetita, semper quam optime scripto fuerit tradita. Etiam id igitur paucis nunc expediemus.
Ac ptisca quidem tempora si consulamus, primi et soli olim Graeci transtulerunt ad nos suorum in hoc argumenro conatuum monumenta. Aliarum sane gentium nulla fere non civitates instituit sic satis prudenter, ipsam autem regendarum civitatum Prudentiam vel docere nesciverunt, vel certe nihil eius ad nos usque transmisere. Nec enim huc referre licet sententias Politicas sparsim dictas, quamvis aureas et multae plenas prudentiae: cuiusmodi reperire est in Salomonis quoque sacris proverbiis.
Ceterum quinam etiam apud Graecos primi hoc in campo labora verint, atque adeo quando apud illos caeperit excoli haec Philosophia, videtur nonnihil esse affirmatu difficilius. Ciceroni enim si credimus, princeps Socrates Philosophiam deportavit è caelo, et in urbibus collocavit, et in domos etiam introduxit, et coegit de vita et moribus rebusque bonis et malis quaerere. Ex adverso, superant hodieque in
Stobaeanis Eclogis, Pythagoricae Scholae praestantium virorum, Socratis aetate maiotum, quaedam huius argumenti et quidem varia. Adhoc si non aliunde, saltim ex Aristotelis Politico opere, libro cumprimis secundo, palam est, etiam alios ante Socratem ad curam hanc suam operam contulisse, nec infeliciter. Vetum enimvero incertae nihilominus fidei sunt illa Pythagorica, quae Stobaeus suo operi inseruit. Et vero alias ostendimus, Naturalis quoque Philosophiae illa opuscula, quae Timaei Locri et Ocelli Lucani nomen prae sese ferunt, supposititia esse. Cum igitur etiam illa Politica, ante Stobaeum, scriptorem utique non nisi sequioris aevi, nemo memoraverit nobis, haud profecto etiam illa certam fidem merentur. Saeculo scilicet Christiano secundo et tertio eiusmodi multa conficta videntur, ab iis qui Pythagoricae veteris Philosophiae restauratores voluerunt videri. Quae certe Hippodamo tribuuntur à Stobaeo, haud parum aliena sunt ab iis, quae in Hippodamum Milesium refert Aristoteles l. 2. Politic. Nisi duo fuerint Hippodami, et Stobaeanus sit Doricus aliquis, alius ab Aristotelis Milesio: vel ea quam Riccobonus invenit conciliatio, sit admittenda. Quicquid vero huius sit; omnia etiam illa Stobaeana Pythagoricorum fragmenta, tantum in iis quae in Optima republica sint forte observanda occupantur, imo eius quoque argumenti non nisi pauca attingunt. Itaque ad Politicam Scientiam parum adiuvant comparandam.
Socratis auditorem laudatoremque maximum Platonem, certius est hanc Philosophiam summo studio exornandam suscepisse. Superant hodieque illius cum alia tum praecipue De Republica alterum, Alterum de Legibus inscriptum opus; utrumque et prolixum et summa sermonis suavitate conditum, et plenum verae frugis Politicae.
Verum enimvero desidera veris merito in utroque cum iustum docendi ordinem, tum plenam de omni republica tractationem. Et vero neutrum agit de omni republica, sed utrumque duntaxat de optima. Illo licet discrimine, quod in opere de Republica doceatur potius idea quaedam perfectissimae civitatis, quam talis aliqua quae reapse inter homines obtineri possit: Alterum de Legibus, usui humano sit commodum magis ac utile. Adhoc in illo priore multa profecto reperias quae non proprie pertineant ad Politicam doctrinam, quaedam et commenta Poetica potius quam gravem Philosophiam redolentia: quales sunt Eris Armenii fabulae. Ex adverso in illo opere etiam eorum, quae de optima republica veniunt disserenda, permulta ne quidem sunt tacta. In altero autem praeclarae quidem Leges recitantur, de ipsa autem republica itidem habentur perpauca. Quod ipsum et Aristoteles olim iudica vit l. 2. Polit. cap. 4. Taceo nunc, nonnullis absurdis sententiis auctoritatem operi saltem priori detractam esse. Haud pauca tamen peregregia cum ex utroque volumine tum praesertim ex illo de Legibus hauseris; praesertim quoniam illa parte Aristotelici libri deficiunt.
Integram hanc Philosophiam primus omnium conatus fuit ARISTOTELES tradere. Quin etiam praestitit hoc ipsum tanta felicitate, ut parum abfuerit ab omnimoda perfectione. Verum et illius libri mutili, disiecti, et hiatibus compluribus deformes, ad nos pervenerunt. Agimus alias de illius operis conditione omni pluribus: itaque non est quare nunc velimus illis repetendis immorari. Id unum sufficit in memoriam revocasse, neminem quemquam ad Philosophiam hanc illustrandam paratiorem accessisse Aristotele. Quippe qui et demonstrandi artis fuerit peritissimus, et rerum civilium historiam omnem habuerit in promptu, et simul cum
scribendi valuerit facultate, tum industria fuerit incomparabili. Ut vel hinc non possit non quivis merito de operis praestantia bene suspicari. Si quid sane iudico, unus Aristoteles omnes omnium temporum conatus hactenus quidem longo intervallo superavit.
