<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI.2 SYSTEM "http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenatools/DTD/teixlite.dtd"><TEI.2>
 <teiHeader type="text">
 <fileDesc TEIform="fileDesc">
 <titleStmt TEIform="titleStmt">
<title TEIform="title">Princeps Peccans, Sive Tractatus De Peccatis Principum : Excutiendae ipsorum conscientiae inserviens ; Cum Indice Rerum et Conclusionum. Editio Altera Priore multum correctior et auctior.</title> 
<title type="sub" TEIform="title">Machine-readable text</title> 
<author n="Fritsch" TEIform="author">Fritsch, Ahasver</author> 
<editor role="editor" TEIform="editor">Fritsch, Ahasver</editor> 
</titleStmt>
 <editionStmt TEIform="editionStmt">
<edition TEIform="edition">XML version, markup prototype, December 1999</edition> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
</editionStmt>
 <publicationStmt TEIform="publicationStmt">
<publisher TEIform="publisher">Camena</publisher> 
 <address TEIform="address">
 <addrLine TEIform="addrLine">
<anchor n="http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/fritsch09" type="href" id="fritsch09" TEIform="anchor"/> 
</addrLine>
</address>
</publicationStmt>
 <notesStmt TEIform="notesStmt">
<note type="href" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/</note> 
<note type="pathname" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch09</note> 
<note type="filename" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschprinceps.html</note> 
<note type="titleimage" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">s001.html</note> 
<note type="srcfile" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschprinceps.xml</note> 
<note type="imgpath" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch09/jpg</note> 
<note type="imgtype" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">html</note> 
</notesStmt>
 <sourceDesc default="NO" TEIform="sourceDesc">
<bibl default="NO" TEIform="bibl">Osterodae : Sumtibus Bartholdi Fuhrmanni, 1679.</bibl> 
</sourceDesc>
</fileDesc>
 <encodingDesc TEIform="encodingDesc">
 <editorialDecl default="NO" TEIform="editorialDecl">
<p TEIform="p">Regeln fuer die Texterfassung 03/2001</p> 
</editorialDecl>
 <refsDecl doctype="TEI.2" TEIform="refsDecl">
<p TEIform="p">not necessary</p> 
</refsDecl>
</encodingDesc>
 <revisionDesc TEIform="revisionDesc">
 <change TEIform="change">
<date TEIform="date">10 May 2005</date> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
<item TEIform="item">typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - no spell-check</item> 
</change>
</revisionDesc>
</teiHeader>








<text><gap id="GR"/><gap id="GE"/><body><div1 type="book">
<div2 id="FrPO.04.01" n="1" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXXVII. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, damma à serarum multitudine subditorum segetibus ac messibus illata</hi>, (<foreign lang="GE" TEIform="foreign">den Wild-Schaden</foreign>) <hi TEIform="hi">non restituens.</hi></head>
<div3 id="FrPO.04.01.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">EXtra dubium <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> est, qui imperium habet in terras et aquas, eius lege impediri posse alios, ne feras, pisces, aves capere et capiendo adquirere eis liceat. Quamvis enim in Romano iure legatur, iure naturae, aut gentium, liberum esle talia animalia venari, id tamen verum est, <hi TEIform="hi">quamdiu Lex civilis nulla intercedit</hi>, sicut lex Romana res multas relinquebat in illo primaevo statu, de quibus aliae gentes aliter <reg orig="constituêre" TEIform="reg">constituere</reg>. <reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> autem lex civilis (ut <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg>) aliud constituit,
<pb id="s300" n="276" TEIform="pb"/>
eam observari debere, ius ipsum naturae dictat. <hi TEIform="hi">Lex enim civilis</hi>, ut eleganter ait Hugo Grotius. <hi TEIform="hi">de i. B. et P. lib. 2. cap. 2. §. 5. nihilpotest praecipere, quod ius naturae prohibet, aut prohibere, quod praecipit, potest tamen libertatem natur alem circum scribere, et vetare, nquo datur aliter licebat, atque etiam ipsum dominium naturaliter adquirendum vi <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> aut evertere.</hi> Molia. <hi TEIform="hi">de I. et I. tract. 2. D. 43.</hi> Covarr. <hi TEIform="hi">in Reg. peccatum 2. part. §. 8.</hi> Dicastillo. <hi TEIform="hi">de I. et I. L. 2. tract. 2. Disp. 9. dub. 10. n. 192. et seqq.</hi> Selden. <hi TEIform="hi">de iure nat. et Gent. iuxta discipl Hebr. L. 6. c. 4.</hi> D. Struv. <hi TEIform="hi">Syntag iur. feud. cap. 6. aph. 7. num. 3.</hi> <reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> facultas illa occupandi feras, cuilibet olim permissa, ipso iure naturae non sit constituta: sed <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> ferae ante occupationem non possint esse in dominio, nec ius occupandi esset interdictum, <reg orig="ideò" TEIform="reg">ideo</reg> iure Gent. cuilibet occupanti relictae; potuit igitur libertas et facultas illa, <hi TEIform="hi">naturaliter</hi>, nuila, prohibitione interveniente
<pb id="s301" n="277" TEIform="pb"/>
competens, adimi, et paulatim induci vel statui, ut ius occupandi res quae sunt nullius, <hi TEIform="hi">non omnibus, sed ob rationes civiles,</hi> et quod magis visum fuerit esse ex re Reip. soli Principi competeret, et cui ille concederet. Add. Frantzk. <hi TEIform="hi">Exerc. 4. quaest. 2. per tot.</hi> et <reg orig="novissimè" TEIform="reg">novissime</reg> D. Iohan. Ad. Osiander. <hi TEIform="hi">in annot. ad Grot. lib. 2. cap. 8. thes. 5.</hi> ubi inter alia scribit: quod venandi ius Principibus solis adsignetur, eo ipso iuri naturali non derogari, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> aliud sit iure naturae esse permissum, aliud prohibitum; permittit quidem communem usum venandi ius naturae, sed non prohibet usus restrictionem, praeprimis, si urgentes vel probabiles adsint causae, metus, ne agricolae silvas ingrediantur armati, campis et agris absque <reg orig="culturâ" TEIform="reg">cultura</reg> relictis, et ne exhauriant genus omne ferarum continuo capiendi et sternendi studio, etc. et <reg orig="longè" TEIform="reg">longe</reg> aliud concessum esse alicui aluqid, aliud esse concessum alicui immutabiliter cum prohibitione ominis
<pb id="s302" n="278" TEIform="pb"/>
restrictionis, quae restrictio in Scripturis, nullibi reiecta aut improbata.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.01.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Coeterùm" TEIform="reg">Coeterum</reg> venationum ius à Principibus ita usurpandum, ne à <reg orig="nutritâ" TEIform="reg">nutrita</reg> ferarum multitudine, subditorum agris, (ut <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> fieri solet) damna inferantur, eorumque sata ac segetes depascantur. Eo enim casu feras segetibus, pratis, et ho rtis nocentes per modum defensionis naturalis occidere, non iniustum, licet nonnulli Germaniae Principes id subditis concedere nolint, vix territionem ferarum, <reg orig="vulgò" TEIform="reg">vulgo</reg> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">das Abscheuchen,</foreign> permittentes; quod <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> iniquissimum ac <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> Tyrannicum. <reg orig="Verissimè" TEIform="reg">Verissime</reg> in hanc rem consulendo scribit Thom. Merckelbach. <hi TEIform="hi">apud Klock. tom. 1. cons. 30. n. 26.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es sey von Recht und Billigkeit wegen geboten, daß einer seine Wild- Bahn ohne männigliches Schaden hegen solle. Es lauffe auch diß dem gemeinen Nutzen zu wider, daß umb eines Standes</foreign> privat. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Lusts und Kurtzweil willen die</foreign> agricultura. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">so in
<pb id="s303" n="279" TEIform="pb"/>
den Rechten hoch</foreign> favorisi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ret, zu grund gerichtet, die durch GOttes milden Seegen beschehrte Früchte von den wilden Thieren, so in die Wälde, und nicht auf die Aecker gehörig, abgefresset, den armen Bauersleuten entzogen, und sie dadurch in solch Armuth gesetzt werden solten, daß sie nicht allein ihrer Obrigkeit die Schuldigkeit mit Reichs- und andern Steuren nicht leisten, sondern auch mit Weib und Kind die Nahrung nicht haben, ja auf länger Zusehen, an den Bettelstab gerathen würden.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.01.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Graviter igitur peccant Principes, si vel subditis, feras prata et agros depopulantes, fugare et avertere prohibeant, vel damnum ex multitudine ferarum causatum resarcire nolint; quod enim hoc casu ad restitutionem damni teneantur, <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> communiter sentiunt Dd post Caietanum Covarruv. <hi TEIform="hi">in cap. peccatum. Part. 2. quaest. 8. num. 11.</hi> Prohibentes venationem, <hi TEIform="hi">ait,</hi> vel in locis publicis, vel
<pb id="s304" n="280" TEIform="pb"/>
in privatis etiam propriis, tenentur ad restitutionem damni vicinis illati ex multitudine animalium, quae in loco prohibito ob interdictam venationem enutrita <reg orig="exteriùs" TEIform="reg">exterius</reg> erumpunt, et messibus ac segetibus exitium devastationemque inferunt: Qui et addit, non esse iustam excusationem prohibentium venationem intra agros proprios, si permiserint eorundem animalium occisionem, quoties proprium fundum egressa, in vicinorum agros diverterint. Etenim tenentur hi, qui <reg orig="prohibitâ" TEIform="reg">prohibita</reg> venatione causam dederint animalium multitudini, et deinde ex <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> vicinorum praediorum damnis, vel illas feras includere, aut earum innumeram multitudinem exstingvere, saltim diminuere, vel permittere liberam venationem. aut illatum damnum solvere. <hi TEIform="hi">arg. l. 2. §. ult. si quadrup. Paup. fec. l. item Mela. ad L. Aquil.</hi> se quitur Ludov. Molina. <hi TEIform="hi">de I. et I. disput. 47.</hi> Andr. Gail. <hi TEIform="hi">2. observ. 68. num. 10. post</hi>
<pb id="s305" n="281" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Domin. Soto. ubi dicit:</hi> hanc sententiam non <reg orig="solùm" TEIform="reg">solum</reg> piam, sed et iuri ac aequitati consentaneam. Petr. Binsseld. <hi TEIform="hi">in ius Canno. tit. de iniur. et damn. dat. c. 4. quaest. 4. concl. 11.</hi> Usque <hi TEIform="hi">illustr. controv. L. 1. quaest. 46. num. 6. et sequ.</hi> Everh. Iun-<hi TEIform="hi">cons. 10. num. 58. lib. 1.</hi> Gutierrez. <hi TEIform="hi">lib. 2. canon quaest. cap. 28. n. 15. et 40.</hi> Hinc Iohann. Saison. <hi TEIform="hi">in consuet. Turon. tit. 5. art. 1. verb. droit. de forestz. ait:</hi> Venatores, qui conculcant venando blada et segetes pauperum rusticorum, tenentur ad restitutionem, <reg orig="alià" TEIform="reg">alia</reg> peccant mortaliter, nisi esset <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> parvum damnum, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> de eo verisimiliter non curent: Add. Ioh. Bocerus. <hi TEIform="hi">de Regal. c. 1. num. 70.</hi> qui et addit, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> ius venandi habentes permittere debeant subditis, ut feras ex propriis agris, pendentibus adhuc fructibus, abigant, et latrantes canes, quibus eas fugent, alant. In tantum, <hi TEIform="hi">ut Principes etiam moratliter peccent, nec <reg orig="priùs" TEIform="reg">prius</reg> absolvi queant, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> ablata eorum quasi voluntate</hi>
<pb id="s306" n="282" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">et <reg orig="culpâ" TEIform="reg">culpa</reg> reddant.</hi> Zoannet. <hi TEIform="hi">de dupl. venat. n. 73.</hi> Vid. Merckelb. <hi TEIform="hi">d. cons. 30.</hi> qui plures laudat. <hi TEIform="hi">Corpus iur. Venatorio-Forestal. P. 21.</hi> ubi passim de <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> re agitur. Placet his Theologorum quorundam sententiam subicere. Doct. Osiander. <hi TEIform="hi">in paraphrasi Hiob. 24. ita scribit.</hi> Spiritus Sanct. monet hoc loco Principes, ne committant, ut per ferarum multitudinem fruges subditorum in agris absurmantur. Omnia enim quae vultis, ut faciant vobis homines (inquit Filius DEI Servator noster) eadem et illis facite. Nemo autem Principum vellet, autaequo animo ferret, ut alienae pecudes, aut iumenta ipsorum vineas, agros, prata et hortos vastarent. Quare non <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> <hi TEIform="hi">reoreationis</hi> causa venentur, sed etiam in eum finem, <hi TEIform="hi">ut ferarum multitudo imminuatur,</hi> ut subditi laborum suorum fructum percipere, et tributa Magistratui pendere queant. Ac si alicubi ferae pauperiem aut damnum dederint subditis, <hi TEIform="hi">Principes liberaliter</hi>
