<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1" ?> 
<!DOCTYPE TEI.2 SYSTEM "http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenatools/DTD/teixlite.dtd"> 
 <TEI.2 TEIform="TEI.2">
 <teiHeader type="text" status="new" TEIform="teiHeader">
 <fileDesc TEIform="fileDesc">
 <titleStmt TEIform="titleStmt">
<title TEIform="title"> Famulus Peccans, Sive Tractatus De Peccatis Famulorum.</title> 
<title type="sub" TEIform="title">Machine-readable text</title> 
<author n="Fritsch" TEIform="author">Fritsch, Ahasver</author> 
<editor role="editor" TEIform="editor">Fritsch, Ahasver</editor> 
</titleStmt>
 <editionStmt TEIform="editionStmt">
<edition TEIform="edition">XML version, markup prototype, December 1999</edition> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
</editionStmt>
 <publicationStmt TEIform="publicationStmt">
<publisher TEIform="publisher">Camena</publisher> 
 <address TEIform="address">
 <addrLine TEIform="addrLine">
<anchor n="http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/fritsch08" type="href" id="fritsch08" TEIform="anchor" /> 
</addrLine>
</address>
</publicationStmt>
 <notesStmt TEIform="notesStmt">
<note type="href" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/</note> 
<note type="pathname" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch08</note> 
<note type="filename" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschfamulus.html</note> 
<note type="titleimage" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">s001.html</note> 
<note type="srcfile" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschfamulus.xml</note> 
<note type="imgpath" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch08/jpg</note> 
<note type="imgtype" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">html</note> 
</notesStmt>
 <sourceDesc default="NO" TEIform="sourceDesc">
<bibl default="NO" TEIform="bibl">Norimbergae : Apud Wolfgangum Mauritium Endterum, 1685.</bibl> 
</sourceDesc>
</fileDesc>
 <encodingDesc TEIform="encodingDesc">
 <editorialDecl default="NO" TEIform="editorialDecl">
<p TEIform="p">Regeln fuer die Texterfassung 03/2001</p> 
</editorialDecl>
 <refsDecl doctype="TEI.2" TEIform="refsDecl">
<p TEIform="p">not necessary</p> 
</refsDecl>
</encodingDesc>
 <revisionDesc TEIform="revisionDesc">
 <change TEIform="change">
<date TEIform="date">10 May 2005</date> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
<item TEIform="item">typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - no spell-check</item> 
</change>
</revisionDesc>
</teiHeader>
<text>
<gap id='GR'/>
<gap id='GE'/>
<front>
<pb id='s001'/>
<titlePage><titlePart>
<hi>I. N. I.</hi>
AHASVERI FRITSCHI
FAMULUS PECCANS,
<hi>Sive</hi>
TRACTATUS
<hi>De</hi>
PECCATIS
FAMULORUM.
<hi>NORIMBERGAE</hi>,
Apud WOLFGANGUM MAURITIUM
ENDTERUM.
<hi>Anno M DC LXXXV.</hi>
</titlePart></titlePage>
<gap desc='toc'/>
</front>
<body>
<pb id='s011' n='11'/>
<div1 id='FrFN.01' n='1' type='book'>
<head><hi>I. N. I.</hi> TRACTATUS <hi>De</hi> PECCATIS FAMULORUM. </head>
<div2 id='FrFN.01.01' n='1' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO I. <hi>Peccat Famulus, qui preces negligit, contiones non frequentat, Deumque pie colit.</hi></head>
<p>PRaecipua virtus, ut in omni hominum genere, ita etiam in famulis est, Pietas, et timor Domini. Ubi Pietas non ficta, sed sincera est in famulo, per eum Dominus benedictionem in domo sua sperare potest. Exemplum est pius <hi>Iosephus</hi>, qui in
<pb id='s012' n='12'/>
domo Potiphari Eunuchi cuncta prospere agebat. <hi>Gen. 39.</hi> De se ipso ait David, in <hi>Psalmo 101. ambulans in <reg orig='viâ'>via</reg> <reg orig='immaculatâ'>immaculata</reg>, sic mihi ministrabit</hi>. Luth. <foreign lang='GE'>Ich habe gerne fromme Diener</foreign>. Qui vero famuli impii sunt, qui preces publicas, vel privatas negligunt, verbum Dei nec legunt, nec in Ecclesia audiunt, e domo expellendi, ab eis enim non benedictio, sed maledictum. Vid. Meng. <hi>Scrut. Consc. c. 7. q. 96.</hi> <foreign lang='GE'>Dienstboten fragen sich, ob sie auch der Sonntages Feyer geachtet, und abgewartet, auf ihrer Dienst-Herren Geheiß, Befehl, Willen und Zulassung sich zur Kirchen gemacht, und Gottes Wort <reg orig='hören'>horen</reg> und lernen wollen, oder ob sie viel lieber Ausflucht oder Ursach gesuchet, daß sie draussen und davon bleiben <reg orig='können'>konnen</reg>, ihnen etwas zu thun, schicken und schaffen gemacht, mit Aufwaschen, etc. oder wol, wenn Herren und Fraven sie fort geschickt, und gemeynet, Knechte und <reg orig='Mägde'>Magde</reg> seyn in der Kirchen, <reg orig='dafür'>dafur</reg> spatzieren
<pb id='s013' n='13'/>
gangen, und unter der Predigt anderswo ihre Lust und Zeit Vertreibung gesucht und gepflogen? Solch roh und heilloses Gesinde findet man hin und wieder, das keine Kirche und Predigt achtet, darum sie auch nicht gerne dienen an Ort und Enden, da es zu heimlich und zu geistlich ist. Aber Gesinde sollen wissen, daß ihnen das dritte Gebot so woi gelte und anstehe als Herren und Frauen, deßwegen sie sich hierdurch schwerlich versündigen.</foreign></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.02' n='2' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO II. <hi>Peccat Famulus, qui pro Domino suo eiusque salute Deum non orat.</hi></head>
<p>SAnctus
<pb id='s014' n='14'/>
maledicunt, graviter peccant. Placet precationis formulam ex Paschalio <reg orig='hîc'>hic</reg> adscribere.</p>
<div3 id='FrFN.01.02.01' n='1' type='section'>
<head>Precatio Famuli.</head>
<p><hi>DOmine, quia conditio eius qui servitutem servit homini, dummodo idem serviat Tibi, numquam potest esse dura, sic me institue ut imperia heri mei numquam mihi habeam molestiae. Crea in servili corpore animum liberalem, ingenuum et fidelem, qui accipiat charitatem heri; haec una sit mihi monitrix officii mei. Haec eadem faciat me diligentem famae eius, simulque rei herilis tutandae, haud aliter quam si sit mea, aeque absente eo, ac praesente, aut etiam rectius. Absit metus servilis et pravitas ingenii. Potius qui</hi>
<pb id='s015' n='15'/>
<hi>dicor familiaris eius, qui est paterfamilias, hunc animum inducam non timere sicuti Dominum, sed venerari ut altorem meum et observare sicuti rectorem vitae meae. Domine da ut mihi cor usque eo sit modeste situm; ut in eum nullam sumam licentiam. Ipse itidem non me aestimet hac sorte, sed moribus: talemque sibi habeat, ut sine ulla discessione dominii sui, admitti possim in convictum, in sermonem, quandoque et in consilium. Hinc semper promat solatium et opem, pro meo modo, proque meo captu. Domine, da ut ne cuius, quae mea sit cur atio sim secors et indiligens. Da mihi sollertiam, da diligentiam non simulate negotiosam, sed sinceram, occupatam, utilem; Vultum meum e vultu heri mei comparem. Neque ei magis</hi>
