HISTORIAE SOCIETATIS IESV. PARTIS PRIMAE Liber Primus.
1 SOCIETAS Iesu singulari Dei beneficio toto iam terrarum orbe dispersa, atque diffusa, quotidianis suis conatibus, ac laboribus ita se prodit; vt ad se indicandam commendationem styli, vel lucem historici non desideret. Sed quoniam historici partes sunt, non tam oculis praesentis seculi, quam futurorum seruire memoriae, nec progressiones, et incrementa modo, sed primos etiam rerum ortus, et initia narrare; nec tam ipsarum pulchritudinem rerum, atque praestantiam, quam Sapientiam Auctoris, et earum Opificis commendare: idcirco quod prudenti consilio, nec sine peculiari, vt ego interpretor, aeternae mentis instinctu, ab alijs fieri Disciplinis, et Religiosorum ordinibus cernimus; vt sua primordia, atque incrementa, omnemque suum posteritati cursum diligenti literarum commendatione tradant; id nunc pro nostra, nostrarumque rerum tenuitate faciendum nobis est: vt huius Societatis res, nostris posteris commendemus: nec ab ea consuetudine discedamus, quae cum salutaris ex sese est, atque sancta; tum minime dubiam diuinae voluntatis significationem habet. Nam quod ad me attinet, vt fatear, quod res est, nulla mea voluntate adductus, sed eorum dumtaxat impulsu, qui vim apud me Dei, numenque tenent, hoc quicquid est operis, ac laboris aggredior. Iubet enim illa Maiestas Sanctorum suorum. 2 Placet Deo pias historias scribi vitas, ac praeclara facinora, in quibus ipsa mirabiliter elucet, et ad testimonium suae gloriae, et ad documentum posterorum, accuratis literis consignari. Quod cum in alijs Viris Sanctis animaduertimus, tum in sanctissimo Constantiensis Ecclesiae Praesule, quae in Cypro est, Epiphanio: cuius admiranda prodigia, praestantesque virtutes, diuino se impulsu instituisse conscribere, discipulus eius eximia sanctitate Ioannes, locuples auctor est. Qui cum instituta pertexere praepropera morte non posset, Polybium Episcopum eiusdem disciplinae alumnum, operae suae vicarium supposuit moriens, graui oratione contestans, hanc esse Dei mentem, vt quae diuina eius virtus per Epiphanium admiranda patraret, suis ipse literis commendaret, nec sineret ea silentio inuolui, et obliuione posteritatis extingui. adiunxit praedictionem mandatis; accessuram scribenti vitam, dum ea, quae ordiretur, absolueret. Res, vt praedicta est, ita cecidit; et verum vatem fuisse Ioannem, Polybij, quam manu terimus, testatur historia. Quod si de vnius hominis vita cum virtute acta, ne qua posteros inobscuraret obliuio, tam solicita diuina mens fuit; quid putamus in frequentissima ab se instituta familia, vbi non vnius, aut alterius viri res gestae, sed tot clarissimorum, exempla virtutum, tot testes diuinae gloriae, tanta in obscuritate posterorum, multos iam annos latent, a nobis exiget? Sed Patribus danda venia, qui rebus gerendis intenti non vacabant scribendis. Mecum autem quis neget actum esse praeclare, cui diuina, vti diximus, voluntate, hae reseruatae sunt partes, vt gloriosos Patrum labores, sua quodammodo renicentia sepultos, apud Deum tamen exquisite descriptos, diligenti inuestigatione conquirerem, et quicquid ex eis ad nos manauit, e diuturnis quasi tenebris in apertum proferrem? Arduum opus, et operosum, fateor. Sed tanta styli mercede proposita, Dei primum, quam dixi, gloria; deinde communi vtilitate fratrum, quid non tentandum? Ille digitos ad scribendum impellet, qui vt stylum praehenderem, auctor fuit. Quoniam autem nouae Religionis origo describenda proponitur, iure quaerere in hac ipsa velut operis prolusione quis possit, Cur in tanta Religiosorum Ordinum copia, varietate, nobilitate, quibus et tanquam adminiculis sustentatur, et tanquam luminibus decoratur Ecclesia: Maiestas tamen illa, cuius spiritu totum Ecelesiae corpus administratur, et regitur, nouas in ea
