<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI.2 SYSTEM "http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenatools/DTD/teixlite.dtd"><TEI.2>
 <teiHeader type="text">
 <fileDesc TEIform="fileDesc">
 <titleStmt TEIform="titleStmt">
<title TEIform="title">Princeps Peccans, Sive Tractatus De Peccatis Principum : Excutiendae ipsorum conscientiae inserviens ; Cum Indice Rerum et Conclusionum. Editio Altera Priore multum correctior et auctior.</title> 
<title type="sub" TEIform="title">Machine-readable text</title> 
<author n="Fritsch" TEIform="author">Fritsch, Ahasver</author> 
<editor role="editor" TEIform="editor">Fritsch, Ahasver</editor> 
</titleStmt>
 <editionStmt TEIform="editionStmt">
<edition TEIform="edition">XML version, markup prototype, December 1999</edition> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
</editionStmt>
 <publicationStmt TEIform="publicationStmt">
<publisher TEIform="publisher">Camena</publisher> 
 <address TEIform="address">
 <addrLine TEIform="addrLine">
<anchor n="http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/fritsch09" type="href" id="fritsch09" TEIform="anchor"/> 
</addrLine>
</address>
</publicationStmt>
 <notesStmt TEIform="notesStmt">
<note type="href" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/</note> 
<note type="pathname" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch09</note> 
<note type="filename" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschprinceps.html</note> 
<note type="titleimage" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">s001.html</note> 
<note type="srcfile" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschprinceps.xml</note> 
<note type="imgpath" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch09/jpg</note> 
<note type="imgtype" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">html</note> 
</notesStmt>
 <sourceDesc default="NO" TEIform="sourceDesc">
<bibl default="NO" TEIform="bibl">Osterodae : Sumtibus Bartholdi Fuhrmanni, 1679.</bibl> 
</sourceDesc>
</fileDesc>
 <encodingDesc TEIform="encodingDesc">
 <editorialDecl default="NO" TEIform="editorialDecl">
<p TEIform="p">Regeln fuer die Texterfassung 03/2001</p> 
</editorialDecl>
 <refsDecl doctype="TEI.2" TEIform="refsDecl">
<p TEIform="p">not necessary</p> 
</refsDecl>
</encodingDesc>
 <revisionDesc TEIform="revisionDesc">
 <change TEIform="change">
<date TEIform="date">10 May 2005</date> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
<item TEIform="item">typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - no spell-check</item> 
</change>
</revisionDesc>
</teiHeader>







<text><gap id="GR"/><gap id="GE"/><body><div1 type="book">
<div2 id="FrPO.03.01" n="1" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXVI. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui reum, inaudita <reg orig="caussâ" TEIform="reg">caussa</reg>, indefensum condemnat.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.01.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">REorum defensionem iuris naturae praeceptivi esse, <reg orig="adeòque" TEIform="reg">adeoque</reg> omnem potestatem humanam impetivam transcendere, communissime ac <reg orig="rectissimè" TEIform="reg">rectissime</reg> docetur. Natura quippe iubet, quemque sibi ita prospicere, ne <reg orig="iniustè" TEIform="reg">iniuste</reg> poenas luat, ac prohibet, ne innocens condemnetur. D. Ziegl. <hi TEIform="hi">dicastic. concl. 31. §. 2.</hi> Illud <hi TEIform="hi">Audiatur et altera pars,</hi> Princeps ne quidem ex plenitudine potestatis tollere potest, quippe fundatum in naturae et Gentium iure, lege morali, ac <reg orig="positivâ" TEIform="reg">positiva</reg>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.01.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">DEUS in lege sua sanxit, ut ante actum punitionis in delicti veritatem diligens inquisitio instituatur. <hi TEIform="hi">Cum reperti fuerint apudte,</hi> (inquit,)
<pb id="s202" n="178" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">qui faciunt malum in conspectu Domini DEI tui, et hoc tibi fuerit nuntiatum: audiensque inquisiveris diligenter, et verum esse repereris, educes eos, et lapidibus obruentur etc. (Deuteron. 17. v. 4.</hi> Add. <hi TEIform="hi">Num. 12. Iosuae. 7. v. 18. et seqqu. Luc. 16. Actor. 25. v. 16. Iohan. 7. v. 51.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Inn- oder ausserhalb Gerichte, soll man auff eines Theils blosse Anklage oder Anbringen, oder auff blosse Berüchtigung, keinen verurtheilen oder verdammen, es sey denn vorhin der andere Theil mit seiner</foreign> Defension <foreign lang="GE" TEIform="foreign">oder Nothdurfftgehöret,</foreign> ait Reinking. <hi TEIform="hi">Bibl.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Policey.</foreign> <hi TEIform="hi">lib. 2. axiom.</hi> 51. Nec <reg orig="inullà" TEIform="reg">inulla</reg> <reg orig="causlâ" TEIform="reg">causla</reg> detestanda magis et fugienda est festinatio, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> in illis, quae sanguinem hominis attinet. D. Ziegl. <hi TEIform="hi">d. tr. concl. 26. §. 6.</hi> Huc faciunt <hi TEIform="hi">l. 9. C. de iudic. l. 21. §. fin. l. 3. ff. de testib. l. 22. C. ad L. Corn. de fals. l. 2. C. de sentent. ex libello recit. l. ult. C. comminat. Epistol. programm. Causam, quam nesciebam,</hi> (ait Hiobus cap. 29.)
<pb id="s203" n="179" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi"><reg orig="diligentissimè" TEIform="reg">diligentissime</reg> investigabam.</hi> Ad quae verba notat D. Osiander. <reg orig="Indè" TEIform="reg">Inde</reg> administrant Rem publ. qui vix <reg orig="alterâ" TEIform="reg">altera</reg> aut utraque etiam parte, se leviter et negligenter <reg orig="auditâ" TEIform="reg">audita</reg>, ius dicunt, praecipitanter <reg orig="veriùs" TEIform="reg">verius</reg>, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> sapienter. Elegans est Constitutio, quae inter Capitula Caroli M. <hi TEIform="hi">lib. 7. tit.</hi> 186. his verbis concepta legitur: <hi TEIform="hi">Omnia <reg orig="primò" TEIform="reg">primo</reg> diligenter cunctos oportet inquirere, ut cum <reg orig="iustitiâ" TEIform="reg">iustitia</reg> definiantur. Nullus quemquam ante iustum iudicium damnet, nullum suspicionis arbitrio iudicet: prius quidem probet, et siciudicet. Non enim qui accusatur, sed qui convincitur, reus est: pessimum namque et periculosum est, quemquam de suspicione iudicare. In ambiguis DEI iudicio semper reservetur sententia: quod, quoniam non potest humano condemnari examine, quem DEUS iudicio suo reservavit. Incerta namque non debemus iudicare, quousque veniat Dominus, qui latentia producat in lucem, et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit</hi>
<pb id="s204" n="180" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">consilia cordium. Quamvis enim vera sint, non tamen credenda sunt, nisi quae certis indiciis comprobantur, nisi quae manifesto iudicio convincuntur, nisi quae iudiciario ordine publicantur.</hi> Praecipitantium Iudicum in causis criminalibus <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> cavit optimus Princeps; ERNESTUS, Saxo Gothanus, inclutae recordationis; in cuius laudatissimae vitae curriculo haec leguntur verba: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Alle</foreign> Criminal-Acten <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Urthel musten Ihre Durchl. selbst vorgetragen, und vor der Unterschrifft des</foreign> Exsecution-<foreign lang="GE" TEIform="foreign">Befehls, die Sie</foreign> regulariter <foreign lang="GE" TEIform="foreign">selbst thaten, noch einst erwogen werden.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.01.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Quid <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> si delictum sit atrox, notorium ac manifestum? ad hoc à piis ICtis <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> respondetur, aut nullum crimen <reg orig="verè" TEIform="reg">vere</reg> notorium esse, aut si quod est, non aliud esse, nisi quod <reg orig="palàm" TEIform="reg">palam</reg> et inspectante populo, vel in conspectu iudicis perpetratum est. Ant. Matthaei. <hi TEIform="hi">de crimin. tit. de probat. cap. 1. num. 2.</hi> Clarus. <hi TEIform="hi">q. 9. num 7.</hi>
<pb id="s205" n="181" TEIform="pb"/>
qui in delictis etiam notoriis reo defensionem non negari debere statuit. Carpzov. <hi TEIform="hi">Pr. Crim. q. 115. n. 4.</hi> audiendum esse reum ait, este iudiciivideatur; iustam defensionis causiam nullam subesse. Add. Reinking. <hi TEIform="hi">d. l. ubi ait:</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Groß,</foreign> notori, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Landkündig, und unverneinlich war die Sünde Sodom und Gomorra, so gar, daß ihr Geschrey in den Himmel reichete, daß also gantz keines Proresses von nöthen war, dennoch sprach GOtt zu Abraham, daß er wolte hinab fahren, und sehen, obste alles gethan hätten nach dem Geschrey, das vor ihn kommen war, oder obs nicht also wäre, daß ers müste.</foreign> <hi TEIform="hi">Gen. 18. v. 20. et seqq.</hi> Idem adducit verba EVaristi Papae, quae leguntur <hi TEIform="hi">in can. DEUS omnipotens. II. quaest. 2.</hi> quae haec sunt: DEUS (inquit) omnipotens, ut nos à praecipitatae sententiae prolatione compesceret, cum omnia nuda et aperta sint oculis eius, mala tamen Sodomae noluit iudicare audita, <reg orig="priusquàm" TEIform="reg">priusquam</reg> <reg orig="manifestè" TEIform="reg">manifeste</reg>
<pb id="s206" n="182" TEIform="pb"/>
cognosceret, quae dicebantur. Non ob aliud per se inquirere dignatus est, nisi ut nobis exemplum daret, ne praecipites in discutiendis et iudicandis negotiis essemus, et ne mala quorumque, <reg orig="priùs" TEIform="reg">prius</reg> quisquam praesumat credere, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> probare. Si enim Dominus omnium Sodomorum mala, quorum clamor ad caelum usque pervenerat, omnia sciens, <reg orig="priùs" TEIform="reg">prius</reg> nec credere, nec iudicare voluit, quam ipse ea cum fidelibus testibus diligenter investigans, quae audierat, opere veraciter cognosceret: <reg orig="multò" TEIform="reg">multo</reg> magis nos humani et peccatores homines, quibus incognita sunt occulta iudicia DEI, et haec praecavere, et nullum ante veram iustamque probationem, iudicare aut damnare debemus.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.01.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Ob eandem rationem <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> docetur, Principem non poste in causis sanguinariis vel appellationem aut illud remedium, adversus sententiam, quae iniquitatis arguitur, reo denegare. Neque enim id. quod iuris
<pb id="s207" n="183" TEIform="pb"/>
naturalis est, Principi, licet summus sit, tollere licet. <hi TEIform="hi">Clem. Pastor alis 2. de sent. et re iud.</hi> Vid. D. Ziegl. <hi TEIform="hi">d. l.</hi></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.02" n="2" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXVII. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui sontes cum insontibus condedemnat ac punit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.02.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">SOlent nonnumquam Reges atque Principes, <reg orig="fortè" TEIform="reg">forte</reg> à subditis quibusdam <reg orig="aliquaâ" TEIform="reg">aliquaa</reg> <reg orig="ignominiâ" TEIform="reg">ignominia</reg> aut <reg orig="iniuriâ" TEIform="reg">iniuria</reg> adfecti, in furore irae, in omnes <reg orig="aequè" TEIform="reg">aeque</reg> saevire, nec in vindicatione iniuriae, innocenti sanguini parcere. Exemplum refert Theodoretus <hi TEIform="hi">lib. 5. Histor. c. 13.</hi> in Theodosio I. <reg orig="aliàs" TEIform="reg">alias</reg> optimo Imperatore, qui <hi TEIform="hi">Thessaloniae</hi> seditione quadam <reg orig="ortâ" TEIform="reg">orta</reg>, iussit <reg orig="promiscuè" TEIform="reg">promiscue</reg> in vulgus saeviri, missis <reg orig="eò" TEIform="reg">eo</reg> militum cohortibus, à quibus septem milia hominum
<pb id="s208" n="184" TEIform="pb"/>
trucidata <reg orig="fuêre" TEIform="reg">fuere</reg> obquam saevitiem Imperator à D. Ambrosio templum ingredi prohibitus est.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.02.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Innocentem autem alieno delicto praegravare, aut perdere, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> rationinaturalit, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> divino ac humano iuri adversatur. Naturalis ac civilis ratio <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> postulat, ut poenae <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> suos tenere debeant auctores. <hi TEIform="hi">l. sancimus. 22. C. de poen. cap. Romana. in fin. de sent. excom. in 6.</hi> ubi nullum delictum, ibi nulla poena. Exalieno delicto, nemo praegravandus. <hi TEIform="hi">l. 33. §. 1. C. de in off. testam.</hi> Firmum manetistud, in foroliumano ob delictum alienum, de quo <reg orig="nullâ" TEIform="reg">nulla</reg> ratione quis participavit, <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> aliquem puniri non posse, ait Puffendorf. <hi TEIform="hi">de iur. Nat. et Gent. lib. 8. §. 30. ubi §. 33.</hi> rationem adfert, <hi TEIform="hi"><reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> aptitudo in poenam ex <reg orig="meritò" TEIform="reg">merito</reg> oriatur, cuius fundamentum est sua cuiusque voluntas, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> homini nihil magis proprium, quaeque nisi ex motu intrinseco vitium contrahere non potest.</hi></p>
<pb id="s209" n="185" TEIform="pb"/>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.02.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Legi divinae consentaneum esse, ne sontes cum insontibus puniantur, probatur textu Exsechielis cap. 18. ubi dicitur: <hi TEIform="hi">Anima, quae peccavit, ipsa morietur.</hi> Item EXod. c. 23. <hi TEIform="hi">Innocentem et iustum non occides.</hi> Dan. cap. 13. <hi TEIform="hi">Innocentem et iustum non interficies.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.02.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Nec terrestrium Dominorum facta excusant vindictae divinae exempla, quae docent, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> DEUS quandoque sontes atque insontes, <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> etiam posteros puniverit. Tum quia non est consequens. DEUM aliquando insigniter misericordem aut rigorosum erga sacinorosos quosdam se exhibere, E. Iudex quoque vel Princeps ita ad exemplum DEI se gerere debet. Conf. D. Osiander. <hi TEIform="hi">annot. ad Grot. de I. B. et P. lib. 3. cap. 1.thes. 4.</hi> tum, quia de tribunalis divini processu ad forum humanum argumentum per omnia ducere non licet. Puffend. <hi TEIform="hi">de iur. Nat. et Gent. lib. 8. c. 3. §. 29.</hi> <reg orig="tùm" TEIform="reg">tum</reg>, quia DEUS numquam
<pb id="s210" n="186" TEIform="pb"/>
abutitur Dominio suo plenissimo, nec immerentem punit aut perdit hominem, sed hic sibi omnis calamitatis causa est. D. Ziegler. <hi TEIform="hi">ad Grot. d. l. 3. c. 1. §. 4.</hi> add. Luc. Osiander. <hi TEIform="hi">ad c. 18. Ezechiel.</hi> Huc faciunt verba Abrahami ad DEUM, Sodomam perdere volentis. <hi TEIform="hi">Numquid, Domine, perdes iustum cum impio? ab sit àte, ut hanc rem facias, ut occidasiustum cum impio: non est hoc tuum, qui iudicas omnem terram, nequaquam facies iudicium hoc.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.02.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p">Si igitur poenae graviores verberum, aut cruciatus aut capitis, exigendae sint, ab iis <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> exigi oportet, qui sceleris participes et conscii fuerunt. <hi TEIform="hi">l. aut facta. de poenis. et ibi Bartol. Panorm. in cap. gradum. de postul. Praelat.</hi> Add. Herm. Stamm <hi TEIform="hi">de servit. person. l. 3. c. 11. num. 8.</hi> ubi ait: <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> bonus Princeps, innocentes puniendo, existimationi et famae suae contumeliam inurat, et cum Theodosio Imper. crudelis existat. Bodin. <hi TEIform="hi">de</hi>