<pb id='s016' n='16'/>
<hi>lubeat imperare, quam mihi parere; quae imperabit memor sim ut compareant. Omnia postputem prae eius commodo. Tu Domino bene verte quod agam. Fac me osorem incogitantiae, futilitatis, malitiae. Numquam me praetereat oratio. Numquam quod aures exceperint loquacitas eliminet. Ablue manus meas, ut sint castae, perpurga oculos, ut sint verecundi, rege linguam ut commissa tegere sciat; eadem nesciat mentiri, et suppalpari, sit indocilis. Numquam quicquam sit, quamobrem me abdam aconspectu heri. Iniussu eius nihil mihi sit cum alienis. Domine, praesta eum integrum re, fama, valetudine. Libera eum omni invidia, me contumelia. Si forte, quod absit, eum arecto deerrantem videro, da ut retineam ad salutem,</hi>
<pb id='s017' n='17'/>
<hi>non etiam <reg orig='quô'>quo</reg> incumbit, impellam. Si quid ipse in sciens commisero, da ut propere consistam et propere quicquid a me peccatum fuerit, corrigam. Male factum nulla dissimulatione foveam. Numquam quod ipse contraxi, id sycophantiose faciam, ut innocenti expetat; ac ne subterfugia quidem circum spiciam. Imprimis, Domine, da herop meo mentem clementem erga me; ne mihi sit infestus ne mihi levia difficile igno scat. Ne non malit <reg orig='suâ'>sua</reg> facilitate hinc prolectare obsequia prompta et spontanea, quam coata <reg orig='nimiâ'>nimia</reg> duritie. Mihi ipse dein adhibeam metum comitem, ut <reg orig='culpâ'>culpa</reg> abstineam. In eo sit spectata probitas mea. Domine, ne Diabolo servitutem serviam recipe me in famulitium Tuum. Per Dominum nostrum Iesum Christum, etc.</hi></p>
</div3>
<pb id='s018' n='18'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.03' n='3' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO III. <hi>Peccat Famulus, qui Domino suo debitum honorem, et reverentiam non exhibet.</hi></head>
<p>FAmulo, ad instar liberti, persona Domini suisemper debet esse sancta et honesta. <hi>l. liberto. de obseq. parent. et patron. praestand.</hi> Etenim humanum est, ita revereri, cuius voluntate et iudicio quis nunc erigitur, nunc deprimitur. <hi>c. visis. XVI. q. 2.</hi> Stamm. <hi>de serv. person. L. 21. c. 2. n. 10.</hi> Unde Famulus a famosis actionibus et iis, quae fraudis et doli mentionem habent, exemplo liberti abstinere debet. <hi>l. 5. §. 1. et seqq de obseq. par. 42. et patron. praest.</hi> quod tamen limitatur, si is propriam iniuriam prosequatur. <hi>arg. l. 10. §. pen. de in ius voc.</hi> quo casu tamen actionem suam temperare, et factum eo modo, quo factum est, recensere debet, ita tamen, ut ex facti narratione
<pb id='s019' n='19'/>
violentia, aut aliud quid illicitum animadverti possit, concludendo. Stamm. <hi>d. c. n. 4.</hi> Peccat igitur Famulus, quando Domino debitam reverentiam negat, sese extollendo, vel inverecunde contradicendo, vel opponendo, vel etiam iniuriam Domino inferendo.</p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.04' n='4' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO IV. <hi>Peccat Famulus, qui Dominum suum calumniatur.</hi></head>
<p>PErfidi reperiuntur Famuli, qui non dubitant Dominos suos apud alios calumniari, eosqueve in discrimen vitae, aut famae conicere. Talis erat ille Ziba, qui herum suum optimum virum Mephiboseth, apud Davidem Regem sceleste criminabatur, et prodebat, quitamen innocentissimus erat. <hi>1. Sam. 16.</hi> Tales Famuli propter calumnias suas et mendacia <reg orig='poenâ'>poena</reg> plectendi. Add. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 12. q. 115.</hi> <foreign lang='GE'>Das Gesinde
<pb id='s020' n='20'/>
frage sich, ob sie ihre Dienst-Herren und Frauen, bey andern übel angegeben, ausgemacht, und zur Banck gehauen; Sie vor geitzig, hindisch, etc. gescholten und ausgetragen? Das ist gar ein gemein und Landkündiges laster deß Gesindes, wenn da ein baar Mägde einander auf der Gassen begegnen, so müssen sie ein Ständelein halten, und gehet darauf weidlich über Herren und Frauen, da weiß die eine diß die andere das bey ihrem Dienst, und an ihrem Haus-Herrn zu tadeln und aus zuecken, da gibt man nicht satt zu essen, da ist weit zu viel Arbeitens, Lauffens, etc. Solch Gesinde dencket nicht, daß ihnen das achte Gebot auch gegeben.</foreign> Alsted. <hi>Catech. p. 93.</hi></p>
<pb id='s021' n='21'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.05' n='5' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO V. <hi>Peccat Famulus, qui per scelera et flagitia domum et familiam Domini infamat.</hi></head>
<p>OMnem honorem Domino Famulus debet. Hunc vero laedit, quando scelerate vivit, luxui, scortationi aliisqueve flagitiis deditus est. Et crescit iniuria ex qualitate delinquentis. <hi>§. atrox. ubi Dd. de iniur.</hi> graviusqueve puniendum est delictum in famulo, quam in extraneo. <hi>l. aut facta . 3. et seq. de poen.</hi> Stamm. <hi>de serv. person. L. 2. c. 2. n. 3.</hi> Grammaticus <hi>decis. ult.</hi> qui ait: Stuprum a Famulo in aedibus Domini sui commissum, ob loci et personarum qualitatem, gravius, quam in extraneo vindicandum esse. Nemo enim negaverit famulum stuprando uxorem, vel filiam Domini, vel famulam domesticam, longe gravius peccare, quam extraneum?</p>
<pb id='s022' n='22'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.06' n='6' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO VI. <hi>Peccat Famulus, qui clam Domino aliquid surripit.</hi></head>
<p>NAtura servorum est furari. Iulianus <hi>in l. 13. 8. 1. ibi: furem. de caut. empt. l. pen. ibi: servilis ingenii nequitiam recipere C. de libertis corumque lib.</hi> Unde a communiter contingentibus bonam consequentiam esse dicit Plotus. <hi>tr. de in litem iur. §. 10. n. 14.</hi> Est servus, E. fur. Stamm. <hi>de serv. pers. L. 2. c. 1. n. 4.</hi> Vid. Epistolam S. Pauli, <hi>ad Philemonem.</hi> Id tamen de famulis nostris, qui liberi homines sunt, et <reg orig='certâ'>certa</reg> mercede serviunt, dici nequit. Reperiuntur tamen inter famulos nonnumquam, qui clanculariis furtis dediti sunt. Unde Mengeringius, eis hunc conscientiae examinandae casum proponit: <foreign lang='GE'>Ob sie untreu, diebisch, nachgriffisch, und partirisch in ihrem Dienste gewesen, Herren und Fraven
<pb id='s023' n='23'/>
