<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI.2 SYSTEM "http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenatools/DTD/teixlite.dtd"><TEI.2>
 <teiHeader type="text">
 <fileDesc TEIform="fileDesc">
 <titleStmt TEIform="titleStmt">
<title TEIform="title">Princeps Peccans, Sive Tractatus De Peccatis Principum : Excutiendae ipsorum conscientiae inserviens ; Cum Indice Rerum et Conclusionum. Editio Altera Priore multum correctior et auctior.</title> 
<title type="sub" TEIform="title">Machine-readable text</title> 
<author n="Fritsch" TEIform="author">Fritsch, Ahasver</author> 
<editor role="editor" TEIform="editor">Fritsch, Ahasver</editor> 
</titleStmt>
 <editionStmt TEIform="editionStmt">
<edition TEIform="edition">XML version, markup prototype, December 1999</edition> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
</editionStmt>
 <publicationStmt TEIform="publicationStmt">
<publisher TEIform="publisher">Camena</publisher> 
 <address TEIform="address">
 <addrLine TEIform="addrLine">
<anchor n="http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/fritsch09" type="href" id="fritsch09" TEIform="anchor"/> 
</addrLine>
</address>
</publicationStmt>
 <notesStmt TEIform="notesStmt">
<note type="href" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/</note> 
<note type="pathname" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch09</note> 
<note type="filename" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschprinceps.html</note> 
<note type="titleimage" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">s001.html</note> 
<note type="srcfile" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschprinceps.xml</note> 
<note type="imgpath" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch09/jpg</note> 
<note type="imgtype" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">html</note> 
</notesStmt>
 <sourceDesc default="NO" TEIform="sourceDesc">
<bibl default="NO" TEIform="bibl">Osterodae : Sumtibus Bartholdi Fuhrmanni, 1679.</bibl> 
</sourceDesc>
</fileDesc>
 <encodingDesc TEIform="encodingDesc">
 <editorialDecl default="NO" TEIform="editorialDecl">
<p TEIform="p">Regeln fuer die Texterfassung 03/2001</p> 
</editorialDecl>
 <refsDecl doctype="TEI.2" TEIform="refsDecl">
<p TEIform="p">not necessary</p> 
</refsDecl>
</encodingDesc>
 <revisionDesc TEIform="revisionDesc">
 <change TEIform="change">
<date TEIform="date">10 May 2005</date> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
<item TEIform="item">typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - no spell-check</item> 
</change>
</revisionDesc>
</teiHeader>





<text><gap id="GR"/><gap id="GE"/><body><div1 type="book">
<pb id="s025" n="1" TEIform="pb"/>
<head><hi TEIform="hi">IN NOMINE DOMINI NOSTRI IESU CHRISTI!</hi> VERITATIS AC IUSTITIAE PRINCIPIS OPTIMI MAXIMI! </head>
<div2 id="FrPO.01.01" n="1" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO I. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui alium, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> gloriam DEI, et populi salutem, Regiminis sui finem et scopum sibi propositum habet.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.01.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">NOn est potestas, nisi à DEO (<hi TEIform="hi">Rom. 13. v. 1.</hi>) per DEUM Reges regnant, et Principes
<pb id="s026" n="2" TEIform="pb"/>
imperant, ait Regum Sapientissimus Salomo (<hi TEIform="hi">Prov. 8. v. 15.</hi>) A caelesti Maiestate ipsitraditum esse Imperium, fatetur iustinianus, <hi TEIform="hi">in Constitut. quae incipit: DEO auctore nostrum gubernante Imperium. de Consept. Digestor.</hi> Concessum autem à DEO Principibus, veluti Vicariis, imperium in homines, ut <reg orig="eô" TEIform="reg">eo</reg> ad Numinis divinigloriam et subiectorum aeternam temporalemque salutem <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> utantur. Hic finis, haec meta, hic scopus est Regnorum ac Principatuum: ad hunc Principes <reg orig="unicè" TEIform="reg">unice</reg> collimare, suaque consilia, labores, et actiones omnes principaliter dirigere debent.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.01.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Quoad Gloriam DEI, pius quidam Iure Consultus, (<hi TEIform="hi">quem in Resolutionibus quarundam propositionum, de Officio Principum corumque ministrorum circa promotionem Christianismi laudavimus</hi>,) <reg orig="optimè" TEIform="reg">optime</reg> scribit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Die Weltliche Regimenter seynd insonderheit allesamnt von GOTT dem HErrn einig und allein darumb
<pb id="s027" n="3" TEIform="pb"/>
eingesetzt, und werden von Ihm erhalten, auf daß unter ihnen iedermahlige seine Kirche ihren zeitlichen Auffenthalt, Nahrung und Wachsthumb, zum Göttlichen Preiß, und ewiger der Menschen Seligkeit, finden und haben könne. Und ist diesemnach ieglicher Christlichen Obrigkeit euserste Schuldigkeit, ernsten festen Vorsatzes und gesamnten Menschlichen Kräfften dahin vor allen Dingen zu trachten, daß solches ihres GOttes, HERRN, und Stiffters</foreign> Intent, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Meynung, und Wille, nichts minders durch ihre Regierung vermitteln erfüllet, und dadurch die Göttliche Ehre befördert werden möge.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.01.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Quoad alterum, salutem scilicet populi, eam ultimum iusti Imperii humani finem esse communis Politicorum <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> Gentilium, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> Christianorum Schola docet, sic Xenoph.
<pb id="s028" n="4" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">in memor abil. Socratis lib. 3.</hi> scribit: <foreign lang="GR" TEIform="foreign">o( bas1ileu\s2 ai(rei=tai, ou)x) i(/na e(autou= e)pikalw=s2 melh=tai, a)ll) i(/na kai\ o(i e(lo/menoi dia\ tou=ton e)=u pra/tgws1i</foreign>. id est: <hi TEIform="hi">Rex eligitur, non ut sese molliter curet, sed ut per ipsum ii, qui elegerunt, <reg orig="benè" TEIform="reg">bene</reg> <reg orig="beatèque" TEIform="reg">beateque</reg> agent.</hi> Aristoteles ad Alexandrum Regem scribebat: <hi TEIform="hi">Regna dari</hi> <foreign lang="GR" TEIform="foreign">pro\s2 e)uerges1i/an</foreign>, <hi TEIform="hi">ut <reg orig="benè" TEIform="reg">bene</reg> sit Societati hominum</hi>, non <foreign lang="GR" TEIform="foreign">pro\s2 u(brin</foreign>. Cicero <hi TEIform="hi">lib. 5. de Republic. Moderatori Reip.</hi> (ait) <hi TEIform="hi">beata civium vita proposita est, ut ea opibus firma, copiis locuples, <reg orig="gloriâ" TEIform="reg">gloria</reg> ampla, virtute honesta sit.</hi> Ab Homero bonus Princeps <reg orig="optimè" TEIform="reg">optime</reg> dicitur <foreign lang="GR" TEIform="foreign">poimhn\ law=n</foreign>, <hi TEIform="hi">populorum Pastor.</hi> Eodem nomine divinum verbum eos passim appellitat. Cyrus apud Xenophontem, <hi TEIform="hi">lib. 8. Cyropaedias.</hi> Regum et Pastorum opera dicebat maximam habere adfinitatem: ut enim ad Pastorem pertinet curare, ut pecora habeat laeta, et succulenta, sic Regis est, subditos felices facere, et opulentos, ac <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> subditis, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg>
<pb id="s029" n="5" TEIform="pb"/>
sibi consulere. Claudianus ad Honorium Imp. scribit:</p>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N"><hi TEIform="hi">Tu civem, Patremque geras; tu consule cunctis;</hi></l>
<l TEIform="l" part="N"><hi TEIform="hi">Non Tibi; nec tua te moveant, sed publica damna.</hi></l>
</lg>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.01.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Praeclarè" TEIform="reg">Praeclare</reg> Philo Iudaeus, <hi TEIform="hi">Lib. de creatione Principis</hi>, id confirmat: <foreign lang="GR" TEIform="foreign">*to\n a)/rxonta ou(/tw xrh= proesta/nai tw= u(phko/wn w(s2 pate/ra pa/idwn, i(/na kai\ a)uto\s2 w(s2 u(po\ gnhs1i/wn ij(w=n an)titima=tai, dio/ti koinoi\ po/lewn kai\ e)qnw=n gonei=s2, eidei= t) a)liqe\s2 e)ipei=n, a)/rxonte/s2 ei)s1in oi( a)gaqoi\ thn\ i)/s1hn, e)/sti d) o(/te kai\ peritgote/ran e)/unoian e)pideiknu/meuoi, tou\s2 d) e)pi\ lu/mh| kai\ zhmi/a| tw=n u(phko/wn mega/las2, periballo men/ous2 dunastei/as2, ou)k a)/rxontas2, a)ll) e)xqrou\s2 pros1agureu te/on ta\ polemi/wn a) s1umba/twn drw=ntas2</foreign>. id est: <hi TEIform="hi">Principem sic oportet imperare subditis, ut Parentem liberis, ut et ab ipsis, <reg orig="tanquàm" TEIform="reg">tanquam</reg> à germanis filiis henoretur, Sunt enim Principes, ut verum fatear, publici parentes civitatum et gentium</hi>, (<foreign lang="GE" TEIform="foreign">Landes-Väter</foreign>) <hi TEIform="hi">quotquot boni sunt</hi>,
<pb id="s030" n="6" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">et quidem aequalem, <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> nonnumquam maiorem, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> ipsiparentes naturales benevolentiam exhibent. At qui in subditorum detrimentum abutuntur <reg orig="potentiâ" TEIform="reg">potentia</reg>, hi non Principes, sed hostes sunt appellandi, cum agant hostilia.</hi> De se ipso sacratissimus Imperator Iustinianus, <hi TEIform="hi">in Novella IIX. praef.</hi> scribit: <hi TEIform="hi">Omnes nobis dies ac noctes contingit cum omni lucubratione et cogitatione degere, semper volentibus, ut aliquidutile et placens DEO à nobis collatoribus praebeatur. Et non in vano vigilias ducimus, sed in eiusmodi eas expendimus consilia pernoctantes, et noctibus sub aequalitate dierum utentes, ut nostri subiecti sub omni quiete consistant, sollicitudine liberati: nobis in nosmetipsos pro omnibus cogitationem suscipientibus. Per omnem namque curiositatem et inquisitionem subtilem discurrimus, illa agere quaerentes, quae utilitatem nostris subiectis introdudendo, eos omni onere liberent, et omni damne extrinsecus illato etc.</hi> Haec <reg orig="piè" TEIform="reg">pie</reg> ac <reg orig="paternè" TEIform="reg">paterne</reg> Imperator: cui prorsus
<pb id="s031" n="7" TEIform="pb"/>
convenit, quod Seneca. <hi TEIform="hi">lib. de Consol. ad Polyh. c. 26.</hi> scribit: <hi TEIform="hi">Omnium domos illius</hi> (Principis) <hi TEIform="hi">vigilia defendit, omnium otium illius labor, omnium delicias illius industria, omnium vacationem illius occupatio.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.01.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Optimè" TEIform="reg">Optime</reg> etiam in hanc rem <hi TEIform="hi">in aureo ad Genesin commentario, cap. 41.</hi> scribit Lutherus noster: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ein Regent muß ein rechtschaffen behertzter Mañ seyn, der mit grossen starcken Muth die Beschwerung und Last des gemeinen Regiments tragen könne; In Summa, er muß saure Suppen essen, und in einen sauren Appffel beissen können. Darumb soll man im Regiment keine Lust suchen, da man dem Willen GOttes dienen soll, sondern die Tödtung unser selbst, Göttliche Ordnung, und daß damit dem Nechsten geholffen werde.</foreign> Et porro: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Die Obrigkeit ist allenthalben, und ist doch nirgends nicht, wenn sie ihr Amntrecht ausrichten wil. Wer aber nurt allein ihme selbst regieret, der
<pb id="s032" n="8" TEIform="pb"/>
wird nimmermehr ehrlich oder glückselig regieren; Denn es ist nicht genug, eine güldene Kette oder Purpur= Kleid tragen, und sich auf Wagen führen lassen, oder auf grossen Rossen daher reiten, daß du nurt deiner eigenen Lust und Begierden folgen und nachhängen mögest; Sondern es gehöret darzu, daß du deinen Unterthanen, und dem gemeinen Nutzen dienen solt.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.01.06" n="6" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>VI.</head>
<p TEIform="p">Quicumque igitur Princeps ac Magistratus in Regimine suo non DEI ac Domini sui, gloriam et honorem, sed suam <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> famam quaerit: qui sibi <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> suisque commodis, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> subditorum saluti temporali ac aeternae consulit, is contra DEum ac Rem publicam peccat, rationem malae administrationis suae in magno illo Iudicii extremi die aliquando redditurus. Utinam Principes omnes, qui ab hoc scopo aberrant, sibique <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> DEO ac populo serviunt, crederent, quod Liber Sapientiae (<hi TEIform="hi">c. 6.</hi>)
<pb id="s033" n="9" TEIform="pb"/>
docet: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Höret ihr Könige, und mercket, und lernet ihr Richter auf Erden. Nehmet zu Ohren, die ihr über viel herrschet, die ihr euch erhebt über den Völckern. Denn euch ist die Obrigkeit gegeben vom HERRN, und die gewalt vom Höchsten, welcher wird fragen, wie ihr handelt, und forschen, was ihr erdnet. Denn ihr seyd seines Reichs Ambt-Leute. Aber ihr führet euer Ambt nicht fein, und haltet kein Recht, und thut nicht nach dem, das der HERR geordnet hat. Er wird gar greulich und kurtz über euch kommen, und es wird gar ein scharff Gericht über die Ober-Herren ergehen.</foreign> Penset Princeps, <hi TEIform="hi">ait Gregorius in Moral.</hi> quod ad satisfaciendum districte Iudici de <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> <reg orig="tantummodò" TEIform="reg">tantummodo</reg> <reg orig="animâ" TEIform="reg">anima</reg> fortaste vix sufficit, et quot regendis subditis praeest, reddendae apud DEUM rationis tempore, ut ita dicam, tot solus animas habet.</p>