<pb id="s211" n="187" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Republic. lib. 3. cap. 7.</hi> Ehrenberg. <hi TEIform="hi">de Subsid. et oner. Reg. cap. 2. num. 30.</hi> Clamar. <hi TEIform="hi">de arcan. Rerum public. lib. 6. cap. 12.</hi> Si qui <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Legislatores occasione ex unius aut alterius delicto <reg orig="arreptâ" TEIform="reg">arrepta</reg> in totum aliquod genus duri quid statuerunt, potestate <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> abusi sunt. Puffendorf. <hi TEIform="hi">d. l. §. 33.</hi> <reg orig="Ergò" TEIform="reg">Ergo</reg>.</p>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N">Auctores proprios sua crimina iure tenebunt,</l>
<l TEIform="l" part="N">Nullus plectetur, nisi qui peccator habetur.</l>
</lg>
<p TEIform="p"><hi TEIform="hi">Glossa in l. 23. C. de poen.</hi></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.03" n="3" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXIIX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui otiosos, validos mendicantes, Zingaros, grassatores, similisque farinae</hi>
<pb id="s212" n="188" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">homines non coercet, et è civitate expellit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.03.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="OPtimè" TEIform="reg">OPtime</reg> ICtus Romanus <hi TEIform="hi">in l. congruit. 13. pr. de Officio praesid.</hi> scribit: <hi TEIform="hi">Congruit bono et gravi Praesidi curare, ut pacata et quieta Provincia sit, quam regit, quod non difficile obtinebit, si <reg orig="sollicitè" TEIform="reg">sollicite</reg> agat, ut malis hominibus provincia careat, eosque conquirat.</hi> Inter malos autem homines, <reg orig="meritò" TEIform="reg">merito</reg> etiam referuntur otiosi, validi mendicantes, Zingari, vagabundi errones, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">gesunde, starcke, müssige, faule Buben, und Betrler, Zigeuner,</foreign> Vaganten, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und dergleichen umblauffendes unnützes Zerren-loses Gesindlein,</foreign> quibus clamitosissimo hoc tempore omnes Provinciae Germaniae plenae sunt.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.03.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Quod <hi TEIform="hi">otiosos</hi> attinet, de iis <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> iudicat Iohann. Bodinus, <hi TEIform="hi">de Republ. lib. 5. c. 2.</hi> Quod in Republ. nihiltam pernitiosum sit, quam
<pb id="s213" n="189" TEIform="pb"/>
otiosorum, ac tenuium hominum huc illuc errantium multitudinem, quique privatorum bona diripiunt, et in eversione Reip. spem omnem fortunarum suarum <reg orig="posù" TEIform="reg">posu</reg>êre. Grave est in Republ. vel unum alere otiosum, ait Keckerm. <hi TEIform="hi">lib. 1. System. Polit. cap. 10.</hi> quorum multitudo <reg orig="facilè" TEIform="reg">facile</reg> Reip. mutationem causari potest. Lips. <hi TEIform="hi">lib. 4. Polit. c. 11.</hi> Omnino igitur Principis ac Magistratus officio incumbit, otiosos et ignavos homines, qui in fures, latrones ac proditores patriae degenerare solent, non sovere, sed <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> ad operas cogere ergasteriis includere, aut è Republ. eicere. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Eine Christliche Obrigkeit</foreign> (ait Maximil. Faust. ab Aschafsenburg. <hi TEIform="hi">de aerar. class. 19. cons. 35. Ord. 1526.)</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ist von Rechts wegen schuldig, nicht allein ihre Unterthanen zu <reg orig="schützen" TEIform="reg">schutzen</reg>, und schirmen, das Ubel zu straffen, sondern auch <reg orig="für" TEIform="reg">fur</reg> den <reg orig="Mü" TEIform="reg">Mu</reg>ßiggang Arbeit zu schaffen; Darzu dann Werck-<reg orig="Häuser" TEIform="reg">Hauser</reg>, Zucht-
<pb id="s214" n="190" TEIform="pb"/>
und Spinn-Häuser anzurichten, damit das inüßig-gehende Gesindlein abgeschaffet, und die Unterthanen von deroselben Uberlauff befreyet werden, etc.</foreign> Vid. plur. Tract. nostr. <hi TEIform="hi">de valid. mendic. c. 6. et c. 15.</hi> Klock. <hi TEIform="hi">de aerar. lib. 2. cap. 101.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.03.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Non minus grave malum Reip. est <hi TEIform="hi">valida mendicitas,</hi> quae, <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> cumprimis, corruptissimis hominum moribus, plerasque Germaniae provincias <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> premit, variisque damnis adficit. Saluberrima quidem Constitutio contra tales, in Comitiis Augustanis, superiore saeculo, <hi TEIform="hi"><reg orig="annô" TEIform="reg">anno</reg> 1548.</hi> promulgata, ac à Rudolpho II. Imper. <hi TEIform="hi">in Ordinat. <reg orig="Politicâ" TEIform="reg">Politica</reg> de anno 1577.</hi> sub titulo, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Von Bettlern und Müßiggängern,</foreign> repetita, sed hactenus, ut multae aliae utilissimae Constitutiones, <hi TEIform="hi">nola sine pistillo fuit. Vid. d. Tract. de valid. mendic. cap. 7. et seqqu.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.03.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Similis farinae sunt milites, qui praetextu militiae rusticos exsugunt,
<pb id="s215" n="191" TEIform="pb"/>
victum ab eis extorquentes, <reg orig="vulgò" TEIform="reg">vulgo</reg> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Herren-lose, gartende Knechte,</foreign> contra quos exstat Constitutio Imperii, <hi TEIform="hi">de anno</hi> 1555. §. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Und damir.</foreign> et Ordinatio Politica, <hi TEIform="hi">de anno</hi> 1577. tit. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von den Herrenlosen und gartenden Knechten.</foreign> Ubi inter alia dicitur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es sollen die Stände und Obrigkeiten ihren Unterthanen bey nahmhaffter Straffe gebieren, daß dieselbe denen umblauffenden und gartenden Knechten nichts geben, noch sie hausen und herbergen, sondern iederzeit ohne einige Gabe abweisen, etc.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.03.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p">Inter otiosos autem et vali. dos mendicantes, familiam ducunt <hi TEIform="hi">Zingari</hi>, quos <reg orig="vulgò" TEIform="reg">vulgo</reg> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Zigeuner, Tatern,</foreign> appellant, (de quibus peculiari Dissert. <hi TEIform="hi">de Orig. <reg orig="vitâ" TEIform="reg">vita</reg> ac moribus Zygenorum</hi>. et Tract. <hi TEIform="hi">de valid. mendic. c. 12. per tot. egimus</hi>.) Fictitii illi Tartari seu Aegyptii impostores, iam dudum Turcarum emissarii, proditores et exploratores patriae, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Erfahrer,
<pb id="s216" n="192" TEIform="pb"/>
Verräther, und Ausspeher, die der Cheisten Lande dem Türcken und anderen der Christenheit Feinden verkundschaffen,</foreign> habiti sunt. Vid. <hi TEIform="hi">Rec. Imper.</hi> de anno 1530. Tit. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von Ziegeunern.</foreign> <hi TEIform="hi">Rec. Imp.</hi> de anno 1554. <hi TEIform="hi">Rec. Imper.</hi> de anno 1551. Ord. Pol. <hi TEIform="hi">de anno</hi> 1548. et 1577. quibus cautum legitur, eiusmodi errones, tamquam carcinomata et purgamenta è civitate eici, et ad Garamantas et Indos relegari, nullasque literas salvi conductus transeuntibus concedi debere. Videas tamen adhuc <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> furacissimum ac mendacissimum hominum, dicam, an diabolorum genus, multas Germaniae provincias peragrare, et quod mireris, non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> literis securitatis contra Imperiales Constitutiones, Principum Sigillis munitis, rusticanae pleeculae graves esse, et sic <hi TEIform="hi">Serpentes</hi>, praedones, latrones, fures, Harpyias, proditores, <reg orig="datâ" TEIform="reg">data</reg> <reg orig="operâ" TEIform="reg">opera</reg> <hi TEIform="hi">in sinu Reip.</hi> foveri. <reg orig="Sanè" TEIform="reg">Sane</reg> Principes istos, qui neglectis Imperii
<pb id="s217" n="193" TEIform="pb"/>
legibus, quibus <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> obstricti sunt, eiusmodi mala è Republ. non tollunt, quae tamen tollere possunt ac debent, graviter in DEUM peccare, quis dubitet? Licentiam et ignaviam Magistratus, Tyrannidi similem esse, ait Althusius. <hi TEIform="hi">lib. 1. Dicaeol. cap. 113. num. 16. et seqq.</hi> qui bonos et pios contra aliorum iniurias non defendit, impios ac sceleratos (quales Zingarorum greges esse in propatulo est) non <reg orig="coërcet" TEIform="reg">coercet</reg> ac punit. vid. pluribus dict. Dissert. <hi TEIform="hi">de origin. vit. ac moribus Zygerorum. membr. ult</hi>.</p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.04" n="4" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXIX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, monomachiam seu duellum</hi> (<foreign lang="GE" TEIform="foreign">Balgerey</foreign>) <hi TEIform="hi">subditis suis concedens, aut permittens</hi>.</head>
<pb id="s218" n="194" TEIform="pb"/>
<div3 id="FrPO.03.04.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">INter Christianos deterrimus et exsecrabilis mos, nec Turcis nec Barbaris probatus, cum tot millium animarum perditione, et gravissimo Reip. malo, inolevit, <reg orig="quô" TEIform="reg">quo</reg> non <reg orig="tantûm" TEIform="reg">tantum</reg> illustres ac Nobiles personae, sed etiam Milites, Scholares Academici, immo nonnumquam Cives et Rustici, <reg orig="sortè" TEIform="reg">sorte</reg> iniuriam realem aut verbalem passi, ad duella prorumpunt, et digladiando illatam iniuriam à se propulsare et vindicare solent. Vetustissimum autem hunc duellandi usum apud Romanos, Longobardos, Graecos, Gallos, Italos, Hispanos, Danos, Gothos, Anglos, Ruthenos, et Ungaros, usitatissimum fuisse, <reg orig="latè" TEIform="reg">late</reg> probat Aug. Vischer. <hi TEIform="hi">de duell. provis. tract. prior. part. prior. sect. 1. membr.</hi> 2. P. Greg. Tholosan. <hi TEIform="hi">Syntag. iur. univ. lib. 48. c 19. n. 8.</hi> Germanis etiam morem istum, velut optimum litium publicarum ac privatarum dirimendarum romedium, frequentem fuisse, tradit Ritterschus.
<pb id="s219" n="195" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">partit. feudal. lib. 2. c. 10. qu. 30.</hi> Vid <hi TEIform="hi">leg. Alemann</hi>. c. 14. Lehmann. <hi TEIform="hi">Chron. Spir. L. 2. c. 30. et L. 5. cap.</hi> 4. Stumpf. <hi TEIform="hi">Chron. Helvet. L. 3 cap. 92.</hi> D. Rachel. <hi TEIform="hi">Disput. Inaugur. de Duellis</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.04.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Rectè" TEIform="reg">Recte</reg> autem quaeritur: an Princeps aut Magistratus subditis suis duellandi licentiam <reg orig="salvâ" TEIform="reg">salva</reg> <reg orig="conscientiâ" TEIform="reg">conscientia</reg> concedere aut permittere possit? Id quidem de summo Principe aiunt post Baldum <hi TEIform="hi">in l. 5. de <foreign lang="GE" TEIform="foreign">J. et J.</foreign> num.</hi> 19. et Iason. <hi TEIform="hi">ibid. num. 31. et cons</hi>. 144. n. 11. Fernand. Vasque <hi TEIform="hi">qu. illustr. lib. 1. cap. 49. num.</hi> 23. Andr. Tiraquell. <hi TEIform="hi">de retract. in praefat. num.</hi> 75 Philipp. Decius. <hi TEIform="hi">cons.</hi> 686. Cagnol. <hi TEIform="hi">ad l. 125. de R. I. n. 17.</hi> Berlich. <hi TEIform="hi">part. 4. concl. 16. num.</hi> 7. quos refert <reg orig="novissimè" TEIform="reg">novissime</reg> D. Michael Frider. Lederer. <hi TEIform="hi">Tr. de iure belli privati. cap. 5. num.</hi> 2. Caietanus autem Moralista <hi TEIform="hi">ad Thomam. 2. 2. qu. 95. art. 8. disting vit inter concessionem et permissionem duelli. Nen peccare</hi>, ait, <hi TEIform="hi">Principes, duella permittendo ex urgenti <reg orig="caussâ" TEIform="reg">caussa</reg>, sicut nec peccant permittendo usur as et meretrices</hi>.</p>
<pb id="s220" n="196" TEIform="pb"/>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.04.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Verùm" TEIform="reg">Verum</reg> magis pia, et <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> rectae rationi, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> iuri divino morali convenientior est sententia, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> concedendi aut permittendi duella potestas Principi negatur. Id manifestissimis argumentis probatur. <hi TEIform="hi"><reg orig="Primò" TEIform="reg">Primo</reg></hi>, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> duella omnia <hi TEIform="hi">per se et intrin <reg orig="sicè" TEIform="reg">sice</reg></hi> mala, turpia, legique divinae repugnantia sint. <hi TEIform="hi"><reg orig="Secundò" TEIform="reg">Secundo</reg></hi> <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> ex suo genere <hi TEIform="hi">perniciosa. <reg orig="Tertiò" TEIform="reg">Tertio</reg></hi>, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> iustitiae ac modo iudiciorum divinitus constitutorum <reg orig="penitùs" TEIform="reg">penitus</reg> contraria. Duellum (ait Caiet. <reg orig="anteà" TEIform="reg">antea</reg> <hi TEIform="hi">c. l.</hi>) non <reg orig="solùm" TEIform="reg">solum</reg> est <hi TEIform="hi">malum</hi> ex suo genere, ut mendacium sed etiam est perniciosum ex suo genere, quia contra rectam rationem eligit uterque percutere proximum et contra rectam rationem vita utriusque ex proposito exponitur mortis et vulnerum periculo, cum DEI tentatione, et divini fit usurpatio iudicii. Duel. la omnia (verba sunt D. Ziegleri. <hi TEIform="hi">in not. ad Grot. L. 2. cap.</hi> 1. §. 1.) praeterquam quod Legi DEI repugnent, ipsa etiam damnat natura. Est
<pb id="s221" n="197" TEIform="pb"/>
eiusmodi provocatio et mutua ad monomachiam oblatio opus (1.) <hi TEIform="hi">inexcusabilis audaciae</hi>, quo sine necessitate homo semetipsum indiscrimen vitae et aeternae salutis conicit. (2.) <hi TEIform="hi">intoler abilis feritatis</hi>, quatenus non in suam <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg>, sed alterius etiam vitam aliquis cum rabie <reg orig="quâdam" TEIform="reg">quadam</reg> saevit. (3.) <hi TEIform="hi">extremae iniustitiae</hi>, quatenus pro <reg orig="iniuriâ" TEIform="reg">iniuria</reg> interdum <reg orig="levissimâ" TEIform="reg">levissima</reg>, et à viro cordato non <reg orig="aestimandâ" TEIform="reg">aestimanda</reg> mortis exhibetur retributio. (4.) <hi TEIform="hi">immanis superbiae</hi>, quatenus victor ex <reg orig="ruinâ" TEIform="reg">ruina</reg> hostis, <reg orig="immò" TEIform="reg">immo</reg> <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> proximi sui gloriam sibi quaerit. Vid etiam Balduin. <hi TEIform="hi">de casib. conscient. lib. 10. cap. 1. cas. 12.</hi> Reinking. <hi TEIform="hi">Politic. Bibl. exiom</hi>. 198. ubi <reg orig="latè" TEIform="reg">late</reg> probat: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß die blutige</foreign> Duella <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Balgereyen, in Gottes Wort, Geistlichen, natürlichen, und gemeinen beschriebenen Rechten nicht zugelassen, noch unserm Christenthum gemäß.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.04.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> igitur duella <hi TEIform="hi"><reg orig="intrinsecè" TEIform="reg">intrinsece</reg></hi> mala sint, <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> sponte sequitur, Principem ea <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> subditis aut ministris
<pb id="s222" n="198" TEIform="pb"/>