das ihre heimlich abzwacken, und vertuschen helffen, eines und das andere unterschlagen, in Berechnungen dieselben übersetzet, oder in andere Weise wider Treu und Ehre, Recht und Gewissen gehandelt?</foreign> Sane, turpius est furtum a domesticis et famulis commissum, quam ab extraneis, gravius id puniendum esse, ait Harprecht. <hi>ad . si qui n. 10. et seqq. de obligat. quae ex delicto nasc.</hi> In <reg orig='Galliâ'>Gallia</reg> usitatum esse testantur a Stammio allegati <hi>d. l.</hi> Famulum furto in Domini sui bonis commisso, licet primum, at magnum fuerit, suspendi. <hi>arg. Genes. 40.</hi> ex eo, quod alium facientem ex officio Famulus prohibere, hoc kpsum admittere non debuit, <hi>l 15 si serv. vind.</hi> Sed licitumne erit, res quasdam Domino furari, aequivalentes, si is ab eo nulla <reg orig='diligentiâ'>diligentia</reg> mercedem vel salarium capere possit? Ita quidem vult Bonacossa. <hi>de serv. et fam. q. 114.</hi> quem refert Mevius, <hi>ad Ius Lubec. L. 3. tit. 8.</hi>
<pb id='s024' n='24'/>
<hi>art. 9. n. 11.</hi> sed nos minime probamus.</p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.07' n='7' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO VII. <hi>Peccat Famulus, qui domestica damna non praecavere, vel avertere studet.</hi></head>
<p>MInistrorum atque Famulorum est, omnia damna, quae Domino accidere possunt, quoquo modo possunt, praecavere, avertere, <foreign lang='GE'>sollen derer Herren und Frauen Schaden warnen, und verhüten, und deren Nutz fördern.</foreign> Si vero per malitiam, vel negligentiam eorum Dominus detrimentum aliquod patiatur, id vel resarcire, vel poenam sustinere debent. Sic quidam servi et ancillae negligenter pecora Domini curant, ut ea fame macerari, et perire patiantur, quod peccatum sane grave est, Vid. Menger. <hi>Scrutin. Consc. c. 9. q. 52.</hi> ubi inquit: <foreign lang='GE'>Das Gesinde fragen sich,
<pb id='s025' n='25'/>
ob sie das Viehe, so sie zu warten und zu speisen befehliget sind, recht gewartet, und ihnen ihr Futter und Nahrung gebührlich gegeben, oder ob sie solches aus Fürwitz oder Nachlässigkeit hungern und darben lassen? Solch Gesinde versündigen sich hierunter, nicht allein an ihren Herren und Frauen, in dem sie so untreu und unredlich ihre Dienste und befohlene Geschäffte verrichten, sondern sie sündigen auch</foreign> respectu ipsorum animalium. <foreign lang='GE'>Sintemal</foreign> Salomo <hi>Prov. 12.</hi> <foreign lang='GE'>ausdrücklich saget, der Gerechte erbarmet sich seines Viehes, aber das Hertz der Gottlosen ist unbarmhertzig.</foreign> Vid. Idem <hi>c. 11. q. 133.</hi> Ubi agit de famulis, qui cibaria domestica corrumpi patiuntur, <foreign lang='GE'>welche die essende Speisen verwarlosen, und verderben lassen.</foreign> O quam rara avis hodie Famulus, vel serva fidelis! inter centum vix unum reperias.</p>
<pb id='s026' n='26'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.08' n='8' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO VIII. <hi>Peccat Famulus, qui magis suum proprium, quam Domini commodum quaerit.</hi></head>
<p>BOnum Famulum vocat Bonacossa, <hi>in Tr. de serv. et famul. in prooem. et q. 1.</hi> qui <reg orig='vitâ'>vita</reg> et moribus est honestus, in officio suo industrius, et in Dominum suum bene meretur, ut in casibus relatis <hi>in l. 4. de bon. libert. l. 9. et l. 13. de manum. vind. l. 2. l. 4. C. quibus ex canss. serv. pro praem. Libert. l. 3. §. 15. de Sc. Syllan.</hi> Talis autem non est, qui magis suum, quam Domini utilitatem quaerit, quales hodie plurimi dantur. Licet enim famuli nostri non amplius servili conditione censeantur, et adinstar liberorum hominum adquisita sibi retineant, si tamen in rebus dominicis, ad quas conducti, operentur, quidquid inde emolumenti
<pb id='s027' n='27'/>
provenit, Dominis cedit. Peccant igitur famuli, qui in famulitio aut ministerio domestico, magis proprium, quam Dominorum commoda quaerunt.</p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.09' n='9' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO IX. <hi>Peccat Famulus, qui huc illuc otiose vagatur, pravis hominibus sese adsociat, aut sese inebriat.</hi></head>
<p>VItia Famulorum multa sunt et gravia, inter quae etiam haec referas: si Famuli otiose vagentur, huc illuc discurrunt; sei per nocteme domo maneant; si prava sodalitia quaerant; si ea absentibus Dominis in domum introducant, cum eis edant et bibant; si chartis ac tesseris ludant. Quae Famulorum vitia non possunt non Domino mala et damnosa esse, et quandoqueve rei familiaris ruinam ei adferre. Hisce autem
<pb id='s028' n='28'/>
peccatis Famuli Deum, ac Dominum suum offendunt, eorum <reg orig='gratiâ'>gratia</reg> sese indignos reddunt, poenaequeve subiciunt. Et testatur experientia, tales infideles Famulos, <foreign lang='GE'>die ihren Herren kein gut thun wollen,</foreign> tandem ad turpem mendicitatem redigi, vel propter furta, rapinas, aliaqueve scelera ad surcam damnari.</p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.10' n='10' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO X. <hi>Peccat Famulus, qui Domini sui obiurgationem, castigationem et emendationem indigne fert.</hi></head>
<p>FAmulus in officio suo, vel famulatu suop excedens, subiectionis intuitu, Domini sui obiurgationem, castigationem et emendationem patienter ferre eiqueve minime resistere debet. Siquidem Dominus Famulos delinquentes, quatenus modum non excedit, liocite corrigit. <hi>l. un C.</hi>
<pb id='s029' n='29'/>
<hi>de emend. serv.</hi> Herm. Stamm. <hi>de servit. person. lib. 2. c. 2. n. 10.</hi> eoque ipso iniuriam correctis non infert, sed iure suo utens virtutis materiam suppeditat, animiqueve vitiis salubriter medetur. <hi>l. 3. ubi Bald. C. de patr. pot.</hi> adeoque ubi offensio est permissa et licita, ibi defensio prohibita censeri debet, <hi>l. 1. ubi Dd. C. quando licet unicuique.</hi> Stamm. <hi>d. l.</hi> Peccat igitur Famulus, si indigne, et cum murmure, ut hodie multi facere solent, obiurgationem Domini, quam meruit, excipiat, castiganti sese opponit, aut castigatus aufugiat. Vid. <hi>Gen. 16. v. 6.</hi></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.11' n='11' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XI. <hi>Peccat Famulus, qui dicto Domini in iustis et licitis rebus non obedit.</hi></head>
<p>HOnorem et obsequium Famulus Domino suo debet, quippe in
<pb id='s030' n='30'/>
