QUONIAM igitur de doctrina paterna nobis instituendus est sermo, agedum hoc primum mihi expedi, mi frater, quanam potissimum de re agat. G. De prima illa magnaque et vera omnibusque partibus absoluta Iurisprudentia, quam civilem sapientiam Ulpianus, Graeci Philosophiam Politicam nominant: ad quam quidem collata (quod sine invidia dicatur) quae vulgo dicitur Iurisprudentia, in tam parvum et angustum naturae locum conclusa reperitur (quantum cumque vasta et late diffusa videatur) ut vix minimi momenti instar habeat: unde qui eam sustinent, magna professos in parvis versari, et non tam Iuris et Iustitiae, quam litigandi vias tradere, quidam de veteribus sapientibus scriptum reliquit. S. Quid? eam quomodo describis? G. Aio principem esse disciplinam, quae rei publicae iure ac legibus ad ministrandae, gubernandaeque praeest. Nam cum omnes atresac scientiae vel publicae sint, quae imperant; vel privatae, quae parent; haec prioris est generis, princeps omnium artium ac disciplinarum, per quam reges (ut ille ait) regnant, et legum conditores iusta decernunt. Atque eam David sibi et filio suo optans, Deus, inquit, iudicium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis: iudicare populum tuum in iustitia, et pauperes tuos in iudicio. Et Salomon neque amorum, neque opum potentiam à Deo perens: Dabis, inquit, servo tuo cor docile, ut populum tuum iudicare possit, et discernere inter bonum et malum. Sacri autem canones, de disciplina hac loquentes, artem artium eam vocant; quippe quae et quas disciplinas inferiores in repub. esse, et quales quemque addiscere, et quousque oporteat, praescribat. S. Quonam autem modo eam partiris? G. In universalem Iurisprudentiam, et specialem; ut in artibus condendis vocabula artium non defugiamus. S. Universalis quaenam est? G. Quae per totum mundum diffusa, omnibusque gentibus ac populis communis, artem ipsam Politicam, qua iure legibusque constituendis resp. regitur ac gubernatur, comprehendit; in qua quidem non seclusa aliqua aqvula tenetur, sed unde universum flumen erumpit. S. Specialem vero? G. Quae circa unius alicuius populiiura, legesque, ex arte generali deductas, versatur. Nam quemadmodum in ceteris disciplinis aliud ars ipsa oratoria est, aliud oratio, Demosthenis forte, ex arte facta; aliud ars poetica aliud poema Homeri ex arte factum: ita et hic aliud ipsa iuris ac legum condendarum ars est, aliud lex alicuius populi, Atheniensis forte, aut Romani, ex arte facta. Unde et Plato libros suos duodecim, tum quidem de Legibus inscripsit, quod specialis est Iurisprudentiae; tum vero de Legum latione, quod universalis. S. Recte. G. Nos autem Platonem sequuti, qui solus princeps disciplinam hanc coluit, eiusque non solum vestigia quaedam minime obscura impressit, sed et plurima ornamenta adiumentaque illi subministravit; de utraque summatim disseremus. Nam haut satis est unam nosse, nisi et aliam noris, quaecum ea necessario debet esse coniuncta. Sic ut ab universali ad specialem per certos gradus descendas, et à speciali rursum ad universalem per eosdem ascendas; prout de Angelis, quos in quiete per visum Iacob sursum ac deorsum per scalam discurrentes videbat, est proditum. Nec alio pertinet Thesei filum, de quo in fabulis est: nempe ut certa ratione ac via, à principiis generalibus in rerum specialem labyrinthum intretur, et eodem modo denuo, à rebus specialibus ad principia generalia remeetur. S. Intelligo. G. Et quidem naturae ordinem sequ uti, primo generatim de arte ipsa universali dicemus; deinde autem particulatim de summis capitibus Iuris civilis Romani, quo utimur. Quae quo pacto ex arte universali manarint, eoque tamquam ad caput suum revocentur, quantum quidem pro instituta brevitate satis videbitur, dem onstrabimus. Sic ut non circa artis ipsius tractatum modo consistamus, sed et ad usum, quantum in nobis est, eam transferamus. S. Probe. G. Quinimo cum Ius civile Romanum partim publicum sit, partim privatum (prout in omnium populorum legibus accidit) ut posterius latius tradetur; dici potest, Iurisprudentiam nostram omnem, vel universalem esse, quae per totum mundum patet, ut diximus: vel generalem, quae Ius publicum complectitur: vel specialem, quae Ius privatum: ut secundum hoc tribus omnino tractatibus omnia comprehendantur. Nunc autem ad rem Deo duce accedamus.

S. ERGO de universali Iurisprudentia quid ais? G. Eam in veram divido, vulgarem, et assimulatam. S. Vera quaenam est? G Quae in vulgus hactenus ignota, certa via ac ratione, certisque principiis ex natura notatis constat, unde non errans et vaga opinio, sed stabilis firmaque scientia exsistit. S. Vulgaris autem? G. Qua vulgo passim utimur, quaeque non tam ratione ac intelligentia, quam usu, et multarum rerum memoria opinioneque nititur. S. Assimulata vero? G. Quae neque scientia, neque opinione, sed phantasia duntaxat (visum Latini vocant) continetur. Inter quae quidem quidnam sit discriminis, à Platone luculenter scis esse traditum. S. Ita memini. G. Nam cum scientia pro animo sit, opinio autem pro corpore; phautasia pro umbra merito censetur, quippe quae neque scientiam, neque opinionem, sed errorem hominum duntaxat aucupatur. S. Sic est. G. Nobis autem de Vera primum exponendum est, in qua praecipua opera, ut par est, ponetur: deinde autem de vulgari, et assimulata, quas cum vera post deinceps comparabimus.

S. QUID verae autem Iurisprudentiae, anne partes aliquas sive species supponis? G. Maxime: duas nempe. S. Cedo quas? G. Primariam et secundariam. S. Quam dicis Primariam? G. Quam Nomotheticen Plato vocat: cui inde nomen est, quod iure legibusque condendis, et de conditis iudicandis, rei publicae regendae gubernandaeque praeest; unde et Ars ipsa Regia nominatur, quam in antro Iovis, per totos novem annos (cui numero quae vis insit, post videbimus) Minoa didicisse, Homerus prodidit. S. Secundariam autem? G. Quae Dicastice ab eodem Platone dicitur: et secundum nominis sui rationem, non quidem circa leges condendas sed conditas ex sequendas, et iudicia secundum eas exercenda versatur, quam Rhadamanto idem poeta tribuit. S. Probe natras. G. Atque utrosque quidem hosce significat David, cum ait: Et nunc Reges intelligite, (quod Nomothetarum est: erudimini qui iudicatis terram, (quod Dicastarum.) Pertinetque eodem, quod de Lege et Prophetis in Evangelio proditur, et quod Dominus tamquam auctoritatem habens, (quod legislatoris est,) non autem ut Scribae et Pharisaei, (quodinterpretum,) docuisse scribitur. De utraque separate distincteque tradendum est.