<pb id="s307" n="283" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">id compensent</hi>, quandoquidem feras aliquas conservare <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> volunt. Lutherus. tom. 11. Witteb. sup. c. 25. Genes. <reg orig="gravissimè" TEIform="reg">gravissime</reg> ita scribit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Unsere <reg orig="Fürsten" TEIform="reg">Fursten</reg> <reg orig="sündigen" TEIform="reg">sundigen</reg> nicht allein damit, daß sie ihrem Ampt nicht gnug thun, und sich der armen Unterhanen nicht annehmen, sondern <reg orig="sündigen" TEIform="reg">sundigen</reg> auch gantz schwerlich, daß sie mit ihren vielen <reg orig="unmä" TEIform="reg">unma</reg>ßigen Iagen die armen Leute beschweren, den armen Bauren und Ackerleuten die <reg orig="Früchte" TEIform="reg">Fruchte</reg> verderben, machen ihnen den Acker gar <reg orig="wüste" TEIform="reg">wuste</reg>, und man muß keinerley Weise das Wild aus den <reg orig="Gärten" TEIform="reg">Garten</reg> oder Aekkern wegtreiben, sondern es muß frey Schaden thun, und den Acker, so mit grosser <reg orig="Mühe" TEIform="reg">Muhe</reg> und Arbeit gebavet und gebessert ist, verderben, und die <reg orig="Früchte" TEIform="reg">Fruchte</reg> abfressen, daselbst lieget nicht allein der Schutz darnieder, daß sie den Unterthanen keine <reg orig="Hülffe" TEIform="reg">Hulffe</reg> thun, sondern man thut ihnen auch grossen Schaden, welchen sie doch helffen solten, derohalben wird endlich der <reg orig="Türcke" TEIform="reg">Turcke</reg>,
<pb id="s308" n="284" TEIform="pb"/>
oder ein ander Jäger kommen, der den Teutschen Fürsten heyde die Netze und die Spiesse, so sie in der Jagt brauchen, mit Gewalt aus der Hand nehmen wird.</foreign> Hactenus Lutherus. Audiemus etiam Selneccerum, Theologum optimum, <hi TEIform="hi">qui in Explicat. Psalmi 101. fol. 491. et seq. inter alia ita scribit:</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wollust der Herren, ist armer Leute Unlust, pflegt man zu sagen, und trifft gemeiniglich zu, doch spricht</foreign> Lutherus, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">wo sich die Herren also drein schickten, daß ihr Iagen, Tantzen, und Rennen den Unterthanen ohne Schaden <reg orig="wäre" TEIform="reg">ware</reg>, und sonst ihr Ampt in der Liebe liessen gehen, <reg orig="würde" TEIform="reg">wurde</reg> GOTT nicht so hart seyn, daß Er ihren Tantz, und Iagen und Rennen nicht solte <reg orig="vergönnen" TEIform="reg">vergonnen</reg>, etc und <reg orig="wär" TEIform="reg">war</reg> sehr gut, daß die Herren itziger Zeit ihre arme Leute <reg orig="hörten" TEIform="reg">horten</reg>, sonderlich wenn sie klagen, heulen und weinen, wie ihnen das Wild alles verderbet, abgefressen, und zu nichte gemacht habe, und solches auch augenscheinlich kan
<pb id="s309" n="285" TEIform="pb"/>
erwiesen werden. Es müsten ja steinerne Hertzen seyn, die nicht dadurch solten beweget werden, und die grossen Beschwernüßen abschafften, etc.</foreign> D. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. C nscient. c. 11. quaest. 86.</hi> ait: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es meynen zwart grosse Herren, sie seyn dessen wohl befugt, und müssen also die armen Leute auf den Jagt-Häufern, und an den Wild- Fluren in Flecken und Dörffern ihren Kohl, Kraut, Köm, und andere Feld- Gewächse, Hirschen, wilden Sauen, und Hasen zur Speise, Preiß und Raub kauen lassen, aber es sollen die Potentaten wissen, daß sie auch hiermit sich am Siebenden Geboth mercklich versündigen, und ihr Gewissen beschwehren.</foreign></p>
<pb id="s310" n="286" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.02" n="2" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXXIIX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui subditos fericidas capitali <reg orig="poenâ" TEIform="reg">poena</reg> plectit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.04.02.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">VEnandi ius non sine <reg orig="causlâ" TEIform="reg">causla</reg> <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> sub ditis ademptum, et Principibus adplicatum esse diximus. Quocirca, ut olim, qui invito Domino alienum fundum venatum ingrediebatur, iniuriarum actione <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> conveniebatur; ita <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg>, postquam venatio Principibus adplicata, in feripetas <reg orig="meritò" TEIform="reg">merito</reg> <reg orig="arbitrariâ" TEIform="reg">arbitraria</reg> <reg orig="poenâ" TEIform="reg">poena</reg> animadvertitur, an <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> haec ad mortem usque extendi possit? ut Valent. <reg orig="Förster" TEIform="reg">Forster</reg>. <hi TEIform="hi">tr. de dominio cap. 9. num. 55.</hi> et alii volunt, dubitatur, et ante eum Zoannet. <hi TEIform="hi">de dupl. venat. num. 99.</hi> ubi ait: hoc iniquum et rationi dissentaneum esse, pro <reg orig="belluâ" TEIform="reg">bellua</reg> <reg orig="aliquâ" TEIform="reg">aliqua</reg> <reg orig="captâ" TEIform="reg">capta</reg>, ho minem ad DEI imaginem creatum, et
<pb id="s311" n="287" TEIform="pb"/>
Christianum Salvatoris CHRISTI membrum protinus mactari, morteque plecti. Sequitur Pruckm. <hi TEIform="hi">de Reg al. §. venatio. num. 62. et seqq.</hi> Heig. 1. <hi TEIform="hi">quaest. 15. num. 72.</hi> Arnis. <hi TEIform="hi">de iur. Mai. cap. 4.</hi> Speckhan. <hi TEIform="hi">cent. 1. quaest. 68. n. 2. et 15.</hi> et alii, quos refert Capzovius. <hi TEIform="hi">Pr. Crim. quaest. 84. num. 28. et seqq.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.02.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Rectè" TEIform="reg">Recte</reg> negat D. Frantzkius. <hi TEIform="hi">Exercit. 4. quaest. 3.</hi> (1.) quod poena debeat convenire delicto. <hi TEIform="hi">l. per spiciendum. 11. de poen.</hi> ac moderanda ad modum culpae: inter poenam autem capitalem, et captam bestiam nulla est proportio, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> ea in naturali libertate oberrans, non minus Principis, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> alterius esse possit. (2.) <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> in feris bestiis <hi TEIform="hi"><reg orig="propriè" TEIform="reg">proprie</reg></hi> furtum non committatur. <hi TEIform="hi">§. 1. Inst. de oblig. quae ex delict. nasc.</hi> (3) <reg orig="Quòd" TEIform="reg">Quod</reg> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">im Sächs. Land-Recht.</foreign> <hi TEIform="hi">l. 2. art. 61. dicatur:</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Da GOTT den Menschen erschuff, da gab Er ihm Gewalt über Fisch und Vogel, und über alle Thiere, darumb haben wir des Uhrkund von GOtt,
<pb id="s312" n="288" TEIform="pb"/>
daß niemand seine Leib an diesen dreyen verwürcken möge, etc.</foreign> <hi TEIform="hi">ubi Glossa Germ. num. 2.</hi> Add. D Iohan. Adam. Osiand. <hi TEIform="hi">in observaet. ad Grot. de I. B. et Pac. lib.2. cap. 8. thes. 5. ubi ait:</hi> <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> poena eorum, qui feras capiunt non consentiente Principe, non ultra modum exasperari debeat. Alicubi fericidae <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die Wilpret-Schützen,</foreign> vivi cervorum dorsis ferreis vinculis alligati mortem subire coguntur, quod crudele, ac <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> probandum. Cervus enim in solitudinem missus, noctu diuque non requiescit, nisi cursu defatigatus per invios saltus, per nemora umbrosa currit, eo fine, ut impositum sibi onus abstrahat, quo non abstracto, superat avios montes, et ad devias valles praeceps fertur, fruticeta et dumeta permeat, in senticetis squalidis se circumvolvit, fluvios rapaces tranare solet, transilit sepimenta obsita virgultis et spinis, ut <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> corporis membra frustratim abripiantur imposito. <reg orig="Nuperrimè" TEIform="reg">Nuperrime</reg>, <hi TEIform="hi">anno sc. 1666.</hi>
<pb id="s313" n="289" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">mense Maio</hi> (ut scribit D. Herm. Hoffman. <hi TEIform="hi">in Lycar. Germ. moribus informato, c. 45. num. 9.</hi>) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ist ein Hirsch in der Wetterau gesehen worden, der in der Saat geweidet, auf dem ein Mann mit Ketten verwahrt, gesessen, gantz blutig, mit zerrissenen Kleidern, und zufleischtem Leib, der ohne Unterlaß geruffen: Ach! nehmet mir doch mein Leben, daß ich der unerträglichen Straffe, die ich nun in den dritten Tag ausgestanden, abkommen möge.</foreign> O aninima, (exclamat Hoffmannus <hi TEIform="hi">d. l.</hi>) si in desperationem incidisti, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> terribilem institues querelam in extremo iudicio contra iudicem tuum saecularem, quem non corporis tui sanguine satiare potuisti, sed temetipsam, quae ad immortalitatem condita es, ad immortalem interitum reservatam videbis! Peccat igitur Princeps, qui venationum temeratores, <hi TEIform="hi">ubi aliae delicti circumst antiae non accedunt</hi>, mortis <reg orig="poenâ" TEIform="reg">poena</reg> plectit, aut ultra modum eam exasperabat.</p>
<pb id="s314" n="290" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.03" n="3" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XXXIX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui viduarum, orphanorum, ac miser abilium personarum curam non habet.</hi></head>
<div3 id="FrPO.04.03.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">DEUM singularem orphanorum ac Viduarum curam habere, sacrae literae passim docent. In Psalmo Davidico 68. vers. 6. dicitur <hi TEIform="hi">pupillorum Pater, viduarumque iudex.</hi> In Lege <reg orig="Mosaicâ" TEIform="reg">Mosaica</reg> (<hi TEIform="hi">Exod. 22. vers. 22. et seqq.</hi>) cavetur: <hi TEIform="hi">Viduae et pupillo non nocebitis. Si laeseritis eos, vocifer abuntur ad me, et ego audiam clamorem eorum, et indignabitur furor meus: percutiamque vos gladio: et erunt uxores vestrae viduae, et filii vestri pupilli.</hi> Pii igitur Principes, velut Vicarii DEI in his terris, semper mandatum hoc de curandis ac tuendis viduis et orphanis <reg orig="sanctissimè" TEIform="reg">sanctissime</reg>
<pb id="s315" n="291" TEIform="pb"/>
<reg orig="custodivêre" TEIform="reg">custodivere</reg>. Egregiam imaginem boni Principis videre licet apud Hiobum, <hi TEIform="hi">cap. 29.</hi> ubi Princeps Hiobus de se ipso scribit: <hi TEIform="hi">Cor viduae consolatus sum: Pater eram pauperum: Oculus fui caeco, et pes claudo. Pupillum, cui non erat adiutor, desendi.</hi> Ad quem locum notat Osiander: <hi TEIform="hi">Viduarum et pupillorum praecipue curam DEUS magistratui, tamquam Patri patriae commendavit</hi>. Ob hanc causlam Viduae, et pupilli ut miserabiles personae, de iure Romano, immediate ad Curiam summi Principis provocare poslunt. <hi TEIform="hi">t. t. C. Quando Imperator inter pupillos, viduas velalias miser abiles personas cognoscat</hi>. Quam vis piissima et aequissima haec Imperialis Constitutio in multis locis <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> <reg orig="malè" TEIform="reg">male</reg> servetur. Scilicet <hi TEIform="hi">Pauper ubique iacet</hi>, et tenuiorum contemptus ac oppressio mos saeculi est. Sane in Principum ac Statuum Imperii provinciis Constitutioni isti adhuc locum esse, ita ut Vidua adversarium suum ad tribunal Principis sui,
<pb id="s316" n="292" TEIform="pb"/>
cuius iurisdictioni subest, trahere pos, sit, testatur Carpzovius, <hi TEIform="hi">lib. 2. Resp. Elect. 19.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.03.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Princeps igitur, qui Viduarum, pupillorum aliarumque miserabilium personarum curam, non habet, hoc <reg orig="ipsô" TEIform="reg">ipso</reg> officium boni Principis ac Patris negligit et in DEUM maxime peccat. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wer sich der Witiben und Wäysen nicht erbarmet</foreign> (ait D. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. Conscient. cap 9. q. 69.</hi>) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und hertzlich annimmt, der muß ein verzweiffelter harter böser Mensch seyn. Daher nennet das Buch der Weißheit solche Wittben-Feinde rohe Leute, die keiner Wittben noch abten Manns schonen, und der alten Greissen Straffe nicht achten.</foreign> Sap. 2, v. 10. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Diß hat GOTT zumahl ernstlich in seinem Gesetz verboten: Denn Er als ein Vater der Wäysen, und Richter der Wittben.</foreign> Psalm. 68. v. 6. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wil sie unbeleidigt wissen.</foreign> Exod. 22. v. 22. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Und wil ein schneller Zeuge seyn, wider die, so ihnen Gewalt und
<pb id="s317" n="293" TEIform="pb"/>
Unrecht thun.</foreign> Mal. 3. v. 5. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Nun geschicht solches gemeiniglich an Wittben und Wäysen. Manche sehen lieber einen Wolff vor sich, als eine arme Wittbe, die ihre Sache, Noth und Anliegen anbringen wil, darumb müssen sie auch auf (Cantzeleyen,) Rath-Häusern und bey Ampt-Stuben, biß aufs letzte warten, werden rauh und unfreundlich angefahren, bekommen schlechten und kurtzen Bescheid, werden abgewiesen, sollen wieder kommen. etc. Ist das nicht Sünde und Unrecht</foreign>? Princeps et Magstratus supremus pupillorum tutor, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der Ober-Vormund</foreign> dicitur, et merito. Pupillis igitur prospicere debet, ut bonos ac fideles habeant tutores et curatores, hoc si negligat, damnorum pupillarium causa est.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.03.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Omnes igitur Principes sanctissimi Hiobi, optimi Viduarum ac pupillorum Patris, exemplum sibi imitandum proponant, cogitantes illud Salomoneum (Proverb. 29. v. 7.)