suis, cuiuscumque conditionis fuerint, concedere aut permittere posse. Nec enim Princeps contra ius divinum et rationem rectam bonosque mores dispensare potest. Georg. Frantzke. l. 2. <hi TEIform="hi">variar. resol.</hi> 23. n. 44. ubi <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> negat, provocationem aut acceptationem duelli permissu Principis roborari posse. Idem <reg orig="novissimè" TEIform="reg">novissime</reg> pluribus confirmat D. Lederer. <hi TEIform="hi">d. tract. c. 5. §. 4.</hi> Quod omne duellum (ut contra Caie. tanum concludit) et singulare certamen à privatis ex <reg orig="privatâ" TEIform="reg">privata</reg> <reg orig="caussâ" TEIform="reg">caussa</reg> citra defensionis necessitatem susceptum ex se non <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> perniciosum, sed et illicitum, quippe quo contra ius divinum et rectae rationis dictamen uterque alterius inhiat vel vulnerationi, vel occisioni, n on potest <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> ulla potestas ullo edicto aut permissione rem illicitam sive <reg orig="directò" TEIform="reg">directo</reg>, sive per indirectum licitam efficere. Subiectus <reg orig="certè" TEIform="reg">certe</reg> Princeps DEO, cuius vices in hisce terris sustinet: non poterit itaque ea, quae iuri à DEO vel sancita, vel
<pb id="s223" n="199" TEIform="pb"/>
implantata contraria permittere, nisi <reg orig="absurdè" TEIform="reg">absurde</reg> quis asserere velit, inferiorem superioris voluntati contravenire aut repugnare posse. Gravissimis etiam rationibus et exemplis Reinking. <hi TEIform="hi">Polit. Bibl. l. 3. exiom.</hi> 199. probat: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß Christliche Potentaten, Käyser, Könige, Chur-Fürsten, und andere hohe Obrigkeiten, die</foreign> Duella <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Balgereyen an ihren Höfen, in ihren Landen und Gebieten, mit gutem Gewissen nicht zugeben und gestatten können, und wann das geschicht, vor GOTT schwerlich verantworten müssen.</foreign> Et non desunt exempla in historiis, Principes ob huiusmodi permissiones graviter à DEO punitos fuisse, quod haut <reg orig="obscurè" TEIform="reg">obscure</reg> quoque patet exemplo <hi TEIform="hi">Henrici II.</hi> Galliarum Regis, de quo, cum anno LIX. superioris saeculi à Comite Mongomerio in exercitio equestri confractis utrinque hastis, infelici casu, <reg orig="apertâ" TEIform="reg">aperta</reg> casside, in oculo ex trunci ictu graviter laesus esset, et post aliquot dies decesserit. Thuanus, sub
<pb id="s224" n="200" TEIform="pb"/>
finem <hi TEIform="hi">lib. 22. historiar</hi>. <reg orig="gravissimè" TEIform="reg">gravissime</reg> scribit, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> à curiosis postea observatum sit, Regem illum,qui serium duellum, rem <reg orig="Christianâ" TEIform="reg">Christiana</reg> religione vetitam infaustis Regni auspiciis approbavit, in ludicro duello vitam amisisse. <reg orig="Rectè" TEIform="reg">Recte</reg> igitur scribit Carol. Scribanius, <hi TEIform="hi">in Politico Christiano</hi>. c. 41. Quis DEUS Principi hanc culpam condonabit? quam vereor, ne à manu illius suorum exigat sanguinem? sistere hunc Princeps debuit, et potuit, non stitit, fusi sanguinis reus stabit. Quis eripiet tanti sanguinis reum? aut quod flumen purgabit hoc crimen? Dicet non potuisse? quo illi ferrum et poenae? dicet noluisse? non opus alio iudice. Dicet parcere voluisse? parceret Regno, et in unius poenam multorum sanguinem sisteret etc.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.04.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p">His atque aliis rationibus multi pii Principes ac Magistratus Superioribus annis <hi TEIform="hi">permoti</hi> propositis edictis duella omnia <reg orig="severissimè" TEIform="reg">severissime</reg> <reg orig="prohibuêre" TEIform="reg">prohibuere</reg>. In Galliae Regno (in quo per paucos
<pb id="s225" n="201" TEIform="pb"/>
annos aliquot milia hominum in monomachiis periisse dicitur) de Duellorum prohibitione exstat Edictum Regium <hi TEIform="hi">Henrici IV.</hi> cuius tenorem refert Thuanus <hi TEIform="hi">lib. 129. Histor.</hi> sub <hi TEIform="hi">anno</hi> 1602. similia Edicta poenalia Reges successores <reg orig="publicavêre" TEIform="reg">publicavere</reg>. edictum Imperatoris <hi TEIform="hi">Matthiae</hi> pro terris hereditariis Pragae, <hi TEIform="hi">anno</hi> 1617. <reg orig="editùm" TEIform="reg">editum</reg>, vide apud Reinking. d. <hi TEIform="hi">loc.</hi> Talia edicta poenalia contra Duellantes, Elector et Duces Saxoniae, aliique Principes ac Status Imperii <reg orig="proposuêre" TEIform="reg">proposuere</reg>, quamvis ob conniventiam nonnullibi <reg orig="malè" TEIform="reg">male</reg> <reg orig="hactenùs" TEIform="reg">hactenus</reg> servata fuerint, quapropter Imperatori ac Ordinibus Imperii in hisce Comitiis Ratisbonensibus visum fuit, <reg orig="proximè" TEIform="reg">proxime</reg> Universalem Constitutionem contra Duella promulgare, ut patet ex sequentis Imperialis rescripti tenore.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.04.06" n="6" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Käyserliche</foreign> Resolution, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Auf das Reichs-Bedencken</foreign> in puncto Duellorum.</head>
<pb id="s226" n="202" TEIform="pb"/>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">DEr Römischen Käyserl. Majunserm aller gnädigsten Herrn, hat Deroselben zu gegenwärtigen Reichstag</foreign> ad interim <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Gevollmächtigter Käyserl.</foreign> Commissarius, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der Hochwolgebohrne Graff und Herr, Herr David, des Heil. Röm, Reichs Graff und Herr von Weissenwolff, Allerhöchstgedachter Käyserl. Maj. würcklich geheimter Rath, Kämmerer, Obrister Erbland, Hoffmeister und Land-Hauptmann, des Ertz-Hertzogthumbs Oesterreich Ob der Ens, etc. gehorsamst</foreign> referi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ret und eingeschickt, was des Heil. Röm. Reichs Chur-Fürsten und Stände, bey erstbesagten Reichstage versam~lete Räthe, Pothschaffter und Gesandte, Ihro</foreign> sub dato <foreign lang="GE" TEIform="foreign">den zten neulich verwichenen Monats Iulii, bey der <reg orig="für" TEIform="reg">fur</reg> guth befundenen Verbesserung des Policey-Wesens, <reg orig="für" TEIform="reg">fur</reg> ein
<pb id="s227" n="203" TEIform="pb"/>
Reichs-Bedencken zu eröfnen beliebig gewesen.</foreign></p>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wie nemlich vors Erste im Heil. R. Reich dem höchstschädlichen</foreign> Duelli<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren, Balgen und Kugel-wechseln zubegegnen, und was ihres vernünftigen Darfürhaltens, zu nach drücklicher Abstellung, solchen allzuweit eingerissenen Un Christlichen Beginnens für eine durchgehend ernstliche Verordnung von nöthen seyn wolle, damit aller Vorwand Anlaß und Ursache zu dergleichen</foreign> Excessen <foreign lang="GE" TEIform="foreign">benommen, und das frevelmüthige Schmähen und</foreign> iniuri<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren, als Ursprung solches Unheils verhütet werde, oder da darwider gehandelt würde, dem beleidigten schleinige billigmäßige</foreign> Satisfaction <foreign lang="GE" TEIform="foreign">wiederfahren <reg orig="möchte" TEIform="reg">mochte</reg>; Also daß wo einer entweder mit Worten oder mit der That <reg orig="geschmähet" TEIform="reg">geschmahet</reg> und
<pb id="s228" n="204" TEIform="pb"/>
beschimpffet worden, kein ordentlicher</foreign> Process <foreign lang="GE" TEIform="foreign">verstattet, sondern wenn der beleidigte solches bey gehöriger</foreign> instan<foreign lang="GE" TEIform="foreign">tz angezeiget, darinnen gantz</foreign> <reg orig="summarié" TEIform="reg">summarie</reg> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ünd dergestalt verfahren werden solte, daß wenn sich befindete, daß der</foreign> Iniuriant<foreign lang="GE" TEIform="foreign">sich zu dem bbeleidigten obne Ursache genöthiget, der</foreign> Iniuriant <foreign lang="GE" TEIform="foreign">nebst</foreign> refundi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">rung der Unkosten zu gebührender</foreign> Satisfaction <foreign lang="GE" TEIform="foreign">vermittelst einer Chrn-Erklärung und öffentlicher Abbitte oder Wiederruffs (mit der dabey gefügten Erklärung, das ohne grosse erhebliche Ursachen einiger</foreign> reservation honoris <foreign lang="GE" TEIform="foreign">dadurch die</foreign> infamiam <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu</foreign> eviti<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren,</foreign> per indirectum <foreign lang="GE" TEIform="foreign">gesucht <reg orig="würde" TEIform="reg">wurde</reg>, nicht statt zu geben, so gar, daß auch der Richter, da er die Ehre ohne gnungsame erhebliche Ursache vorbehalten solte, selbst darumb zu straffen <reg orig="wäre" TEIform="reg">ware</reg>) ohne alle
<pb id="s229" n="205" TEIform="pb"/>
Weitläufftigkeit vermöcht, und darzu ohne</foreign> respect <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der Person mit einer empfindlichen Geld- oder Gefängnüß-Straffe, oder, nach Beschaffenheit des Verbrechens und anderer Umbstände, wol gar mit der Landes-verweisung oder noch schärfferer Straffe angesehen, ja da einer den andern mit thätlichen</foreign> Iniuri<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en, bevorab mit Prügeln und dergleichen schimpfflichen</foreign> tractament <foreign lang="GE" TEIform="foreign">vor sich selbst, oder durch andere beschimpffet, oder zuschimpffen angestifftet worden, in solchen Fällen gegen dem Thäter, Anstiffter und Helffer, nach Gestalt des</foreign> Delicti <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und</foreign> <reg orig="qualität" TEIform="reg">qualitat</reg> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">des</foreign> Iniuriati <foreign lang="GE" TEIform="foreign">wol gar mit Leib-und Lebens-Straff verfahren werden, daß auch die Obrigkeiten, da sie ohne vorhergehende Klage des</foreign> Iniuriati <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von dergleichen</foreign> Iniuri-<foreign lang="GE" TEIform="foreign"><reg orig="Händeln" TEIform="reg">Handeln</reg> etwas vernehmen
<pb id="s230" n="206" TEIform="pb"/>
würden,</foreign> ex officio <foreign lang="GE" TEIform="foreign">solche</foreign> Iuiuri-<foreign lang="GE" TEIform="foreign">Sachen durch gütliche Vergleichung oder rechtmäßige schleinige Entscheidung beylegen, und dadurch aller Anlaß zu weiterer Rachsuchung aufgehoben seyn, und dem Veleidigten nicht unbenommen seyn solle, sich mit dem</foreign> Iniuriant<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en absonderlichen in der Güte zu vertragen; Jedoch der Obrigkeit an verwürckter Straffe unabbrüchig.</foreign></p>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Und was (2.) vorbesagte der Chur-Fürsten und Stände, Räthe, Potschaffter und Gesandte zu dessen mehrer Benehmung der nunmehr fast eingewurtzelten</foreign> opinion <foreign lang="GE" TEIform="foreign">des</foreign> puncti honoris <foreign lang="GE" TEIform="foreign">für gut, und nothwendig ermessen, daß in bevorstehender allgemeinen Reichs</foreign>-Consti. tution <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und von Chur-Fürsten und Ständen in deren Landen ausgehenden</foreign> Edict<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en und</foreign> Mandat<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en, mit
<pb id="s231" n="207" TEIform="pb"/>
mehrern ausgeführet werden solte, wie das blutige Balgen und Kugel-Wechseln, wider G Ottes Wort, die natürliche, Geistl. und gemeine geschriebenen Rechten, alle Erbarkeit, gute Policey und den gemeinen Ruhe- und Frieden-Stand lauffen, nicht weniger der Obrigkeit in ihr Ampt gegriffen, und dadurch Aergerniß gegeben werde; welches alles, wie von allerhöchstgedacht. Ih. Röm. Käys. Maj. sehr vernünftig, und darbey Insonderheit diß wohl überlegt befunden, daß die angethane</foreign> Iniuri<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en keinen an seinen Ehren, oder erworbenen ehrlichen Nahmen etwas von Rechtswegen schaden, viel weniger dergleichen verdammliches Blut-Vergiessen entschuldigen, zumahl dem</foreign> Iniuriato <foreign lang="GE" TEIform="foreign">schon in andere Wege</foreign> per viam Iuris <foreign lang="GE" TEIform="foreign">gebührende</foreign> Satisfaction <foreign lang="GE" TEIform="foreign">geschehen <reg orig="könne" TEIform="reg">konne</reg>,
<pb id="s232" n="208" TEIform="pb"/>
auch dem</foreign> Provocato, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">da er gleich nicht erscheine, an seiner Hertzhafftigkeit und Ehrenstand nichts abgehen, und ein ieder, welcher der Christlichen Religion zugethan ist, von selbsten billich betrachten solte, daß eine solche un Christliche Ehren-Rettung ohne das sehr gefährlich und ungewiß sey, dergestalt, daß die</foreign> Provocant<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en selber öffters unterliegen, und in Einbüßung des Lebens, welches sie zu Dienste des Vaterlandes hätten ersparen können, mit Leib und Seele jämmerlich zu Grunde gehen, bevorab aber, daß die</foreign> Secundant<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en, ohne daß sie einander das wenigste Leid <reg orig="zugefüget" TEIform="reg">zugefuget</reg>, dennoch mit einander unmenschlicher und fast Teuffelischer Weise <reg orig="kämpffen" TEIform="reg">kampffen</reg> thun; Also lassen Ihre <reg orig="Käyserl" TEIform="reg">Kayserl</reg>. Mai. diß reifflich-und wohl-erwogene Reichs-Gutachten Ihro nicht
<pb id="s233" n="209" TEIform="pb"/>
allein alles seines Inhalts allergnädigst gefallen, sondern haben sich auch nach Anleitung desselben dahin allergnädigst</foreign> resolvi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ret.</foreign></p>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Erstlich, daß alle und iede fürfetzlich angestellte</foreign> Duella <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Balger reyen, zu Roß und Fuß im gantzen Röm. Reich, ohne Unterscheid der Personen, wes Standes, Würden oder Wesens die seyn, bey nachgesetzten Straffen sollen verboten seyn; Also daß (ausser der Rechtlichen Nothwehr, dazu einer</foreign> in continenti <foreign lang="GE" TEIform="foreign">euserst benöthiget wird,) männiglich sich nicht alleine aller gewaffneten Handanlegung, sondern auch aller Ausforderung zu</foreign> Duellen <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Balgen zu Fuß oder zu Pferdt; der Ausgeforderte aber, aller Erscheinung, und die gesuchte Beystände alles Raths-und That-Handlung, Veywohnung, Vorschutz und Beystandes enthalten sollen.</foreign></p>
<pb id="s234" n="210" TEIform="pb"/>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fürs Andere, gleich wie eine iede Obrigkeit umb alles Menschliche Blut, so durch</foreign> conniven<foreign lang="GE" TEIform="foreign">tz unzeitig vergossen, Rechenschafft zu geben schuldig ist; Also sollen alle und iede Obrigkeiten und Beampten, wie die Nahmen haben mögen, so bald sie von einig angestellten Kampff Nachricht erhalten, den Balgern ünd ihren</foreign> Secunden <foreign lang="GE" TEIform="foreign">solchen bey Verlust Leib und Lebens nicht alleine zu verbieten, sondern auch solches sträfliche Vorhaben, durch</foreign> arrestir-<foreign lang="GE" TEIform="foreign">oder Verhafftung ihrer Personen, sie seyn ihrer des Orts Obrigkeit</foreign> Iurisdiction <foreign lang="GE" TEIform="foreign">unterworffen oder nicht, und sonsten durch alle mögliche Wege und Mittel zu verhindern schuldig und gehalten seyn.</foreign></p>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Drittens soll nicht weniger denen Wirthen und Hauß-<reg orig="Uätern" TEIform="reg">Uatern</reg> in derer <reg orig="Häusern" TEIform="reg">Hausern</reg>, bey Mal- oder
<pb id="s235" n="211" TEIform="pb"/>
Hochzeiten, oder andern Zusammenkünfren, sich einige Zanckereyen erregen, bey unausbleiblicher Straffe aufgelegt werden, daß sie nicht allein die</foreign> interessirte <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu Friede bringen, sondern auch auf verspüren, daß es zu würcklichem</foreign> Duell <foreign lang="GE" TEIform="foreign">kommen dörffte, solches der Obrigkeit anzeigen, damit dem</foreign> Provocanti <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und</foreign> Provocato <foreign lang="GE" TEIform="foreign">alsobald Einbalt geschehen möge, wie dann auch sonsten aller Orten, auch die Friedenstöhrer, Aufwigler, Haderer, und</foreign> Tumultui<foreign lang="GE" TEIform="foreign">rer gute Aufsicht zu haben, und wo sich dergleichen etwas zutragen möchte, denen Obrigkeiten ohnverlängt anzeigen, welche dann folgends die Thäter zur Haft bringen, und nach Beschaffenheit des</foreign> Delicti, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">abstraffen sollen.</foreign></p>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Solte sich aber Vierdtens, iemand solchen Verboths ungeachtet unterstehen, und vermessen einen