familias, nouos ordines suscitet; et tanquam non contenta veteribus, alia ei praesidia comparet, 3 Causae quatuor cur Deus nouas Religiones instituat. alios denuo splendores accersat. Ac mihi quidem praeter arcana eius sapientiae consilia, quae rationum omnium momentis longe praeponderant, causae omnino quatuor in mentem veniunt, indicandae perpaucis. Quarum ea princeps est, vt nouae Satanae machinationes, ac technae nouis item suae Maiestatis inuentis, nouis artibus eludantur. Excogitarat inuidissimus hostis ad extinguendum omnem cultum sacrae Religionis, perdendamque innumerabilem vim animorum, vt vnum aliquem e Monachorum numero blande seduceret, teterrimumque ei suum spiritum inhalaret, per quem toto terrarum orbe sua venena diffundens, tanto certiora suae nequitiae iacula figeret, quanto nequiorem satellitem nactus esset: tanto exploratius de religione, de cerimonijs, de Coenobitica, ac Religiosa vita actum iri confideret, quanto venenata eius proles, et longo vsu Coenobij, et singulari ostentatione doctrinae ad perniciem inferendam videbatur instructior. Nec deerant, vt modo significaui, pernobiles in Orbe Christiano familiae, seu Catholicae doctrinae praesidijs, seu sanctitatis splendore coruscae, quae ad eam pestem auertendam magno vsui, vti sunt, Ecclesiae Catholicae esse possent. Sed, ne versutissimi Draconis astutia, Dei sapientia videretur inferior, opponendae fuere vicissim nouis impiorum cateruis, nouae piorum hominum acies, nouis Diaboli satellitibus, noui Christi Iesu ministri. Quorum ex Societate, tam praeter opinionem, tamque opportune conflata religio, satis indicat et vnde et quorsum 4 ea edita, ac procreata sit. Proxima vero nouas condendi familias causa est, vt veterum familiarum studia, quae interdum aliquid de primis initiorum ardoribus ipsa temporis diuturnitate remittunt, nouarum acuantur exemplis. Saepe enim, quae latebat inclusa virtus, aemulationibus lacessita, se prodit; et quae nullos nacta est aemulos, obsolescit. Vt enim, cum ex quatuor rerum initijs pugnat, et certamen exarsit, tum maxime ad diuturnitatem viget incolumitas mundi; sic inter dicatas Deo familias, vbi pia exarserit aemulatio, purissimus Dei cultus, et vera sanctitas efflorescit. Quantam iam inde ab ortu suo Societas haec, vt de alijs taceam, nullis dum vetustatis commendata Suffragijs, nullis illustrioribus nobilitata factis, vbicumque vestigium posuit, aemulationis flammam iniecit? Quam multi Ordines sese ad industriam, et pristinas contentiones, nouo inspecto Ordine reuocarunt? Quam multi suas curas, atque vigilias, cum in excolendis perpoliendisque se ipsis, tum in fouendis, tuendisque proximis intenderunt? Testatissima res est haec, vel ex ipso temporum, aetatumque discrimine, si quis aetatem hanc, cum aetate Patrum, et haec tempora, 5 cum illis temporibus comparare velit. Accedit, quod ex ijs, quae oriuntur familijs, aliae alias ad excolendam Domini Vineam facultates, et vires afferunt: nec recens oritur disciplina, quae non singulari aliquo officij munere Apostolicae famuletur Ecclesiae: vt nullam temere, ac fortuito, sed summa omnes prouidentia, ac consilio institutas, ac procreatas intelligas, si cuiusque vires atque functiones, et quibus quaeque sit instructa, et ornata muneribus, animaduertas. Consentanea quippe destinatis vsibus Deus, velut sua dote singulas locupletat, et ornat: singularumque operam, ad suae vineae culturam pro tributis cuique muneribus, et donis adhibet, ideoque certis aetatibus ac temporibus nouas creat. Societatem vero nostram, ipsam quoque habere praecipui aliquid, quo ei, quam dixi, vineae peculiarem operam locare possit, quid cunctandum est confiteri, cum id omne diuini sit muneris, atque doni? Proprium est illi suas perpetuo operas, et quasi colonos sponsione voti addita, habere promptos, et expeditos ad obsequium Romani Pontificis, vt quocunque ille iusserit Euangelij causa, sine recusatione contendant. Proprium est, nullo certo loco consistere, perscrutari plagas omnes, vt ingentia vndique Christo Domino animarum lucra conquirant. Proprium item, toto orbe terrarum exposita gratis habere gymnasia ad instituendam, non modo liberalibus disciplinis, verum etiam Christianis moribus iuuentutem. Proprium denique eius (tametsi in hoc aemulas habere iam coepit) Christianae legis elementa, puerorum aetatulis, et imperitae multitudini passim tradere. Quae quidem omnia, et, si quae sunt alia, si secum ipse quis reputet, et quanto Ecclesiae bono ista gerantur, expendat; facile sentiet, cur in tanta disciplinarum copia, alias atque 6 alias Diuina prouidentia moliatur, ac struat. Verum ad id ipsum docendum, ne illa quidem minus efficax ratio est, quod augendis Religionum Ordinibus, ipsa quoque in Ecclesia varietas, quae fons est pulchritudinis omnis, amplificatur, et crescit. Nam vt in condendo Mundo Fabricator tanti operis, vt suae in eo vestigia pulchritudinis adumbraret,