S. ERGO de Nomothetice quid ais? G. De ea primum dicam, an sit aliqua in rerum natura iuris ac legum condendarum ars. Quo inquirendo, simul et unde sit, et quando primum inter homines exstiterit, apparebit. Deinde quae eius definitio; tum quae divisio. Unde ad reliqua, nectendo alia ex aliis, progredietur oratio. S. De primo quid? An dubium autem est artem hanc in natura exstare, cum quottidie alias atque alias leges condi videamus? G. Imo vero ob hoc ipsum vel maxime dubitari potest, naturane, an arte, an divinitus, vel etiam casu fortuito, et pro voluntate ac libidine cuiusque ea res regatur. Dum non modo apud diversas nationes diversas leges exstare, sed et in eadem civitate, nunc has, nunc illas, exsistere videmus, nec unquam homines cessare alias ex aliis leges ducere. Cui accedit, quod, licet plurimae ubique sint leges, nullius tamen unquam in omni memoria scriptum exstitit, quo arsipsa Iuris ac legum condendarum, plene perfecteque describatur. Nam quod vulgo artem Iuris in ea ratione ponunt, qua leges dissipatae ac disiectae in ordinem rediguntur, certisque capitibus ac membris secundum genera et species describuntur, ut de Papirio et Flavio, aliisque apud Romanos est proditum; non vere sed per abusionem dicitur. Nam ipsa vera iuris ac legum condendarum ars, natura leges omnes praecedit, quippe ex qua illae exprimantur: fuitque in natura multis ante saeculis, quam lata est inter homines aut scripta lex ulla. Huius autem facultatis methodicae vis et effectus natura leges sequitur: ut postquam ex arte conditae sunt, certo ordine digerantur. Nec quidquam prohibet quo minus non modo artem ipsam Iuris et legum condendarum, quae primaria est, sed et leges ex arte conditas, quae secundariae sunt, quis ignoret, aut certe earum non valde sit peritus: et tamen à facultate hac methodica, quae tertio demum loco succedit, minime abhorreat. Atque hac quidem ratione apud Ciceronem de Iure civili in artem redigendo disseritur: et Hipparchus poemata Homeri ante disiecta in certum ordinem conclusisse dicitur. S. Quid ergo, tu an facultatem istam Nomotheticen, qua iura legesque conduntur, in natura exstare, et in artem includi posse ais, an non? G. Aio exstare, et in artem includi posse. S. At quanam autem ratione? G. Hac nimirum. Quicquid consilio ac ratione regitur, à Deo et natura est, et in artem ingenio humano includi potest. Nam ars nihil aliud est, quam collectio quaedam praeceptorum ex natura manantium, unumque finem spectantium. Iura autem legesque condere, consilio et ratione regitur. Nam hinc lex à Chry sippo summa ratio dicitur in natura posita: et à Papiniano commune praeceptum, virorum prudentum consultum. Est igitur à Deo et natura, et in artem ingenio humano includi potest. S. Intelligo. G. Ac quod obicitur, à nemine unquam artem hanc descriptam, aut literis proditam fuisse, certe praeter quam quod Platonem eius meminisse, quaedamque illius minime obscura vestigia impressisse, iam ante diximus; quem et Aristoteles in Politicis est secutus. Cui accedit quod Plutarchus in Themistocle, quandam tum temporis regendae rei publicae artem à Solone profectam exstitisse ait. Tum etiamsi horum nihil exstaret, tamen omnino putandum est, aliquando exstitisse. Nihil enim, inquit ille, sub caelo novum est, nec valet quisquam dicere, ecce hoc recens est; iam enim praecessit in saeculis, quae fuerunt ante nos. S. Sie est. G. Ac quod de varietate ac diversitate legum dicitur, quasi illa nullam legum condendarum artem esse arguat. Primum si quid in legibus condendis, vel imperitia, vel cupiditate, vel alia aliqua animi labe peccetur, (ut saepe accidit, cum pretio leges figuntur ac refiguntur,) id artem non convellere, per se, nisi fallor, lucet. Praeter quod varietas quae in legibus accidit, tantum abest ut artem tollat, ut eam vel maxime stabiliat. Etenim nihil est quod arti ac prudentiae magis congruat, quam rebus subiectis et earum circumstantiis, quae saepe mutantur, leges quae de iis feruntur accommodare. Cui adde, quod non quilibet, sed is demum qui vere arte praeditus est, intelligit, unam eandemque rem, quantum ad formam externam attinet, multis modis recte habere se posse: quod ex artis ipsius et naturae abundantia contingit. Nam cum nullum unum uni tam sit simile, quam homo est homini; quanta tamen figurae oris sit diversitas, constat; et in mari nihil sane opus est, ut ad eandem lineam navigetur, dummodo idem cursus teneatur. S. Probe narras. G. Et quod porro dicitur, crebram legum humanarum mutationem facere, ut non tam ratione et consilio, quam divinitus, vel casu fortuito, aut pro cuiusque voluntate et arbitrio, res ea regi videatur. Certe sic omnino sentiendum est, primam legum omnium ac principem causam unum esse Deum: secundam autem, naturam, et quae ab ea exsistunt necessitates ac casus fortuiti quos vocamus: tertiam vero, artem, sive hominem, qui primis igniculis à Deo et natura acceptis, ut de Prometheo proditum est, reliquas leges inferiores, tamquam minor quidam Deus, ut Timaeus ait, inde (non autem ex sensu suo) deducit, et quasi parvam quandam naturam in maiore constituit. Nam quemadmodum in re nautica primae partes Dei sunt, secundae autem maris et tempestatis, tertiae vero artis nauticae, sive hominis ad utrumque se accommodantis: idem et circa iura legesque condendas accidit. In quare tantum interest, artene quis praeditus sit an non sit, quantum inter docti et indocti sapientiam interesse Pindarus ait. Nam cum illius sapientia certa sit et stabilis, et tamquam catenis ligata; haec contra instabilis est et incerta: haud secus atque de Daedali statuis in fabulis est proditum, quas ligatas manere non ligatas fugere aiunt. S. Perpulchre sane. G. Atque est quidem haec iuris ac legum condendarum ratio, non modo senior omnium populorum legibus ac institutis (ut diximus) sed et cum ipsa natura humana prodita, et ex Deo ac natura deducta. Constat enim, principio rerum, primum parentem, postquam Deus hominem creasset maremque et feminam fecisset, mox legem matrimonialem inde deduxisse, et in republica constituisse, qua vir patrem et matrem relinquere, et adhaerere uxori iubetur. S. Ita res est. G. Nec vero ad rem pertinet, quod nullis haec disciplina tum inclusa erat certis regulis; quoniam ipsa vera perfectaque scientia civilis, quae à natura homini erat in sita, supra omnes est regulas. Quae quidem tum primum inventae fuere, postquam animus labe peccati obscuratus, his minoribus praesidiis, et adminiculis opus habere coepit, ut per ea, tamquam per scalas, ad ipsam scientiam, accedente usu et natura, paulatim enitatur. S. Verum. G. Atque ita quidem si quis de omnium artium ac scientiarum praeceptionibus sentiat, minime, ut puto, errabit. Sin vero secus, existimans eas sic describi posse, ut omnem omnino rem comprehendant, non Deus quidem, inquit Plato, sed ipse sibi mentem eripuit.

S. QUONIAM igitur Nomotheticen, sive iuris et legum condendarum artem in natura esse constat, indeque erui posse et certa via ac ratione comprehendi; age quaenam ca sit, et quomodo definiatur, ostende. G. Sane si non quantum velimus, certe quantum possumus, praestare conabimur. Nam definitione bene constituta, divisioneque recte inde deducta, reliqua perse quodammodo sequuntur. Et vero ne quid erremus, tres ordine definitiones adferemus: ex quibus prima substantiam sive essentiam Nomothetices continebit; altera materiam et formam; reliqua vim et effectum, propriumque eius officium ac finem. S. Prima autem quaenam est? G. Quae apud Ulpianum ex Celso exstat, cum ait, Ius (quo nomine scientiam ipsam iuris eo loco significat) artem esse boni et aequi. Quod perinde est, atque si Iustitiae dixeris; unde Iuris huius nomen (nam nomina convenientia debent esse rebus) deductum esse scribit: quoniam propria omnis lationis legum substantia in hoc consistit, ut id quod rectum iustumque est lege describatur. Ac cum universae scientiae politicae tres omnino sint partes: ut vitae necessaria civitas habeat, quod agricolarum et opificum ministerio efficitur; ut libera sit, quod est rei militaris; ut sibi amica, quod per magistratus et iudices: his quarto loco accedens iustitia, vitam et motum per leges illi tribuit. Sic ut ea praesente omnia recte se habeant, absente autem, vix ullum momentum ad beatam vitam bonumque civitatis statum habere videantur. Et vero cum illorum neque accessione melior, neque decessione peior vita fiat; absente iustitia, quae omni pondere gra vior est quam reliqua, ne digitus quidem in ea revera porrigendus est. Nam cum haec caduca sint et mobilia, illa altissimis defixa est radicibus. S. Revera dicis. G. Et quidem boni et aequi potius quam iustitiae artem eam dicere voluit Ulpianus, quoniam universae iustitiae nobilissima pars, ipsum aequum bonum est, (ut postcrius