<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI.2 SYSTEM "http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenatools/DTD/teixlite.dtd"><TEI.2>
 <teiHeader type="text">
 <fileDesc TEIform="fileDesc">
 <titleStmt TEIform="titleStmt">
<title TEIform="title"> Quaestor Peccans, Sive Tractatus De Peccatis Quaestorum Et Officialium.</title> 
<title type="sub" TEIform="title">Machine-readable text</title> 
<author n="Fritsch" TEIform="author">Fritsch, Ahasver</author> 
<editor role="editor" TEIform="editor">Fritsch, Ahasver</editor> 
</titleStmt>
 <editionStmt TEIform="editionStmt">
<edition TEIform="edition">XML version, markup prototype, December 1999</edition> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
</editionStmt>
 <publicationStmt TEIform="publicationStmt">
<publisher TEIform="publisher">Camena</publisher> 
 <address TEIform="address">
 <addrLine TEIform="addrLine">
<anchor n="http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/fritsch14" type="href" id="fritsch14" TEIform="anchor"/> 
</addrLine>
</address>
</publicationStmt>
 <notesStmt TEIform="notesStmt">
<note type="href" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/</note> 
<note type="pathname" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch14</note> 
<note type="filename" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschquaestor.html</note> 
<note type="titleimage" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">s001.html</note> 
<note type="srcfile" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschquaestor.xml</note> 
<note type="imgpath" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch14/jpg</note> 
<note type="imgtype" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">html</note> 
</notesStmt>
 <sourceDesc default="NO" TEIform="sourceDesc">
<bibl default="NO" TEIform="bibl">Norimbergae : Apud Wolfgangum Mauritium Endterum, 1684.</bibl> 
</sourceDesc>
</fileDesc>
 <encodingDesc TEIform="encodingDesc">
 <editorialDecl default="NO" TEIform="editorialDecl">
<p TEIform="p">Regeln fuer die Texterfassung 03/2001</p> 
</editorialDecl>
 <refsDecl doctype="TEI.2" TEIform="refsDecl">
<p TEIform="p">not necessary</p> 
</refsDecl>
</encodingDesc>
 <revisionDesc TEIform="revisionDesc">
 <change TEIform="change">
<date TEIform="date">23 May 2005</date> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
<item TEIform="item">typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - no spell-check</item> 
</change>
</revisionDesc>
</teiHeader>






<text><gap id="GR"/><gap id="GE"/><body><div1 type="book">
<head><hi TEIform="hi">I. N. F.</hi> OFFICIALIS PECCANS, <hi TEIform="hi">Sive</hi> DE PECCATIS QUAESTORUM ET OFFICIALIUM.</head>
<div2 id="FrQN.01.01" n="1" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO I. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui in officio suo negligens est.</hi></head>
<p TEIform="p">NEgligentiam appellari dolum, et peccatum mortale in illis, qui ex officio ad diligentiam obligantur, ait P. Heigius <hi TEIform="hi">p. 2. quaest. 26. n. 60.</hi> allegans Cravettam, <hi TEIform="hi">consil. 132 col. 2.</hi> et Hieron. de Grach. ad Clarum <hi TEIform="hi">in §. homicidium n. 17.</hi> Dubium igitur non est, Officialem
<pb id="s014" n="14" TEIform="pb"/>
graviter peccare, si ex <reg orig="iuratâ" TEIform="reg">iurata</reg> promissione debitam in officio diligentiam non adhibuerit. Socordia <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg>, et ignavia quorundam Officialium <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> magna est, illorum cumprimis, qui ventri ac voluptatibus serviunt, qui conversationem amant, comessationibus gaudent, <reg orig="aleâ" TEIform="reg">alea</reg> ac tesserarum ludo delectantur. Hosce post merediem rarius in loco iudicii, frequentius autem domi in utramque aurem dormientes invenias: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Pflegen, wenn sie ein halb Räuschgen getruncken, gemeiniglich ein Mittages-Schläfgen zu thun;</foreign> et non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> provinciales totum diem cum <reg orig="iacturâ" TEIform="reg">iactura</reg> rei familiaris exspectare coguntur, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">müssen so lange warten, bis der Beamte den Rausch ausgeschlaffen.</foreign> Si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> illi urgeant expeditionem, vel ab ipso Praefecto, vel eius uxore et domesticis, ut homines importuni ac impudentes reiciuntur <hi TEIform="hi">Sed vaeilli, quifacit opus Domini negligenter</hi>! Vigilantia <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> ac industria magna
<pb id="s015" n="15" TEIform="pb"/>
requiritur ab omnibus, quibus munera publica, cum primis gubernacula provinciarum commissa sunt. Ettenetur quivis Officialium Deo iudici omnes diei ac horae per negligentiam ac socordiam perditae rationem reddere.</p>
<div3 id="FrQN.01.01.01" n="1" type="section" org="uniform" sample="complete" TEIform="div3" part="N">
<head><hi TEIform="hi"><reg orig="Ceterùm" TEIform="reg">Ceterum</reg> varias negligentiae Officialium species exhibet mandatum Ducis Saxo-Gothani, de A. 1651. quod adicere placuit.</hi></head>
<p TEIform="p"><foreign lang="GE" TEIform="foreign">DAß 1. in etlichen Aemtern, und denen meisten Gerichten die Sache mit Ernst und Eifer, als es billich seyn sollen, nicht</foreign> expediret <foreign lang="GE" TEIform="foreign">würden, welches denn aus den vielfältigen Klagen und</foreign> Querelen <foreign lang="GE" TEIform="foreign">der Unterthanen, so bey Sr. Fürstl. Gn. oder dero Regierung fast täglich einkämen, zu ermessen.</foreign></p>
<p TEIform="p">2. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Insonderheit, daß an vielen Orten die Sachen nicht durch richtigen Spruch <reg orig="erörtert" TEIform="reg">erortert</reg>, sondern die Acten der
<pb id="s016" n="16" TEIform="pb"/>
Regierung zum Verspruch zugeschicket würden.</foreign></p>
<p TEIform="p">3. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie die Sache offt nicht recht einnehmen, und auch wenn etwan Berichte zu thum, selbige entweder gar langsam, ob sie wol etliche mal</foreign> exciti<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ret worden, oder gar unvollkommen, und nicht mit allen Umständen, wenn sie gleich ihnen fast an die Hand gegeben worden, erstatten, auch wol die</foreign> Acta <foreign lang="GE" TEIform="foreign">nicht</foreign> complet <foreign lang="GE" TEIform="foreign">mitschicken, also, daß man offt aufs neue Befehl thun, und dadurch die Sachen mit vergebenen Unkosten aufhalten müste.</foreign></p>
<p TEIform="p">4. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß bisweilen mit Gebung der Bescheide, in Klag-Sachen, nicht der Gebühr nach, auf vorhergehende gnugsame Verhör beeder Partheyen, und in gewöhnlicher Gerichts-Stelle, sondern fast obenhin verfahren werde, also, daß mancher einfaltiger Mann, der zumalen keinen Beystand hat, auch zuvorhero sich auf die Sache nicht recht gefast gemacht, nicht ehe, als wenn auf die</foreign> Exsecuti <foreign lang="GE" TEIform="foreign">on will gedrungen werden,
<pb id="s017" n="17" TEIform="pb"/>
innen wird, daß es ein endlicher Bescheid gewesen, und demnach erst ein und ander</foreign> suspensiv <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Mittel einzuwenden vermeinet, da doch bereits das</foreign> Fatale <foreign lang="GE" TEIform="foreign">an sich verflossen, woraus so dann allerhand Ungelegenheit entstehet.</foreign></p>
<p TEIform="p">5. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß Sr. Fürstl. Gn. Ordnung, die</foreign> Sportu<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ln und Gerichts-Gebühren betreffend, nicht beobachtet, sondern die Unterthanen mit allzu vielen und hohen Gerichts-Gebühren übernommen, auch öffters viel Unöthiges gethan würde, daß es nur an den Gebühren desto mehr eintragen sollte.</foreign></p>
<p TEIform="p">6. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie die</foreign> Repositur <foreign lang="GE" TEIform="foreign">nicht innen hätten.</foreign></p>