quibus maxima pars fidelitatis consistit. Si vero Famulus dicto et mandato Domini in licitis rebus qudiens non sit, sed vel ei contradicat, vel negligenter commissa negotia expediat, aut dicto dominico contrarium faciat, merito malus et infidelis servus dicitur, peccatqueve contra Dei verbum gravissime, quod ei oboedientiam severe iniungit, ita enim ait S. Apostolus, <hi>ad Ephes. 6. servi, obedite Dominis secundum carnem, cum timore et tremore in simplicitate cordis vestri, tamquam Christo, non ad oculum servientes, tamquam, hominibus placentes, sed ut servi Christi, facientes voluntatem Dei ex animo, cum benevolentia servientes Domino, et non hominibus, scientes, quod unusquisque, quidquid fecerit boni, hoc recepturus sit a Domino, sive servus, sive liber.</hi> Servus autem sciens voluntatem Domini, et non faciens eam, duplo vapulabit, ait Salvator noster. Et
<pb id='s031' n='31'/>
Famulus inobediens ante tempus finitum famulitii e domo expelli, et pro tempore futuro salario privari poterit. Petr. de Ubaldis. <hi>tr. de duobus fratr. p. 11. q. 9.</hi></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.12' n='12' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XII. <hi>Peccat Famulus, qui impia Domini mandata exsequitur.</hi></head>
<p>FAmulus Domino suo in omnibus rebus honestis et licitis obedire debet, non vero in iis, quae manifeste impia, ac inhonesta sunt, sic enim Deo, tamquam supremo Domino, potius quam hominibus parendum est. <hi>Act. 5.</hi> <foreign lang='GE'>Gesinde sind damit nicht entschuldiget für GOtt, daß sie etwas Böses, und GOtt Mißfälliges fürnehmen, und verrichten auf ihrer Herren Geheiß und Befehl.</foreign> Osiand. <hi>in 2. Reg. 1.</hi> Propterea laudandi sunt Regis Saulis Satellites, qui ad mandatum Regis Sacerdotes Domini, qui
<pb id='s032' n='32'/>
innocentes erant, interficere nolebant. Et ministri Pontificis Iudaeorum, qui Christum in templo praedicantem capere accusabant. <hi>Ioh. 7.</hi> Rei enim turpis mandatum non est obligatorium. <hi>l. 6. §. 3. l. 12. §. 11. l. 22. §. 6 mand.</hi> Et Famulus <reg orig='potiùs'>potius</reg> deberet mortem oppertere, <reg orig='quàm'>quam</reg> malo consentire. <hi>c. item cum Balaam. 2. q. 7. c. si Dominus. etc. Iulianus. 11. q. 3.</hi> Si is <reg orig='verò'>vero</reg> ad iussum Domini atrox aliquod delictum v. g. homicidium, commiserit, ei ordinaria poena, propter solum oboedientiae debitum remittenda non est. Thoming. <hi>decis. 56.</hi> Hoenon. <hi>D. 2. ad tit. de I. R.</hi> Stamm. <hi>de serv. person. L. 2. c. 19. n. 14. et seqq.</hi> In his tamen, quae non habent atrocitatem facinoris, <reg orig='faciliùs'>facilius</reg> ignoscitur Famulis, si Dominis obtemperaverint. <hi>l. is qui. l. 7. quod vi aut <reg orig='clàm'>clam</reg>.</hi> <reg orig='Gravissimè'>Gravissime</reg> autem peccat Dominus, qui Famulo facienda iubet, quae in se illicita, minimequeve laudabilia sunt.</p>
<pb id='s033' n='33'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.13' n='13' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XIII. <hi>Peccat Famulus, qui cum domesticis rixatur.</hi></head>
<p>SI Famuli ac servi inter se rixantur, et ut nonnumquam fit, à verbis ad verbera veniunt, non potest non <reg orig='indè'>inde</reg> Dominus graves molestias, et incommoda in domo sua pati. Discordiae domesticiorum rem familiarem multis modis deteriorem reddere solent, deberent servi ut fratres inter se concorditer vivere, et alter alterius onus portare. Peccat igitur rixosus Famulus contra fidelitatem quam Domino <reg orig='sanctè'>sancte</reg> promisit, omnisqueve detrimenti, quod <reg orig='indè'>inde</reg> nascitur, causa est. <reg orig='Rectè'>Recte</reg> etiam à Domino corrigitur et castigatur, vel <reg orig='planè'>plane</reg> è domo expellitur. Quid enim à rixoso servo sperandum? Vid. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 39.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Das Haus-Gesinde frage sich, ob
<pb id='s034' n='34'/>
sie unter und wieder einander, Getwalt und Frevel verübet, und mit solcher ihrer Bosheit und Unart, Herren und Frauen, Unlust, Verdruß und Widerwillen verursachet und zugezogen. Denn da gibts viel beissens, neidens und keiffens, hofmeisterns, und dergleichen, da thuts immer eines dem andern zum Trotz und Verdrieß, solls gleich derer Herren und Frauen greifflicher Schaden seyn, da ist deß Holhippelns, und Verfuchsschwentzens weder Maß noch Ende, dadurch wird Herren und Frauen macher Unlust, Eyfer und Widerwill angerichtet; damit versündigen sich nun das Gesinde am 4. Gebot, in dem sie wider die Ehre, und</foreign> Auctori<foreign lang='GE'>tät ihrer Herren und Frauen wissentlich und freventlich handeln, und mit solcher Uppigkeit, Neid und Bosheit, derselben</foreign> Respect <foreign lang='GE'>und Ansehen, <reg orig='schmählern'>schmahlern</reg> und schimpffieren, da gilt bey solchem Gesinde kein Rath und Verbot der Obern, kein Bitten, Einreden, Ermahnen. Solte das nicht
<pb id='s035' n='35'/>
Ungehorsam und Sünde wider das vierdte Gebot seyn?</foreign></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.14' n='14' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XIV. <hi>Peccat Famulus, qui Domino suo mentitur.</hi></head>
<p>MEndacium in omni homine vitium est turpissimum, in Famulis ac servis frequentissimum est, ac damnosissimum. Exemplum mendacis Famuli est <hi>Giezi,</hi> und quem cum Elisaeus dixisset: <reg orig='Undè'>Unde</reg> venis Giezi? respondit: non ivit servus tuus quoquam; <reg orig='cùm'>cum</reg> tamen apud Syrum Naaman fuisset, et <reg orig='illicitè'>illicite</reg> contra Domini voluntatem, munera accepisset. <hi>4. Reg. 5.</hi> Sed mendaces Famuli, ut ille Giezi, plerumque deprehenduntur et confunduntur. Domini Famulis suis illud Ecclesiastici fideliter inculcare debent, qui ait, (<hi>Syr. c. 20.</hi>) opprobrium nequam, in homine mendacium et in ore
<pb id='s036' n='36'/>
indisciplinatorum <reg orig='assiduè'>assidue</reg> erit; potior est fur, <reg orig='quàm'>quam</reg> assiduitas viri mendacis, perditionem autem ambo hereditabunt. Mores hominum mendacium sunt sine honore, et confusio illorum cum ipsis sine intermissione. Plerumque furari et mentiri in uno eodemque homine resident. Osiander <hi>in h. l.</hi></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.15' n='15' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XV. <hi>Peccat Famulus, qui victu illo, qui ex usu et consuetudine loci, ei debetur, non vult contentus esse.</hi></head>