et de thesauris suis ex illo immensitatis Oceano suppeditaret aliquid, infinitarum eum rerum veritate distinxit: vt ea de causa Graeci propter insignem speciem
, Latini lucentem, seu mundum nominarint: sic in Ecclesiae corpore, quam quotidie sibi velut vnicam sponsam exquisitius adornat, et nouis quodammodo splendoribus ad elegantiam expolit, spectabilem quandam ex omni Ordinum, ac familiarum genere varietatem admiscet. Quae tanta, tamque admiranda in omni statu, ac natura varietas, non tam quia spectabilis, ac decora, quam quia peropportuna, et saepe necessaria probatur, ab summo illo, ac sapienti Opifice videtur inuenta. Quorsum enim ad capiendos humani corporis sensus tam multiplex est reperta varietas? cur pascendis singulis, singula rerum inuenta sunt genera, colorum, sonorum, saporum, odorationum atque tactionum? Quorsum tot animantium species? tot locorum ac regionum, tot oppidorum tanta descriptio? Quorsum tanta in his notis, vsitatisque naturis formarum, generumque dissimilitudo? Num ad vniuersi dumtaxat ornatum, ac voluptatem, an etiam ad multiplicem hominum vsum, atque opportunitatem, quorum gratia, eam, quam dixi, varietatem excogitauit Diuina solertia? Nimirum naturae hominum variae, voluntatesque tam multa, tamque inter se distantia, ac dissimilia rerum genera requirebant, vt qui re aliqua minus capitur et afficitur, ei nunquam in tanta varietate deesset, quod eius mulceret sensum, et velut arrideret palato. Par in disciplinarum multitudine varietatis est ratio, quam idcirco prouidentia Dei sua in Ecclesia tam est machinata solerter, vt varijs hominum voluntatibus et ingenijs, moribus ac naturis, constitutionibus corporum, atque viribus indulgeret; nec in tanta familiarum copia deesset vnquam, quae cuique prae ceteris probari posset, et quo suus quemque nutus ac voluntas impelleret. Argumento est, quod multi, qui se ad certam aliquam disciplinam appulerunt, nunquam se ad aliam forsitan inclinarent, nisi congruentem illam cum suis moribus inuenirent. Quam multi autem in hac noua, minimaque Familia societatem iniere nobiscum, qui nisi ea edita in lucem esset, in suis adhuc tenebris permanerent, nec vllum de religione consilium, mentemque susciperent? Nouarum igitur familiarum ortus, in fructu diuinae ponendus est sapientiae, quae et cuiusque priuati moribus, sensibusque et vniuersae Ecclesiae decori ac pulchritudini, et ceterarum disciplinarum bono atque commodo, et praesenti temporum necessitati, opportunitatique voluit esse prospectum. Quibus de causis, vt ceterae sileantur, sodalitatem hanc nostram potissimum excitatam, in lucemque vocatam, cum pro me loquatur euentus, malo in hominum cogitatione relinquere, quam in oratione mea ponere.
Iam vero ad huius tanti operis molitionem Architectus ille diuinus, qui stulta mundi eligit, vt confundat Sapientes, IGNATIVM de Loyola nullis instructum humanae sapientiae 7 Societatis fundator Ignatius, quam ad id opus facultatem haberet. praesidijs, et ex seculi castris nuper abreptum auctorem ac ministrum sibi delegit: vt, quod olim in vniuerso Ecclesiae corpore, et amplissima filij sui societate fecerat, id in hac minima eidem filio suo addicta, et deuota Societate fecisse nostris temporibus sentiamus. Quanquam apparebant in Ignatio, vt in electis plerumque Dei, documenta non leuia, vnde prudens rerum existimator, etiamsi quid praestans ille ordiretur Opifex, ignoraret; intelligeret tamen quantus is esset aliquando futurus ad meliora conuersus. Nam et in Apostolo Paulo etiam tum cum Dei persequebatur Ecclesiam, et in Discipulos Domini minas spirabat, et caedes, non erat difficile conijci, quantus et ipse futurus esset traductus ad Christum. Quippe idem, ac semper sui similis animus est, et eamdem vim suam vbique prodit, siue in tutela versetur erroris, siue in patrocinio veritatis. Nam post acceptam Hom. 25. gratiam, vt scriptum reliquit B. Macarius, natura manet eadem; et sicut membrana, in qua suo quisque scribit arbitrio, quamcunque scripturam recipit; ita gratia quamcumque naturam. Acprofecto si quis in ipsis seculi tenebris, tanquam ex quadam specula contempletur Ignatium, nae ille vel ex generosis eius incoeptis, conatibusque conijciat ad maiora quaedam eum genuisse, et conformasse naturam: eiusque vitae cursum iam inde a principio ita a Deo fuisse directum, vt humanis postea ad diuina traductis, nihil non in eo summa sapientia permissum, nihil non peculiari prouidentia relictum, et constitutum animaduertat.