<p TEIform="p">7. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie keine besondere Zeit in den Uhrkunden zu lesen aufwendeten, wenn sie sonderlich keine Amts- oder Gerichts-Tage hätten.</foreign></p>
<p TEIform="p">8. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß an vielen Orten, in allen Fällen, sie seyn</foreign> civil <foreign lang="GE" TEIform="foreign">oder</foreign> criminal, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">einerley Gefängniß gebrauchet, auch wol nicht recht verwahret würden.</foreign></p>
<p TEIform="p">9. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie die ihnen angewiesene
<pb id="s018" n="18" TEIform="pb"/>
Unter-Bediente, wenn sie an denselben eines und anders vermercket, nicht durch gebührliche Vermachn- und Erinnerunge mit Bescheidenheit zu Rede setzten, und sich dahin bearbeit eten, daß dieselbe Person entweder sich deß Verdachts entbrechen, oder den befundenen Fehler bey Zeiten ändern möge.</foreign></p>
<p TEIform="p">10. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß diejenigen, so untersch iedliche Dörffer in ihrer</foreign> Inspecti<foreign lang="GE" TEIform="foreign">on haben, zu den Unterthanen selten oder wol gar nicht <reg orig="kämen" TEIform="reg">kamen</reg>, wenn sie nicht sonderbaren Genieß davon zu hoffen, da sie doch <reg orig="könnten" TEIform="reg">konnten</reg> nach den gemeinen Sachen fragen, sonderlich aber wie den Unterthanen wieder aufzuhelffen? Ob unter den Benachbarten ein gemeiner Streit sey? Ob an Wasser-Brunnen, Schlagen oder anderen Verwahrungen etwas eingangen? Oder wegen Fevers-Gefahr, ob der Fever-Ordnung nachtheilig gebavet sey, oder sonst. darwider gehandelt? Iten, wie sich die Schultheissen, Dorffs-Vorsteher, Gerichts-<reg orig="Schöpffen" TEIform="reg">Schopffen</reg> und <reg orig="Heimbürgen" TEIform="reg">Heimburgen</reg> bey
<pb id="s019" n="19" TEIform="pb"/>
ihrem Amt verhielten? Ob die Gemeind- und Kirchen-Rechnungen jährlich richtig abgeleget würden, und dergleichen.</foreign></p>
<p TEIform="p">11. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie nicht fragten, was daselbst vorgehe, welches unter andern auch daraus abzunehmen wäre, daß die Fürstl. Kindtauff- Verlöbniß- Hochzeit-Kirchmeß- und andere Ordnungen, sonderlich in den Gerichts-Dorffschafften, bishero fast wenig</foreign> observi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ret worden.</foreign></p>
<p TEIform="p">12. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Machten demnach durch die Besuchung, die sie nur um ihr Gebühr, und nicht aus freundlicher Sorgfalt thun, keine Liebe, noch</foreign> Respect <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Scheu bey den Unterthanen, welche sonsten desto mehr erfolgen würden, wenn dieselben sich solcher Nachfrage unvermerckt zu versehen hätten.</foreign></p>
<p TEIform="p">13. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie selten, oder wol gar nicht, in die Schule giengen, auch den Schul- Pfarz- und Kirchen-Gebäuden, ob sie mangelhafft wärem, nicht nachsehen, vielweniger, daß zur</foreign> Reparation
<pb id="s020" n="20" TEIform="pb"/>
<foreign lang="GE" TEIform="foreign">bey Zeiten Raht geschaffet werde, beobachten hülffen.</foreign></p>
<p TEIform="p">14. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie nicht erkundigten, ob in der Schul der aufgesetzten Lehr- Art nach gemäß verfahren, und sonderlich ob die Kinder zur Schulen gehalten würden, auch daß sie auf der Pfarrer oder Schuldiener dißfalls geschehene</foreign> Implorati<foreign lang="GE" TEIform="foreign">on nicht aller Orten gebührende Handbiethung erweiseten.</foreign></p>
<p TEIform="p">15. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie nicht fleissige Aussicht auf die Unmündige hätten, und darüber gewisse Verzeichnisse hielten, damit jedesmal die Unmündigen bey Zeiten und richtig bevormundet, und die Rechnungen jährlich zu rechter Zeit abgeleget würden.</foreign></p>
<p TEIform="p">16. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie nicht alle Jahr die Gräntze bezögen, und nachsehen thäten, ob alles noch in richtigem Stande sey.</foreign></p>
<p TEIform="p">17. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß sie nicht fleissig in den ausgelassenen Fürstl. Ordnungen und anderen zu den Aemtern und Gerichten gehörigen Materien lesen.</foreign></p>
<pb id="s021" n="21" TEIform="pb"/>
</div3>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.02" n="2" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO II. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui dies iuridicos</hi> (<foreign lang="GE" TEIform="foreign">Amts-Täge</foreign>) <hi TEIform="hi">non observat, vel in privatis aedibus eos instituit, coram ipso acta non fideliter adnonotat, Protocolla et Diaria non conficit</hi>.</head>
<p TEIform="p">OFficio Quaestoris vel Praefecti incumbit, dies iuridicos audientiae partium et cognitioni causarum destinatos, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die Amts-Täge,</foreign> <reg orig="strictè" TEIform="reg">stricte</reg> observare, nec pro lubitu eos cum provincialium incom modo, vel immutare, vel <reg orig="planè" TEIform="reg">plane</reg> negligere. Eidem in cumbit in sollenni loco iudicii, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">in der ordentlichen Amts-Stube,</foreign> non <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> in domo <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg>, nisi in <reg orig="causlâ" TEIform="reg">causla</reg> necessitatis, causarum cognitiones instituere. Praeterea Officialis coram ipso Acta fideliter adnotare,
<pb id="s022" n="22" TEIform="pb"/>
Protocolla et Diaria conficere, et Acta iudic ialia in Archivo custodire debet. Si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Officialis, (ut nonnulli solent) haec neglexerit, peccat, poenae arbitrariae mulctae scilicet, suspensionis, vel remotionis ab officio sese subicit. Quod Protocolli vel Diarii confectionem attinet ea Ordinatione <reg orig="Wü" TEIform="reg">Wu</reg><reg orig="rtembergicâ" TEIform="reg">rtembergica</reg> circa finem. Officialibus <reg orig="seriò" TEIform="reg">serio</reg> iniungitur. Verba ordinationis haec sunt: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Damit wir, oder unsere <reg orig="Rähte" TEIform="reg">Rahte</reg> iederzeit Nachrichtung haben <reg orig="können" TEIform="reg">konnen</reg>, daß in dem Lande und ieden Orten im Hertzogthum, ob dieser und aller anderen Ordnung der Schuldigkeit nach steiff gehalten, auch alle Gerichts- und Amts- <reg orig="Täge" TEIform="reg">Tage</reg> zu <reg orig="gebührenden" TEIform="reg">gebuhrenden</reg> Zeiten ihren strengen Fortgang haben, und unsere Amtleute den ihnen anbefohlenen und vertrauten Stab in unserem Namen aufrecht <reg orig="führen" TEIform="reg">fuhren</reg>, <reg orig="gebührlich" TEIform="reg">gebuhrlich</reg> und mit Verstand amten, und sonsten allenthalben wol gehauset werde, so wollen und befehlen wir, daß neben den
<pb id="s023" n="23" TEIform="pb"/>
Gerichts-</foreign>Protocol<foreign lang="GE" TEIform="foreign">len, wie die allbereit durch unser Landrecht eingeführet und zu halten verordnet, alle unsere Beamte (zum Fall es nicht allbereit von ihnen selbsten beschehen) auch in ihren Ams-Stuben ihre besondere</foreign> Diaria <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Amts-</foreign>Protocolla, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">darunter alles, was Nothwendiges, Wichtiges und Erhebliches vor ihnen, ihres tragenden Amts halber, täglich fürkommt, und welcher gestalt sie in jeder Sache amtlichen Bescheid geben,</foreign> <reg orig="summariè" TEIform="reg">summarie</reg> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und kürtzlich, doch ohne Ubergehung der noth wendigsten Umstände, oder anders daran glegen, zu verzeichnen) anstellen und halten, und solches keinesweges unterlassen sollen, damit wir, wenn wir solche</foreign> Protocolle <foreign lang="GE" TEIform="foreign">zu unsern Händen oder zu unser Cantzeley würden erfordern lassen, sie damit ohnfehlbahr gefast seyn.</foreign> Idem ordinatione Saxo-<reg orig="Gothanâ" TEIform="reg">Gothana</reg> constitutum est. Sic superioribus annis in Comitatu nostro Schwarzburgico, Lineae Rudolstadiensis <reg orig="saluberrimè" TEIform="reg">saluberrime</reg> introductum est,