<p><reg orig='HOdiè'>HOdie</reg> Servi et ancillae <reg orig='saepè'>saepe</reg> consuetis cibariis contenti non sunt, sed meliora fercula desiderant. <foreign lang='GE'>Das Essen ist ihnen immer nicht gut gnug.</foreign> Quando autem quaeritur, quis alimentorum modus esse debeat? Respondet Albericus Gentilis. <hi>de iure belli l. 3. c. 9.</hi> satis esse cibarii; quod à fame defendit. Alii <reg orig='verò'>vero</reg> boni viri arbitrio relinquunt, ut is ex
<pb id='s037' n='37'/>
conventione, inter Dominum et Famulum <reg orig='initâ'>inita</reg>, et hac deficiente, ex usu et consuetudine loci, <reg orig='habitâ'>habita</reg> semper ratione et Domini et Famuli personarum, modum victus inveniat. Stamm. <hi>de serv. person. lib. 2. c. 5. n. 6.</hi> ubi ad ducit ordinationem politicam Imperii, <hi>de anno 1575. tit. 25. §. 1. ibi:</hi> <foreign lang='GE'>Daß die Dienstboten nach jeden Landes Gelegenheit und geminen Nutz mit Essen und Trincken, und anderer Belohnung angesehen werden,</foreign> add. <hi>l. sed etsi §. sufficientes de usufr. iunct. l. 99. de Leg. 3.</hi> Bonacossa <hi>tr. de fam. et serv. q. 32.</hi> ubi ait, <reg orig='quòd'>quod</reg> servi Nobilium fercula meliora habere debeant. Peccant <reg orig='sanè'>sane</reg> Famuli et ministri, qui victu illo, qui ex consuetudine loci eis datur, nolunt contenti esse. Vid. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 11. q. 133.</hi> ubi scribit: <foreign lang='GE'>Dienstboten fragen sich, ob sie ihren Herren und Fraven vergebliche Unkosten oder Schaden an Speiß und Tranck zugezogen, essende Speisen verwarloset, und verderben lassen,
<pb id='s038' n='38'/>
oder noch wol gut und frisch Fleisch hinweg gethan, weggegeben, ja weggeworffen, oder Hunden und Katzen vorgesetzet? Welches üppigen Gesindleins gibt es viel in der Welt, in grossen Städten, und bey vornehmen Leuten. Es ist aber solcherley Muthwill und Frevel, Untreu und Büberey deß Gesindes, Verachtung, Eckel und Verschwendung der Speise, auch schwere Sünde, so GOtt hefftig zu straffen pflegt. Denn GOtt weiß sie zu seiner Zeit wol zu finden, daß sie das ihre auf keinen grünen Zweig wieder bringen können, sie müssen essen auf dem Sonntag, oder auf die höchste Feste, was sie zuvor auf den Freytag und Sonnabend nicht gemocht.</foreign></p>
<pb id='s039' n='39'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.16' n='16' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XVI. <hi>Peccat Famulus, qui Domino suo non indicat, quae <reg orig='impiè'>impie</reg> aut <reg orig='inhonestè'>inhoneste</reg> in domo fieri videt.</hi></head>
<p>QUemadmodum Famuli ferendi non sunt, qui clanculum mendaciis, et calumniis domesticos apud Dominos onerant, neque illis, quos calumniantur, in faciem ea dicere audent, quae <reg orig='occultè'>occulte</reg> de ipsis loquuntur: Ita reprehendendi sunt illi, qui ratione famulitii, et ex caritate non revelant Dominis, quae <reg orig='impiè'>impie</reg>, et <reg orig='inhonestè'>inhoneste</reg> in domo fiunt, et quae detrimentum aliquod Oeconomiae adferunt. Osiander <hi>in Psalm. 101.</hi> ubi ait: hoc esse officium debitum, et pium, omniqueve laude dignissimum; etiamsi scelerati hoc <reg orig='falsò'>falso</reg> vocent proditionem. Si <reg orig='verò'>vero</reg> Famulus taceat, quae à domesticis <reg orig='impiè'>impie</reg> fieri
<pb id='s040' n='40'/>
videt, dominoque <reg orig='sincerè'>sincere</reg> non aperiat, contra fidelitatem, quam ei debet, peccat. Confer Stamm. <hi>de serv. person. L. 2. c. 14.</hi> ubi de quaestione agit, an Famulus sciens delictum, quod alius in Dominum vult committere, deferre teneatur, et annon revelans delictum puniatur? ubi distinguit <hi>n. 20.</hi> an famulus delictum probare possit, annon? adducens <hi>l. 8. C. de calumn. can. quapropter 2. q. 7.</hi> <reg orig='Sanè'>Sane</reg> Famulus semper tenetur ad admonitionem, <foreign lang='GE'>daß er seinen Herrn warne,</foreign> ne incautus damno afficiatur, vel opprimatur.</p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.17' n='17' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XVII. <hi>Peccat Famulus, qui Dominum suum prodit.</hi></head>
<p>EXtrema est impietas, et perfidia, si famulus Dominum suum hostibus prodere, et in discrimen vitae conicere aut tempore belli eius pretiosa, pecunias, vestes at que alia quae
<pb id='s041' n='41'/>
occultata sunt, militibus aperire audeat. Vid. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 11. q. 47.</hi> detestandum proditionis exemplum est <hi>Iudas,</hi> proditor dictus, qui???<reg orig='cuniâ'>cunia</reg> <reg orig='acceptâ'>accepta</reg>, optimum ac fidelissimum Dominum ac Magistrum suum Iesum abiuratis ipsius hostibus prodere non dubitavit. Aliud exemplum ap. Q. Curtium occurrit alicuius ministri, qui Regem <hi>Darium</hi> prodidit. Hoc proditionis scelus, ut est gravissimum, ita apud omnes nationes semper exosum fuit, et <reg orig='meritò'>merito</reg>. Quis enim inter proditores tutus? Quae spes salutis in domo, si Dominus serpentem in sinu fovet nescius? Eiusmodi proditorum merces aliquando in igne aeterno erit.</p>
<pb id='s042' n='42'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.18' n='18' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XVIII. <hi>Peccat Famulus, qui Dominum suum, in periculo constitutum, <reg orig='cùm'>cum</reg> possit, non liberat, nec eum defendit.</hi></head>
<p>BOni Famuli officium est, Domino suo esse fidelem. Quapropter si v. g. Dominum ab alio <reg orig='iniquè'>inique</reg> oppressum esse videat, eum omnibus, quibus potest modis, contra violentiam tueri debet. Herm. Stamm. <hi>de serv. person. L. 2. c. 2. n. 2.</hi> ubi exempla fidelium servorum adducit Vid. Valerius Maximus <hi>L. 6. c. 8.</hi> qui de servo Panopionis tradit, qui <reg orig='cùm'>cum</reg> cognoverit, milites ad occidendum Dominum suum venisse, <reg orig='commutatâ'>commutata</reg> cum eo veste permutato etiam annulo, Dominum <reg orig='clàm'>clam</reg> postico emiserit, et se in cubiculo et lecto Domini occidi passus sit. Apud Sleidanum <hi>L. 15.</hi> est simile exemplum Famuli,
<pb id='s043' n='43'/>