8 Ortus Ignatij. Natus est anno post partum Virginis millesmo quadringentesimo nonagesimo primo, cum octo circiter ante annis portentum illud Orbis terrarum (vt a Sapientibus obseruatum est) et funesta Catholicae Ecclesiae pestis, Martinus Lutherus editus esset in lucem: vt tum Deus futuri conscius ad discutienda venena videretur excitare praesidia, quemadmodum
supra dicebamus, cum ad ea spargenda Satellites nouos Satanas educabat. Ortus est nobili, 9 Summa vitae Ignatij ante conuersionem. et claro in primis genere in ea Cantabriae regione, quae Guipuzcoa dicitur. Habuit enim vtrumque Parentem ex familijs in eo tractu principibus, Beltramum Loyolae, et Ognes Dominum; et Mariam Saez de Balda, vt nouae deinde in Ecclesia Dei familiae Magistet ac Parens, talibus eam institutis, ac legibus temperaret; vt earum vim ac seueritatem, plurima, quae in eam se dicaret ex toto terrarum Orbe nobilitas, non refugeret. Rem militarem iam tum ab adolescentia maiorum exemplo perdidicit: diuturnoque vsu Castrorum bellica laude floruit: vt suae mox sodalitatis alumnos siue in obtemperandi celeritate, siue in laborum tolerantia, siue in salutaribus excursionibus, subitisque missionibus exerceret ad similitudinem bellicae disciplinae. Fuit in adolescente incredibilis mentis ardor ad gloriam, sitis ingens humanae laudis; vt commutato vitae genere, in eius, qui omnia condidit gloria, laudeque sitienda, eumdem animi impetum, eumdem retineret ardorem. Elegantiam cum in omni vita, tum in cultu corporis affectarat, vt haec eius esset elegantiae praenuntia, quam mox in rebus sacris, cultuque interioris hominis praefeferret. Eminebat altitudo animi in condotiandis offensis, in liberali gratificandi voluntate, in detestandis auaritiae sordibus, et malorum omnium seminario, cupiditate; vt neglectis suis aliquando commodis, et emolumentis, magnifico excelsoque animo totum se ad animarum salutem, et proximorum explicaret. Cernebatur in capessendis rebus arduis animi magnitudo, in gerendis acre consilium, in exequendis ad extremum vsque constantia; vt pro Dei deinde gloria, saluteque omnium gentium, et hac vel tuenda, vel propaganda familia, nihil non aut alto quodam aggrederetur animo, aut cautissimis consilijs administraret, aut strenuo denique, constantique labore perficeret. Erat senilis quaedam in adolescentiae flore maturitas, pari comitate coniuncta, siue in pertractandis hominum animis, siue in eorum captalibus voluntatibus, vt olim esset in robusto iam Viro, seu in deducendis ab errore mortalibus, seu in alliciendis, et adiungendis ad Christum comitas grauis. Quid? quod emicabant etiam in eo haud obscuri pietaris igniculi, qui progrediente tempore, cum se ex hominibus transtulisset ad Deum, magnam videbantur in eius pectore vim excitaturi flammarum? 10 Conuersio Ignatij Ann. 1521. Annus agebatur 1521. cum Pompeiopoli ex aeneo globo foedum in crure vulnus accepit. Vt quo die glande ictus ab hoste, et vulneratus est in corpore, (is dies fuit feria altera Pentecostes xiij. Kal. Iunij, vt certis Auctoribus compertum est) eo videretur ab almo spiritu amore ictus, et sauciatus in animo. Apostolorum Principem praecipua quadam veneratione colebat, cuius laudum praeconia versu olim celebrarat Hispano: cui et Apostolus ipse ex accepto vulnere grauiter aegrotanti, per quietem mederi visus est, et in praesenti opitulari discrimine. Consulebat quippe tum nobis ouium Pastor B. Petrus, cum suum gregi Pastorem reseruabat, quo diuturniore memoria tam singulare beneficium grex ipse coleret, et peculiarem sibi illum patronum, ac defensorem inter huius vitae labores, aerumnasque deposceret. Ceterum quanquam non id quidem nos agimus, vt Ignatij vitam velut ab incunabulis describamus: sed ab eo tempore potius sit iustum nostri operis, et laboris exordium, quo Architectus ille summus, veluti primas huius aedificij columnas posuit, qui fuit annus salutis humanae millesimus quingentesimus trigesimus quartus; tamen eam omnino tacitam praeterire non licet. Inde enim pendent, quae deinceps toto opere explicantur. Nam quemadmodum ipsemet B. Pater Iacobo Lainio, qui ei in Generalatu successit, narrabat, fere Deus consueuit, quos Duces Religiosarum familiarum adsciscit, eos ita regere, ac deducere; vt ab ijs vult postea disciplinae suae sectatores institui. Itaque, et commodum erit, ante operis ipsius explicationem, lineamenta, et quasi formam aspicere; et iucundum animaduertere, quam lenibus principijs ea, quae in Ecclesia Dei geruntur 11 Occasio conuersionis Ignatij ex lectione piorum librorum. acerrime, diuina Sapientia