<pb id="s034" n="10" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.02" n="2" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO II. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui conscientiis dominando Religionem ferro propagarestudet.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.02.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">ZElus Principum pro <reg orig="Gloriâ" TEIform="reg">Gloria</reg> DEI, et <reg orig="aeternâ" TEIform="reg">aeterna</reg> salute subditorum <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> optimus et sanctissimus, minime tamen <reg orig="eò" TEIform="reg">eo</reg> extendendus, ut homines, v. g. Iudaei, Turcae, Pagani, Religionem Christianam amplecti nolentes, vi et armis ad eam cogi debeant. <hi TEIform="hi">vid. Esa. 11, 9. Luc. 9, 55. arg. l. 3. verb. subditos commonefacere. it. verb. institueremus. C. de SS. Trin.</hi> Equidem non desunt exempla Principum, qui gentiles ad Christianam Religionem <reg orig="coëgere" TEIform="reg">coegere</reg>. Multa cum Saxonibus Westphaliae proelia <hi TEIform="hi">Carolus M.</hi> gessit: eosque magnis cladibus adflictos, <reg orig="coëgit" TEIform="reg">coegit</reg>,
<pb id="s035" n="11" TEIform="pb"/>
relicto Idolorum cultu CHRISTI religionem amplecti. Non <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> multis ante eum annis <hi TEIform="hi">Willebrordus Episcopus Traiectensis</hi> Carolum <hi TEIform="hi">Martellum</hi> instigaverat, ut <hi TEIform="hi">Frisios</hi> ad Christianam Religionem cogeret. Sic <hi TEIform="hi">Leo</hi> Imperator <hi TEIform="hi">Iudaeos</hi> et <hi TEIform="hi">Montanos</hi> baptizari coegit. Sed multi è Christianis eam coactionem, ut prisco Patrum saeculo ignoratam, improbant. Repugnat sane coactioni isti <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> fidei natura <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> Scriptura. Religionis Christianae Vertias, accedentibus gratiae divinae auxiliis, quae in et per verbum, quod per se satis efficax conversionis organon, dispensantur, infidelibus inculcanda est: Si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> caelestis doctrina reiciatur, id iusto DEI iudicio committendum. Praeterea, fides, <hi TEIform="hi">in quantum est opus intellectus</hi>, legibus non subicitur, neque cogi potest ad adsensum, ac proinde poenae locus esse non potest. <hi TEIform="hi">Nihil <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> voluntarium, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> Religio, in <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> si animus aversus, iam sublata, iam nulla est,</hi>
<pb id="s036" n="12" TEIform="pb"/>
teste Lactantio <hi TEIform="hi">lib. 5. divin. Inst. cap. 19. Coactus</hi> qui <hi TEIform="hi">credit,</hi> non <hi TEIform="hi">credit, sed credere simulat, ut malum vitet</hi>. Grot. <hi TEIform="hi">de verit. Relig. Christ. l. 6.</hi> Ad haec nuspiam in sacris Scripturis legitur, vel à CHRISTO aut Apostolis mandatum, ut ad Christianam Religionem homines vi cogantur. <hi TEIform="hi">vid. Matth. 13, 24. Luc. 9. 54. Ioh. 6, 67. Rom. 8, 15. Hebr. 11. v. 15.</hi> Ignotus etiam violentus conversionis modus Apostolicae et primitivae Ecclesiae. De <hi TEIform="hi">Valentiniano</hi> Imper. memorat Ammianus. <hi TEIform="hi">lib. 20.</hi> quod inter religionum diversitatem medius steterit, nec quemquam inquietaverit, nec interdictis minacibus subditorum cervices adid, quod ipse colebat, inclinarit, sed has partes intemeratas reliquerit. <hi TEIform="hi">Procopius</hi> in <reg orig="arcanâ" TEIform="reg">arcana</reg> Historiae parte docet, à Sapientis simis culpatum suisse Iustiniani consilium, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> <hi TEIform="hi">Samaritas</hi> vi ac minis ad Christianam religionem compulerit.</p>
<pb id="s037" n="13" TEIform="pb"/>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.02.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Accedunt denique Ecclesiae Patrum aliorumque piorum Virorum auctoritates. Tertullianus ait: <hi TEIform="hi">Lex nova non se vindicat ultore gladio</hi>. Item: <hi TEIform="hi">Religionis non est adreligionem ccgere, quae sponte suscipi debet, non vi.</hi> Tertull. <hi TEIform="hi">ad Scapul. c. 2. Suadenda est fides, non imponenda</hi>. Bernhard. <hi TEIform="hi">Serm. 66. in Cantic.</hi> Gregor. <hi TEIform="hi">lib. 2. Epist. 52.</hi> (in can. quid autem. dist. 45.) <hi TEIform="hi">Quid de Episcopis, qui verberibus timeri volunt, Canones dicant, <reg orig="benè" TEIform="reg">bene</reg> fraternit as Vestra novit. Pastores enim facti sumus, non percussores. Egregius praedicator dicit, argue, obsecra, increpa in omni <reg orig="patientiâ" TEIform="reg">patientia</reg> et <reg orig="doctrinâ" TEIform="reg">doctrina</reg>. Nova <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> atque incondita est ista praedicatio, quae verberibus exigit fidem.</hi> Augustin. <hi TEIform="hi">Sermon. 9. de Sanctis. DEUS</hi>, inquit, <hi TEIform="hi">non crudelitate, sed credulitate quaerendus est.</hi> Quid iam nobis (inquit Lactantius <hi TEIform="hi">l. 5. Instit. cap. 13.)</hi> <reg orig="ulteriùs" TEIform="reg">ulterius</reg> relinquitur, si esset hoc, quod voluntate fieri oportet, libido extorqueat aliena? <hi TEIform="hi"><reg orig="Certè" TEIform="reg">Certe</reg></hi> inquit Erasmus, <hi TEIform="hi">cogere non est</hi>
<pb id="s038" n="14" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Evangelicum</hi>. Add. <hi TEIform="hi">Can. de Iudaeis dist. 45. ubi dicitur</hi>: De Iudaeis praecipit sancta Synodus, nemini deinceps ad credendum vim inferri, cui enim vult DEUS, miseretur, et quem vult, indurat. Non enim tales inviti salvandi sunt, sed volentes, ut integra sit forma iustitiae etc. <hi TEIform="hi">et c. Praefens Clericus. XX. q. 3. Nullum bonum nisi voluntarium. Iccirco Dominus non ferendam in <reg orig="viâ" TEIform="reg">via</reg> virgam. per quam violentia ulli infer atur, praecepit</hi>. <reg orig="Undè" TEIform="reg">Unde</reg> Iaudatissimus Maximilianus II. crebro sermone usurpare fuit solitus: <hi TEIform="hi">nullam intoler abiliorem esse Tyrannidem, nec ullum gravius peccatum, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> dominari velle conscientiis</hi>. Idem in <hi TEIform="hi">Epist. ad Laz. Schwendium</hi> (quae exstat apud Goldastum <hi TEIform="hi">tom. 2. Const. Imp. pag. 304.</hi>) <reg orig="apertè" TEIform="reg">aperte</reg> scribit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es ist in der Warheit nicht anders, als ihr <reg orig="vernünfftiglich" TEIform="reg">vernunfftiglich</reg> schreibet, daß Religions-Sachen nicht werden mit dem Schwerdt gehandelt und gerichtet werden, kein Erbarer und
<pb id="s039" n="15" TEIform="pb"/>
Gottesfürchtiger, und Friedlibender wirds auch anders sagen.</foreign> In <reg orig="eâdem" TEIform="reg">eadem</reg> <reg orig="Epistolâ" TEIform="reg">Epistola</reg> etiam haec, <reg orig="latinèreddita" TEIform="reg">latinereddita</reg>, verba leguntur: <hi TEIform="hi"><reg orig="Longè" TEIform="reg">Longe</reg> aliud nos docuerunt</hi> CHRISTUS et Apostoli eius. <hi TEIform="hi">Nam ipsorum gladius erat lingua, doctrina, verbum DEI, et vita CHRISTO digna, ipsorumque mores invitare nos debent, atque adlicere, ut cos sequamur, quemadmodum et ipsi CHRISTUM secuti sunt</hi>. In eandem sententiam Lutherus scribit. <hi TEIform="hi">Tom. 2. fol. 378. vet. edit.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">GOTT wil keinen gezwungenen Dienst haben, und soll niemand sein werden, er thue es denn mit Lust und Liebe. Ich sags abermahls, GOTT wil nicht gezwungenen Dienst haben. Was macht ihr doch ihr <reg orig="Fürsten" TEIform="reg">Fursten</reg> und Herren, daß ihr die Leute zu GOTT treibet, ohn ihren Willen und Danck? Ists doch nicht ever Ambt und Macht zu thun; Er spricht: Niemand kommet zu mir, mein Vater ziehe ihn denn. Ist das nicht klar genug? Der Vater muß ziehen, so wil
<pb id="s040" n="16" TEIform="pb"/>
ein Mensch treiben? Was sich GOtt nicht unterstehet, das wil sich der arme Wurm unterstehen, darzu durch ein andern Unwilligen zu thun, was er selbst nicht kan.</foreign> <hi TEIform="hi">Item tom. 2. fol. 179. et 180.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Der Seelen soll und kan niemand gebieten, er wisse ihr denn den Weg zu weisen gen Himmel, das aber kan kein Mensch thun, sondern GOtt alleine.</foreign> Item: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Die blinde und elende Leute sehen nicht, wie gar vergebliche und unmügliche Dinge sie vornehmen. Denn wie hart sie immer gebieten, und wie fast sie toben, so können sie ie die Leute nicht weiter bringen, denn daß sie mit dem Munde und mit der Hand ihnen folgen.</foreign> Add. Cyriac. Lentulus, <hi TEIform="hi">Libro perplexor. casuum. dubio 390.</hi> ubi ait: <hi TEIform="hi">Ne date sanctum vestrum canibus, nec proicite maergaritas vestras coram suibus. (Matth. 7. v. 6.)</hi> <reg orig="Multò" TEIform="reg">Multo</reg> <reg orig="minùs" TEIform="reg">minus</reg> cogendi sunt sues et canes, ut sancta verbi divini et Sacramentorum mysteria accipiant, quae profanatione polluant, aut
<pb id="s041" n="17" TEIform="pb"/>
pedibus immundis conculcent. Volentes admittendi sunt: instituendi <reg orig="priùs" TEIform="reg">prius</reg> in Religione <reg orig="Christianâ" TEIform="reg">Christiana</reg>, ut sciant, quid sit id, ad quod <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> <reg orig="benignâ" TEIform="reg">benigna</reg> invitatione compellantur, et <reg orig="tantò" TEIform="reg">tanto</reg> id <reg orig="reverentiùs" TEIform="reg">reverentius</reg> accipiant. <reg orig="Sanè" TEIform="reg">Sane</reg> cum summo <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> stupore, ac gravissimo cordolio legimus, turpissimis Christianorum moribus scandalizatos in utraque <reg orig="Indiâ" TEIform="reg">India</reg> paganos à Religione <reg orig="Christianâ" TEIform="reg">Christiana</reg> deterritos fuisse; et adhuc infinitum Iudaeorum, Turcarum et Barbarorum numerum ob scandalosissimam eorum, qui Christianos sese profitentur, deterreri, in propatulo est. Quae <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> res sanguineis Iacrimis dignissima. Pugnamus, proh dolor! invicem Christiani gladiis et anathematismis de veritate Ecclesiae incessabiliter, nec curamus, Religionis Christianae hostes <reg orig="indè" TEIform="reg">inde</reg> magis ac magis ab <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> <reg orig="amplectendâ" TEIform="reg">amplectenda</reg> abhorrere. DEUS tandem misereatur populi sui, et capitale odium inter Rehabeam et Ierobeam tollat! Interim optima
<pb id="s042" n="18" TEIform="pb"/>
convertendi infideles media praevaleant, verbi praedicatio, precum devotio, vitae sanctimonia, et adhortationum fidelitas.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.02.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Non <reg orig="minùs" TEIform="reg">minus</reg>, si non <reg orig="graviùs" TEIform="reg">gravius</reg> illi peccant, qui in Christianos, qui de quibusdam saltim, quae aut extra legem Evangelicam sunt, aut in <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> sensum videntur habere ambiguum, dubitant, aut errant, quos vulgus <hi TEIform="hi">Haereticos</hi> appellat, ferro et flammis grassantur: quod hoc et superiore saeculo cum tot millium hominum strage factum esse, et adhuc fieri, cum dolore meminimus. Sed videant illi Reformatores, dum <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> rabioso Zelo excaecati, gratam rem se DEO praestare sibi persvadent, quomodo in tremendo illo die pantocritico, de effuso tot millium Christianorum sanguine magno Iudici CHRISTO, rationem reddituri sint. Vulgatum <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> illud <hi TEIform="hi">compelle intrare,</hi> ad quod tamquam ad Asylum adversae opinionis adseclae confugere solent, eos <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg>
<pb id="s043" n="19" TEIform="pb"/>
excusabit. Vid. Gerhard. <hi TEIform="hi">in Loc. de Magistratu et Conf. Catholic. lib. 1. part. 2. c. 19.</hi> Andr. Osiand. <hi TEIform="hi">Inquisitio de tractandis haereticis</hi>. Ant. Benbellonade Gandentiis. <hi TEIform="hi">de Pace Relig. Part. 2. c. 12.</hi> Grot. <hi TEIform="hi">de I. B. et P. lib. 2. cap. 20. §. 48. et seqq.</hi> Reinking. <hi TEIform="hi">Polit. Biblic. lib. 2. axiom. 136.</hi> Addimus verba Iacobi Augusti Thuani. <hi TEIform="hi">in Histor. super. saeculi. Part. prim. Epistol. nuncupat. Ad coetera,</hi> inquit, <hi TEIform="hi">quibus hoc infestum virtuti saeculum scatet, mala, religionis dissidium accessit, quod iam toto <reg orig="penè" TEIform="reg">pene</reg> saeculo orbem Christianum continuis bellorum motibus vexat, et deinceps vexabit, nisi tempestiva remedia, atque <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> alia, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> quae hactenus adhibita sunt, abiis, quorum <reg orig="praecipuè" TEIform="reg">praecipue</reg> interest, adhibeantur; nam <reg orig="experientiâ" TEIform="reg">experientia</reg> satis edocti sumus, ferrum, flammas, exilia, praescriptiones, irritasse <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg>, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> sanasse morbum menti inhaerentem: ad quem proinde curandum non iis, quae in corpus tantum penetrant, sed <reg orig="doctrinâ" TEIform="reg">doctrina</reg> et <reg orig="sedulâ" TEIform="reg">sedula</reg> institutione, quae in animum leniter instillata</hi>
