<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1" ?> 
<!DOCTYPE TEI.2 SYSTEM "http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenatools/DTD/teixlite.dtd"> 
 <TEI.2 TEIform="TEI.2">
 <teiHeader type="text" status="new" TEIform="teiHeader">
 <fileDesc TEIform="fileDesc">
 <titleStmt TEIform="titleStmt">
<title TEIform="title">Subditus Peccans, Sive Tractatus De Peccatis Subditorum.</title> 
<title type="sub" TEIform="title">Machine-readable text</title> 
<author n="Fritsch" TEIform="author">Fritsch, Ahasver</author> 
<editor role="editor" TEIform="editor">Fritsch, Ahasver</editor> 
</titleStmt>
 <editionStmt TEIform="editionStmt">
<edition TEIform="edition">XML version, markup prototype, December 1999</edition> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
</editionStmt>
 <publicationStmt TEIform="publicationStmt">
<publisher TEIform="publisher">Camena</publisher> 
 <address TEIform="address">
 <addrLine TEIform="addrLine">
<anchor n="http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/fritsch15" type="href" id="fritsch15" TEIform="anchor" /> 
</addrLine>
</address>
</publicationStmt>
 <notesStmt TEIform="notesStmt">
<note type="href" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/</note> 
<note type="pathname" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch15</note> 
<note type="filename" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschsubditus.html</note> 
<note type="titleimage" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">s001.html</note> 
<note type="srcfile" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritschsubditus.xml</note> 
<note type="imgpath" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">fritsch15/jpg</note> 
<note type="imgtype" place="unspecified" anchored="yes" TEIform="note">html</note> 
</notesStmt>
 <sourceDesc default="NO" TEIform="sourceDesc">
<bibl default="NO" TEIform="bibl">Norimbergae : Apud Wolfgangum Mauritium Endterum, 1685.</bibl> 
</sourceDesc>
</fileDesc>
 <encodingDesc TEIform="encodingDesc">
 <editorialDecl default="NO" TEIform="editorialDecl">
<p TEIform="p">Regeln fuer die Texterfassung 03/2001</p> 
</editorialDecl>
 <refsDecl doctype="TEI.2" TEIform="refsDecl">
<p TEIform="p">not necessary</p> 
</refsDecl>
</encodingDesc>
 <revisionDesc TEIform="revisionDesc">
 <change TEIform="change">
<date TEIform="date">24 May 2005</date> 
 <respStmt TEIform="respStmt">
<name TEIform="name">Ruediger Niehl</name> 
<resp TEIform="resp">markup</resp> 
</respStmt>
<item TEIform="item">typed text - structural tagging complete - no semantic tagging - no spell-check</item> 
</change>
</revisionDesc>
</teiHeader>
<text>
<gap id='GR'/>
<gap id='GE'/>
<front>
<pb id='s001'/>
<titlePage><titlePart>
<hi>I. N. I.</hi>
AHASVERI FRITSCHI
SUBDITUS PECCANS,
<hi>Sive</hi>
TRACTATUS
<hi>De</hi>
PECCATIS
SUBDITORUM.
<hi>NORIMBERGAE,</hi>
Apud WOLFGANGUM MAURITIUM
ENDTERUM.
<hi>Anno M DC LXXXV.</hi>
</titlePart></titlePage>
<gap desc='toc'/>
</front>
<body>
<pb id='s013' n='13'/>
<div1 id='FrSN.01' n='1' type='book'>
<head><hi>I. N. I.</hi> TRACTATUS <hi>De</hi> PECCATIS SUBDITORUM. CONCLUSIO I. <hi>Peccat Subditus, qui pro salute <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> preces publicas, vel privatas negligit.</hi></head>
<p>ADhortor, <hi>ait S. Apostolus 1. Tim 2.</hi> ut fiant supplicationes, petitiones, postulationes, gratiarum actiones pro Regibus, et omnibus qui in <reg orig='eminentiâ'>eminentia</reg> sunt, ut tranquillam et quietam vitam agamus, in omni pietate et
<pb id='s014' n='14'/>
honestate. Hoc pietatis erga Principes, etiam ethnicos ac persecutores, officium, in <reg orig='primitivâ'>primitiva</reg> <reg orig='Ecclesiâ'>Ecclesia</reg> semper <reg orig='sanctè'>sancte</reg> observarunt. Ita enim vetustissimus Ecclesiae Pater Tertullianus, <hi>in Apologetico</hi>, scribit: precantes sumus omnes semper pro omnibus Imperatoribus, vitam illis prolixam, Imperium securum, domum tutam, exercitus fortes, Senatum fidelem, populum probum, orbem quietum, et quaecumque hominis et Caesaris vota sunt. Et oramus pro Imperatoribus, pro ministris eorum ac potestatibus, pro statu saeculi, pro rerum quiete, pro mora finis. Iustinus Martyr <hi>Apolog. 2.</hi> Deum, <hi>inquit</hi>, <reg orig='solùm'>solum</reg> adoramus, vobis autem in aliis rebus laeti servimus, Regesqueve vos, et Principes hominum esse, profitemur, rogamusqueve, ut vos Regali cum potestate sanam, bonamqueve mentem habere inveniamini. Et Dionysius Alexandrinus apud Euseb. <hi>lib. 7. c. 11.</hi> Nos unum
<pb id='s015' n='15'/>
illum Deum, omnium opificem, qui etiam pientissimis Augustis, Valeriano et Gallieno imperium hoc commendavit, colimus et adoramus illum, indesinenter pro imperio eorum, ut immortum permaneat, oramus. Sic Propheta Hieremias Iudaeis captivis iniungit, ut pro pace Regni Babylonici Deum orent. <hi>Ierem 29.</hi> et patienter servitutis iugum ferant. Idem officium Christianis in captivitate <reg orig='Turcicâ'>Turcica</reg> viventibus incumbit. Nam et pro impio et tyrannico Magistratu orandum, ut sub ipsius protectione <reg orig='tranquillè'>tranquille</reg> vivere queamus. Osiand. <hi>in h. l.</hi> et in Genes. <hi>c. 34.</hi> Subditi pro Magistratibus orare debent, ne Deus sinat eos flagitia designare; <reg orig='proptereà'>propterea</reg>, <reg orig='quòd'>quod</reg> delinquentibus Magistatibus, <reg orig='ferè'>fere</reg> etiam subditi <reg orig='unà'>una</reg> Dei iusto iudicio plectantur, iuxta illud <reg orig='Poëtae'>Poetae</reg>:</p>
<lg>
<l>Quicquid delirant Reges, plectuntur Achivi.</l>
</lg>
<pb id='s016' n='16'/>
<p>Quod <reg orig='hodiè'>hodie</reg> in bellis, per omnes Europae provincias flagrantibus, cum fummo dolore ac damno experimur. Vid. Meng. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 40.</hi> ubi illud Rabbinicum adducit: Ora pro pace Regni, nisi enim Magistratus esset, alter alterum vivum devoraret. <foreign lang='GE'>Es stehet nicht</foreign> (pergit laudatus Auctor) <foreign lang='GE'>in der Unterthanen <reg orig='Willkühr'>Willkuhr</reg> und Gefallen, sondern es erfordert GOtt der HErr von allen Unterthanen ernstlich, daß sie <reg orig='für'>fur</reg> alle Obrigkeit bitten sollen. Hie fragen sich nun dieselbe, ob sie auch solchem <reg orig='Göttlichen'>Gottlichen</reg> Befehl und Erempel der Heiligen nachkommen? Denn <reg orig='fürwar'>furwar</reg>, weil Obrigkeit so <reg orig='mächtige'>machtige</reg> Teufel wider sich hat, die allen guten Rath, und gerechtes Regiment hindern, und verkehren, so haben sie ihrer Unterthanen Gebet <reg orig='für'>fur</reg> sich hoch von <reg orig='nöthen'>nothen</reg>, seynd auch hierzu Unterthanen auf ihr Gewissen verbunden, und wo sie solch Gebet unterlassen haben, werden sie mit schuldig an allem Unheil, das über und von
<pb id='s017' n='17'/>
wegen verwahrloseten Unterthanen oder Andachtlosen Gebets, der Satan in Regimenten anrichten und stifften thut. Darum lassets euch gesagt seyn, ihr lieben Unterthanen, betet ja fleissig und hertzlich vor eure ordentliche Obrigkeit, wolt ihr ein rein und richtiges Gewissen erhalten. Betet, daß sie GOtt in seliger Erkäntnüß der Evangelischen Warheit erhalten, oder darzu bringen wolle. Betet, daß GOtt eurem Landes-Fürsten getreue gottsfürchtige, erfahrne Räthe verleihen wolle. Betet, daß GOtt eure Obern vor Todsünden und grossen Lastern behüten wolle. Summa, es heist nach den teutschen Reimen:</foreign></p>
<lg>
<l><foreign lang='GE'>Wie die Unterthanen beten,</foreign></l>
<l><foreign lang='GE'>So pflegen die Regentem ihre Schuh zu treten.</foreign></l>
</lg>
<p><reg orig='Sanè'>Sane</reg>, <reg orig='quòd'>quod</reg> <reg orig='hodiè'>hodie</reg> Sathanas in multorum Principum ac Regum Aulis grassetur, bellorumqueve ac dissidiorum semina ubique spargat, subditiqueve <reg orig='miserrimè'>miserrime</reg> adfligantur ex
<pb id='s018' n='18'/>
praecipuis causis est, <reg orig='quòd'>quod</reg> Subditi pro principibus Magistratibus ardenter orare, ac pro tranquillitate publica preces serias facere negligant.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.02' n='2' type='book'>
<head>CONCLUSIO II. <hi>Peccat Subditus, qui homagium Magistratui praestitum <reg orig='temerè'>temere</reg> violat.</hi></head>
<p>IN omnibus Rebus publicis ab antiquis temporibus usu receptum est, Subditos Regibus, Principibus ac Magistratibus iuramento se obstringere, quod fideles, oboedientes et subiecti esse velint, <foreign lang='GE'>daß sie ihren Landes-Herrn wollen getreu, gehorsam und unterthänig seyn,</foreign> quemadmodum ex <reg orig='suetâ'>sueta</reg> homagii <reg orig='formulâ'>formula</reg> ad finem huius capitis <reg orig='adiectâ'>adiecta</reg> pluribus patescit. <reg orig='Latissimè'>Latissime</reg> autem fidelitas et oboedientia Subditorum, quae <reg orig='iuratò'>iurato</reg> promitti solet, se extendit; omnia namque Subditorum vota, desideria, consilia,
<pb id='s019' n='19'/>
dicta, scripta et facta ex hisce duobus fontibus fidelitate scil. ac oboedientia, fluere debent. Quando <reg orig='verò'>vero</reg> Subditi <reg orig='temerè'>temere</reg> et <foreign lang='GR'>en proaire/s1ews2</foreign>, quid faciunt, aut dicunt, quod homagiali obligationi conforme non est, periuri fiunt eoque ad poenam obligantur, <foreign lang='GE'>als Eyd-und Pflichtvergessene Unterthanen.</foreign> Iuramentum enim, ait Melancht. <hi>part. Oper. Theol. p. 300.</hi> est asseveratio alicuius dicti, cum invocatione DEI, ut sit testis nostri cordis, <reg orig='quòd'>quod</reg> non velimus facere, et sit vindex ad nos puniendos, si fallimus: et est obligatio, <reg orig='quâ'>qua</reg> nos ipsos DEO ad poenam obligamus, si fallimus. Et non est irrita, quia Deus <reg orig='expressè'>expresse</reg> ordinavit, poenam pro tali <reg orig='contumeliâ'>contumelia</reg>, <reg orig='quòd'>quod</reg> periuri volunt eum facere testem mendacii et contemnunt poenam.</p>
<p>Formula homagii, seu iuramenti subiectionis talis in <reg orig='Germaniâ'>Germania</reg> <reg orig='ferè'>fere</reg> recepta est.</p>
<pb id='s020' n='20'/>
<p><foreign lang='GE'>Ich gelobe, und schwöre dem Durchläuchtigsten</foreign> N N. <foreign lang='GE'>getreu, hold, gewertig und gehorsam zu seyn, Ihrer Durchl. Frommen, Ehre und Nutzen, nach allem meinem Vermögen, nicht allein zu fördern und zu werben, sondern auch derselben Schaden zu verwehren, zu verwarnen und zu wenden, insonderheit da ich erführe, daß Ihrer Durchläucht, ichtwas an dero Leibe, Ehren, Würden und Stande zu entgegen, auch dero Herrschafft, Land und Leuten zu Nachtheil und Abbruch von jemanden ichtwas fürgenommen werden wolte, daß ich solches offenbahren, und höchstes Fleisses verhüten helffen, und sonsten allenthalben gegen Ihre Fürsiliche Durchl. mich dermassen verhalten und erzeigen will, wie einem getreuen, frommen und gehorsamen ehrliebenden Unterthanen, von Gewonheit und Rechtswegem gegen seinen Landes-Fürsten, und Erbherrn eignet, gebühret und zustehet.</foreign></p>
<pb id='s021' n='21'/>
<p><foreign lang='GE'>Ich gelobe und schwöre, daß ich alles was mir itzo vorgelesen worden, und ich wol verstanden, auch sonsten einem gehorsamen Unterthanen gebühret, treulich und unverbrüchlich thun, leisten und halten und darwider in keinerley Wege handeln will, so wahr mir GOtt helffe und sein heiliges Wort.</foreign></p>
<p>Vid. D. Theod. Reincking. <foreign lang='GE'>Biblische Policey</foreign> <hi>L. 2. axiom. 107.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Die von den Unterthanen ihrem Könige, Landes-Fürsten und Herren geleistete Huldigungen, müssen nicht</foreign> pro verbis complacentiae, <foreign lang='GE'>blossen</foreign> Ceremoni<foreign lang='GE'>en oder</foreign> Complement<foreign lang='GE'>en, wie theils Leute itzo reden, von sich zu schreiben, und in die Welt in offenen Druck zu geben sich nicht scheuen,</foreign> aestimir<foreign lang='GE'>et, sondern als sichere, bey dem allerheiligsten Namen, deß ewigen wahren Gottes geschworne Pflichte,</foreign> <reg orig='sanctè'>sancte</reg>, <foreign lang='GE'>und unverbrüchlich, bey Vermeidung der schweren zeitlichen und ewigen Straffe deß Meineyds eigentlich und genau</foreign> observir<foreign lang='GE'>et und gehalten werden. Denn