<pb id="s024" n="24" TEIform="pb"/>
ut singulis septimanis Consiliarii Regiminis et Camerae, Praefecti itidem et Quaestores; singulis <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> mensibus Senatus civitatum Diaria transmitrant, ex quibus illustrissimus Regens, quid in toto Comitatu suo <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> actum, vel <reg orig="aliàs" TEIform="reg">alias</reg> gestum fuerit perspicere possit. Et <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> optandum ensset, alios Principes laudabile hoc exemplum se qui, <reg orig="quippè" TEIform="reg">quippe</reg> quo ministri et Officiales ad vigilantiam, industriam et fidem excitantur.</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.03" n="3" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO III. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui in cognoscendo, iudicando vel exsequendo sese praecipitat.</hi></head>
<p TEIform="p">PRaecipitantia iustitiae est noverca. Vitio hoc pernicioso <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> permultos laborare Officiales, <reg orig="quottidianâ" TEIform="reg">quottidiana</reg> <reg orig="experientiâ" TEIform="reg">experientia</reg> docemur; nec <reg orig="facilè" TEIform="reg">facile</reg> verbis exprimi potest, quantum <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> iniquitatis et damni
<pb id="s025" n="25" TEIform="pb"/>
provinciales ex Officialium suorum <reg orig="praecipitantiâ" TEIform="reg">praecipitantia</reg>, <reg orig="improvidentiâ" TEIform="reg">improvidentia</reg>, et caeco impetu patiantur. Eorum nonnulli, vel per imperitiam, vel per negligentiam vel per consuetam malitiam omnia <reg orig="praeposterè" TEIform="reg">praepostere</reg>, et <reg orig="confusè" TEIform="reg">confuse</reg> agunt, substantialia <reg orig="processûs" TEIform="reg">processus</reg> negligunt, et ab exsecutione initium faciunt, partes litigantes, nec <reg orig="legitimè" TEIform="reg">legitime</reg> citando, nec sufficienter audiendo, de causis non <reg orig="plenè" TEIform="reg">plene</reg> cognoscendo, testes et testimonia vel <reg orig="superfunctoriè" TEIform="reg">superfunctorie</reg> examinando, vel <reg orig="notoriè" TEIform="reg">notorie</reg> suspectos admittendo. Cumprimis Officiales in causis criminalibus, in quibus de <reg orig="vitâ" TEIform="reg">vita</reg> vel de <reg orig="famâ" TEIform="reg">fama</reg>, aut fortunis provincialium agitur, inquirentes, <reg orig="valdè" TEIform="reg">valde</reg> se praecipitare solent, <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> attendentes, quae in hac re Criminalistae his observanda <reg orig="praescripsêre" TEIform="reg">praescripsere</reg>. Quis igitur negaverit, hanc Officialis praecipitantiam, utpote <reg orig="publicè" TEIform="reg">publice</reg> perniciosam, <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> excusabilem, sed cum peccato coniunctam, ac punibilem esse? <reg orig="Sanè" TEIform="reg">Sane</reg> ad restitutionem
<pb id="s026" n="26" TEIform="pb"/>
plenariam damni, quod provincialibus praecipitanter et <reg orig="praeposterè" TEIform="reg">praepostere</reg> agendo dat Officialis, in <reg orig="conscientiâ" TEIform="reg">conscientia</reg> <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> tenebitur, licet Superior qui <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> eiusmodi mala, <reg orig="malè" TEIform="reg">male</reg> licet, nesciat, ab <reg orig="eô" TEIform="reg">eo</reg> non exegerit.</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.04" n="4" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO IV. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui vel per ignaviam, vel ob commodum sportularum, amicabllem partium litigantium compositionem negligit.</hi></head>
<p TEIform="p">REi publicae interest, subditos inter se <reg orig="quietè" TEIform="reg">quiete</reg> vivere, nec litibus ac processuum molestiis vexari. Quapropter transactiones in iure <reg orig="summè" TEIform="reg">summe</reg> savorabiles sunt, quas iudices et Officiales semper litigantibus commendare, eas urgere, ac quovis modo promovere debent. Si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg>, ut <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> sit, Officialis amicabilem
<pb id="s027" n="27" TEIform="pb"/>
partium compositionem. per ignaviam tentare neglexerit, aut litigantium arbitrio eam permiserit, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">daß sie sich selbsten miteinander vergleichen sollen,</foreign> nec tamen media compositionis aequa eis proposuerit, <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> peccat, non faciens, id, quod officio boni iudicis et Officialis incumbit! Quemadmodum Magistratus ferre non debet, ut partes ad arma veniant, quas iurisdictione <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> <reg orig="coërcere" TEIform="reg">coercere</reg> potest: Ita non debet ferre, ut partes ad processum vel bellum iudiciale deveniant, si auctoritate officii <reg orig="interpositâ" TEIform="reg">interposita</reg> per transactionem amicabilem, litem sopire poterit. Provin ciales <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> homines sunt simplices, à lite abhorrent, <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> Officialis, <reg orig="cognitâ" TEIform="reg">cognita</reg> <reg orig="priùs" TEIform="reg">prius</reg> <reg orig="causâ" TEIform="reg">causa</reg>, transactionem <reg orig="seriò" TEIform="reg">serio</reg> suadeat, et aequa compositionis media eis prudenter suggerat.</p>
<pb id="s028" n="28" TEIform="pb"/>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.05" n="5" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO V. <hi TEIform="hi">Peccat officialis, qui rusticorum, vilium personarum, pauperum, ac viduarum causas <reg orig="superfunctoriè" TEIform="reg">superfunctorie</reg> tractat.</hi></head>
<p TEIform="p">NOn aequalem semper Officiales diligentiam omnibus causarum cognitionibus adhibere solent; si digniores vel ditiores fuerint litigantes, <reg orig="diligentiùs" TEIform="reg">diligentius</reg> in merita causae inquirunt, ac <reg orig="celeriùs" TEIform="reg">celerius</reg> ipsorum causas expediunt; sin <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> vilioris conditionis, aut paupertinae sortis fuerint, nonnumquam bonus dormitat Homerus, et satis leviter, ac <reg orig="superfunctoriè" TEIform="reg">superfunctorie</reg> causas tractant. In hoc autem non leviter peccat Officialis, et contra iuramentum suum agit, quo obstringitur iurare, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">denen Armen sowol als den Reichen, den Geringen sowol als den <reg orig="Fürnehmen" TEIform="reg">Furnehmen</reg>, mit seiner
<pb id="s029" n="29" TEIform="pb"/>
Nothdurfft, ohne Unterscheid zu hören, un~ ihnen gleiches Recht wiederfahren zu lassen;</foreign> Nonnumquam Quaestores in impia haec verba prorumpunt. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Ich habe jetzt andere Sachen zu thun, den~ mit deinem Lumpen-Handel umzugehen; meynest du, man könne deiner warten? Trolle dich, oder ich will dir Füsse machen, etc.</foreign> Vid. Selneccer. <hi TEIform="hi">in Ps. 82.</hi> et Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. consc. cap. 9. q. 63.</hi> ubi inquit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Manche Amtleute sehen lieber einen Wolff vor sich, als eine arme Wittibe, die ihre Sache, Noth und Anliegen anbringen will, darum müssen sie auch auf Rahthäusern und Amtstuben, bis aufs Letzte warten, werden rauh und unfreundlich angefahren, bekommen schlechten und kurtzen Bescheid, werden abgewiesen, sollen wiederkommen, etc. Ist das nicht Sünde und Unrecht? Wer solcher Personen sich nicht erbarmet, und hertzlich annimmet, deer muß ein verzweiffelter harter böser Mensch seyn.</foreign> Is aliquando in