<pb id="s044" n="20" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">descendit, opus esse: alia quippe omnia pro arbitrio civilis Magistratus, atque <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> Principis sanciuntur, sola Religio non imper atur, sed ex <reg orig="praeceptâ" TEIform="reg">praecepta</reg> verit atis opinione, accedente Divini Numinis <reg orig="gratiâ" TEIform="reg">gratia</reg> <reg orig="benè" TEIform="reg">bene</reg> praeparatis mentibus insunditur: ad eam cruciatus nihil valent, quin obfirmant <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> animos, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> frangunt aut persvadent etc. Et <reg orig="certè" TEIform="reg">certe</reg>, siverum amamus, in sacrae antiquitatis vetustis omnibus monumentis nullum supplicii de sectariis sumpti ac probati exemplum exstare, fateamur necesse est, Eccle siamque pricam à cruore fundendo semper abhorruisse, quod si quando accidit, id pii <reg orig="verè" TEIform="reg">vere</reg> Episcopi detestati sunt.</hi> Haec ille.</p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.03" n="3" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO III. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui Libertinismum et confusionem Religionum in <reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg> permittit.</hi></head>
<pb id="s045" n="21" TEIform="pb"/>
<div3 id="FrPO.01.03.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">TAnta est proh dolor! saeculi huius impietas, tanta sectarum in Christianitate varietas, ut maiornon esse, nec unquam satis deplorari possit. Indies nova atque horrenda fidei dogmata à malis spiritibus protruduntur, cum gravissimo <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> fidelium <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> infidelium scandalo. Inter alia sunt, dogma novatorum de <reg orig="sufficientiâ" TEIform="reg">sufficientia</reg> fidei approbativae, excluso requisito elenchi; Item, de fide naturali <reg orig="Puccianâ" TEIform="reg">Pucciana</reg>, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> docetur, unumquemque hominem, cuiuscumque sit religionis, sine speciali DEI <reg orig="gratiâ" TEIform="reg">gratia</reg> salvari posse, <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> non <reg orig="extremè" TEIform="reg">extreme</reg> sceleratam vitam agat. Item dogma illud, unicum articulum sine <reg orig="solidâ" TEIform="reg">solida</reg> evolutione ad salutem sufficere; <hi TEIform="hi">IESUM esse CHRISTUM.</hi> Item per gratiam extraordinariam salvari eos, quibus Evangelium communicatum non est, aut qui facultate cognoscendi CHRISTUM destituti sunt: Et quae alia sunt impia, absurda, ac divinae veritati
<pb id="s046" n="22" TEIform="pb"/>
prorsus adversa dogmata, quae à multis cum admiratione et adplausu arripiuntur, de quibus videatur <reg orig="novissimè" TEIform="reg">novissime</reg> D. Ioh. <reg orig="Müller" TEIform="reg">Muller</reg>. <hi TEIform="hi">in Atheismo devicto</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.03.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> igitur duo sint Rerum publ. fulcra, <hi TEIform="hi">Religio et Iustitia,</hi> ad officium Principis tamquam utriusque tabulae custodis, <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> spectat, <reg orig="summâ" TEIform="reg">summa</reg> cum <reg orig="curâ" TEIform="reg">cura</reg> cavere, ne ea fulcra cum exitio ac <reg orig="ruinâ" TEIform="reg">ruina</reg> Reip. subruantu. <reg orig="Proindè" TEIform="reg">Proinde</reg> non solum ipse à religione <reg orig="fucatâ" TEIform="reg">fucata</reg> sese cavere, Saavedra. <hi TEIform="hi">Symbol. Polit. 27.</hi> sed etiam adiaphoriam seu confusionem Religionum à Republ. omnibus modis profligare debet. D. Tabor. <hi TEIform="hi">de Regim. Imperant. in sacris. Sect. 2. thes. 8.</hi> Huc pertinet lex: cunctos populos ibi: <hi TEIform="hi">cunctos populos volumus in tali Religione versari</hi>. et §. <hi TEIform="hi">1. ibi</hi>: reliquos <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> vaefanos dementesque iudicantes. <hi TEIform="hi">C. de <reg orig="summâ" TEIform="reg">summa</reg> Trinit.</hi> Instr. Pacis German. <hi TEIform="hi">art. 7. §. ult.</hi> ibi: <hi TEIform="hi">Praeter Religiones supra nominatas (Catholicam, Evangelicam et Reformatam)</hi>
<pb id="s047" n="23" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">nulla alia in sacro Imperio Romano recipiatur, et toleretur.</hi> Sic Imperator <hi TEIform="hi">Theodosius</hi> variam, vagam, et miscellam Religionem, <hi TEIform="hi">Gratiani</hi> indultu, manifestis incrementis, sobolescentem, omnibus modis coercere, excludere, et solam cam credendi formulam admittere voluit, quae in Nicaeno Concilio fuerat ex verbo DEI praescripta. Socrat. <hi TEIform="hi">lib. 5. hist. Eccles. cap. 5. et 6.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.03.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Quàm" TEIform="reg">Quam</reg> perniciosa autem sit in <reg orig="Ecclesiâ" TEIform="reg">Ecclesia</reg> et Rep. <reg orig="Christianâ" TEIform="reg">Christiana</reg> illa Religionum adiaphoria, <hi TEIform="hi">Libertinismus</hi> vel <hi TEIform="hi">Samaritanismus</hi>, (ut vocant) vix verbis exprimi potest. Veritas fidei opprimitur, plebs <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> variis opinionibus de Religione <reg orig="liberè" TEIform="reg">libere</reg> grassantibus miserandum in modum confunditur, ut nesciat, quaenam vera sit Religio; tandem vix verae Religionis vestigium supermanet, et sic deficiente fide ad Paganismum vel Atheismum via sternitur, quod experientia satis hactenus edocuit.</p>
<pb id="s048" n="24" TEIform="pb"/>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.03.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Si quis autem <reg orig="contrà" TEIform="reg">contra</reg> dixerit, non semper in <reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg> animorum in caelsti <reg orig="doctrinâ" TEIform="reg">doctrina</reg> concordiam obtineri posse, nec ullum Magistratui in conscientias subditorum imperium competere: is scire debet, <reg orig="indè" TEIform="reg">inde</reg> <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> sequi, <reg orig="promiscuè" TEIform="reg">promiscue</reg> varias Religiones et sectas tolerandas esse, nisi <reg orig="fortè" TEIform="reg">forte</reg> Res publica ita esset perturbata; <hi TEIform="hi">ut sine totali convulsione dissensiones componi nequeant;</hi> tum enim tempori paren. dum esse, vel ipsa necessitas dictitat. Scilic. <hi TEIform="hi">est melius aliquam veram, quam nullam in <reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg> esse Ecclesiam</hi>. <reg orig="Optimè" TEIform="reg">Optime</reg> scribit Theod. Reinkingius. <hi TEIform="hi">Polit. Biblic. lib. 1. axiom. 13.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es wäre wohl ein Stück der grössesten Glückseligkeit auf dieser Welt, wenn nurt ein HErr, ein Glaube, eine Tauffe, ein GOtt, und Vater aller, der da ist über das und in das.</foreign> <hi TEIform="hi">Eph. 4. v. 5. et 6.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Und ein Weg zu dem ewigen Leben.</foreign> <hi TEIform="hi">Actor. 15. v. 11. et sequ. 1. Reg. 18. v. 21.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß auch nur eine Religion, darinnen man</foreign> unum verum DEUM, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">den
<pb id="s049" n="25" TEIform="pb"/>
einigen wahren GOTT,</foreign> <reg orig="unâ" TEIform="reg">una</reg> lege et cultu, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">nach einem Gesetz, mit einerley Gottes-Dienst</foreign> veneri<foreign lang="GE" TEIform="foreign">rte und verehrte, auf der Erden wäre; Weil iedoch die Welt im argen liegt, und der leidige Sathan sein Unkraut, sonderlich zu diesen letzten Zeiten, darvon Christus selber geweissaget, daß viel Ketzereyen seyn würden, allenthalben unter den reinen Weitzen</foreign> spargi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">rt und gesäet, muß eine Christliche Obrigkeit sehr behutsam und sorgfältig darbey seyn, und dieses</foreign> pro <reg orig="normâ" TEIform="reg">norma</reg> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">haben</foreign>: Oportet esse haereses. Cognoscant autem Principes saeculi (exclamat Augustinus) DEO se rationem reddere pro <reg orig="Ecclesiâ" TEIform="reg">Ecclesia</reg>, quam à CHRISTO tuendam susceperunt. Nam sive augeatur pax et disciplina Ecclesiae per fideles Principes, sive solvatur, ille ab eis rationem exiget, qui eorum potestati suam Ecclesiam credidit. Error autem, cui non resistitur, adprobatur, et veritas, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> defenditur, opprimitur. <hi TEIform="hi">can. 3. dist. 13.</hi> Item,
<pb id="s050" n="26" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">consentire videtur erranti, qui adresecanda, quae corrigi debent, non occurrit. can. 5. dist. 83. et can. 3. dist. 86.</hi> Videant igitur Principes illi, qui ex causis Politicis quasvis Religiones, Iudaeos puta, Socinianos, Anadbaptistas, Quackeros etc. in civitates suas recipiunt, quomodo in extremo iudicio, coram Tribunali omnipotentis DEI, rationem reddituri sint. Turcicum <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> hoc est, <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> Christianum. Vide. <hi TEIform="hi">ex Theologis,</hi> Balduin. <hi TEIform="hi">cas. conscient. lib. 2. cap. 6. cas. 3.</hi> ubi ait: <hi TEIform="hi">Magistratum illum graviter peccare in DEUM et subditos, qui Religiones varias, quas praecavere potuisset, in <reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg> <reg orig="voluntariè" TEIform="reg">voluntarie</reg> admittit, recipit, fovet, aut absque <reg orig="ullâ" TEIform="reg">ulla</reg> necessitate retinet. Is enim nihil aliud facit, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> confusam DEI ignorationem, et opinionem,</hi> (quam Plato <hi TEIform="hi">lib. 10. de legib.</hi> summam omnium Rerum publicarum pestem appellavit) <hi TEIform="hi">introducit, siquidem omnis humanae sosietatis fundamentum convellit, qui Religioni est noxius</hi>. Gerhard. <hi TEIform="hi">in loc. de</hi>
<pb id="s051" n="27" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Magistr. Polit. cap. 5. sect. 5. membr. 2.</hi> Ex ICtis, Cran. <hi TEIform="hi">de Pace Relig quaest. 13. conclus. 1.</hi> Carpzov. <hi TEIform="hi">ad L. Reg. cap 4. sect. 6.</hi> Tabor. <hi TEIform="hi">de Regim, imperant in sacris. sect. 2. thes. 7. et seqq.</hi> Ex Politicis Lips. <hi TEIform="hi">de <reg orig="unâ" TEIform="reg">una</reg> Relig.</hi> Tholosan <hi TEIform="hi">lib. 2. Pol.</hi> Effern. <hi TEIform="hi">Manual. Polit.</hi> Saavedr. <hi TEIform="hi">Symbol. Polit. 24.</hi></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.04" n="4" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO IV. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui omne de Religione iudicium excluso Clero ac populo, ad se trahit</hi>.</head>
<div3 id="FrPO.01.04.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">QUi termini sint summae civilis potestatis circa cultum divinum, non una omnium est sententia. Nonnulli terminos eos nimium extendentes, imperium cum sacerdoti, quae tamen ab invicem diversa, ac <reg orig="reipsâ" TEIform="reg">reipsa</reg> separata, <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> confundunt. Alii
<pb id="s052" n="28" TEIform="pb"/>
contra civili imperio limites <reg orig="nimiùm" TEIform="reg">nimium</reg> angustos praescribunt, omnem ei directionem circa externam Religionem, ut vocant, abnuentes, de quo videantur Grot. <hi TEIform="hi">de potestate summ. potest. circasacra.</hi> D. Conr. <hi TEIform="hi">Diss. de Maiest. civili circa sacra.</hi> Gebh. <hi TEIform="hi">de Iuris d. Eccl. §. 3.</hi> D. Tabor. <hi TEIform="hi">Diss. de iure imper. circa sacra.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.04.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Nec <reg orig="minùs" TEIform="reg">minus</reg> circa <hi TEIform="hi">modum</hi> ac <hi TEIform="hi">rationem</hi> statuendi de Religione dubia varia occurrere solent, inter quae et illud est: <hi TEIform="hi">An Princeps solus, excluso Clero ac populo de rebus fidei ac Religionis quid decernere possit?</hi> <reg orig="fuêre" TEIform="reg">fuere</reg> Principes, qui id audacter nimis et <reg orig="licentiosè" TEIform="reg">licentiose</reg> tentarunt, potestatem circa sacra à DEO concessam, exemplumque auctoritatem allegantes in Religionis negotio nimium potestatis sibi arrogarunt. <reg orig="Verùm" TEIform="reg">Verum</reg> licet Reges atque Principes, Ecclesiae curatores, ac ut Scriptura loquitur, <hi TEIform="hi">nutritii</hi> sint. (<hi TEIform="hi">Es. 49. v. 23.</hi>) id tamen <reg orig="eò" TEIform="reg">eo</reg> intelligendum, non, ut <hi TEIform="hi">iudicium omne de rebus</hi> ad Religionem spectantibus, ad se trahant,
<pb id="s053" n="29" TEIform="pb"/>
sed <hi TEIform="hi">defensionem</hi> Ecclesiae praestent, eidemque de rebus quibuscumque necessariis <hi TEIform="hi">prospiciant,</hi> cumprimis autem Religionem orthodoxam, quantum in ipsis est, studio indefesso provehere, et corruptam integritati suae ac sinceritati ope restituere adnitantur. <hi TEIform="hi">Iudic. 6, 35. et seqq. 1. Chron. 13. 2. Chron. c. 31. Deuteron. 13. v. 12.</hi> Besold. <hi TEIform="hi">class. 1. Disp. 4. thes. 1. et seqq.</hi> Althus. <hi TEIform="hi">Polit. c. 23.</hi> Praeterea non solus Princeps ac Magistratus Ecclesiam constituit, sed <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> eius membrum est. Constat ea triplici membro seu statu, <hi TEIform="hi">Ecclesiastico,</hi> sub quo Ecclesiae ministri, <hi TEIform="hi">pulari,</hi> sub quo auditores. Aequum itaque est, ut non solus is, sed cum aliis membris, quorum praecipua Ecclesiae ministri, atque ita tota Ecclesia de rebus Religionem concernentibus decernat. Id suadent exempla piorum Regum in populo DEI, Iosuae, Davidis, Salomonis, Iosaphati, Hiskiae, qui in causa Religionis