<pb id='s022' n='22'/>
wer einen Eyd verachtet, einen Bund für nichts hält, einen Pact auflöstet, Glauben bricht, der verachtet den, durch welchen er geschworen hat, thut dem unrecht, dessen Namen, der Gegentheil geglaubet hat;</foreign> iusiurandum venerare, <foreign lang='GE'>sagt</foreign> Pythagoras.</p>
<lg>
<l><foreign lang='GE'>Halt den Eyd, und sein Gebot,</foreign></l>
<l><foreign lang='GE'>Wer den Eyd bricht, der lästert GOtt;</foreign></l>
<l><foreign lang='GE'>Und GOtt straffet es an Kindes Kind,</foreign></l>
<l><foreign lang='GE'>Daß sich in der Erfahrung find.</foreign></l>
<l><foreign lang='GE'>Insonderheit weil sein (deß Königs) Gebot</foreign></l>
<l><foreign lang='GE'>Nicht ist wider Natur und GOtt.</foreign></l>
</lg>
<p><foreign lang='GE'>Froschmäusel.</foreign> part. 4. c. 5.</p>
<pb id='s023' n='23'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.03' n='3' type='book'>
<head>CONCLUSIO III. <hi>Peccat Subditus, qui Edicta, mandata et ordinationes <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> negligit, eisque obsequium praestare renuit.</hi></head>
<p>LEges et mandata Magistratuum Subditos in <reg orig='conscientiâ'>conscientia</reg> obligare, extra omne dubium est. Magistratus enim fert leges et publicat mandata vel edicta, ut Dei minister, per potestatem ab ipso acceptam, qui igitur Magistratui, eiusqueve legibus ac statutis non otemperat, Deo non obtemperat. <hi>Rom. 13. v. 1. 2. 3. 4. 5.</hi> Vox <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg>, vox Dei. Lex dicitur <foreign lang='GR'>e(/urhma kai\ dw=ron qeou=</foreign> <hi>inventum et donum Dei l. 2. ff. de Legib. et sit.</hi> Ipsum igitur dictamen rectae rationis practicum dictitat, leges, mandata et statuta boni publici <reg orig='causâ'>causa</reg> <reg orig='iustè'>iuste</reg> et <reg orig='rectè'>recte</reg> lata, esse servanda: adeoqueve ea <reg orig='immediatè'>immediate</reg> obligant Subditos in <reg orig='conscientiâ'>conscientia</reg>, ac iis non
<pb id='s024' n='24'/>
obtemperantes contra conscientiam peccant. Suarez. <hi>de legib L. 3. c. 21.</hi> Struv. ad 11. <hi>Exercit. 2. thes 13.</hi> Deum offendunt, et poenae, qua crimen inobedientiae <reg orig='divinitùs'>divinitus</reg> vindicetur, obnoxii fiunt. Vid. Menger. <hi>Scrut. Consc. cap. 8. q. 37.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Unterthanen fragen sich, ob sie ihrer Obrigkeit</foreign> Edict, <foreign lang='GE'>Gebot und Regiments-Ordnung zu folgen und zu gehorsamen verachtet und unterlassen? Es gehöret hieher alle Ubertrettung, Schmählerung und</foreign> Violir<foreign lang='GE'>ung, wolgemeinter, in Gotttes Wort und Recht gegründeter Landes-und Stadt-Ordnung, wenn zum Exempel, Landes-Fürsten, Kleider-oder Fleisch-Ordnungen, Brod-oder Korn-Tax, oder andere Sachen in ihrer Herrschafft und Gebiete</foreign> publici<foreign lang='GE'>ren und anrichten; Wenn Rath, und Regenten in <reg orig='Städten'>Stadten</reg> den Fleischern das Schlacht-Vieh <reg orig='würdern'>wurdern</reg>, den Beckern das Gewigte setzen, den Getreidig-Kauff benennen, und in andern Handel und Wandel
<pb id='s025' n='25'/>
Maaß und Ziel haben, und du Fleischer, du Becker, du Kornhändler etc. verfährest nichts destoweniger mit deiner Waare deines eigenen Sinnes und Gefallens, zu deinem Genieß und Nutzen über und wider der Obrigkeit Verbot und Ordnung, solte das nicht Ungehorsam und Sünde wider das 4. Gebot seyn? Also auch, wenn Adel oder Unadel auf Cantzeley und Amts-Befehliche, Landes Obrigkeitlichen Abschiede etc. nichts geben, und passen wollen etc.</foreign> Tanta autem hoc pessimo, omniumqueve corruptissimo saeculo Subditorum est inobedientia, tantus optimarum legum ac Edictorum <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> est contemptus, ut maior et gravior esse non possit. Nihil <reg orig='ergò'>ergo</reg> mirum, <reg orig='quòd'>quod</reg> hodie <reg orig='tàm'>tam</reg> infelices, et calamitosae <reg orig='ferè'>fere</reg> omnes Civitates ac Res publicae Christianae. Ubi enim nec <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg>, nec legum auctoritas salva, ibi nec Salus publica salva esse potest.</p>
<pb id='s026' n='26'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.04' n='4' type='book'>
<head>CONCLUSIO IV. <hi>Peccat Subditus, qui Magistratui suo, non ex amore, sed formidine poenae, coactus obtemperat.</hi></head>
<p>SUbditorum est, Magistratui, non propter poenam, sed propter voluntatem et ordinationem Dei ac propter conscientiam obedire <hi>Rom. 13. v. 5.</hi> Est oboedientia, <hi>ait Gregorius,</hi> non servili metu, sed charitatis affectu servanda; non timore poenae, sed amore iustitiae. Si enim in corde murmures, <hi>inquit Bernhardus,</hi> etiam si <reg orig='exteriùs'>exterius</reg> impleas, quod iubetur, non est virtus patientiae, sed velamen malitiae. Leges humanae, non <reg orig='solùm'>solum</reg>, ut quidam volunt, intendunt oboedientiam externam, sed et internam, intendunt Cives iustos et bonos efficere, <hi>l. 1. §. 1. de I. et I.</hi> licet forte hunc in finem non in
<pb id='s027' n='27'/>
quovis affequatur Cive. Struv. <hi>ad 11. exerc. 1. th. 42.</hi> Vid. D. Menger. <hi>Scrutin. Consc. cap. 8. q. 34.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Es sollen die Unterthanen ihren Dienst und Gehorsam der Obrigkeit mit Lust und Willen, nicht mit murren, oder blossen Zwang leisten, in Ansehen <reg orig='Göttliches'>Gottliches</reg> Gebots und Ordnung. Das solte dem Land-und Bavers-Volck von ihren Seelsorgern sonderlich wol eingebildet und vorgehalten werden, die so gerne ihre gesetzte, und schuldige Lehn-und Frohn-Dienste der Obrigkeit thun, als sie Fever fressen; Wie denn daher eine gemeine Rede ist: Was wir thun <reg orig='müssen'>mussen</reg>, das thun wir gerne. Wenn die Lauren und <reg orig='unbändige'>unbandige</reg> Bauren nicht <reg orig='wüsten'>wusten</reg>, daß der Voigt mit der Peitschen und Kercker-<reg orig='Schlüssel'>Schlussel</reg> hinter ihnen her <reg orig='wäre'>ware</reg>, sie giengen der Obrigkeit nicht übern Weg zu Dienste und Gefallen: so greuliche Unart und Hartneckigkeit steckt den groben <reg orig='Rültzen'>Rultzen</reg> in Fell und Fleisch, daher <reg orig='kömmts'>kommts</reg>, daß sie untereinander ein
<pb id='s028' n='28'/>
solch Sprichwort führen: Wer sich an Herrendienste zu todte arbeitet etc. O prüfet euch hier wol, ihr lieben Unterthanen, und gehet in eurer Gewissen: Denn ihr habt auch Redeund Antwort zu geben für Gottes Thron, für alles und alles, das seinem allerheiligsten Gesetz ungemeß ist, und zu wider laufft.</foreign></p>
</div1>
<div1 id='FrSN.05' n='5' type='book'>
<head>CONCLUSIO V. <hi>Peccat Subditus, qui se Domini sui iuris dictioni subtrahit, et alterius patrocinio subicit.</hi></head>
<p>IMperii legibus vetitum est, Subditos alterius in suum patrocinium et clientelam suscipere, et ab ordinarii Domini iurisidictione eos eximere. <hi>Aur. Bull. c. 4. tit. 16. R. I. de Anno 1529. §.</hi> <foreign lang='GE'>Wie auch Churfürsten.</foreign> <hi>R. I. de Anno 1555. §.</hi> <foreign lang='GE'>es soll auch</foreign> Wesenb. <hi>Cons. 48. n. 8. lib. 1.</hi> Peccant igitur Subditi contra homagium
<pb id='s029' n='29'/>
praestitum, si forte gravati protectioni alterius sese subiciant, et hac subiectione Dominum naturalem in possessione vel exercitio iurisdictionis turbent, Klock. <hi>vol. 2. cons. 24. n. 48.</hi> ubi adducit Alexandrum <hi>cons. 13. n. 17. vol. 6.</hi> qui scribit: non posse Subditos excusari à crimine rebellionis, si ordinario non obedirent, occasione eiusmodi protectionis, <reg orig='cùm'>cum</reg> ratione protectionis non debenat subtrahere oboedientiam, et iurisdictionis exercitium Magistratui suo ordinario. Everhard. <hi>cons. 2. n. 6. vol. 1.</hi> subtrahens, ait, Principi oboedientiam, circa ea, quae concernunt statum Principis, vel qui in his Principi suo infidelis est, dicitur rebellis, potestqueve condemnari <reg orig='poenâ'>poena</reg> L. Iul. Maiestatis. Subditi <reg orig='sanè'>sane</reg>, qui aliorum protectionem ex <reg orig='impatientiâ'>impatientia</reg> <reg orig='quaesivêre'>quaesivere</reg>, ac Principes suos <reg orig='reiecêre'>reiecere</reg>, <reg orig='saepè'>saepe</reg> à Deo puniti sunt, ut non protectores, sed Tyrannos, et libertatis oppressores invenerint.
<pb id='s030' n='30'/>
Exempla hoc et superiori saeculo Europa nostra non pauca vidit, quibus Subditi ab aliena protectione merito deterreri deberent.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.06' n='6' type='book'>
<head>CONCLUSIO VI. <hi>Peccat Subdius, qui à Magistratu iniustam vim patiens contra eum vel arma sumit, vel maledicta et convitia in eum conicit.</hi></head>
<p>VIs et iniustitia perversissimo hoc saeculo ubique dominantur, Subditi à Principibus ac Magistratibus tributorum et operarum oneribus <reg orig='gravissimè'>gravissime</reg> premuntur, ac <reg orig='ferè'>fere</reg> opprimuntur, <reg orig='undè'>unde</reg> quaerelae et lamentationes, <reg orig='saepè'>saepe</reg> etiam rebelliones, conspirationes nascuntur, diraeque et maledicta contra Magistratus evomuntur. <reg orig='Minimè'>Minime</reg> tamen haec Subditorum impatientia, et violenta repugnatio probanda est. <hi>Ut imbres</hi>
<pb id='s031' n='31'/>
<hi>ac tempestates, sic mores Principum ferre oportet,</hi> sapiens Taciti gentilis scriptoris dictum est. Christianorum est, iniurias patienter ferre, non repugnare, non vindicare, non ob eas Magistratui maledicere, <reg orig='multò'>multo</reg> minus contra eum arma sumere. Exemplo <reg orig='praeivêre'>praeivere</reg> Christiani primae Ecclesiae, de quibus Tertullianus <hi>ad Scapulam</hi> ita scribit: Haec erat illius aevi Christianorum disciplina: Potestatibus subditi erant levissimis, iniquissimis edictis ad immania tormenta rapiebantur homines innocentissimi, adversus vim <reg orig='planè'>plane</reg> iniustam adhibebant preces, lacrimas, <reg orig='aliquandò'>aliquando</reg> sugam, <reg orig='saepissimè'>saepissime</reg> autem fortis patientiae gloriam, sed arma numquam. <hi>Et <reg orig='porrò'>porro</reg>:</hi> Utique ex <reg orig='disciplinâ'>disciplina</reg> patientiae divinae agere nos, satis manifestum vobis esse potest, <reg orig='cùm'>cum</reg> tanta hominum multitudo, pars <reg orig='penè'>pene</reg> maior Civitatis civusque in silentio et modestiß agimus. Absit enim à nobis, ut <reg orig='indignè'>indigne</reg> seramus ea
<pb id='s032' n='32'/>
nos pati, quae optamus, aut ultionem aliquam machinemur, quam à Deo exspectamus. Audiant haec ex <reg orig='impatientiâ'>impatientia</reg> murmurantes Subditi, discantqueve iniuriam patienter ferre, inobedientiam omnem fugiendo, ne <reg orig='eâ'>ea</reg> malum malo addatur. Merentur notari verba Selnecceri, optimi Theologi, qui in Psalm 61. ita scribit: <foreign lang='GE'>Mancher schilt hefftig auf die Obrigkeit, aber <reg orig='fürwar'>furwar</reg> nicht aus einem <reg orig='gottsfürchtigen'>gottsfurchtigen</reg> Hertzen. Ist eine Obrigkeit <reg orig='böse'>bose</reg>, <reg orig='nachlässig'>nachlassig</reg>, <reg orig='versäumig'>versaumig</reg>, und beschwerlich, warum erkennest du nicht deine, und anderer Leute <reg orig='Sünde'>Sunde</reg>? Warum schreyest du nicht zu GOtt, daß Er deine Obrigkeit erleuchten, regieren und <reg orig='führen'>fuhren</reg> wolle? Warum stehest du auch nicht ab von deinen <reg orig='Sünden'>Sunden</reg>, Wucher, Ehebruch, Saufferey, Fresserey, Stoltz, Betrug, Ungedult, <reg orig='Gotteslästerung'>Gotteslasterung</reg>, Verachtung und <reg orig='Versäumn'>Versaumn</reg>üß Gottes Worts? Wilt du ia wissen, woher beschwerliche Obrigkeit komme, so siehe an deine
<pb id='s033' n='33'/>