praetexat. Igitur secundum illud Apostolicum visum fecit summa bonitas, vt decumbenti Ignatio, et mali mitigaretur acerbitas, ac depulso periculo dum per longam quietem tibia solidatur, occasionem persanando animo aperiret. Ad leuandam euim molestiam temporis, codicem quempiam petenti ex ijs, quibus insueuerat, per armorum, amorumque ludibria horarum bonarum raptoribus; eueuit sane diuinitus (exemplum memorabile quanti intersit, qui libri in aedibus habeantur) nullo vt eius generis domi reperto, geminus offerretur, alter Christi Domini vitam continens, alter vero Sanctorum. Quibus lectitandis, vt est virtus blandissima mentis humanae conciliatrix, vbi praesertim suam ei speciem in illustribus proponit exemplis, hoc acrius commouebatur
Ignatius, quo tanquam ad fomitem, praeparatamque materiam ad eius generosam indolem sanctus ille ardor adhaerescebat. Subibat animum praestantissimos quosque ex ijs, quos legebat aemulari ausus, in diuexando potissimum, macerandoque corpore. Quae prima 12 Obseruat bonarum cogitationum, et inanium diuersos exitus. virtutis facies sua illa tristitia, et horrore blanditur animis magnis. Recurrebat tamen identidem bellicae laudis dulcedo, et cogitationem rapiens, varijs depingendis incoeptorum fortium imaginibus, per quae vel beneuolentiam sibi cuius vellet, velnomen inter bellatores grande colligeret, longo spatio deludebat. Sed, vt erat harum cogitationum tam diuersa natura; ita in abscessu vestigia sui dissimillima relinquebant. Ab ijs, vt solidis, ac succi plenis quietus manebat animus, vegetusque et quasi pastus: ab his nempe inanibus ac falsis, aridus, sibique displicens, ac magis nauseabundus, quam satur. Nec discrimen id nisi multis post diebus obseruauit miles noster, quam exteriorum certaminum ad id temporis prudens, tam interiorum ignarus. At vbi primum diuino clarius illapso radio, in contrarios illos exitus, mentem intendit: relegensque superiorum alternationes dierum, plane talium discrenantiam commotionum perspexit, ac veluti accensa face in suae mentis tenebricoso specu dispicere lucem, quidque ageretur coepit videre, immenso cumulatus est gaudio, et liquidissima perfusus e Caelo dulcedine. Et sane fortunata illuxit hora illa Christi Tyroni. Radius ille coelestis fuit ei totius vitae Magister, eaque praestans interioris Philosophiae intelligentia, quae sanctum Virum compleuit, gradum hunc primum, hoc primum habuit rudimentum. Namque ex eo tempore erectus ad sui custodiam, suarumque cogitationum, et affectionum, non exitus modo, sed initia, et progressiones vigil obseruans, discernendorum spirituum peritiam singularem adeptus est: regulasque coepit statim colligere, quae in libello exercitiorum de ea re plenae sapientia extant. Hac igitur luce peruolutandis sanctorum Vitis insistens, et praeclarissima etiam quaeque dicta, ac facta excerpens, et accurate varijs depicta coloribus in volumen referens, dum ex eorum contentione se ipse velut in speculo contemplatur, induxit constanter in animum aetatis superioris errores, noua instituenda vita, corrigere, totumque penitns se reducere. Quae cum secum deliberaret attentus, repente studio precationis accensus, intempesta nocte desilit e cubili, totoque animo, corporeque prostratus ante clementissimae Dei Matris effigiem, dum ab ea poscit opem, vt per eam sibi liceat non inuisum, ingratumve eius filio famulum esse, ingenti motu concussum est terrae solum, et cubiculum, in quo orabat, intremuit. Siue id exorati numinis indicium fuerit, vt olim vsu Paulo, Sylaeque venit nocturnos carceris inter horrores, cum Deo laudes, hymnosque canerent, seu fugati Daemonis argumentum; qui ab eo viro, cuius in anima Thronum sibi Deus, 13 Apparet Ignatio B. Virgo cum puero IESV. sedemque iam fixerat, ingenti rabie efferatus, velut amplius non rediturus abscederet. Vix induerat hominem nouum, cum ipsa quoque Dei Mater paruulum IESVM in vlnis gestans, eximia specie, ac fulgore nitens suam illi dum vigilat, praesentiam longo spatio declarauit, tanto exultantis animi gaudio, et commutatione voluntatis, vt a cunctis huius vitae iucunditatibus incredibili repente fastidio coeperit abhorrere, ac nominatim insignem perfestae castimoniae cupiditatem conceperit. Quo tam eximio in Ducem nostrum beneficio Clementissima Dei Mater tanto ante praemonere nos voluit huius se minimae Societatis patronam apud Filium suum carissimum semper fore: sibique secundum Deum oportere admirabilem eius ortum, secundosque progressus adscribi: nec aliunde coelestia nobis speranda praesidia, nisi ex ipsa, cuius nos Deus tutelae voluerit esse commissos.