<pb id="s030" n="30" TEIform="pb"/>
extremo summi iudicis iudicio huius impietatis rationem redditurus est.</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.06" n="6" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO VI. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui per impertitiam Iuris vel <reg orig="processûs" TEIform="reg">processus</reg> <reg orig="malè" TEIform="reg">male</reg> iudicat.</hi></head>
<p TEIform="p">PRaeficiuntur non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> Officiis iustitiae homines simplices, idiotae et plebeii, praefecti <reg orig="parùm" TEIform="reg">parum</reg> docti, quaesturae tamen artem , quae plerum que, <reg orig="licèt" TEIform="reg">licet</reg> <reg orig="pessimè" TEIform="reg">pessime</reg>, sola in aulis Principum in conferendis eiusmodi officiis respicitur, <reg orig="probè" TEIform="reg">probe</reg> callentes: vel alii, opinione quidem eruditionis in flati, sed imperitissimi, immoderato iustitiae zelo ardentes, vel affectibus non moderatae lentiatis, sed levitatis effeminatae, vel aliis sibimetipsis etiam incognitis fluctuantes. Parthen. litig. <hi TEIform="hi">lib. 2. c. 12. n. 18.</hi> et iura vix extremis labris gustata, tamquam regulam Lesbiam, ad
<pb id="s031" n="31" TEIform="pb"/>
quemvis inscitiae casum applicantes. Oldekop. <hi TEIform="hi">obs. Crimin. Tit. in obs. 1.</hi> Vix dici potest, quantum mali ex hac Officialium <reg orig="imperitiâ" TEIform="reg">imperitia</reg>, cum primis si cum <reg orig="malitiosâ" TEIform="reg">malitiosa</reg> <reg orig="percinaciâ" TEIform="reg">percinacia</reg> coniuncta fuerit, in provinciales redundet. Periclitantur <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> caput, et fama, et fortunae subditorum. Ignorantia enim iudicis est calamitas innocentis Augustin <hi TEIform="hi">de Civit. Dei lib. 19. cap. 6.</hi> Non leviter autem peccat officialis, si suas hallucinationes et commissas nullitates, quibus interdum nec peritissimi mederi possunt, iacturam vel vitae, vel famae, vel bonorum patiantur provinciales. <hi TEIform="hi">Homine enim imperito nihil unquam est iniustius</hi>, ait Comicus. Peccat etiam Princeps, eligendo aut constituendo officiales in doctos, ac imoeritos. In Principis enim potestate est, boni sint Ministri iustitiae, nec ne, quid quid ab his peccatur, illi solet, et non sine ratione potest imputari. Arnis. <hi TEIform="hi">in Polit. lib. 2. c. 5.</hi> <reg orig="Undè" TEIform="reg">Unde</reg> aut <reg orig="perniciosè" TEIform="reg">perniciose</reg> et graviter
<pb id="s032" n="32" TEIform="pb"/>
errant, aut <reg orig="egregiè" TEIform="reg">egregie</reg> et turpiter adulantur, qui Principis, qualis qualis etiam sit, probitatem, pietatem, et iustitiae amorem iactiant, si Officiales, etiam ipso ignorante (vincibiliter tamen) sunt iniqui: Princeps est Tyrannus, cuius Officiales et ministri Tyrannidem exercent. Indoctorum et imperitorum iudicum culpam in se recipiunt Principes Rol. à Vall. <hi TEIform="hi">vol. 3. cons. 12. n. 98. et seq.</hi> quem refert Oldek. <hi TEIform="hi">d. l.</hi></p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.07" n="7" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO VII. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui ex <reg orig="merâ" TEIform="reg">mera</reg> <reg orig="cerebrinâ" TEIform="reg">cerebrina</reg> aequitate, <reg orig="nullâ" TEIform="reg">nulla</reg> iuris communis aut statutarii <reg orig="habitâ" TEIform="reg">habita</reg> ratione, iudicat.</hi></head>
<p TEIform="p">QUaelibet Res publica sua habet statuta, suas leges et ordinationes, ut iuxta earum normam et regulam ius dicatur, actionesqueve civium regantur. Boni etiam mores
<pb id="s033" n="33" TEIform="pb"/>
idem alicubi praestant, quod bonae leges; Officialis igitur ne latum quidem unguem à iure in <reg orig="provinciâ" TEIform="reg">provincia</reg>, vel <reg orig="quaesturâ" TEIform="reg">quaestura</reg> recepto, recedere debet. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Sollen nach GOttes Wort und beschriebenen Rechten urtheilen.</foreign> D. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrut. consc. c. 20. p. 1504.</hi> Si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg>, ut saepenumero fit, ex <reg orig="merâ" TEIform="reg">mera</reg> <reg orig="cerebrinâ" TEIform="reg">cerebrina</reg> aequitate, quae rationi iuris prorsus adversa, iudicet, non potest non per iniuriam sententiae alteri nocere. Aequitas quidem semper praeferenda iuris rigori, sed ea non ficta ac cerebrina, sed vera, rationabilis ac iuxta legum normam mensurata esse debet. Vix dici potest, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> ab Officialibus in hac re peccetur, illis cumprimis, qui nullam iuris ac <reg orig="processûs" TEIform="reg">processus</reg> iudiciarii scientiam habent, de quibus idem dicitur, quod de illo Episcopo cuius Pontifex in iure Canonico mentionem facit, <hi TEIform="hi">qui ipse confessus fuit, se numquam Donatum legisse, nec aliquid de <reg orig="Grammaticà" TEIform="reg">Grammatica</reg> didicisse</hi>.
<pb id="s034" n="34" TEIform="pb"/>
Imperitia culpae adnumeratur: Hanc <reg orig="imperitè" TEIform="reg">imperite</reg> iudicando Officialis committit. Nec <reg orig="culpâ" TEIform="reg">culpa</reg> caret Magistratus, qui eiusmodi homines indoctos et imperitos, ut hodie nonumquam fit, muneri iudicandi praeficit; Reperiuntur enim Principes, qui parum curoe habent, quomodo iustitia provincialibus administretur, <reg orig="modò" TEIform="reg">modo</reg> officiales in exigendis reditibus fisci periti ac vigilantes fuerint. Sed <reg orig="malè" TEIform="reg">male</reg>! Hi Deo supremo Regi ac iudici aliquando negligentiae rationem reddere tenebuntur.</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.08" n="8" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO VIII. <hi TEIform="hi">Peccat Quaestor vel Praefectus, qui in causis rusticorum sumptuosas ambages absque necessitate admittit</hi>.</head>
<p TEIform="p">IN causis rusticorum regulariter de simplici et plano procedendum, absquelitis ambagibus. Iudex
<pb id="s035" n="35" TEIform="pb"/>
ipse <reg orig="cognitâ" TEIform="reg">cognita</reg> <reg orig="caussâ" TEIform="reg">caussa</reg>, secundum acta et probata sententiam ferat, Advocatos, qui labyrintho sumptosi <reg orig="processûs" TEIform="reg">processus</reg> involvere student, non audiat. Si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> officialis, vel per ignaviam vel propter sportularum commodum, ipse de <reg orig="causâ" TEIform="reg">causa</reg>, quae tamen non <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> ardua, cognoscere nolit, sed Advocatis eam ventilandam relinquat, ac praeter necessitatem sumptu transmissionis Actorum misellos ac simplices Rusticos oneret, <reg orig="malè" TEIform="reg">male</reg> agit, nec suo munere <reg orig="dignè" TEIform="reg">digne</reg> fungitur. Praeterea suspectum se red dit Officialis, si cum Actoris vel rei Advocato nimis familiarem se reddat, cum eo potet, et ludat, aut eum instruat, quid pro Cliente proponere debeat, item, si quasi monopolium advocationis huic vel illi, cum aliorum <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> peritiorum, exclusione, concedat. Vae illi litiganti, cuius partes adversae Advocatus, Iudici vel nimis familiaris, Amicus, Cliens, beneficiarius, cognatus vel adfinis est, vix ille
<pb id="s036" n="36" TEIform="pb"/>
aequam in lite <reg orig="suâ" TEIform="reg">sua</reg> sententiam obtinebit. Homines enim <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> reguntur affectibus, etiam qui in tribunali sedent, utut ab eis liberrimi esse deberent.</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.09" n="9" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO IX. <hi TEIform="hi">Peccat Quaestor vel Praefectus, qui in subditos contumeliosis verbis invehitur, aut eos verberibus tractat</hi>.</head>