Sünde, und dein feines Leben, was gilts, du wirst das Maul halten? Denn auch Salomo sagt, daß um deß Landes Sünde willen, viel und mancherley Fürsten kommen, da, was einer gebauet hat, der ander dasselbe zubricht, und ändert, wie man sagt:</foreign> novus Rex, nova lex. <foreign lang='GE'>Fromme Unterthanen sind gedultig, und erkennen den Zorn Gottes, und bitten um Gnade, bessern sich, und stehen von ihren öffentlichen <reg orig='Sünden'>Sunden</reg> und Lastern ab. Bitten auch, GOtt wolle ihre Obrigkeit zu allen Guten leiten, und ihr Regiment mit seinem Segen handhaben, sie erleuch. ten, ihr Hertz bewegen, und von allen <reg orig='unnützen'>unnutzen</reg> Dingen abwenden, ihnen ein friedlich Land erhalten, und ein <reg orig='vätterlich'>vatterlich</reg> Hertz gegen die Unterthanen bescheren, daß ihre Regierung zu Gottes Ehre, zu <reg orig='Beförderung'>Beforderung</reg> seiner Kirchen, oder Ausbreitung seines Worts, und zu Wolfarth der armen Unterthanen gereiche, und einen langen Bestand habe. Wo das Gebet nicht ist, da
<pb id='s034' n='34'/>
darff kein Unterthan klagen, wenn böse Obrigkeit ist: Ein Teufel wird mit dem andern gestrafft. Es geschiehet keinem unrecht.</foreign></p>
</div1>
<div1 id='FrSN.07' n='7' type='book'>
<head>CONCLUSIO VII. <hi>Peccat Subditus, qui ob persecutionem Religionis ad Turcam deficit.</hi></head>
<p>NOn <reg orig='rarò'>raro</reg> Subditi, ob diversitatem Religionis <reg orig='maximè'>maxime</reg> pressi, per impatientiam Turcicum iugum optant, eiqueve se subiciunt à Magistratu suo deficientes, <foreign lang='GE'>Wollen ehe Türckisch, als Päpstisch feyn.</foreign> Sed hoc <reg orig='minimè'>minime</reg> probandum ob rationes gravissimas, quas Lutherus <hi>Tom. 4. Ien. Germ.</hi> <reg orig='latè'>late</reg> adducit. Inter alia ita Icribit: <foreign lang='GE'>Ich höre sagen, daß man in Teutschland findet, so deß Türcken Zukunfft und seines Regiments begehren, als die lieber unter dem Türcken, dann unter dem Keyser oder Fürsten seyn wolle; denen soll man ansagen,</foreign></p>
<pb id='s035' n='35'/>
<p><foreign lang='GE'>Zum 1. Daß solche Leute treuloß und meineidig werden an ihrer Obrigkeit, der sie geschworen, und gehuldet haben, welches für GOtt eine schwere Sünde ist, die nicht ungestrafft bleibt.</foreign></p>
<p><foreign lang='GE'>Zum 2. daß solche treulose, abtrünnige, meineidige Leute über das alles noch greulicher Sünde thun, nemlich daß sie sich theilhafftig machen aller Greuel und Bosheit der Türcken, denn wer sich willig unter die Türcken gibt, der macht sich ihr Gesell und Mitgenoß all ihrer Thaten.</foreign></p>
<p><foreign lang='GE'>Zum 3. ist auch das solchen Leuten einzubilden durch die Prediger, wenn sie sich schon unter dem Türcken geben, so haben sie es damit auch für sich selbst nichts gebessert, und wird ihnen gar viel fehlen ihr Hoffnung und Anschläge.</foreign> Triste exemplum superiori anno vidimus in <reg orig='Hungariâ'>Hungaria</reg> ab Imperatore ad Turcam deficientibus, quam defectionem adhuc Hungaria deplorat, Germania nostra, totusqueve Christianus Obris dolet.</p>
<pb id='s036' n='36'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.08' n='8' type='book'>
<head>CONCLUSIO VIII. <hi>Peccat Subditus, qui vel ob causam Religionis vel libertatis iacturam bonorum ac vitae rebellionem ac seditionem contra Principem vel Magistratum suum excitat.</hi></head>
<p>NUllo casu sive ob Religionem, sive libertatem vel vitae discrimen, quidquid contrariae opinionis adsertores dixerint, contra legitimum Principem aut Magistratum rebellio excitanda, aut arma sumenda. Christus et exemplo, et doctrina <reg orig='suâ'>sua</reg> patientiam nobis praescribit, quam etiam Christiani veteres in gravissimis discriminibus semper sectati sunt. Testis est inter alios Ecclesiae Patres S. Cyprianus, qui <hi>ad Demetrianum</hi> ita scribit: Nemo <reg orig='nostrûm'>nostrum</reg>,
<pb id='s037' n='37'/>
quando apprehenditur, reluctatur: nec se adversus iniustam violentiam ulciscitur, quam vis nimius et copiosus sit noster populus. Patientes facit de secutura ultione securitas. Et Lactant. <hi>Lib. 5. Inst.</hi> Confidimus Maiestati eius, qui <reg orig='tàm'>tam</reg> contemptum sui possit ulcisci, <reg orig='quàm'>quam</reg> servorum suorum labores et iniurias. Et <reg orig='ideò'>ideo</reg>, cum <reg orig='tàm'>tam</reg> nefanda perpetimur, ne verbo quidem reluctamur, sed Deo remittimus ultionem! August. <hi>de C. D. lib. 22.</hi> Neque, ait, tunc Civitas Christi, quamvis adhuc peregrinaretur in terris, et haberet tam magnorum agmina populorum adversus impios persecutores pro temporali salute pugnavit, sed potius, ut obtineret aeternam, non repugnavit. Ligabantur, includebantur, caedebantur, torquebantur, urebantur, laniabantur, tricidabantur et multiplicabantur. Non erit eis pro salute pugna, nisi salutem pro salute contemnere. Vid. Grot. de Iur. <hi>bell. et pac.</hi>
<pb id='s038' n='38'/>
<hi>L. 1. c. 4. §. 7.</hi> ubi ait: Ubi superiores ob Religionem mortem intentant Christianis Christus fugam concedit, his scil. quos officii necessitudo nulli loco alligat, ultra fugam nihil. Petrus <reg orig='verò'>vero</reg>, (<hi>1. Pet. 4.</hi>) Christum ait, <hi>cum pateretur, nobis reliquisse exemplum, quod sequamur, qui cum peccato vacaret, et doli omnis immunis esset, convitia convitiis non reposuit, neque inter patiendum minatus est, sed rem permisit <reg orig='iustè'>iuste</reg> iudicanti</hi>. Idem gratias agendas Deo, ait, et gaudendum Christianis, si tamquam Christiani poenis subdantur. In periculis, ait Osiander, <hi>in Act. 6. 4.</hi> et persecutionibus, non ad illicita media confugiendum, neque seditiones movendae sunt, sed Deus invocandus, ut persecutiones sistat et è periculis nos eripiat. Valeat igitur illorum opinio, statuentium, Sanctorum martyrum patientiae exemplum in <reg orig='hâc'>hac</reg> re generalem Regulam Christianis Subditis non
<pb id='s039' n='39'/>
constituere. Non enim exemplum <reg orig='solùm'>solum</reg>, sed et doctrina et exemplum Christi ac Apostolorum adest, ac tantae auctoritatis, ut <reg orig='longè'>longe</reg> tutius ei adhaereamus, <reg orig='quàm'>quam</reg> hominum opiniones sectemur. Abeat etiam cum suis asseclis Miltonus ille Anglus, crimen Regicidii contra divinae legis auctoritatem defendere nitens. Melior ac tutior sententia alterius Angli Scriptoris, D. Ieremiae Tauloris, qui in Tract. <foreign lang='GE'>Richtschnur eines heiligen Wandels,</foreign> <hi>p. 375. §. 12.</hi> scribit: <foreign lang='GE'>Hebe deine Hand nicht auf wider deinen Oberheren, es sey auch, aus einer Ursach es immer wolle, und gebrauche dich gegen sie keiner anderer Mittel, denn der Gedult, und Unschuld, daß du nemlich entweder willig leidest, und vor sie betest, oder auch dich ihrem Zorn zu entftiehen aus dem Staube machest.</foreign> Id <reg orig='fecêre'>fecere</reg> superioribus annis Reformati in Gallia ob Religionem à Rege persecutiones graves et iniurias passi. Add. Menger. <hi>Scrutin. Consc. cap. 8.</hi>
<pb id='s040' n='40'/>
<hi>q. 44.</hi> ubi ad ducit <hi>Syr. c. 7. et cap. 26. Proverb. 24.</hi> Rebelles <reg orig='sanè'>sane</reg> Subditos infelices <reg orig='ferè'>fere</reg> vitae exitus sortitos esse, Historia omnis testis est, et nostra tempora tristia produxete exempla. Utinam Deus non esset! aliquando rebellis Subditus, <reg orig='cùm'>cum</reg> ad supplicium traheretur, desperabundus de <reg orig='aeternâ'>aeterna</reg> salute, exclamavit.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.09' n='9' type='book'>
<head>CONCLUSIO IX. <hi>Peccat Subditus, qui Principis aut Magistratus sui secreta rimatur et ad deteriora flectit.</hi></head>
<p>SUbditi Principibus et Magistratibus suis debent honorem <hi>Time Deum</hi>, in quit Apostolus, <hi>honora Regem. 1. Pet. 2. v. 17.</hi> Graviter igitur Subditi contra hoc pietatis officium peccant, qui Magistratum calumniis insectantur, aut singula illius facta rimantur, et ad deteriora flectunt.
<pb id='s041' n='41'/>
Quemadmodum enim persona Patris filiis semper sancta et honesta videri debet; ita et persona Principis, ac Superioris Civibus et subditis. Hi poenas dabunt suae curiositatis, et vaniloquentiae. Tantam reverentiam Principibus et Magnatibus exhibere instruimur <hi>Eccles. 10. v. 20.</hi> Etiam in <reg orig='absentiâ'>absentia</reg> eorum, in domibus nostris, et in colloquiis privatis, ne si contrarium fecerimus, in ipsam divinam poenam incidamus. D. Franz. <hi>disp. in August. C. poster. 6. n. 8. 2. Pet. 2.</hi> <reg orig='unà'>una</reg> cum impio Chamo Generosi patris degenere Filio. <hi>Gen. 9.</hi> Vid. D. Arnold. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 43.</hi> ubi scribit: <foreign lang='GE'>Unterthanen fragen sich, ob sie wider ihrer hohen Obrigkeit und Landes-Vätter Beginnen, Rath-und Anschläge,</foreign> Action<foreign lang='GE'>en und</foreign> Procedu<foreign lang='GE'>ren, so zu Kirchen und deß Vatterlandes Wolfarth gerichtet, und gemeinet gewesen, all zu schnell und schnöde, mit Spott-Schmäch- und Scheltworten sich vernehmen lassen, sie zum übelsten ausgemacht, zum schimpfflichsten aus</foreign>scali<foreign lang='GE'>rt,
<pb id='s042' n='42'/>
und geholhipelt, und also in einem und andern bey solchen</foreign> praeiudiz<foreign lang='GE'>en,</foreign> Censur<foreign lang='GE'>en, und</foreign> scommatisir<foreign lang='GE'>en, schuldigen Eyd und Pflicht vergessen? Könige und Fürsten müssen sich manchesmal von manchen nachrichten, beernhäutern, rechtfertigen und hofmeistern lassen, da ist deß Klügelns und Splitterrichtens keine Maaß noch Weise, damit sie dann zweyerley Sünde begehen. 1. Handeln sie wider ihr Eyd und Pflicht. 2. Beschweren sie mit Affterreden die Unschuldigen.</foreign> D. <reg orig='Mörlinus'>Morlinus</reg> <foreign lang='GE'>hat offt pflegen zu sagen, wenn es so gemein wäre für die Obrigkeit zu bitten, als es gemein ist zu</foreign> reformi<foreign lang='GE'>ren, und ihr zu fluchen, so würde es wol stehen in einer Gemeinde: Die Obrigkeiten sind Menschen sowol, als die Unterthanen, können fehlen, und zu viel oder zu wenig thun.</foreign> <reg orig='Meliùs'>Melius</reg> est, aliquem habere Magistratum, <reg orig='quàm'>quam</reg> nullum. <reg orig='Hîc'>Hic</reg> non vivimus cum perfectis. Vid. Reinking. <foreign lang='GE'>Biblische Policey</foreign> <hi>L. 2. axiom. 115.</hi> ubi ait: Rebellionum propugatoribus, velut
<pb id='s043' n='43'/>
legitimum nefas, Principum vitam, mores et flagitia carpere, Regnorum quandoque <reg orig='iacturâ'>iactura</reg>. Adeoque quibus ob scelera, et poenae metum maxima peccandi necessitas est, aut quibus ambiguae domi res, et ob magnitudinem aeris alieni, afflicta in pace fides, domesticis malis excidium patriae opponere, et privata vulnera Rei publicae malis operire, suamque causam libertatis <reg orig='larvâ'>larva</reg>, et boni publici praetextu velare solent: Ita numquam pacem habebunt Regna, numquam securi Principes esse poterunt: semper <reg orig='simùltates'>simultates</reg>, questus, indignatio tranquillitatem turbabit. Non est Subditorum inferioris conditionis et privatorum, penetrare in Principis gesta, sed à Deo hoc summum iudicium ei datum et Subditis obsequii gloria relicta, illisqueve illicitum est, Principis sensus exquirere, ut <reg orig='apertè'>aperte</reg> dicebat Senatui et Tiberio Imperatori Marc. Terentius, Eques Romanus, et inquirere,
<pb id='s044' n='44'/>
quibus rationibus Superiores et Principes gubernent. Klock. <hi>vol. 1. cons. 20. n. 187.</hi></p>
</div1>
<div1 id='FrSN.10' n='10' type='book'>
<head>CONCLUSIO X. <hi>Peccat Subditus, qui Magistratus sui mandata, edicta et ordinationes perstringere et taxare audet.</hi></head>
<p>SUbditorum est, non de legibus, ordi9nationibus et mandatis Magistratuum disputate, aut ea perstringere, sed secundum ea, qualia fuerint, modo non contra Deum, et impia sint, <reg orig='honestè'>honeste</reg> vivere, et iuxta legum normam ac regulam actiones suas instituere. Non leviter igitur peccant Subditi, si, ut non <reg orig='rarò'>raro</reg> fit, Magistratuum mandata et ordinationes reprehendunt, et taxant; id enim factum in contemptum Magistratus cedit et auctoritatem mandatorum penitus infringit. D. Menger.