<pb id="s236" n="212" TEIform="pb"/>
andern, unter wasserley Schein es immer geschehen möchte, auszufordern, der solle bloß des Ausforderns halber, wenn gleich das würckliche Balgen oder Kugel-Wechseln darauf nicht erfolgte, noch vielmehr aber, wenn er den Kampff und</foreign> Duell <foreign lang="GE" TEIform="foreign">mit seinen Gegenpart, wiewol ehne Entleibung, ausübet,</foreign> ipso facto <foreign lang="GE" TEIform="foreign">seiner Ehren entsetzet, und nach befindenten Dingen mit würcklicher Landes-Verweisung, ig auch nach Gelegenheit der Umbstände, mit Leib-oder Lebens-Strafse unnachläßig beleget, mit solcher auch nicht weniger die</foreign> Provocati, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">wenn sie erscheinen, die</foreign> Secunden, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">gegen welche, da sie gleichfalls sich mit einander schlagen, die Vestraffung noch mehrers als gegen die Principalen selbst zu schärffen. Item: Die, welche sich zum Ausforden und</foreign>
<pb id="s237" n="213" TEIform="pb"/>
Cartell-<foreign lang="GE" TEIform="foreign">tragen, öffentlich brauchen lafi sen, oder mit Verhelffung der Waffen, oder sonsten mit Rath und That sich des Wercks theilhafftig gemachet, und endlichen auch die, so einen, der ausgefordert worden, aber nicht erschienen, wegen seines nicht erscheinens schelten und solches schimpfflich vorwerffen, angesehen werden.</foreign></p>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es sollen auch ferners die jenige, welche die vermerckte</foreign> provocationes <foreign lang="GE" TEIform="foreign">nicht also gleich der Obrigkeit angezeiget, oder die</foreign> Duella <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu verhindern, vermöcht, und nicht verhindert haben; Item, auch die jenige, welche durch ihre Beywohnung, und</foreign> Concurrentz <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die</foreign> Duellant <foreign lang="GE" TEIform="foreign">en in ihren Vorhaben mehrer stärcken und</foreign> animi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren, als abwehren, gleichfalls der <reg orig="Gebühr" TEIform="reg">Gebuhr</reg> nach <reg orig="unnachlä" TEIform="reg">unnachla</reg>ßig gestrafft werden; Da es denn
<pb id="s238" n="214" TEIform="pb"/>
weiters nicht nur zum würcklichen</foreign> Duelli <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren und Valgen oder Kugelwechseln. sondern dadurch auch eine Entleibung erfolget, so soll alsdann die ordentliche Straffe des Todtschlages wider den Thäter oder Entleiber, ohne Unterschied; ob der selbe gefordert hat, oder ausgefordert worden, er sey Beleidiger oder Beleidigter, ???e</foreign> respect <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der Personen, des Srands und Freund schafft er kennet, und ohne Mittel vollstrecket, und darwider einiger</foreign> appellation, intercession <foreign lang="GE" TEIform="foreign">oder Fürbitt nicht statt gethan, denen Balgern aber, welche in</foreign> Duell <foreign lang="GE" TEIform="foreign">todt bleiben, keine <reg orig="Begräbni" TEIform="reg">Begrabni</reg>ß in Kirchen oder <reg orig="Freyhöfen" TEIform="reg">Freyhofen</reg> zugelassen werden, Und demnach die Erfahrung nur allzuviel erzeigt, wie sich mancher den eitlen Ehrgeitz, eingebildete Ehren-Rettung, oder Privat-Neids und
<pb id="s239" n="215" TEIform="pb"/>
Rachgier, mit solchem Eyfer angelegen seyn lässet, daß er zu Erfüllung seines bösen Vorhabens, damit er nicht daran gehindert werde, oder auch denen aufgesetzten Straffen, desto mehr entgehen möge, in des dritten</foreign> Territorio <foreign lang="GE" TEIform="foreign">den Kampff veranlassen, und anstellen, oder sich nach vollbrachter That, dahin</foreign> salvi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren thut, solte, wenn der Kampff in Teutschland vorgangen, und der Thäter</foreign> intra fines Imperii <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu betreten ist, die Obrigkeit desselben Orts, wo er anzutreffen, selbigen dem</foreign> Iudici domicilii seu commissi delicti, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">auf Begehren, unwe~igerlich lieffern und abfolgen zu lassen, schuldig seyn; Auf den Fall aber, do er sich gar ausser des Röm. Reichs</foreign> reteri<foreign lang="GE" TEIform="foreign">rt hätte, gegen ihme, nach Ausweisung der Rechten,</foreign> in Contumaciam <foreign lang="GE" TEIform="foreign">verfahren, auch
<pb id="s240" n="216" TEIform="pb"/>
die</foreign> Exsecution in effectu <foreign lang="GE" TEIform="foreign">vorgenommen, und nichts desto weniger, wenn derselbe nachgehends über kurtz oder langbetreten würde, die angesetzte Straffe an ihme</foreign> realiter <foreign lang="GE" TEIform="foreign">erfüllet und vollzogen werden; Damit auch denen</foreign> Duellanten <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die Mittel zu Ergreifsung der Flucht, so viel möglich benommen werden, solle bey den Posten, und sonsten ein - vor alle mahl, die ernstliche Verordnung geschehen, daß bey Vermeidung unausbleiblicher straffe, keinem, der sich mit</foreign> Duellen <foreign lang="GE" TEIform="foreign">vergriffen, einiger Vorschub zu Entkommung mit Pferden noch in andere wege gegeben werde. Was im Übrigen mehr besagte der Chur-Fürsten und Stände, Räthe, Potschafften, und Gesandten von denen auf Universttäten, und</foreign> Academien <foreign lang="GE" TEIform="foreign">vorgehenden</foreign> excessibus <foreign lang="GE" TEIform="foreign">angeregt,
<pb id="s241" n="217" TEIform="pb"/>
daß die Studenten sich bald umb einer liederlichen Ursachen wegen mit einander schlagen und balgen, also, und dergestalt, daß mancher entweder in der besten blühenden Jugend unzeitig umb das Leben kömmet, oder mit der Eltern höchsten Betrübniß an Gliedern zu schanden gemachet, und übel zugerichtet wird, daß er seine Tage ein elender Mensch, und das ihme etwa von GOTT verliehene gute</foreign> Talent <foreign lang="GE" TEIform="foreign">deßwegen ohne Nutz seyn muß. Also lassen Ihro Käyserliche Majestät Ihro Allergnädigst gefallen, daß künfftiger Reichs- Ordnung</foreign> specialiter <foreign lang="GE" TEIform="foreign">auch einverleibt werde, daß Chur-Fürsten und Städne, welche über gemeldte Universitäten und</foreign> Academien <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu gebieten, nach Anleitung besagter Reichs-Ordnung
<pb id="s242" n="218" TEIform="pb"/>
gleichfalls solche Fürsehung thun wollen, daß auch daselbst unter den Studenten, in allen Ausfordern und Balgen, eine ernstliche und gute</foreign> Disciplin <foreign lang="GE" TEIform="foreign">erhalten, und der Unschuldige vor Gewalt, und Thätligkeit beschützet werde, welches aus allerhöchstgedachter Ihrer Käyserl. Majestät allergnädigsten Befehl Anfangs gedachten Herrn Käyserlichen</foreign> Commissarii Excellentz <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ihnen der Chur-Fürsten und Stände Gevollmächtigten Näthen, Potschafften und Gesandten, zuverläßlichen Käyserlichen</foreign> resolution <foreign lang="GE" TEIform="foreign">hinwieder anzufügen nicht unterlassen wollen; Und verbleiben denenselben</foreign> respect. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Freundwillige, auch angenehme Dienste und Willfehrigkeiten zu erzeigen iederzeit willig und geflissen.</foreign> Signatum <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Regenspurg,
<pb id="s243" n="219" TEIform="pb"/>
den 19 ten</foreign> September. ANNO M DC LXIIX.</p>
<p TEIform="p">(L. S.)</p>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">David Graff von Weissenwolff.</foreign></p>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Binens Hochlöblichen Chur-Maintzischen</foreign> Directorio <foreign lang="GE" TEIform="foreign">einzuhändigen.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.04.07" n="7" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>VI.</head>
<p TEIform="p">Ex iam dictis patescit, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> licet quis permissu Principis Duellum ingrediatur, tamen in <reg orig="conscientiâ" TEIform="reg">conscientia</reg> tutus esse non possit. Ex re namque per se <reg orig="illicitâ" TEIform="reg">illicita</reg> nihil licitum elici potest. Peccat enim uterque <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> Princeps rem in se illicitam permittens, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> subditus permissionem rei illicitae acceptans. Add. D. Ziegl. <hi TEIform="hi">d. l.</hi> ubi ait: non satis tutum videri aulae
<pb id="s244" n="220" TEIform="pb"/>
in urgente <reg orig="monomachiâ" TEIform="reg">monomachia</reg> erranti parere, quod erronea aulae opinio non possit praeiudicare Legi divinae. <reg orig="Certè" TEIform="reg">Certe</reg> eorum, qui in Duello pereunt, aeterna salus admodum dubia est.</p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.05" n="5" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui in <reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg> lupanaria tolerat.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.05.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">TErrenam Civitatem in usu scortorum turpitudinem licitam fecisse, ait Augustin. <hi TEIform="hi">de Civ. Dei. lib. 14. c. 18.</hi> Ad quem locum commentatur Leonhard. Coqueus: Ecclesia, ac Principes Christiani meretrices permittunt, neque legibus puniunt, non quia illud peccatum probent, illud enim quod lege <reg orig="divinâ" TEIform="reg">divina</reg> ac naturali illicitum est, et peccatum mortale, fieri potest, ut
<pb id="s245" n="221" TEIform="pb"/>
ullis legibus humanis fiat licitum; neque ulla dispensatio cadit in legem divinam ac naturalem, sed ut gra vioribus malis occurrant, et adulteria, incestus, atque alia luxuriae crimina compescant.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.05.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Verùm" TEIform="reg">Verum</reg> enim <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Principes Christianos eiusmodi impura loca et latibula foeditatis, ut vocat Augustin. <hi TEIform="hi">d. l. et. L. 18. c. 21.</hi> <reg orig="salvâ" TEIform="reg">salva</reg> <reg orig="conscientiâ" TEIform="reg">conscientia</reg> in civitate <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> permittere non posse magis pia ac sana, veritati verboque divino conformior est sententia. Inter Christianos scilicet tales turpitudines ne audiri quidem debent iuxta monitum Apostoli; <hi TEIform="hi">Fornic atio et omnis immundities aut avaritia, nec nominetur inter vos, sicut decet sanctos. (Eph. 5. v. 3.) Neque fornic arii, neque adulteri Regnum Dei possidebunt (1. <reg orig="Còrinth" TEIform="reg">Corinth</reg>. 6.)</hi> Quomodo <reg orig="ergò" TEIform="reg">ergo</reg> sine <reg orig="maximâ" TEIform="reg">maxima</reg> impietate concedi ac tolerari possunt domicilia publica, in quibus tales fornicationes ac turpitudines <reg orig="impunè" TEIform="reg">impune</reg> perpetrantur? <reg orig="Rectè" TEIform="reg">Recte</reg>
<pb id="s246" n="222" TEIform="pb"/>
Lactantius. <hi TEIform="hi">lib. 6. divin. Inst. cap. 23.</hi> (apud Coqueum <hi TEIform="hi">d. l.</hi>) Iupanaria <hi TEIform="hi">inventum doemonum</hi> esse contendit: Ne quis esset, <hi TEIform="hi">ait</hi>, qui poenarum metu abstineret alieno, Iupanaria quoque constituit, et pudorem infelicium mulierum publicavit, ut Iudibrio haberet <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> eos, qui faciunt, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> quas patinecesse est; his obscenitatibus animas as sanitatem genitas velut in ceni gurgite demersit, pudorem exstinxit, pudicitiam profligavit. Si igitur Lupanaria Sathanam ipsum auctorem et inventorem habent, quomodo Christiani principes ea tolerabunt? <reg orig="Rectè" TEIform="reg">Recte</reg> etiam <reg orig="Schönbornerus" TEIform="reg">Schonbornerus</reg>. <hi TEIform="hi">Lib. 3. Polit. c. 13.</hi> ea corruptelam iuventutis, morum civitatis depra vationem, corpcris tormentum animae perditionem esie adserit.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.05.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Quod <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Iupanariorum permissio à quibusdam sub specie <reg orig="quâdam" TEIform="reg">quadam</reg> necessitatis, ut honestis scilicet amtronis hoc modo parcatur, et luxuriae crimina compescantur,
<pb id="s247" n="223" TEIform="pb"/>
defendi velit, id nec rationi nec veritati congruum est. Non <hi TEIform="hi">rationi</hi>; <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> mala numquam sint facienda, ut <reg orig="indè" TEIform="reg">inde</reg> eveniant bona, iuxta monitum Apostoli. <hi TEIform="hi">(Rom. 3. v. 8.) Non committamus minora</hi> (ait Augustinus. <hi TEIform="hi">lib. 2. contra mendac. c. 9.) ne alii maiora committant lato limite, <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> nullo limite, sed convulsis et remotis omnibus terminis infinito spatio cuncta intrabunt et regnabunt poccata.</hi> Neque vulgatum illud solido rationis fundamento nititur: <hi TEIform="hi">Inter duo mala</hi> (<reg orig="cùlpae" TEIform="reg">culpae</reg>) <hi TEIform="hi">minus eligendum esse</hi>, quemadmodum Theologi nostri id multis rationibus <reg orig="ostendêre" TEIform="reg">ostendere</reg>. Non <hi TEIform="hi">veritati:</hi> Negatur enim ac pernegatur medio isto, in se illicito, libi dinem hominum compesci. Experientia docet, eiusmodi lupanaria fomentum ac incentivum esse libidinum ac turpitudinum. Permulti ad vagam Venerem adliciuntur iis, qui de <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> alias ne quidem cogitassent. <reg orig="Verissimè" TEIform="reg">Verissime</reg> Ambrosius <hi TEIform="hi">in Psalmo. 119. Quis existimet.</hi> ait, <hi TEIform="hi">meretrices foveri</hi>
<pb id="s248" n="224" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">posse in civitate, ut iuvenes non scortentur?</hi> Augetur potius, quam minuitur Civitas delictis carnis, toleratis inibi publicis meretricibus ac fornicariis. Kizel. <hi TEIform="hi">in Synopsi matrim. c. 9. theorem. 2.</hi> Quemadmodum contigit Urbi Parisiensi, in <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> olim prostibula et lupanaria in ultimis partibus civitatis erant certis locis finita; <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> exinde contagio per omnia urbis viscera diffusa, usque <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> referta est eiusmodi mercibus, ut quovis omnium mercimoniorum genere abundet. Nic. à Salis. <hi TEIform="hi">in Sicilim, iur. cap. 23.</hi> Klock. <hi TEIform="hi">de aerar. lib. 2. c. 46. n. 7.</hi> Idem de multis Italiae ac inferioris Germaniae urbibus dici potest. Et morbus Gallicus (ut vocant) lupanariorum occasione integras <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> nationes, velut gangraena quaedam perrepsit. Pudeat <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg>, <reg orig="pùdeat" TEIform="reg">pudeat</reg>, de Christianis talia dici, et audiri, quae barbara etiam gentilitas horret.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.05.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Sunt <reg orig="certè" TEIform="reg">certe</reg> alii honestiores modi, quibus spurcorum hominum
<pb id="s249" n="225" TEIform="pb"/>