<p TEIform="p">SAlutarem regulam ICtus Callistratus Officialibus praescribit, quomodo sese in adeundo et cognoscendo erga provinciales gerere debeant, <hi TEIform="hi">in l. 19. ff de Officio Praesid</hi>. Observandum est, inquit, ius reddenti, ut in adeundo quidem facilem se praebeat, sed contemni non patiatur. Sed et in cognoscendo nec excandescere adversus eos, quos malos putat, oportet, id enim non est constantis et recti iudicis, cuius animi
<pb id="s037" n="37" TEIform="pb"/>
motum vultus detegit: et summatim ita iusreddet, ut auctoritatem dignitatis ingenio suo augeat. Optandum esset ab Officialibus omnibus hoc ICti monitum observari, sed experientia docet non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> illud <reg orig="planè" TEIform="reg">plane</reg> negligi, dum Officialium nonnulli in cognoscendo <reg orig="facilè" TEIform="reg">facile</reg> excandescere animi motus vultu iracundo detegere contumeliosisqueve verbis provinciales afficere solent, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">pflegen die Leute im Zorn anzuschnautzen, sie Flegel, Schelme, Diebe, Galgenvogel etc. zu schelten, mit Stöcken und Pflocken ihnen zu drohen</foreign>. <reg orig="Imò" TEIform="reg">Imo</reg> nonnulli Officialium <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> incontinentes sunt, ut non dubitent ex nimio iracundiae motu provincialibus manus inferre, illis cumprimis, qui forte uxorem vel domesticos <reg orig="offendêre" TEIform="reg">offendere</reg>, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die etwan der Frau Amt-Schösserinn oder Amtmanninn mit einem Worte zu nahe kommken, oder sie auf dem Fuß getretten</foreign>, sed sciant Officiales, hoc modo auctoritatem officii ipsos non <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg>
<pb id="s038" n="38" TEIform="pb"/>
tueri, quam imminuere et se ipsos contemptibiles reddere. Memores sint iuramenti sollenniter praestiti, in quo inter alia continetur, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">daß sie die Partheyen gütlich verhören, nicht aus Zorn oder Haß richten, sondern ihren Amts-Unterthanen mit Bescheidenheit begegnen sollen</foreign>. Contumeliis certare, verberibus provinciales tractare, non est recti iudicis, sed adfectibus suis frena laxantis plebeii. Patrem segerat, non vitricum, non inimicum, non Tyrannum. Nec dubium est, Officiales ob contumeliosa verba vel verbera actione iniuriatum cum provinciali conveniri posse, non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> quod factum meminimus. Amor regat officia, non affectus, tgravis et moderatus.</p>
<pb id="s039" n="39" TEIform="pb"/>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.10" n="10" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO X. <hi TEIform="hi">Peccat Quaestor, vel Praefectus, qui prohibet, vel <reg orig="aegrè" TEIform="reg">aegre</reg> admittit, provinciales à sententiis latis ad Curiam Superioris provocare</hi>.</head>
<p TEIform="p">APpellandi usus, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> sit frequens, quamqueve necessarius, nemo est, qui nesciat, quippe cum iniquitatem iudicantium vel imperitiam corrigat, sunt verba ICti Ulpiani, <hi TEIform="hi">in l. 1. §. 1. de Appvilat</hi>. Ordinationibus igitur provincialibus constitutum, moribusque receptum est, à sententiis Praefectorum ad Cancellariam, vel Curiam Principis provocationes fieri. Reperiuntur autem nonnulli Officiales, qui <reg orig="indignè" TEIform="reg">indigne</reg> ferunt, quando litigantes, per sententiam gravati, beneficium provocationis arripiunt, ne scilicet iniquitas vel <reg orig="imperitiâ" TEIform="reg">imperitia</reg> ipsorum hoc
<pb id="s040" n="40" TEIform="pb"/>
modo apud Superiorem detegatur ac sententiae, <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> contra omnia iuris principia, et copntra <reg orig="processûs" TEIform="reg">processus</reg> iudiciarii ordinem latae corrigantur. Id <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> Officialibus <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> per mittendum, quin <reg orig="potiùs" TEIform="reg">potius</reg> puniendi, si salutari <reg orig="summèqueve" TEIform="reg">summequeve</reg> necessario provocationis beneficio provinciales privare audeant. Sciant Officiales se in iudicando <reg orig="facilè" TEIform="reg">facile</reg> errare, ac falli posse. Nec causas rusticorum minoris momenti esse iudicent, <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> divitum, aut Nobilium. Deo reddenda ratio, apud quem nulla est personarum acceptio. Si Officialis <reg orig="iniquâ" TEIform="reg">iniqua</reg> <reg orig="sententiâ" TEIform="reg">sententia</reg> <reg orig="latâ" TEIform="reg">lata</reg> provinciali vel minimum damnum dederit, peccat, et conscientiam suam laedit. Iudex inferior, si religiosus fuerit, provocationes admittere <reg orig="minimè" TEIform="reg">minime</reg> recusabit, ut si <reg orig="fortè" TEIform="reg">forte</reg> in sententionando erraverit, à iudice superiore error ille corrigi, ac damnum à parte la <reg orig="sâ" TEIform="reg">sa</reg> averti possit.</p>
<pb id="s041" n="41" TEIform="pb"/>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.11" n="11" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XI. <hi TEIform="hi">Peccat Praefectus, vel Quaestor, qui mandata Domini sui superioris, aut Regiminis eius non <reg orig="promptè" TEIform="reg">prompte</reg> ac <reg orig="debitè" TEIform="reg">debite</reg> exsequitur</hi>.</head>
<p TEIform="p">IUrant Officiales, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> velint fideliter ac <reg orig="promptè" TEIform="reg">prompte</reg> exsequi omnia, quae vel à Principe, vel Regimine eis mandantur. Nonnulli autem Officialium vel per socordiam et ignaviam, velp. malitiam mandata Superiorum vel <reg orig="planè" TEIform="reg">plane</reg> non, vel satis <reg orig="tardè" TEIform="reg">tarde</reg> exsequuntur, quod non potest non cum provincialium damno et incommodo fieri, dum illi <reg orig="saepiùs" TEIform="reg">saepius</reg> nova mandata extrahere, novosque sumptus impendere coguntur, ad quorum resusionem Officiales negligentes, et immorigeri non <reg orig="immeritò" TEIform="reg">immerito</reg> à Superiore adstringi deberent. Audiant Praefecti, quae saepius laudatus
<pb id="s042" n="42" TEIform="pb"/>
Theologus D. Mengeringus, <hi TEIform="hi">in Scrutinio conscientiae</hi> c. 7. q. 48. eis proponit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Unter-Obrigkeiten, Gerichts-Vögte, Schösser, Amtschreiber, etc. fragen sich, ob sie ihrer Oberherren Befehliche, welche eine oder die andere Part zu Behuff und Hülffe ihres Rechtens ausgebracht, und losgewürcket, treulich und mit Fleiß nachgekommen, oder ob sie denselben unterschlagen, verhohlen, und nichts desto weniger ihres Sinnes und Gefallens fahren, auch wol mit ungleichen Gegen-Bericht solche Befehliche</foreign> annuli<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ren und aufheben wollen? Solche</foreign> Procedur <foreign lang="GE" TEIform="foreign">laufft wider das ???re Gebot. Denn wenn solche Amtleute und Bedienten ein Gewissen hätten, und ihre hohe Obrigkeit nach dem vierten Gebot recht für Augen haben, fürchten und ehren wollten, würden sie dieselbe mit ihren</foreign> Edi<foreign lang="GE" TEIform="foreign">cten und Befehlichen nicht ledig Stroh dreschen, sondern durch dringen und der Sache einen richtigen Fortgang und Ausschlag geben
<pb id="s043" n="43" TEIform="pb"/>
lassen. Aber daß bey manchen Beamten, Fürstl</foreign>. Rescripta <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und Cantzeley-Befehliche nur einm Strohputzen seyn, und für schlechtes Pappier gehalten werden, beweiset genug die Erfahrung, und könnens die armen Leute, so dieser Richter und Amts-Vögte Gunst und guten Willen nicht haben, mit Schaden und Seufftzen bezeugen. Wo bleibet, Herr Schösser, Herz Amtmann, Herr Amtschreiber, hier euer Gewissen</foreign>?</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.12" n="12" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XII. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui ad Rescripta Superioris aut Cancellariae vel non satis <reg orig="plenè" TEIform="reg">plene</reg> respondet, vel falsa relationi immiscet</hi>.</head>