<pb id="s318" n="294" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Novit iustus causam pauperum</hi> et Ecclesiastici, <hi TEIform="hi">(cap. 4. v. 10.) In iudic ando esto pupillis misericors ut Pater, et pro viro matri illorum</hi>. Vid.Osiand. <hi TEIform="hi">in not. ad d. loc.</hi></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.04" n="4" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XI. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui homines malos, impios et atheos latae vel nullius conscientiae homines, in <reg orig="aulâ" TEIform="reg">aula</reg> <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> fovet, eosque ad dignitates et officia publica evehit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.04.04.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">NOn tantum Princeps id operam det, ut suo exemplo subditis in <reg orig="verâ" TEIform="reg">vera</reg> pietate, <reg orig="iustitiâ" TEIform="reg">iustitia</reg> vitaeque <reg orig="sanctimoniâ" TEIform="reg">sanctimonia</reg> praeluceat, <reg orig="verùm" TEIform="reg">verum</reg> etiam tales
<pb id="s319" n="295" TEIform="pb"/>
Consiliarios, Praefectos aliosve ministros et Officiales, qui pii et notoriis sceleribus aliis offendiculo non sunt, eligat necesse est. Id DEO gratum, Principi ipsi glorio sum, ac Reip. salutare. Honor scilicet et favor piis, contumelia autem et odium impiis debetur. <hi TEIform="hi">Is habitabit in tabernaculo Domini</hi>, (ait Psalmista) <hi TEIform="hi">in cuius oculis contemptus est reprobus, et qui timentes DEUM honorat</hi>. Quod Lutherus vertit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Der die Gottlosen nichts achtet, sondern ehret die Gottesfürchtigen</foreign>. Experientia docet, unius pii ??? sidelis Ministri <reg orig="operâ" TEIform="reg">opera</reg> Rem publicam saepe florentem redditam et à periculo ruinae conservatam fuisse: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Durch einen treuen Gottesfürchtigen Diener, wird offt ein Herr ja auch wohl ein gantz Land gesegnet, und bey gutem Wesen erhalten,</foreign> ait Reinkingius, et exemplis Iosephi, et <reg orig="Naëmanis" TEIform="reg">Naemanis</reg> probat. <hi TEIform="hi">Pol. Biblic. axiom. 81.</hi> Elige tibi Consiliarios (scribit S. Augustinus <hi TEIform="hi">in Epist. ad Comitem quendam</hi>)
<pb id="s320" n="296" TEIform="pb"/>
timentes DEUM, et veritatem amantes. DEUS enim bonis viris solet bona consilia suggerere. Simanc. <hi TEIform="hi">de Catholic. instit. tit. 34. num.</hi> 9. Vid. Stephan. Nathan. <hi TEIform="hi">de Iustit. vulnerat. L.</hi> 2. t. 6. c. 5. n. 4.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.04.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Sanctissimus Rex David in eligendis ministris, exemplo suo omnibus Principibus praeivit, quod ut sequantur, tam pium quam utile ac necessarium. <hi TEIform="hi">Facientes praevaricationes</hi> (inquit Psal. 101.) <hi TEIform="hi">odi: non adhaesit mihi talis homo improbus. Cor pravum declinet à me. Malitiosum non agnosco. Oculi mei ad fideles terrae, ut sedeant mecum. Ambulans in <reg orig="viâ" TEIform="reg">via</reg> <reg orig="immaculatâ" TEIform="reg">immaculata</reg>, hic mihi ministr abit.</hi> Ad quae verba Lucas Osiander haec notat: <hi TEIform="hi">Circumspiciant Principes, <reg orig="tùm" TEIform="reg">tum</reg> in suis regionibus, <reg orig="tùm" TEIform="reg">tum</reg> alibi, et eligant viros cordatos et integros, quibus officia committant gerenda. Sed quidam malunt astutos habere, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> bonos. Et Principibus multi commendantur, qui ad officia publica ineptiores sunt, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg></hi>
<pb id="s321" n="297" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">asinus ad lyram</hi>. Improbi <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> et sceleribus inquinati ab officiis publicis removendi, ne suo exemplo etiam subditos inficiant, et Frinceps in suspicionem incurrat, quasi talia scelera foveat. <hi TEIform="hi">Qui autem Principes eiusmodi perversis hominibus, <reg orig="agnitâ" TEIform="reg">agnita</reg> ipsorum <reg orig="malitiâ" TEIform="reg">malitia</reg>, nihilominus fidunt, imprudenter faciunt, Deunique tentant.</hi> De <reg orig="Aulâ" TEIform="reg">Aula</reg> Principis, <reg orig="aeternâ" TEIform="reg">aeterna</reg> <reg orig="gloriâ" TEIform="reg">gloria</reg> dignissimi ERNESTI pii, Ducis Saxoniae, haec traduntur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Des Sinnes, dessen Ihre hochse eligste Fürstl. Durchl. als den Herr und Haupt Ihres Fürstlichen Hauses und Hofes waren, dessen wolten Sie auch, daß alle die Ihrigen seyn solten; Und daher kam es, daß dieser Fürstliche Hof, bey Ihren Lebzeiten, wohlmehr, wie man etwann vom, Christlichen Käyser</foreign> Theodosio <foreign lang="GE" TEIform="foreign">lieset, einem Kloster zu vergleichen war/als da kein Tag ohne Besuchung des Gottesdienstes oder Betstunde, theils in der Kirche, theils in den <reg orig="Gemächern" TEIform="reg">Gemachern</reg>, hingelassen wurde, da keine
<pb id="s322" n="298" TEIform="pb"/>
Verrichtung so nöthig und wichtig, keine Ergetzligkeit auch so angenehm, keine Reise so mühsam oder eilfertig war, die auch nur einer einzigen Betstunde Versüß, ja fast nicht derselben Aufschiebung verursachet hätte. Alles üppige Wesen wurde aus dieser Hofstat verbannet, das leider fast allgemeine Laster des Vollsauffens, kennete man nicht, Karten und Würffelspiel sind in vielen Jahren nicht gesehen worden.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.04.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Videmus tamen corruptissimo hoc aevo, in nonnullorum Principum Christianorum aulis adhuc dum foveri, et in admiratione esse homines nullius Religionis, cauteriatam conscientiam habentes, et à <reg orig="sincerâ" TEIform="reg">sincera</reg> pietate ac Christianismo prorsus alienos quique non verentur, <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> gravipraesentium scandalo in mensis Principum de <reg orig="Christianâ" TEIform="reg">Christiana</reg> Religione <reg orig="pessimè" TEIform="reg">pessime</reg> sentire et loqui, ita ut parum ab sit, quin atheismum <reg orig="apertè" TEIform="reg">aperte</reg> profiteantur, quibus tamen summa et praecipua,
<pb id="s323" n="299" TEIform="pb"/>
Reip. negotia gerenda creduntur. O impietatem! De hoc perverso more <reg orig="iustè" TEIform="reg">iuste</reg> conqueritur Reink. <hi TEIform="hi">d. l.</hi> quem loquentem <reg orig="heîc" TEIform="reg">heic</reg> inducimus. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es thun Käyser, Könige, Potentaten, Fürsten und Regenten weißlich und wol, wenn sie in Annehm- und Vestellung ihrer Diener, gute fleißige Achtung darauf haben, wen sie vor Diener bestellen, und nach redlichen Leuten, die GOtt fürchten, warhafftig, und dem Geitz feind sind, trachten. Denn wie durch Gottseelige, fromme Diener der Seegen kommt, also kan er durch gottlose, frevelhaffte Diener entzogen werden. Aber es wird itzo in der Welt wenig nach diesen Haupt</foreign>- qualit<foreign lang="GE" TEIform="foreign">äten der Gottseeligkeit und Redligkeit gefraget, werden zuweilen deswegen wohl bespottet, für einfältige</foreign> Simplici<foreign lang="GE" TEIform="foreign">sten und schlechte Leute gehalten; Sondern wer nur</foreign> ingenios, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">arglistig, spitzfündig ist, welches man eine Politische Klugheit nennet, sich auf die</foreign> rationem status <foreign lang="GE" TEIform="foreign">verstehet, weiß wol
<pb id="s324" n="300" TEIform="pb"/>
zu</foreign> simuli<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren, und zu dissimuliren, kan darneben mit dem grossen Messer wol aufschneiden, aus einer Fliege einen Elephanten, und wieder aus einem Elephanten eine Fliege machen, weiß viel neue</foreign> modos <foreign lang="GE" TEIform="foreign">den Herrn reich zu mochen, die arme Unterthanen bald auf diese, bald auf eine andere Weise in eine neue</foreign> contribution <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und</foreign> consumption <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu setzen, und biß auf Marck und Bein auszusaugen, das sind tapffere, gewaltige Leute, und wann dieselbe einen Rath geben , da wird ihr Rath gehalten, als wenn man GOTT umb etwas hätte gefragt, und müssen die andern alle schweigen, oder diesen Verweiß gewärtig seyn, daß sie es nicht gut und treulich meynen. Aber wie Ahitophel ein Ende mit Schrecken genommen, und sich erhänget, also gehet es noch heutiges Tages mit vielen, daß sie auch ein Ende mit Schrecken nehmen.</foreign> Add. Nicol. Selnec. <hi TEIform="hi">comment, in Psal. 101.</hi> ubi ait: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ie <reg orig="grösser" TEIform="reg">grosser</reg>
<pb id="s325" n="301" TEIform="pb"/>
Standt, ie grösser Gefahr, ie gewaltiger, ie mehr Gesellschafft, und ie grösser Betrug. Christliche Herren sollen dem Crempel Daoids folgen, daß sie sich umbsehen nach redlichen Leuten, und haben einen feinen Joseph, Naeman, oder</foreign> Zopyrum <foreign lang="GE" TEIform="foreign">bey und umb sich, und können sich für den Ahitophel, Ziba, und dergleichen Schmeichlern hüten und fürsehen. Denn es ist nicht genug, daß ein Lerr seiner Person halben fromm sey, sondern er soll auch fromme Amptleute und Räthe haben. Denn es nutzet dem Volck des Herrn Frömmigkeit gar nicht/wenn alle Büberey den grossen Hansen zugelassen wird, welche darnach im Nahmen ihres Herrn, alles sich unterstehen, gebieten, und thun dürffen, und trotzen noch darzu, fluchen und martern, stehlen und rauben, und plagen die armen Leute auf das jämmerlichste, etc.</foreign></p>
<pb id="s326" n="302" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.05" n="5" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XLI. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui calumniatoribus et adulatoribus aures faciles praebet, eorumque malitiam non coercet.</hi></head>
<div3 id="FrPO.04.05.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">CAlumniae et obtrectationes adulatorum in aulis Principum, quandoque etiam optimorum ac prudentissimorum, pronis auribus accipi solent. Verssimum enim est, quod Menander scribit:</p>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GR" TEIform="foreign">*o( bios ma/lista toi=s2 pounhroi=s2 h(/detai,</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GR" TEIform="foreign">*pra\tgei d) o( ko/lac, a)/rista pa/ntwn, deu/teros</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GR" TEIform="foreign">*o( *sukofa/nths2, o( tou, kakoh/qhs2 tri/tatos.</foreign></l>
</lg>
<p TEIform="p"><hi TEIform="hi">Idest:</hi></p>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N">Haec vita gaudet improbis potissimum,</l>
<l TEIform="l" part="N">Sed <hi TEIform="hi">assentator</hi> omnium primas tenet,</l>
<pb id="s327" n="303" TEIform="pb"/>
<l TEIform="l" part="N">Vivitque <reg orig="longè" TEIform="reg">longe</reg> <reg orig="iucundissimè" TEIform="reg">iucundissime</reg> omnium,</l>
<l TEIform="l" part="N">Deinde <hi TEIform="hi">Sycophantae</hi> proximus est honos;</l>
<l TEIform="l" part="N">Audire enim calumnias dulce admodum.</l>
<l TEIform="l" part="N">At tertius conceditur locus <hi TEIform="hi">invido</hi>,</l>
<l TEIform="l" part="N">Artes nocendi qui sint <reg orig="astutissimè" TEIform="reg">astutissime</reg>.</l>
</lg>
<p TEIform="p">Quae verba Richterus. <hi TEIform="hi">axiomat. Polit. 161.</hi> sic Germanice reddit:</p>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Zulosen Leuten hat man Lust,</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wie einem Verständigen wohl bewust,</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wer heucheln kan, sitzt oben an,</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Und bleibt ein unverderbter Mann.</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Darnach find man Verräther viel</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Die sind die nechsten in dem Spiel.</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wer neidig ist, und listig schad,</foreign></l>
<l TEIform="l" part="N"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">Der wird mit Schad wohl begabt</foreign>.</l>
</lg>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.05.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Cum <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> pestilentissimum hoc hominum genus, quod Didaco <reg orig="Saavedrâ" TEIform="reg">Saavedra</reg>, non infimae sortis Politico Hispano <hi TEIform="hi">Symbol. Pol. 48.</hi> semper in Aulis Principum, ubi minus secura est <hi TEIform="hi">Veritas</hi>, viget, non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> Principes in ruinam impellere, egregios et de
<pb id="s328" n="304" TEIform="pb"/>
<reg orig="Republicâ" TEIform="reg">Republica</reg> optime meritos Viros perdere ac innocentes homines in odium, et periculum famae, fortunarum, aut vitae conicere soleat, Principem cum peccare dicimus, qui detestabile hoc malum in sinu Gratiae suae <reg orig="studiô" TEIform="reg">studio</reg> fovet, et eiusmodi serpentes ex <reg orig="Aulâ" TEIform="reg">Aula</reg> sua non exturbat. Transgreditur is regulas vitae aulicae, quas David, optimus Princeps <reg orig="lsraëliticus" TEIform="reg">lsraeliticus</reg>, <hi TEIform="hi">in Psalm. 101.</hi> sibi atque aliis Regibus ac Principibus observandas praescripsit, ubi inter alia dicitur: <hi TEIform="hi">Der seinen Nechsten hetmlich verleumbdet, den vertilge ich. Falsche Leute halte ich nicht in meinem Hause. Die <reg orig="Lügener" TEIform="reg">Lugener</reg> dedeyen nicht bey mir.</hi> Fatendum equidem est, ipsum Davidem, calumniis nequissimi Zibae occupatum, à recto tramite semel aberrasse, (2. Sam. 26.) dubium tamen non est, eum <reg orig="experientiâ" TEIform="reg">experientia</reg> edoctum, hunc errorem correxisse, et eiusmodi perniciosos homines diligenter cavisle. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Denn David</foreign>, (verba sunt D. Selnecceri,
<pb id="s329" n="305" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">comment. in Psalmum istum</hi>) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">als ein Gottesfürchtiger weiser Herr, der in einem Nagel am kleinesten Finger mehr Frömmigkeit und Klugheit gehabt hat, denn ietzt alle Könige, Fürsten , Räthe, und Cantzler in ihrem gantzen Leibe haben, und vermogen, stellet sich selbst zum Crempel, wie man fich recht in die Sache schicken, und fromm Hof-Gesinde und Unterthanen haben, und böse Diener nicht leiden solle.</foreign> Ibidem additur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Verleumbden ist zu Hof ein gemein Kraut, und wird dadurch bey grossen Herren unschuldigon frommon Louton offt unrecht gethan, sonderlich wenn die Obrigkeit den <reg orig="Ohrenbläsern" TEIform="reg">Ohrenblasern</reg> <reg orig="zuhöret" TEIform="reg">zuhoret</reg>, und leichtlich glaubet. Da kommen denn die Heuchler, <reg orig="Fuchsschwäntzer" TEIform="reg">Fuchsschwantzer</reg>, und <reg orig="Ohrenbläser" TEIform="reg">Ohrenblaser</reg>, und tragen und sagen auf, und haven, und saltzen ein manchen frommen ehrlichen Mann, und darbey stehet die Obrigkeit, <reg orig="höret" TEIform="reg">horet</reg> zu, fragt nicht weiter, und glaubet den vetzzweiffelten <reg orig="Schälcken" TEIform="reg">Schalcken</reg>.