demonstrabitur,) quo, scrupulositate omissa, pleraque omnia referre verum Iurisconsultum decet: ut de Servio Sulpitio Cicero prodit. S. Ita res est. G. Ac vocatur quidem ars, quoniam suis regionibus ac finibus circumscripta, certis et numquam fallentibus doctrinis ac praeceptis, ex natura haustis ac delibatis, et in unum exitum spectantibus, constat: quod artis est proprium. S. Iam altera definitio quaenam est? G. Quam Iustinianus Imperator ab Ulpiano sumptam ponit, cum ait: IURISPRUDENTIA est divinarum et humanarum rerum notitia, iusti et iniusti scientia. Ubi cum res divinae et humanae pro materia subiecta sint, iustum et in iustum pro forma habentur. Quia enim rei publicae, quemadmodum hominis, duae sunt partes, corpus et animus: res divinae et humanae pro corpore; iustitia autem et ius pro animo sunt. S. Probe. G. Nec vero absre est, quod cum iusti et iniusti scientia dicatur, quod intelligentiae est: quae à capite rem accersens, per causas et earum continuationes eam cognoscit, principiis à Deo ipso, qui prima rerum omnium causa est, repetitis. Rerum divinarum et humanarum not it ia tantum dicitur, ad discrime~ opinionis, quae circa interiora et eorum simulacra et imagmes duntaxat versatur. Nam praeter quam quod formarum, quae perpetuae sunt, proprie scientia est; materiae autem, quae immutatur, non scientia, sed notitia: tum ratio quoque dictat, eius quo disciplina ipsa continetur, cuiusmodi est forma, scientiam esse habendam; corum autem circa quae versatur, cuiusmodi est materia, notitiam sufficere, quatenus ad formam in ea discernendam ac diiudican dam sat est. Nam haud parum saepe accidit, ut diversi artifices circa unam et candem rem versentur, non sim pliciter quidem et absolute; sed quatenus suo cuiusque instituto convenit. Quo quidem modo de natura hominis et Hippocratestractat ut medicus, et Plato ut philosophus: et de arboribus caedendis Varro ut rei rusticae scriptor, et Ulpianus ut iurisconsultus. S. Optime sane. G. Atque ab istis quidem duobus, nempe quod circa res divinas et humanas, iustumque et iniustum haec facultas versatur, et in scientia pariter et notitia consistit; nomen illi tributum est, Iurisprudentia. Nam iuris nomine, iusti et iniusti circa res divinas et humanas descriptio continetur: prudentiae autem, quae tamquam lanus bifrons, nunc supera spectat nunc infera, scientia pariter et notitia. Unde fit ut et sapientia civilis apud Pomponium vocetur: sic ut sapientiae vocabulum pro prudentia, civilis pro republica, iusta descriptione accipiatur. Et philosophia apud Ulpianum: quae â iurisprudentia et sapientia civili non nisi sono nominis differt. Nam cum philosophia secundum nominis sui rationem, tum quidem amor boni sit, quod iuris et iustitiae est in rebus civilibus tractandis; tum autem scientia veri, quod sapientiae ac prudentiae: per se patet, eandem omnium horum nominum vim esse et effectum. S. Revera dicis. G. Quae quidem, quod tria sunt numero, et ex duobus vocabulis constant, cum eo congruit; quod haec scientia in ter binis spectatur, nempe in scientia et notitia iusti et iniusti, rerum divinarum et humanarum. S. Dehinc de tertia definitione Nomothetices exspecto ut dicas. G. Haec autem ita se habet. Nomothetice ars est ac scientia civilis ac regia, qua iustitia in hominem ac rem publicam per iura legesque inducitur. S. Cur artem vocas civilem ac regiam? G. Quoniam rei publicae regendae praeest, ut supra demonstravimus. S. Cur circa iustitiam eam dicis versari? G. Quia quemadmodum medicinae proprium munus est, sanitatem in corpus, ita Nomothetices est, iustitiam in animum inducere. Nam quod sanitas est corpori, hoc iustitiam in animo esse Socrates probat, et nos inferius latius explicabimus. Atque hunc quidem finem disciplinae politicae esse propositum, docet Sapiens, cum ait; Diligite iustitiam qui iudicatis terram. S. Cur circa hominem et rem publicam? G. Quia uti corpus medicinae, ita homo quantum ad animum attinet, et res publica Nomotheticae subiecta est, ad iustitiam in ea inducendam: sic ut duo illa semper inter se coniungantur. Quod quidem ita fieri debere, ea re inter cetera Plato demonstrat, quod libros suos de optimo civitatis statu, tum quidem De republica inscribit, tum autem De iusto. Et Poeta, plenam perfectamque rei publicae descriptionem duobus versibus comprehendens: O Regina (inquit) novam cui condere Iuppiter urbem, Iustitiaque dedit gentes frenare superbas. Et Iuppiter civilem vitam in hominum coetusinducturus, Pudotem et Iustitiam per Mercurium misisse, in Protagora scribitur. Nec alio quoque pertinet quod Christus ipse in Evangelio, regnum Dei quaeri iubet et iustitiam eius: addens alio loco, desiciente iustitia in populo Israelitico, fore ut et regnum Dei abiis auferatur. Et quidem non solum hominem, sed et rem publicam huic disciplinae subiectam esse dicimus; quia optandum quidem esset, virum politicum singulos homines obire et iustos efficere posse, quod primarium est: sed quoniam id fieri nequit, proximum ei est, ut civitate constituta, eam generaliter et universe quam queat iustissime describat, licet singuli qui in ea degunt homines, alii boni, alii mali, alii perfecti, alii imperfecti sint. Uti et de ecclesia sua Dominus ipse ait. S. Cur denique circa iura legesque? G. Quia quod in arte medica pharmaca sunt ad sanitatem in corpus inducendam: hoc in ista disciplina sunt iura et leges, per quas tamquam instrumenta media inter iustitiam et rem publicam interiecta, unum cum alio coniungitur, et tum quidem actiones iustitiae certis praeceptionibus comprehenduntur, tum autem ipsi homines certa via ac ratione ad eas suscipiendas praeparantur. Unde sit ut leges in sacris literis iustificationes appellentur, quasi per quas homines iustitiae participes efficiantur. S. Praeclare natras. G. Et quidem cum praecipuum huius disciplinae officium sit, leges ferre ac constituere ad iustitiam in hominem inducendam, fit ut et nomen in de acceperit. Nam Nomothetice haud aliud est, quam si legum latricem sive conditricem artem dixeris. S. Verum. G. Sed haec quidem de tribus Nomothetices definitionibus; quae quam aptae et convenientes inter se sint, per se, nisi fallor, patet iam satis.

S. IGitur de divisione Nomothetices quid deinceps habes dicere? G. Enim vero quemadmodum in plerisque aliis disciplinis accidit, ita et hanc tum quidem Theoreticen esse aiostum autem Practicen. S. Quam vocas Theoreticen? G. Quae circa cognitionem eorum versatur, eaque ex naturae obobscuritate eruit, quae ad iustitiam in tempublicam per leges inducendam pertinent. S. Practicen vero? G. Quae reipsa id praestat, iustitiam in rem publicam per leges inducens. Sed nobis primum dicendum est de Theoretice. nam haud sane ad agendum paratus esse quis potest, nisi prius ea quae agenda sunt, cognorit. S. Ergo de Theoretice quid ais? Anne et illa rursum suas habet species, in quas dividatur? G. Habet vero: nam et simplex est, et coniuncta. S. Quae est Simplex? G. Quae de supradictis, hoc est, iustitia in rem publicam per legem inducenda, simpliciter et absolute tractat, docens separate ac seorsim quid iustitia sit, quid res publica, quid lex. Nam haud sane viam ac rationem cernere quis queat, qua iustitia in rem publicam per legem inducatur, nisi quid eorum quidque sit sigillatim ante cognorit. S. Quae Coniuncta? G. Quae quo pacto tria illa natura inter se affecta sint, et quonam modo iuncta se habeant, ostendit; absque quo certe nulla ratione fieri queat ut ad opus quis accedat. Nam quemadmodum in naturali parte medicinae primum elementa quae vocantur et eorum qualitates per se cognoscendae sunt, quod simplicis partis est, tum autem eorum mixturae et temperamenta, quod coniunctae: ita et hic usu venit. S. Intelligo. G. Verum cum Simplex pars coniunctam natura praecedat; de ea prius nobis est explicandum. S. At quonam autem pacto? G. Quoniam circa iustitiam in rem publicam per legem inducendam, tota res, ut iam diu diximus, versatur; primum de republica dicam, ut materia subiecta ante omnia cognoscatur, et à principe Deo, à quo omnes res divinae et humanae, quarum in definitione Iurisprudentiae primum fit mentio, profluunt, exordium capiatur: Deinde de iustitia, quae et ipsa à Deo procedit, ut forma quae in materiam inducenda est, cuius definitio Iurisprudentiae secundo loco meminit, intelligatur: Tum autem de lege, quae originem quoque suam à divina mente ducens, tamquam pro instrumento est medio inter iustitiam et rem publicam interiecto, ad unum cum alio coniungendum. S. Quid ergo? visne de singulis te interrogem? G. Sane volo; sed ea qua dictum est lege: nempe ut summa rerum capita, tamquam fastigia quaedam, pro aetatis et ingenii nostri mediocritate, duntaxat attingamus; alia autem maioribus illis libris, relinquamus, unde hauriri poterunt.