<pb id="s054" n="30" TEIform="pb"/>
nihil pro imperio <reg orig="praescripsêre" TEIform="reg">praescripsere</reg>, sed cum consilio ac consensu statuum universorum, quod è re Ecclesiae suit concluserunt. <hi TEIform="hi">1. Par alip. 14. v. 1. et 2.</hi> legitur, Regem Davidem Comitia <reg orig="coëgisse" TEIform="reg">coegisse</reg>, et Principes Populi sui his verbis adlocutum fuisse: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Gefället es euch, und ists von dem HERRN unserun GOTT, so lasset uns die Lade GOttes zu uns holen.</foreign> Utinam haec verba Principes <foreign lang="GR" TEIform="foreign">a)llotrio-*epi/s1kopoi</foreign> <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> cogitarent, multa iuxta Apostoli monitum, in <reg orig="Ecclesiâ" TEIform="reg">Ecclesia</reg> magis <reg orig="ordinatè" TEIform="reg">ordinate</reg> ac decenter, et absque ??? Imperatores Conitantinus M. uterque Theodosius, Martianus, Carolus M. et alii, institutis Synodis, observarunt. <reg orig="Contrà" TEIform="reg">Contra</reg> Imperator <hi TEIform="hi">Constantius,</hi> à Leontio Episcopo non <reg orig="iniuriâ" TEIform="reg">iniuria</reg> reprehensus, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> de rebus Ecclesiasticis nimis audacter discurreret, et constitutiones Ecclesiae suo unius arbitrio ordinaret. Duaren. <hi TEIform="hi">de sacr. Eccles. Minister. lib. 1. cap. 5.</hi> Nam sicut cetera
<pb id="s055" n="31" TEIform="pb"/>
bona Principis acta iudicio Senatus adstringuntur: Ita quae ad Religionem spectant, ad iudicium Theologorum et ministrorum verbi divini doctiorum <reg orig="eò" TEIform="reg">eo</reg> magis referenda sunt, quo <reg orig="minùs" TEIform="reg">minus</reg> <reg orig="hîc" TEIform="reg">hic</reg> sapere Principe ac viri Politici videntur respque ipsa maiori indiget deliberatione. Gebhard. <hi TEIform="hi">d. tr. §. 13. n. 21.</hi> ubi addit: <hi TEIform="hi">Non dubium esse, quin <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> turpiter se daturi sint, si de suis cerebris controversiafidei sibi solis decidendas sumerent, velut <reg orig="Michaëlem" TEIform="reg">Michaelem</reg> Balbum</hi> fecisse, <hi TEIform="hi">Zonar as</hi> testis est, et hisce ??? quem, ??? Episcopus: <hi TEIform="hi">Ne nobis in hoc genere praecipe, sed ea <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> à nobis disce: Tibi DEUS imperium, nobis ea, quae sunt Ecclesiae concredidit.</hi> D. Chemnit. <hi TEIform="hi">in loc. Theol. tit de <reg orig="Ecclesiâ" TEIform="reg">Ecclesia</reg>. c. 4.</hi> Vid. Leyser. <hi TEIform="hi">ad formul. Concord. dec. 9. qu. 6.</hi> Balduinus in terminis introductionis novorum rituum Ecclesiae loquens: <hi TEIform="hi">de casib. Consc. lib. 4. cap. 1. cas. 2.</hi> ubi ait: <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> mutatio aliqua rituum
<pb id="s056" n="32" TEIform="pb"/>
suscipienda, id neque à solo Ministerio, neque à solo Magistratu attentetur, sed convocatis Ecclesiae ordinibus deliberationes <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> de re instituantur. Add. Reinking. <hi TEIform="hi">de Reg. Sec. et Eccles. lib. 3. class. 1. c. 6. n. 6.</hi> Lampad, <hi TEIform="hi">de Republic. Germ. part. 1. ibique in notis D. Conring.</hi> Carpzov. <hi TEIform="hi">Part. 2. decis. 13. per tot.</hi> Besold. <hi TEIform="hi">de Maiest. sect. 2. c. 3. et Disp. 4. thes. 16. et seqq.</hi> ubi post alios <reg orig="praeclarè" TEIform="reg">praeclare</reg> ostendit: <hi TEIform="hi">Magistratum <reg orig="aequè" TEIform="reg">aeque</reg> peccare, ac muneris sui met as transgredi, si omne de Religione iudicium, ac ius constituendi Ecclesiam ad se trahat potestatis ob??? ??? nomine Ecclesiasticae.</hi> Si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Magistratus per abusum auctoritatis suae novos ritus violenter introducat, nemo eos servare tenetur, sed innovationes istae humiliter recusandae, et <reg orig="reipsâ" TEIform="reg">reipsa</reg> testificandum est: <hi TEIform="hi">nos DEO magis, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> hominibus obedire oportere.</hi> Verba sunt Balduini, <hi TEIform="hi">cit cas. 3. in fin.</hi> Add. Reinking. <hi TEIform="hi">Politic. Biblic. libr. 2.</hi>
<pb id="s057" n="33" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">axiom. 31. et 32.</hi> Caveat igitur Princeps, ne intempestivo <reg orig="Zelô" TEIform="reg">Zelo</reg>, abreptus, scandalum in <reg orig="Ecclesiâ" TEIform="reg">Ecclesia</reg> CHRISTI praebeat, et aliis per abusum potestatis, ut Usa, et Usia iram et vindictam divinam adversus se excitet.</p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.05" n="5" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO V. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, cumprimis bona quaedam Ecclesiastica possidens, quando Ecclesiis ac Scholis non satis <reg orig="debitè" TEIform="reg">debite</reg> prospicit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.05.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">AD praecipuam Principum ac Magistratuum curam spectat, <reg orig="optimè" TEIform="reg">optime</reg> prospicere Ecclesiis ac Scholis, ut mediantibus eis, DEI gloria ac aeterna populi salus quovis <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> propagetur. Hanc <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> curam <reg orig="summè" TEIform="reg">summe</reg> necessariam qui negligunt, in DEUM et Remp. <reg orig="gravissimè" TEIform="reg">gravissime</reg> peccant.</p>
<pb id="s058" n="34" TEIform="pb"/>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.05.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Maiorem autem culpam illi contrahunt Principes, qui bona Ecclesiastica possidentes Ecclesiarum ac Scholarum ministris sufficientia stipendia non praestant, sed eos cum gravi salutis publicae detrimento, in egestate vivere ac mori patiuntur. Vix namque sine pudore dicere licet, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> tenuia mutlis in locis plurimorum Ecclesiae Pastorum ac Praeceptorum sint salaria. <reg orig="Sanè" TEIform="reg">Sane</reg> onus sustentationis possessoribus Ecclesiasticorum redituum incumbere, extra dubium est, <reg orig="expressè" TEIform="reg">expresse</reg> etiam id iubent Constitutiones Imperii. <hi TEIform="hi">Vid. Rec. Imp. de anno 1555. §.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">So soll doch.</foreign> et <hi TEIform="hi">§.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Alsdann auch.</foreign> Springer. <hi TEIform="hi">Dissert. de Pac. Relig. concl. 9.</hi> Suevus <hi TEIform="hi">Simil. Tract. Disp. 9. Post. 7.</hi> <reg orig="Adeò" TEIform="reg">Adeo</reg> ut Principes <reg orig="salvâ" TEIform="reg">salva</reg> <reg orig="conscientiâ" TEIform="reg">conscientia</reg> ne obulum, ut minimum quid de reditibus sacris in profanos usus impendere possint, antequam Ecclesiis ac Scholis, pauperibus non exclusis, <reg orig="debitè" TEIform="reg">debite</reg> prospectum sit. <hi TEIform="hi">Vid.</hi> D. Myler. <hi TEIform="hi">d. tr. c. 78. n. 20.</hi> ibi:
<pb id="s059" n="35" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi"><reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> omnium <reg orig="promò" TEIform="reg">promo</reg> oneribus ordinariis fuerit prospectum.</hi> Adducitur ibidem compactatum Ducatus <reg orig="Würtembergici" TEIform="reg">Wurtembergici</reg> de anno 156, et seq. quo ordinatum est. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">daß, was über der Unterhaltung der Kirchen und Schulen bevor seyn wird, solle zu Trost und nothwendigen Schutz und Schirm der Land und Leute aufgehalten und verwendet werden.</foreign> <hi TEIform="hi">Vid.</hi> etiam quae diximus <hi TEIform="hi">in Tr. de iure visitandi Eccles. et Tr. de iure ac privileg. Hospitalium. cap. ult. circ. fin.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.05.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Sanè" TEIform="reg">Sane</reg> conqueruntur adhuc <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> cum lacrimis multi Ecclesiarum ac Scholarum ministri, illi cumprimis, quibus sacrorum cura, et iuventutis informatio in pagis commis. sa, de extrema egestate ac <reg orig="miseriâ" TEIform="reg">miseria</reg>, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> ob maximam stipendiorum tenuitatem premuntur, nec tamen à multis Magistratibus eorum querelae exaudiuntur. Ante centum annos D. Selneccer. <hi TEIform="hi">Comment. in Psalm. CI.</hi> ita scripsit; <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es werden ietziger Zeit die
<pb id="s060" n="36" TEIform="pb"/>
Kirchen-Güter hin und her von den Herren vertheilt, und die Krieges-Gurgeln, Weltliche Herren und ihre</foreign> Stratioten, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">spielen umb den Rock Christi, reissen von den Schulen, Stifften, und Kirchen zu sich, was sie können, und panqvetiren darauf in aller Wollust, Schande und Unzucht, schwelgen und stoltzieren, und lassen den armen Pfarr-Herren, Schulen, und Kirchen kaum eine Partecken, daß sie sich mit Mühe und Arbeit behelffen mögen; Es gehet doch ja also immerdar, daß Armuth, Hungerund Kummer bleibt in der Propheren Häuser.</foreign> <hi TEIform="hi">2. Reg. 4.</hi> et <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> pauper Moses cum facco vagatur et errat. etc. Et D. Arnold. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. Consc. cap. 11. 9. 57.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wenn die in Stande Obrigkeit, sie sind hoch oder niedrig, oder andere, zugreiffen, und mit Gewalt, oder unterm Schein des Rechten, Kirchen-Guch, Hospital-Stifftungen, Renthen, und Einkommen zu sich ziehen, viel oder wenig, heimlich
<pb id="s061" n="37" TEIform="pb"/>
oder öffentlich, wie es <reg orig="vielfältig" TEIform="reg">vielfaltig</reg> in der welt geschicht, und geschehen ist, so ziehen sie zugleich mit auf sich, und verdienen GOttes Zorn und Straffe, zeitlich und ewiglich, und laden eine solche schwere Last auf ihre Seelen und Gewissen, <reg orig="dafür" TEIform="reg">dafur</reg> sie an GOttes <reg orig="Iüngsten" TEIform="reg">Iungsten</reg> Gericht sollen und <reg orig="müssen" TEIform="reg">mussen</reg> Antwort geben. Denn erstlich so schreyet der fromme GOtt vom Himmel herab Ach und Wehe über deine Un-Christliche greuliche Undanckbarkeit, wegen des verliehenen klahren Liechts des Evangelii. Zum andern beruffen und beschreyen dich die bittern Seufzer der armen und elenden Diener der Kirchen und Schulen, daß sie <reg orig="für" TEIform="reg">fur</reg> ihre schwere <reg orig="mühselige" TEIform="reg">muhselige</reg> Arbeit <reg orig="kümmerlich" TEIform="reg">kummerlich</reg> das Brodt haben, ihren verdienten Lohn und bittern Schweiß, den ihnen GOtt im Himmel zuspricht, und die Vorfahren bey ihren Ehren und Treven durch Brief und Siegel verordnet, zeuchst du ihnen aus dem Munde, deren Seufzen und
<pb id="s062" n="38" TEIform="pb"/>
Wehklagen allzumahl an deiner letzten Stunde über dich kommen wird, und nimmermehr wider dich ruhen in Ewigkeit.</foreign> Vid. idem <hi TEIform="hi">d. cap. quaest. 64. ubi ita conqueritur:</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die armen Schulmeister an manchen Ort müssen bey ihren treuen und fleißigen Dienst</foreign> summam miseriam <foreign lang="GE" TEIform="foreign">schmeltzen, und mit vielen Rennen und Lauffen,</foreign> Lamenti<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren und</foreign> Supplici<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren, ihre elende und geringe Partecken gleichsam erbetteln, werden noch wohl darüber zum heffligsten angefahren, und ihnen der Stuhl wohl gar vor die Thür gesetzt. O Sünde! O Schande! O Undancke und schnöde Verachtung der Diener GOttes! Und solten auch offtmachls Pfarr-Herren und Superinte denten sich solcher armen Schul-Diener eyfferiger annehmen, und ihre Nothdürfftigkeit zu Hertzen gehen, und mehr auf solcher Schul-</foreign> Collegen <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wohlfahrt und Bestes sehen, als etwan auf eine gute Suppen und guten Trunck, den sie dißweilen
<pb id="s063" n="39" TEIform="pb"/>
bey den Regeten einnehmen, und herzeischen solche unverantwortliche Gewissenlose Hörtigkeit, und Unbilligkeit, nngerüget, und unerinnert lassen.</foreign> Hactenus Mengering. Vid. etiam D. Weber <hi TEIform="hi">in Tract. cuius titulus: Fugitivus Levita. et Tract. de iure Consistor. sect. 17.</hi> ubi verba Melanchthonis allegat, quae leguntur <hi TEIform="hi">part. 3. Fxplic Evangel.</hi> et inter alia haec sunt: <hi TEIform="hi">Videte, quomodo illi vastent Ecclesiam, qui nomminant se Episcopos. Retinent umbram ceremoniarum ad opes et potentiam suam retivendam; inter trucidant Ecclesiam, necant fame miseros Pastores et Scholasticos:</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Sehet, wie der Hunger den armen Kindern und Weibern der Pastorn aus den Augen siehet.</foreign> Videtis <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> multi Scholastici <reg orig="miserrimè" TEIform="reg">miserrime</reg> vivant, qui ne quidem habent necessaria corporis etc. His add. D. Prid. Lenz. IC. <hi TEIform="hi">in Tract. Manuscr.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Von Geistlichen Stifftern.</foreign> D. Meysart <foreign lang="GE" TEIform="foreign">in kurtzen Bericht.</foreign> Carp. zov. <hi TEIform="hi">Iurispr. Eccles. L. 1. def. 98. et 99.</hi>