<pb id="s330" n="306" TEIform="pb"/>
Aber da soll sich eine Christliche Obrigkeit für solchen falschen Zungen hüten, und ihnen nicht glauben, sie habe denn die Sache meist und gründlich erkennet und erfahren. Sie soll auch die Lügen, Untreu, und Falschheit ernsilich straffen, und denselben Leuten gram und seind seyn, die nur auf andere Leute reden, schelten, sie und alle ihre Arbeit verkleinern, und ihnen ihren Nahmen, Glimpff und Ehre abschneiden. An einem Verleumbder ist doch nichts gut, etc.</foreign> <hi TEIform="hi">Gloria Regum</hi> (ait Salomo in Prov. 25. 2.) <hi TEIform="hi">est investio are sermonem</hi>. Add. Theod. Reink. <hi TEIform="hi">Bibl. Polic. l. 2. axiom. 71.</hi> ubi ait: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Falsche Leute, Verleumbder, <reg orig="Ohrenbläser" TEIform="reg">Ohrenblaser</reg>, sollen grosse Herren nicht umb sich haben und dulden. Denn es ist nicht zu sagen und zu beschreiben, was <reg orig="für" TEIform="reg">fur</reg> Ubel die <reg orig="Ohrenbläser" TEIform="reg">Ohrenblaser</reg>, neve Zeitungbringer, und <reg orig="Fuchsschwäntzer" TEIform="reg">Fuchsschwantzer</reg> bey Herren-<reg orig="Höfen" TEIform="reg">Hofen</reg> anstifften, und wie sie auch frommer und <reg orig="verständiger" TEIform="reg">verstandiger</reg> Regenten
<pb id="s331" n="307" TEIform="pb"/>
Hertz gewinnen und verleiten können. Und hat der Heydnische</foreign> Philosophus Antisthenes <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu sagen pflegen: Ein Schmeichler und Ohrenbläser wären viel ärger denn die Raben. Denn ein Rabe bisse nur den todten Menschen die Augen aus dem Kopff, aber ein Schmeichler blendete die Augen, daß sie dasjenige, was recht und wahr ist, nicht erkennen noch sehen mögen.</foreign> Discant igitur Principes cavere eiusmodi Aularum pesites, ne venenis calumniantium adulatorum infecti pereant, aliosque perire faciant. Exemplo eis praeivit ERNESTUS pius, Dux Sax. de quo legitur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Anbringer und</foreign> Calumniant<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en hatten schlechten</foreign> access, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und musten zeitlich <reg orig="gewärtig" TEIform="reg">gewartig</reg> seyn, daß sie dem Angegebenen unter Augen gestellet, und wenn sich derselbe verantworten kunte, zu schanden gemacht wurden. Falschheit, Neid, Verachtung, Calumnien, Ubermuth, und andere dergleichen vezfluchte <reg orig="Künste" TEIform="reg">Kunste</reg>, die manches grossen Herrn Hof zu
<pb id="s332" n="308" TEIform="pb"/>
vergifften pflegen, waren entweder gantz unbekant, oder zum wenigsten bey des Hochseeligsten Fürsten Augen und Ohren so wenig willkommen, und hatten so wenig Kräffre, daß sie von niemand mit einigem Nutz gebraucht, oder mit Schaden ihr</foreign> effect <foreign lang="GE" TEIform="foreign">empfunden wurde.</foreign></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.06" n="6" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XLII. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui Ministrum <reg orig="optimè" TEIform="reg">optime</reg> meritum ob veritatem odit, eumque aut dimittit, aut ad resignationem officii cogit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.04.06.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">PEriculosum semper fuit, impiorum Principum crimina incusare. Vitia namque licentiam suam
<pb id="s333" n="309" TEIform="pb"/>
vituperandi libertate constringi nolunt, VERITAS, odium PARIT. Praecursor Salvatoris capite luebat magnam libertatem, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> invehebatur in Herodem Regem, his verbis: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es ist nicht recht, daß du deines Bruders Weib habest</foreign>. (Matth.14.) Non tamen cedendum periculo. Proceres, Episcopi, Viri docti et pii insurgere debent, DEI causlam agere, ut si potentium peccata non possint sisti, tamen erubescant, et lentius ad interitum tendant, trahanturque. Ad Conz. <hi TEIform="hi">de morib. aulae. cap. 54. §. ult.</hi> Egregium exemplum Viri aulici integri et cordati, dicendi libertate utentis, praebet Daniel, quem <hi TEIform="hi">pulcherrimum Palatinorum speculum</hi> <reg orig="meritò" TEIform="reg">merito</reg> dixeris. Ille veritatem Regibus suis, quorum minister erat, <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> occultabat, sed eis tristissima fata aperte denuntiabat. (vid. Dan. 4. v. 21. 22. cap. 5. v. 22. 23.)</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.06.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Maximè" TEIform="reg">Maxime</reg> exosi sunt Principum Ministri, qui non loquuntur, quae sunt ad palatum Aulae. De <reg orig="Michâ" TEIform="reg">Micha</reg>
<pb id="s334" n="310" TEIform="pb"/>
<reg orig="Prophetâ" TEIform="reg">Propheta</reg> Achabus, <reg orig="Israëlitarum" TEIform="reg">Israelitarum</reg> Rex, non verebatur <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> pronuntiare: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ich bin ihm gram, denn er weissaget mir nichts guts.</foreign> (1. Reg. 22. v. 8.) Nec raro <foreign lang="GR" TEIform="foreign">*par)r(hs1i/a</foreign> Ministrorum <reg orig="irâ" TEIform="reg">ira</reg>, odio, persecutione, <reg orig="ignominiâ" TEIform="reg">ignominia</reg>, dignitatis privatione, exilio, carcere, verberibus ac morte damnatur, ut quottidiana exempla docent. Principes plerumque (ait Agrippa <hi TEIform="hi">l. 10. ep. 62.)</hi> nullum amant ex animo, nulli fidem se debere putant, nisi ex <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> libidine. Quin et <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> affligunt <reg orig="benè" TEIform="reg">bene</reg> meritos, illisque non modo gratiam referre non cogitant, sed insuper prosequuntur <reg orig="iniuriâ" TEIform="reg">iniuria</reg>, nonnumquam proscribunt, et bonis omnibus spoliant. Add. <hi TEIform="hi">Tract. nostr. de <reg orig="Gratiâ" TEIform="reg">Gratia</reg> Princ. erga Ministrum. cap. 19.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.06.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Principem autem, qui Fidem, candorem et integritatem Ministri sui, (ut <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> fit) <reg orig="odiô" TEIform="reg">odio</reg> et contemptu compensat, eumque immerentem dignitate ac munere privat, aut ad resignationem officii per indirectum cogit,
<pb id="s335" n="311" TEIform="pb"/>
peccare, in propatulo est. Violatur <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> fides, laeditur iustitia, ingratitudinis turpitudo committitur. Cogitare, debet Princeps, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> supra se habeat Dominum, monente Apostolo, cui aliquando ratio reddenda. <reg orig="Longè" TEIform="reg">Longe</reg> aliam mentem habuit sapiens ac pius Princeps ERNESTUS, Dux Saxon. de quo in curriculo vitae haec leguntur verba: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Sie liebten ihre treue Diener hertzlich, suchten ihre Ehre, Glimpf und Wolfahrt zu erhalten, und liessen sichs eine Freude seyn, wenn sie einem wolverdienten Manne in Nöthen beyspringen können.</foreign></p>
<pb id="s336" n="312" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.07" n="7" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XLIII. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui fideli Ministro promissum salarium denegat, aut sine <reg orig="caussà" TEIform="reg">caussa</reg> imminutum solvit</hi>.</head>
<div3 id="FrPO.04.07.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">DIgnus est operarius mercede <reg orig="suà" TEIform="reg">sua</reg>: Salvatoris dictum est. Quis unquam suis militat stipendiis? aut Apostolus <hi TEIform="hi">(1. Cor. 9.)</hi> Legem abhorrere, sine praemio homines laboriosis officiis praefici, inquit Imperator, <hi TEIform="hi">in §. si quis autem. Auth. de iudic.</hi> Quid ad onus eligitur, repelli non debet à mercede. <hi TEIform="hi">cap. cum secundum. X. der prae. bend.</hi> nam iustum est, ut illi consequantur stipendium, qui pro tempore suum commodare reperiuntur obsequium. <hi TEIform="hi">can. charitatem. II. quaest. 1.</hi></p>
<pb id="s337" n="313" TEIform="pb"/>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.07.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Merces autem, quae cuiusque honori ac functioni respondeat, danda, at Dio. l. 52. dignum est, (dicitur <hi TEIform="hi">in can. Ecclesiafticis. XII. q. 2.</hi>) rerum remuneratione gaudere, ut qui voluntariis obsequiorum necessitatibus <reg orig="spontè" TEIform="reg">sponte</reg> se subiciunt, <hi TEIform="hi"><reg orig="dignè" TEIform="reg">digne</reg></hi> nostris provisionibus consolentur. Quemadmodum igitur iniistum est, contra conventionis tenorem, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">dem Bestallungs-Brieff,</foreign> Officialem duplicilabore pro simplici salario onerare: sic non minus iniustum est, conventum salarium sub quodam praetextu ei denegare, aut id nimis <reg orig="tardè" TEIform="reg">tarde</reg>, aut diminutum persolvere. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Versprochene</foreign> Salaria (inquit Theod. Reink. <hi TEIform="hi">Bibl. Polic. l. 2. axiom. 93.</hi>) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und verdienter Lohn muß den Dienern richtig bezahlet, und ohne ihren Willen nicht geändert werden, weiln solche</foreign> ex conventione per modum contractus <foreign lang="GE" TEIform="foreign">abgeredet. Verdienter und vorenthaltener Lohn ist eine von den vier Sünden, die in den Himmel schreyen:</foreign></p>
<pb id="s338" n="314" TEIform="pb"/>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N">Clamitat in caelum vox sanguinis et Sodomorum,</l>
<l TEIform="l" part="N">Vox oppressorum, merces detrecta laborum.</l>
</lg>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.07.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Peccat igitur Princeps, qui competentia stipendia ministris debita, vel <reg orig="planè" TEIform="reg">plane</reg> non, vel non integra solvit. Providendum enim potestati, (inquit Sarisber. <hi TEIform="hi">lib. 5. c. 9.</hi>) ne Consiliarii eius indigeant, et aliena <reg orig="immoderatiùs" TEIform="reg">immoderatius</reg> concupiscant; <hi TEIform="hi">pecunias illas volumus</hi>, (ait Cassiodor. 8. epist. 20.) <hi TEIform="hi">quibus libraiustitiae suffragatur</hi>. Quin potius Princeps pro modo aucti laboris salarium augere tenetur, <hi TEIform="hi">per l. in nomine C. de Offic. Praefect. Praet. Afric</hi>. ubi dicitur: <hi TEIform="hi"><reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> sufficientes et ipsis Du cibus et eorum officiis emolumenta praestitimus, et semper providimus unumquemque secundum laborem suum ad meliorem gradum et maiores dignitates perducere</hi>. Vid. Menoch. <hi TEIform="hi">A. I. Q. cas. 223. et cas. 514. num. 16.</hi> Quam difficulter <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> salaria solvantur, Vid. D. Menger. <hi TEIform="hi">Scrut. consc. cap. 11.</hi>
<pb id="s339" n="315" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">q. 41. 62. et qu. 64.</hi> Freundenberg, <hi TEIform="hi">de Rescript. morat. tit. 77. concl. 44.</hi> Iung. Tr. Nostr. <hi TEIform="hi">de Resignat cap. de resignat. Official.</hi> D. <reg orig="Schüy" TEIform="reg">Schuy</reg>. <hi TEIform="hi">in Reflex. Polit.</hi></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.08" n="8" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XLIV. <hi TEIform="hi">Peccat Princps, qui expensarum nec modum nec finem faciens se Statumque suum ad incitas redigit</hi>.</head>
<div3 id="FrPO.04.08.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">QUamvis quilibet suarum rerum, arbiter ac moderator esse dicatur, prodigalitas tamen et luxus in vitio est, et quidem in Principe <reg orig="eò" TEIform="reg">eo</reg> gravius, <reg orig="quò" TEIform="reg">quo</reg> perniciosius. Gaudeat <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> Princeps arbitrio suo in faciendis sumptibus, pro <reg orig="tuendâ" TEIform="reg">tuenda</reg> Status sui <reg orig="magnificentiâ" TEIform="reg">magnificentia</reg>, sed cum moderatione decenti,
<pb id="s340" n="316" TEIform="pb"/>
ne Salus periclitetur. Sciant Principes, se Oeconomos ac dispensatores bonorum à DEO constitutos, et ad reddendam rationem administrationis obstrictos esse. Audient et ipsi in extremo magni iudicii die vocem: <hi TEIform="hi">Redde rationem villicationis tuae</hi>. Qui <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Principes nullam facultatum rationem habentes, sua profundunt, Statumque publicum depauperant, vel <reg orig="planè" TEIform="reg">plane</reg> ad incitas redigunt, ut <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> multi Germaniae Principes solent, illi <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> graviter peccant, dum publicam rem in periculum coniciunt, et exinanito aerario, non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> rapinas et extorsiones confugiunt. Verissimum enim est, quod Hispanus ait: <hi TEIform="hi">Communemente el Principe, que es derramador, viene à ser robador y usurpator violento de lasbaziendas agenas</hi>.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.08.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Digna sunt D. Selnecceri Theologi verba, quae leguntur <hi TEIform="hi">in commentario ad Psalm. David. pag. 491.</hi> ut heic adscribantur. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es ist kein Zweiffel</foreign> (ait ille) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">daß wenn der <reg orig="ohnmächtige" TEIform="reg">ohnmachtige</reg>