<pb id='s045' n='45'/>
<hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 38.</hi> quae haec est: <foreign lang='GE'>Ob Unterthanen ihrer Obrigkeit ausgegangene</foreign> Mandata <foreign lang='GE'>und Ordnungen,</foreign> Senatus-Consulta <foreign lang='GE'>und Rathschlüsse, hönisch und schimpfflich gehalten, sie auszulegen, auszuecken, zu beklügeln und hofmeistern, und diß oder das an selben straffen, tadeln und</foreign> reformir<foreign lang='GE'>en wollen? So gehts offtermalen der lieben Obrigkeit, die meynets hertzlich gut, (und soll es auch meynen auf ihr Gewissen) und wolte gern mit ihrer löblicher, nützlicher Verfassung, in einem und dem andern gemeinem Bestem, rathen und helffen. Aber da findet sich unter ihren Bürgern und Unterthanen Meister Klügel und Juncker Uberwitz, die hören das Gras wachsen, und meynen, sie woltens viel besser treffen, wenn sie solten Ordnung machen, darum wissen sie von der Obrigkeit</foreign> Ordinanti<foreign lang='GE'>en und Satzungen so verkleinerlich zu reden, diß und das zu tadeln und unbilligen. Aber lieber Freund, besinne dich recht, handelst du nicht hiermit wider
<pb id='s046' n='46'/>
deines eigenen Hertzens Zeugnüß und Gewissen? Kanst du vor recht erkennen, wenn dir als einem Hausvatter deine Kinder und Gesinde, dein Wort, Geheiß und Willen also</foreign> disputir<foreign lang='GE'>en,</foreign> perstringir<foreign lang='GE'>en und beklügeln wolten? Und die Obrigkeit muß dir auf der Zungen sitzen, und sich also von dir mustern, rechtfertigen und durchziehen lassen. Das wisse kühnlich, du handelst auf solche Maaß wider deine Pflicht und Gewissen, und wirst ein schändlicher Verächter und Ubertretter deß 4. Gebots wider deine ordentliche Obrigkeit.</foreign> Cum primis autem Magistratuum ordinationes vestiariae ac sumptuariae apud profanum vulgus in reprehensionem incurrere solent, quemadmodum superioribus annis in quadam Civitate factum est, ubi Civibus ad tollendum ebriositatis malum, certa Cerevisiae mensura ad quottidianum potum permittebatur, quam ordinationem Civium non pauci per ebrietatem <reg orig='publicè'>publice</reg>
<pb id='s047' n='47'/>
ridere audebant, <reg orig='undè'>unde</reg> paucos post dies ea iterum, non sine <reg orig='ignominiâ'>ignominia</reg> <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> abrogata fuit, impunita manente Civium <reg orig='malitiâ'>malitia</reg>.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.11' n='11' type='book'>
<head>CONCLUSIO XI. <hi>Peccat Subditus, qui contrariam consuetudinem inducere, et legis auctoritatem tollere nititur.</hi></head>
<p>LEges et statuta sunt regulae secundum quas Cives et Subditi actiones suas instituere et vivere debent. Accidit autem, <hi>malos mores</hi>, ut Plaut. in Trinum. ait, <hi>perducere leges in potestatem suam</hi> Qui <reg orig='verò'>vero</reg> Subditus contrariam consuetudinem inducere, et <reg orig='eâ'>ea</reg> legis vigorem infringere audet, is non <reg orig='tantûm'>tantum</reg> contra officium boni Cives peccat, sed etiam contra conscientiam suam; Leges enim, quae mores et vitam Civium concernunt, Subditos in
<pb id='s048' n='48'/>
conscientia obligant. Vid. Ier. Taylor. Tr. <foreign lang='GE'>Von heiligen Wandel,</foreign> <hi>part. 1. c. 3.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>So lange als ein jedes Gesetze seine Krafft hat, und in schwange ist, sind wir schuldig es zu halten,</foreign> (<hi>Rom. 13.</hi>) <foreign lang='GE'>und sündiget derselbige, welcher zu wider fremde Gewonheiten ohne Ursach eingeführet. Wann aber die Gewonheit schon überhand genommen, und in allgemeinen Gebrauch kommen, ist derselbige, der das Gesetz nicht hält, entschuldiget, weil er vernünfftiglich muthmasset, daß das Gesetz in dem es anfänglich den Ungehorsam der Ubertretter nicht gestrafft hat, sondern zugelassen, daß eine Gewonheit draus erwachsen möchte, darein werde gleichsam gewilliget haben.</foreign> Consuetudo enim omnis legis vigorem obtinere dicitur ob tacitum Legislatis consensum</p>
<pb id='s049' n='49'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.12' n='12' type='book'>
<head>CONCLUSIO XII. <hi>Peccat Subditus, qui Magistratui suo tributum praestare recusat, aut illud cum murmure et indignatione solvit.</hi></head>
<p>IPse Salvator noster à Iudaeorum Praesulibus de tributorum, vectigalium, aliorumqueve iurium Reip. ratione interrogatus, <hi>Reddite, inquit, quae Caesaris sunt, Caesari, et quae Dei sunt, Deo. Quem sequitur S. Apostolus Rom. 13. propter hoc, ait, tributa Magistratui solvitis, si quidem ministri Dei sunt, in hoc ipsum incumbentes. Reddite igitur omnibus, quod debetis, Cui tributum, tributum: Cui vectigal, vectigal: Cui timorem, timorem: Cui honorem, honorem.</hi> Debendi verbo Apostolus utitur, et tributa cum timore et honore coniungit, quae nos non ex
<pb id='s050' n='50'/>
dispensatione <reg orig='aliquâ'>aliqua</reg>, sed divino iure, Magistratibus reddituris, (quia red dunt inserviendo, dum pugnant pro <reg orig='patriâ'>patria</reg>, et agunt iudicia) debere nemo negaverit, nisi qui à communi sensu fuerit alienus. Luther. Tr. <foreign lang='GE'>Wie weltliche Obrigkeit regieren soll,</foreign> <hi>p. 3.</hi> Molina <hi>de I. et I. disp. de tribut. 674. n. 3.</hi> Gualter. <hi>in Lucam hom. 30.</hi> Theod. Reinking. <foreign lang='GE'>Biblische Policey</foreign> <hi>lib. 2. c. 109.</hi> Nemo igitur inficias ibit, Principi ac Magistratui, <reg orig='tùm'>tum</reg> propter necessitatem, ac aequitatem, <reg orig='tùm'>tum</reg> laboris, gubernationis, ac defensionis ratione, census et tributa, vel etiam ex voce <reg orig='divinâ'>divina</reg>. <hi>Rom. 13. Matth. 22.</hi> <reg orig='meritò'>merito</reg> deberi. Peccant igitur Subditi, quando à necessario tributorum onere sese eximunt, aut censum ac tributa no nisi coacti, cum murmure et indignatione persolvunt. D. Cramer. <hi>in c. 13. Rom.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Schoß einhalten, nicht drein willigen, Unterschleiff in der</foreign> Contribution <foreign lang='GE'>gebrauchen, sind zwar gemeine,
<pb id='s051' n='51'/>
aber grosse Sünden.</foreign> D. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 41.</hi> <foreign lang='GE'>Ob Unterthanen ihre Schatzung, Haus-und Handsteuer in Städten, ihren Ackerzinß, Lehngeld und Kornpächte auf dem Lande, mit guten Willen, ohne Saumnüß, Argelist, Betrug, Murren oder Ungedult, richtig und redlich abgeben, und entrichtet haben?</foreign> Fatendum <reg orig='sanè'>sane</reg> est, hoc turbulentissimo tempore, quo ob continua bella Subditi tributorum ac collectarum oneribus <reg orig='ferè'>fere</reg> ad incitas et mendacitatem rediguntur, eos <reg orig='saepiùs'>saepius</reg> ex <reg orig='impatientiâ'>impatientia</reg> ingemiscere, <reg orig='immò'>immo</reg> Magistratibus, pro quibus orare deberent, maledicere, quod tamen pietati Christianae <reg orig='minimè'>minime</reg> conveniens, nec adprobari potest.</p>
<pb id='s052' n='52'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.13' n='13' type='book'>
<head>CONCLUSIO XIII. <hi>Peccant Subditi, qui sub generali confirmationis privilegiorum specie Superiorum iura <reg orig='iniustè'>iniuste</reg> invadunt.</hi></head>
<p>CLamant et crepant <reg orig='saepè'>saepe</reg> Subditi antiqua sua privilegia, eorumque confirmationes, eaqueve variis modis extendere, iisqueve abuti solent. Sed hac re peccant contra iuratam fidem <reg orig='quâ'>qua</reg> Magistratui obstricti sunt. Non <reg orig='solùm'>solum</reg> ambitiosum, sed et <reg orig='extremè'>extreme</reg> iniustum id esse censet Cothmannus <hi>Cons 47. n. 345. vol. 3. per text. in l. ambitiosa ff de decret. ab Ord. fac. l. 2. C. de decret. Decur. L. 10. l. bona fides depos.</hi> <foreign lang='GE'>Es ist leider dahin gerathten,</foreign> inquit Klock. <hi>vol. 3. Cons. 148. n. 16.</hi> <foreign lang='GE'>daß die Unterthanen so auf begebene</foreign> Successions-<foreign lang='GE'>Fälle</foreign> Confirmation <foreign lang='GE'>ihrer</foreign> Privilegi<foreign lang='GE'>en, Herkommens und Gerechtigkeiten erhalten,</foreign> (quae confirmatio tamen nihil novi
<pb id='s053' n='53'/>
iuris tribuit, <hi>c. 4. extr. de Confirm. util. et inut. et ibi Dd.</hi>) <foreign lang='GE'>dieselbe gerne erweitern, und unter solchen</foreign> praetext <foreign lang='GE'>in ihrer gnädigen Herrschafften Ober-Herrlich-und Gerechtigkeiten vermessentlich die Hand schlagen, und</foreign> instar alluvionis, sensim, et quasi sine sensu <foreign lang='GE'>an sich ziehen wollen, und was sie dergestalt</foreign> per clandestinos aliosve informes, novitios actus in praeiudicium Superiorum <foreign lang='GE'>erzwacken, mit dero Herrschafften ertheilten</foreign> generalibus Privilegiorum confirmationibus <foreign lang='GE'>gern behaupten, und dieselbe zu</foreign> extendi<foreign lang='GE'>ren und auszudehnen, sich starck bemühen.</foreign></p>
<pb id='s054' n='54'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.14' n='14' type='book'>
<head>CONCLUSIO XIV. <hi>Peccat Subditi, qui Principi, et Magistratui sub praetextu gravaminum, oboedientiam, aut debitas praestationes negant.</hi></head>
<p>INsitum à <reg orig='naturâ'>natura</reg> est hominibus, aversari dominos, atque <reg orig='aegrè'>aegre</reg> pati imperium. Stratae <hi>de bello Belgic. l. 4.</hi> talequeve est <reg orig='ferè'>fere</reg> Subditorum ingenium, ut non magis lenia imperia, <reg orig='quàm'>quam</reg> aspera ferre queant: semper conqueruntur, etiamsi clementissimo Magistratu utuntur. Osiand. <hi>in 3. Reg. 12.</hi> Exemplum praebent Israelitae, qui contra Salomonis, optimi Regis felicissimum Regimen varia gravamina Filio ipsius Roboamo proponebant. Sic Tacito teste, vitio malignitatis humanae vetera semper in laude, praesentia in fastidio sunt apud Subditos. Quid
<pb id='s055' n='55'/>
Statuum Imperii gravamina, <reg orig='saepè'>saepe</reg> quidem non inimusta, in <reg orig='Germaniâ'>Germania</reg> <reg orig='nostrâ'>nostra</reg> effecerint, tristis experientia docuit. Audiemus de hac re <reg orig='iustè'>iuste</reg> conquerentem optimum ICtum, D. Theodorum Reinckingium, <hi>qui in tract.</hi> <foreign lang='GE'>der Biblisch Policey</foreign> <hi>L. 2. axiom. 113.</hi> ita scribit: <foreign lang='GE'>Landesstände und Unterthanen</foreign> praetendi<foreign lang='GE'>ren und machen zuweilen</foreign> gravamina, <foreign lang='GE'>ob sie schon dazu so hoch nicht befugt. Wenn man dabevor vor 30. und mehr Jahren im Römischen Reich, wider den grausamen Erbfeind Christlichen Namens den Türcken, die Reichs-und Türcken-Steuer, und zu solchen Behuff auf gewisse Zeit und Ziel, etliche Römer-Züge erlegt, da ist</foreign> in summa rerum abundantia, <foreign lang='GE'>ein solch Wehklagens und</foreign> queruli<foreign lang='GE'>rens in den <reg orig='Städten'>Stadten</reg>, und auf dem Lande, auf gehaltenen Reichs und <reg orig='Landtägen'>Landtagen</reg>, ia in allen Bier und <reg orig='Weinhäusern'>Weinhausern</reg>, da zwey oder mehr beysammen kommen, gewesen, und vorgegeben worden, daß solche Last
<pb id='s056' n='56'/>
gar zu hart, und das Joch zu schwer, ma müste wenn es mehr käme, darunter erliegen bleiblen, Haus und Hof verlassen, und so gar sich nicht drein schicken können, daß von dem reichen Friedens-Segen und Uberfluß, ein jeder das Seine, so doch nach</foreign> proportion <foreign lang='GE'>deß Vermögens nicht hoch gelauffen, hergegeben, sondern man hat hin und wieder</foreign> credit <foreign lang='GE'>gemacht, und Gelder aufgenommen, die jetzo bey verderbten Zustande und andern</foreign> oneribus <foreign lang='GE'>mit grössesten Beschwerungen verzinset und wol gar abgetragen werden müssen.- Hilff lieber GOtt, wo ist es bey dieser innerlichen Unruhe nicht hinkommen, da etliche wenige Lande also gepresset und geplaget worden, daß sie in weniger Zeit weit mehr als vorh in, das gantze Römische Reich hergeben müssen, welches denn wol eine gerechte Straffe GOttes ist. Bey weyland Keysers Rudolphi</foreign> II. <foreign lang='GE'>Zeitem, hatte man auf allen Reichs-Versammlungen so viel</foreign> gravamina <foreign lang='GE'>vorzubringen, daß man damit
<pb id='s057' n='57'/>