<pb id="s064" n="40" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">it. def. 109. et sequ.</hi> <reg orig="Qnàm" TEIform="reg">Qnam</reg> egregiam curam laudatissimae et aeternae memoriae Princeps, Serenissimus Dux Saxo-Gothanus, ERNESTUS Tertius, pro Scholis habuerit, testatur ipsius <reg orig="piè" TEIform="reg">pie</reg> transactae Vitae Curriculum, ex quo sequentia producimus: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Was Ihre Fürstl. Durchl. vor ein Freund der Diener des Göttlichen Worts, wie mild und gutthätig gegen das Armuth, wie ein grosser Beförderer alles dessen, so Kirchen und Schulen angegangen, gewesen, das muß das gantze Land mit heissen Thränden bezeugen; Es reden es auch die ansehnlichen, und heutiges Tags bey denen Grossen der Welt gantz selltzame Stifftungen, da Ihre fürstl. Durchl. vornehmlich zu der Ehre des Allmächtigen GOttes, und hierenchst auch mit nicht geringer</foreign> prudenz, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu</foreign> sublevation <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Erleichterung derer ordentlichen und beständigen</foreign> Intraden <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ihrer <reg orig="Fürstenthume" TEIform="reg">Furstenthume</reg>, grosse bagre, durch GOttes Segen und ihre <reg orig="rühmliche" TEIform="reg">ruhmliche</reg>
<pb id="s065" n="41" TEIform="pb"/>
Haußhaltung, ersparte</foreign> Capitalien, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die etwan anderer Orten der Pracht und Uberfluß hingenommen hätte, und sich in Summa bey Geistlicher die und Weltlichen Sachen an???ulden Fünff hundert Causend ???rch denn belauffen, gewidmet; d???en-Lehrern vornehmlich denen K???nd Auskommen die Besoldungen ???und der Schuldiener verbessert, ih???n Wittben und Wäysen hinterl???ffe gethan, der studirenden Be???gend</foreign> Stipendia <foreign lang="GE" TEIform="foreign">gereicht, Gottselige Haußarme Leute in ihren Nöthen</foreign> sublevi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">rt, <reg orig="fünff" TEIform="reg">funff</reg> neve Pfarren, und über zwantzig Schulen, an Orten, wo selbige von <reg orig="nöthen" TEIform="reg">nothen</reg>, und biß daher nicht gewesen, gestifftet und erhalten, auch sonsten viel herrliches <reg orig="nützliches" TEIform="reg">nutzliches</reg> Absehen mehr, zum besten und Aufnehmen Land und Leute, und Fortpflantzung Christlicher Lehre und Religion <reg orig="befördert" TEIform="reg">befordert</reg> werden. etc. Zu bessern Außkommen der Pfarrer und Schuldiener, haben Sie ihre, ie zu weilen
<pb id="s066" n="42" TEIform="pb"/>
gar geringe Besoldung durchgängig mit grosser Milde verbessert, sie sonsten auch</foreign> extraordinari. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">sie da??? mehrmals reichlich begabet, wie perinten Anno 1662. einem ieden Suler, und Annten von 50. biß 100. Tha-</foreign> iuncto 20. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Thale 666. einem ieden</foreign> Ad<foreign lang="GE" TEIform="foreign">rer und</foreign> Diacono 10. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">einem ieden Pfarnem ieden Schuldiener ???er, und eiaus eigener freyer Bewe Thaler, verehren lassen. Insonderheit harg, Sie vor dero hinterlassene Wittben und Wäysen einen Pfarr und Schul-</foreign> Fiscum <foreign lang="GE" TEIform="foreign">aufrichten, und jenem über 2000. Thaler, diesem aber 500. fl. an</foreign> Capitalien <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zugewendet.</foreign> Piam hanc pientissimi Principis liberaltatem DEUS benignissimus, paucos post annos centuplo <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> plusquam millecuplo compensavit, dum praeter multorum spem Ei ipsiusque Posteritati, lineae Altenburgicae exstinctae Principatus tres dedit.</p>
<pb id="s067" n="43" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.06" n="6" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO VI. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui extra casum necessitatis, aut evidentis utilitatis publicae, bona Ecclesiastica ad usus saeculares transfert.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.06.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">BOna Ecclesiastica, quae perperam <reg orig="vulgò" TEIform="reg">vulgo</reg> <hi TEIform="hi">spiritualia,</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Geistliche Güter,</foreign> vocari videntur, <hi TEIform="hi">à rebus sacris,</hi> DEO consecratis, ac <hi TEIform="hi"><reg orig="directò" TEIform="reg">directo</reg></hi> et <hi TEIform="hi"><reg orig="immediatè" TEIform="reg">immediate</reg></hi> ad divinum cultum spectantibus, discernenda, <reg orig="quippè" TEIform="reg">quippe</reg> quae diversis Ecclesiarum et Ecclesiasticorum usibus inserviunt, quamvis <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> <reg orig="promiscuè" TEIform="reg">promiscue</reg> ea ab auctoribus accipi in venias.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.06.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Eiusmodi bonorum ac rerum sacrarum parten aliquam nonnumquam ob urgentissimam Rei publicae
<pb id="s068" n="44" TEIform="pb"/>
necessitaten, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> Salus publica <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> periclitatur, ad usus profanos transferri posse, <reg orig="adeòque" TEIform="reg">adeoque</reg> eorum <hi TEIform="hi">saecularisationem,</hi> ut <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> appellitant, aliquo casu piam, iustam ac licitam esse ipsa etiam ratio dictitat. Quamvis enim <reg orig="vulgò" TEIform="reg">vulgo</reg> dicatur, <hi TEIform="hi">semel DEO dicata bona in alienos usus transferri, nefas esse;</hi> cap. quod semel. <hi TEIform="hi">X. de Reg. iur.</hi> Illa tamen regula non <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> <hi TEIform="hi">iuris divini moralis,</hi> <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> <hi TEIform="hi">positivi</hi> Ecclesiastici esse videtur. <reg orig="adeòque" TEIform="reg">adeoque</reg> pro temporum ac rerum statu mutationem accipere potest. Vid. <hi TEIform="hi">sis Tract. nostr. de praesidio necessit. contr. legem sect. VI. concl. V.</hi> naturae lex sacris bonis perpetuam et immutabilem aliquam vim indidit, quod <reg orig="latè" TEIform="reg">late</reg> probat D. Conring. <hi TEIform="hi">animadv. in Bullam Innoc. X. cap. 6. p. 184.</hi> ubi addit: <hi TEIform="hi">Commune sacris pariter et profanis bonis, ex hominum instituto et moribus, accedente Rei publicae auctoritate, aliam atque alisam conditionem subire.</hi> Vid. etiam ex Theologis
<pb id="s069" n="45" TEIform="pb"/>
Hornbeck, ad eandem Bullam Dorschaeus, Wagner et alii. Dissert. Inaugural. <hi TEIform="hi">de Saecularisat.</hi> D. Maurit. <hi TEIform="hi">praefat. Disput. Academ. de Secalarisat. bonor. Eccles. quae iam est in Part. 3. var. exerc. iur. publ. n. 8.</hi> ubi plures allegat, et inter eos ex Pontificiis Caramuel. <hi TEIform="hi">de Pace <reg orig="licitâ" TEIform="reg">licita</reg> German.</hi> Casp. de Guzman, Hispanum, cuius verba <hi TEIform="hi">tom 2. des memoires pour l' Histoire du Cardinal de Richenlieu. p. 365.</hi> leguntur: <hi TEIform="hi">La defensa,</hi> ait, <hi TEIform="hi">propria, y la publica salud. y la mismae Religion, iustificael vender los Calices; porque non iustificaran, quanto es menos, que esto, sin exception de nada.</hi> Praeterea, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> Ecclesia sit in <reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg>, et ab huius salute illius salus dependeat, consequens omnino est, si alia media servandi Rem publicam prorsus deficiant, ab eo, penes quem <foreign lang="GR" TEIform="foreign">po\ku/rion</foreign> in <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> est, redituum aut bonorum sacrorum partem pro <reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg> insumi posse, <reg orig="immò" TEIform="reg">immo</reg> debere. Si igitur vel pax Imperii ab hoste redimenda; vel Turcarum arma repellenda,
<pb id="s070" n="46" TEIform="pb"/>
aut alia vera non simulata necessitas publica ingruat, bona illa consecrata in usus Reip. iure meritoque impenduntur. Conservatio namque sanguinis Christiani, et communis periculi aversio, quibuslibet rebus pretiosior esse cnesetur, ut ipse Imperator tradit, <hi TEIform="hi">in l. sancimus 21. C. de SS. Ecclse.</hi> Hinc Clinodiae et aliae res Ecclesiasticae pretiosae pro thesauro Christiano populi reputantur, quae casu necessitatis et ingruente <reg orig="subitâ" TEIform="reg">subita</reg> belli calamitate ad repellendum hostem alienari possunt. <hi TEIform="hi">Rec. Imper. de Anno 1542. §. Aber der.</hi> ibi: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Der Kirchen Kleinodien und Zierde sollen in dieser Anlage nicht mit begriffen, sondern als zu einem Schatz der Christenheit, wo man biß zu einer eilenden, nothwendigen, unvermeidlichen Hülffe bedürffen würde, gesparet und behalten werden,</foreign> quod repetirur <hi TEIform="hi">in Rec. de anno 1544. §.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Aber der Kirchen.</foreign> vid. Cacheran. <hi TEIform="hi">decis. Pedem. 68. n. 8.</hi> Lans. <hi TEIform="hi">de Relig. cur p. 70.</hi> P. Frider. <hi TEIform="hi">l. 3. de</hi>
<pb id="s071" n="47" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Processu. cap. 18. num. 51.</hi> Reinking. <hi TEIform="hi">de Regim. Eccles. l. 3. class. 1. cap. 3. num. 6. et seqq.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.06.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Huc faciunt dicta quorundam veterum. <hi TEIform="hi">Ambrosius l. 2. Offic. c. 28.</hi> ait: <hi TEIform="hi">Qui sine auro misit Apostolos, et Ecclesias sine auro congregavit. Aurum Ecclesia habet, non ut servet, sed ut eroget, et subveniat in necessitatibus.</hi> Idem: <hi TEIform="hi">Ornatus Sacramentorum redemptio captivorum est, et <reg orig="verè" TEIform="reg">vere</reg> illa sunt vasa pretiosa, quae redimunt animas à morte; ille verus thesaurus est Domini, qui operatur, quod sanguis eius operatus est. Tund vas dominici sanguinis agnosco, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> in utroque video redemptionem, ut calix ab hoste redimat, quos sanguis à peccato redemit.</hi> Hugo de S. Victoria. <hi TEIform="hi">lib. 2. sacr. fid. part. 2. cap. 7. Numquam</hi> (inquit) <hi TEIform="hi">possessiones à <reg orig="Regiâ" TEIform="reg">Regia</reg> potestate it a elongari possunt, quin si ratic postulaverit, et necessitas, et illis ipsa potestas debeat patrocinium et illi ipsae possessiones debeant in neccssitate obsequium.</hi> Accedunt exempla
<pb id="s072" n="48" TEIform="pb"/>
antiquitatis. <hi TEIform="hi">Assa</hi> et <hi TEIform="hi">Eyechias</hi> Reges Iudaici religiosissimi, ex <reg orig="consecratâ" TEIform="reg">consecrata</reg> <reg orig="gazâ" TEIform="reg">gaza</reg>, quae necessitas postulavit, <reg orig="deprompsêre" TEIform="reg">deprompsere</reg>, hic etiam confractas Dominici templi valvas, quasque ipse adfixerat auri laminas, <hi TEIform="hi">pacis redimendae <reg orig="cauâ" TEIform="reg">caua</reg></hi> Assyriorum Regi tradidit.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.06.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Ubi <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> nulla urgens necessitas, aut evidentissima Reip. utilitas bonorum Ecclesiasticorum subsida exigit, ab eis penitus abstinendum esse, dicimus. Peccant igitur illi Principes, qui pro libitu bona sacris usibus, iis forte deficientibus, destinata, in formam patrimonialium redigunt, nec <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> in alium aut meliorem pium usum convertunt. vid. Schurff. <hi TEIform="hi">apud Kirchev. vol. 2. cons. 30.</hi> Ernest. Cothmann. <hi TEIform="hi">consil. 100. vol. 2.</hi> Wesemb. <hi TEIform="hi">cons. 37. num. 3.</hi> Hortleder. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">in Reichs-Handlungen.</foreign> <hi TEIform="hi">lib. 4. cap. 7. n. 10.</hi> Cran. <hi TEIform="hi">de pace Relig. part. 1. probl. 5.</hi> Thumm. <hi TEIform="hi">de bonis Eccles. quaest. 7. <reg orig="novissimè" TEIform="reg">novissime</reg></hi> Buscher. <hi TEIform="hi">de bon. Eccles. part. 2. §. 7. et seqq. Item §. 4.</hi> ubi hanc assertionem
<pb id="s073" n="49" TEIform="pb"/>
ponit: <hi TEIform="hi">Bona et possessiones, quae olim à piis Christianis ex singulari devotione, ad sacros et pios usus, dedicata et donata sunt, ea in privatos et profanos usus, non sunt convertenda.</hi> Secus qui faciunt et bona Ecclesiastica, <reg orig="neglectâ" TEIform="reg">neglecta</reg>, ut <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> sit, Ecclesiarum, Scholarum, et pauperum <reg orig="curâ" TEIform="reg">cura</reg>, fisco suo vindicant, maledictionem divinam in se provocant; quemadmodum experientia docuit, eos Principes, qui eius modi bona ad se <reg orig="traxêre" TEIform="reg">traxere</reg>, non ditiores sed pauperiores redditos esse. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es gehet noch heute zu Tage also zu,</foreign> (inquit Theod. Reink. <hi TEIform="hi">Polit. Bibl. lib. 1. axiom. 19.</hi>) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">da sich viel finden, die sich umb den ungeneheten Rock C Hristi, das ist, umb die Geistlichen <reg orig="Güter" TEIform="reg">Guter</reg>, <reg orig="hochbekümmern" TEIform="reg">hochbekummern</reg>, gber auf seinen Geistlichen Leichnam, das ist, auf seine Christliche Kirche, die reine Lehre seines Worts, die Geistliche <reg orig="bedrängte" TEIform="reg">bedrangte</reg> Gliedmassen seines Leibes, und umb den Schaden Iosephs sich wenig <reg orig="bekümmern" TEIform="reg">bekummern</reg>: Darumb gehet es auch,