qui corpore suo superin cumbens iacentem Principem, Ducem Saxoniae Mauritium, protegit, et tantisper Turcas sustinuit, donec equites supervenerunt, qui Principem eriperent. Obstringuntur autem Famuli ad amolitionem instantis periculi à dominorum suorum personis, non per omnia ad eum modum, quo servi antiqui. Nam <reg orig='quòd'>quod</reg> servus salutem Domini propriae anteponere iubetur, <hi>in l. 1. §. 28. ibi:</hi> non debent saluti eorum (Dominorum) suam anteponere, <hi>et §. tulisse. ibi:</hi> Si corpus suum obiciat. <hi>et in l. 19. ibi:</hi> Obiectum corporis. <hi>de Sc. Syllan.</hi> hoc in famulis nostris non obtinet. Ultra enim Famuli obligati non sunt, <reg orig='quàm'>quam</reg> ut Dominum <reg orig='cùm'>cum</reg> citra propriae salutis, et vitae discrimen possunt, <reg orig='bonâ'>bona</reg> fide defendant. <reg orig='Bonâ'>Bona</reg> fide dico: Quia si Famulus armis, manu, aut clamore ad auxilium Dominum defendere possit, fingeret <reg orig='verò'>vero</reg>, non posse, aut si simularet et opem
<pb id='s044' n='44'/>
ferre, et gladio oppressorem vulnerare, <reg orig='cùm'>cum</reg> potuisset, nihil <reg orig='verò'>vero</reg> effecit, officio suo functus non est, ac <reg orig='umbraticè'>umbratice</reg>, ut Zasius loquitur, <hi>P. 1. cons. 15. n. 81.</hi> quod fecit, pro nihilo habetur. Stamm. <hi>de serv. person. L. 2. c. 13. n. ult.</hi></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.19' n='19' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XIX. <hi>Peccat Famulus, qui iniquam et <reg orig='iustô'>iusto</reg> maiorem mercedem postulat, vel à Domino extorquet.</hi></head>
<p>MAximae <reg orig='hodiè'>hodie</reg> passim audiuntur querelae, <reg orig='quòd'>quod</reg> servi, Famuli, et ancillae à Dominis suis in solitam et <reg orig='iustô'>iusto</reg> maiorem servitii mercedem exigere non vereantur, <reg orig='undè'>unde</reg> Domini in re familiari damna gravia patiuntur. Vid. <foreign lang='GE'>Chursächs. Gesind-Ordnung.</foreign> <hi>de anno 1651. tit. 7.</hi> ubi dicitur: <foreign lang='GE'>Unter andern Beschwerden, so in etlichen Iahren hero, aus
<pb id='s045' n='45'/>
angemasten Muthwillen überhand genommen, die so unser Land auch drücken, allenthalben tägliches Seufftzen und Klagen verursachen, und fast unerträglich fallen, ist die unersättliche Steigerung deß von Knechten, Mägden und Taglöhnern, über alle Gebühr und Billigkeit erzwungenen Lohns, nicht vor die geringste zu achten, womit es auch so hoch kommen, daß fast kein Hauswirth, wie emsig und fleissig derselbe auch sey, seiner schweren Mühe und Sorge einigen billigen Nutz und Ergetzlichkeit erwarten kan.</foreign></p>
<pb id='s046' n='46'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.20' n='20' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XX. <hi>Peccat Famulus, qui <reg orig='quòd'>quod</reg> Domino suo in administratione familiae utilis sit, ac feliciter negotia expediat, superbit, ac Domino et domesticis insultat.</hi></head>
<p>REperiuntur servi et Famuli, qui <reg orig='cùm'>cum</reg> videant, se <reg orig='fortè'>forte</reg> prae aliis domesticis ad negotia domestica expedienda idoneos et felices esse, superbiunt, alios prae se contemnunt, ipsiqueve Domino verbis <reg orig='inverecundè'>inverecunde</reg> insultant. Sed hoc non est Domino, ut ipsi Christo, in simplicitate cordis servire. Peccant igitur servi et Famuli, qui in <reg orig='debitâ'>debita</reg> famulitii fide insolentes sunt; <reg orig='cùm'>cum</reg> omnia fecerint, dicere deberent, servi inutiles sumus, fecimus, quod debuimus. Iam dudum conquestus est Lutherus de hac servorum et mercenariorum
<pb id='s047' n='47'/>
<reg orig='insolentiâ'>insolentia</reg>, quando <hi>in <reg orig='Postillâ'>Postilla</reg> domest. p. 401.</hi> scribit: <foreign lang='GE'>Ein Knecht, der sonst fromm ist, so er arbeiten kan, wird bald stoltz, und läst sich düncken, man dürffe sein. Ein Taglöhner deßgleichen weiß nicht, wie er sich soll verwehnt gnug machen, wenn man sein darff.</foreign> Et <reg orig='hodiè'>hodie</reg> multi patresfamilias cum damno suo id experiuntur, <foreign lang='GE'>wegen jetziger wolfeilen Zeit.</foreign> Vid. Meng. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 27.</hi> <foreign lang='GE'>Das Gesinde frage sich, ob sie ihrer Gaben und Geschicklichkeit sich erheben, und gegen die Herren und Fraven deßwegen ü<reg orig='bermütig'>bermutig</reg>, trotzig und derwehnt werden? Wenn ein Knecht, Encke, Sehirrmeister wol mit Pferden, <reg orig='Pflügen'>Pflugen</reg>, etc. umgehen kan, so macht er sich leicht verwehnt, trotzt und pocht die Herren, <reg orig='darüber'>daruber</reg> hin und wieder viel Klagens ist. Wenn eine Dienst-Magd etwas mehr weiß, als eine andere, kan mit <reg orig='Kühen'>Kuhen</reg>, spinnen, nehen, etc. und dergleichen umgehen, ey wie behrt und <reg orig='brüstet'>brustet</reg> sie sich, gibt keinem Mensch im Hause ein gut
<pb id='s048' n='48'/>
Wort, schnautzet und schendelt, und meynet, Herren und Frauen können ihr so wenig entrathen, als der lieben Sonne. Solch übermütig Gesinde, das mit seinen Gaben also pranget, und stoltzieret, versündiget sich schwerlich am Herren und Frauen, wider das 4. Gebot.</foreign> Add. Stamm. <hi>de serv. person. L. 2. c. 2. n. 10.</hi> ubi ait: servum decet esse subditum et humilem; abstineat igitur à <reg orig='superbiâ'>superbia</reg>. <reg orig='Quò'>Quo</reg> enim se extollet? aut quid <reg orig='miserâ'>misera</reg> <reg orig='suâ'>sua</reg> <reg orig='superbiâ'>superbia</reg> efficiet? Nihil aliud, <reg orig='quàm'>quam</reg> Dominum, et quosque bonos alios sibi adversos, iuxta illud Salomonis; <hi>pauperem superbum odit anima mea.</hi> Et hinc Bernhard. <hi>in epist. de cura et regim. domus.</hi> Famulum, <hi>ait,</hi> alti cordis repelle, ut futurum inimicum, et Famulum rixosum, tuisqueve blandientem moribus evitare cura. Et Virg. <hi>lib. 3. Aeneid.</hi></p>
<lg>
<l><hi>Stirpis Achilleae fastus, iuvenemque superbum,</hi></l>
<l><hi>Servitio enixae tulimus.</hi></l>
</lg>
<pb id='s049' n='49'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.21' n='21' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XXI. <hi>Peccat Famulus, qui quae audit et videt in domo, eblaterat et propalat.</hi></head>
<p>PArs est fidelitatis, quam Domino Famulus promittere solet, ut sit taciturnus, ut quae videt, vel audit in domo Domini, taceat, nec divulget. Ex <reg orig='temerariâ'>temeraria</reg> namque propalatione eorum, quae in domo dicuntur aut fiunt, multa incommoda et gravia pericula nasci possunt, ut exempla quottidiana docent. Famulus non sit loquax, ne ei dicatur à Domino: <hi>Garrula picatace.</hi> Stamm. <hi>de servit person. L. 2. c. 2.</hi> Peccat igitur Famulus, si os ipsius sit quasi vas, quod plenum est rimarum hac illac diffluens. Audiat ille <reg orig='benè'>bene</reg> monentem Ecclesiasticum, qui <hi>c. 19.</hi> scribit. Ne iteres verbum nequam, et durum, et non minoraberis. Amico et inimico noli narrare sensum