violenta libido compesci ac <reg orig="coërceri" TEIform="reg">coerceri</reg> potest. Tollantur otia, tollatur luxus, iubeantur ieiunia, puniantur, adulteria, commendetur frugalitas, tollantur, ac evitentur omnes, peccandi illecebrae et occasiones. Proponantur peccantibus comminationes divinae, aeternae damnationis poena, cumprimis puritas Christianismi, et sanctitas piorum hominum. His, <reg orig="certè" TEIform="reg">certe</reg> atque aliis mediis <reg orig="longâ" TEIform="reg">longa</reg> <reg orig="tutiùs" TEIform="reg">tutius</reg>, <reg orig="meliùs" TEIform="reg">melius</reg> atque selicius libido carnis compescitur, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> turpi ac <reg orig="scandalosâ" TEIform="reg">scandalosa</reg> lustrorum publicorum permissione, <reg orig="Malè" TEIform="reg">Male</reg> audit Rex Rehabeam, quod meretrices in <reg orig="Iudâ" TEIform="reg">Iuda</reg> toleravit. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es waren Surer im Lande</foreign> (dicitur <hi TEIform="hi">in textu 1. Reg. 14. v. 24.</hi>) <hi TEIform="hi">und sie <reg orig="thäten" TEIform="reg">thaten</reg> alle die Grevel der Seyden, die der SRrr von den Kindern Israel vertrieben hatte.</hi> Contra laudatur Rex Assa, quod Regnum ab eiusmodi prostibulis purga verit. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Assa that das dem HErrn wohl gefiel, und <reg orig="thät" TEIform="reg">that</reg> die Surer aus dem
<pb id="s250" n="226" TEIform="pb"/>
Lande.</foreign> (<hi TEIform="hi">1. Reg. 15. v. 12.</hi>) Egregia est Constitutio Imper. Iustiniani, contra Lenonum scelestam functionem edita, quae habetur <hi TEIform="hi">Novell. 14.</hi> dignissima <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg>, ut in <reg orig="quâvis" TEIform="reg">quavis</reg> <reg orig="Christianâ" TEIform="reg">Christiana</reg> Republ. observetur. Constitutionis illius inter alis verba haec sunt: <hi TEIform="hi">Sancimus,</hi> ait, Imperator, <hi TEIform="hi">omnes quidem, secundum quod possunt, castitatem agere, quae etiam sola DEO cum <reg orig="fiduciâ" TEIform="reg">fiducia</reg> potis est hominum animas praesentare; quia <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> plurima sunt humana, cum arte et dolo necessitate quaslibet talium ad luxuriam deduci omnibus prohibemus modis, et nulli fiduciam esse pascere meretricem, et in domo habere mulieres, aut <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> prostituere ad luxuriam, et pro alio quodam negotio talia mercari etc. Sed etiam ipsos lenones iubemus extret hanc fieri felicissimam civitatem, tanpestiferos, et communes castitatis vastatores factos, et liberas ancillasque requirentes et deducentes ad buiusmodi necessitatem, et decipientes, et habentes educatas ad universam confusionem, etc.</hi>
<pb id="s251" n="227" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Mulieres itaque <reg orig="castè" TEIform="reg">caste</reg> quidem vivere volumus et oramus, etc.</hi> Atque sic omnes pii Theologi ac Politici unanimiter sentiunt. Ex Theologis vid. Balduin. <hi TEIform="hi">cas. cons. lib. 4. cap. 12. cas. 18.</hi> Arn Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. cons. cap. 10. quaest. 99.</hi> Ex Iure Consultis Menoch. <hi TEIform="hi">AIC. cas. 328.</hi> Bertazzol. <hi TEIform="hi">cons. crimin. 134.</hi> Tessaur. <hi TEIform="hi">L. 1. quaest. forens. 33.</hi> Vinc. de Anna. <hi TEIform="hi">singul. 338</hi>. Franchis. <hi TEIform="hi">dec. 326.</hi> Peguera. <hi TEIform="hi">decis. 6. et 8.</hi> Langlae. <hi TEIform="hi">otii semestris. lib. 8. cap. 8.</hi> Zepper. <hi TEIform="hi">explan. leg. Mosaic. lib. 4. cap. 18.</hi> Lather. <hi TEIform="hi">de censu. L. 2. cap. 4.</hi> Ex Politicis. Boter. <hi TEIform="hi">lib. 2. de illustr. Statu et Polit. cap. 4.</hi> Canonher. <hi TEIform="hi">L. 2. discurs. in Tacit.</hi> Heresbach. <hi TEIform="hi">de Rep. Christian. admin. cap. 11.</hi> Danae. <hi TEIform="hi">L. 3. Pol. Christ. cap. 14.</hi> <reg orig="Schönborn" TEIform="reg">Schonborn</reg>. <hi TEIform="hi">d. l.</hi> Qui omnes statuunt, meretrices, lenones, et similis farinae homines à consortio et <reg orig="viciniâ" TEIform="reg">vicinia</reg> honestarum mulierum expelli debere. Illi <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg>, qui pub licam lustrorum turpitudinem excu sant, ac in civitate tolerari posse de fen dere
<pb id="s252" n="228" TEIform="pb"/>
nituntur, videant, quomodo coram DEO in magno illo iudiciii die rationem reddere possint. <hi TEIform="hi">Vae homini, per quem venit scandalum!</hi></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.06" n="6" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXXI. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, in civitate <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> Bacchanaliorum abominandam turpitudinem, <reg orig="vulgò" TEIform="reg">vulgo</reg></hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fastnachts-Mommerey, Mommenschantz,</foreign> <hi TEIform="hi">permittens.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.06.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">INter alia, quae ex caeco <reg orig="Gentilismö" TEIform="reg">Gentilismo</reg> ad Christianos <reg orig="transiêre" TEIform="reg">transiere</reg>, et quorum vestigia adhuc supersunt, est Festum, quod appellant <hi TEIform="hi">Bacchanalia,</hi> à Baccho, quem vini inventorem dicunt,
<pb id="s253" n="229" TEIform="pb"/>
German. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fastnacht,</foreign> Gallis <hi TEIform="hi">Caresmeprenant;</hi> Hispanis <hi TEIform="hi">Carnaval ò Carnesiolendas.</hi> Italis <hi TEIform="hi">Carnevale</hi>, quod carni quodammodo valedicatur. <reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> enim pia antiquitas, certumanni tempus elegerit, (quod <hi TEIform="hi">Quadragesimae</hi> dicitur, German. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die Festen, Fast-Zeit,</foreign>) intra quod cum vigiliis, precibus et ieiuniis devota meditatio ac praedicatio acerbissimae passionis ac mortis Salvatoris nostri, sanctissimique operis redemptionis nostrae inter Christianos instituitur, ecce Sathanas generis humani insidiator, ac hostis DEI, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> die illo, qui tempus illud quadragesimale ieiunii praecedit, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fastnacht</foreign> dicto, homines <reg orig="liberaliùs" TEIform="reg">liberalius</reg> manducare, et corpusculo suo, ieiuniis postea macerando, praeter consuetum amplius indulgere soleant, <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> occasione utens, gentilium <hi TEIform="hi">Bacchanaliorum</hi> usum introduxit, ita ut ex <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fastnacht</foreign> facta fuerit <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fraßnacht;</foreign> Multis namque in locis diebus illis Christiani homines sese
<pb id="s254" n="230" TEIform="pb"/>
ingurgitare, furentes et insanientes in, publicum prodire, velatos, larvatos, et personatos, squalidis, sordidis, et fanaticis lacernulis tectos per vicos et plateas discurrere, stultos ex professo agere, deridenda loqui et facere, aleae lusus fub larva exercere, et Diabolo devotos Satyros, fatuos, et momos repraesentare solent. <reg orig="Undè" TEIform="reg">Unde</reg> fit, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> accurrat populus, et omnis sexus, aetatis, conditionis et status, adplaudens, turpitudines istas oculis pedibusque insequatur, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und macht also ein Narr zehen Narren.</foreign> Praeterea Furiae istae larvatae <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> sexum in sexum mutantes plerumque. <reg orig="inarticulatâ" TEIform="reg">inarticulata</reg> voce mugiunt, rugiunt, grunniunt, et rudunt, ut ita naturam humanam in bovinam, leoninam, suinam et asininam transformasse videantur; quandoque larvati statuam Bacchi cum dolio in curru trium phali circumducunt, gestusque Bacchi Sacerdotum fanaticos <reg orig="iocosè" TEIform="reg">iocose</reg> exercent, coeno lutoque homines
<pb id="s255" n="231" TEIform="pb"/>
obliniunt, nonnumquam etiam adulteria, homicidia, furta et alia scelera sub larva committunt, quemadmodum morem hunc bacchantium Christianorum pluribus offendit. Caspar. Manzius. <hi TEIform="hi">decis. Palat. quaest. 50.</hi> <reg orig="Certè" TEIform="reg">Certe</reg> quibusdam in locis insanorum hominum gestus, voces, et actiones <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> turpes, impiae et abominandae sunt, ut nec turca nec Barbarus Indianus sine maximo scandalo eas adspicere possit, qui procul dubio in haec verba erumperet: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Seind das die erbaren Christen, die uns zu ihrer Religion bekehren wollen: Die sich als unrernünfftige Bestien, lebendige Teuffel, und böse Geister in der Höllen bezeigen?</foreign> Sanguineis igitur lacrimis haec et similia Christianorum scandala deploranda, et <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> <reg orig="atrâ" TEIform="reg">atra</reg> mente, et veste lugenda, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> atramento describenda sunt, ut loquitur manz. <hi TEIform="hi">d. q. num. 19.</hi> cumprimis, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> in multis locis, cumprimis in aulis Principum
<pb id="s256" n="232" TEIform="pb"/>
quorundam, et in <reg orig="Italiâ" TEIform="reg">Italia</reg> (in quam nonnulli etiam ex Germanis nostris ad videndum ineptias et vanitates hasce magno sumptu proficiscuntur) magni et excessivi sumptus in faciendis vestibus fanaticis, aliisque rebus parandis, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu Comödien, Mascaraden, und Fastnachts-Kleindern,</foreign> impendi soleant.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.06.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Quod <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> <hi TEIform="hi">Bacchanalia ista</hi> iam descripta, <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> impia, peccaminosa, scandalosa, legi divinae et humanae, honestati et bonis moribus penitus contraria, <reg orig="adeòque" TEIform="reg">adeoque</reg> DEO exosa et è Rep. <reg orig="Christianâ" TEIform="reg">Christiana</reg> tollenda sint, recta ratio, scripturae divinae, fidei Christianae sanctitas, et piae antiquitatis auctoritas, <reg orig="manifestissimè" TEIform="reg">manifestissime</reg> docent, probant, et evincunt, <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> ut demirandum sit, multos Christianos Principes et Magistratus eiusmodi scandalosam et Christianismo nostro dedecorosam impietatem adhuc tolerare, et <reg orig="eô" TEIform="reg">eo</reg> ipso gravissimi peccati sese obnoxios reddere. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es machen sich
<pb id="s257" n="233" TEIform="pb"/>
die Regenten schuldig, und seyn ursach an aller Uppigkeit und Frevels wider das schste Gebot hierunter verübet, die auf einigerley Weise solch Unwesen, die tolle unsinnige Fastnacht, dulden, vorstatten, ver gönstigen und nachlassen, und nicht mit allem Ernst dasselbe verbieten, verwehren, hintertreiben und abschaffen.</foreign> D. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrut. Consc. c. 10. pag. 127. vid. Idem. c. 7. q. 58.</hi> D. Gualterus. <hi TEIform="hi">tract.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Von Anfechtungen.</foreign> <hi TEIform="hi">conc. 3.</hi> scribit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß die drey heydnische Feste,</foreign> Bacchanalia, Lupercalia <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und</foreign> Cerealia <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der Teuffel unter dem Nahmen der Fastnacht wunderlich zusammen gebracht, welches denn dieses Fests eigentlicher <reg orig="natürlicher" TEIform="reg">naturlicher</reg> Nahme ist, dieweil darinnen die Wein- und Bier-<reg orig="Fässer" TEIform="reg">Fasser</reg> <reg orig="gestürmet" TEIform="reg">gesturmet</reg> und geleeret, darzu die Menschen selbst, die des Heiligen Geistes Tempel seyn solten, zu
<pb id="s258" n="234" TEIform="pb"/>
stinckenden Wein-Fässern und Wein-Schleuchen werden, etc.</foreign> Equidem Philippus Cauriana, Italus, <hi TEIform="hi">in doctiss. commentario ad priores Annalium libros Cornelii Taciti</hi>, respiciens <reg orig="fortè" TEIform="reg">forte</reg> Italorum mores, Bacchanaloirum celebrationem populo permitti posse, probare ausus est. <reg orig="Verùm" TEIform="reg">Verum</reg> magis <reg orig="piè" TEIform="reg">pie</reg> Manzius. <hi TEIform="hi">cit. loc.</hi> sedecim argumentis in medivum prolatis docuit, <hi TEIform="hi">Bacchanalia ex Calendario eradi, et in omnibus Rebus publicis probieri debere.</hi> In <reg orig="eâdem" TEIform="reg">eadem</reg> sententia ante eum fuit Besoldus. <hi TEIform="hi">discurs. Polit. de stud. liter.</hi> Idem <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> Theologi ac pii Politici omnes Augustanae Confessioni addicti sentiunt. Prohibitio etiam Bacchanaliorum fundata est argumento <hi TEIform="hi">leg. ad profanos ritus. 4.</hi> ibi D. Brunnem. <hi TEIform="hi">Cod. de pag anis.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.06.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> igitur Bacchanalia ista, nihil alius <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> Diabolicum inventum et ludibrium nominum sint, iam dudum à nonnuliis Principibus sublata, et sub gravissimis poenis
<pb id="s259" n="235" TEIform="pb"/>
prohibita sunt. Per legem Francisci <hi TEIform="hi">Galliarum Regis</hi> personas induere, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">sich verkleiden, Mascaraden tragen, oder in die Mommerey gehen,</foreign> capitale fuisse, ex Langlaeo. <hi TEIform="hi">lib. 8. semestr. cap. 99.</hi> refert Speidel. <hi TEIform="hi">in Specul. verb.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fastnacht.</foreign> Apud <hi TEIform="hi">Anglos</hi> itidem capitale fuisse, si quis personam induerit, Polid. Virgil. <hi TEIform="hi">de rer. inventor. L. 5. cap. 2.</hi> tradit, Angliamque idcirco unam omnium regionum esse, quae eiusmodi personatas belluas non viderit, nec videre quidem voluerit. In Ducatu <hi TEIform="hi"><reg orig="Würtembergico" TEIform="reg">Wurtembergico</reg></hi> Bacchanalia sub <reg orig="poenâ" TEIform="reg">poena</reg> carceris prohibita esse, ex Ordin. Provinciali. <reg orig="würtemberg" TEIform="reg">wurtemberg</reg>. <hi TEIform="hi">tit. 102.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Von Fastnacht-Küchlein und Butzen-Kleidern,</foreign> constat. Et §. 3. dict. Tit. ita cavetur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Dieweil das Mommen, und die Butzen-Kleinder, sonderlich die, da sich Fraven in Manns- und <reg orig="Männer" TEIform="reg">Manner</reg> in Fraven-Kleider verstellen, vor GOTT ein grosser Grevel ist, auch viel Schande
<pb id="s260" n="236" TEIform="pb"/>
und Laster darunter geschicht, so verbieten wir ernstlich, daß niemand zu einiger Zeit des Jahrs, mit verdeckten Angesichten, oder in Butzen-Kleidern gehen soll, bey Straff des Thruns oder Narren-Häußleins.</foreign> Idem in Ducatu <hi TEIform="hi">Saxo-Gothano</hi> prohibitum legitur in Ordin. Provinciali. <hi TEIform="hi">Part. 2. tit. 16.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von Bestraffung der Mommereyen und Fastnachts-Gelacke. Wir wollen auch</foreign> (verba sunt Ordinationis) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">in unserm <reg orig="Fürstenthumb" TEIform="reg">Furstenthumb</reg> und Landen durchaus alle Mummerey, und alles Umblauffen in Fastnachts-Kleidern, als ein Heydnisches und Ehristen übel-<reg orig="anständiges" TEIform="reg">anstandiges</reg> Wesen, darbey viele <reg orig="Sünde" TEIform="reg">Sunde</reg> begangen werden, <reg orig="gäntzlich" TEIform="reg">gantzlich</reg> verbothen haben, und sollen die Ubertreter dieses Verbots von denen Gerichts-Dienern unfehlbar angenommen, und zur Hafft gebracht, auch folgends von denen Obrigkeiten und Gerichts-Herren ernstlich gestrafft werden. Deßgleichen soll man alle
<pb id="s261" n="237" TEIform="pb"/>
Fasinachts-Gelacke und Zechen einstellen, in Erwegung, daß es ein schweres Aergerniß, daß etzliche zu der Zeit, da die Christenheit die öffentliche meiste Betrachtung des Leidens und Sterbens JESU CHRISTJ anfähet, der Wollüste pflegen wollen. So aber dergleichen Gelacke und Zechen gleichwohl fürgiengen, und dabey auf einigerley Weise ein wildes, un Christliches,m ärgerliches, unsinniges, oder volles Leben geführet würde, soll man wider der Ubertreter gleichfalls mit unnachläßiger Gefängniß- oder Geld-Straffe verfahren.</foreign></p>