<pb id="s074" n="50" TEIform="pb"/>
wie es kan, und nicht wie es soll. Viel halten hafür, wenn sie in ihren Registern eine grosse Einnahme machen können, so seyn sie glückselig, wenn es schon vom Altar und Cantzel gerissen, und dedencken nicht daran, daß die</foreign> Rubric <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der ungerechten Einnahme, die</foreign> Rubric <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der Ausgabe, alles Segens beraube, unrichtig mache, und die Einnahme weit übertreffe. Ich habe noch keinen gesehen, der durch die Einnahme geistlicher Güther, die Ausgabe mit grossen Segen und Nutzen verbessert, wie wohl es viel meynen, und dafür halten, wenn die</foreign> Rubric <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der Einnahme von Geistlichen Güthern, aus ihren Registern und Renth-Kammer bleibe, sie könten ihren Staat, den doch ihre löbliche Vorfahren mit grösserm</foreign> Respect, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ehre, und</foreign> Reputation <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ohne solche Güther erhalten, nicht führen.</foreign> Haec ille. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Siehe wie gedeyen die Geistlichen Güter (sagt</foreign> Lutherus) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">haben sie nicht Adlers-Federn, Art
<pb id="s075" n="51" TEIform="pb"/>
und Natur an sich? Es kan noch keiner einen Fürsten, Herrn, oder Edelmann, noch einen andern Welt Hansen weisen, der reich davon worden wäre, ob gleich die Pfründe, das</foreign> Canonicat, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die Thümerey und Allmosen sehr viel gewesen ist. Ja das Gegenspiel ist vor Augen, daß sie kein Glück und Heil haben gehabt, und ist ihnen auch ihr ander Guth zugleich mit aufgangen.</foreign> D. Selneccer. <hi TEIform="hi">comment. in Psalm. 10. Pennae autem aquilinae</hi> (ut scribit Franzius <hi TEIform="hi">in hist. animal. p. 335.)</hi> si admisceantur pennis aliarum avium, dicuntur reliquas pennas devorare seu consumere. Id quod docti homines passim adcommodant ad bona Ecclesiastica, iniustis modis translata ad possessores. Haec enim bona, tamquam ignis quidam, consumunt etiam reliquas divitias iustis titulis adquisitas. Id quod infinitis exemplis posset declarari, nisi essent propter recentem memoriam odiosa. Hinc etiam vulgatum illud,
<pb id="s076" n="52" TEIform="pb"/>
<foreign lang="GE" TEIform="foreign">Pfaffen-Guth, Raffen-Guth.</foreign> Item: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Kirchen-Guth hat eiserne Zähne, es frisset eines mit den andern hin, und bringet den dritten Erben keinen Gewinn.</foreign> Klock. <hi TEIform="hi">de aerar. lib. 2. c. 38. n. 12.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.06.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p">His causis nonnulli Principes pii permoti, bonorum Ecclesiasticorum reditus in privatam Camerae aut fisci utilitatem convertere noluerunt. De Duce <reg orig="Würtembergico" TEIform="reg">Wurtembergico</reg> tradit D. Burgold. <hi TEIform="hi">Tract. de notit. Imper. Rom. Part. 2. Dissert. 9. num. 14.</hi> eum omnes Coenobiorum in Ducatu <reg orig="Würtembergico" TEIform="reg">Wurtembergico</reg> sitorum reditus ad pias causas in hunc usque diem convertere.\ Confirmat id D. Myler, <hi TEIform="hi">Consil. intimus <reg orig="Würtemb" TEIform="reg">Wurtemb</reg>. amicus noster, cum esset in vivis, optimus. Tr. de iurib. Princip. et Stat. Imp. part. 2. c. 8. n. 13. edit. noviss.</hi> ubi ait: Hoc <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> <reg orig="certè" TEIform="reg">certe</reg> attestari possum <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> ex reditibus Ecclesiasticis non tantum trecenti, et quod excedit, studiosi adolescentes bonae indolis, <reg orig="quottidiè" TEIform="reg">quottidie</reg> certis horis, à doctis Praeceptoribus erudiantur, et in sacris
<pb id="s077" n="53" TEIform="pb"/>
informentur, indeque <reg orig="unicè" TEIform="reg">unice</reg> ad munera Ecclesiastica subeunda victum et amictum percipiant, sed insuper mille <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> familiae personarum Ecclesiasticarum, sustentationem habeant legitimam, praeter impensas fabricarum, <reg orig="elecmosynàs" TEIform="reg">elecmosynas</reg>, et subsidia patriae, ex antiquis compactatis pro parte <reg orig="debitâ" TEIform="reg">debita</reg> <reg orig="conferendâ" TEIform="reg">conferenda</reg>, ut in fine anni <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> nihil supersit. Idem refert, Divum <hi TEIform="hi">Christophorum</hi>, Ducem <reg orig="Würtemb" TEIform="reg">Wurtemb</reg>. <reg orig="seriò" TEIform="reg">serio</reg> contestatum esse, se nolle quidpiam redituum Ecclesiasticorum in privatam utilitatem Camerae convertere. <hi TEIform="hi">Ord. Eccles. in rescript. primord. ibi:</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Uns zu eigenen Vortheil nicht einziehen.</foreign> <hi TEIform="hi">fol. 4. Sed novem ubi sunt?</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.06.06" n="6" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>VI.</head>
<p TEIform="p">Illud adhuc addimus, quod de bonorum Ecclesiasticorum supersluitate, Ecclesiae <reg orig="pernicosâ" TEIform="reg">pernicosa</reg>, eorumque meliore usu scribit D. Conring. <hi TEIform="hi">d. tract. c. 6. p. 182. Non <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg></hi>, inquit, <hi TEIform="hi"><reg orig="solâ" TEIform="reg">sola</reg> <reg orig="extremâ" TEIform="reg">extrema</reg> necessitate urgente licet bona consecrata in alios usus impendere, <reg orig="verùm" TEIform="reg">verum</reg> etiam, si quando illorum</hi>
<pb id="s078" n="54" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">est abundantia, ut quamvis <reg orig="summâ" TEIform="reg">summa</reg> <reg orig="aliquâ" TEIform="reg">aliqua</reg> detr <reg orig="actâ" TEIform="reg">acta</reg>, tamen satis super sit ad sacrorum usus. Non dico fas esse, detractam illam summam turpiter dilapidare, aut <reg orig="fortè" TEIform="reg">forte</reg> consumere: non enim fas est bonis ullis sic uti</hi>. In usus, qui non <reg orig="propriè" TEIform="reg">proprie</reg> censentur sacri, <reg orig="licitè" TEIform="reg">licite</reg> eam impendi affirmo: <hi TEIform="hi">utpote, cum Reip. salus hoc duntaxat exigat, ut ne quid sacris usibus desit. <reg orig="Imò" TEIform="reg">Imo</reg> <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> inter sit Reip. ut neque nimia opum abundantia in sacro sit aerario; ne scilicet illa Sacer doium noceat pietati ac sanctimoniae, ceu solent divitiis mores corrumpi, quos inte. gerrimos in Sacer dotibus servari, <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> plurimum interest. etc.</hi> Vid. auctor ibidem <reg orig="latiùs" TEIform="reg">latius</reg>, ubi hoc ad Statum Reip. Germanicae adplicat.</p>
<pb id="s079" n="55" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.07" n="7" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO VII. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui ob commodum privatum Iudaeis et ipsorum sacris nimium indulget, ac subditos suos ab iis per usuras exhauriri patitur.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.07.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">IUdaeos in <reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg> <reg orig="Christianâ" TEIform="reg">Christiana</reg> certis conditionibus tolerari posse, verior atque aequior est sententia. DEUS enim eos servat, tamquam scriniarios nostros, et custodes Codicis Biblici, ut Augustinus vocat. <hi TEIform="hi">Lib. 12. contra Faustum. cap. 23. Epist. 59.</hi> Praeterea sunt illi singulare exemplum divinae irae contra contemptum CHRISTI et Evangelii. <reg orig="Undè" TEIform="reg">Unde</reg> Bernhardus, <hi TEIform="hi">Epistol. 322.</hi> scribit: <hi TEIform="hi">Non sunt persequendi Iudaei, non trucidandi, sed nec effugandi quidem: vivi quidam apices sunt,</hi>
<pb id="s080" n="56" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">repraesentantes Dominicam passionem</hi>. Adstipulatur vaticinium CHRISTI, <hi TEIform="hi">hanc gener ationem non peritur am, donec omnia facta fuerint. (Matth. 24, 34. Marc. 13.)</hi> Si itaque <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> tolerandi non essent, vaticinium illud non adimpleretur. <reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> etiam aliqua conversionis Iudaeorum spes superesse videatur <hi TEIform="hi">(Esa. 10. vers. 20. et seqq. Rom. 11. vers. 25.)</hi> haut <reg orig="obscurè" TEIform="reg">obscure</reg> colligitur, eos Christianorum consortio non penitus excludi debere. vid. Balduin. <hi TEIform="hi">cas. consc. L. 2. c. 6. cas. 5.</hi> Dieterich. <hi TEIform="hi">Tract. de Statu et iure Iudaeor. cap. 3.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.07.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Ob hasce aliasque causas adhuc <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> in multis Regum atque Principum Christianorum terris Iudaeos tolerari videmus. Vid. <hi TEIform="hi">l. Christianis. 6. C. de pagan. l. 7. et 8: C. de Iudaeis. c. 3. et c. 7. X. de Iudaeis</hi>. In Imperio nostro Iudaeos recipiendi potestas <reg orig="primò" TEIform="reg">primo</reg> per Aur. Bull. <hi TEIform="hi">c. 9. §. 2.</hi> Electoribus <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> competiit, postea <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Principlibus <reg orig="ceterisvè" TEIform="reg">ceterisve</reg>
<pb id="s081" n="57" TEIform="pb"/>
Imperii Statibus eadem concessa fuit. <hi TEIform="hi">Reform. Polit. de anno 1548. tit.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">vom Juden.</foreign> <hi TEIform="hi">et de anno 1577. tit. eod</hi>. Merckelb. <hi TEIform="hi">apud Klock. volum. 1. cons. 37. num. 198.</hi> Knipschild. <hi TEIform="hi">de Civit. Imperial. lib. 2. cap. 30.</hi> Non omnes tamen Imperii Principes, ut Saxoniae et <reg orig="Würtembergae" TEIform="reg">Wurtembergae</reg> Duces, in suas Provincias eos recipere <reg orig="voluêre" TEIform="reg">voluere</reg>. Ante paucos annos è <reg orig="Viennâ" TEIform="reg">Vienna</reg> Austriae eiecti sunt.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.07.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Conditiones autem, sub quibus Iudaei recipiendi ac tolerandi, <reg orig="praecipuè" TEIform="reg">praecipue</reg> sunt: (1.) Ne novas Synagogas exstruant. (2.) Ne Salvatorem CHRISTUM sub capitali <reg orig="poenâ" TEIform="reg">poena</reg> maledictis proscindant, aut Christianos blasphement. (3.) Ne Christianos ad Iudaismum seducant, aut Iudaeos ad Christianismum transire volentes impediant. (4.) Ne Christianos illicitis usuris exhauriant, et per nefas eorum opes quoquo modo attenuent, sed ex operis et laboribus victum quaerant. <hi TEIform="hi">Ref. Polit. de Anno 1530. tit.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von <reg orig="Iünden" TEIform="reg">Iunden</reg> und ihren
<pb id="s082" n="58" TEIform="pb"/>
Wucher.</foreign> (5.) Ne ulla aut dignitates inter se ordinent. (6.) Ut secundum ius commune et statuta loci <reg orig="tranquillè" TEIform="reg">tranquille</reg> et sine omni scandalo vivant. <hi TEIform="hi">l. 7. et seq. C. de Iudaeis</hi>. De quibus aliisque conditionibus vid. pluribus Herman. Stamm. <hi TEIform="hi">de servit. person. lib. 1. tit. 4.</hi> Becht. <hi TEIform="hi">de securit. conclus. 92. et seqq.</hi> Limn. <hi TEIform="hi">de I. P. l. 3. cap. 2. n. 28. et seqq.</hi> <reg orig="Schüz" TEIform="reg">Schuz</reg>. <hi TEIform="hi">de Stat. rei Rom. volum. 2. D. 9. thes. 16.</hi> et Dieterich. <hi TEIform="hi">d. tract. c. 3.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.07.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Principes autem et Magistratus, qui (ut quandoque fieri solet) ob <reg orig="fortè" TEIform="reg">forte</reg> maiora commoda fiscalia, conditiones hasce negligunt, ac Iudaeis, clandestinis Christianorum hostibus, conniventes, ipsorum sacris nimium indulgent, eorum blasphemias ac fraudes non puniunt, aut subditos hirudinum instar ab eis exsugi patiuntur, aliisque privilegiis <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> damnosis eos prae subditis beant, ii <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> contra DEUM et Remp. graviter peccant. <hi TEIform="hi">Magistratus</hi> <foreign lang="GR" TEIform="foreign">fula/rguros</foreign> (verba sunt D. Balduini. <hi TEIform="hi">d. tr. cas. 3.</hi>)
<pb id="s083" n="59" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">qui non salutem Iudaeorum sed commodum suum privatum attendit, rationem <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> de re reddet suo tempore DEO, cuius sincerum cultum, et Iudaeos ipsos in <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> conver sione impedit, in impietate autem et blasphemiis confumat: Vae autem, qui dicitis malum bonum, et bonum malum, ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras, Esa. V. v. 20. id quod à fidelibus Ecclesiae ministris frequenter est inculcandum</hi>. Add. D. Chemnit. <hi TEIform="hi">p. 2. Expl. Evang. 530.</hi> ubi ait: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Die Christliche Obrigkeit thut übel daran, wenn sie umb zeitlichen Geniesses willen, oder andern zum Verdruß, dß Gottlose Volck aufsacket, und ihm Schutz leistet.</foreign></p>