S. ABSOLUTA igitur Nomothetice, quid? anne sequitur de Dicastice mihiut respondeas? nam hic ordo nobis est propositus. G. Verum. S. Hanc ergo quomodo describis? G. Aio artem esse, quae ex Nomothetice desumpta, viam ac rationem tradit, qua iure legibusque exsequendis et ad effectum deducendis, iustitia in rem publicam inducitur: quod quia per iudicia potissimum efficitur, nomen inde accepit. S. Recte. G. Ac est quidem ideo necessaria, quoniam non potest Nomotheticus solus omnia obire, ut supra probavimus; sed opus habet magistratibus sub se, quibus tamquam oculis et auribus manibusque et pedibus utitur, ipse in summa rei publicae arce residens cunctaque contemplans. S. Probe G. Nec vero conveniret, maiorem illam curam ipsum relinquere, et inferioribus rebus operam dare: quoniam Apostoli negabant se praedicationem verbi Dei deserturos, et ministraturos mensis, sed mandabant eam rem Diaconis. S. Pulchre. G. Et est res perinde atque si in media urbe fontem fingas, unde ad omnes urbis regiones aqua ducatur: cui rei cum unus sit praepositus curator aquarum, qui veram fontis gubernandi et aquae ducendae rationem solus teneat, alios sub se habeat qui singuli singulis regionibus urbis praesint, et licet ipsam artem non habeant, rationem tamen tenent qua mandata eius exsequantur, quorum curam ipse gerat utrum recte faciant nec ne. Uti de Minoe legislatore fiebat, qui Dicastas sub se habebat duos, Rhadamantum in urbe, et Talum in agro. S. Quid? hanc Dicasticam quomodo dividis? G. In Intelligentiam iuris ac legum per Nomotheticen constitutarum (nam absque illa nulla potest fieri exsecutio) et ipsam Exsecutionem: de quibus singulis exponemus.

S. INTELLIGENTIA iuris ac legum quonam modo paratur? G. Recta docendi discendique iuris ratione, quae tribus interpretandi generibus continetur. S. Quibus vero illis? G. Scholastica, quae in scholis fere locum habet; Forensi, quae in iudicio; et Politica, quae in republica. Quamquam omnes sunt omnium: quoniam quae in scholis traduntur, animos ad ea praeparant quae in foro et republica geruntur.

S. HABEO de scholastica ac forensi iuris ac legum interpretatione: de Politica nunc reddito. G. Haec ab eo nomen habet, quod in senatu ac republica, ubi de legibus conden dis et corrigendis agitur, et utrum recte latae sint nec ne inquiritur, potissimum versatur. Et adeo neque in communibus scholis tractari debet, ubi leges ipsas iuvenes, non autem iudicium de legibus, quas ut Deas colere oportet, addiscere debent; neque in foro ac tribunali, ubi secundum leges non de iis est iudicandum. S. Recte. G. Sed maxime omnium pertinet ad eos qui arte Nomothetica instructi (nam inde proxime effluit) legibus in civitate sunt praepositi. Quos nocturnos iudices ac senes Plato in secunda Socratis republica vocat. Deinde ad summos etiam Dicastas, qui Nomothe is proximi, aliquam etiam circa leges inferiores eonstituendas ac corrig endas partem obtinent, ut post dicetur. Post ad maximos quosque legum doctores, aetate, eruditione, et virtute praestantes, qui hanc facultatem cum iis seorsim communicare possunt, qui tricesimum quintum annum egressi, tales se iam in studiis et vita moribusque probaverint, ut, etiamsi quas leges inferiores non optime constitutas reperiant, non tamen ob id minus eas colendas, et tamquam tutelares civitatis deos, ut dictum est, in pretio habendas putent, censentes tum quidem se nondum satis eas intelligere, tum vero dominabus etiam discolis esse parendum. Quos utique in hac disciplina convenit exerceri, ut ubi ad rem publicam venerint, eam quam oportet operam circa usum et exercitium legum navare possint. S. Probe. G. Sed qui aliter sunt affecti, quemadmodum ad interiorem illam partem rei publicae, ita nec ad hanc disciplinam admitti debent: ne ea instructi supra leges se efferant, et, si quid in iis non verissimum fortasse reperiant, totas reicere et abolere contendant. quemadmodum saepe accidisse, et quidem hoc tempore contingere, videmus. Nec alio pertinet quod dicit Dominus: non esse sanctum dandum canibus, nec proiciendas margaritas ante porcos, ne fortasse conculcent eas pedibus et conversi dirumpant nos. S. Hanc igitur Politicam interpretationem quamnam esse dicis? G. Partem quandam Nomotheticae, de qua supra expositum est: et ideo quae de ea iam diximus, multo magis in ipsa Nomothetice locum habent. S. In quo autem consistit? G. In duobus. S. Quod est Primum? G. Ut certa via ac ratione diiudices utrum leges latae recte se habeant, nec ne: idque tum quidem secundum substantiam, quoad res; tum autem seeundum formam, quoad personas; tum ero secundum naturalia, quoad res et personas, proutsupra est expositum. Atque haec quidem est interpretatio, quae à primis principiis repetita hominem vere prudentem et politicum efficit, et ad rem publicam regendam ac gubernandam idoneum reddit. S. Quod secundum? G. Ut si inveniatur, legem non recte se habere, dispicias ecquid mutanda sit nec ne: nam saepe fit ut quaedam sint in republica non optima, quae tamen non sunt mutanda, nempe cum plus periculi et mali in mutatione est, quam in ipsa re boni, ut supra latius est expositum.

S. EXPOSITIS igitur iis quae ad Veram Iurisprudentiam pertinent; quid, visne de Vulgari Iurisprudentia, et Assimulata deinceps te interrogem? G. Volo sane: ac primum quidem de Vulgari dicam, deinde de Assimulata, quid sit, quomodo dividatur, et quis eius sit usus. S. Ergo Vulgarem Iurisprudentiam quam vocas? G. Facultatem administram, quae circa unius alicuius populi leges, earumque vulgarem intelligentiam et usum versatur. S. Quamobrem facultatem administram vocas? G. Quoniam non princeps ars est ac scientia, ut Vera; sed ancillula quaedam eius ac pedissequa, cuius opera utitur, ut mox dicetur: et ideo qui illi praesunt, non veri et expressi sed plebeii sunt ac minuti Iurisconsulti. S. Cur circa unius alicuius populi leges eam dicis versari? G. Quoniam licet apud plerasque nationes exstet, per se tamen non universalis est sed legibus specialibus circa quas versatur ita astricta, ut iis sublatis simul et ipsa intereat. Quod significare volebat Imperator ille, qui uno die totam Iurisconsultorum Romanorum sapientiam è medio se sublaturum minabatur. Ac si quid subinde verae scientiae hoc genus homines habere videntur, non ratione et arte constat, sed bonitate naturae, ut Plato ait, et multarum rerum memoria cum longo usu et experientia coniuncta, quae saepe similitudinem quandam ac faciem gerit sapientiae cum non sit. Nam quemadmodum qui in sole ambulant, tamen colorantur; ita qui in continenti rerum usu versantur aliquid subinde sapientiae colligere videntur, licet eam revera ne prim oribus quidem labris atttigerint, Verumque Iurisconsultum ne pictum quidem, ut dicitur, viderint. S. Quamobrem adicis, ad vulgarem legum intelligentiam et usum hanc iurisprudentiam pertinere? G. Quoniam cum legum duplex sit tractatio; una Vera, quae certa ratione ac intelligentia constat, et altera Communis, quae opinione fertur vaga et incerta, Prior ad veram iurisprudentiam, Posterior adhanc vulgarem pertinet. Et quidem cum Prima brevis sit et sibi semper consentiens, quoniam certis finibus circumscripta arteque tota tincta, ea tamquam mensura utitur, ad quam unamquam que rem propositam dimetitur: Vulgaris contra quia mensura caret, nec definitam habet regionem cuius terminis septa reneatur, nec certum quid quod sequatur, infinita est et contentionibus plena, multisque difficultatibus obstructa, ut ex immensis scriptis eorum qui illam sequuntur, et opinionum varietatibus, quibus summa dissensione certantes, tamquam fluctibus in vasto mari sursum ac deorsum iactantur, videre licet. Qui quidem certis quibusdam destin atisque sententiis quasi addicti et consecrati, alii in aliorum auctoritate delitescentes cum ipsi nihil clare videant, haud absimiles iis sunt, qut noctu oberrantes eo accurrunt, ubi plurimas voces aliotum, aeque atque ipsi oberrantium, attolli audiunt: vel qui, cum ratione non possunt clamore, vincere student. S. Quid? Iurisprudentiam hanc Vulgarem quomodo dividis? G. In duas facultates, quemadmodum ipsam Veram supra partiti sumus. S. Quas autem illas? G. In facultatem Leguleiorum et Pragmaticorum. S. Quos vocas Leguleios? G. Qui verae legum intelligentiae expertes et ignari, circa verba carum duntaxat et antiquitates versantur: haud aliter atque