<pb id="s341" n="317" TEIform="pb"/>
Pracht, Hoffart und Stoltz nicht <reg orig="wäre" TEIform="reg">ware</reg>, die Herren leichtlich mit Iahr-Renthen und Einkommen auskommen, und sich <reg orig="Fürstlich" TEIform="reg">Furstlich</reg> und Herrlich halten <reg orig="könten" TEIform="reg">konten</reg>. Aber der Pracht bringet das Geld aus dem Teutschland, und sauget die Leute aus, und machet die Herren und Unterthanen zu Bettlern, und nimmet allen Seegen GOttes von uns, wie die Erfahrung ausweiset. So will niemand mehr <reg orig="hören" TEIform="reg">horen</reg>, noch sich durch den Geist GOttes weisen lassen. Derhalben <reg orig="mögen" TEIform="reg">mogen</reg> wit die Straffen erkennen, und so wir noch nicht gar Kinder, Narren, und unsinnig sind, <reg orig="zurücke" TEIform="reg">zurucke</reg> kriechen, und uns bessern, und <reg orig="für" TEIform="reg">fur</reg> dem <reg orig="unnöthigen" TEIform="reg">unnothigen</reg> Pracht umb gemeinen Nutzes, und umb unser selbst willen <reg orig="hüten" TEIform="reg">huten</reg>. Mann siehets und <reg orig="erfährets" TEIform="reg">erfahrets</reg> <reg orig="täglich" TEIform="reg">taglich</reg>, daß hin und wieder die Unterthanen wenig im Vorrath haben. Was soll denn geschehen, wenn man einmahl (wie heutiges Tages) Land und Leute wider die Feinde <reg orig="schützen" TEIform="reg">schutzen</reg> und erretten
<pb id="s342" n="318" TEIform="pb"/>
solte? Wo kommt aber solches her? Fürwar aus unnöthigem Pracht, welchen hinauszuführen, die Herren ihre Untersassen aussaugen, und behalten bey ihren Leuten nichts im Vorrath, das sie möchten hernach gebrauchen, wenn gemeine Gefahr fürfiele. Eben der Pracht macht die neuen und ungewöhnlichen Schatzunggen und Beschwernüsse etc.</foreign> Haec Selneccerus <reg orig="serè" TEIform="reg">sere</reg> <reg orig="antè" TEIform="reg">ante</reg> centum annos scripsit, sed adhuc <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> eadem fabula, agitur. vid. D. Brent. <hi TEIform="hi">apud Dedek. Consil. Theol. vol. 2. p. 8. et 9.</hi> B. Lutherus. <hi TEIform="hi">Tom. III. Ienens. fol. 248.</hi> Nonnemo de sumptuosis Germaniae Principum Aulis dixit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ihre starcke Hofhaltung sey ein fressender Krebs, der das Vermögen verzehre, und man hernach zur Zeit der Noth dem Lande nicht helffen könne.</foreign></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.08.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Ceterum bonus Princeps operam dat, ut ratio quaestuum et necessitas erogationum inter se congruant, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und die Ausgaben nicht <reg orig="grösser" TEIform="reg">grosser</reg>
<pb id="s343" n="319" TEIform="pb"/>
seyn als die Einnahme. Grosse Herren</foreign> (ait D. Reink. Bibl. Polic. <hi TEIform="hi">lib. 2. axiom. 56.</hi>) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">haben grosse Einnahmen, sie haben aber auch grosse Ausgaben, derowegen sie mit allem Fleiß, wenn sie ihre Regierung glücklich führen wollen, die Ausgaben nach der Einnahme also</foreign> proportioni<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren und einrichten müssen, daß jene diese nicht übertreffen, bey Gräflichen Einnahmen keine Fürstliche, oder bey Fürstl. Einnahmen Königliche Ausgaben thun, sondern dahin trachten, daß noch alle Jahr etwas in Vorrath verbleibe, im Fall der Noth solches haben anzugreiffen.</foreign> Sumptus cuiusque censu definiendi sunt, eoque tenore temperandi, ut intra reditus sint: atque insuper eum in modum dispositi et ordinati, ut rationes impensarum exhibitae, aestimatione sint minores. <reg orig="Certè" TEIform="reg">Certe</reg>, qui diminutionem fortunarum suarum pati nolit, necesse habet impensas suas ordinarias ita instituere, ut, dimidia <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> pars redituum
<pb id="s344" n="320" TEIform="pb"/>
insumatur, altera reponatur. Fr. Baco de Verulamio. <hi TEIform="hi">sermon. fidel. 28.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es ist gewiß</foreign> (ait Reink. <hi TEIform="hi">d. loc.</hi>) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">daß einem grossen Herrn gute Haußhaltung, nichts weniger, als einem andern geringes Standes hochnöthig und ersprießlich. GOTT halt selber geordnet und befolen, daß derjenge, so K;nig über sein Volck seyn würde, sich einer eingezogenen Hofhaltung befleißigen, und nicht viel Rösse halten solle, und scheinet, daß Salomon darinnen den Sachen zu viel gethan habe.</foreign> Commodissima igitur augendi census ratio est, si Princeps contractis impendiis, sumptus supervacuos amputet, si ministeria, otiosa reiciat, si magis studeat <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> administrandae, affectationem externae reputationis (quae magnitudinem destruit internam) et pompam semper modulo provinciae subditorumque paupertate, metiatur. Quippe decerpendus est ramus, non arbor radicitus evellenda; et cum subditis, qudo cum
<pb id="s345" n="321" TEIform="pb"/>
ovibus agendum, quae tondentur, non, raduntur. <reg orig="Quòd" TEIform="reg">Quod</reg> si Aulicam et Oecono micam administrationem Principes ita instituerent, ut semper superesset, non deesset aliquid in necessitatis improvisae usum; et si impensas non sinerent superare facultatum vires, <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> occasio esset, collectis extraordinariis seu provincialibus onerandi subditos. Klock. <hi TEIform="hi">de Aerario. lib. 2. cap. 103. num. 1.</hi> Illustre exemplum praebet Germaniae Principibus, quod imitentur, <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> laudatus Dux Saxo-Gothanus ERNESTUSIII. de quo haec traduntur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign"><reg orig="Ubermä" TEIform="reg">Uberma</reg>ßigen Uffwand in Zehrung, und andern Kostbarkeiten, auch insonderheit den Kleider-Pracht, hielten ihre Durchl voreinen <reg orig="unersättlichen" TEIform="reg">unersattlichen</reg> Vielfraß, welcher so wohl der Privat-Personen <reg orig="Vermögen" TEIform="reg">Vermogen</reg>, als die <reg orig="Kräffte" TEIform="reg">Kraffte</reg> der Potentaten aussauget, und widerstunden dempselben mit aller Macht, insonderheit aber mit dem Exempel Ihrer eigenen hohen Person, an
<pb id="s346" n="322" TEIform="pb"/>
Kleidern, Tracramenten, und gantzen Sofstadt, im übrigen sich wenig daran kehrend, was die Ihren</foreign> principiis <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu wider lebende Welt, und der unberichtete Hauffen vor unvernünfftige</foreign> iudicia <foreign lang="GE" TEIform="foreign">davon fällen möchten. Mit Wissen und Willen verhiengen Sie keine unnütze und verschwenderische Ausgaben, wiewohl Sie es hingegen, wo es Ehr und</foreign> Reputation <foreign lang="GE" TEIform="foreign">wahrhafftig erforderte, niemals mangeln liessen. Sie bezeigten offt, es solten und müsten die Regenten ihrer Lande und Unterthanen Kräffte erkennen, und ihre Ausgabe nach den selben richten und einhalten, wo sie ihre Lande</foreign> conservi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren, die Unterthanen zu rath halten, und sich selbsten nicht in Schulden stürtzen wolten, weil eben dadurch, daß mann durch allzustarcken Uffgang, schlimme</foreign> administration <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und</foreign> distraction, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die Cammer-Güther zuweilen verlohren, solcher Abgang hiebevor durch die beschwerliche</foreign> extraordinar-<foreign lang="GE" TEIform="foreign">Mittel und</foreign>
<pb id="s347" n="323" TEIform="pb"/>
Contribution <foreign lang="GE" TEIform="foreign">ersetzet werden müssen. Ihre Durchl. hat durch GOTTes Seegen, und unermüdeten Fleiß und Sparsamkeit, ihre Cammer, welche Sie mit unglaublichen, und usf etliche Tonnen Goldes sich belauffenden Schulden beschweret befunden, von solchen allen befreyet, ein sehr hohes auf die neuerbaute Residentz und andere nöthige Gebäude verwendet, und dennoch nebenst dem aller Orten einen ansehnlichen Vorrath an webenden</foreign> Capitali<foreign lang="GE" TEIform="foreign">en, und anderen</foreign> mobilibus <foreign lang="GE" TEIform="foreign">erzeuget. etc.</foreign></p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.09" n="9" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XLV. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui absque <reg orig="gravissimâ" TEIform="reg">gravissima</reg> <reg orig="caussâ" TEIform="reg">caussa</reg> bellum movet</hi>.</head>
<div3 id="FrPO.04.09.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">BEllum <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> horrenda res est; ut eam nisi summa necessitas, aut vera,
<pb id="s348" n="324" TEIform="pb"/>
charitas honestam effi ere nequeat. Grot. de <hi TEIform="hi">I. B. et P Lib. 2. cap. 25. §. 9.</hi> et Augustin. <hi TEIform="hi">de Civitate DEIL. c. 19.</hi> ait: <reg orig="Adeò" TEIform="reg">Adeo</reg> abominanda res bellum, est, ut etiam bella iusta, quae vix unquam <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> feliciter cedunt, quin plus adferant mali, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> boni, detestanda, et pro viribus fugienda. Est scilicet bellum epitome omnium malorum; <hi TEIform="hi">et si bellum dixeris, uno verbe omnia mala dixeris</hi>. Saeva res bellum est, <hi TEIform="hi">inquit Plutarchus</hi>, cumulumque secum trahit iniuriarum et insolentiae. Ferina rabies est, ait Seneca, <hi TEIform="hi">de clement. lib. 1. cap. 24.</hi> Sanguine gaudere, et abiecto homine in silvestre animaltransire. Et Augustinus, <hi TEIform="hi">de Civitate DEI. Lib. 19. cap 7.</hi> Malorum, belli (<hi TEIform="hi">ait</hi>) multas et multiplices clades, diras et duras necessitates, si, ut dignum est, eloqui velim, quamquam nequaquam sicut res postulat, possum, quis erit prolixae disputationis modus? Sed Sapiens, inquiunt, bella gesturus est: quasi non, si se
<pb id="s349" n="325" TEIform="pb"/>
hominem meminit, <reg orig="multò" TEIform="reg">multo</reg> magis dolebeit, iustorum necessitates sibi exstitisse bellorum: quia, nisi iusta essent, gerenda non essent, ac per hoc Sapienti nulla bella essent. Iniquitas enim partis adversae iusta bella ingerit sapientigerenda, <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> et necessaria, quae iniquitas homini utique dolenda, quia hominum est, et si nulla ex eo bellandi necessitas nascatur. Haec itaque <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> magna, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> horrenda, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> saeva quisquis cum dolore considerat, miseriam necesse est fateatur, quisquis autem, vel patitur ea sine animi dolore vel cogitat, <reg orig="multò" TEIform="reg">multo</reg> utique miserius <reg orig="ideò" TEIform="reg">ideo</reg> se putat beatum, quod et humanum perdidit sensum.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.09.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Grravissimè" TEIform="reg">Grravissime</reg> igitur peccat, Princeps, qui sine <reg orig="urgentissimâ" TEIform="reg">urgentissima</reg> et invitabili necessitate arma sumit, iisque sanctam societatis humanae securitatem et tranquillitatem turbat. In, bellis suscipiendis, (ait Erasmus <hi TEIform="hi">in Praefat. ad Paraphr as. Evang. Marci</hi>, ad Galliae Regem.) quoniam
<pb id="s350" n="326" TEIform="pb"/>
ingentium malorum inducunt diluvium, oportet omnibus oculis advigilare, ne quid <reg orig="temerè" TEIform="reg">temere</reg> statuatur. Est fortasse boni Principis aliquando bellum gerere, sed tum denique, posteaquam omnibus <reg orig="frustrà" TEIform="reg">frustra</reg> tentatis huc adigit, extrema necessitas. <hi TEIform="hi">Necessitatem autem ita consideramus, si esse nobis non licet, nisi bellum infer amus.</hi> alberic. Gentil. <hi TEIform="hi">de iur. belli. Lib. 1. cap. 17. Iustum bellum, quibus necessarium, et pia arma, quibus nulla nisi in armis spes relinquitur. Livins</hi>. Rara bella sumendi causa est, quae omitti aut non possit aut non debeat, puta, <hi TEIform="hi"><reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> iura sunt</hi>, ut Florus loquitur, <hi TEIform="hi">armis saeviora.</hi> Grot. <hi TEIform="hi">d. tr. l. 2. cap. 24. §. 5.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.09.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">De Imperatore Augusto traditur, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> nulli genti, sine iustis et necessariis causis bellum intulerit. Cuspin. <hi TEIform="hi">in <reg orig="vitâ" TEIform="reg">vita</reg> Aug.</hi> Qui Princeps gentilis multis huius aevi Regibus ac Principibus Christianis ruborem incutit, quippe quos <reg orig="saepissimè" TEIform="reg">saepissime</reg> non iustam necessitatem, sed exsecrabilem.