<pb id="s262" n="238" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.07" n="7" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXXII. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui litium ac processuum sumptuosis ambagibus subdintos vexari pattiur.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.07.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">COnqueruntur <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> omnes, nec <reg orig="immeritò" TEIform="reg">immerito</reg>, de litium diuturnitate, quae <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> tanta est ubique fere gentium, ut <reg orig="saepissimè" TEIform="reg">saepissime</reg> usu veniat, eos ipsos, qui victoriam cum sumptuum quoque adiudicatione reportarunt, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> longis ansractibus vexatos, ac tot sumptibus <reg orig="miseré" TEIform="reg">misere</reg> fatigatos sic affici, ut lugendum sibi potius esse putent, quod bonae alioquin litis, aut in. stituendae aut suscipiendae consilium, ab initio abiecerint, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> gratulandum, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> tanto pretio nudam victoriae gloriam compararint. Nec dici <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> potest, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> aliena sit ea res,
<pb id="s263" n="239" TEIform="pb"/>
non <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> ab ipsorum litigantium, sed à <reg orig="totiùs" TEIform="reg">totius</reg> etiam Reip. utlitate, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> per lites fiat, ut vinculum illud publicae concordiae, quod <reg orig="praecipuè" TEIform="reg">praecipue</reg> Salus populi et societas humana continetur, vel disolvatur penitus, vel saltim relaxetur <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg>, ac debilitetur. <reg orig="Quantò" TEIform="reg">Quanto</reg> magis mirandum, lacrimisque sanguineis deflendum est, Christianam Rem publicam à veritate <reg orig="ipsâ" TEIform="reg">ipsa</reg> sanctoque Spiritu edoctam, totius legis perfectionem in charitate et DEI proximique dilectione consistere, <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> tamen laborare <reg orig="insaniâ" TEIform="reg">insania</reg>, ut si cum paganorum 8vel Turcarum) infelicitate nostram quis conferre <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> parte velit, non facile possit discernere, utrum debeat anteponere, nisi <reg orig="fortè" TEIform="reg">forte</reg> tanto miseriores nos esse fatendum est, quanto ingenisiores et videri volumus et sumus. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Was für</foreign> lamentationes <foreign lang="GE" TEIform="foreign">nnd Klagen beydes in diesem und vorigen</foreign> saeculo <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von armen nothleidenden, und <reg orig="Hülfflo" TEIform="reg">Hulfflo</reg>ß gelassenen Gerichts-Partheyen über den
<pb id="s264" n="240" TEIform="pb"/>
Verzug Rechtens gefühet, davon zeugen so mancher tausend Wirben und Waysen Thränen; Es haben auch über den Verdruß der langwierigen Rechts-Proceß, so wohlinn-als ausserhalb Teutschlandes viel fromme Hertzen Geist-Weltlichen Standes ihre Mißfälligkeit dargethan, und über die Unsterblickeit der Processe gantz beweglich geklagt.</foreign> Vid. Anton. Faber. <hi TEIform="hi">in Cod. lib. 9. tit. 22.</hi> Vigelius <hi TEIform="hi">in Methode Iurispr. in Parthenio Litigioso.</hi> Valent. de Ventura Stephan. Nathan. <hi TEIform="hi">de iustit. vulner. lib. 1. tit. 1. et 2.</hi> Wehner. <hi TEIform="hi">Observat. Pract. verb.</hi> Iustitz-<foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wesen.</foreign> Auctor <foreign lang="GE" TEIform="foreign">des klagenden Teutschlandes.</foreign> Hoffmann. <hi TEIform="hi">in Lycurgo Ital.</hi> Comitiolog. Ratisbon. Auctor <foreign lang="GE" TEIform="foreign">des unvergreiflichen</foreign> Proiects, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">wie die Langwierigkeit der Rechtfertigung abzukürtzen.</foreign> Tract. nostr. <hi TEIform="hi">de Peccatis Advoc. et Procur.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.07.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Principi cura abbreviandarum ac diminuendarum litium <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> incumbat, peccat is
<pb id="s265" n="241" TEIform="pb"/>
omnino, si remedia salutaria negligit, subditosque tortuo sis litium ambagibus cum summa rei familiaris iactura exagitari, diuxari et desatigari sinit. <hi TEIform="hi"><reg orig="Tardè" TEIform="reg">Tarde</reg> enim iustitiam administrare, et <reg orig="planè" TEIform="reg">plane</reg> non administrare,</hi> paria Veteres iudicarunt. Hippo. de Marsil. <hi TEIform="hi">de Fideicommiss. num. 385. et seqq.</hi> Princeps (ait Auctor <foreign lang="GE" TEIform="foreign">des unvorgreiflichen</foreign> Proiects <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ein er durchgehenden Proceß-Ordnung, wordurch die Langwierigkeit der kostbaren Rechtfertigung abzukürtzen, etc.</foreign> <hi TEIform="hi">in not. ad cap. ult. in fin.</hi>) et quilibet alius Magistratus sapiens lites omnibus modis abbreviabit, illosque <reg orig="coërcebit" TEIform="reg">coercebit</reg>, qui causas iniquas propter Iucra tuentur et extrahunt. Ratio, quia DEUS <reg orig="summè" TEIform="reg">summe</reg> odit, quidquid lites et dissidia parit. pacis enim DEUS est, at Princeps est DEI Vicarius, qui tamquam corporalis mundi DEUS et tamquam terrestre Numen, et stella matutina in medio nebulae. Sixtin. <hi TEIform="hi">de Regal. lib. 1. c. 4. num. 3. et seqq.</hi> <reg orig="Ergò" TEIform="reg">Ergo</reg> et Princeps quidquid lites
<pb id="s266" n="242" TEIform="pb"/>
et dissidia parit, odisse debet. Pacis enim Princeps est. <hi TEIform="hi">Vid. Recess. Imper. Ratisbon. de Anno 1654.</hi> In Principis etiam potestate est, malo huic <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> pernicioso, efficacissmum remedium quaerere, litiumque prolationes contrahere ac tollere et sic ommuni subditorum utilitati consulere, quemadmodum de litibus abbreviandis Carolum V. et Philippum II. Hispaniae Reges, Petrum Lusitaniae Regem, Iacobum I. Arragoniae et Ludovicum XI. Galliae Regem deliberationes publicas instituisse, meminit Saavedra. <hi TEIform="hi">Symb. Pol. 21.</hi> De ERNESTO pio, Duce Saxon. dicitur, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">daß Er denen Verzögerungen und Verlaurungen des Processes über die massen feind gewesen, und wo Sie dergleichen bey Parteyen, oder Advocaten gemercket, scharfse</foreign> remonstrationes <foreign lang="GE" TEIform="foreign">gethan.</foreign> Magis <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> litiganti expedit cita condemnatio, <reg orig="quám" TEIform="reg">quam</reg> sententia etiam propitia, post longam multorum annorum contentionem.
<pb id="s267" n="243" TEIform="pb"/>
Tolerabiliorum Nissenus, <hi TEIform="hi">Theol. Hispanus,</hi> reputat patibuli poenam, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> Iaxioruem processus iudicarii tractum intuitu lenti, diuturni, et intolerabilis cruciatus, quem durante lite litigans perferre cogitur. <hi TEIform="hi">Non fuerint concordes unquam, aut interamantes cives, ubi mutuae multae lites iudiciales sunt, sed ubi eae brevissimae et paucissimae.</hi> Ex Platone vid. Saavedra, <hi TEIform="hi">d. loc.</hi> ubi addit, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> è re boni publici non sit, ut cum <reg orig="iacturâ" TEIform="reg">iactura</reg> tranquillitatis communis, et fortunarum civium, <hi TEIform="hi"><reg orig="nimiâ" TEIform="reg">nimia</reg> cum diligentia</hi> iura cuiusque vocentur in examen, mediocrem sufficere ac moralem.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.07.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Praeterea peccat Princeps, si Iudicum et Officialium suorum iniquitates, avaritiam, ac <foreign lang="GR" TEIform="foreign">dwrofagi/an</foreign> non <reg orig="coërcet" TEIform="reg">coercet</reg> ac punit. <reg orig="Saepé" TEIform="reg">Saepe</reg> enim iudices pravi, (inquit Isidorus. <hi TEIform="hi">de summo bono lib. 3.</hi> quem refert Steph. Nathan. <hi TEIform="hi">de Iustit. vulner <reg orig="atâ" TEIform="reg">ata</reg>. lib. 2 tit. 4. cap. 2. num. 2.</hi>) cupiditatis causa, aut differunt, aut pervertunt
<pb id="s268" n="244" TEIform="pb"/>
iudicium; non finiunt coepta partium negotia, quousque marsupia eorum, qui causantur exhauriant; quando enim iudicant, non causam sed dicta considerant, et sicut negligentes in discussione causarum, sic in eorum damno solliciti sunt. Proh dolor! Iudicum et Officialium <foreign lang="GR" TEIform="foreign">dwrofagi/a</foreign> <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> ubique <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> magna est, ut totus <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> mundus de <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> conqueratur. Pauca sunt iudicia, quae <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> peste non sint infecta. Hanc Iudicum et Officialium nequitiam et avaritiam <reg orig="iustô" TEIform="reg">iusto</reg> poenarum rigore ut <reg orig="coërceretur" TEIform="reg">coerceretur</reg>, Principis exigit officium, quo si is negligat, culpam committit, ac Officialium suorum peccatis communicat. Ut enim Theologia nostra docet, alienis peccatis, non <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> communicamus ea mandando, suadendo, adiuvando, consentiendo, adprobando, defendendo, excusando, sed etiam reticendo, dissimulando, connivendo, eaque negligenter omittendo, quae ad impediendum, ne fierent, <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> pertinent. Vid. Nath. <hi TEIform="hi">d. l.</hi></p>
<pb id="s269" n="245" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.08" n="8" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXXIII. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui subditos suos collectarum, accisiarum, oper arum, aliarumque impositionum oneribus, quae vera Reip. necessitas aut evidens utilitas non exigit, eorumque loculos exhaurit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.08.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">DE tributorum <reg orig="iustitiâ" TEIform="reg">iustitia</reg> nulla heic quaestio: est ea in aperto. Salvatoris nostri dictum: <hi TEIform="hi">Date Caesari, quae sunt Caesaris:</hi> et Apostoli monitum: <hi TEIform="hi">(Rom. 13. v. 7.) Date cuivis, quae debetis,</hi> magnum robur addunt. Praeterea, ut naturaliter quisque ad societatem suique in <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> conservationem
<pb id="s270" n="246" TEIform="pb"/>
fertur, ita naturali amore, et <reg orig="summâ" TEIform="reg">summa</reg> civitatis, cui se suaque subdit, lege, ad ea devovetur, quae societati expediunt, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> omnium, <reg orig="tùm" TEIform="reg">tum</reg> et sui causa, cui inanis spes salutis superest, <reg orig="illâ" TEIform="reg">illa</reg> <reg orig="turbatâ" TEIform="reg">turbata</reg>, <reg orig="depravatâ" TEIform="reg">depravata</reg> aut <reg orig="eversâ" TEIform="reg">eversa</reg>. <reg orig="Indè" TEIform="reg">Inde</reg> ea ex voto singulorum, salute omnium, rationis rectae dictatis collecta genitum communis lex, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> omnia cedant et posthabeantur patriae commodis, nihilque non <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> amitti debeat, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> illa detrimentum pati, aut in discrimen adduci. Mev. <hi TEIform="hi">discuss. lev. inop. deb. cap. 1. 2. num. 27.</hi> ubi inter alia locum Ciceronis, <hi TEIform="hi">lib. 2. de legib.</hi> allegat. ubi dicitur: <hi TEIform="hi">Respu. blica nomen universae civitatis est, pro <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> mori, et cui nos totos dare, et in <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> omnia nostra ponere et quasi consecrare debemus.</hi> Inter alia autem media et adminicula, quibus publica res con. servatur, sunt tributa. <reg orig="Verissimè" TEIform="reg">Verissime</reg> enim Tacitus <hi TEIform="hi">lib. 4. Annal.</hi> ait: <hi TEIform="hi">neque quies gentium sine armis, neque arma sine stipendiis, neque stipendia sine tributis</hi>
<pb id="s271" n="247" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">haberi possunt.</hi> Tributorum enim primarius finis est, Reip. utilitas, ut <reg orig="tà" TEIform="reg">ta</reg>, üacis, <reg orig="quà" TEIform="reg">qua</reg>, belli tempore res et personae civium in tuto esse possint. Heig. <hi TEIform="hi">lib. 1. quaest. illustr. 17. num. 9.</hi> vid. Neumeur. <hi TEIform="hi">Tract.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von Schatzungen und Steuern.</foreign> <hi TEIform="hi">cap. 2.</hi> Reinking. Bibl. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Policey.</foreign> <hi TEIform="hi">lib. 2. axiom. 109.</hi> Saavedr. <hi TEIform="hi">Symbol. Pol. 67.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.08.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Id autem heic adsertum imus, graviter peccare Principem, qui non ex necessitate <reg orig="verâ" TEIform="reg">vera</reg> et inevitabili, cum imminenti Reip. periculo et dannio <reg orig="coniunctâ" TEIform="reg">coniuncta</reg> sed <reg orig="imaginatiâ" TEIform="reg">imaginatia</reg>. et ex praetensionibus, quales Aula sumptuosa, contexere solet, <reg orig="confictâ" TEIform="reg">conficta</reg>, subditos suos collectarum aut operarum insolitarum oneribus gravat; Qui tributa nova (ait D. Osiander. <hi TEIform="hi">in 3. Reg. c. 9.</hi>) à subditis suis, praesertim antea exhaustis exigunt, eaque profundunt sumptibus faciendis, neque <hi TEIform="hi">adnecese sitatem, neque ad magnificentiam convenientem</hi> requisitis, ii coram DEO <reg orig="gravissimè" TEIform="reg">gravissime</reg> peccant, tamquam direptores
<pb id="s272" n="248" TEIform="pb"/>
facultatum alienarum. Add. D. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. conscient. cap. 11. q. 79.</hi> ubi adducit Lutherum in <hi TEIform="hi">Genes. c. 47.</hi> qui ait: <hi TEIform="hi">Hoc nullus Regum aut Principum nostrorum. Iam enim ad vicesimationem multae aliae exactiones accedunt. ita ut nesciam, an dimidiemur, aut tertiemur, an <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg>, ut ita dicam, totiemur.</hi> Klock. <hi TEIform="hi">de aerario. lib. 2. cap. 51. num. 1. et 3.</hi> Magna <reg orig="certè" TEIform="reg">certe</reg> est (verba sunt optimi auctoris, Philippi Cominaei, <hi TEIform="hi">lib. 10. de rebus gestis Ludovixi XI.</hi>) ???torum Principum iniquitas, qui pecuniam pro <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> libidine suis imperant, et amplum alunt satellitium, ut miseram multitudinem in metu contineant, eamque deinde pecuniam <reg orig="temerè" TEIform="reg">temere</reg> <reg orig="voluptuariè" TEIform="reg">voluptuarie</reg> profundunt, nullo cum Reip. bono, et de quottidianis sumptibus nihil remittunt, et suos exhauriunt, et assentatorum stipati <reg orig="suntturbâ" TEIform="reg">suntturba</reg>; <hi TEIform="hi">sed est DEUS, qui flagitium nullum sinit impunitum, et crudelitatem imprimis detestatur,</hi> qui tametsi non Ioquitur hominibus hodierno
<pb id="s273" n="249" TEIform="pb"/>
die, sicut priscis illis temporibus, tamen quae sit sua perpetua sententia, et quid à nobis fieri velit, <reg orig="clarè" TEIform="reg">clare</reg> perscriptum reliquit, ita quidem, ut nemo <reg orig="planè" TEIform="reg">plane</reg>, qui <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> sanae mentis, et qui ad iustam aliquam pervenerit aetatem, excusandi sit habiturus locum.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.08.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Quam exitiosae et exsecrabiles humano generi et ipsi DEO semper fuerint iniustae et pro libitu institutae exactiones, Historiarum monumenta passim ostendunt ac testantur ipsa DEI iudicia in sanguisugas et Harpyias exercia. Exemplum è Frpssardo, <hi TEIform="hi">lib. 3. Histor.</hi> adducit Klock. <hi TEIform="hi">de contribut. cap. 1. num. 388. Vae Pastoribus, quis disperdunt et dilacerant gregem pascuae meae, dicit Dominus; <reg orig="ideò" TEIform="reg">ideo</reg> haec dicit Dominus DEUS Isr <reg orig="aël" TEIform="reg">ael</reg> ad Pastores, qui pascunt populum meum.</hi> (Ierem. 23. v. 1.) Utinam Principes illi, qui subditos suos deglubunt, quosque Theologus quidam <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Contributs-Egeln</foreign> vocat, <reg orig="attentè" TEIform="reg">attente</reg> legerent verba