si quis verba quidem Arithmetica calleat, ipsam autem Arithmeticam prorsus ignoret. S. Quos Pragmaticos? G. Qui et ipsi à vera legum scientia alieni, circa varias quaestiunculas ex legibus deductas versantur, quibus congereadis ac memoriae mandandis operam navant: haud secus atque si quis multos quidem numeros, alios aliis additos, et in se multiplicatos, partim bene partim male computatos, memoriter teneat: ipsam autem addendi et multiplicandi artem prorsus nesciat. Unde totum hoc genus exiguum merito habetur ac mendicum. S. Horum autem hominum quisnam est usus in republica? G. Multus sane, si non pulcher, necessarius certe. S. At quid ita? G. Nam primum quidem Leguleii, quorum minime inelegans et illiberale studium est, haud contemnendam operam rei publicae navant, cum iis qui ad iuris Civilis principia cognoscenda ingrediuntur, et verba interpretantur et origines et antiquitates et alia eiusmodi, quae aequum est liberum scire adolescentulum. S. Recte. G. Deinde Pragmatici nec ipsi exiguum munus in republica sustinent, cum litibus disceptandis se praestant: quod quidem tanto diligentius quam qui ad altiora nati sunt obeunt, quod animulae eorum maiorum rerum non sunt capaces, et quod his tractandis magnum quid in civitate se facere existimant. S. Optime. G. Ac per hos quidem (cum officium faciunt) idipsum Nomothetae ac Dicastae efficiunt, quod Apostoli per Diaconos efficiebant: quos ob id creabant ut essent qui mensis servirent, ne ipsi à docendi maximo munere aliarumque rerum maiorum procuratione avocarentur. S. Probe. G. Ac dicuntur autem officium facere, cum Nomotheris ac Dicastis parent, et ex eorum praescripto rem agunt: quod cum fit, neque facile errare possunt, ut caecus qui ductorem pone sequitur valde gnaviter. Quoniam res quas tractant eiusmodi fere sunt, ut non tam ipsa iustitia, quam quaedam eius simulacra (de quibus vulgus ut plurimum digladiatur, uti Troiani et Graeci super umbra Helenae) in iis insunt. In quibus saepe non multum referre, quid ex pluribus statuatur, vere docti non ignorant: licet vulgares illi ac minutuli magnis fere clamoribus de iis, ut pueri de nucibus, certent. S. Recte. G. Et quidem cum veri perfectique Iurisconsulti ad prima principia omnia reducant, eoque tamquam ad clariffimos septentriones semper respiciant in totius orbis ambitu obeundo; hi communes, in quibus non tanta vis ingenii inest, ea tantum spectant inferiora, quae à superioribus sunt constituta, ad quae, certis quibusdam in rebus minoribus, tamquam pharos quosdam et alia signa in mari posita spectant, ad parvae alicuius regiunculae navigationem obeundam.

S. NUNC de Assimulata Iurisprudentia quid ais? G. Ea est, quae circa iuris et iustitiae umbras versatur Quod ideo dico, quia neque leges ipsas et earum veras intelligentias persequitur, neque itidem communem rationem et usum earum sed imaginem quandam et umbram duntaxat. Quae neque scientia constat, ut Vera; neque opinione, ut Vulgaris; sed viso solo sive phantasia, ut supra dictum est. S. Quo autem modo eam partiris? G. In Sophisticen et Rhetoricen, ut in Gorgia apud Platonem demonstratur. S. Quam vocas Sophisticen? G. Quae argumentis brevibus ac concisis, aliisque eiusmodi rebus, non veris quidem nec verisimilibus, sed assimulatis tantum (quae Sophismata proprie dicuntur) circa externas legum imagines versatur, ut in phantasiam hominis (quam vocant) eas inducat. S. Quam Rhetoricen? G. Quae oratione latius fusa et ornata aliisque rebus eo pertinentibus, externas umbras iustitiae in externas hominum actiones infundere studet. S. Intelligo. G. Et quidem cum circa corporis curationem duae versentur artes verae, Athletica et Medicina, quas imitantur et assimulant duae earum aemulatrices, Fucatoria et Coquinaria, circa animum idem usu venit. Ut cum duae ad eum excolendum exstent artes verae, Nomothetice et Dicastice, duae quoque earum sint aemulatrices, Sophistice ac Rhetorice, inter quas medii interiecti sunt Leguleii ae Pragmatici, de quibus iam dictum est. S. Quis autem harum aemulatricum est usus? G. Haud exiguus certe, dum modo Nomotheticae ac Dicasticae pareant. S. Quid ita vero? G. Nam primum, quantum ad Sophisticen attinet, quoniam multi sunt in civitate rudes et imperiti, ad quos vera ratio adhiberi non potest, his Nomothetae ac Dicastae Sophistas apponunt, ut levibus quibusdam ratiunculis ad captum eorum accommodatis eos instruant, quibus legum umbras quoquo modo percipiant; ut communiter accidit. S. Teneo. G. Ac quantum ad Rhetoricen: quoniam vulgus non fere exanimo virtutem sequitur, nec iudicia semper sufficiunt ut à malo deterreantur, constituuntur Rhetores, qui tum quidem verborum suavitate ac lenocinio, tum autem rerum externarum ritibus ac ceremoniis, cantibusque ac picturis, si non veram virtutem nec mediam, externam saltem eius visionem ac speciem, in id genus homines inducunt. Quod quidem si non omnino optimum, necessarium certe est in republica. Nam ut ille ait: Est quodam prodire tenus si non datur ultra S. Verum. G. Atque haec quidem bona in republica Sophistae ac Rhetores faciunt, si Nomothetis et Dicastis, ut dixi, pareant, et ex eorum praescripto rem agant. S. Intelligo. G. Sed si contra superbia et opinionis errore elati imperium eorum detrectent, et, quod deterius est, pro iis ipsis, hoc est, veris Nomothetis ac Dicastis se venditent, vide quaeso quantam pestem in rem publicam inferant et quam magnam stragem edant! S. Qui sic autem? dic obsecro. G. Quia cum supra demonstratum sit, tum certo perire res publicas, cum veteres picturae ac cantus aliaque parva magna quae vocavimus mutantur; et leges divinae et magnae pro humanis et parvis aut contra humanae et parvae pro divinis et magnis habentur: hoc ita semper accidit, cum veris Nomothetis oppressis, Sophistae ac Rhetores imperium civitatis per tyrannidem accipiunt. Atque hoc modo rem publicam Iudaicam tum interiisse videmus, cum Scribae eorum ae Sacerdotes in Sophistas ac Hypocritas mutati (nam eodem nomine in saeris literis censentur) in foro ac senatu dominarentur. S. Ita est. G. Atque id quidem eo etiam fit facilius et proclivius, quod vulgus simulatione magis virtutis quam ipsa vera et expressa capitur. Et non parum saepe verus Nomothetes ac Dicastes, verusque Rex, à Sophista ac Rhetore sive Tyranno perdifficulter internoscuntur, propterea quod, ut Paulus ait, Angelus tenebrarum frequenter figuram assumit Angeli lucis: sic ut qui intus tyrannus est ac lupus, foris vestem ovis et boni Regis (ut apud Aristotelem ex Platone est) ostentet: sed ex fructibus eorum cognoscetis eos, inquit Dominus. S. Hi autem quinam sunt? G. Quod cum verus Rex ac Nomotheta eiusque Dicasta, suorum commodorum oblitus, nihil aliud studio habeat, quam ut rem publieam secundum tres fines supra commemoratos, quam tbundantissimam liberrimam et supra omnia quam iustissimam (nam is proprius eius finis est) efficiat, in quam rem omnibus viribus ac conatibus incumbit; Tyrannus ac Sophista contra ad potentiam et commodum suum, quod animi errore sibi sinxit, omnia revocans, iisque cuncta dimetiens, nullam iustitiae in populo, nisi quatenus sib fructuosum putat, rationem habet: sed hoc solum toto conatu dat operam, ut cunctos quam deterrimos effectos, animique robore ac virtute spoliatos, servitute opprimat, omnesque omnium copias ac facultates ad se traducat. S. Probe narras. G. Et vero cum haec sint duo extrema; unum bonum, quod Nomothetarum ac Dicastarum est; et alterum malum, quod pravorum Sophistarum ac Rhetorum; (nam et in bonam partem utrumque nomen accipitur) medii inter eos interiecti sunt, ut dixi, Leguleii et Pragmatici, qui in utrorumque vicinitate versantes, cum bonis fere sunt boni, cum ad Nomothetas ac Dic astas se applicant; cum malis autem mali, cum ad pravos istos Sophistas ac Rhetores. Qui equidem nihil fere tam absurdum et à ratione alienum, pro re ac potentia sua stabilienda amplificandaque proponere possunt, quod non aliqua legum contortione Leguleii eorum ac Pragmatici comprobent ac defendant: ut quottidie videmus. S. Revera dicis. Sed visne de comparatione Perfecti Iurisconsulti ad Vulgarem et Assimulatum, secundum institutum ordinem nunc dicere? G. Sane volo: et quidem eo facto ipsum quoque Perfectum Iurisconsultum describam, et quo pacto in talem quis evadat demonstrabo: in quo finem huic instituto sermonique imponam.