<p TEIform="p">OFficialis ad Rescripta Superioris relatio debet esse prompta, plena, non nimis generalis, nec du bia,
<pb id="s044" n="44" TEIform="pb"/>
et imperfecta, nec contra veritatem rei gestae. Hoc si Officialis, ut non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> fit; neglexerit, peccat contra fidem, et integritatem. Vid. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Fürstl. Würtenberg. Ausschreiben an die Amtleute</foreign>, de Anno 1609. Ubi inter alia haec leguntur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Esistunser ernster Befehl, ihr, die Amtleute, wollet einen jeden Amts-Unterthanen, in seinem Anliegen gebühren den Bescheid ertheilen, auch auf seine Klage und ziemliches Ersuchen, zu aller Gebühr, vermòge eueres Standes und Pflichten, von Amts wegen behülfflich seyn, auf daß sie nicht Ursach gewinnen, uns oder unsere Cantzeley, zu mercklicher Verhinderung unserer eigenen nothwendigen Geschäfften, um Hülffe zu suchen. Zum Fall aber eine Sache also gestaltet, daß selbige zu unser Cantzeley gelanget werden muß. Sollet ihr (die Amtleute) unsern Unterthanen ihre</foreign> Supplicatio<foreign lang="GE" TEIform="foreign">nen, auf ihr Ansuchen, unverweigerlich und uneingestellet, <reg orig="vermöge" TEIform="reg">vermoge</reg> unser Landes-Ordnung unterschreiben, und auf
<pb id="s045" n="45" TEIform="pb"/>
selbigen satten, wahren, un</foreign>-affectionir<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ten und solchen Bericht thun, darauf wir, und unsere Rähte in Ertheilung der Bescheide, sicherlich zu fussen haben; denn auf den widrigen unversehenen Fall, gedencken wir gegen euch, den Amtleuten, wegen verweigerter ämtlicher Hülffe, oder versagter unpartheyischer Berichte, auf die</foreign> Supplicatio<foreign lang="GE" TEIform="foreign">nen gebührliche Straffe unnachläßlich fürzunehmen</foreign>. Add. mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. consc. c. 7. q. 69</hi>. ubi ait: Inferiorem Iudicem qui per falsa narrata Superiorem circumvenit, contra octavum Decalogi praeceptum graviter peccare. Talis iudex parti laesae ad restitutionem damnitenebitur, et extraordinaria poena plectendus.</p>
<pb id="s046" n="46" TEIform="pb"/>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.13" n="13" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XIII. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui in exsecutione contra calamitosum nec vitio suo inopem debitorem nimio rigore utitur</hi>.</head>
<p TEIform="p">MUltoties in hac re Quaestores et Officiales peccant, dum inter debitores ignavos, delicatos, vitio suo obaeratos et pauperes, et inter calamitosos, qui bello, incendiis, aliisqueve adversis temporum casibus <reg orig="eò" TEIform="reg">eo</reg> inopiae redacti, ut debita sine gravioribus incommodis exsolvere nequeant, <reg orig="planè" TEIform="reg">plane</reg> non distingunt, cum tamen pia iurisprudentia rigorem exactionis, contra debitores, qui sine vitio bonis lapsi sunt, prorsus damnet, et laxamentum aliquod rigorosorum remediorum exsecutionis, arresti scilicet, obstagii, carceris, subhastationis, vel bonorum adiudicationis, suadeat, urgeat, iubeat, de
<pb id="s047" n="47" TEIform="pb"/>
quibus <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> videndus Davidd Mevius, <hi TEIform="hi">in discus levam. inop. debit. per tot.</hi> cuius tractatus sedulam lectionem omnibus iudicibus et exsecutoribus <reg orig="maximè" TEIform="reg">maxime</reg> commendamus. Iudici <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> incumbit, circa decernen dos exsecutionum processus prospicere, ne quod creditori ad adipiscendam solutionem non proficit, v. g. molesta et sumptuosa commoratio in arresto debitorem saltim opprimit, indulgeat. Provideat iudex, ne iniustis et acerbis remediis in effectu inanibus, exsecutio fiat adversus calamitosos et miserandos debitores. l. <hi TEIform="hi">si servos 25. in fin. de Pignor. act</hi>. Cumprimis viduas, orphanos, quorum praecipua et maxima cura Officialibus omnibus incum bit. Vid. Mev. d. <hi TEIform="hi">tr. c. 4. n. 91. et seqq</hi>. Creditoris importunam exactionem temperare, solutionis media, debitori obaerato, non <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> gravia et iniqua proponere, à sumptuosis et acerbis exactionis remediis dehortari, eumque
<pb id="s048" n="48" TEIform="pb"/>
ut pietatis et charitatis Christianae rationem habeat, monere studeat; Ut enim in omnibus causis, ita etiam in causa debiti exactionis et exsecutionis, charitas Christiana regimen habere debet, de quo latius vid. Tr. nost. <hi TEIform="hi">de Regimine Charitat. Christianae in var. causs. et negot. civil</hi>. Praeterea non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> peccant Officiales, dum nullo moderamine utuntur in capiendis bonis debitoris v. g. si debitori statim per exsecutionem artis atque operarum instrumenta auserant, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> tamen alio modo creditori satisfacere potuisset. Sic rustici ab exsecutionibus libera habent animalia et instrumenta <reg orig="queis" TEIform="reg">quis</reg> agri colantur. Menoch. A. I. C. <hi TEIform="hi">lib. 2. cas. 378. n. 10</hi>. Peck. <hi TEIform="hi">deiure sistend. cc. 5. n. 22</hi>. Eadem ratio instrumentorum, quibus utuntur opifices, ad quaerendam mercedem, quae in exsecutionibus <reg orig="eâdem" TEIform="reg">eadem</reg> ex <reg orig="caussâ" TEIform="reg">caussa</reg> capi non solent, ne modico compendio creditorum illi non praesentibus saltim
<pb id="s049" n="49" TEIform="pb"/>
bonis, sed etiam in futurum quaerendi occasione priventur. Mev. d. <hi TEIform="hi">tr. cap. 4. n. 30</hi>. Iniquus igitur iudex est, qui hoc modo miserandum debitorem ad mendicitatem redigit. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wenn er stracks zufähret, dem</foreign> Debitori <foreign lang="GE" TEIform="foreign">das Geschire, Kuh und Kalb, oder das Handwercks-Gezeug hinweg nimmt</foreign>. Iniquus etiam est, si bona debitoris iniusto, et <reg orig="fortè" TEIform="reg">forte</reg> dimidio pretio, aestimata, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">um halb Geld</foreign>, creditori adiudicet, nullamque pietatis, atque aequitatis rationem habeat. Vid. <reg orig="omninò" TEIform="reg">omnino</reg> Mevius d. l et quae in Tract. <hi TEIform="hi">de Regim. charit. Christ</hi>. pluribus diximus.</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.14" n="14" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XIV. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui in causis levioribus, aut ob levem coniectur am, iur amento homines oner at</hi>.</head>
<p TEIform="p">IUramentum res gravis est, et tortura conscientiae; <reg orig="cautè" TEIform="reg">caute</reg> igitur in
<pb id="s050" n="50" TEIform="pb"/>
delatione eius procedendum. Sunt enim nonnulli homines ad iurandum nimis faciles, alii <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> simpliciores usque ad superstitionem meticulosi. In <reg orig="causâ" TEIform="reg">causa</reg> <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> delicti vili personae, et rustico, cuius vita non <reg orig="adeò" TEIform="reg">adeo</reg> proba, v. g. iuramentum purgatorium iniungere hoc corruptissimo saeculo, quo pietas <reg orig="ferè" TEIform="reg">fere</reg> nulla, <reg orig="valdè" TEIform="reg">valde</reg> periculosum. Ideoqueve Officialis, ut evitentur periuria, non statim ad iuramenti delationem properare debet; sed causae cognitio plenaria p9raecedat, necesse est. Cumprimis in levioribus causis, vel quando urgens praesumptio delicti deficit, ab eo abstinendum. Vid. D. Arnold. mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. consc. cap. 6. 9. 93</hi>. ubi ita scribit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Schösser und Beamten fragen sich, ob sie bey ihren</foreign> Audien<foreign lang="GE" TEIform="foreign">tzien, oder Amts-<reg orig="Verhör" TEIform="reg">Verhor</reg> und gerichtlichen <reg orig="Erkäntni" TEIform="reg">Erkantni</reg>ß der Sachen, zwischen dem <reg orig="einfältigen" TEIform="reg">einfaltigen</reg> Landvolcke und Vaversmann, liederlich und leichtlich der <reg orig="Mühe" TEIform="reg">Muhe</reg> abzukommen, die Zeit zu