gantze Säcke anfüllen können, auch auf derer eilende Erledigung so sehr und hefftig gedrungen, daß auch öffters das</foreign> publicum <foreign lang='GE'>darüber</foreign> periclit<foreign lang='GE'>irt, dem Türcken und andern Feinden dadurch</foreign> beneficium temporis <foreign lang='GE'>zu grossen Vortheil in die Hände gewachsen, und viel herrliche</foreign> rerum gerendarum momenta <foreign lang='GE'>verabsaumet worden. Auf dem Reichstage zu Regenspurg Anno 1613. könte man von vielen Ständen keine</foreign> subsidia <foreign lang='GE'>und Zusteuer, wider den Türcken und sonsten erlangen, sondern waren nur</foreign> gravamina, gravamina. <foreign lang='GE'>Ich meyne ja die</foreign> gravamina <foreign lang='GE'>seynd dadurch und andere</foreign> extrema <foreign lang='GE'>Zusammensetzungen, Ligen und</foreign> Uniones (quae dissolutiones totius Corporis) <foreign lang='GE'>abgeschaffet, daß sie tausendmal grösser worden, und das edle teutsche Reich, welches so viel hundert Jahr andern zum Schrecken und Verwunderung floriret, und gewesen, zu einer jämmerlichen Einöde und fremden</foreign> Nation<foreign lang='GE'>en zum Raube und Spott ausgestellet.</foreign> Hactenus
<pb id='s058' n='58'/>
Reincking. <hi>d. l.</hi> ubi pluribus videri potest. Quid Status Bohemiae superioribus annis per gravamina sua effecerint contra Regem suum, adhuc in recenti omnium est <reg orig='menoriâ'>menoria</reg>. Quid <reg orig='hodiè'>hodie</reg> Hungari ob gravamina patiantur, et iam passi sint, cum dolore videmus. <foreign lang='GE'>Die Leute meynen allezeit die gegenwärtige Bürde sey die schwereste, die vorigen und alten Zeiten seyn die besten, denn es haben unsere Vor-Eltern geklagt, wir klagen es, und werden es unsere</foreign> posteri <foreign lang='GE'>und Nachkommen klagen, daß es je länger je ärger werde, und die Beschwerden von Tage zu Tage wachsen,</foreign> ait laudatus Reinckingius <hi>cit. loc.</hi> Peccare autem Subditos, quando propter non iusta vel satis levia gravamina, oboedientiae Superioris sese subducere praesumunt, aut cerisum ac tributa Magistratui praestare recusant, cumprimis quando Reip. periculum imminet, dubio caret. S. Apostolus <hi>Rom. 13.</hi> alias doctrinas Subditis
<pb id='s059' n='59'/>
Christianis proposuit, quae potiores esse debent Statistarum et Aulico-Politicorum disputationibus ac tricis. Reincking. <hi>Biblische Policey</hi> <hi>L. 2. axiom. 115.</hi> <foreign lang='GE'>Die Obrigkeit ist Gottes Ordnung, und wer dieselbe schmähet, der schmähet GOtt den HEren selber in seiner Ordnung, derowegen er es selber nicht pflegt in verborgen und ungestrafft zu lassen. Fromme, getreue, gottsfürchtige, auch insgemein wohlhabende Leute und Unterthanen, reden nicht bald unzimliches von ihrer hohen Obrigkeit; aber Leute, die zur Neuerung und Enderung Lust, oder sonst einen faulen Schincken bey ihrer Obrigkeit in Saltze haben, sich übels bewust, das Recht scheuen, oder aber auch über ihr Vermögen sich angreiffen, herrlich und prächtig gelebt, mehr schuldig worden, als sie zu bezahlen, den angefangenen Pracht und Uppigkeit nicht quittiren, gleichwol aber bey gemeinem feindlichem Zustande, da die liebe</foreign> Iusti<foreign lang='GE'>tz in schwange gehet, Ehre, Treu und
<pb id='s060' n='60'/>
Redlichkeit den Vorzug behält, dazu keine ehrliche Mittel wissen und absehen können, sondern in trüben Wassern zu fischen, ihre einige Hoffnung setzen, und also ihre üppige Dürfftigkeit mit nichts, als mit allgemeinen deß Vatterlandes Verderb-und Unglück, retten, oder sich groß zu machen wissen, die fangen insgemein errst an auf ihre Obrigkeit zu lästern, beschuldigen dieselben bald der Ungerechtigkeit, bald daß die Obrigkeit, oder Landes-Fürst mit einem jeden Landsassen seiner Einbildung nach nicht gnugsam</foreign> Caresse <foreign lang='GE'>mache, mit denselben keine gute Räusche trincke, und mit Durchlage beschuldigen, Item, daß man deß Landes</foreign> Privilegi<foreign lang='GE'>en und Freyheit nicht halte, und daß man einen und den andern darwider beschwere, und die</foreign> gravamina <foreign lang='GE'>nicht abschaffe, etc.</foreign></p>
<pb id='s061' n='61'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.15' n='15' type='book'>
<head>CONCLUSIO XV. <hi>Peccant Subditi, qui absque causa Principi et Magistratui suo diffidunt.</hi></head>
<p>SUbditi de Magistratu suo semper <reg orig='honestè'>honeste</reg> et <reg orig='optimè'>optime</reg> sentire debent, <reg orig='nullâ'>nulla</reg> que suspicione sinistra eius personam vel Regimen gravare, ne minuatur fides et deserantur obsequia, quae semper solida et sincera esse debent, malum <reg orig='verò'>vero</reg> diffidentiae tam Principi <reg orig='quàm'>quam</reg> Subditis pestiferum est, quod <reg orig='maximè'>maxime</reg> cavendum, Princeps loco patris est, et Subditi filiorum loco, ideoque optima quaeque de eo speranda. Vid. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 47.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Unterthanen fragen ihr Gewissen, ob sie in ihre ordentliche Obrigkeit einiges Mißtraven gesetzt, derfelben Versicherung, Zusage und Versprechung nicht Glauben geben, vertraven wollen, sondern eines und deß andern von ihnen ohne Fug
<pb id='s062' n='62'/>
und Ursach geargwohnet und gemuthmasset? Solches Mißtrauen, Argwohn und ungleiche Gedancken der Unterthanen von ihren Obern findet sich viel in der Welt, daß Fürsten ihrem Keyser, Landstände ihrem Fürsten nicht trauen, und sich dessen zu ihnen versehen, was sie mit Fürstlichen Worten anbieten; was solcherley Mißtrauen endlich erweckt, und würcket, das hat Teutschland (auch Böhmen und Ungarn) mit unwiederbringlichen Schaden bißher erfahren. Aber es sollen Unterthanen wissen, sie sollen ohne gewissen Beweiß von ihrer Obrigkeit nichts Böfes vermuthen und wehnen, sondern das Beste aus treuen Hertzen ohne Falsch und Argelist zudencken und zutrauen, daß sie hierunter betrogen, so seynd sie in ihrem Gewissen entschuldiget, und wirds GOtt der untreuen Obrigkeit nicht schencken.</foreign> Vid. Luther. <hi>tom. 5. Iehn. p. 496.</hi></p>
<pb id='s063' n='63'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.16' n='16' type='book'>
<head>CONCLUSIO XVI. <hi>Peccat Subditus, qui consilia et machinationes contra Magistratum vel Rem publicam celat eaque non aperit.</hi></head>
<p>REi publicae <reg orig='maximè'>maxime</reg> interest, mala consilia et clandestinas machinationes, quae contra Rem publicam vel personam Principis aut Magistratus fiunt, ab omnibus detegi, ut <reg orig='tempestivè'>tempestive</reg> remedium quaeri et futuro periculo obviari possit. <reg orig='Maximè'>Maxime</reg> congruit bono Civi, talia <reg orig='minimè'>minime</reg> celare, sed cum discrimine etiam vitae aut bonorum, ob pietatem erga patriam fideliter aperire. Si <reg orig='verò'>vero</reg> Subditus aut Civis hoc pietatis officium neglexerit, graviter eum in Deum et Magistratum et civitatem peccare, gravemqueve poenam mereri dicimus. Reincking. <foreign lang='GE'>Biblische Policey</foreign> <hi>L. 2. axiom. 121.</hi> ubi scribit: <foreign lang='GE'>Alle
<pb id='s064' n='64'/>
Unterthanen sind, vermöge ihrer Huldigungs-Pflichten, gehalten, ihrer Herrschafften, deß Landes und gemeinen Nutzes Frommen zu fördern, und Arges zu wenden, und dahero schuldig, alle, denselben widerstehende, und das gemeine Wesen betrübende Händel und Uberfahrunge, sonderlich, da etwas der hohen Obrigkeit und gemeinen Wolfarth zu wider obhanden, gebührlich, zu ferner</foreign> Inquisition <foreign lang='GE'>anzumelden, und können dessen von niemanden in Unguten verdacht werden. Dieses ist auch den Rechten gemeß, daß die Unterthanen, sonderlich Beamten, Diener und die Wirthe solche Dinge nicht verhelen, sondern der Obrigkeit anzeigen, und dasie es unterlassen, darum</foreign> arbitraria iudicis <reg orig='poenâ'>poena</reg> <foreign lang='GE'>zu bestraffen seyn.</foreign> <hi>Pistor. illust. quaest. 61.</hi></p>
<pb id='s065' n='65'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.17' n='17' type='book'>
<head>CONCLUSIO XVII. <hi>Peccat Subditus, qui Principem ac Dominum suum pro defensione Patriae sequi detrectat.</hi></head>
<p>NOtissimi iuris est, Principem, ac Magistratum superiorem posse <reg orig='eô'>eo</reg> casu, quando metuitur, ne provincia ab hostibus invadatur, Subditis praecipere, ut congregentur, et ad defensionem patriae ipsum sequantur, <hi>per text. in c. igitur XXIII. q. 8.</hi> Klock. <hi>vol. 1. consil. 20. n. 102.</hi> ubi plures allegat. Quod ius dicitur, sequela, <foreign lang='GE'>Folge, und Reyß.</foreign> <hi>Sixtin. de Regal. L. 2. c. 1. n. 28.</hi> quae inter praecipuas Superioritiatis species refertur. Add. Chussan. <hi>in consuet.</hi> <foreign lang='GE'>Burg.</foreign> <hi>rubr. 1. §. 4. n. 17.</hi> ubi ait: <reg orig='quòd'>quod</reg> omnes Subditi, apti ad pugnam, et custodiam, à Domino vocati, si is invaditur, et sit timor subitaneus, et
<pb id='s066' n='66'/>
improvisus, teneantur favore Rei publicae. Graviter igitur peccat Subditus, si tempore publicae necessitatis iussus militiam detrectat; Deo enim ac Magistratui resistit, et per inobedientiam indignum se reddidit societate civili, cuius membrum est, et cuius beneficio pace et securitate fruitur. Quid <reg orig='verò'>vero</reg> si Subditus dubitet, an Magistratus iustam belli causam habeat? Resp. in dubio oboediendum esse Superiori praecipienti, et in eius favorem praesumendum esse; satis est, si Subditi sciant, Principi bellum indicenti belli causam non esse iniustam. Dicastill. <hi>de I. et I. L. 2. tr. 1. D. 10. dub. 16. §. 6.</hi> ubi ait: Si Subditi pro utraque parte habent rationes probabiles, ac per consequens dubium habent positivum, possunt se conformare rationibus Superioris: et licet subditus miles non sciat rationes de <reg orig='iniustiâ'>iniustia</reg> belli solvere, satius tamen erit, Principi suo parere, et <reg orig='bonâ'>bona</reg> fide arma capessere.
<pb id='s067' n='67'/>
Add. D. Struv. <hi>Synt. iur. feud. c. 11. §. 7.</hi> qui plures laudat.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.18' n='18' type='book'>
<head>CONCLUSIO. XVIII. <hi>Peccant Subditi, qui Principem et Magistratum ab hostibus captum, <reg orig='cùm'>cum</reg> possint, è captivitate non redimunt.</hi></head>
<p>QUod pater est filiis, id Princeps est Subditis. Filii naturali iure parentibus benefacere, eisqueve pietatis officia exhibere tenentur. Cives ac Subditi Principibus suis, velut Patriae patribus, ad eadem pietatis officia adstricti sunt. Filii parentes suos in captivitate detentos ex pietate et obligatione legis Romanae redimere tenentur, nisi in poenam ingratitudinis incurrere velint. Novell. Iustin. <hi>115. c. 3. § 13.</hi> Subditi Principem, vel Magistratum ab hostibus captum, sub eadem obligatione redimere tenentur. Quin maior et
<pb id='s068' n='68'/>
fortior obligatio erga Principem, et Rem publ. <reg orig='quàm'>quam</reg> erga parentes. Illa publica, haec privata. Vid. Cicero <hi>lib. de officiis</hi>, ubi ait: <reg orig='quòd'>quod</reg> partem nostri sibi vindicet patria, partem parentes, partem amici. Add. Valer. Max. <hi>rerum Memorab. cap. de pietate erga patriam.</hi> <reg orig='Indè'>Inde</reg> consequitur, si Subditi Principem captivum liberare nolint, <reg orig='cùm'>cum</reg> possint, eos contra pietatem, quam patriae et Principi vel Magistratui debent, peccare, et turpi ingratitudinis <reg orig='maculâ'>macula</reg> sese contaminare.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.19' n='19' type='book'>
<head>CONCLUSIO XIX. <hi>Peccat Civis, vel Subditus, qui in patefactione bonorum suorum censendorum fraudem committit.</hi></head>
<p>SUbditi non <reg orig='solùm'>solum</reg> pro bonis immobilibus, sed et pro mobilibus collationem agnoscere tenentur,
<pb id='s069' n='69'/>
<hi>per text. in l. <reg orig='formâ'>forma</reg> 4. §. in servis, de censib. l. fin. (de immun. nem. conc.)</hi> In tantum, ut ad iussum <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> etiam mediante iuramento bona sua mobilia, v. g. pecunias, reditus annuos, etc. patefacere, et in censum referre teneantur. <hi>l. 11. C. quando et quibus quarta pars.</hi> Florez Diaz. <hi>de Mena. quaest. 21. n. 58.</hi> quem morem in <reg orig='Hollandiâ'>Hollandia</reg>, et quibusdam imperialibus Germaniae Civitatibus <reg orig='hodiè'>hodie</reg> receptum, ut scil. in censendis bonis mobilibus cuiusvis Civis conscientia iureiurando obstringatur, probat Boterus <hi>lib. 7. de illust. Statu et Polit. c. 7.</hi> quem refert Klock. <hi>de Contrib. cap. 11. n. 61.</hi> Quamvis enim nonnullorum civium periuria sint metuenda, adeoqueve cavenda, nihilominus ob salutem publicam exactio iuramenti iniusta dici non potest. Peccant <reg orig='sanè'>sane</reg> <reg orig='gravissimè'>gravissime</reg> Subditi, si in patefactione facultatum suarum dolum committant, scienter partem aliquam bonorum celantes.