14 In Montem Serratum ex patria discedit. Ignatius vero confirmatis iam satis viribus, descripta sibi in varias asperitatum formas vitae ineundae ratione; consilio inprimis peregrinorum ritu Hierosolymae adeundae suscepto, festinans ad sanctae militiae tyrocinium, iter in Montem Serratum intendit: nihil tum cogitans vltra, nisi vt (quoniam rudis eo tempore meliorum, virtutis summam in corporis afflictatione ponebat) quam acerbissime sese discrucians, per id quam maxime Diuinae Maiestati placeret. Vitae etiam anteactae commissa existimabat grauiter vindicanda: ob eamque rem ab ipso statim paternae domus egressu, coepit se noctibus singulis acri verberatione contundere: et quidem non tam vt meritas a se Numinis poenas auerteret, quam vt eius voluntati sanctissimae gratam, acceptamque rem faceret. Adeo iam inde ab Euangelicae perfectionis limine caelestis gratiae ope, ductuque prouehebatur ad optimum, et ad gloriam Dei quam maximam (quod vnicum tota deinceps vita destinatum spectauit) quasi nesciens collimabat. Ibat plenus animi, et magna secum voluens, vtque
eam partem. quam maxime rebatur infirmam, aduersus hostiles impetus communiret, in 15 Vouet castimoniam. eodem itinere voto se, quod Deiparae pro suo in eam peculiari studio no minatim obtulit, perpetuae castitatis obstrinxit. Ac Reginae Virginum, et nato eius acceptam sponsionem fuisse probauit satis ex eo die deuoto Clienti ad vltimum vsque spiritum excellentis pudicitiae, intaminataeque mentis, et corporis donum caelesti benignitate concessum. Nec dubia (vt licet interpretari) Clementissimae Matris tutela subinde capitis, animiq. discrimen euasit: ex quo potiut intelligi, quam necessarius sit pietatis iter ingredientibus dux certus, 16 Zelus Ignatij pro perpetua Deiparae Virginitate. et custos. Adiunxerat eunti se comitem Maurus homo (non dum enim ea fex e Tarraconensi Hispania prorsus excesserat) qui cum illato sermone de semper intemerata Dei Genitrice, diu nefarie pernegasset eam a partu Virginem, subditis repente iumento calcaribus, paulumque progressus, in pagum proximum flexit. Recaluere scilicet in excelso statim Ignatij pectore militares spiritus: vtque etiam num in quodam quasi Regnorum Christi, ac Mundi confinio versabatur, seculi trutina diuinas res ponderans; statuebat Virginis Matris iniuriam ferro protinus abolendam. Ex altera parte conscientia iam fidelior scrupulum suggerebat, ne forte id genus vltionis aeterna vetitum lege, nequaquam Dei, ac Virginis resarciret honorem, sed geminaret offensam. In hoc ancipiti curarum tumultu, eo capto consilio, quod sola excuset piae mentis simplicitas, vt, si Mula, cui insidebat, in viae diuortio iter, quod tenuerat Maurus, iniret, intelligeret sibi impium illum haud dubie pugione confodiendum, vbi ad biuium ventum est, continuo bestia, quamuis proximus in conspectu pagus, magisque tritus inuitaret callis; tamen in alteram se partem, quae ad Montem 17 Quid gesserit in monte Serrato. Serratum ferebat, immisit. Ad sacrum Montem peruectus, religiose Deo, ac Deipara salutatis, eo curam in primis adiecit, vt vitam exorsurus nouam, veterem ab exordio primo retexeret: quod cum per triduum sedulo peregisset, e scripto repetita ab memoria vltima noxarum confessione cunctarum apud Coenobij eius Virum virtute inclytum Ioannem Clanonium nomine, natione Gallum; eidem pariter sua devitae ineundae ratione consilia ex ordine patefecit. Deducebat nimirum Iustum suum Dominus per vias rectas, Magistrumque plurimorum vno erudiendo fingebat. Is scilicet consilium illud geminum pietatis palaestram ineuntibus apprime necessarium, menti eius iniecit, vt et generalem institueret Confessionem, cuius ea tempestate vsus non perinde, vt postea eiusmet opera introductus est, increbuerat: et cum viro bono, atque prudenti quicquid meditaretur, communicaret. His enim necesse est oriatur ab initijs disciplina virtutis, his aedificium spirituale statuatur in fundamentis. Nam expiatio vitae totius anteactae in primo lumine, ardoreque illo conuersionis purgat magnopere animum, praeparatque vberioribus e Caelo donis excipiendis. Et omnino immensum quiddam refert ad perseuerantiam, ad progressum, ad omnia primordio semel contendi, quantum cum diuina ope fas est, vt animus in amicitiam Dei, et statum gratiae reponatur. Ductus autem periti Institutoris aduersus fallacias tenebrarum Patris Angelum lucis ementientis, cum semper, tum inchoanti praesertim est necessarius, quod et rudior discipulus est, et error vel paruus initio, fit longe maximus in progressu. Haec Ignatius praecipua quadam Magistri summi doctrina non solum peragebat, sed etiam obseruabat, conferens in corde suo, et intentis vbique oculis per iustitiae semitas incedens, 18 ac notans singula, vt eodem tempore, quos faciebat in discipulatu processus, eosdem haberet in Magisterio. Vbi Clanonius consilia eius probauit, quia legerat nobiles olim Equites cum initiarentur profanae militiae, totam noctem in