S. ERGO comparatio Perfecti Iurisconsulti, Vulgaris, et Assimulati, quaenam est? G. Eam autem rectius percipies, si imaginem aut ac similitudinem quandam tamquam aenigma ob oculos ponas in eamque tota cogitatione inspicias. S. Quamnam autem? G. Finge animo locum quendam pulchrum et amoenum, arboribusque consitum, et limpidis fontibus irriguum, ubi solis claro lumine fruentes, et res ita uti sunt intuentes nonnulli homines, sed pauci tamen, degunt, hilaresque et amice interse vivunt. S. Sit ita. G. In proximo autem sit specus, non omnino quidem subterranea, sed lumine dubio, ubi non arbores montes fontesve sint; sed eorum et aliarum rerum quae supra terram exstant simulacra, ex argilla ligno marmore ficta, circa quae homines multo plures quam superiores versentur, ardentes faces manibus gerentes, quibus ad simulacra admotis, ea contemplantur, et uti quisque maxime circa eorum cognitionem versatus est, ita prae ceteris in honore habetur. S. Fiat. G. Post autem sit antrum subterraneum penitus obscurum et vacuum, ubi nullae aliae res sint quam umbrae supradictorum simulacrorum et hominum, quae in oppositos muros et parietes à facibus, quas dixi, iaciuntur; circa has autem magna versetur hominum multitudo, qui quid supra terram aut in media regione sit, prorsus ignorent, sed umbras illas simulacrorum, pro veris rebus ducant; quas qui ex illis in obscuro illo lumine quod à facibus procul proicitur aut in laternis à quibusdam circumfertur, acutissime vident et celerrime diiudicant, in magna apud eos sunt gratia et gloria sapientiae. S. Miram rem fingis: sed perfice quam instituist fabulam. G. Ex his hominibus in antro degentibus finge aliquando fieri, ut aliqui animadvertentes quoddam supra se esse lumen, eo recta via contendant; quid, ubi ad faces ipsas appropinquare coeperint, anne fore existimas, ut cum tenebris assueti sint, lumen id oculis non ferant; et ideo plerique ex illis rursum in antrum se recipiant, narrantes sociis locum illum superiorem esse inhabitabilem, nec usquam rectius quam in ipso antro degi? S. Omnino certe. G. Sed qui in media regione forte manserint, ubi lumini illi nonnihil assueverint, caliginem ab oculis sermoverint, quid? anne contra omnino eos iudicaturos existimas, nempe homines ibi degentes haud paulo suis esse feliciores, cum in claro luminis splendore, circa resiveras (nam eiusmodi simulacra esse putabunt) non autem circa obscuras et caliginosas umbras versentur? S. Nihil est dubium. G. Quin et sic finge. S. Quonam modo? G. Nempe nonnullos ex iis qui ex infimo antro in mediam specum venerunt, et alios, animadvertentes dubium quoddam lumen superne infundi, eo recta proficisci: de his ergo quid? Ubi primum caput supra terram extulerint et clarum lumen solis aspexerint, anne futurum putas ut magnam oculorum hebetudinem, et capitis vertiginem, ob insolitum splendorem patiantur? Quem plerique non ferentes, quam poterunt ocissime in mediam specum revertentur; nonnulli etiam non ante fugere cessabunt, quam in infimum antrum redierint, commemorantes sua quique in regione, quam intolerabilis illa superior sit regio et minime ferenda. S. Non queat fieri aliter. G. Ceterum qui illic manserint, ubi nonnihil se collegerint, et caliginem quam ob splendorem patiebantur, nonnihil deterserint, iam credo perspicis, quam se felices iudicabunt, quod è tenebris et caligine emerserint, et ab umbris ac simulacris rerum ad res ipsas pervenerint; quas tum quidem ex umbrarum et simulacrorum similitudine quoquo modo agnoscent, tum autem maxime monstratu eorum quos ibi repererint. S. Sic est. G. Cum quibus suaviter degentes et vitam beatam ducentes, utique miseros et infelices eos iudicabunt à quibus discesserint, dum tenebris et caligine oppressi res sictas pro veris, ut in somniis, amplectuntur, magnisque contentionibus interse (quod in suprema regione non sit) super iis certant, et tandem errore et ignorantia vanaque cupiditate pleni, è vivis excedunt. S. Revera dicis. G. Itaque quid ais? anne quosdam ex illis misericordia motos sub terram redituros existimas, ut quos ibi reliquere homines, ad superiora ducant, secumque beatos faciant? G. Existimo sane: nam ad hoc vel maxime obligatos se sentient, ut non minus in alios quam se sint animati. G. Ubi ergo eo venerint, uno aut altero ex iis qui in superiori regione semper vixerint fortasse comitati, et institutum urgere ceperint, dictitantes non veram illam esse vitam quam degunt sed somnolentam, nec res veras circa quas versantur, sed insomnia, quibus tamquam umbris et simulacris ludificantur, veram autem vitam et res veras supra terram exstare: quid? illis haec dicentibus, an homines illos in dubio illo lumine et tenebris natos et educatos, iisque assuetos, statim iis fidem adhibituros existimas, an vero contra pro stolidis et ineptis habituros? S. Habituros certe. G. Ac maxime quidem si nonnihil caligantes illos cespitantesque videant, quod ob subitam à luce ad tenebras mutationem utique fieri necesse est; sed ubi nonnihil se collegerint, non solum multo acutius quam alii cernent; sed et de simulacris illis et umbris haud paulo rectius iudica bunt: quonium resipsas viderunt, quarum imagines ac similitudines partim bene partim male factas, eas duntaxat esse referent. S. Verum. G. Ceterum hoc alii mini mecredent, utpore erroribus suis iam assuefacti: ac potissimum quidem, cum id ii, quos superiori lumine attonitos statim intro redrisse diximus, suo exemplo confirmabunt, sibique id ipsum accidisse commemorabunt. S. Verum. G. Quibus accedentes alii qui simulacrorum et imaginum prae ceteris periti inter cos habentur, eaque de causa in magno apud eos nomine sunt et gloria, dictantes mera insomnia esse quae de rebus superis homines illi adserunt, et de vero lumine rebusque veris tradunt; quid anne illos plerique omnes sequenter, idemque quod ipsi statuent? S. Omnino. G. Qua re non commoti, sitamen viri illi in instituto suo pergant, et non solum vulgus, sed et maiores illos non de errore modo et ignorantia, verum etiam de ambitione cupiditate avaritia et aliis vitiis libere reprehendant, quid? anne tandem futurum existimas, ut non tantum pro stolidis et imperitis, sed et pro improbis et iniustis atque adeo nephariis ac seditiosis hominibus habeantur, atque ut eiusmodi, alii cum probro eiciantur, alii infamia notentur, alii flagris caedantur, alii denique morte mulctentur? S. Maxime. G. Qua quidem re fiat, ut optimis illis viris plerisque sublatis, homines illi in tenebris suis umbrisque maneant, nec quemquam qui secus suaserit, admittant. S. Verum. G. Nisi fortasse pauculi aliqui reperiantur, qui aurem illis praebentes, ad meliora se referant, eorumque ductum sequentes, à simulacris et imaginibus veli penitus se abducant, vel certe non pro veris rebus eas habeant, quas apud solos superos exstare censeant, quo ut perveniant omni conatu adnitantur. Quod quidem qui faciunt, primum vel coipso sunt felices, quod ita sentiunt, viamque illam insistunt; tum autem felicissimi efficiuntur, cum ad res ipsas superas ipsumque lumen superum eos evadere contingit. An non? S. Maxime. G. Ergo cum aenigma ita se habeat, iam ad rem propositam, si placet, breviter (nam cetera tacitae cuiusque cogitationi relinquenda sunt) accommodemus. S. Placet. G. Et quidem cum ea de causa in hunc sermonem digressi simus, ut quae inter Veram et Vulgarem Assimulatamque iurisprudentiam comparatio sit demonstremus; quid? Veram