Qui Aristoteli in Lyceosuccessit Theoprastus, ut in aliisita et hac in Philosophia, quantum ex Laertiano indice apparet, plurimum laboravit. Cicero l. 3. de Legibus testatur, Theophrastum institutum ab Aristotele, habitasse in eo genere rerum. Idem de Dicaearcho et Demetrio Phaleraeo hoc subiungit: Ab eodem Aristotele doctus Dicaearchus huic rationi studioque non desuit. Post à Theophrasto Phaleraeus ille Demetrius, mirabiliter doctrinam ex umbraculis eruditorum otioque, nonmodo in solem atque pulverem, sed in ipsum discrimen aciemque perduxit. Nam et mediocriter doctos magnos in republ. viros, et doctissimos homines non nimis in republica versatos, multos commemorare possumus: qui vero utraquere exceller et, ut et doctrinae studiis et regenda civitate princeps esset, quis facile prae terhunc in veniri potest? Haecita Cicero: sed quo tempore illorum libri adhuc supererant. Cum veroiamdudum illi perierint, nihil attinet, illos hic lauda visse, aut quae de illis ex antiquis monumentis hinc inde alias haud exiguo labore excerpsimus, attulisse in medium.
De Heraclide Pontico, perinde atque de Aristotele loquitur idem Cicero: hunc profectum à Platone illustrasse omnem civilem in disputando locum. Memorant alii illum etiam Aristotelis inter auditores: quasi utrumque audiverit. Verum nec huius quidquam est reliquum, praeter fragmenta opcris de Moribus gentium variisque sui aevi rebus publicis.
Praeter hosce paucos autem non est quisquam, in ipsomet omni illo Graecae Sapientiae florentissimo aevo, qui laudem aliquam ex cultura huius Philosophiae acceperit. Et vero
Academici, Platonicae scholae heredes, ad incptam a)ka taliyi/an prolapsi sunt. Ipse Theophrasti in Peripatetico Lyceo successor Strato Lampsacenus ambiit et impetravit Physici nomen, quum alii illi Politici Philosophi audiissent, ceu alibi testatur Cicero. Hunc secuti, solidiore omni antecessorum doctrina adhoc destituti (libris scilicet Aristotelis et Theophrasti sub terra reconditis) ultra trivi alia vix sapuerunt, quod nos etiam Strabo docuit. De Stoico Dione quum dixisset Cicero, quaedam subtilius ab illo de magistratibus disputata, Atticusque addidisset, Ait tandem? Etiam à Stoicis ista tractata sunt? Respondit Tullius: Hoc sane nisi abeo quem modo nominavi: et postea à magno homine, et in primis erudito Panaetio. Nam veteres (Stoici scilicet) verbotenus acute illi quidem, sed non ad hunc usum popularem de republica disserebant. Ab hac familia magis ista venerunt, Platone principe. Unde intelligimus, à Stoica etiam schola nihil esse olim profectum quod magnopere hic profuerit. Multo minus est, quod existimemus Epicureos aliquod fecisse hic pretium operae: quoniam illi rei publicae curationem omnem damnaverunt tamquam suae felicitati inimicam. Huc spectat illud de semetipso Ciceronis l. 8. Epistol. familiar. 20 ad Paetum. Omnem nostram de republica curam, cogitationem de dicenda in senatu sententia, commentationem causarum, abiecimus, in Epicuri nos adversarii nostri castra coniecimus. Ex quibus patet, à Theophrasti fere usque aetate ad Ciceronis aevum, omnem hanc Philosophiam desertam atque planeincultam iacuisse.
Iam autem pauloante Ciceronem, imo ipso adhuc vivo, redierunt quidem iterum in lucem Aristotelis scripta, reperere etiam illi suos illustratores et commentatores, et tum statim et omni pene secuta tempestate, Graecos,
Arabes et Latinos, nemo tamen illorum Politicum opus ornare vel conatus est, donec saeculo Christiano decimotertio Thomas Aquinas inusitato hactenus exemplo hoc agere ausus fuit. Similiter qui Politico commentario Platonem illustraverit, nemo inventus est. Procli enim quae exstant et levia sunt, et Politicam Philosophiam nulla ex parte saprunt.