<pb id="s084" n="60" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.08" n="8" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO IIX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui omnem Regiminis cur am Ministris imponens, per otium et ignaviam voluptates et oblectamenta sectatur.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.08.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">DEUS Principatum ipsius Principis, non Ministrorum humeris imposuit, is etiam ad reddendam rationem de suo Regimine DEO obstrictus. Semper igitur Princeps officii sui memor esse, ac velut in puppi sedens navem Reip. <reg orig="quietâ" TEIform="reg">quieta</reg> manus agitatione gubernare debet. <hi TEIform="hi">Anima Rei publ. suae</hi> (ait Saav. <hi TEIform="hi">Symb. Pol. 57 quod si.) Princeps est, quare, ut illa vivat, necesse est, ut hic membr is suis et organis (gubernationis scilicet Ministris) aliquo modo <reg orig="praestò" TEIform="reg">praesto</reg> sit. Si <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> non possit, illud</hi>
<pb id="s085" n="61" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">curet saltem, ut ipsemet videatur audire omnia et oculuis cernere, <reg orig="tantâ" TEIform="reg">tanta</reg> <reg orig="sollertiâ" TEIform="reg">sollertia</reg>, ut ipsius dispo sitioni et iudicio tribuantur. Praesentia Principis, etsi nihil agat, aut <reg orig="aliò" TEIform="reg">alio</reg> intendat, cautos tamen et sollicitos reddit Ministros. E ufficio di buon Principe, il non lasciar mai trapassare pur un sol giorno senz' intendere, e provedere alle cose concernenti del suo stato ilgoverno, imitando in questa parte il diligente Pittore, che per non perdere inutilmente il tempo, quando non facesse ogni di altro, che tir are una linea sola, sotisfa all' animo suo. Et amininistr ando ai suoi cittadini ragione, corrisponde al debito dell' ufficio suo, e fache appartiene al buon governo, dando udienza à preghi, et alle suppliche de gl' amici, e de i confederati per provedere a bisogni loro, et a quei disordini, che natur almente nascer possono. E quel Principe, alquale mette queste cose a effetto, <reg orig="sodissà" TEIform="reg">sodissa</reg> à suoi subditi, e n' acquista gratia appresso a Dio</hi>. Ita Doctissimus Cauriana. <hi TEIform="hi">comm. in lib. prior. Annal</hi>. Taciti. <hi TEIform="hi">l. 4. p. 506.</hi>
<pb id="s086" n="62" TEIform="pb"/>
Meminit Plutarchus, Regis Persiae Cubicularium omni die <reg orig="manè" TEIform="reg">mane</reg> in cubiculum ingredientem Regem his verbis adloqui solere: <hi TEIform="hi">Surge Rex, et negotiae cura, quae te Mesoromasdes curare iussit</hi>. Zwinger. <hi TEIform="hi">in Theatro. pag. 149.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.08.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Peccant igitur Principes, qui per ignaviam, aut voluptates, Regiminis curam et labores solis Ministris relinquunt, eorumque humeris gubernationis onus imponunt. Tales <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> Principis nomen haut merentur, apud populum exosos et contemptiles sese redunt, ac non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> ob avaritiam et malam gubernationem Officialium Principatu exuuntur. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es mögen</foreign> (inquit D. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. conscient. cap. 8. quaest. 107.)</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">grosse Herren wohl mercken und wissen, daß ihnen so wohl als ihren Räthen und gemeinen Le~uten gesagt:</foreign> Maledictus, qui fecerit opus Domini negligenter. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Manche grosse Herren nehmen ihnen nicht so viel Weile, daß sie etwan auf
<pb id="s087" n="63" TEIform="pb"/>
die Cantzeley giengen, und verhörten die Gebrechen der Unterthanen. Aber wenn ihnen etwas unordentlicher Weise angezeiget wird, irgend über Tische, in ihren Gemachen, auf der Jagt, oder wo es ist, das hören sie mit Lust und Weile zu. Vielmehr solten Christliche Fürsten und Herren bedencken und erkennen, daß sie nicht umb Wollust, Pracht, Jagten etc. da wären, sondern der Unterthanen Sachen und Anliegen zu erkennen und richten. Wie Salomon sawgt:</foreign> (Proverb. 29. v. 13.) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ein König, der die Armen treulich richtet, des Thron wird ewiglich bestehen.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.08.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Reperiuntur nonnulli Principes (quod sine pudore vix dicere licet) qui supplices libellos subditorum ab ipsorum manibus accipere recusant, dedecorosum, aut nimis molestum iudicantes. <reg orig="Imò" TEIform="reg">Imo</reg> <reg orig="nuperrimè" TEIform="reg">nuperrime</reg> relatum fuit, magnum quendam Germaniae Principem Ministris suis aulicis inhibuisse, ne subditorum
<pb id="s088" n="64" TEIform="pb"/>
preces accipiant, eique offerant. Alii, in negotiis curandis <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> negligentes sunt, ut eorundem expeditiones, à Ministris datas, manu <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> subscribant <reg orig="antè" TEIform="reg">ante</reg>, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> eas legerint, aut sciverint, quid in iis contineatur; quod ipsum etiam in Henrico IV. Rege Lusitaniae reprehendit Saavedra. <hi TEIform="hi">cit loc.</hi> <reg orig="Undè" TEIform="reg">Unde</reg> <reg orig="optimè" TEIform="reg">optime</reg> monet Lutherus, <hi TEIform="hi">in explicat. Textus Evang. Dominic. 8. post Trinit.</hi> (adductus <hi TEIform="hi">in discursu nostro de Visitationibus provincial. cap. 3.)</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wenn die <reg orig="Fürsten" TEIform="reg">Fursten</reg> sicher und unfleißig seyn, nicht selbst ihres Ampts und Befehls warten, so wird das Land voll Heuchler; Denn sie traven hie, sie traven da, verlassen sich auf ihre Amptleute, die halten so Hauß, daß wohlbesser taug. Indeß wird gleichwohl das Armuth beschwert, da giebt denn GOtt endlich <reg orig="bösen" TEIform="reg">bosen</reg> Segen zu. Denn es thuts nicht, daß Herren ihre grosse Sachen und <reg orig="Händel" TEIform="reg">Handel</reg> wollen anderen befehlen, und iedermann traven, und sich der <reg orig="Händel" TEIform="reg">Handel</reg> nicht selbst annehmen; Sie
<pb id="s089" n="65" TEIform="pb"/>
solten selbst in das Spiel sehen, wie Land nnd Leute regieret würden, und nicht weiter gläuben, denn sie sehen, so würden sie destoweniger geteuschet.</foreign> <hi TEIform="hi">Hactenus Lutherus</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.08.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Nolumus tamen, Principem Cameli similem esse debere, qui <reg orig="caecè" TEIform="reg">caece</reg> oneri se inclinat; sed opus est, ut humeros habeat oculatos, ut videant et sciant, quid in se suscipiant. Saavedr. <hi TEIform="hi">d. l.</hi> Praeterea non invidendae sunt Principi honestae recreationes animique remissiones. In <reg orig="alternâ" TEIform="reg">alterna</reg> enim rerum vicissitudine vigor consistit. Otio virtus instauratur, et vires coligit. Utilis est labor, sed continuari haut potest, nisi quies aliqua intercedat. Robustissimae etiam vires pares non sunt ferendis sine intermissione curis Imperii. Saavedr. <hi TEIform="hi">Symbol. 72.</hi> <reg orig="Schönborn" TEIform="reg">Schonborn</reg>. <hi TEIform="hi">l. 2. Polit. cap. 28. E convenevola cosa</hi>, (<reg orig="optimè" TEIform="reg">optime</reg> scribit Cauriana. <hi TEIform="hi">comment. ad Annal. Taciti lib. 4. pag. 569.) che un Principe, doppo l' havere travagliato ne i negotii, o per se</hi>
<pb id="s090" n="66" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">stesso, ò pel publico, si goda ritirato i suoi spassi, et i suoi piaceri per ristauro dell' animo, et del corpo: intendendo pero di quei piaceri, i quali per quanto comporta la <reg orig="fragilità" TEIform="reg">fragilita</reg> humana saranno senza offesa di Dio. Per questa adumque la ricreatione, che ne i piaceri, e nelli spassi prende, è alla vita de gl' homini molto necessaria: è ben <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg>, che nel modo, e nel tempo del' goderla, e metterla in opera consiste il biasimo, e la lode.</hi></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.09" n="9" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO IX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui subditorum suorum querelas audire, et eorum supplices libellos accipere detrectat.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.09.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">PRinceps, qui debitor ac defensor est iustitiae, subditis suis velut Ara posita esse debet. Quemadmodum
<pb id="s091" n="67" TEIform="pb"/>
aedium sacrarum portae semper patent, sic et portae Palatiorum pateant, quia <hi TEIform="hi">Principes instar Deorum sunt, et tamquam arae, ad quas precibus suis in adflictione recurrit populus</hi>. Didac. Saavedra. <hi TEIform="hi">Symbol. Polit. 39.</hi> Natura oculis et linguae posuit ostia, aures autem voluit esse apertas, ut omni <reg orig="horâ" TEIform="reg">hora</reg> ad audiendum paterent; quare nec claudat eas Princeps, sed <reg orig="benignè" TEIform="reg">benigne</reg> audiat.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.09.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Sic Rudolphus I. Imperator dicere solebat: <hi TEIform="hi">Sinite, ad me accedant homines, neque enim <reg orig="ideò" TEIform="reg">ideo</reg> Imperator sum, ut inclusus in <reg orig="arcâ" TEIform="reg">arca</reg> delitescam</hi>. Acac. Enenkel. <hi TEIform="hi">in Seiano. cap. 3. p. 108. et seqq</hi>. De Ferdinando I. Imper. dicitur, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">daß derselbe zu gewissen Zeiten einem ieden, der etwas zu klagen und anzubringen gehabt, gnädigste</foreign> Audien<foreign lang="GE" TEIform="foreign">tz gegeben; Und als einsmahls ein armes Weib mit einer</foreign> Supplication <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu Ihr. <reg orig="Käys" TEIform="reg">Kays</reg>. Maiest. sich <reg orig="genähert" TEIform="reg">genahert</reg>, und einer von den Hof-Dienern ihr solches nicht gestatten wollen, der <reg orig="Käyser" TEIform="reg">Kayser</reg>
<pb id="s092" n="68" TEIform="pb"/>
demselben ernstlich eingeredet, sagende: Lasset sie herbey kommen; Werden wir die arinen Leute nicht zu uns lassen, und hören, so wird uns GOTT wieder zusich nicht lassen, und hören</foreign>. Ex Mynstero et Matthesio Reinking. <hi TEIform="hi">Publ. Polic. l. 2. axiom. 47.</hi> De Ferdinando II. Imp. idem refert Leimerm. <hi TEIform="hi">in <reg orig="vitâ" TEIform="reg">vita</reg> Ferdin. II. c. 22.</hi> Et hunc morem laudatissimum Austriaci Imperatores adhuc tenent. De Ferdinando Sancto, Hispanorum Rege, scribit Saavedra. <hi TEIform="hi">cit. loc. Eum nemini cuipiam aures suas deneg asse, quin <reg orig="promiscuè" TEIform="reg">promiscue</reg> licuisse omnibus usque ad intima penetr are conclavia, et cor àm, quae vellent, exponere</hi>. De Duce Saxo-Gothano, Ernesto Pio scribitur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es weigerten Ihre Durchl. keinem Unterthanenm er war auch so gering, als er immer wolte, für Sie selbst zu treten, und seine</foreign> Supplicationes <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu übergeben, oder auch wohl seine Noth und Anliegen <reg orig="mündlich" TEIform="reg">mundlich</reg> anzubringen. Ia es ist zu mehrmahln geschehen, daß
<pb id="s093" n="69" TEIform="pb"/>
wenn Ihre Fürstl. Durchl. allebereit aus dem Rath gangen, und sich zur Taffel begeben wollen, Sie noch von einem oder dem andern armen Gesellen angelauffen, wieder umbgekehret, und seine Angelegenheit und Beförderung der Sachen, denen etwann noch anwesenden von dero Räthen,</foreign> recommendi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">rt und anbefohlen.</foreign> Hoc laudabile, hoc Patriae Patriae, et Principe pio ac sapiente dignum!</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.09.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Non igitur sufficit, Principem per libellos supplices negotia expedire; quia (ut <reg orig="optimè" TEIform="reg">optime</reg> monet iam laudatus Hispanus Politicus, <hi TEIform="hi">d. l.)</hi> in illis animimi sensa satis explicari non possunt, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> illos nec suspiria comitentur, nec actiones aliae, quae ad commiserationem animum solent inflectere: lacrimas siccas hominis afflicti exhibent <reg orig="solùm" TEIform="reg">solum</reg>, nec Principem commovent. Dubium igitur non est, Principem, qui libellos subditorum supplices <reg orig="promiscuè" TEIform="reg">promiscue</reg> reicit, aut eorum querelas, quantum fieri potest,
<pb id="s094" n="70" TEIform="pb"/>