ubinam potissimum ponemus, anne ea in parte supra terram, ubi clarissimo lumine omnia circumfundi diximus? S. Ibi sane. G. Vulgarem autem an alibi, quam ea in regione quam mediam vocavimus? S. Non alibi G. Et Assimulatam denique numquid alio loco quam in infima? S. Non alio. G. Ergo certe nobis statuendum est, quemadmodum hae regiones, ita et gradus istos Iurisprudentiae se habere intersese. S. Verum. G. Sic ut primo loco sit Vera Iurisprudentia, secundo Vulgaris inde dependens, et tertio Assimulata, ordine ultima: numquid? S. Maxime. G. Qui quidem ordo si mutetur, et inferiores à superiore se dependere non solum non agnoscant, sed quod deterius est, superiores se esse contendant; quid? an aliud eventurum existimas quam quod iam commemoravimus? S. At quidnam autem? G. Nempe quod dictata superioris non modo non admittent, verum etiam ridebunt et è civitate eicient, planeque extirpabunt, si poterunt. S. Verum G. Quod quidem vult Evangelium, cum dicit: Lucem in tenebris lucere, et tenebras eam non comprehendere, hominesque tenebras magisamare quam lucem: unde et potestas tenebrarum dicitur, cum superiores ab inferioribus opprimunrur, eorumque quasi tempestate obruuntur. S. Intelligo. G. Ceterum si, uti oportet, inter se conveniant, et inferiores à superiore se dependere agnoscant, eiusque dictatis pareant, quid? anne è contra eveniet, ut omnia quam rectissime se habeant? S. Nihil est dubium. G. Nam hac ratione fiet, ut non modo superiora, sed et inferiora et media, rite administrentur, et secundum eius praescriptionem, quatenus cuiusque regionis natura ferre potest, dirigantur. S. Sic est. G. Quod quidem cum fit, plena demum et perfecta omnibusque numeris ac partibus absoluta Iuris. prudentia in republica constituta esse dicetur; quae tum~ quidem tribus istis sub quaternario, tum autem ter binis subseptenario continetur. S. Praeclare. G. Qua quidem qui instructus et imbutus est, enimvero is est in quo Veri Iurisconsulti nomen merito ponatur: de cuius descriptione nunc nobis est dicendum.

S. EA autem quaenam est? G. Aio perfectum Iurisconsultum virum esse bonum, Vera iurisprudentia instructum. unde et Philosophus, et Sacerdos, et Iurisconsultus appellatur. S. Cur virum bonum? G. Quoniam principium sapientiae timor Domini: et in cor malevolum non intrat sapientia. Estque hoc discriminis inter hanc principem difciplinam et alias inferiores; quod cum in illis nihil impediat quo minus bonus quis medicus sit et tamen male sanus; et bonus calcifex et tamen sine calceis; i'n hac utrumque necessario debet esse coniunctum; sic ut nemo vere iuris ac iustitiae possit esse consultus, nisi idem sit et iustus: absque quo non prudentem iuris et consultum, sed callidum et astutum vafrumque vocamus. Et quidem cum ex iis circa quos Medicus versatur, alii aegri sintad curandum, alii discipuli ad docendum; circa quos Iurisconsultus versatur, omnes eiusdem fere sunt generis, nempe ut iustitiam cum prudentia in eos inducat (quamquam hoc interest, quod alii ad parendum duntaxat se parant, quod minoris operae est; alii ad imperandum etiam, quod maioris) quod nist primum circa se praestet, non est idoneus ut circa alios id efficiat. Sic ut fundamentum huius reiea in re sit pofitum, ut qui bonus Iurisconsultus est dicendus, primum ipse bonus sit et iustus. S. Cur Vera iurisprudentia dicis debere esse instructum? G. Quoniam ea sola perfecta cum sit, perfectum Iurisconsultum efficere potest: Vulgaris autem et Assimulata, non perfectos, sed imperfectos efficiunt, quos Pragmaticos, et Leguleios, Sophistasque, et Rhetores vocari supra audivimus; cum perfecti, Nomothetae et Dicastae nomen haberent. S. Curdenique tribus nominibus, Philosophi, Sacerdotis, et Iurisconsulti eum vocari ais? G. Ut doceam perfectum Iurisconsultum vere trismegistum esse, sive ter maximum, et ter unum in republica. S. At quid ita? G. A scientia nempe, bonitate, et auctoritate sive potentia. S. Quomodo à Scientia? G. Quatenus verus est sapiens. Unde Iurisprudentia civilis sapientia, et vera minimeque simulata Philosophia, apud Ulpianum dicitur, et Sempronius Iurisconsultus apud Romanos Sophos cognominabatur. Et quidem inter Philosophiam et Iurisprudentiam non nisi sonum nominis interesse, iam supra demonstratum est, nam quemadmodum Philosophia, ita et Iurisprudentia partim sapientia constat, ad se, iuxta Delphicum oraculum foris in ingressu templi positum, noscendum; partim iustitia, ad se regendum ac gubernandum, iuxta alterum Delphicum intus in eodem templi ingressu collocatum, quod est: Nequid nimis. Nec vero inter utrumque hominem, Philosophum nempe, et perfectum Iurisconsuitum, aliud interest, quam quod ille secum potissimum agit, alios negligens, quod vitae contemplativae est: hic autem alios praecipue curat, se minime omittens, quodactivae. Estque res haud aliter, atque si eundem Ioannem Baptistam nunc in deserto agentem spectes, quod Philosophi est; nunc populum docentem ac baptizantem, quod Iuris consulti sive hominis politici. S. Quomodo à bonitate? G. Quatenus Iurisconsultus vir vere bonus ac iustus est et sanctus, ut modo diximus; unde Sacerdos apud Ulpianum appellatur, ab illo nempe sacrificio omnium sacrificiorum maximo, quod sacrificium iustitiae in Psalmis vocatur: in quo non oves aut boves, sed homines, et quidem optima eorum pars voluntas Deo offertur, et in Dei voluntate collocatur. Quod quidem sacrificium verus Iurisconsultus tum in se procurat, ad se iustum probandum; tum in republica, ad iustitiam in ipsam infundendam; tum insingulis in ea hominibus, ad eos bonos et iustos efficiendos. Atque hoc est quod vult Ulpianus Iurisconsultus, cum Ius autem boni et aequi esse dicit, unde merito quis nos Sacerdotes appellet. nam quod mox subicit, primum: iustitiam namque colimus, boni et aequi notitiam profitemur, ad ipsosmet iurisconsultos pertinet, ut se iustos pariter et prudentes praestent: deinde, aequum ab iniquo separantes, licitum ab illicito discernentes, ad ipsam rem publicam et res divinas et humanas, ut quemadmodum iustum est, aut certe non iniustum, hoc est, licitum, describantur, et denique bonos non solum metu poenarum, verum etiam praemiorum exhortatione efficere cupientes, ad homines qui sunt in republica, ut quam optimi sint ac iustissimi. S. Quomodo tandem ab auctoritate sive potentia? G. Quatenus non modo consulentibus tamquam ex oraculo de iure respondet, quod minus est; sed et totireipublicae, iure ac legibus constituendis tuendisque consulit, quod maius; unde et Iurisconsulti nomen proprie est deductum. Et apud veteres Romanos idem et Consulum et Praetorum erat nomen, inde deductum quod et consulendo, et iudicando, et iudicari iubendo praeibant. Nec vero ad rem pertinet, utrum reipsa ad rem publicam accedat, nec ne. Nam id neque pecuniae causa faciet, quod avari est; neque honoris, quod ambitiosi; sed necessitate coactus, poenae vitandae causa duntaxat, ne malis omnia occupantibus, illis parere cogatur, quod solum boni viri. Quoniam facultas ipsa per se hanc vim habet, ut qui ea praeditus est, ea ipsa re: tum quidem sibi praesit, ut Philosophus, tum autem rei publicae, ut Iurisconsultus; tum autem sibi et rei publicaeut Sacerdos. S. Optime profecto. G. Atque haec quidem res cum ad Dei ipsius vim ac numen proxime accedat, eiusque vivumquoddam exemplarac similitudinem in terris referat; fit ut hoc genus homines etiam Dii in sacris literis vocentur.