<pb id="s051" n="51" TEIform="pb"/>
gewinnen, oder aus anderen Ursachen, die Partheyen auf einen Eyd gedrungen, und selben von ihnen erfordert und genommen, da es doch der Sachen Wichtigkeit und</foreign> Importan<foreign lang="GE" TEIform="foreign">tz nicht gewesen, oder auch auf andere und gelindere Manier hätte können entschieden und verglichen werden</foreign>. Add. D. Selnecc. <hi TEIform="hi">in expos. Psalm. pag. 57</hi>. <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es pflegen solche Amts-Personen darinnen offtmals nicht wenig sich zu vergreiffen und zu versündigen. Der Eyd machet ja ein Ende alles Haders, allein daß man darauf sehe, daß man niocht leichtlich einen Eyd thue, noch leichtlich einen Eyd auflege, und begehre, in geringen Dingen, wie offt unverständige sichere Anmtleute einen Eyd den armen haderhafftigen Bauern und Dienern auf legen, wenn der Handel kaum eines Groschens werth ist, welches denn warlich eine grosse Sünde und vermessene. unbedachtsame Kühnheit der sichern Bauersgenossen ist</foreign>. <hi TEIform="hi">Haec</hi>
<pb id="s052" n="52" TEIform="pb"/>
<hi TEIform="hi">Selnecc</hi>. Alicubi Officiales et Iudices inferiores ob imperitiam absque praescitu Cancellariae iuramenta partibus imponere prohibentur. Ubi enim gravius periculum (periuriisc) metuendum, ibi <reg orig="cautiùs" TEIform="reg">cautius</reg> agendum.</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.15" n="15" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XV. <hi TEIform="hi">Peccat Quaestor, vel Praefectus iustitiae, qui nec qualitatis delicti, nec personae delinquentis, nec carceris rationem habet</hi>.</head>
<p TEIform="p">QUoad qualitatem carceris magna discretione opus est; consideranda enim qualitas delicti, personae, et carceris, an sc. delictum sit atrox vel non; persona vilisan nobilis, vel egregia; senex, debilis, an saltim suspecta, aut confessa, aut convicta. Nimis <reg orig="affectatâ" TEIform="reg">affectata</reg> severitate Officialis peccat, Carcer enim ad
<pb id="s053" n="53" TEIform="pb"/>
custodiam, non ad poenam parata esse debet. <hi TEIform="hi">Constit. Crim. Carol. act. 11. et 258</hi>. quod etiam in specie monet Ius Saxonicum <hi TEIform="hi">lib. 2. art. 3. ingloss</hi>. n. 3. his verbis: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Man soll ihm aber nicht wehe thun, auch nicht finster oder verdumpffen halten, daß er nicht davon unsichtig oder unsinnig werde. In Ketten und Fesseln soll man ihn also halten, daß ihm die Knochen nicht davon verderben oder verwahrloset werden</foreign>. Carcer non <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> <reg orig="arctè" TEIform="reg">arcte</reg> debet esse conclusus, ut neque <reg orig="aër" TEIform="reg">aer</reg>, neque ventus permeare possit. Cothmann. <hi TEIform="hi">vol. 3. resp 29. n. 117</hi>. Sunt tamen latrunculatores nonnulli, qui prohibitis subterraneis carceribus ntuntur adhuc, <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> de illis gloriantur. Oldek. <hi TEIform="hi">obs. crim. tit. 3. c. 16</hi>. Iudices <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> in id operam obstricti sunt impendere, ut carcerati <reg orig="susurpatâ" TEIform="reg">susurpata</reg> Iuce vegetari et sublevari possint. l. 1. c. <hi TEIform="hi">de custod. reor</hi>. Quod si <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> patiantur miseros marcescere, et ob nimis durum, tetrum et immundum
<pb id="s054" n="54" TEIform="pb"/>
carcerem, vel famem et frigus, ut non <reg orig="rarò" TEIform="reg">raro</reg> fit, exstingui, conscientiam graviter laedentes, negligentiae, vel crudelitatis suae Deo rationem reddere, obstringuntur. Carcer <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> locus est horribilis, <reg orig="tùm" TEIform="reg">tum</reg> propter privationem conversationis hominum, <reg orig="tàm" TEIform="reg">tam</reg> propter immunditiem, et squalorem qui in carceribus plerumque reperitur, l. 2. C. <hi TEIform="hi">de custod. reor. ibique Dd.</hi> <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> carcer est vivorum sepultura. Meminit Iustus Oldekop. <hi TEIform="hi">obs. crim. tit. 3. obs. 16</hi>. Se in <reg orig="praeclarâ" TEIform="reg">praeclara</reg> quadam civitate aliquot ianuis et valvis Curiae inscriptum vidisse maiusculis literis: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Gedencket der armen Gesangenen</foreign>. Quod propterea factum, ait, ne miserorum ulla magistratus imperet oblivio, sed semper prae oculis, curae et corddi essent. idem <hi TEIform="hi">d. l.</hi> <reg orig="rectè" TEIform="reg">recte</reg> monet, humaniter ac <reg orig="piè" TEIform="reg">pie</reg> facere iudices, si saepius curent per commentarienses sibi referri de valetudine carceratorum: ut cibi et potus ratio haberi possit, non enim
<pb id="s055" n="55" TEIform="pb"/>
iisdem ferculis tractandi sunt et aegri, aut <reg orig="aliàs" TEIform="reg">alias</reg> molles, imbecillioris stomachi atque robusti, non et digniores ac plebeii, senes ac iuvenes, ne eorum custodia in poenam, cum <reg orig="iacturâ" TEIform="reg">iactura</reg> sanitatis et vitae pervertatur, quod <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> <reg orig="pessimè" TEIform="reg">pessime</reg> neglectum, et à Deo <reg orig="quàm" TEIform="reg">quam</reg> <reg orig="severissimè" TEIform="reg">severissime</reg> punitum est. nec minus <reg orig="piè" TEIform="reg">pie</reg>, quam prudenter agit. Officialis, si incarceratos interrogaverit, num etiam à custodibus vel lictoribus <reg orig="duriùs" TEIform="reg">durius</reg> tractentur, cibus, potus, panni aliaqueve necessaria eis praebeantur: Nec ferendi sunt commentarienses, sed <reg orig="severè" TEIform="reg">severe</reg> increpandi, ac puniendi, qui captivis necessaria non subministrant, vel ea illis subtrahunt, qui, ut nonnumquam fit, acerbis et ironicis sarcasmis eos excipiunt; cum pium sit, carceratos sine irrisione molliter et humaniter tractare. Add. Iosuae c. 7. v. 19. Cothmann. <hi TEIform="hi">vol. 3. Resp. 29. n. 117. et seq.</hi></p>
<pb id="s056" n="56" TEIform="pb"/>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.16" n="16" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XVI. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui absque sufficientibus indiciis ad captur am hominis procedit</hi>.</head>
<p TEIform="p">AD capturam regulariter procedi non debet, sine iudicis informatione, indiciis, et cognitione l. 1. <hi TEIform="hi">ff. de custod reor. l. 3. C. de Exhib. et transmittit reis Ordin. Provinc. <reg orig="Würtenb" TEIform="reg">Wurtenb</reg>. de Anno 1621 pag. 356</hi>. ubi ita cavetur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wenn ein</foreign> Corpus delicti, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und daß eine Mißhandlung begangen, offentlich am Tage, und solche kräfftig beweisliche Anzeigungen, Vermuthungen und mit einschlagende Argwöhne erscheinten, daraus man sich einer solchen Ubelthat zu derselben Person genugsamlich versehen wöchte, ist gegen selbiger mit gefänglicher Beyfahung zu verfahren etc.</foreign> In hac autem re <reg orig="saepissimè" TEIform="reg">saepissime</reg> pec ant Officiales, vel per stupiditatem, vel
<pb id="s057" n="57" TEIform="pb"/>