<pb id='s050' n='50'/>
tuum (seu, id quod nosti) etsi tibi non est delictum, noli denudare. audiet enim te, quitibi auscultat, et custodiet, et quasi defendens peccatum, odiet te. Audivisti verbum? (in domo Domini) commoratur in te, fidens, quod non te dirumpit. <hi>Dixisse me,</hi> ait Philosophus ille, <hi>aliquando paenituit, tacuisse numquam.</hi> Quae de aliis audivisti, non revelaveris, si <reg orig='modò'>modo</reg> <reg orig='salvâ'>salva</reg> <reg orig='conscientiâ'>conscientia</reg> tacere possis. Osiand. <hi>in d. c. 19.</hi></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.22' n='22' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XXII. <hi>Peccat Famulus, qui munera, vel Eleemosynas, quas pauperibus erogare debet, pro se retinet.</hi></head>
<p>SPecies furti domestici est, retinere munera, quae mandato Domini aliis danda. Vel Eleemosynarum partem sibi vindicare. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 11. q. 134.</hi> ubi ait:
<pb id='s051' n='51'/>
<foreign lang='GE'>Dienstboten fragen sich, ob sie ihrer Herren und Frauen Geschencke und Gaben, so sie andern zubringen, zutragen und überreichen sollen, an sich behalten, und unterschlagen, und also den Dürfftigen darum gebracht, und betrogen? Also pflegen offt Herren und Frauen etwas dem Gesinde, Knechten und Dienern zuzustellen, Hochzeit-Geschencke, Paten-Geld, oder andere Gaben, auch Allmosen für die Armen, die behalten solch Diebisch Gesinde an sich, es ist gut mit, denn sie wissen wol, daß es nicht leicht für ihre Herren kommen wird, ob sie es gegeben oder behalten.</foreign> Sunt etiam famuli et ministri, qui pauperes Eleemosynam petentes, duris verbis ab aedibus repellunt, aut Domino eorum supplicationes offerrerecusant, <reg orig='quâ'>qua</reg> <reg orig='immisericordiâ'>immisericordia</reg> graviter peccant, ipsiqueve aliquando ex iusto Dei iudicio, sortem non meliorem exspectabunt.</p>
<pb id='s052' n='52'/>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.23' n='23' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XXIII. <hi>Peccat Famulus, qui ante finitum tempus ex famulitio <reg orig='malitiosè'>malitiose</reg> discedit.</hi></head>
<p>OBligatur famulus ex contractu locationis, absque probabili <reg orig='causâ'>causa</reg> ante finem anni, vel temporis conventi, ex famulitio suo non discedere, si id fecerit, peccat contra fidem <reg orig='contractûs'>contractus</reg>, et tenetur vel ad servitium redire vel alium <reg orig='aequè'>aeque</reg> habilem ac probum Domino sistere et arbitrariam poenam pati. Vid. <hi>Ius Provinciale Bavar. tit. 43. art. 3.</hi> <foreign lang='GE'>Chur-Pfältzisch Land-Recht</foreign> <hi>p. 2. tit. 4.</hi> ubi dicitur: <foreign lang='GE'>Daß solcher Dienstbote solches Muthwillens balben in deß Amts Straffe stehen solle.</foreign> Tali etiam samulo insalutato Domino auffugienti nulla debetur merces, sed ea per malitiosum suum discessum se prorsus facit indignum. Treutl.
<pb id='s053' n='53'/>
<hi>volum. 1. D. 29. thes. 6.</hi> Bonacossa <hi>de famulo et serv. q. 104.</hi> Escobar. <hi>de ratioc. p. 1. c. 27. n. 19.</hi> ubi addit: Legitimam <reg orig='discessûs'>discessus</reg> causam ex parte famuli non esse, si eum Dominus calore iracundiae incensus domo <reg orig='suâ'>sua</reg> exire, et ad eum numquam rev erti iusserit; ex his namque verbis calore iracundiae prolatis, famulum à servitio promisso liberatum non esse, nisi Dominus ipse <reg orig='evacuatâ'>evacuata</reg> <reg orig='iracundiâ'>iracundia</reg> in eadem <reg orig='sententiâ'>sententia</reg> perseveraverit. Add. Stamm. <hi>de serv. person. l. 2. cap. 11. n. 4. et seqq.</hi> sed licetne famulo ante tempus è famulitio discedere, si Dominus morosus, dissolutus et asper fuerit? <reg orig='Minimè'>Minime</reg>. <hi>Obedite,</hi> ait Apostolus, <hi>non <reg orig='tantùm'>tantum</reg> Dominis bonis et aequis, sed etiam dyscolis</hi> i. e. duris et iniquis <hi>1. Petr. 2.</hi> Nec obiciat quis, Apostolum ibi non loqui de samulis hodiernis, qui liberi homines sunt, sed de mancipiis et servis, qui olim velut pecudes tractabantur. Resp. enim, <reg orig='cùm'>cum</reg> famuli
<pb id='s054' n='54'/>
<reg orig='hodiè'>hodie</reg> aequiorem servitutem serviant, <reg orig='eò'>eo</reg> <reg orig='promptiùs'>promptius</reg> ac <reg orig='liberaliùs'>liberalius</reg> Dominis servire debere; <reg orig='Cùm'>Cum</reg> <reg orig='verò'>vero</reg> multi <reg orig='ferè'>fere</reg> petulantiores sint, <reg orig='quàm'>quam</reg> olim servi <reg orig='fuère'>fuere</reg>, improbitatis suae <reg orig='eò'>eo</reg> graviores poenas dabunt. Osiand. in <hi>d. l.</hi> Add. Ier. Dyke Tract. <hi>Nosce te ipsum c. 21.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Das stoltze und eigensinnige Gesinde dencket offt, was soll ich denen viel treu seyn, die unbillich und untreulich mit mir handeln; wie kan ich solchen wunderlichen und seltzamen Leuten mit unverdrossenen Willen und guten Hertzen dienen? Aber je seltzamer und ungerechter deine Herrschafft ist, je getreuer, fleissiger, williger und aufrichtiger solst du dich erzeigen, damit du der Belohnung GOttes desto tröstlicher in deinem Hertzen versichert seyst, thue es nur mit einfältigen Hertzen und mit Gottesfurcht GOtt zu gefallen; und wenn du schon deiner Herrschafft nichts recht thun kanst, und von derselben übel belohnet und</foreign> tracti<foreign lang='GE'>ret wirst, so wird dich doch dein HErr im Himmel
<pb id='s055' n='55'/>
dem du in deinem schweren und harten Dienste von Hertzen gedienet, auf dessen Befehl, in dessen Gehorsam du den Menschen gehorchet und gedienet hast, in allen was nicht wider das Gewissen ist, der wird dich gewiß nicht unbelohnet lassen. Es ist gnug, daß dir die Menschen unrecht und zu kurtz thun, dir deinen Lohn so saur machen, und dich darum betriegen. Warum woltest du dich durch Ungehorsam deß Lohns zugleich berauben, den dir GOtt verheissen zu geben? Warum wilt du dir selber zu kurtz und unrecht thun.</foreign></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.24' n='24' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XXIV. <hi>Peccat famulus, qui tempore pestis, aut morbi contagiosi, Dominum suum deserit.</hi></head>
<p><reg orig='Cùm'>Cum</reg> superioribus annis in multis Germaniae provinciis pestis <reg orig='maximè'>maxime</reg> grassaretur, <reg orig='saepiùs'>saepius</reg> audivimus, samulos ac ancillas Dominos suos
<pb id='s056' n='56'/>