Qui porro suopte ductu aliquid conscribere sit ausus, Graecorum omnium nullus omnino est. Unus Cicero, inter Latinos, ad Platonis exemplum, sex de Republica libros et aliud de Legibus volumen exsatavit. Quorum illi dudum perierunt, nisi quod somnium Scipionis supersit: huius tres fere libri exstant. Itidem vero Cicero de sola optima republica egit utroque in opere: neutiquam Aristotelico more de omni rei publicae specie: ceu fieri debuerat. Etsi igitur in libris de Legibus sint quaedam haud aspernanda, forte etiam in libris de Republica praeclara quaedam fuerint tradita, universa tamen Civilis doctrina vix eminus fuit à Tullio tacta.
Porro nec Arabum scriptorum quisquam (quos penes tamen aliquamdiu regnum omne stetit melioris et veteris Philosophiae) hic vel hilum praestiterunt. Nec enim Averrois Epitome Platonica, meretur laudem ullam eximiam.
Haec vero misera ratio fuit omnis huius Philosophiae, donec demum, ante hos circiter ducentos annos, Graecae et Latinae literae iterum coeperunt efflorescere. Quod temporis intervallum est profecto ingens. Ex eo autem, Aristoteles cumprimis, nactus est varios, cum qui de Graeco Latine verterent Politicum illud opus, tum qui vel Paraphrasi, vel notis, vel iustis commentariis illud illustrarent.
De hisce tamen dicere sententiam hic nolumus: quandoquidem ea cura pertinet ad Introductionem nostram in opus Politicum Aristotelicum, indeque possit facile recipi quod in usum est.
Quid de iis qui suopte Marte aggressi sunt Philosophiam hanc tradere, sit sentiendum, haud item pronuntiatu difficile est; si expendantur illa quae in Iucem prodierunt scripta, ad ista saltim quae in hisce Propoliticis proposuimus, atque ad hanc quasi normam omnia exigantur. Manifestum sanc hinc fiet, nihil eorum quod hactenus in lucem prodiit, vel universam Scientiam civilem omnemque adeo eius ambitum persecutum, vel iustis demonstrationibus Politicis esse usum, vel denique debitum ordinem observasse. Nihil certe non una aliqua parte laborare.
Quam censuram cumis qui hisce Propoliticis bene est instructus possit facile instituere, nihil etiam est causae, quare de singulis Politicis recentis aevi scriptis hic multum nos quidem laboremus.
FINIS.
INDEX CAPITUM Libri Propoliticorum.
CAP. I.
Politicam Prudentiam non consistere, in morum elegantia, aut peritia omnibus blandiendi; ut nec in quavis rei publ. curatione: non item in religionis et honesti neglecto cultu. pag. 1.
CAP. II.
De Iuris et Civilis Prudentiae affinitate ac discrimine. pag. 6.
CAP. III.
Rhetoricam Artem magno errore à Sophistis antiquis Graeciae habitam cum Politica eandem esse. Differre item Politicam Prudentiam à s1une/s1ei, ut et usu aliquo rerum parta prudentia. pag. 19.
CAP. IV.
De Subiecto eiusque affectionibus, circa quae Politica doctrina versatur. pag. 21.
CAP. V.
Politicam prudentiam differre, à Prudentia qualibet, ut et à Militari, Oeconomica, Chrematistica, et Morali. pag. 29.
CAP. VI.
Prudentiam Civilem non esse peritiam aliquam mere experimentalem: neque solam Experientiam satis esse, sive ad Scientiam sive ad Usum civilium rerum. pag. 40.
CAP. VII.
Civilium rerum certam peritiam aliquam posse accipi, idque demonstrativis ratiocinationibus: etsi illae non sint demonstr ationes primi ordinis atque omnium exactissimae. pag. 50.
CAP. IIX.
Quo nomine certa Civilium rerum cognitio debeat appellari: qua item dignitate aestimari. pag. 58
CAP. IX.
Quemadmodum Experientia cum propriae tum aliena inserviat comparandae civili Prudentiae: utque aliena quam optime possit ex historicis monumentis accipi. pag. 70.
CAP. X.
Experientiam rerum civilium, sive usu sive historiarum lectione compar atam, non sufficere ad Prudentiam sive scientiam Politic am acquirendam. pag. 77.
CAP. XI.
Quibus adminiculis debeat esse instructus, is qui Civilem prudentiam sibi comparare vult: quidque illum porro agere oporteat. pag. 81.
CAP. XII.
Neque Puerum neque Iuvenem aptum esse adsequendae Civili Prudentiae; debere tamen et posse utrumque ad illam plene aliquando comparandam institui: quemadmodum item fieri hoc oporteat. pag. 89.
CAP. XIII.
Quid requiratur ad Prudentiam civilem, ut in rerum actu quis illam quam optime exerceat. pag. 93.
CAP. XIV.
De Ordine in docenda Politica Scientia observanda. pag 100.
CAP. XV.
De Politicae Scientiae aut Civilis Philosophiae optimis per omnem aetatem scriptoribus. pag. 103.