<pb id="s351" n="327" TEIform="pb"/>
dominandi libidinem, ut <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg>, aut perversam Rationem Status contra, vicinos suos, cum <reg orig="horrendâ" TEIform="reg">horrenda</reg> sanguinis Christiani effusione, hominumque ac urbium strage armare videmus. Ille autem gentilis Princeps, et cum eo alii pacis et iustitiae amantes, aliquando in tremendo illo universali et extremo Iudicio exsurgent, et multos Christianae Religioni addictos Principes Tyrannos, <hi TEIform="hi">quibus inter artificia bellum fuit</hi>, et qui quasi belli nundinas <reg orig="institêre" TEIform="reg">institere</reg>, accusabunt, et coram iusti Iudicis tribunali <reg orig="aeternâ" TEIform="reg">aeterna</reg> ignis damnatione dignos exclamabunt, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">GOTT wird das unschuldig vergossene Vlut von ihrer Hand fordern.</foreign> <reg orig="Rectè" TEIform="reg">Recte</reg> Antisthenes <hi TEIform="hi">carnifices</hi> Tyrannis esse <hi TEIform="hi">sanctiores</hi> dixit, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> illi nocentes, hi innocentes, interficerent. <reg orig="Quàm" TEIform="reg">Quam</reg> horrenda in oculis DEI sanguinis effusio sit, scriptura passim docet. DEUS à Davide, qui tamen, <hi TEIform="hi">pia bella</hi> gessisse dicitur, <reg orig="ideò" TEIform="reg">ideo</reg> templum suum aedificari vetuit, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> multum
<pb id="s352" n="328" TEIform="pb"/>
sanguinem fudisset. (aliter quidem locum istum intelligit Osiander <hi TEIform="hi">ad Grot. cap 24. §. ult.</hi>) Quis igitur non videat (ait Grot. <hi TEIform="hi">d. c. 24. §. ult. ad fin.</hi>) praesertim Christianus, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> res sit. infelix, et mali ominis, quantoque nisu fugiendum bellum, etiam non iniustum? Sed proh dolor! Surdis <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> narratur fabula. Vid. Theod. Reinking. <hi TEIform="hi">Polit. Biblic. axiom. 125. et seqq.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.09.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="Rectè" TEIform="reg">Recte</reg> autem à Moralistis, Caietano. <hi TEIform="hi">2. 2. quaest. 95. art. 8.</hi> Molina. <hi TEIform="hi">de <foreign lang="GE" TEIform="foreign">J.</foreign> et <foreign lang="GE" TEIform="foreign">J.</foreign> tract. 1. cap. 102. et aliis, quos</hi> Grot. <hi TEIform="hi">d. c. §. 7.</hi> sequitur, traditum est, Regem, qui ob leves causas, (et ut <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> vocant, <hi TEIform="hi">praetextus</hi> quosdam) et magnum periculum secum trahentes, bellum suscipit, <hi TEIform="hi">teneri subditis ad reparationem damnorum, quae <reg orig="indè" TEIform="reg">inde</reg> oriuntur.</hi> Nam etsi non in hostes, in suos tamen veram committit iniuriam, qui talibus de causis <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> gravi malo eosimplicat. Pro singulis guttulis sanguinis in bellis iniustis et
<pb id="s353" n="329" TEIform="pb"/>
temerariis effusi ipsis auctoribus rationem aliquando reddendam esse, ait Gerhardus. <hi TEIform="hi">Part. 2. disput. pag. 368.</hi> Sed haec omnia Tyranni huius saeculi, eorumque Diabolici Statistae ridere, solent.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.09.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p">Quae <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> belli causae iustae sint, à Theologis et Politicis alibi <reg orig="latè" TEIform="reg">late</reg> traditum reperire licet. Inter praecipuas sunt, defensio verae Religionis, v.g. contra Turcam; defensio libertatis patriae; denegatio iustitiae; vindicatio gravissimae iniuriae ac damni illati; recuperatio rerum per vim. albatarum, et si quae aliae <reg orig="aequè" TEIform="reg">aeque</reg> iustae fuerint causae.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.09.06" n="6" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>VI.</head>
<p TEIform="p">Illud etiam heic praetereundum non est, nullum vitae genus improbius esse, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> eorum, qui sine, causae respectu, mercede conducti militant, et quibus</p>
<lg org="uniform" sample="complete" TEIform="lg" part="N">
<l TEIform="l" part="N"><hi TEIform="hi">ibi fas, ubi plurima merces</hi>.</l>
</lg>
<p TEIform="p">Libertati Principum Imperii non minima etiam haec adscribitur, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> illi exteris Principibus ac Rebus publicis
<pb id="s354" n="330" TEIform="pb"/>
posssint operam suam militando addicere. Ab antiquo hanc militandi libertatem Principes, Comites, Barones, Nobiles aliosve generosi animi Viros optinuisse dicitur, quam probare videtur Constitutio Imperii, <hi TEIform="hi">de anno 1570. §.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Denselben.</foreign> in verbis: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wie es im Heil. Reich Teutscher Nation, von Alters, eine löbliche Gestalt Teutscher Freyheit ist, umb Ehr und Ruhm, mit Ritterlichen Thaten, frembden Potentaten zu dienen, doch ohne Beleidigung des Vaterlandes und dessen Zugehörigen.</foreign> add. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fuß-Kuechts-Bestall. §. Denselben wir.</foreign> Vid. Paurmeist. <hi TEIform="hi">de iurisd. Imp. Lib. 1. cap. 3. num. 22.</hi> Limn. <hi TEIform="hi">de I. P. Lib. 4. cap. 8. num. 13.</hi> D. Mev. <hi TEIform="hi">ad Ius Lubec. Lib. 1. tit. 2. art. 1. num. 6.</hi> et quos refert D. Myler. <hi TEIform="hi">de Princip. et Stat. Imp. p. 2. cap. 16.</hi> Sed dolendum <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> est, <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> libertate vel <reg orig="licentiâ" TEIform="reg">licentia</reg> <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> Germanos nostros <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> cum periculo animae, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> Patriae, et <reg orig="iacturâ" TEIform="reg">iactura</reg> honoris proprii abuti. Quod olim à
<pb id="s355" n="331" TEIform="pb"/>
Dionysio Milesio Arcadibus exprobratum, legimus, his verbis è Graeco <reg orig="latinè" TEIform="reg">latine</reg> redditis: <hi TEIform="hi">Belli instituuntur nundinae, et Graecorum mala in fructu sunt Arcadibus, et sine causarum respectu <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> huc, <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> illuc arma circumferuntur</hi>: id <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> de Germanis et Helvetis dici postest; scilicet aut <hi TEIform="hi"><reg orig="unicè" TEIform="reg">unice</reg></hi> aut <reg orig="praecipuè" TEIform="reg">praecipue</reg> spectatur <hi TEIform="hi">stipendium et praeda</hi>. Iudice autem Augustino, <hi TEIform="hi">militare non est delictum, sed propter praedam militare peccatum</hi>; <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> et <hi TEIform="hi">propter stipendium</hi>, si id <reg orig="unicè" TEIform="reg">unice</reg> aut <reg orig="praecipuè" TEIform="reg">praecipue</reg> spectetur, ut <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> monet Grot. d. <hi TEIform="hi">tr. cap. 25. §. ult</hi>. Res sane miseranda, et lacrimis dignissima, videre Christianos suam non <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg>, sed aliorum <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> innocentium vendere, necem, hoc ipso carnifice detestabiliores.</p>
<pb id="s356" n="332" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.10" n="10" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XLVI. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui falsis praetextibus utens, ex dominandi libidine, cum <reg orig="iniuriâ" TEIform="reg">iniuria</reg> <reg orig="alteriùs" TEIform="reg">alterius</reg> imperii sui fines extendere studet</hi>.</head>
<div3 id="FrPO.04.10.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">AB initio semper in futurum Principes suo non sunt contenti, sed aliena appetunt, et hinc bella. Luther. <hi TEIform="hi">in aureo comment. aol Genesin. cap.</hi> 14. Qui enim dilatandi Imperii studium iniecerunt Monarcharum animis, quid aliud, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> perennem bellorum fontem repererunt, inquit Erasmus Roterodam. <hi TEIform="hi">in praefat. Paraphr. Evang. Marci, ad Franciscum Gall. Reg</hi>. Una et vetus bellandi causta, iuxta Salustium, est, prosunda cupido Imperii et divitiarum.</p>
<pb id="s357" n="333" TEIform="pb"/>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.10.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Utut autem frequentissimum hoc ac <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> perpetuum sit Principum et Magnatum vitium, cum alterius damno se potentiorem ac locupletiorem reddere; <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> tamen in Principe Christiano id damnandum est; quippe quod nihil aliud est, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg>. <hi TEIform="hi">praedatio et latrocinium</hi>. Inferre bella finitimis (ait S. Augustinus. <hi TEIform="hi">Lib. 4. de Civitate DEI. cap. 6. in fin.</hi>) et <reg orig="indè" TEIform="reg">inde</reg> in coetera procedere, ac populos sibi non molestos, <reg orig="solâ" TEIform="reg">sola</reg> regnandi cupiditate, conterere et subdere, quida aliud, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> grande latrocinium nominandum est? Aeterna ac perpetua Lex DEI, omnes <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> homines sub <reg orig="poenâ" TEIform="reg">poena</reg> aeterna damnationis obligans, est: <hi TEIform="hi">Non concupisces domum proximi tui</hi>, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">GOTTes heilige zehen Gebote</foreign>, (scribit Reink. <hi TEIform="hi">in Politic. Biblic. lib. 2. axiom. 144</hi>.) <foreign lang="GE" TEIform="foreign">seynd ja ein ewig=wärendes unwandelbares Gesetz, und</foreign> unica vivendi et regnandi Regula, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">darinnen stehet aber</foreign>: Non concupisces domum proximi tui, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">du solt nicht
<pb id="s358" n="334" TEIform="pb"/>
begehren deines Nechsten Sauß. Und stecket vielmehr darinnen, zugleich auch dieses: Ou solt nicht begehren deines Necchsten Scepter, Rrohne, Chron, Rönigreich, Land und Leute</foreign>. Prophetae Domini horrendum VAE exclamant super Tyrannos, alienarum terrarum invasores et usurpatores <hi TEIform="hi">Vae</hi> ei, qui aedificat civitatem in sanguinibus, et praeparat urbem in iniquitate! Vae ei, qui multiplicat non sua! Numquid non repente consurgent, qui mordeant te: et suscitabuntur lacerantes te, et eris in rapinam ei-. Quia tu spoliasti multas gentes, spoliabunt to omnes. (<hi TEIform="hi">Habac. 2. v. 7. et seqq. et v. 12</hi>) Vae, qui praedaris, nonne, et ipse praedaberis? et qui spernis, nonne et ipse <reg orig="spernêris" TEIform="reg">sperneris</reg>? <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> consumma veris depraedationem depraedaberis: <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> fatigatis desieris contemnere, <reg orig="contemnêris" TEIform="reg">contemneris</reg>. (<hi TEIform="hi">Es.</hi> 33. v. 1.)</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.10.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Dolendum <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg>, ac sanguineis Iacrimis deplorandum, Frincipes
<pb id="s359" n="335" TEIform="pb"/>
Christianos, gloriae ac potentiae augendae detestando studio in propria, viscera <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> <reg orig="horrendè" TEIform="reg">horrende</reg> saevire, viresque suas perpetuis bellis ac certaminibus consumere, et sic immanissimo Turcarum Tyranno, Religionis Christianae hosti abiuratissimo, ad angustandam et opprimen dam miseram Christianitatem latam portam aperire. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Weil wir Teutschen umb einer Hand voll Ehre, und irgend umb eines lausichten Tituls wegen, von einander setzen, und uneins seyn, macht der Türcke Teutschland (die Christenheit) müde und matt, und nimmet immer ein Land nach dem andern ein</foreign>; suo tempore scripsit. Lutherus. <hi TEIform="hi">comment. in Genes. cap. 11.</hi> <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> proh dolor° idem conqueri licet. <reg orig="Certè" TEIform="reg">Certe</reg> in tremendo illo mundi iudicio occisorum Christianorum animae super illorum capita, Vae vaeclamabunt, qui tot millium animarum temporalis ac aeternae perditionis
<pb id="s360" n="336" TEIform="pb"/>
causa <reg orig="fuêre" TEIform="reg">fuere</reg>. Utinam, vel tandem Christiani Principes sapere discerent! <hi TEIform="hi">Inscribat haec DEUS</hi>, (utimur verbis Grotii, quibus opus suum de bello et pace concludit) <hi TEIform="hi">qui solus hoc potest, cordibus eorum, quorum res Christiana in manu est, et iisdem mentem divini humanique iuris intelligentem det, quaeque semper cogitet, lectum se ministrum ad regendum homines, Deo carissimum animal</hi>. Largiatur DEUS Opt. Max. Principibus Christianis talem mentem, qualem Christianus ille Danorum Rex habuisse dicitur, qui traditur oblatam novam Coronam repudiasse, propterea <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> sat laboris habeat, subditos suos ita regere, ut aliquando DEO rationem reddere possit.</p>
<pb id="s361" n="337" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.11" n="11" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XLVII. <hi TEIform="hi">Psccat Princeps Christianus, qui cum Turca, vel alio infideli adversus Principem Christianum soedus init</hi>.</head>