<pb id='s070' n='70'/>
Vid. Menger. <hi>in Horeologia cap. 5. et 10.</hi></p>
</div1>
<div1 id='FrSN.20' n='20' type='book'>
<head>CONCLUSIO XX. <hi>Peccat Subditus, qui patriam suam hostibus prodit.</hi></head>
<p>PRoditio occultum et insidiosum malum, quod tantum incommodi ac mali Reip. adfert, quantum salutis, bona fides. Val. Max. <hi>lib. 9 c. 6.</hi> uno <reg orig='nempè'>nempe</reg> momento prodit diu magna industria servatam Rem publicam. In horrendum hoc scelus propendent homines leves, qui ex ancipiti temporum mutatione propendent, et avari, qui conscientiae, fidei, famae omnibusque rebus commodum suum anteferunt. Tales Catilinae, proh dolor! <reg orig='hodiè'>hodie</reg> in nonnullis Principum ac Magnatum. Germaniae aulis reperiuntur, qui auro Gallico corrupti, et occaecati, pestilentissimis suis Consiliis, Patriam hostibus prodere, eamque perdere
<pb id='s071' n='71'/>
non verentur, quemadmodum tristia superioribusannis eempla non pauca vidimus. Hoc autem hominum genus <reg orig='meritò'>merito</reg> <reg orig='maximè'>maxime</reg> exosum, in quod atrocissimae poenae legibus constitutae. Nulla, ait Cicero 4. <hi>in Catil.</hi> esse potest in tanti sceleris immanis <reg orig='poenâ'>poena</reg> crudelitas, idque non <reg orig='tàm'>tam</reg> ulciscendi <reg orig='causâ'>causa</reg>, <reg orig='quàm'>quam</reg> ut in praesens sceleratos Cives timore ab <reg orig='impugnandâ'>impugnanda</reg> <reg orig='patriâ'>patria</reg> deterreas, et imposterum documentum statuas, ne quis talem amentiam velit imitari. Idem ad Brut. <hi>epist. 25.</hi> Hic exclamare licet:</p>
<p>Auri sacra fames, quid non mortalia pectora cogis?</p>
<pb id='s072' n='72'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.21' n='21' type='book'>
<head>CONCLUSIO. XXI. <hi>Peccat Subditus, qui vitae Principis aut <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> insidiatur.</hi></head>
<p>MOliri quid contra Principem et Magistratum, est contra ipsam naturam, quia Princeps omnium pater est et Pastor. Nullus autem Grex, inquit Xenophon <hi>in <reg orig='Paediâ'>Paedia</reg> Cyri lib. 1.</hi> offendit pastorem, excepto homine, qui Principem suum <reg orig='saepè'>saepe</reg> impetit. Decian. <hi>Tract. Crim. lib. 7. c. 37 n. 9.</hi> <reg orig='Cùmque'>Cumque</reg> in salute Principis et <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg>, Reip. tranquillitas requiescat, in morte autem et perturbatione Principis, Reip. status periclitetur, absque dubio, Subditus <reg orig='gravissimè'>gravissime</reg> delinquit, qui contra personam <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> quid molitur, eiusque vitae insidias struit. Talis Subditus parricida est, et proditor patriae, Deum offendit, cuius vicem Magistratus tenet, et patriam laedit. Et <reg orig='tàm'>tam</reg> grave
<pb id='s073' n='73'/>
est hoc delictum, ut etiam in eo affectus et conatus puniatur, licet non sequatur effectus. Vid. <hi>l. quisquis C. ad L. Iul. Mai. ibique Dd.</hi> Extrema enim impietas est, saltim cogitare, et conari, quo modo quis in <reg orig='propriâ'>propria</reg> quasi viscera saevire, sequeve et patriam in discrimen et perditionem praecipitare posset. Quae singularia in hoc crimine propter publicam utilitatem recepta sint, videantur apud Criminalistas.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.22' n='22' type='book'>
<head>CONCLUSIO. XXII. <hi>Peccat Subditus, qui inferiores Magistratus contemnit, iisque parere detrectat.</hi></head>
<p>SUbditorum nonnulli Principes quidem, ac Magistratus superiores reverenter habent, eosque timent, qui <reg orig='verò'>vero</reg> ab eis Magistratus inferiores in oppidis, villis, vel
<pb id='s074' n='74'/>
pagis constituti sunt, eos contemnere, vel quod <reg orig='tantâ'>tanta</reg> auctoritate ac potestate, <reg orig='quâ'>qua</reg> maiores Magistratus pollent, careant, vel <reg orig='quòd'>quod</reg> eis simpliciores minusqueve officio digni videantur. Sic Senatores oppidani, <foreign lang='GE'>die Bürgermeister und Räthe in kleinen Städten</foreign>, ex plebe Civium electi, <reg orig='saepè'>saepe</reg> contemptui habentur à Civibus suis. Sciant autem Subditi ac Cives hunc contemptum <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> inferioris non leve peccatum esse S. Apostolus ait: <hi>Subiecti estote omni humanae creaturaepropter Deum, sive Regi, quasi praecellenti, sive Ducibus, seu Praefectis, tamquam ab eo missis 1. Pet. 2.</hi> Non enim <reg orig='verè'>vere</reg> oboediunt, qui supremo quidem Magistratui parere se velle dicunt, interim <reg orig='verò'>vero</reg> inferioribus obtemperare recusant. Osiand. <hi>in h. l.</hi> Non nemo Civium aliquando dixit, <foreign lang='GE'>wenn meine Herren und Obere nur einen Strohwisch fürstelleten, solchen zu</foreign> respectir<foreign lang='GE'>en, so wolte ich solches zu thun,
<pb id='s075' n='75'/>
mich nicht weigern.</foreign> Supremus Magistratus non potest carere administris in gubernatione Reip. ideoque ipsa necessitas publica exigit, inferiores Magistratus constitui, eisque reverentiam et obsequium à Subditis <reg orig='debitè'>debite</reg> praestari.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.23' n='23' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXIII. <hi>Peccat Subditus, qui se ministris <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> vel Iustitiae exsecutoribus verbis, vel facto opponit.</hi></head>
<p>AUdent nonnumquam protervi homines ministris publicis, e.g. apparitoribus, custodibus, vigilibus, nuntiis iussa <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> exsecutioni mandantibus, sese opponere, contum eliosis verbis eos lacessere, aut manus violentas eis in ferre. Quod scandalosum inobedientiae peccatum <reg orig='meritò'>merito</reg> gravi <reg orig='poenâ'>poena</reg> coercetur. Qui
<pb id='s076' n='76'/>
enim ministro publico resistit, Magistratui ipsi, à cuius potestate et nutu ille dependet, resistit. Vid. Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 39.</hi> <foreign lang='GE'>Unterthanen fragen sich, ob sie der Obrigkeit Frohnboten, <reg orig='Uögte'>Uogte</reg> und Gerichts-Diener, in Ansag und <reg orig='Verkündigung'>Verkundigung</reg> der Herren Befehl und Verordnung angefahren, mit Worten oder Wercken aus Ungedult, und <reg orig='bösen'>bosen</reg> Muth sie beleidiget, <reg orig='gehönet'>gehonet</reg>, und sich an ihnen vergriffen? Was <reg orig='können'>konnen</reg> solche Amts-Diener, und Gerichts-Boten dazu? sie seyn darum da, daß sie der Herren und Obrigkeit Befehl und Meynung den Unterthanen in <reg orig='Städten'>Stadten</reg> und <reg orig='Dörffern'>Dorffern</reg> ansagen, und auferlegen sollen. So du nun deßwegen auf sie unwillig und schellig wirst, schelmest und diebest sie, fluchest und <reg orig='wünsche'>wunsche</reg> est ihnen, entweder in ihrem <reg orig='Anhören'>Anhoren</reg> oder Abwesen, so vergreiffest du dich damit auch an der Obrigkeit selbsten, und wirst deß Lasters deß Ungehorsams und Verachtung deiner Obern schuldig wider
<pb id='s077' n='77'/>
das 4. Gebot, denn was ihren Dienern darinnen wiederfähret, das gehet sie selbsten an, nach Göttlichen und menschlichen Rechten. Syrach sagt nicht allein von Hausknechten Cap. 33. hast du einen Knecht: sondern es ist auch von Land-und Stadtknechten, das ist, von der Obrigkeit Dienern zu verstehen.</foreign></p>
</div1>
<div1 id='FrSN.24' n='24' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXIV. <hi>Peccant Subditi, qui conventicula, aut Collegia privata absque praescitu et auctoritate <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> ineunt.</hi></head>
<p><reg orig='PUblicè'>PUblice</reg> interest, ne Subditi inconsulto Magistratu conventicula privata habeant, aut Collegia ac societates ineant. <foreign lang='GE'>Verbotene Zusammen-Kunffte zu halten</foreign>; ex hisce enim, teste <reg orig='experientiâ'>experientia</reg>, <reg orig='facilè'>facile</reg> turbae, ac seditiones nasci possunt.
<pb id='s078' n='78'/>
<reg orig='Undè'>Unde</reg> Romanis legibus cavetur, ne Collegia privata instituantur absque auctoritate <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> <hi>l. 1. l. 3. §. 1. de colleg. et Corpor. l. Conventicula C. de Episc. et Cler.</hi> Et Magistratus prudenter fecerit, si non permiserit à Subditis aut Civibus ullum collegium institui, cui ipse non praesit auctoritate, per personam aliquam, à se ipso delegatam. Peccant igitur Subditi, qui ob quamcumque causam absque auctoritate Superioris coire, conventicula privata instituere, et turbarum occasionem, aut inobedientiae suspicionem praebere audent. De conventiculis Religionis causa prohibitis <hi>in l. 15. C. de Episc. et Cler.</hi> ita dispositum est: Conventicula illicita, etiam extra Ecclesiam in privatis aedibus celebrari prohibemus, proscriptionis domus periculo imminente, si Dominus in <reg orig='eâ'>ea</reg> Clericos nova ac tumultuosa conventicula extra Ecclesiam celebrantes susceperit.</p>
<pb id='s079' n='79'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.25' n='25' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXV. <hi>Peccat Subditus, qui ob vim et iniustitiam, quam à Magistratu, vel iudice patitur, in eum contumeliosa verba ex <reg orig='impatientiâ'>impatientia</reg> evomit.</hi></head>
<p>CHristiani Christi, Magistri sui exemplo et <reg orig='doctrinâ'>doctrina</reg> ad patientiam invitantur, ac docentur, non malum pro malo, aut contumeliam pro <reg orig='contumeliâ'>contumelia</reg> reddere, sed vindictam Deo permittere. <hi>1. Pet. 2.</hi> Peccat igitur Subditus, si ob vim et iniuriam, quam à iudice, vel Magistratu patitur, ei maledicit. Christiani enim debent esse imitatores Christi. Christi autem nomen induere, et non per Christi viam pergere, quid aliud, <reg orig='quàm'>quam</reg> praevaricatio est divini nominis, <reg orig='quàm'>quam</reg> desertio itineris Salvatoris, <reg orig='cùm'>cum</reg> et ipse
<pb id='s080' n='80'/>
doceat, et dicat, eum ad vitam venire, qui mandatum servaverit, et eum esse sapientem, qui verba eius audierit et fecerit. S. Cypriam. <hi>serm. de invid. et livor.</hi> Christiani, <hi>ait S. Bernhardus, in sententiis</hi>, à Christo nomen <reg orig='accepêre'>accepere</reg>, et operae pretium est, ut sicut sunt heredes nominis, ita sint imitatores Sanctitatis. Vid. <hi>Anal. nostra sacra l. 3. c. 42.</hi> Menger. <hi>Scrutin. Consc. c. 8. 4. 36.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Unterthanen fragen sich, ob sie wegen deß, daß sie bey ihrer gerechten Sache, oder kundbarer Unschuld gedruckt, <reg orig='gefähret'>gefahret</reg>, und an ihren Rechten gehindert, und gehemmet, oder in andere Wege <reg orig='für'>fur</reg> Gerichte nicht <reg orig='gehöret'>gehoret</reg> und geachtet worden, auf ihre Obrigkeit und Regenten ungedultig worden, dieselbe gescholten und <reg orig='geschmähet'>geschmahet</reg>, <reg orig='gelästert'>gelastert</reg> und <reg orig='geschändet'>geschandet</reg> haben? Also gehts leider in der Welt, <reg orig='kömmt'>kommt</reg> einer vor dem Rath, Schultzen, <reg orig='schösser'>schosser</reg>, etc. und wird (wie es denn bey manchen Regiments-Personen oftmals fast
<pb id='s081' n='81'/>
ungleich und seltzam zugehet) daselbst mit gerechter Sache abgewiesen, gehindert und gefähret, so erhebt sich denn flugs fluchen und schmähen; Ey der etc. daß ihn dieser und jener etc. da muß der Regent und Oberherr sich wol leiden, und ausmachen lassen. Aber das ist auch eine Versündigung am 4 Gebot; Und wie in andern Sachen Christenleute auf ihr Gewissen allerley Leid und Unbilligkeit zu vertragen schuldig sind, also auch</foreign> in specie <foreign lang='GE'>Unterthanen, so sie von ihren Oberherin in folchen und andern Fällen, wider Recht und Gebühr</foreign> laedi<foreign lang='GE'>rt werden, und solten vielmehr solche Leute als Christen sich dahin</foreign> reservir<foreign lang='GE'>en, wo und wenn sie ia nicht <reg orig='könten'>konten</reg> ben der Obrigkeit, und in dieser Welt <reg orig='gehöret'>gehoret</reg> werden, daß ihnen kein Recht auf Erden wiederfahren <reg orig='möchte'>mochte</reg>, daß sie sich hingegen, und unterdeß, wie Christen <reg orig='gebühret'>gebuhret</reg>, mit Gedult schmieren, und deß gerechten und besten Richters <reg orig='getrösten'>getrosten</reg> wollen, der alle