ipse audire detrectat, sed supplicantes omnes ad Ministros et Officiales suos, qui <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> asperi, duri, iniusti, avari, <foreign lang="GR" TEIform="foreign">dwrofa/goi</foreign>, et superbi, remittit, graviter peccare. Omnium <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> iniquitatum, ac violentiarum, quas subditi ob denegatam audientiam, vel neglectas aut reiectas eorum preces supplices patiuntur, causa Princeps talis esse creditur.</p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.10" n="10" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO X. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui in subscribendis libellis nimium facilis est.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.10.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">SOlent nonnulli Principes, per oscitantiam libellos ipsis porrectos non legere, sed eis statim subscribere, aut quid faciendum, <reg orig="temerè" TEIform="reg">temere</reg> mandare. Nimia haec subscribendi facilitas non laudem, sed vituperium meretur; quippe quae illis <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> periculosa,
<pb id="s095" n="71" TEIform="pb"/>
et officio boni ac prudentis Principis contraria. Memorabile est, quod Nicephorus. <hi TEIform="hi">Eccles. histor. l. 14. cap. 23.</hi> et ex eo Borvinus, in anno CHRISTI 446. de <reg orig="Pulcheriâ" TEIform="reg">Pulcheria</reg> scribit: scilicet illam, ut periculosam Theodosii Imperatoris fratris sui oscitantiam, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> passum libellis supplicibus etiam non lectis subscribebat, falso ioco castigaret, porrexisse Theodosio Imperatori libellum supplicem, in quo asserebat Eudoxiam Imperatricem à se emptam, dummodo ipse emptionem probaret; subscripsit libello non lecto, more suo Theodosius: mox illa Eudoxiam ad se vocavit et <reg orig="diutiùs" TEIform="reg">diutius</reg> detinuit. Revocante uxorem Theodosio repsondit Pulcheria illam à se emptam, ipsumque Imperatorem subscriptione libelli Supplicis emptionem probasse, ac simul ei submisit libellum, <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> de re ab eo subscriptum, quem legens Theodosius erubuit, suamque nimiam subscribendi facilitatem ac temeritatem damnavit. De
<pb id="s096" n="72" TEIform="pb"/>
Iacobo VI. Rege Scotiae, similis historia narratur à Chytraeo. Collect. addit. Psalt. cuius in subscribendis supplicationibus numquam tectis facilitatem, G. Buchananus, quondam Regis Praeceptor <reg orig="facetè" TEIform="reg">facete</reg> reprehendit.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.10.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Sunt in aulis principum <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> ministri, qui omnes captant occasiones, quibus libellos subscribendos Principi, quando vel in Symbosio, vel in gynecaeo, vel in venatione, vel in recreatione remissionis animi, offerre solent, eo fine, ne Princeps <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> <reg orig="accuratè" TEIform="reg">accurate</reg> in rem ipsam, in quam consentire debet, inquirat, sed subscriptione manus suae se praecipitet. Sed tales ministri improbi sunt, et contra fidem ac conscientiam peccant. Cautiores sunt nonnulli Principes, qui oblatos libellos supplices, non tantum ipsi legunt, sed etiam lectos in diario, quod semper ad manus habent, summatim inscribere et adnotare solent, quo de eis postea consilio deliberare possint. Tales quidem <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> rari sunt,
<pb id="s097" n="73" TEIform="pb"/>
<reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> tamen prudentiae ac vigilantiae laude dignissimi. Vid. Tractatus ab Anonymo superioribus annis in <reg orig="vernaculâ" TEIform="reg">vernacula</reg> editus. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Von Unterschreibung grosser Herren Brieffe, etc.</foreign></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.01.11" n="11" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XI. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, indignos et inhabiles publicis muneribus, Ecclesiasticis vel Politicis, praeficiens.</hi></head>
<div3 id="FrPO.01.11.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">IN corruptissimo hoc saeculo, quo virtus suo pretio non aestimatur, <reg orig="saepissimè" TEIform="reg">saepissime</reg> officia Viris, non viros officiis quaeri, publicae querelae testantur. In curiis Principum plerumque non <hi TEIform="hi">merita</hi>, sed <hi TEIform="hi">personae</hi> ponderantur. Gratia aulica ad imperitos, inidoneos et immeritos honorum atque officorum praemia deferre solet. Parum meritis, parum virtuti, plurimum savori,
<pb id="s098" n="74" TEIform="pb"/>
emendicatis literis commendatitiis, consanguinitati, adsinitati, importunis precibus, ac largitionibus tribui solet. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ungelehrte, unverständige, ungeschickte, unerfahrne grobe Esel, Püffel und Narren, die nichs gelernet, nichts wissen noch verstehen, und also weder zu schmaltzen noch zu saltzen, weder zu sieden noch zu braten dienlich, kommen hoch, und werden offtermahln gelährten, hochverständigen, wohlerfahrnen, und geübten Leuten, in Bestellung der Aempter, vorgezogen,</foreign> ut conqueritur D. Conr. Dieterich. <hi TEIform="hi">in commentar. ad Ecclesiast. Salom. super cap. 9. conc. 10.</hi> Add. <hi TEIform="hi">Trnostr. de <reg orig="gratiâ" TEIform="reg">gratia</reg> Princip. erga Ministrum cap. 6.</hi> Adam. Conzen. <hi TEIform="hi">Tract. in Daniel. Aulae specul. cap. 15. §. 2.</hi> Stephan. Nathan. <hi TEIform="hi">Tract. de Iustit. vulmerat lib. 2. tit. 6. c. 1. n. 5.</hi> ubi ait: <hi TEIform="hi">Saepius miratus fui et adhuc admiror, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> quilibet nostrum <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> astutus, sedulus, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> sollicitus, <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> et anxius sit, ut sibimelior em bovem emendo adquirat; vel</hi>
<pb id="s099" n="75" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">etiam Nobiles, in <reg orig="coëmendis" TEIform="reg">coemendis</reg> equis et canibus venatoriis vel quicumque alius in compar ando id, quod sibi optimum videtur, et ne à scopo aberretur, prudentioribus, ut optinta seligant, mandatur officium selectorumque cura et custodia aliis datur, et tamen tanta sit socordia, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> parva cura et diligentia in electione Iudicum et Officialium, quorum opera Res publica sustentatur et conservatur, in quorum locum <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> idiot as, indignos, vel favoritas evehunt, promovent et destinant, atque ita sibditis non de gubernatore, sed <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> ipsiguber natori de bono gubernio providetur, <reg orig="nudè" TEIform="reg">nude</reg> <reg orig="lautè" TEIform="reg">laute</reg> et <reg orig="splendidè" TEIform="reg">splendide</reg> vivere possit</hi>, quod detestantur Belgae hisce versibus:</p>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Het Land is te beklagen,</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ent wirt quaelick geregiert,</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daer man de Luiden mit de</foreign> Offici<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en,</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ende de</foreign> Offici<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en mit de Luiden verstet.</foreign></l>
</lg>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.11.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> vero publice intersit, propriis meritis officia praestari. Luc. de Penna. <hi TEIform="hi">in l. si quando. C. de divers.</hi>
<pb id="s100" n="76" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">offic.</hi> quippe <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> digniorum electione subditi invitentur ad capessendum iter virtutis, si ex merito officia conferantur, et dignis fructus tribuatur, Symmach. <hi TEIform="hi">l. 1. Ep. 37.</hi> <reg orig="Contrà" TEIform="reg">Contra</reg> ex inidoneorum promotionibus, <reg orig="experientiâ" TEIform="reg">experientia</reg> teste, infinita mala et incommoda in Ecclesiam ac Rem publicam redundare solent. Quis tam caecus est, qui non videat vel sciat, quantam ruinam hactenus passa sit Religio Christiana (et Res publica) ex eo, quod vel affectione sangiunis, vel tatione divitiarum aut potentiae, vel favoris, aut alicuius commodi spe ad officia <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> Ecclesiastica <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> saecularia multi evecti fuerint; steph. Nathan. <hi TEIform="hi">de Iustit. velner. l. 2. t. 6. c. 2. num. 1.</hi> Ex se patescit, Principem, qui in <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> re officium suum negligit, graviter peccare. Sicut enim non habens peritiam, quae in eo exigitur, in <reg orig="culpâ" TEIform="reg">culpa</reg> est. <hi TEIform="hi">l. 2. ff. quod quis iur.</hi> ita etiam peccat, qui indignum promovet. Tiraquell. <hi TEIform="hi">de Nobil. cap. 6. n. 25.</hi> Thomas, <hi TEIform="hi">2. 2. quaest. 63.</hi>
<pb id="s101" n="77" TEIform="pb"/>
neque enim negari potest, quin Ecclesia et Res publica <reg orig="exquisitâ" TEIform="reg">exquisita</reg> <reg orig="curâ" TEIform="reg">cura</reg> indigeat, eaque <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> in Ecclesiasticis <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> Politicis <reg orig="summè" TEIform="reg">summe</reg> et <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> necessaria est, ut <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> <reg orig="neglectâ" TEIform="reg">neglecta</reg>, vel officiis, personis non sat idoneis, vel non melioribus collatis, detrimentum ac multis in locis totalem ruinam passa fuerit. Vos autem in <reg orig="culpâ" TEIform="reg">culpa</reg> estis, (dicit <hi TEIform="hi">Dio. lib. 55.)</hi> qui ad vestros greges custodiendos, non <hi TEIform="hi">canes Pastoresve</hi>, sed <hi TEIform="hi">lupos</hi> mittitis, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> canes funguntur officiis luporum. Nathan. <hi TEIform="hi">d. tr. l. 2. c. 1. n. 5.</hi> ubi ait: <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> assidui et diligentissimi esse deberemus in electione eorum, qui iustitiam <reg orig="optimè" TEIform="reg">optime</reg> administrare possunt (idem est, in electione ac promotione eorum, qui in Ecclesiis vel scholis docere debent) puta doctiores et probiores, rerumque experientiae ganros, siquidem non <reg orig="solùm" TEIform="reg">solum</reg> peccat indignos eligens, sed etiam tenetur ad emendationem his, qui <reg orig="exindè" TEIform="reg">exinde</reg> laeduntur. Covarr. <hi TEIform="hi">in cap. peccatum. p. 2. §. 7. n. 2.</hi> Idem <hi TEIform="hi">d. loc.</hi> pluribus
<pb id="s102" n="78" TEIform="pb"/>
confirmat, <hi TEIform="hi">Principem teneri de damno, ex Electione indigni, indocti el inexperti subsecuto</hi>. His add novissime D. Ziegl. <hi TEIform="hi">dic aestic. concl. 3.</hi> ubi multis ostendit, Principem peccare, qui inhabili munus iudicandi (in aliis muneribus Ecclesiasticis atque Politicis idem est) committit. generale namque ex ioma est, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> <hi TEIform="hi">Princpes in omnibus suis actionibus tene atur intendere, et quaerere salutem Reip. Eam si negligit, aut rale aliquid consistit, ex quo prob abiliter salus Reip. periclitari, vel damnum pati potest. utique non facit id, quod debet</hi>. Pecccant autem omnes illi, qui officii sui malam vel segniorem habent curam, et magis illi, qui vel constituunt ipsi, vel non removent, ex quo damnum inferri alicui possit.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.01.11.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Non minus etiam illi peccant, qui filios, fratres, cognatos, adfines, amicos, impeditis vel exclusis extraneis <reg orig="longè" TEIform="reg">longe</reg> dignioribus magisque idoneis, ad munera publica promovere nituntur. Talis est multorum
<pb id="s103" n="79" TEIform="pb"/>
cura (ait Nathan. <hi TEIform="hi">d. tr. c. 5. n. 7.)</hi> et anxietas, ut nihil magis ipsis in <reg orig="vótis" TEIform="reg">votis</reg> sit, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> de illis, suis liberis providere, quasi de regno DEI ageretur, et quod dolendum est, DEO (vel Reip.) offeruntur et corpore et animo vitiati. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Jetzt sieh est du</foreign> (inquit Lutherus, <hi TEIform="hi">comment. in Genes. c. 47.)</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">unter den hohen Dienern, derer viel, wenn sie etwann zu hohen Aemptern kommen find, daß sie sich alsdenn bald unter stehen, ihre Verwandten, und nechste Freunde auch hoch zu heben, und reich zu machen.</foreign> Vid. <hi TEIform="hi">Tr. nostr. de Grat. Principerga Minsitr. c. 13.</hi> Licet autem quandoque amicorum ratio attendi possit in officiis conferendis, id tamen tunc sine peccato fieri posset, si pariter digni sint ac extranei. Caevall. <hi TEIform="hi">in Specul. commun. opin. q. 275. n. 2. et seqq.</hi> Thomas. <hi TEIform="hi">2. 2. qu. 63. art. 2.</hi> Alex. ab Alex. <hi TEIform="hi">Tract. de accept. person. q. 136. membr. 2.</hi> Coeteris paribus non exsistentibus subintrat illud S. Ambrosii <hi TEIform="hi">super Matthaeum. Non sang vinis reclitudo</hi>, inquit,
<pb id="s104" n="80" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">sed virtutis cognatio proximos facit.</hi> Sed ut ait S. Hieronymus, <hi TEIform="hi">in Epist. ad Fabian. Multa nos cogit facere affectus, dum propinquitatem respicimus corporis et animae ostendamus Creatorem</hi>.</p>
</div3>
</div2>
</div1></body></text>






</TEI.2>