<pb id="s274" n="250" TEIform="pb"/>
illa, quae DEUS per Prophetam Micham Principibus populi <reg orig="Israëlitici" TEIform="reg">Israelitici</reg> nuntiari iubet. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Höret doch,</foreign> (verba DEI sunt) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ihr Häupter im Hause Jacob, und ihr Fürsten im Hause israel. Ihr schindet ihnem (den Unterthanen) die Haut ab, und das Fleisch von ihren Beinen, und fresset das Fleisch meines Volcks. Und wenn ihr ihnen die Haut abgezogen habt, zerbrechet ihr ihnen auch die Beine, und zerlegets wie in ein Töpffen, und wie Fleisch in einen Kessel. Darumb wenn ihr nun zum HErrn schreyen werdet, wird Er euch nicht erhören, sondern wird sein Angesicht für euch verbergen zur selbigen Zeit.</foreign> Ad quae verba D. Hunnius, Theologus ita commentatur. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Das ist so viel gesagt: Ihr gehet mit dem armen Volck so tyrannisch umb, als wie ein Metzger mit einem <reg orig="nnvernünfftigen" TEIform="reg">nnvernunfftigen</reg> Viehe umbgehet, wenn er es schlachten wil, dasselbe schinder er, zeucht ihme die Haut ab, schneid und
<pb id="s275" n="251" TEIform="pb"/>
lediget das Fleisch von Beinen hinweg, zerhavet und zubricht die Beine, macht <reg orig="Stücke" TEIform="reg">Stucke</reg> daraus, zerlegt auch das Fleisch in einen <reg orig="Töpffen" TEIform="reg">Topffen</reg>, oder in einen Kessel, daß es nachmals gessen werde. Eben also handelt ihr, nicht mit Viehe, sondern mit Menschen, die zu GOttes Ebenbild erschaffen sind. Denn ihr treibet öffentliche Schinderey an dem armen Volck, ihr sauget dieselbe aus mit Schatzungen und Beschwerungen, mit euren Dringen und Treiben, mit <reg orig="Pfänden" TEIform="reg">Pfanden</reg> und Frohn-Dienste im Baven und anderen, und stehet nach ihrem Schweiß und Blut, was sie mit saurer bittrer Arbeit errungen, und <reg orig="kümmerlich" TEIform="reg">kummerlich</reg> erarbeitet haben, das <reg orig="müssen" TEIform="reg">mussen</reg> sie euch geben, darmit ihr euren Pracht desto stattlicher <reg orig="führen" TEIform="reg">fuhren</reg> <reg orig="könnet" TEIform="reg">konnet</reg>. Dergestalt das arme Volck solchen Hunger und Kummer leidet mit ihren Weibern und kleinen Kindern, daß man ihnen den bitteru Hunger aus den Augen siehet, und also ihr
<pb id="s276" n="252" TEIform="pb"/>
Fleisch und Bein durch euren Geiß und Unbarmhertzigkeit verzehret und aufgefressen wird, euer Frevel und Muthwill ist so groß, daß GOTT demselben dermaleinst mit eurem zeitlichen und ewigen Schaden wird eingedenck seyn. Denn es wird eine Zeit kommen, da euch wird schreyens und ruffens von nöthen seyn: Alsdann soll das der Lohn seyn, daß ihr nicht allein die Vergeltung einer Boßheit wohl fühlen sollet, sondern wenn ihr gern woltet der Straffe wieder loß werden, und deßhalben zum HERRN ruffen werdet, so wird Er euch nicht hören, gleich wie ihr zuvor eure Ohren vor dem Seufzen und Schreyen der Beträngten habt zugestopfft, und wie ihr ohne alle Barmhertzigkeit sie habt unterdrückt, also sollt auch ihr ohne Barmhertzigkeit umbkommen, Ich wil weder hören noch helffen, sondern euch in euren Nöthen stecken lassen.</foreign> Vid. etiam Neumeur. <hi TEIform="hi">Tract</hi>. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von Steuren und
<pb id="s277" n="253" TEIform="pb"/>
Anlagen.</foreign> <hi TEIform="hi">in Praefat</hi>. ubi inter alia scribit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wo Unterthanen über ihre Fürsten und Regenten wegen der unnachläßigen Schatzungen und Geld-</foreign> Pressu<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren zu GOtt seufzen, winseln, klagen, und auf sie schelten, da kan GOTT mit seiner angedroheten Rach und Straffe nicht lang verziehen und aussenbleiben, nach dem Sprichwort: Soll Beten helffen, so muß Fluchen schaden.</foreign> <hi TEIform="hi">Mas temo las maldiciones de mi pueblo, que las armis de mis enemigos</hi>, notabiliter olim dixit <hi TEIform="hi">Henricus III</hi>. Castiliae Rex. Ribadeneyra. <hi TEIform="hi">de las virtudes del Principe Christiano lib. 2. cap. 10</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.08.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Dura <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> et dira satis nulla adinveniri lingua potest, quae exactrones, concussiones, extorsiones et immensa tributa, quae <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> à nonnullis Principibus eorumve Ministris, <reg orig="quottidiè" TEIform="reg">quottidie</reg> coguntur, exprimere valeat, <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> ut veluti sanguisugae ipsam etiam medullam et cruorem exsugere non desistant:</p>
<pb id="s278" n="254" TEIform="pb"/>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N"><hi TEIform="hi">Non missura autem, nisi plena cruoris hirudo.</hi></l>
</lg>
<p TEIform="p">Klock. <hi TEIform="hi">de aerar. d. lib. 2. cap. 51. num. 4</hi>. <reg orig="Hodiè" TEIform="reg">Hodie</reg> Principes nonnulli proh dolor! pellem populorum excoriant, et vix precarium dimittunt spiritum, ut Baldus in <hi TEIform="hi">l. ex hoc iure de I. et I.</hi> loquitur. Ut olim moderotiora et leviora fuerunt omnia, nisi extrema necessitas Reip. incumberet; ita iam ubique locorum per Aularum <foreign lang="GR" TEIform="foreign">boulimi/an</foreign> tantopere creverunt, et <reg orig="quottidiè" TEIform="reg">quottidie</reg> augentur, et deinceps quoque aggravescent onera, ut duplicati lateres magnas daturi quondam turbas, videantur. Heider. <hi TEIform="hi">de Republ. cap. 3. pag. 570</hi>. Ludovicum XI. Galliae Regem <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> solitum dicere fertur, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> immensas Regni opes ostentaret, se <hi TEIform="hi">pratum <reg orig="longè" TEIform="reg">longe</reg> optimum, et graminosum habere, quot quoties foenisecio opus esset, secaretur</hi>. Et Maximil. I. Imp. dicere consuevit, <hi TEIform="hi">Regi Franciae chrysomallas esse oves</hi>. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wenn mann den Unterthanen eine unbeliebt- und
<pb id="s279" n="255" TEIform="pb"/>
verdächtige Sache vorzutragen hat, umb sie zu überreden, schwartz sey weiß; da muß man denn nothwendig, durch die</foreign> rationem status, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">dem Dinge ein Mäntelgen umbgeben, ein Färblein anstreichen, und ein angenehmes Brühlein darüber kochen, umb sie dadurch also zur</foreign> Contribution, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Schatzungen, und anderen Auflagen willig zu machen. Diese Staats-Mäntel heissen:</foreign> Salus populi: bonum publicum: conservatio religionis: Zelus fidei: Libertas patriae: assertatio privilegiorum: bona intentio, etc.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.08.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p">Praeterea Principes, collectis ad alium finem, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> ad quem destinatae fuerunt, abutentes, graviter adversus DEUM peccare, respondit Mattheus Colerus. <hi TEIform="hi">consil. 1. num. 241</hi>. Nec hoc peccatum ipsis remittetur, si dicent in articulo mortis: <hi TEIform="hi">Miserere mei, DEUS</hi>. Non remittitur peccatum, nisi restituatur ablatum. Caspar. Klock. <hi TEIform="hi">de contribut. cap. 7. n. 88</hi>. Cogitandum autem Principi, qui
<pb id="s280" n="256" TEIform="pb"/>
subditos suos nimiis tributorum aut operarum oneribus gravat, eos tandem ad desperationem cum salutis aeternae <reg orig="iacturâ" TEIform="reg">iactura</reg>, ac totius Reip. summo periculo ac damno, redigi posse. Quid aedificabit Princeps in Ecclesiis, Scholis et <reg orig="Politiâ" TEIform="reg">Politia</reg>, si quoti <reg orig="diè" TEIform="reg">die</reg> subditi sub iugo operarum ac tributorum genere coguntur? <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Als Moses den Kindern Israel, da sie vom Pharao so hart gepresset und geängstiget wurden, die Erlösung ankündigte, höreten sie ihn nicht für Seufftzen und Angst, und für harter Arbeit.</foreign> (Exod. 6. v. 9.) Sic nec <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> populus angariis et parangariis, omnisque generis contributionibus et oneribus pressus Principis sui vocem, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> in Christianismo hoc vel illud ordinare vult, exaudit. Concludimus verbis Saavedrae. <hi TEIform="hi">Symbol. Polit. 67</hi>. Fruatur licet Pastor (cuius obligatio et cura talis <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> est, qualis est Principum) lacte et <reg orig="lanâ" TEIform="reg">lana</reg> gregis sui, <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> tamen moderatione, <hi TEIform="hi">ut neque sanguinem omnem extrahat, neque pellem</hi>
<pb id="s281" n="257" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">sic deglubat</hi>, ut à frigore et calore sese tueri nequeat. Ita prorsus debet Princeps (quemadmodum dixit Alphonsus Rex) <hi TEIform="hi">guardar mas la por comunal, que la suya misma, proque et bien, ila riqueza dellos es como suya</hi>. Princeps legitimus aequitatem causae expendit, quantitatem et tempus, quod necessitas postulat, proportionem item fortunarum et personarum in tributis dispertiendis, et Regnum suum tractat, non tamquam corpus, cui <reg orig="unà" TEIform="reg">una</reg> cum ipso emoriendum erit, sed quod permanebit in successoribus: quippe, qui <reg orig="probè" TEIform="reg">probe</reg> novit, <hi TEIform="hi">Principes mortales, Rem publicam aeternam esse</hi>. Cumque <reg orig="indè" TEIform="reg">inde</reg> in annos singulos novos speret fructus, eam omni studio conservat, velut securissimum divitiarum suarum depositum, quo in maioribus necessitatibus uti possit. Nam ut Alphonsus Rex dixit: <hi TEIform="hi">El meior tesoro, que el Rey Sa, è el, que mas tarde se pierde, es el pueblo, quando bien es guardado, e con esto acuerda lo</hi>
<pb id="s282" n="258" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">que diio el Emperador Iustiniano, quo entonzes son el Reyno, e la Camera del Emperador, ò del Rey ricos, è abundados, quando sus Vasollos son ricos, è su tierra abundada</hi>. Utinam hoc nonnullis Germaniae Principibus persvaderi posset! <reg orig="Maximâ" TEIform="reg">Maxima</reg> laude dignissimus ERNESTUS III. De quo in ipsius Vitae Curriculo haec leguntur verba: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ihrer Durchl. waren die Landes- Beschwerungen mit Steuren und Anlagen wohl selbst die grösseste Last, und hat man sie offt wünschen hören, die Zeit zu erleben, daß aller solcher Last und Ungemachs das Land überhoben bleiben möchte.</foreign></p>
<pb id="s283" n="259" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.09" n="9" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXXIV. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui ex <reg orig="monetâ" TEIform="reg">moneta</reg> commercium facit, eamque privatae utilitatis <reg orig="gratiâ" TEIform="reg">gratia</reg> in detrimentum Reip. depravat et corrumpit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.09.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">MOneta in societate <reg orig="humanâ" TEIform="reg">humana</reg> ad id inventa est, non ut commercium lucri causa cum <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> instituatur, sed ut <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> velut <reg orig="mensurâ" TEIform="reg">mensura</reg> <reg orig="publicâ" TEIform="reg">publica</reg>, res omnes aestimentur, et comparentur. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Die Müntze ist, vermöge Göttlicher, der vernünfftigen Völcker, auch beschriebener Käyserlicher Rechte, eine Scheidung der Leute, alle Warren nach</foreign> proportion <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ihrer Güte zu</foreign> aestimi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren, zu schätzen, und zu verhandeln.</foreign> Theod. Reihking. Bibl. Polic. <hi TEIform="hi">Lib. 2.</hi>
<pb id="s284" n="260" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">axiom. 44</hi>. <reg orig="Apertè" TEIform="reg">Aperte</reg> Maximilianus II. Imper. <hi TEIform="hi">in Rec. Imper. de Anno 1570. §.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Alsdann auch, die Müntz-Gerechtigkeit ist keine</foreign> Mercan<foreign lang="GE" TEIform="foreign">tz, sondern unser Käyserlich Regal, so die Müntz-Stände, aus unsern sonderen Vertrauen, nicht zu ihrer selbst gesuchten Vortheil, sondern wie wir selbst, dem Reich zu Ehren und Wohlfahrt brauchen sollen.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.09.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Publicè" TEIform="reg">Publice</reg> autem interest, mensuram istam non corrumpi. Quae enim et quanta incommoda ex depravatione monetae sequantur, superiora tempora in <reg orig="Germaniâ" TEIform="reg">Germania</reg> <reg orig="nostrâ" TEIform="reg">nostra</reg>, <reg orig="docuêre" TEIform="reg">docuere</reg>, et notius est, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> ut dici scribive queat. Adhuc <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> Res publica Germanica malo hoc <reg orig="miserrimè" TEIform="reg">miserrime</reg> adfligitur, et <reg orig="anxiè" TEIform="reg">anxie</reg> quidem, sed hactenus <reg orig="frustrà" TEIform="reg">frustra</reg> remedia exspectavit. Ducis Bohemiae Boleslai dictum, <hi TEIform="hi">ex libro 1. Chron. Cosmae Pragensis</hi>, hoc refertur: <hi TEIform="hi"><reg orig="Certè" TEIform="reg">Certe</reg> nulla clades, nulla pestilentia, nec mortalitas, nec non hostes totam terram rapinis, incendiisque</hi>
<pb id="s285" n="261" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">devastantes magis populo DEI nocent, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> frequens mutatio, et fr??? dulenta peieratio nummi. Quae pestis aut quae infernalis Erinnys <reg orig="inclementiùs" TEIform="reg">inclementius</reg> spoliat perdit attenuat Christicolas, quam fraus in nummo herilis? Ulterius ibi additur; posthaec senescente <reg orig="iustitiâ" TEIform="reg">iustitia</reg>, et invalescente <reg orig="nequitiâ" TEIform="reg">nequitia</reg> surgent, non Duces, sed fures, non Rectores populi DEI, sed nequam exactores, avarissimi sine <reg orig="misericordiâ" TEIform="reg">misericordia</reg> homines, DEUM omnia cernentem non metuentes, qui ter vel quater in anno monetam mutando eunt in laqucum Diaboli, et perditionem populi.</hi> Monetae diminutionem Rerum publicarum morbum quendam ac tabem esse dixit Imperator Leo. <hi TEIform="hi">in Nov. 52</hi>. Vid. Besold. <hi TEIform="hi">Part. 2. Consil. 61</hi>. Speidel. <hi TEIform="hi">in Specul. verb</hi>. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Müntz.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.09.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Graviter autem Principem peccare, qui propriae utilitatis causa, cum Reip. ac subditorum damno, monetam lege taxatam, pro libritu diminuit, corrumpit, ac depravat, extra dubium est. Testatur id verbum
<pb id="s286" n="262" TEIform="pb"/>
DEI, apud Prophetam Amos. <hi TEIform="hi">cap. 8. v. 4. et seqq.</hi> ubi DEUS super deterioratione ac corruptione sicli, et mensurae <reg orig="gravissimè" TEIform="reg">gravissime</reg> conqueritur, poenasque atroces populo <reg orig="Israëlitico" TEIform="reg">Israelitico</reg> minatur. Vid. similem locum apud Micham. <hi TEIform="hi">cap. 6. v. 11</hi>. D. Cramerus. <hi TEIform="hi">in comment. ad d. c. 8</hi>. ait: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Dieser Prophetische Spruch ist eine Auslegung des Siebenden Gebotes: Du solt nicht stehlen. Dadurch unter andern die Steigerung des Seckels, das ist, die Fälschung der Müntz-Sorten, das schlagen der falschen Sorten mit den guten etc. verboten wird.</foreign> Add D. Menger. <hi TEIform="hi">Scrutin. Conscient. cap. 11. quaest. 88</hi>. ubi Principes hortatur, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">daß ein jeder sein Gewissen hierinnen prüfen solle, was GOttes Worte und den Reichs-Satzungen gemäß ist.</foreign> Theod. Reinking. B bl. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Policey.</foreign> <hi TEIform="hi">lib. 2. axiom. 44</hi>. ubi ait: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es ist gungsam (aus dem Text des Propheten Amos, cap. 8.) zu sehen, was <reg orig="für" TEIform="reg">fur</reg> ein groß Mißfallen der gerechte GOTT habe am änder-