<pb id='s082' n='82'/>
Dinge wird für Gerichte bringen.</foreign> <hi>Eccles. 12.</hi></p>
</div1>
<div1 id='FrSN.26' n='26' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXVI. <hi>Peccat Subditus, vel Civis, qui munera civilia, ad quae lege et statuto tenetur, subire detrectat.</hi></head>
<p>NOn licet Subdito, quod patriae debetur, declinare. <hi>C. si quis decurio. sc. C. de Decur.</hi> cui primum et praecipuum naturali iure praestandum officium <hi>l. veluti 2. de I. et I.</hi> eamque vitans impius est. <hi>l. un. C. Si Curial. relict. civit.</hi> Peccat igitur Subditus, quando in fraudem Ciulium munerum, fugit; deteriorem enim causam Reip. cuius muneribus obnoxius est, Civis facere non potest. <hi>l. cura 4. §. fin. de mun. et honor.</hi> Peccat etiam Subditus, si sine Consensu <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> alienae militiae nomen dat, <reg orig='cûm'>cum</reg> defensio necessaria
<pb id='s083' n='83'/>
Civitatis eius operam militarem exigat, pro <reg orig='eâ'>ea</reg> spiritum et sanguinem vilipendere oportet. Idem de munere excubiarum dicendum, quod Cives nonnumquam detrectare audent. <reg orig='Fugâ'>Fuga</reg> elapsi Cives iure Romano bonorum, quae in civitae <reg orig='reliquêre'>reliquere</reg>, privatione, <reg orig='iustè'>iuste</reg> puniuntur. Vid. <hi>l. per C. de resc. vendit.</hi></p>
</div1>
<div1 id='FrSN.27' n='27' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXVII. <hi>Peccat Subditus, qui ob commissum delictum iustam poenam pati detrectat.</hi></head>
<p>NAtura ipsa dictat, iustum esse, ut, qui <reg orig='malè'>male</reg> fecit, malum ferat. Plato dixit: <foreign lang='GR'>enei=no ou)dei\s2 ou)/te qew=n, ou)/t/ a)naqrw/pion tolma=| le/gein, w(s2 ou) tw= ge\ a)dikou=nti dote/on di/kein</foreign>: nec Deorum nec hominum quisquis hoc dixerit, <reg orig='iniustè'>iniuste</reg> agenti non luendam poenam. Hinc <reg orig='vulgò'>vulgo</reg> dicitur: poenam deberi
<pb id='s084' n='84'/>
ei, qui deliquit; scilicet qui delinquit, <reg orig='suâ'>sua</reg> voluntate se videtur <reg orig='obligâsse'>obligasse</reg> poenae, quia crimen grave non potest non esse punibile, ita, ut qui <reg orig='directè'>directe</reg> vult peccare, per consequentiam et poenam mereri voluerit. Quo sensu Impp. cuidam aiunt, <hi>ipse te huic poenae subdidisti l. Imperatores de iure fisci.</hi> Grot. <hi>de Iur. bell. et pac. l. 2. c. 20. §. 2.</hi> Et Germani dicunt: <foreign lang='GE'>Er hat es nicht anders haben wollen.</foreign> Peccat igitur Subditus, qui propter delictum meritae poenae sese subicere nolit. Iustitia Deum comitatur, ait Plutarch. <hi>lib. de exilio.</hi> Ultrix in eos, qui adversus legem divinam delinquunt: <reg orig='quâ'>qua</reg> omnes homines, natura utimur adversus omnes homines, ut Cives Menger. <hi>Scrut. Consc. c. 8. q. 31.</hi> ubi scribit: <foreign lang='GE'>Unterthanen fragen sich, ob sie mit Unwillen und Verdruß sich ihrer Obrigkeit Urtheil und Straffe untergeben? Da wird selten iemand seyn unter Adel, und Unadel, der sich am freyen und
<pb id='s085' n='85'/>
willigen Gemüth solte seiner ordentlichen Obrigkeit rechtmässiger</foreign> dictirt<foreign lang='GE'>er Straffe</foreign> in Civil, <foreign lang='GE'>oder</foreign> Criminal-<foreign lang='GE'>Sachen unterwerffen wollen. Es gehet die</foreign> parition <foreign lang='GE'>und</foreign> subiectio debita <foreign lang='GE'>in diesem</foreign> passu <foreign lang='GE'>sonderlich bey dem Lieben, jederman schwer ein. Solche Unart aber ist wider Gottes Gesetz, und daher auch sonderlich im Gewissen, zu rügen, und GOtt um Vergebung zu bitten.</foreign> Et fons idem est contumaciae hominum, <reg orig='ideò'>ideo</reg> gravatim obtemperant homines in poenis, quia non intuentur mandatum. Dei, quod pariter praecipit Magistratui et sonti. Philipp. Melanch. <hi>in loc. Theol. p. 183.</hi> Add. Taylor. <hi>Tr.</hi> <foreign lang='GE'>vom heiligen Wandel</foreign>, <hi>p. 1. c. 3. §. 6.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Wenn du es verdienet hast, so untergib dich willig der Zucht und Straffe deß Gesetzes, suche aber nicht durch Halsstarrigkeit und andere unrechtmässige Mittel das Urthel zu haben, oder zu hintertreiben, sondern gehe ihm entgegen, etc.</foreign></p>
<pb id='s086' n='86'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.28' n='28' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXVIII. <hi>Peccat Subditus, qui tempore summae necessitatis publicae frumento, aut <reg orig='pecuniâ'>pecunia</reg> Reip. non succurrit.</hi></head>
<p>EX voto singulorum, salute omnium, rationis rectae dictatis collecta gentium communis lex, <reg orig='quòd'>quod</reg> omnia cedant, et posthabeantur patriae commodis, nihilqueve non potius amitti debeat, <reg orig='quàm'>quam</reg> illa detrimentum pati, aut in discrimen adduci. Mev. <hi>disc. Lev. inop. deb. 6. 2. n. 28.</hi> Cicero <hi>L. 2. de LL.</hi> Res publica, inquit, nomen universae Civitatis est, pro qua mori, et cui nos totos dare, et in <reg orig='quâ'>qua</reg> omnia nostra ponere, et quasi consecrare debemus. Ex hac summa erga Remp. obligatione, summum ius illi accessit in ommnia nostra, ut nec vita, nec
<pb id='s087' n='87'/>
libertas mortalium pretiosissima excepta sint. Illud ius, quod supereminens dicitur, tribuit etiam potestatem in bona Civium, ut ubi Reip. causa necesse est, nihil in ea fiat <reg orig='iniustè'>iniuste</reg>. Ex quo principio <reg orig='rectè'>recte</reg> adstruitur. urgente fame, licere Magistratui annonam habentibus Subditis adimere, et segentibus distribuere. Mev. <hi>d. c. n. 39.</hi> Ob inopiam et miseriam Civitatis omnes privatorum pecunias in usum publicum vertendas esse, ait L. Valerius, Tribunus plebis apud Livium. <hi>lib. 34.</hi> Sic Subditi in casu urgentis necessitatis Reip. <reg orig='rectè'>recte</reg> compelluntur ad vendendum res suas. <hi>l. Venditor. §. si constat. si servit. vind.</hi> et quidem pro viliore pretio. <hi>l. si pendentes §. si quid.</hi> de usufr. Petr. Gerard. <hi>in singal. suo 100.</hi> Reyger. <hi>thesaur. Pract. v. Subditus.</hi> Non leviter igitur peccat Subditus, quando frumento vel pecuniis necessitati Reip. succurrere detrectat; pietati enim erga patriam,
<pb id='s088' n='88'/>
et officio boni Civis, prorsus adversum est, nolle negligere propria prae commodis patriae, <reg orig='cùm'>cum</reg> eius salus, velut lex summa, et communis, cetera Civium iura superet, et poft se relinquat. Nulla querela iusta est de damnis, quibus patriae necessitatibus proficitur. Cic. <hi>lib. 1. de orat.</hi> quoniam sunt omnia commoda à <reg orig='patriâ'>patria</reg> accepta, nullum incommodum pro <reg orig='patriâ'>patria</reg> grave putandum est. Hoc sapiens gentilis dixit, qui multos Christianos rubore suffundit, <reg orig='longè'>longe</reg> secus sentientes et agentes.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.29' n='29' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXIX. <hi>Peccat Subditus dives, qui tempore inevitabilis necessitatis publicae pecuniam Reip. mutuum dare recusat.</hi></head>
<p>SUbditi omnia sua Reip. quoties opus habet, debent. Gail. 2.
<pb id='s089' n='89'/>
<hi>obs. 56. n. 1. et 2.</hi> ubi Dd. communi calculo id comprobatum ait. Quando igitur necessitates Reip. pacis aut belli tempore v. g. ad exercitum, aut alendos praesidiarios, ad defensionem Civitatis, pecunias exigunt, nec aerarii vires sufficiunt, aliqueve pecuniae consequendae ratio suppetat, tunc subditi ac cives ditiores ad mutandum cogi possunt. Bald. <hi>in l. 1. C. de oper. libert.</hi> Vasquius. <hi>illust. controv. 6. n. 7. part. 1.</hi> Et si Subditus pecuniam mutuam dare recuset, contra pietatem Christianam, ac officium boni Civis peccat. Cari sunt liberi, inquit Cicero <hi>l. 1. de officiis,</hi> Cari propinqui, familiares, sed omnium Charitates patria una complexa est, pro <reg orig='quâ'>qua</reg> quis bonus dubitet mortem oppetere, si ei sit profuturus? Si vitam nostram Reip. debemus, <reg orig='quantò'>quanto</reg> magis pecuniam? Id tamen tenendum, <reg orig='quòd'>quod</reg> Civis, vel Subditus, qui invitus pecuniam mutuare Reip. coactus est, usuras
<pb id='s090' n='90'/>
recipere debeat. Vasq. <hi>d. contrav. 6. n. 8.</hi> et quidem ex ordinariis compendiis, aut ex Reip. bonis, aut Civium contributione, iuxta <hi>l. 1. ad leg.</hi> Rhod. <hi>de iactu</hi> ibi: Omnium contributione sarciatur, quod pro omnibus datum est: et <hi>in l. 2. d. t.</hi> dicitur: aequissimum esse commune detrimentum fieri eorum, qui propter amissas aliorum res consecuti sunt, ut suas salvas habeant.</p>
</div1>
<div1 id='FrSN.30' n='30' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXX. <hi>Peccat Subditus, qui contra <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> mandatum venationem exercet.</hi></head>
<p>QUamquam iure naturae, gentium ac Romano cuivis liberum sit, animalia fera venari, libertas tamen illa muribus ac statutis civilibus <reg orig='hodiè'>hodie</reg> vel restricta, vel penitus sublata est. Quamquam enim lex
<pb id='s091' n='91'/>
Civilis nihil potest praecipere, quod ius naturae prohibet, aut prohibere, quod praecipit, potest tamen libertatem naturalem circum scribere et vetare, quod naturaliter in statu hominum primaevo licebat, atque etiam ipsum dominium naturaliter v. g. occupatione ferarum, adquirendum sua vi antevertere. Grot. <hi>de iure belli et pac. L. 2. c. 2. §. 5.</hi> <reg orig='Cùm'>Cum</reg> igitur <reg orig='hodiè'>hodie</reg> ex consuetudine Germaniae venationes Regalibus Principum accenseantur, ac privatis hominibus prohibitae sint, extra omne dubium est, peccare subditos in quartum et septimum Decalogi praeceptum, si feras <reg orig='clàm'>clam</reg> vel <reg orig='palàm'>palam</reg> venari audeant, eosqueve ut fures, puniri posse. <reg orig='Tàm'>Tam</reg> enim, inquit Osiander <hi>in Hiob c. 24.</hi> coram Deo furtum est, si Subditus contra edictum sui Magistratus cervum configat,et in suos privatos usus convertat, <reg orig='quàm'>quam</reg> siproximi sui bovem <reg orig='clàm'>clam</reg> abductum mactaret, et cum <reg orig='familiâ'>familia</reg> sua domi
<pb id='s092' n='92'/>
absumeret aut venderet. Add. D. Mengering. <hi>Scrut. Consc. c. 11. q. 113.</hi> ubi ait: <foreign lang='GE'>Unterthanen fragen, ob sie in ihrer Herren Gehege und Wildbahn, und andern Orten da sie es nicht befugt, oder berechtiget gewesen, Wild geschossen, Hirsche oder Schweine, Hasen oder anders <reg orig='gefället'>gefallet</reg> und an sich bracht? Solche Hasen-Diebe und Wild-<reg orig='Schützen'>Schutzen</reg> findet man hin und wider in der Welt, und achtens manche <reg orig='für'>fur</reg> ein <reg orig='Kunststücke'>Kunststucke</reg>, und <reg orig='häuslicher'>hauslicher</reg> Nahrung <reg orig='rühmliches'>ruhmliches</reg> mittel, wenn sie in ihrer Herren, oder auch begrentzender Edelleute Gebiete oder <reg orig='Büschen'>Buschen</reg> etwas erschnappen und ertappen <reg orig='können'>konnen</reg>, aber die sollen wissen, daß solch es so wol ein Diebstal, Gewissen letzend Werck, und Unthat sey, als wenn sie sonst stehlen oder rauben <reg orig='thäten'>thaten</reg>, und ist gleich so viel, du gehest einem benachbarten von Adel in sein <reg orig='Gehöltz'>Geholtz</reg>, und Wildbahn, scheust und mausest daselbst Hasen oder andere Wildpret, als wenn du in seinen Meyerhof gehen, und das
<pb id='s093' n='93'/>
zahme Viehe abholen und stehlen wollest. Ob daß nun gleich viel Leute nicht bedencken, und diese</foreign> speciem furti <foreign lang='GE'>ihrem Gewissen fürhalten, so ists und bleibts doch Sünde, und unrecht für GOttes Augen.</foreign></p>
</div1>
<div1 id='FrSN.31' n='31' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXXI. <hi>Peccat Subditus, qui Magistratum in vectigalium commodo defraudat.</hi></head>
<p>VEctigal aliquod mercibus imponi posse, si modus causae non excedatur, extra dubium est, et quidem aut ad praestandam securitatem mercibus, aut ob onera alia, quae Magistratus sustinere cogitur. Grot. <hi>de Iur. Bell. et Pac. Lib 2. c. 2. §. 14.</hi> Reddite, inquit Apostolus, vectigal, cui vectigal debetur. Inde pendet iustitia, ut tributi, ita et vectigalis. Peccat igitut Subditus, qui