armis excubare solitos; militiam et ipse sacram auspicaturus ritu persimili, Iumentum, quo erat aduectus, Coenobio donat: quod superfuerat pecuniae pauperibus diuidit, gladium, ac pugionem ante Deiparae aram suspendit; denfisque iam tenebris vni pauperum etiam nobiles vestes, quibus induebatur ad intimam vsque subuculam tradit: seque ipse habitu induit, quem prope Montem Serratum nuper ex itinere comparauerat. Is erat talaris tunica e rudi sacco, funis pro cingulo, calcei e spano, sed alterum tantum pedem ex veteri plaga imbecilliorem texit: alterum prorsus nudum; nudum item reliquit verticem: suspendit ab latere cucurbitam in vsum aquae, et viatorium baculum, peregrinorum gestamen, manu praehendit. Hoc ornatu noctem, quae Jucem concepto a Virgine aeterno Verbo sacram praecessit, ante ipsius Aram Virginis totam exegit, modo stans, modo genibus nixus, deflens superioris aetatis 19 Manresam se recipit. piacuia, totumque se toto pectore Deo deuouens, atque ei vni statuens in posterum bonam militare militiam. Primo diluculo, ne per lucem agnitus in eo habitu admirationem sibi,
et nomen sanctitatis conciret, Manresam versus discessit, oppidum a Monte Serrato tribus dissitum leucis; in eius Oppidi hospitali domo ante Hierosolymitanam peregrinationem, rudimenta susceptae militiae positurus, et quasdam in inchoato Loyolae volumine, quod magna cura secum gestabat, vitae spiritualis obseruationes adnotaturus. Euntem festinus Viator assequitur, sciscitaturque num vestes Mendiculo, magni pretij, vt ille asseuerabat, donarit: qui cum intellexisset misellum eas ob vestes, furti suspicione vexari, fassus id, quod res erat, vt innocenti succurreret; nec addito verbo, quamuis multum de suo nomine, et itinere interrogaretur, commiseratione partim Mendici, partim suimet, lacrymas fudit, adeo se nequam existimans, qui ne benigne quidem alteri posset facere, nisi infamiam eidem, et damnum crearet. Manresae Nosocomio Sanctae Luciae receptus, velut in quaesita diu palaestra pedem posuisset, continuo laxat ardori animi habenas, et in 20 Vitam aperrimam Manresae instituit. dura, et aspera, quae mente destinarat, sese effundit. Caesariem, quam pro frequenti eius temporis more studiose nutrierat, confundi sinit, et inhorrescere: barbam temere promitti, vngues exerescere, totum os squalore turpari. Vestis erat, quem dixi, saccus asper, ac vilis; caput dies, ac noctes intectum, humus pro lecto, somnus perexiguus, ac media nocte orationis causa interpellatus: ter quotidie acriter repetebat flagellum: septenas attentione magna prouolutus in genua, recitandis varijs precibus ponebat horas, praeter id tempus, quod singulis item diebus audiendo sacro, vespertinisque, et completorijs precibus dabat. Tota ieiunans hebdomada, nec quicquam omnino praeter exiguum panis emendicati, et aquae semel in die degustans, Dominicis tantum diebus, quibus ad poenitentiae Sacramentum, et vitae Panem summa religione accedebat, de ieiunij seueritate aliquantum, si facultas afforet, remittebat. Ab his curis, si quid vacuum supererat spatij, vel ministrabat aegrotis, vel stipem, quam in alios pauperes dispertiret, emendicabat; vel sermonibus pijs homines, qui se offerrent, studebat facere meliores, semper intentus, ne quid corpori blandum admitteret. Itaque non multo tempore in tanta vitae duritia, corporisque neglectu viuidae robur illud iuuentae elanguit, concidere vires, et nobilem 21 bellatoris speciem pallor, et macies deformauit. Animus interim tranquillus, ac laetus erat. Etenim cum dulcedo caelestis sensum prope omnem asperitatis, qua macerabatur corpus, extingueret: primi quoque ardores quadam sua praecipua dote aditum Satanae quasi vallo intercludebant: vt bis omnino oppugnatus principio sit, eoq. leuius, quo apertius. Nam cum paulo post donatas pauperi vestes fuccurrisset, Non ne melius nunc vestitu, qui te deceret, amictus, versarere cum paribus tuis, quam in sacco isto seminudus inter mendiculorum volutarere quisquilias? hanc ille cogitationem, in pauperum se protinus gregem inserens, comiterque cum ijs agens, miscensque sermonem, leui negotio repulit. Iterum autem defatigato, et languido, Te miserum, cum oppugnator insusurrasset, quinquaginta adhuc tibi anni restant, isto pacto trahendi; respondit, Diem ne mihi, vel vnum praestare tu queas? et confestim molestia omnis euanuit. nec postea quamdiu inter mortales egit, cogitatio Viro Dei vlla subrepsit, quae constantiam in susceptae vitae ratione tentaret. Ceterum, quia gentis humanae callidissimus hostis, vbi aperta vi nihil aduersus pias mentes assequitur, dolis, cuniculisq. grassatur: atque, vti se dabant exordia, grandem sibi aliquam temporis progressu, ab indole eius Viri cladem pertimescebat: altera vero ex parte etiam Deus Magistrum experientissimum formans, vicissitudine motuum, ac temporum perpoliri eum, docerique volebat, vt ipsis edoctus experimentis, omni hominum, ac temporum generi opportuna praecepta colligeret; coepit