deseruisse, ac <reg orig='fugâ'>fuga</reg> salutem quaesivisse. Id <reg orig='verò'>vero</reg> <reg orig='minimè'>minime</reg> probandum, Famulorum enim fidelitas in eius modicasibus <reg orig='maximè'>maxime</reg> necessaria est, quam si negligant, ac Dominos deserant, non leviter peccant. Vid. Menger. <hi>Scrut. Consc. c 9. q. 63.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Es fragen sich die Gesinde, ob sie in solchen elenden Zeiten ihre Herren und Frauen verlassen, sich deren geeussert und</foreign> absenti<foreign lang='GE'>ret haben? Es sind etliche Leute zu solcher Zeit auch so viehisch, daß sie sich nicht allein für fremden scheuen, sondern auch das Gesinde für ihrer Herrschafft. Wo ist bey diesen ein einiger Glaube? fragt</foreign> D. Selnecc. <hi>in Psalm. 91.</hi> <foreign lang='GE'>Wo ist ein Zuversicht zu GOtt? Wo ist ein Trost in ihren Hertzen? Wo ist ein Werck der Liebe? Weil der nun keines kan bey ihnen seyn, so folget unlaugbar, daß sie nicht Christen seyn, denn sonsten <reg orig='würden'>wurden</reg> sie gedencken, siehe, du bist schuldig, deiner Herrschafft alle Treve zu leisten, warum woltest dusie denn in dieser letzten Noth verlassen, und wider
<pb id='s057' n='57'/>
dein Gewissen und Christliche Liebe thun, und GOtt dadurch erzürnen, daß er dich auch angreiffe? Ja, sagen sie, lieber, es ist nicht zu schertzen, er hat die Pestilentz, und andere können sie von ihm auch bekommen, bald und weit davon ist gut vor die Schüsse. Ey, ein feiner Glaube, steckts da, daß du eines stinckenden Madensacks halben wilt meineidig und treuloß für GOtt, und der Welt werden?</foreign></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.25' n='25' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XXV. <hi>Peccat famulus, qui semel susceptum famulitium <reg orig='temerè'>temere</reg> renuntiat.</hi></head>
<p>INter Dominum et famulum (servum, ancillam) <foreign lang='GR'>s1una/llagma</foreign> super mercede et servitiorum praestatione iniri solet, et ut plurimum, manus dextrae porrectione, tamquam indubitato fidei signo, vel etiam denarii datione, <foreign lang='GE'>durch einen
<pb id='s058' n='58'/>
Dienst-Groschen.</foreign> Nonnumquam etiam Dominus, <reg orig='quò'>quo</reg> minus de promissis famuli dubitet, iuramentum assecurationis, <reg orig='vulgò'>vulgo</reg> <foreign lang='GE'>Dienst-Pflichte,</foreign> à famulo suo exigit, quod etiam super officio suo praestare cogitur. Stamm. <hi>de serv. person. l. 2. c. 1. n. 17.</hi> Peccat igitur famulus (famula) si paenitendo, vel alterius persuasione inductus, promissum famulitium non praestet, et denarium receptum remittat. Contractus enim, iuxta vulgatum illud iuris, ab initio sunt voluntatis, ex postfacto autem fiunt necessitatis. Tales famuli à Magistratu <reg orig='meritò'>merito</reg> carcere puniuntur, et ad praestandum famulitium inviti coguntur. Vid. Meng. <hi>Scrut. Consc. c. 13. q. 33.</hi> <foreign lang='GE'>Gesinde fragen sich, ob sie sich von andern wider ihre Herren und Fraven, denen sie Dieust gelobet, und versprochen haben, oder auch in Dienst bishero gewesen, verhetzen und abspannen lassen, daß sie den Dienst aufgesagt und <reg orig='abgekündiget'>abgekundiget</reg>, Herren und
<pb id='s059' n='59'/>
Fraven das Geld (oder den Dienst-Groschen) so sie darauf genommen, wieder geschickt, an fremde und andere Orte gezogen, oder sich kranck gestellet, und anderswo Unterschleiff gesucht, bis die Herren andere gemietet, darnach sie denn wieder frisch worden, und zu andern Dienst sich begeben haben? Solch Gesinde soll wissen, daß sie grosse <reg orig='Sünde'>Sunde</reg> damit begehen, denn 1. so handelt es treuloß, und <reg orig='hält'>halt</reg> nicht was es zusagt, welches gar unchristlich ist, denn Christen sollen warhafftig seyn, (Knechte und <reg orig='Mägde'>Magde</reg> nicht weniger) weil sie auch Christen seyn, wie GOtt warhafftig ist. Darnach 2. so leugt das Gesind nicht schlecht, sondern es geschiehet mit Schaden ihres <reg orig='Nächsten'>Nachsten</reg>, welcher sich auf ihren Verdienst verlassen hat, und <reg orig='versäumet'>versaumet</reg> unterdeß ander gut und besser Gesinde. Aber die Obrigkeit, so es ihnen geklaget wird, soll das Gesinde zwingen, daß sie den Herren, welchen sie Dienst zugesagt, dienen <reg orig='müssen'>mussen</reg>, und so sie es
<pb id='s060' n='60'/>
nicht thun wollen, ihnen nicht allein andern zu dienen nit gestatten, sondern sie auch mit Gefängniß straffen, daß sich andere desto mehr daran kehren.</foreign> Vid. <hi>Theat. Diab. 1. fol. 195.</hi></p>
</div2>
<div2 id='FrFN.01.26' n='26' type='chapter'>
<head>CONCLUSIO XXVI. <hi>Peccat famulus, (servus, ancilla) qui ignavum otium pro famulitio eligit.</hi></head>
<p>COnqueruntur <reg orig='hodiè'>hodie</reg> multi Patresfamilias, <reg orig='quòd'>quod</reg> propter vilitatem annonae, <foreign lang='GE'>bey jetziger wolfeilen Zeit,</foreign> nec servos nec ancillas <reg orig='facilè'>facile</reg> invenire possint, <reg orig='cùm'>cum</reg> plerique malint ignavo otio <reg orig='liberè'>libere</reg> vivere, <reg orig='quàm'>quam</reg> Dominis servire. Sed hoc peccatum est. Ait enim S. Apostolus: Unusquisque in quo vitae genere vocatus est, in hoc permaneat apud DEUM, 1. Cor. 7. Nec tempore sic abutendum est. <foreign lang='GE'>Es <reg orig='sündigen'>sundigen</reg> Dienstboten wider GOtt und ihr Gewissen, in dem sie ohne <reg orig='rechtmässigen'>rechtmassigen</reg> Beruff
<pb id='s061' n='61'/>
und Versehung GOttes, ausser, und ohne Dienst und Vermietung seyn, und leben wollen, daß sie lieber ihre eigene Herren für sich seyn, etwa wo einmieten, und auf der Bärenhaut liegen, gute faule und müssige Tage begehren, und sich solches freyes und Dienst-loses Leben so angelegen und lieb seyn lassen, daß wenn sie schon bey guten ehrlichen Leuten Dienst und Unterhalt bekommen könten, sie doch lieber ohne solchen Dienst und Zwang sich zu behelffen gedencken, stochern etwas ums Lohn, werden Näterin, Wäscherinnen etc.</foreign> Verba sunt Meng. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 28.</hi> ubi adducit Matthesium <hi>in Syr. p. 62.</hi> in quibusdam Civitatibus, tales homines, qui servire nolunt, à Magistratu collectis praestatione onerantur, <foreign lang='GE'>müssen Kopfsteuer erlegen.</foreign> Nec <reg orig='immeritò'>immerito</reg>; fruuntur enim libertate, et securitate communi, gaudentqueve otio, aliis in servitio constitutis.</p>
</div2>
<closer>FINIS.</closer>
<gap desc='toc'/>
</div1>
</body>
</text>
</TEI.2>