<pb id='s094' n='94'/>
Magistratum debito vectigali defraudat. D. Menger. <hi>Scrut. Consc. cap. 11. q. 141.</hi> <foreign lang='GE'>Kauff-und Fuhrleute fragen sich; ob sie Zollund Glaid umfahren, oder Gut und Waaren, so zu verzollen gewesen, verhälet, geläugnet, falsch angesagt und unterschiagen? Das geschicht oftmals auch in der Welt, und haben nicht allein Reichs- und Land-Rechte auf solche Freveler und Ubertretter, Verlust und Verfällung, Haabe und Guts, billig gesetzt, sondern sie versündigen sich auch damit an ihrem Gewissen, und dem 7. Gebot, und seyn vor GOtt nmichts anders als Diebe, die der Obrigkeit ihre ordentliche Fälle, Zoll und</foreign> intraden <foreign lang='GE'>an der</foreign> merca<foreign lang='GE'>ntz entziehen, verrücken und geringern helffen.</foreign></p>
<pb id='s095' n='95'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.32' n='32' type='book'>
<head>CONCLUSIO XXXII. <hi>Peccat Subditus, qui Magistratui impia et iniusta praecipienti obtemperat.</hi></head>
<p>CUm Principes Sacerdotum Iudaeorum minacibus verbis Apostolis interdicerent, ne nomen Iesu in populo praedicarent; respondebat S. Petrus: <hi>Obedire oportet, Deo magis, <reg orig='quàm'>quam</reg> hominibus. Act. 5.</hi> quando enim <reg orig='Magistratûs'>Magistratus</reg> aut superiorum quorumcumque mandata pugnant cum praecepto Dei, satius est, ut homines potius <reg orig='quàm'>quam</reg> Deum offendamus, quia ius Superioris (Dei) semper excipitur. Osiand. <hi>in paraphr. h. l.</hi> sic obstetrices Aegypti crudelitati Pharaonis Tyranni in occidendis puerulis Hdebraeis, parere nolebant. <hi>Exod. 1.</hi> Nec Danielis socii in adoranda Nabuchodonosoris Regis <reg orig='aureâ'>aurea</reg> <reg orig='statuâ'>statua</reg>. <hi>Dan. 3.</hi> magis enim
<pb id='s096' n='96'/>
metuendus ille, qui corpus et animam Gehennae incendio perdere potest, <reg orig='quàm'>quam</reg> homines, qui corpus <reg orig='tantùm'>tantum</reg> occidunt. <hi>Matth. 10.</hi> Tuis, aiunt Christiani milites ad Maximianum Imperatorem, obtemperaremus praeceptis, nisi instituti legibus Christianis, Daemonum cultus et aras semper pollutas sanguine vitaremus: habebis potestati tuae subdita omnium corpora, auctorem <reg orig='verò'>vero</reg> suum recipientes Christum animas non tenebis. Cyrillus <hi>in locum Iohannis, de gladio Petri.</hi></p>
<pb id='s097' n='97'/>
</div1>
<div1 id='FrSN.33' n='33' type='book'>
<head>Appendix.</head>
<div2 id='FrSN.33.1' n='1' type='chapter'>
<head><foreign lang='GE'>Der Christliche Unterthan.</foreign></head>
<p><foreign lang='GE'>ER ist mit Furcht und Zittern unterthan denen, die Oberhand über ihn haben, und bedenckt wol, wer die Weltliche Gewalt geordnet habe. Er hält sich gegen die Obrigkeit in Liebe und Gehorsam wie ein Sohn gegen seinen Vatter. Er hütet sich auch in seinen Gedancken dem König zu fluchen, oder den Obristen und Amtleuten seines Volcks, wenn sie gleich durch Gewalt,</foreign> Pressu <foreign lang='GE'>ren und Unrecht Ursach dazu geben zu schelten. Er unterwirfft sich nicht nur von wegen der Straffe, sondern auch um Gewissen halber, einer ieden Obrigkeit, die von GOtt geordnet ist, ia einer ieden menschlichen Ordnung von GOttes wegen. Vor die liebe Obrigkeit und
<pb id='s098' n='98'/>
dessen Regiment betet er hertzlich und fleissig, daß sie GOtt mit Krafft aus der Höhe seiner Kirchen zu Trost und Hülffe ausrichten möge. Die Negiments Fehler und andere</foreign> Excess<foreign lang='GE'>e der Obrigkeit und deren Diener <reg orig='verträgt'>vertragt</reg> er mit <reg orig='sanfftmütigen'>sanfftmutigen</reg> Geist, <reg orig='schmähet'>schmahet</reg> und <reg orig='schändet'>schandet</reg> die selbe nicht, und gedencket, daß um deß Landes <reg orig='Sünde'>Sunde</reg> willen, viel und mancherley <reg orig='Fürsten'>Fursten</reg> kommen, darum erkennet er hierunter EOttes Zorn und Straffe, und bittet in Demuth, daß GOtt ihnen ein <reg orig='vätterlich'>vatterlich</reg> Hertz gegen ihre Unterthanen verleyhen und zu allen Guten lencken und <reg orig='führen'>fuhren</reg> wolle. Allen <reg orig='aufrührischen'>aufruhrischen</reg> Rath und <reg orig='Anschläge'>Anschlage</reg> wider die Obrigkeit, hindert er wo und wie er weiß und kan. <reg orig='Lässet'>Lasset</reg> sich keiner Gewalt, Drohworte oder Verheissunge von seiner <reg orig='rechtmässigen'>rechtmassigen</reg> Obrigkeit trennen oder abwendig machen; sondern gedencket ie und allezeit an die schwere Eydes-Pflicht und gehuldigte Treu, die er vor GOttes Angesicht der Obrigkeit gelobet und
<pb id='s099' n='99'/>
geschworen hat. Bey derselben beharret er standhafft und fest, solte er gleich Leib und Leben, Haab, Ehr und Gut darüber verlieren. Er ist ein treuer Zahler seiner Schuldigkeit, gibt williglich und ohne Murmeln Zoll, dem Zoll gebühret, Schoß, dem Schoß gebühret, Ehre, dem Ehre gebühret, und weiß seine Dienst und Aufwartunge nach aller Billigkeit mit GOtt und dem Kaiser zu theilen.</foreign></p>
<pb id='s100' n='100'/>
</div2>
<div2 id='FrSN.33.2' n='2' type='chapter'>
<head>Precatio Subditi.</head>
<p><hi>DOmine, qui mortale genus certis legibus devinxisti, ut non <reg orig='minùs'>minus</reg> in pila terrae, <reg orig='quàm'>quam</reg> in tegmine caelesti reluceat sapientia tua, constringe corpus huius imperii nexibus firmis. Illud solida veris fundamentis, ne <reg orig='interiùs'>interius</reg> laxetur, ne qua labascat, ne qua pateat vi externae. Eius capiti adde dignitatem et maiestatem: Imprimis animum et facult atem regnandi è praescripto voluntatis tuae: Nobis qui regnamur, praestandi ei studia, obsequium, fidem. Ut parvitas cuiusque <reg orig='nostrûm'>nostrum</reg> eius magnitudine protegatur; et sub optimo Principe optimus sit huius Rei publicae status. Ei <reg orig='tàm'>tam</reg> excellens potentia constet, per unitatem</hi>
<pb id='s101' n='101'/>
<hi>animorum nostrorum. Hanc pro se quisque, quantum niti potest promoveat consilio, re, opera, votis. Cuius unius Spiritu univer si vivimus, affla ei tuum. Nobis item adspira auram tuae bonitatis, ut de eius salute, fama, dignit ate usque solliciti simus, Ad has propugnandas nihilrei, laborinihil, nihil vitae parcamus. Hanc nostrae conditioni, <reg orig='tàm'>tam</reg> convenientem virtutem nullo neque tempore, neque loco, nulla occasione à nobis desider ari patiamur. Ipsi de eius virtute et magnitudine semper <reg orig='honestè'>honeste</reg> sentiamus. Haec sit nobis mens cast, nulla suspicione imminuta, nulla curiosit ate violata, non alio animo inquirens in mores eius, quem tu fecisti summumtot hominum quam ut optimos imitemur, eique hac similitudine probatiores</hi>
<pb id='s102' n='102'/>
<hi>simus et cariores. Nihil aliud nostri iudicii, nihil ultra nostrae censurae faciamus; ne hinc minuatur fides, hin deterantur obsequia. Quin quod Tu ei summum nostri iudicium dedisti, nos ei quieti permittamus ac taciti. In hoc Tibi et ipsi simus <reg orig='adprimè'>adprime</reg> obsequentes, atque ostendamus, ut Tuilli dedisti scientiam imperandi, sic nobis abs Te inditam volentiam parendi <reg orig='unicèque'>uniceque</reg>; vener andi eum, qui abs Te nobis est impostus. Proinde quos vocavit, ad regimen rerum, quibusque magistratus dedit, his quoque libenter obtemperemus. Numquam ascendamus supra curas eius. Has numquam oneremus; potius quare <reg orig='maximè'>maxime</reg> possumus, levemus. Ad eius conspectum non nisi reverenter adeamus, atque <reg orig='adeò'>adeo</reg> gressu pavit ante et indice singularis</hi>
<pb id='s103' n='103'/>
<hi>venerationis et modestiae; quoniam magna est gloria eius in salutari Tuo. Numquam ei simus molesti multitudine verborum. Ne item ei blandiloqui suppalpemus, sed eum oratione submissa et placidae colamus. Nihil nisi licitum praesumamus aut petamus. Tributa, vectigalia, exactiones operum et pecuniarum, cetera publicorum onerum alacres feramus. Nihil quicquam necessarium <reg orig='culpâ'>culpa</reg> <reg orig='nostrâ'>nostra</reg> detr ahatur moder atorinostro. Nulla cogit atio contumax, nulla ferox oratio, sciat abnuere quicquid tali Principi visum fuerit. Ut cum is, nimirum nihil nostrum aspiciet, quod non idem sit suum, nostris bonis parcat ut suis, neque nos dominio regat, sed iudicio, neque <reg orig='tàm'>tam</reg> imperio <reg orig='quàm'>quam</reg> auctoritate. <reg orig='Adeò'>Adeo</reg>, ut liberos protegere dicatur</hi>
<pb id='s104' n='104'/>
<hi><reg orig='veriùs'>verius</reg>, <reg orig='quàm'>quam</reg> domitare servos. Vicissim nos non dominum cogitemus, sed parentem. Da <reg orig='ergò'>ergo</reg> Domine, ut nostra obsequia sint solida et sincera, non inania et bracteata. <reg orig='Ceterùm'>Ceterum</reg> <reg orig='tàm'>tam</reg> prompta, tamque sedula, ut his imperia etiam duriora mitig ari possint. Nostra ingenia provocent charitatem eius. Utrinque certetur acriter, hinc pietate et <reg orig='observantiâ'>observantia</reg>, illinc amore et <reg orig='iustitiâ'>iustitia</reg>. Domine, rege coreius, dum eum tenet tanta rerum moles. Praesta eum nobis placidum: Da ei animum lenem, et si non meremur. Inspira ei mentem bonam et benignam, quae eum faciat perpetuum tutorem publici <reg orig='statûs'>status</reg>. Sub tali patrocinio liceat nobis <reg orig='quietè'>quiete</reg> vivere. Suggere ei consilium. Deus, iudicium Tuum da Regi et iustitiam Tuam filio Regis.</hi>
<pb id='s105' n='105'/>
<hi>Ut iudicet pauperes populi et salvos faciat filios pauperum; et humiliet calumniatorem. Da ei vim animi et fortitudinem dignam viro principe. Hac fretus, nulla vi, nullisque improbis artibus patietur se summo fastigio labefieri; ne <reg orig='posteà'>postea</reg> nullo negotio praeceps deturad ima, ac secum haec ruina trahat universos. Potius concordiam nostram auctorit ate stabiliat, hostes si ingruent fortiter et <reg orig='animosè'>animose</reg> repellat, feliciter urgeat successus suos. Tribue ei secundum cor eius et omne consilium eius confirma. Numquam <reg orig='periculosè'>periculose</reg> militet: Nulli discrimini misceatur, nisi quod capit magnitudinem eius. Talium quoque fac eum exsortem. Domine, da ut iis de fungatur. Rebus dubiis ne ei defice. Circumda eum caelesti satellitio, ne</hi>
<pb id='s106' n='106'/>
<hi>pateat ictibus percussorum, ac ne hoc imperium sit obnoxium crebris mutationibus. Fac eum osorem bellicae feritatis et acrem amatorem pacis. Imprimis, Domine, praestane magnis et frequentibus vitiis obnubilet gloriam virtute partam. Constet, non illum abs Tenobis irato datum ut scuticam, sed à propitio, ut solamen et praesidium. Sitamen is se nobis Te volente, immut abit, si eum facies ministrum irae Tuae, et exactorem earumque poenarum, quas <reg orig='quottidiè'>quottidie</reg> meremur, Domine, concede, ut supplicia nostra eadem animi aequitate feramus, qua prospera tulimus. Imprimis, ut ad Te convertamur, et emendemur. Nihil interim nos dimoveat fide. Hanc Principi nostro, vel in servitute, vel in tormentis vel in morte praestemus.</hi>
<pb id='s107' n='107'/>
<hi>Nihil seditio sum cogitemus. Nulla res disiung at nos ab illo. Quicquid est malarum artiumm, <reg orig='promptè'>prompte</reg> aspernemur; Ne vetera peccata novis et levia supplicia gravioribus cumulemus. Potius huic iugo concordibus animis colla submittamus, Haec sint piacula. Hac obsequii serie, quicquid durum videri posset aut rigidum flectatur, et molliatur. Tu Domine, dum is gubernaculum tenet, rege manum eius ne vacillet. Miserere servi tui, miserere nostri. Domine, salvum fac Regem et exaudi nos in die, qua invocaverimus Te. Da eum in benedictionem in saeculum saeculi. Laetifica eum in gaudio, cum vultu tuo. Quoniam Rex sper at in Domino, et in misericordia altissimi non commovebitur. Domine, qui das salutem Regibus, qui</hi>
<pb id='s108' n='108'/>
<hi>redemisti David servum Tuum de gladio maligno, eripe eum et erue de manu filiorum alienorum, quorum os loquutum est vanitatem, et dextera eorum dextera impietatis Per Dominum nostrum Iesum Christum.</hi></p>
</div2>
<closer>FINIS.</closer>
</div1>
</body>
</text>
</TEI.2>