S. RESTAT quo pacto in verum iurisconsultum quis evadat, et quaenam ad eam rem requirantur, ut exponas. G. Ea autem tria sunt numero. S. Quod est primum? G. Ut naturam huic principi studio cognatam quis habeat. nam si quis male, inquit Plato, affectus est natura (qualis naturaliter animi habitus inest multis) tum ad illa quae discenda sunt, tum ad mores, eosque corruptos habeat; ne Lynceus quidem, ut eiusmodi animus videat, efficere possit. Atque ut summatim dicatur, neque acumen neque memoria faciet unquam, ut qui rei ipsius qua de agitur non est cognatus, ipsam inspiciat. Principium enim in habitibus alienis non sortitur. Quam obrem quiiustis aliisque quaecumque sunt pulchra non sunt apti natura atque cognati, licet alii ad alia ingeniosi simul sint et memores; rursus quicumque cognati sunt quidem sed hebetes et memoria parum validi; numquam ad summum discendi veritatem pervenient, vel virtutis, vel vitii. Necesse enim est ea simul perdiscere, et falsum simul et verum totius essentiae. S. Quod secundum? G. Labor ingens et studium immensum: quod proposito statim perspicitur utrum natura quis verus Iurisconsultus ac Philosophus sit, nec ne. Nam si cui ostendatur, inquit Plato, quam magna ea res sit, quantoque studio et quantis laboribus comparetur; si vere sapientiam amat, eique natura cognatus atque ipsius possessione dignus est, quasi qui divinus sit, viam sibi mirabilem putat esse ostensam, perque eam sibi omni conatu existimat gradiendum, aliterque facienti vivendum esse non censet. Itaque se ipsum atque etiam huius rei ducem impensius hortatur, neque prius desinit quam vel finem omnium fuerit consecutus, vel saltem eam sibi comparaverit facultatem, per quam ipse iam sine duce ad terminum perducere valeat. Haec igitur atque eiusmodirationibus rem illi considerant: per universam vitam, quiquid omnino agat, ante omnia est Philosophiae intentus, victuque quottidiano utitur, quo maxime queat ingenium et memoriam et iudicium conservare, seque sobrium praestans, contrariumque huic victum semper odio habens. At vero qui non sunt revera sapientiae amatores, sed opinionibus duntaxat extrinsecus colorati, instar corum qui sub sole uruntur atque coloranrur; cum audierint quot discenda sunt, quanto labore, qua quottidiani victus temperantia Philosophicis studiis necessaria; rem protinus sibi duram impossibilemque rati, ut operam ei dent, adduci non possunt. Plerique vero sibimet persuadent, suffic ienter se omnia iam audivisse, neque studio prorsus ullo ulterius indigere. S. Quod tertium? G. Ut ad bonitatem naturae, et laborem studiorum, simul et Dei numen accedat, Musaque politica divinitus afflet: quae res totum demum absolvit, et ad suam perfectionem adducit. Sed id, ut praeclare Plato ait, verbis nullo pacto exprimi potest, quemadmodum ceterae disciplinae; sed ex diuturna circa ipsum consuetudine, vitaeque ad ipsum coniunctione, subito tandem, quasi ab igne scintillante lumen refulgens advenit, et in anima se ipsum iam alit. S. Pulcherrime profecto. G. Et quidem uti bonitas naturae per se infra artem est, studium autem humanum ita ut oportet institutum, in ipsa arte; ita hoc divinum supra artem est positum, et tam per se plenum et perfectum, ut neque arte humana, neque bonitate naturae indigeat; cum sit doctrina ipsa Dei, à qua homines qui ea ita divinitus afflati et imbuti sunt à Deo docti appellantur, et sine natura et arte ipsi sibi in Deo sufficiunt. Quod secus est, si quis afflatu numinis et arte destitutus, sola naturae bonitate nititur, quod non est satis; nec etiamsi ad naturam ars sine numinis adspiratione accedat: quoniam omnis ars humana per se manca et mutila est, nisi Dei afflatu adiuvetur; nec fere tam ea quae artem ipsam continent, quam quae illam praecedunt, certa via tradi et in praecepta includi possunt. Nam quemadmodum in arte medica perfacile est ostendere, quo pacto sanguis mittatur, vomitus cieatur, urina moveatur, corpus purgetur, et alia eiusmodi, quae artem praecedunt; ceterum quando et quo usque ad sanitatem in corpus inducendam id facere oportet, hoc opus, hic labor est, et supra omnia praecepta magna ex parte positum: ita et in hac scientia civili, non admodum difficile est, de doctrina, disciplina, usu; item de sacramentis, sacris, sacrificiis; ad haec de legibus, magistratibus, iudiciis, et aliis eiusmodi, ad iustum, hominem, legem pertinentibus, quae omnia substantiam ipsam artis praecedunt, disserere. Ceterum quandonam et quousque iis utioporteat, ad iustitiam in hominem et rem publicam inducendam, in quo substantia ipsa artis consistit; hoc vero supra omnes fere regulas expositum, et ab una Dei gratia maxima ex parte dependet. S. Optime sane. G. Et ideo si singulari Dei numine quis affletur, quod supra omnia est, et reliquis non indiget, ut iam dictum est, vera ratio ordinaria, qua in perfectum Iurisconsultum quis evadere possit, est, ut ad naturae bonitatem, quae primum omnium adesse debet, laborem studiorum, et longi temporis usum et exercitium adiungat, easque res addiscat, quas tum quidem generaliter ad sapientem et bonum efficiendum, tum autem specialiter, ad Politicam doctinam, veramque Iurisprudentiam percipiendam, supra diximus esse necessarias. Quibus tribus quarto loco continuae ad Deum preces, et alia pia sanctaque exercitia accedunt: sic ut quae naturae plantanti, arti riganti, et exercitio colenti desunt, ille sua divina gratia, quae sola incrementum dat, suppleat, et ad suam perfectionom perducat, quatenus humana natura patitur, post divinam et mixtam. S. Quo pacto id ais? G. Etenim cum haec sint tria, Deus creator, supra; homo creatus, infra; et Deus homo, medius, qui utrumque coniungit: triplicem quoque Iurisprudentiam, et tres Iurisconsultos constituere oportet. S. Qui sic vero? G. Nempe unam Iurisprudentiam divinam, in Deo ipso inclusam, non alii quam uni Iurisconsulto Deo cognitam, ad quam omnia quae intelligentia non percipimus referre debemus, et in ea tamquam summo lumine acquiescere. S. Audio G. Deinde alteram Iurisprudentiam humanam homini inditam, qua res externae humanae ad imaginem ac similitudinem divinarum diriguntur, ubi umbrae intelligentiam saepe obscurant, uti in divinis lumen efficit. S. Intelligo. G. Tum tertiam mediam, divinam et humanam, quae Christi est Dei et hominis, qui à Patre luminum usque ad imas umbras descendens, et rursum ex infimis ad summa rediens, per omnia quaecumque sunt, supra, infera, et medioxima, pervadit. Estque solus Christus ipsa vera perfectaque Iurisprudentia, nec non ipse verus perfectusque Iurisconsultus, et item omne id quod inde promanat. S. Quo pacto ipsa Iurisprudentia? G. Nam est verbum Dei et veritas, quod iuris est aclegum; et sapientia, quod prudentiae. S. Iurisconsultus autem? G. Quoniam cum secundum substantiam sit Iurisprudentia ipsa; secundum personam utique Iurisconsultum eum esse oportet. S. Ea denique quae in de promanant? G. Quia cum Iurisprudentiae et Iurisconsultitria propria sint opera, sacris literis prodita, unum infimum exsecutionis legis, quod legis peritorum est: alterum superius, quod legis doctorum; et tertium supremum lationis legis quod legislatorum: omnia tria à Christo praestita fuisse in Evangelio est proditum, vocatque eum nominatim Iacobus legislatorem nostrum. In quo uno omnia quae hactenus dicta sunt concluduntur.