per malitiam, dum ad capturam hominis properant, antequam de corpore delicti eis constet. Talem Officialem non <hi TEIform="hi">iudicis</hi>, sed <hi TEIform="hi">canis</hi> nomen mereri, ait Cothmann. <hi TEIform="hi">Vol. 1 Resp. 7. n. 47</hi>. Corpus enim delicti est de <reg orig="formâ" TEIform="reg">forma</reg> essentiali inquisitionis, <reg orig="quâ" TEIform="reg">qua</reg> <reg orig="omissâ" TEIform="reg">omissa</reg> ipsa inquistio est nulla. Oldekop <hi TEIform="hi">observ. crim. 8. tit.</hi> 2. n. 4. ubi plures laudet. Nec iudici afferenti in inquisitione credendum. famam praecessisse, nisi de <reg orig="eâ" TEIform="reg">ea</reg> <reg orig="aliundè" TEIform="reg">aliunde</reg> appareat per Testes examin atos, et <reg orig="famâ" TEIform="reg">fama</reg> à fide dignis ortum traxerit. Cothm. <hi TEIform="hi">vol. 3. cons. 30. n. 128</hi>. Proceslus <reg orig="sanè" TEIform="reg">sane</reg> ab exsecutione per capturam non est incipiendus, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> carcer sit irreparabile praeiudicium, propter incommodum, et aliqualem infamiae notam, non personae tantum capitae, sed etiam toti eius familiae adspersam. Et <reg orig="saepè" TEIform="reg">saepe</reg> carcer magnum est tormentum. Gail. 1. <hi TEIform="hi">obs. 26. n. 10</hi>. <reg orig="undè" TEIform="reg">unde</reg> est, <reg orig="quòd" TEIform="reg">quod</reg> <hi TEIform="hi">mala mansio, et torturae species</hi> dicatur. l. 7. <hi TEIform="hi">depos</hi>. Ad
<pb id="s058" n="58" TEIform="pb"/>
evitandum igitur periculum Syndicatus, et divinae irae, cavebit Officalis, ne mandet quem piam capi et adduci, nisi certus, quod delictum <reg orig="reverà" TEIform="reg">revera</reg> sit commissum, et indicia gravia contra incarcerandum militent. Neque enim iudicem relevat, quod secundum vulgare pro eo praesumatur. <hi TEIform="hi">cap. in praesentia de renunc</hi>. Et quod quis <reg orig="iustè" TEIform="reg">iuste</reg> carceratus in dubio debeat praesumi, secundum Hippol. <hi TEIform="hi">Crim. cons. 135. n. 24. vol.</hi> 1. Nam pro iudice quidem praesumi, quoad iustitiam causae, non <reg orig="verò" TEIform="reg">vero</reg> <hi TEIform="hi">quoad ordinem processus</hi>, nisi quatenus ex eo appareat. <hi TEIform="hi">cap. Quoniam de probat</hi>. Oldekop. <hi TEIform="hi">obs. crimin. Tit. 3. obs.</hi> 1. n. 3.</p>
</div2>
<div2 id="FrQN.01.17" n="17" type="chapter" org="uniform" sample="complete" TEIform="div2" part="N">
<head>CONCLUSIO XVII. <hi TEIform="hi">Peccat Officialis, qui inquisitionis processum cum incommodo incarcerati protr ahit</hi>.</head>
<p TEIform="p"><reg orig="SAluberrimè" TEIform="reg">SAluberrime</reg> Romano iure
<pb id="s059" n="59" TEIform="pb"/>
cautum est, custoditos diu carcere detineri non debere, sed <reg orig="citò" TEIform="reg">cito</reg> vel absolvi, vel puniri. <hi TEIform="hi">Synops. Basilic. 60. tit. 35. c. 21. l. de his 5. 6. de custod. reor.</hi> ubi dicitur: De his, quos tenet carcer inclusos, id <reg orig="apertâ" TEIform="reg">aperta</reg> definitione sancimus, ut aut convictos <hi TEIform="hi">velox poena subducat,</hi> aut liberandos <hi TEIform="hi">custodia diuturna non maceret</hi>. Add. <hi TEIform="hi">l. 1. C. d. t. ibi:</hi> Aliquem ultra debitum tempus <reg orig="inediâ" TEIform="reg">inedia</reg>, aut quocumque modo exhauserit. Item: Statim debet quaestio fieri, ut noxius puniatur, innocens absolvatur. Concordat ordinatio provinc. <reg orig="Würtenbergica" TEIform="reg">Wurtenbergica</reg>, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">an alle Amtleute und Richter,</foreign> <hi TEIform="hi">de Anno 1621.</hi> ubi dicitur: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Daß manch esmal die</foreign> Inquisition<foreign lang="GE" TEIform="foreign">s</foreign>-Processe, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die doch in solchen Fällen schleunig und doch bedächtlich, und den Rechten gemäß fürzugehen, sich lange Zeit verzogen.</foreign> <hi TEIform="hi">Et §. 3.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Wann die Ubelthaten halber zur hafft gezogene Personen in der</foreign> Examinati<foreign lang="GE" TEIform="foreign">on oder</foreign> Confrontati<foreign lang="GE" TEIform="foreign">on, so ihrer selbst und ihrer <reg orig="Geschäffte" TEIform="reg">Geschaffte</reg> halber, aufs
<pb id="s060" n="60" TEIform="pb"/>
längste innerhalb dreyen Tagen nach gefänglicher Beyfahung, in Beyseyn zweyer deß Gerichts fürzunehmen, und gegen keinen Verhafften länger, zu unserer kostbahren Ungelegenheit, und der Verhafften selbsten Beschwerniß einzustellen, der Verbrechung bekanntlich, sollen unsere Amtleute alsbalden ein solches berichten, und sich weiteren</foreign> Procesl <foreign lang="GE" TEIform="foreign">es halber Bescheides erholen</foreign>. peccat igitur Quaestor, vel Praefectus, quando vel ex <reg orig="negligentiâ" TEIform="reg">negligentia</reg> vel ex crudelitate processum inquisitionis protrahit, et miseros homines in luto et squalore carceris detentos marcescere sinit. Vidimus aliquando duos Reos ex carcere ad supplicium educi, qui ob diuturnum carceris squalorem magis mortuis quam vivis similes erant, ita ut sine commiseratione et lacrimis marcida, exsanguia et cadaverosa, illorum corpora adspici non potuerint. Sunt, (monente Oldekopio, <hi TEIform="hi">observ. crim. tit. 3. obs. 16.</hi>) qui recordantur,
<pb id="s061" n="61" TEIform="pb"/>
tantam alicubi carceratorum irrepsisse negligentiam, ut illi post praeterlapsum annum à tempore capturae, vel ab ipsis Officialibus <reg orig="primùm" TEIform="reg">primum</reg> interrogarentur, quibus de causis in carceres essent coniecti? <reg orig="Verùm" TEIform="reg">Verum</reg> haec et similia causam dederunt extremo malo et <reg orig="fermè" TEIform="reg">ferme</reg> totali ruinae, quam subditi adhuc magno eiulatu deplorant. <reg orig="Quàm" TEIform="reg">Quam</reg> praedicaturus curam et visitationem captivorum extremi iudicii iudex? <hi TEIform="hi">Mat 25.</hi> <reg orig="Quàm" TEIform="reg">Quam</reg> terribiliter, <reg orig="imò" TEIform="reg">imo</reg> igne aeterno illam omittentes puniturus? <reg orig="Ferè" TEIform="reg">Fere</reg> ingentem pro carcere torturam, et horrendum supplicii genus. Talia <reg orig="hodiè" TEIform="reg">hodie</reg> (addit Auctor <hi TEIform="hi">cit. loc.</hi>) feruntur <reg orig="impunè" TEIform="reg">impune</reg>: O stupidas hominum mentes! O pectora caeca! <reg orig="Cùm" TEIform="reg">Cum</reg> incensione irae Dei ardentissimae salutares laudatae Constitutiones negliguntur, <reg orig="cùm" TEIform="reg">cum</reg> tamen Reip. intersit, ac divinis Sanctionibus consentaneum sit, celeriter causas criminales expediri. Add. D. Mengering. <hi TEIform="hi">Scrutin. consc. c. 9. q. 95.</hi>
<pb id="s062" n="62" TEIform="pb"/>
Ubi scribit: <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Es seynd manche grosse Herren (und dessen Beamte) also geartet, daß wo etwan ein armer mensch und Ubelthäter, der etwan sich in dem oder jenem versehen, zur Hafft kömnt, so muß er ein halb, gantzes Jahr, oder wol länger liegen, ehe ihm der</foreign> Proce<foreign lang="GE" TEIform="foreign">ß gemacht wird, darüber werden die Gefängnisse voll. Sie gedencken nicht in was</foreign> Squalor <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und erbärmlichen Zustande die armen elenden leute, als wie unreines Gewürme liegen und verderben müssen. Man findet etliche Leute, so weicher und blöder Natur, schreibet</foreign> Lutherus <hi TEIform="hi">Tom. 7. fol. 361.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">die nicht können verschlossen oder gefangen seyn, sterben und vergehen in einer Ohnmacht, sonderlich wo der Satan mit zuschleicht, und tritt den Zaun (wie er pflegt,) da er am niedrigsten ist, wie man den~ wol Leute in dem Kercker todt gefunden hat.</foreign> Vid. D. Franzius <hi TEIform="hi">de captivis <reg orig="debitè" TEIform="reg">debite</reg> tractandis. Tract. de SS. p. 94.</hi> <foreign lang="GE" TEIform="foreign">Solcherley langwierige Gefängnisse lauffen</foreign> contra omnem
<pb id="s063" n="63" TEIform="pb"/>
humanitatem et clementiam Principum, <foreign lang="GE" TEIform="foreign">und haben sie und ihre Amtleute für GOtt im Gewissen zu verantworten.</foreign></p>
</div2>
</div1></body></text>




</TEI.2>