<pb id="s287" n="263" TEIform="pb"/>
und Verfälschung der Maaße, und Gewichts, auch Gteiger- und Verfälschung der Müntze, und wie schwer es Herren und Regenten zu verantworten, wenn sie suchen durch die Müntze sich zu bereichern, desselben einen unziemlichen Zusatz geben, an statt feines Silbers, Kupffer unter die Leute bringen, dadurch die grobe gute Müntze, und damit alle</foreign> Victuali<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en, Waaren und</foreign> Commerci<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en, welche nach dem richtigen Gehalt zu</foreign> aestimi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren, steigern, die armen drücken, und umb das ihrige bringen. Wobey wol zu mercken, daß in diesem Text die jenige, so die Müntze ändern, und steigern, denen gleich geachtet werden, welche Maaß und Gewicht verfälschen, und also das abscheuliche Laster des</foreign> criminis falsi, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und zugleich</foreign> furti <foreign lang="GE" TEIform="foreign">begehen.</foreign> Haec Reink. <hi TEIform="hi">d. l.</hi> Bodin. <hi TEIform="hi">de Rep. l. 6. c. 3.</hi> inter alia ita scribit: <hi TEIform="hi">Principi non magis licet improba numismata cudere, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> occidere, grassari: nec à iure Gentium, quo quidem auri et argenti pretium</hi>
<pb id="s288" n="264" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">constitutum est, discedere, nisi Princeps nomen ac splendorem amittere, ac falsae monetae fabricator <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> Princeps appellari malit</hi>. Quin etiam aestimandi nummos, citra respectum materiae, vel bonitatis vel quantitatis aut ponderis <reg orig="admislâ" TEIform="reg">admisla</reg> ratione, iniustis et avaris Principibus latissima fraudandi, subditosque suos emungendi fenestra aperitur: qui potestate <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> abusi nummos ferreos <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> imagine insignitos cudere, subditosque suos illos pro aureis vel argenteis (aut probae materiae in <reg orig="nimiâ" TEIform="reg">nimia</reg> aestimatione) ut accipiant, cogere possent, <reg orig="quò" TEIform="reg">quo</reg> ipsis ius exercendorum commerciorum cum vicinis, etiam eorum imperio non parentibus, istosque nummos adulterinos (aut iniusti valoris) repudiantibus <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> adimeretur, ut tradit Kizel. <hi TEIform="hi">Tr. de reb. cred. cap. 5. num. 6</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.09.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Quòd" TEIform="reg">Quod</reg> si tamen <hi TEIform="hi">Summa Necessitas Reip</hi>. immineat, et Salus Publica in periculum veniat, Primceps metalla miscere, et partem de pondere
<pb id="s289" n="265" TEIform="pb"/>
decerpere poterit. Afflict. <hi TEIform="hi">in c. quanto monetam. de iureiur</hi>. ubi tamen addit, mutatis in pristina temporibus dispendia subditorum à Principe et Rep. sarciri debere, et Gehennae periculum et damnationis poenam in eo constitutam Principibus esse exclamat, nisi fiat. Sixtin. <hi TEIform="hi">de Regal. lib. 2. cap. 7. num. 76</hi>. Georg. de Cabedo <hi TEIform="hi">Part. 2. decis. 45. num. 4. ubi ait:</hi> Principes, qui cogunt cudere reprobatam monetam, <hi TEIform="hi">mortaliter peccare</hi>, et quasi aufferentes alienum, teneri ad restitutionem. Add. Casp. Klock. <hi TEIform="hi">de aerar. lib. 2. cap. 84</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.09.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p">Cogitent igitur Principes illud Theodorici Gotheorum Regis elogium, qui dixisse fertur: <hi TEIform="hi">Monetae debet integritas quaeri, ubi et vultus noster imprimetur. Quidnam erit tutum, si nostra peccetur effigie? sit mundum, quod ad nostrae Serenitatis formam adducitur. Claritas Regia nihil admittit imperfectum. Nam si vultus cuiuslibet sincero colore depingitur, multo iustius</hi>
<pb id="s290" n="266" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">metallorum puritate principalis gratia custoditur</hi>. Ut ex Cassiodoro refert Cuiacius. <hi TEIform="hi">lib. 19. Observ. 25</hi>. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Bey annehmung der Müntze</foreign> (ait Reink. <hi TEIform="hi">cit. loc.</hi>) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">folget mann ja des Gürsten</foreign> Credit, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Glauben, und stehet sein Name, Wapen, und gleichsam</foreign> Signet <foreign lang="GE" TEIform="foreign">darauff, gleich wie auf einem Brieffe, dadurch mann guten Gehaltes und Werths,</foreign> <reg orig="publicâ" TEIform="reg">publica</reg> et Regali fide, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">weil die Müntzens-Gerechtigkeit ein</foreign> Regale <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ist, versichert seyn soll.</foreign> Cogitent illud laudatissimi Hassorum Principis Philippi Senioris laudatissimum dictum: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß ein Fürst an seiner Müntze, Reinhaltung seiner Straffe, und Haltung seiner Zusage erkandt werde.</foreign> Sequantur Exemplum pientissimi Ducis Saxo Gothani, ERNESTI gloriosae memoriae; <foreign lang="GE" TEIform="foreign">welcher die Beschickung der Muntze iederzeit gehasset, sich auch selbsten dergleichen unziemenden Vorthels, wiewohl anderer Orten geschehen, niemahls gebraucht, vielmehr aber mit Beruffung
<pb id="s291" n="267" TEIform="pb"/>
auff die Exempel, und das hiebevorige enstandene leidige Kupffer-Wesen, zu welches Stürtzung Sie so wohl die erste und grösseste Anlaß gethan, alle dergleichen Vorthel vor eine lautere Ursach des Unsegens gehalten.</foreign></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.10" n="10" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXXV. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui per Monopolia, quae vel ipse exercet, vel paucis civibus concedit, de rebus ad vitae necessit atem pertinentibus, cum Reip. incommodo, et gravi onere subditorum opes corradere studet.</hi></head>
<pb id="s292" n="268" TEIform="pb"/>
<div3 id="FrPO.03.10.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">MOnopolia <hi TEIform="hi"><reg orig="indistinctè" TEIform="reg">indistincte</reg></hi> <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> damnanda. Sunt quaedam ex iis <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> iusta, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> utilia, <reg orig="immò" TEIform="reg">immo</reg> quandoque <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> necessaria. Alia <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> privatim perniciosa, quae scilicet, communem Reip. utilitatem <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> spectant, sed vel privato Principis lucro, cum gravissimo subditorum damno, vel paucorum hominum lucripetarum marsupio inserviunt. Vid. <reg orig="latè" TEIform="reg">late</reg> <hi TEIform="hi">Tract. nostr. de Monopol</hi>. Marquard. <hi TEIform="hi">de iur. Commerc. lib. 4. cap. 7</hi>. Carpzov. <hi TEIform="hi">P. 1. dec. 4</hi>. Mevius. <hi TEIform="hi">P. 3. dec. 70</hi>. Grot. <hi TEIform="hi">de I. Bell. et Pac. lib. 2. cap. 12. §. 16. ibique commentatores</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.10.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> huius generis Monopolia Rei publicae, quae per commercia velut ubera quaedam alitur, et <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> publicas, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> privatas fortunas sustinet, <reg orig="valdè" TEIform="reg">valde</reg> noxia, ac Iuri Gentium adversa sint. Mev. <hi TEIform="hi">d. dec</hi>. Petra. <hi TEIform="hi">de potest. Princip. cap. 10. num. 29</hi>. consequens est, principem, qui eiusmodi
<pb id="s293" n="269" TEIform="pb"/>
monopolia exercet, vel aliis exercenda permittit, contra officium boni Principis et Rectoris publicae rei peccare. <reg orig="Verissimè" TEIform="reg">Verissime</reg> namque dici solet: <hi TEIform="hi">Omnes Principatus et Regales dignitates ad subditorum utilitatem inventas et ordinatas esse:</hi> Non enim Populus Regis causa constitutus est, sed Rex in gratiam populi, ut omnia sua consilia, dicta et facta dirigat ad salutarem metam publici boni, oblitus comodorum suorum, utque salutem propriam salute communi posteriorem ducat. Ferd. Vasq. <hi TEIform="hi">Lib. 1. illustr. controv. in Praef. num. 102. et 104. et quaest. 1. num. 20</hi>. Molinae. <hi TEIform="hi">in consvet. Paris. lit. 1. §. 3. gl. 3</hi>. Alph. de Azerede, <hi TEIform="hi">cons. 8. num. 5</hi>. Cels. Mancin. <hi TEIform="hi">lib. 4. de iure Princip</hi>. Klock cum allegatis <hi TEIform="hi">de Aerario. lib. 2. cap. 26</hi>. Marius Salomonius. <hi TEIform="hi">l. 3. de Principatu, ubi ait:</hi> Nolite existimare à DEO creatum Mundum, et in eo homines, ut in eo servirent Principum emolomentis: absurdum enim est, <reg orig="suprà" TEIform="reg">supra</reg> quam dici potest,
<pb id="s294" n="270" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">propter Principes factos homines, opinari etc.</hi> D. Chrysostomi dictum est: <hi TEIform="hi">Nomen Principis non est esse Principem, sed subditis prodesse et benefacere: aliter esset Princeps sui ipsius Princeps</hi>. Plato. <hi TEIform="hi">de Rep. lib. 1</hi>. Nemo (ait) in aliquo Principatu imperans, quatenus Princeps est, quod sibi conferat, cogitat aut praecipit, sed quod subiecto conducat et quae dicit, quaeque facit, cuncta ad illius utilitatem decoremque dicit et facit. Credere igitur Principes debent, nihil sibi privatim expedire, quod non idem expedit civitati. Pufendorff. <hi TEIform="hi">de iure nat. et Gent. lib. 7. cap. 9. §. 3</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.10.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Videant igitur Principes, qui <reg orig="Monopolicâ" TEIform="reg">Monopolica</reg> pravitate miseros subditos premunt et emungunt, quomodo in supremo Iudicii die rationem DEO Iudici reddituri sint. <reg orig="Sanè" TEIform="reg">Sane</reg> gemitus eorum et lacrimae clamant ad caelum, nec possunt inanes redire. Vid. D. Meng. <hi TEIform="hi">Informat. Consc. pag. 607. Domin. 10. Trinit</hi>. Ubi quaerit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ob bey
<pb id="s295" n="271" TEIform="pb"/>
einem wolbestallten Stadt-Regiment der Vorkauff,</foreign> Monopolium <foreign lang="GE" TEIform="foreign">genannt, mit gutem Gewissen angerichtet, mit</foreign> Privilegi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en bedacht, oder geduldet und</foreign> practici <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ret werden möge?</foreign> Negat qutem quaestionem cum Luthero, qui in commentar. ad Genesin. cap. 42. ita scribit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß etzliche in einem Lande oder in einer Stadt gentz und gar aufkauffen, auf daß sie allein solch Guth gantz und gar in ihrer Gewalt haben, und darnach setzen, steigern, und geben mögen, wie theuer sie wollen, oder können, das verbieten auch die Käyserliche und Weltliche Rechte, und heissens:</foreign> Monopolia, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">das sind <reg orig="eigennützige" TEIform="reg">eigennutzige</reg> Kauffe, die in Lande und <reg orig="Städten" TEIform="reg">Stadten</reg> nicht zu leiden sind, und <reg orig="Fürsten" TEIform="reg">Fursten</reg> und Herren solten solches wehren, und straffen, wenn sie ihr Ampt wolten <reg orig="vollführen" TEIform="reg">vollfuhren</reg>, denn solche Kauffleute thun gerade, als wenn die Creaturen und <reg orig="Güter" TEIform="reg">Guter</reg> GOttes allein <reg orig="für" TEIform="reg">fur</reg> sie geschaffen, und gegeben, und als <reg orig="möchten" TEIform="reg">mochten</reg> sie dieselben den andern
<pb id="s296" n="272" TEIform="pb"/>
nehmen, und setzen nach ihrem Muthwillen. Es ist aber das Exempel des treuen Josephs, so ferne von der That der</foreign> Monopoli<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en, und der untreuen, eigennützigen Kauffleuten, als Himmel und Erden von einander sind.</foreign> <hi TEIform="hi">Vid. Idem tract.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">von Kauff-Handl. und Wucher.</foreign></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.03.11" n="11" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXVI. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui vectigalium commoda percipit, viat autem publicas sui territorii munire ac re parare prorsus negligit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.03.11.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">ONus reparationis viae publicae, per vetustatem, imbres, fluminum excursiones, terrae motus, aut alios
<pb id="s297" n="273" TEIform="pb"/>
casus deterioratae, Principi aut Magistratui, qui vectigalia, pedagia aliaque viarum publicarum cmolumenta sibi vindicat, nisi ubi consuetudo vel Statutum exstet in contrarium, incum bere, post alios adseruimus, <hi TEIform="hi">in Tr. de Regali viarum publ. iure cap. 14. num. 21. et seqq.</hi> <reg orig="Quò" TEIform="reg">Quo</reg> facit Constitutio Imper. Friderici II. <hi TEIform="hi">de anno 1236. c. 10. n. 3.</hi> (apud Goldastum. <hi TEIform="hi">Constitut. Imper. tom. 1.</hi>) ubi dicitur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Alle, die Zölle nehmen auf Wasser, oder Land, die solien den Wegen und Brücken ihr Recht halten, mit machen und Besserung.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.03.11.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Quòd" TEIform="reg">Quod</reg> si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> (ut <reg orig="saepissmè" TEIform="reg">saepissme</reg> <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> fieri solet) Princeps vectigalium commoda à viatoribus ac negotiatoribus quidem exigat, nihil <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> ad necessariam viarum, pontium ac traiectuum reparationem impendat, sed eam <reg orig="penitùs" TEIform="reg">penitus</reg> negligat, quis debitet, negligentiam hanc Principis cum <reg orig="culpâ" TEIform="reg">culpa</reg> ac peccato coniunctam esse? Non <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> enim <reg orig="negligentiâ" TEIform="reg">negligentia</reg> <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg>
<pb id="s298" n="274" TEIform="pb"/>
transitus hominum difficilior, incom. modior ac periculosior redditur, sed illis etiam delinquendi occasio datur, dum, <reg orig="experientiâ" TEIform="reg">experientia</reg> teste, cumprimis aurigae, ob damnum, quod in equis, curribus, et vehiculis <reg orig="indè" TEIform="reg">inde</reg> patiuntur, ex dolore impatientiae, <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> horrendas blasphemias ac mille maledicta evomere, Dominorumque ac Officialium incuriam exsecrari ac detestari solent. Obtinet igitur <reg orig="hîc" TEIform="reg">hic</reg> illud <reg orig="Poëtae" TEIform="reg">Poetae</reg>:</p>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N"><hi TEIform="hi">In se derivat certo discrimine culpam,</hi></l>
<l TEIform="l" part="N"><hi TEIform="hi">Qui mala non prohibet, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> prohibere potest.</hi></l>
</lg>
<p TEIform="p">Et qui scit damnum dari, nec prohibet, cum possit, ipse fecisse censetur, <reg orig="Gödd" TEIform="reg">Godd</reg>. <hi TEIform="hi">cons. Marp. 24. n. 195. vol. 1.</hi></p>
<pb id="s299" n="275" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
</div1></body></text>




</TEI.2>