<div3 id="FrPO.04.11.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">QUamvis foederum, quae cum infidelibus ineuntur, nulla intrinse. ca aut universalis videatur esse pravitas, sed ea cumprimis ex fine, circumstantiis aestimanda sit, nihilominus tamen illud foedus, quod à fideli Principe cum <reg orig="Turcâ" TEIform="reg">Turca</reg> vel alio infideli contra fidelem Principem pangitur, (ut <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> hoc et superiore saeculo factum meminimus,) quidquid alii dixerint, <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> improbandum.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.11.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p"><hi TEIform="hi"><reg orig="Primò" TEIform="reg">Primo</reg></hi> enim Scriptura testatur, talia foedera DEO maximo pere
<pb id="s362" n="338" TEIform="pb"/>
displicuisle, graviterque eorum sectatores à DEO per Prophetas increpatos ac punitos fuisse. <hi TEIform="hi">Vid. 2. Chron. 16. v. 4. Reg. 16. v. 7. 2. Chronic. 28. vers. 16. eit 19. 2. Chron 20. v. 35. et v. ult</hi>. Ex quibus aliisque Scripturae locis gravissima, indignatio et vindicta divina, propter eiusmodi coniunctiones cum infidelibus factas, <reg orig="manifestissimè" TEIform="reg">manifestissime</reg> apparet.</p>
<p TEIform="p"><hi TEIform="hi"><reg orig="Secundò" TEIform="reg">Secundo</reg></hi> experientia docet, foedera et auxilia infidelium <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> semper cum summo periculo ac damno fidei Christianae coniuncta esse, quod nec ipsi adversae sententiae auctores negare, possunt; Consulat <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> quis historias veteres et novas, et quampl Iurima huius rei testimonia reperiet. Turcarum <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> imperium potissima incrementa <reg orig="indè" TEIform="reg">inde</reg> sumpsisse constat, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> dissidentibus de Orientis Imperio Graecorum Principibus, Turcae mercede accersiti adflictas Christianorum opes attriverint. Et quis nescit, superiore saeculo eadem occasione Turcam contra Ferdinandum,
<pb id="s363" n="339" TEIform="pb"/>
Regem Hungariae, in auxilium evocatum, patentissimum Hungariae Regnum cum praesentissimo Germaniae nostrae periculo ac irreparabili damno occupasse?</p>
<p TEIform="p"><hi TEIform="hi">Tertio</hi> Coniunctiones tales vix fieri possunt sine gravi scandalo et offendiculo, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> in fide, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> in <reg orig="vitâ" TEIform="reg">vita</reg> et moribus. Nulla siquidem iustitiae participatio cum iniquitate, nulla societas lucis ad tenebras. (2. Cor. 6.)</p>
<p TEIform="p"><hi TEIform="hi"><reg orig="Quartò" TEIform="reg">Quarto</reg></hi> Firma infidelium, Turcarum cumprimis, numquam speranda est amicitia. <hi TEIform="hi">Firmiter scilicet cohaerere non possunt, quibus et studia et vota diversa sunt. C. in nova XVI. quaest 7.</hi> Et <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> nulla graviora sint odia, quam quae ex Religionum diversitate oriuntur, fieri quidem potest, ut ca <hi TEIform="hi">necessitas praesens</hi> dissimulet, quin tamen, erumpant aliquando, nemo unquam impediet. Et quomodo, obsecro, conservari poterit inter illos amicitia, si unus alteri satis non fidat, et ruina unius cedat in emolumentum
<pb id="s364" n="340" TEIform="pb"/>
alterius? <hi TEIform="hi">Qui opinionibus discrepant, etiam animis dissident</hi>; cumque Creaturae simus aeterni illius Artificis, ferre non possumus, ut eidem denegetur ille adorationis cultus, quem verum et orthodoxum iudicamus. Et licet, bona esset infidelium amicitia, iustitia tamen divina non permittit, ut, hostium suorum <reg orig="operâ" TEIform="reg">opera</reg> fines nostros consequamur, quin plerumque nos castigat, per illam ipsam infidelem manum, quae pactis sub scripsit. Vid. Saavedra. <hi TEIform="hi">Symbol Pol. 93</hi>. Praeterea, quod Turcam attinet, illius crudelitas ac perfidia omnibus notissima est, de <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> etiam tot querelae in Recessibus Imperii leguntur. <hi TEIform="hi">Vid. Rec. Imp. de anno 1532</hi>. §. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Derhalben Chur-Fürsten</foreign>. <hi TEIform="hi">ibi</hi>: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Weil die gemeine Christenheit keinen gehäßigern und Blutdürstigern Feind hat, als den Türcken</foreign>. <hi TEIform="hi">Rec. Imp. de anno 1541. pr.</hi> ibi: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Mit unersattlicher Begierde, unmenschlicher Tydanney, und <reg orig="erbärmlichen" TEIform="reg">erbarmlichen</reg> <reg orig="Wüten" TEIform="reg">Wuten</reg>, in daß Christliche Blut <reg orig="unaufhörlich" TEIform="reg">unaufhorlich</reg>
<pb id="s365" n="341" TEIform="pb"/>
wütet</foreign>. <hi TEIform="hi">Rec. Imp. de anno 1594</hi>. §. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">So ist doch</foreign>. ibi: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wider alle Zusage und versprochene Treu und Glauben im Werck erfolget und befunden, daß gedachter gemeiner Christen heit Ertzund Erbfeind, solchen Friedenstand gantz unversehener und unverursachter Dinge, schändlicher Barbarischer Weise</foreign> violi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ret und gebrochen</foreign>. etc. <hi TEIform="hi">Rec. Imp. de anno 1603</hi>. §. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wann nun aus</foreign> 4. ibi: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Das Türcken</foreign> Tractation <foreign lang="GE" TEIform="foreign">auff nichts anders als lautern Vortheil undehohe Gefahr angesehen. etc.</foreign> Et <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg>, proh dolor! crudelisilie. Hannibal ist ante portas, ac felicillima arma sua in Christianitatis viscera transferre pergat, extremamque ruinam omnibus Christianae fidei Principibus minetur; praeterea antemurale Germaniae praesidium (<hi TEIform="hi">Hungaria</hi>) (de <reg orig="Poloniâ" TEIform="reg">Polonia</reg> nihil dixerim) maximam partem disruptum et perfractum sit, <reg orig="eò" TEIform="reg">eo</reg> magis Christiani Principes à foederibus talibus deterreri, ac potius extrema omnia pati deberent.</p>
<pb id="s366" n="342" TEIform="pb"/>
<p TEIform="p"><hi TEIform="hi"><reg orig="Quintò" TEIform="reg">Quinto</reg></hi>, vix unquam soedera aut, auxilia Infidelium sine <reg orig="fiduciâ" TEIform="reg">fiducia</reg> <reg orig="peccaminosâ" TEIform="reg">peccaminosa</reg> magis in eorum potentiam, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> DEI providentiam <reg orig="directâ" TEIform="reg">directa</reg>, optantur aut petuntur; <reg orig="undè" TEIform="reg">unde</reg> non, potest non honor et gloria Nominis DEI periclitari. <hi TEIform="hi">Vae autem illis, qui magis fidunt humano <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> divino brachio. (Esa. 30. v. 1. et c. 31. v. 1.</hi>)</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.11.03" n="3" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>III.</head>
<p TEIform="p">Ex hisce aliisque causis grav ssimis huiusmodi soedera olim in, publico Viennensi Concilio damnara sunt; quae hodienum ab omnibus, qui magis DEUM eiusque verbum verentur, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> pravam consuetudinem aut impiam Rationem Status sectantur, iure <reg orig="meritòque" TEIform="reg">meritoque</reg> damnantur. Ex Theologis ita sentiunt, Nicol. Selnecc. <hi TEIform="hi">commentar. in Psalmo 18. vers. 1.</hi> Hutter. <hi TEIform="hi">tract. de foeder</hi>. Iohann. Gerhard. <hi TEIform="hi">Loc. Theol. de Magistratu. n. 154. et seq</hi>. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. conscient. cap. 5. quaest. 113.</hi> P. Martyr. <hi TEIform="hi">in lib. 1. Reg. cap. 15</hi>. Zepper. <hi TEIform="hi">lib. 4. de leg. Mosaic. cap. 6.</hi> D. Ioann. Adam. Osiand.
<pb id="s367" n="343" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">annot. ad Grot. Lib. 2. cap. 15. observ. 6.</hi> ubi ait: <hi TEIform="hi">foedus iniri posse inter aliquem fidelem Principem et infidelem, sed non contra tertium fidelem, sed infidelem</hi>. Ex Iure Consultis, Cacheran. <hi TEIform="hi">pecul. disput. de <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> quaest. decision. Pedemont. <reg orig="adnexâ" TEIform="reg">adnexa</reg></hi>. Schenck. Baco. <hi TEIform="hi">in cap. un. tit. feud. <reg orig="hîc" TEIform="reg">hic</reg> finttur lex</hi>. Ant. Coler. <hi TEIform="hi">de iure Imper. Germ. conclus. 77</hi>. Alb. Gentil. <hi TEIform="hi">lib. 3. de iur. bell. cap. 19</hi>. Reink. <hi TEIform="hi">de Reg. sec. et Ecccl. Lib. 2. calss. 3. cap. 3. num. 33. et mult. seq. et Polit. Bibl. lib. 2. axiom. 205</hi>. no <reg orig="vissimè" TEIform="reg">vissime</reg> D. Ziegl. <hi TEIform="hi">annot. ad Grot. Lib. 2. cap. 15. §. 11.</hi> ubi ait: tutissimum est dicere, foedera cum, infidelibus non esse <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> improbanda, dum tamen ea fiant, vel commerciorum <reg orig="tantùm" TEIform="reg">tantum</reg> causa, vel si arma iungenda fuerint, <hi TEIform="hi">non ine antur ea adversus nostrae Religionis consortes, neque in fraudem verae fidei</hi>. Et D. Felden. <hi TEIform="hi">annot. ad eundem locum Grotii</hi>: Christianum (<hi TEIform="hi">ait ille</hi>) non inire foedus cum Ethnico, quod quoquo modo propagationem fidei Christianae laedit
<pb id="s368" n="344" TEIform="pb"/>
certum est. nam propagatio verbi divini Magistratus Christiani suprema lex est, quemadmodum in <reg orig="beatâ" TEIform="reg">beata</reg> Rep. selicitas seu operatio secundum virtutem. Et <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> summa charitas sit, nota Christianorum, necesse est, omne foedus nostrum, per quod Resp. quaedam Christiana vel minimum, damni patitur, iniustum esse, quia charitas exigit, ut Christianus alterum <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> salvum esse velit. Hinc si hostis divini Nominis cum quibusdam Christianis bellum gerat, non sine peccato alii cum eodem paciscuntur et quiescunt. Faciunt, namque contrarium eius, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> ex quo ipsum caput illius corporis sua membra vult dignoscere, <reg orig="adeòque" TEIform="reg">adeoque</reg>, naturam membrorum societatis Christianae non habent. Quaerendum, primo loco est Regnum caeleste, id est Evangelii propagatio. <hi TEIform="hi">Grot. d. loc. §. 11</hi>. Ex Politicis, Bodin. <hi TEIform="hi">de Rep. l. 5. cap. 5.</hi> <reg orig="Schönborn" TEIform="reg">Schonborn</reg>. <hi TEIform="hi">Lib. 4. Polit. cap. 36</hi>. Saavedr. <hi TEIform="hi">Symb. Pol. 93. per tot.</hi></p>
<pb id="s369" n="345" TEIform="pb"/>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.11.04" n="4" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>IV.</head>
<p TEIform="p">Optandum igitur esset, ut, multi <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> Principes ac populi m animum admitterent piam vocem Fulconis Archi Episcopi quondam Remensis, <hi TEIform="hi">Carolum Simplicem</hi> his verbis (quae Grotius, <hi TEIform="hi">cit. loc. adducit</hi>) admonentis: <hi TEIform="hi">Quis non expavescat vos inimicorum DEI amicitiam velle, ac in cladem et ruinam nominis Christiani, pagana arma et foedera suscipere detestanda? Nihil enim distat, utrum quis se paganis societ, an abnegato DEO idola colat</hi>. Optandum etiam esset, Principes Christianos <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> cogitare. <hi TEIform="hi">Franciscum I. Galliarum Regem</hi>, qui foedus illud, quod adversus <hi TEIform="hi">Carolum V.</hi> Imper. magis ex aemulatione gloriae, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> ex necessitate cum <reg orig="Turcâ" TEIform="reg">Turca</reg> inierat, in agone mortis summopere deploravit, moriens enim exclamaslei, dicitur: <hi TEIform="hi">Perii! heu perii! <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> voltti esse foeder atus ei, qui hostis est Christiani nominis</hi>. Sleidan. <hi TEIform="hi">lib. 15. comm. p. 332. Cardinali Guisio</hi> suggerenti consolationem ex sacris literis, <hi TEIform="hi">omnis</hi>, inquit,
<pb id="s370" n="346" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">misericordia mihi clausa est, qui ut aemuli mei vel gloriam infuscarem, vel vindicarem iniuriam foedus pepigi cum <reg orig="Turcâ" TEIform="reg">Turca</reg>, ad Christianorum capita tamquam armenta et Mahomedanam servitutem vivus vidensque passus sum abigi</hi>. <reg orig="Quàm" TEIform="reg">Quam</reg> graviter etiam iustus DEUS Franciae Regnum Regisque Francisci posteritatem ob hoc impium facinus (ut, Belcarius, <hi TEIform="hi">rer. Gallic. commentator. lib. 22. vum. 2.</hi> vocat) puniverit, Historiae loquuntur. Posteritas Francisci est exstincta; Henricus Filius in publico spectaculo occisus, nepotes dolor, bellum, venenum, cultellus, ita brevi tempore absumpsit omnes, ut una eademque aetas <hi TEIform="hi">Valesiam</hi> gentem viderit et summam, et nullam. <reg orig="Schönborn" TEIform="reg">Schonborn</reg>. d. <hi TEIform="hi">loc.</hi> Saavedr. <hi TEIform="hi">cit. loc.</hi> ubi ait: Franciam ob hoc foedus varias calamitates per multos annos perpessam esse. Effectus huius rei tristes Henrico III. Galliae Regi, Venetiarum Ducem sermoni gravi ex posuisse dicitur. Verba Ducis refert Florimundus de
<pb id="s371" n="347" TEIform="pb"/>
Raemond. <hi TEIform="hi">de la naissance de l' heresis. lib. 7. ch. 20. D' oupenses-volus, Sire, que soient <reg orig="decoulés" TEIform="reg">decoules</reg> tant de malheurs, l' un sur l' autre on vostre Royaume, et sur les personnes des Roys, vos prodecesseurs, si c' en est de cotte aliance <reg orig="contractés" TEIform="reg">contractes</reg> avec l' ennemy de IESU CHRIST? tant des ames Chrestiennes <reg orig="trainées" TEIform="reg">trainees</reg> captives par le corsaire Barberosse, <reg orig="appellé" TEIform="reg">appelle</reg> par le Roy vostre aycul, et qui de puis ont <reg orig="esté" TEIform="reg">este</reg> <reg orig="forseés" TEIform="reg">forsees</reg> renier leur baptesme, crient vengeance aux enfers contre les autheurs de leur infortune. On peut se mantenir avec l, infidele, mais de fairs une ligue offensive et defensive, c' est declarer la guerre à Dieu, qui scait à son tour en prendre la vengeance, quoyque tardive, mais d' autant plus gricfue</hi>. Verba, haec Limnaeus. <hi TEIform="hi">annot. ad Prooem. Capitul. Caroli V. p. 87</hi>. <reg orig="latinè" TEIform="reg">latine</reg> ita reddidit: Putas ne, Domine Rex, tot calamitates, quarum alia post aliam Regnum tuum, et ipsa praedecessorum tuorum Regum capita adfrixit, aliunde originem traxisse, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> à foedere. quod
<pb id="s372" n="348" TEIform="pb"/>
cum IESU CHRISTO hoste contractum est? Tot Christianorum animae, quas archipirata ille Barbarossa, ab avo tuo in auxilium adscitus, in servitutem abduxit, et postea baptismum abiurare <reg orig="coëgit" TEIform="reg">coegit</reg>, apud inferos vindictam inclamant contra auctores sui importunii. Pacem cum infideli habere licet, at foedus offensivum et defen. sivum cum eodem inire, est bellum. DEO indicere, qui suo tempore <reg orig="vindictâ" TEIform="reg">vindicta</reg> uti novit, tanto graviore, <reg orig="quantò" TEIform="reg">quanto</reg> tardior esse solet.</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.11.05" n="5" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>V.</head>
<p TEIform="p">Facessat igitur Monlucius, Gallus scriptor, <hi TEIform="hi">qui libro 1. commentar. pag. 96</hi>. <reg orig="impiè" TEIform="reg">impie</reg> scribit: <hi TEIform="hi">que contre son ennemy on peut de tout bois faire flesches</hi>; quod contra hostem omnia, arma licita sint: Ubi etiam addit: <hi TEIform="hi">quant à moy, si ie pouvois appeller tous les esprits des infers, pour rompre la teste à mon ennemy, qui me veut rompre la mienne, ie le ferois de bon caeur. id est</hi>: me quod attinet, si poslem omnes Diabolos ex inferno evocare, in
<pb id="s373" n="349" TEIform="pb"/>
necem hostis mei, qui vitae meae insidiatur, libenter id facerem. Quae <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> vox non homine Christiano, sed impio et Barbaro digna est. Toleranda <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> mala, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> contra DEI prohibitionem facienda. Tolerare malum patientiae est, facere malitiae; <reg orig="ideòque" TEIform="reg">ideoque</reg> <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> malum pati debemus, ne peccatum faciamus. <hi TEIform="hi">c. quod. sacris. X. quod met. caus. c. sicut. cum trib. seqq. XXXII. q. 4.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.11.06" n="6" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>VI.</head>
<p TEIform="p">Obiciunt autem contrariae opinionis adseclae, inter quos sunt. Oldrad. <hi TEIform="hi">cons. 71</hi>. Panorm. in <hi TEIform="hi">c. quod super devoto</hi>. Decian. <hi TEIform="hi">3. cons. 20</hi>. Bocer. <hi TEIform="hi">de Bello. c. 6. num. 16</hi>. <reg orig="Schröder" TEIform="reg">Schroder</reg>. <hi TEIform="hi">delin. iur. bell. concl.</hi> 4. Grot. <hi TEIform="hi">d. tr. cit. loc.</hi> Limn. <hi TEIform="hi">ad Capitul. CaroliV. p. 192</hi>. inter alia (1.) favorem defensionis naturalis. <hi TEIform="hi">l. 3. de I. et I.</hi> (2.) Vim extremae necessitatis, quae illicitum licitum, et culpabile iustum reddere dicitur. <hi TEIform="hi">arg. c. si nulla. XXIII. quaest. 8. c. sicut. c. quando. de conscr. dist. 1.</hi> (3.) Exemplorum Scripturae facrae
<pb id="s374" n="350" TEIform="pb"/>
auctoritatem. <hi TEIform="hi">Genes. 14. 1. Maccab. 5. et 8. 1. Sam. 27. et 29</hi>. <reg orig="Verùm" TEIform="reg">Verum</reg>, quod primum attinet, Resp. defensionem, tunc demum favorem mereri, si divino verbo non sit adverla, nec cum summo Religionis Christianae periculo coniuncta. Ad <hi TEIform="hi">alterum</hi>: Necessitatem non facere licitum, quod divino morali iure illicitum, <reg orig="adeòque" TEIform="reg">adeoque</reg> DEO exosum, ut <reg orig="latiùs" TEIform="reg">latius</reg> de hoc axiomate egimus <hi TEIform="hi">in Tract, de praesidio necessitatis contra legem</hi>; <reg orig="Sanè" TEIform="reg">Sane</reg> propter necessitatem delinquere non oportet. Gail. 2. <hi TEIform="hi">Observ. 102. num. 13</hi>. Ad <hi TEIform="hi">tertium</hi>. (1.) <hi TEIform="hi">Non exemplis sed legibus vivendum</hi>. (2.) Non omnia piorum etiam Regum foedera cum infidelibus inita DEO placuisse. (3.) Sanctorum exempla contra Regulam et Legem à nobis admiranda, sed non imitanda. Luther. <hi TEIform="hi">comment. in Genesin. cap. XIX.</hi> (4.) Etiam. Sanctos Reges fuisse peccabiles, et <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> graviter errasse. Vid. pluribus Theod. Reinking. <hi TEIform="hi">d. loc.</hi> quos
<pb id="s375" n="351" TEIform="pb"/>
<reg orig="suprà" TEIform="reg">supra</reg> pro <reg orig="Contrariâ" TEIform="reg">Contraria</reg> <reg orig="Sententiâ" TEIform="reg">Sententia</reg> adduximus.</p>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.12" n="12" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>Conclusio XLIIX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui alterius subditum vel Ministrum quocumque modo ompellit aut sollicitat adfraudem vel perfidiam contra Dominum suum.</hi></head>
<div3 id="FrPO.04.12.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">TAnta est hodierni saeculi hominum impietas ac malitia, ut videatur ex orbe Christiano omnem <reg orig="penè" TEIform="reg">pene</reg> findem exulasse. Mendacia, fraudes, simulationes, insidiae, omnisque generis scelera, proh dolor! quottidiana sunt. Alterius
<pb id="s376" n="352" TEIform="pb"/>
subditos aut ministros, auro ac promissionibus variis corruptos ad partes suas allicere, et ad perfidiam contra dominos suos clam vel palam impellere, novae artis putatur esse, cumprimis, si belli ratio id svadeat. Bone BEUS! quot detestandae auro emptae, perfidiae exempla in nupero calamitosissimo bello Gallo-Batavo, in deditionibus castrorum et urbium audivimus!</p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.12.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Impium autem et <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> excusabile esse, sollicitare alterius subditum vel ministrum ad fraudem committendam contra dominum suum naturalem, vel cui aliquo iuramenti assecurationis vinculo adstrictus, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> sana ratio, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> divini verbi oracula docent. Id iubet Lex divina moralis, quae <hi TEIform="hi">naturalem</hi> interpretatur, <hi TEIform="hi">ut samulos et ministros cuiusque confirmemus, qui in fide et ministerio subsistant.</hi> Hic est tenor ultimi Praecepti decalogi. <reg orig="Undè" TEIform="reg">Unde</reg> <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> dubitat D. Ziegl. <hi TEIform="hi">in not ad</hi>
<pb id="s377" n="353" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Grot. de Iur. Bell. et Pao Lib. 3. cap. 1. §. 22.</hi> utrum saris conveniat iuri naturali (quod quidem vult Grotius c. l.) transfugam recipere. Idem sentit D. osiander. <hi TEIform="hi">in observat. ad Grotium cit. loc. ubi ait:</hi> receptum transfugarum <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> liquidi iuris non esse. <reg orig="Praetereà" TEIform="reg">Praeterea</reg> sanctissimus Salvator horrendum illud Vae exclamat super eum, qui scandalizaverit unum ex minimis istis, qui in eum credunt.</p>
<p TEIform="p">Ex Maymonide Grotius <hi TEIform="hi">cit. cap. §. 21.</hi> adducit: quod <hi TEIform="hi">quidquid alicui facere non licet, ad id eum impellere aut sollicitare non liceat.</hi> Et illud: <hi TEIform="hi">Augustini: Nihil interest, utrum ipse scelus admittas, an alium propter te admittere velis.</hi> Pro exemplo adfert Grotius haec: <hi TEIform="hi">Regene suum occidere subdito non licet, nec oppida sine consilio publico dedere, nec spoliare cives.</hi> Ad haec <reg orig="ergò" TEIform="reg">ergo</reg>, (ait Grotius dict. loc.) subditum, qui talis maneat, permovere non licet.
<pb id="s378" n="354" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Semper enim, qui alteri peccandi causam dat, peccat et ipse.</hi> Nec est, quod regerat quisquam, ipsi, qui talem hominem ad facinus impellit, actum talem, puta hostis interfectionem, esse licitum. Licet enim id ei facere, sed non eo modo. Ita <reg orig="rectissimè" TEIform="reg">rectissime</reg> Grotius d. loc. quem etiam eius Commentatores sequuntur. D. Felden. <hi TEIform="hi">in notat. ad d. loc.</hi> Licet, <hi TEIform="hi">ait,</hi> quae cum iusto particulari pugnant laeduntque hostes, concessa sint: nihilominus ad vitiosas actiones persvadere alios non possumus; neque enim homines impellere ad vitia iustum unquam esse potest. Et <reg orig="porrò" TEIform="reg">porro</reg> ad <hi TEIform="hi">§. 22.</hi> Vitiosis hominibus, <hi TEIform="hi">ait,</hi> uti possumus inhostes, nihil enim <reg orig="hâc" TEIform="reg">hac</reg> in re peccamus; aliter ac quando probum hominem ad
<pb id="s379" n="355" TEIform="pb"/>
vitiosam actionem allicimus. Add. D. Ziegl. <hi TEIform="hi">in not. ad dict. loc, Grotii in fin.</hi> D. Osiander. <hi TEIform="hi">ibid. et ad c. 4. thes. 18.</hi> <reg orig="novissimè" TEIform="reg">novissime</reg> D. <reg orig="Schröter" TEIform="reg">Schroter</reg>. amicus noster, <reg orig="benè" TEIform="reg">bene</reg> <hi TEIform="hi">in Casibus Conscientiae.</hi> Secundum haec graviter peccat Princeps, forte contra vicinum hostem pugnans, si eius subditos aut ministros quocumque modo sollicitat, impellit, ut fiant perfidi, prodirores, percussore, etc. aliquando in die illo pantocritico facti sui strictam rationem red. diturus.</p>
<pb id="s380" n="356" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrPO.04.13" n="13" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XLIX. <hi TEIform="hi">Peccat Princeps, qui subditum innocentem hosti ad exitium dedit.</hi></head>
<div3 id="FrPO.04.13.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>I.</head>
<p TEIform="p">QUamvis Princeps aut Superior imperium habeat in subditorum bona, quae ad conservandam Rem public, <hi TEIform="hi">vi imperii</hi> adplicare porest; tale tamen imperium in vitam subditi innocentis, ut eum perdat, non competit. Pugnat enim hoc cum <reg orig="tacitâ" TEIform="reg">tacita</reg> civium inter se, et cum capite conventione, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> scilicet una omnium Salus, unum et commune periculum esse debet. D. Ziegl. <hi TEIform="hi">in not. et anim adv.</hi>
<pb id="s381" n="357" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">ad Grotium. de Iur. Bell. et Pac. lib. 2. cap 25. §. 3.</hi> D. Felden. <hi TEIform="hi">in notat. ibidem, ubi ait:</hi> Servile esse, partem suam teneri sine causa ad ludibrium alteri praebebere, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> libertas <reg orig="vitâ" TEIform="reg">vita</reg> carior nobis esse debeat. Potissima autem ratio videtur, <hi TEIform="hi"><reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> per se iniquumsit, et iuri divino omnino contraroum. innocentem hominem tradere occidendum.</hi> D. Osiander. in dic. loc. Grotii: qui addit, in moralibus non respiciendum ad id quod utile est vel publico vel privato; nisi supposita prius ipsius actionis honestatevel licentia. Praeterea Principis est, subditos defendere, non deserere, vel occidere, suis aut hostium manibus. Cogitandum illud naturale praeceptum: <hi TEIform="hi">Quod tibi non vis fieri, alterine</hi>
<pb id="s382" n="358" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">feceris.</hi> Osiand. <hi TEIform="hi">dict. loc.</hi> Eandem sententiam amplectitur Fern. Vasq. <hi TEIform="hi">Lib. 1. illustr. contr. cap. 13.</hi> et Soto, <hi TEIform="hi">de I. et I. lib. 5. quaest. 1. art. 7.</hi></p>
</div3>
<div3 id="FrPO.04.13.02" n="2" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head>II.</head>
<p TEIform="p">Coeterum contrarium tueri niticur Grotius. <hi TEIform="hi">d. tr. cap. 25. §. 3.</hi> <reg orig="tùm" TEIform="reg">tum</reg>, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> Rectoris civitatis officium sit, magis circa totum, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> circa partes versari: <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> Salus Reip. summa lex sit.; <reg orig="tùm" TEIform="reg">tum</reg> <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> natura doceat abscindi membrum, ut totum corpus servetur. <reg orig="Verùm" TEIform="reg">Verum</reg> utut hae rationes satis speciosae videantur, non tamen concludunt, 1. quia Rectoris officium ctiam est, circa partes versari, et quidemita, ut in nullam partem Reip. peccet. 2. Salus publica, velut suprema Lex, <reg orig="debitè" TEIform="reg">debite</reg> consequenda, stabilienda, et
<pb id="s383" n="359" TEIform="pb"/>
legitimis mediis servanda, inter quae non est effusio innocentis sanguinis, in se crudelis, ac DEO ipsi exosa. Et quamvis 3. natura doceat adscindere partem, ne totum pereat, id tamen de <reg orig="vitiosâ" TEIform="reg">vitiosa</reg> et <reg orig="infectâ" TEIform="reg">infecta</reg>, ob metum gangraenae, intelligendum, talis pars corporis mystici civilis non est civis probus et innocens, <hi TEIform="hi">Vid. plur. Osiand. d. loc.</hi> ubi etiam cum aliis contra Grotium, et Sotum, <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> docet, <hi TEIform="hi">subditum innocentem se sponte Tyranno pro <reg orig="patriâ" TEIform="reg">patria</reg> offerre ad certissimum exitium non teneri.</hi></p>
<closer TEIform="closer"><hi TEIform="hi">FINIS.</hi></closer>
<pb id="s384" n="360" TEIform="pb"/>
<closer TEIform="closer">DEO OPTIMO COELI AC TERRAE PRINCIPI GRATIA ET GLORIA IN SAECULA. AMEN!</closer>
<pb id="s385" n="361" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
</div1></body></text>



</TEI.2>