nobilis Tyro simul 22 Varie exagitatur. gradibus magnis prouehi ad arcem virtutis, simul varijs versari modis, multisque, et grauissimis commotionibus agitari, et artibus subtilissimis peti. Quatuor igitur mensibus in aequabili animi pace traductis, peruenusta ei se imago obiectat in aere, cuius figuram dispicere non plane posset. Longior erat tractus in colubri modum, lucidus, idemque multicolor, et compluribus quasi oculis stellatus, qui intuentem iucundissime oblectabat: euanescens autem relinquebat subtristem. Nec multo post quoniam adhuc in oratione, quae voce fit, Ignatius ferme constiterat, descendere in se altius coepit, et penitus intrare diuina admirabili e Caelo luce perdoctus. Inuisurus enim sacram aedem mille fere passus Manresa procul, in Rubricati amnis ripa consedit, ore conuersus in aquas, meditabundus. Ita sedenti diuina lux repente oborta, nouam quamdam rerum scenam aperuit. Mysteria fidei tanquam subducto velo oculis quodammodo intuetur: rerum creatarum aestimationem
iustam, ac precium intelligit: quem ad finem genita haec vniuersitas sit; quamobrem, et quatenus rebus creatis vtendum sit, cognoscit: in quo virtutis sita vis: qua prius in re, posteriusve, plus aut minus elaborandum: tota denique Euangelicae sanctitatis perfectio, ac disciplinae interioris subtilitas eodem in lumine menti eius ostenditur, adeo clare, vt inde alter plane recederet, alijsque iam luminibus seque, et res ceteras contemplaretur; alijs lancibus boni, malique praestantiam ponderaret. Exurgens igitur nouus Vir, ac plane iam vir perfectus in Christo, ad Crucem in proximo sitam euolat, humi prouoluitur: dumque gratias de tam incomparabili dono ex intimis agit sensibus, illud ipsum quod supra dixi, picturatum coloribus spectrum, et oculis interpunctum apparuit. Sed animaduertens Ignatius, prope Crucem non ita colorum fulgere blanditias, et alia vanitatis argumenta obseruans, plane intellexit venenati eius serpentis, qui mortale genus totum infecit, speciosum esse ludibrium. Ex eoque tempore cum multis deinceps annis, quanquam non ita collucens, ac bellum sese frequens obijceret, generoso fastidio, et baculo 23 Exercitiorum spiritualium libellum componit. abigebat. Hinc iam interiora Philosophiae caelestis ingressus, et ab oratione vocis ad mentis progressus actiones, exerceri ccepit meditationibus ijs, quas in exercitiorum spiritualium libello digessit. Nam partim ex eo, quod suo ipse vsu, et quotidiana obseruatione notarat, partim ex eo, quod a diuino illo Institutore didicerat, salutarem quandam orandi scientiam, et meditandi velut artem effecit: quam in dies magis, ac magis auctam, locupletatamque ad similitudmem exercendorum corporum, exercitia spiritus appellauit: vt quemadmodum suis exercitationibus corpus, ita suis se spiritus aleret, ac sustentaret. Has ille magno suo bono primus expertus, ratus id quod erat, eamdem quoque vim in ceteris habituras, subinde ad aliorum adhibere salutem, et vitae disciplinam instituit, tam illustri commutatione morum, tam vberi multorum fructu, vt nihil illis videretur, siue ad eligendum vitae genus, siue ad conformandos mores, appetitionesque sedandas, siue ad retinendam in praeclaris animi nostri decretis, institutisque constantiam excogitari potuisse praestantius. Neque omnino, siue tempus, quo conditae sunt ab homine literarum prorsus experte, siue illa fructus ad pietatem spectetur vbertas, siue insectationes per quas conante Satana opprimere profecerunt, autoritate demum Apostolica comprobatae, dubitarefas sit quin opus fuerit humano maius: et plane aeternae mentis inuentum. 24 Inter has meditationes in amorem praecipue Christi Domini immensum exardescens, quidque ille egisset causa nostra, quid aequum esset conari nos in eius obsequium animo versans, cum aueret ei se totum, ac penitus mancipare; et inuenire quemadmodum et vbi rem posset quam gratissimam facere, et cuncta circumspiciens, intelligeret, non posse Saluatori acceptius impendi vsquam obsequium, quam in diuina gloria procuranda per salutem animarum, pro qua scilicet ad terras ille venisset; ad quam quicquid egerat quicquid dixerat, quicquid ad necem vsque durissimam tulerat, retulisset; ad eam protinus curam toto pectore ferebatur. Et quia proponebat sibi Christum Iesum veluti Regem iusto praeditum imperio, fortem, ac generosum, et moribus suauissimis, qui ad pium bellum non alia inuitaret conditione populares suos, quam vt commodis ijsdem, et incommodis vterentur mensae, lecti, laborum, periculorum, quibus ipsum vti Regem viderent, optime hinc argumentans ex vna parte non posse hac militibus conditionem optabiliorem, honestioremve proponi; nec sane dignum, aut militum, aut hominum numero, qui Rege eiusmodi, piam ad expeditionem sic inuitante, non euolaret ad signa; ex altera vero parte pauperem, eumque Cruce praeeuntem Christum Ducem intuens, et audiens vocem, Qui vult venire post me abneget semetipsum, et tollat Crucem suam, et sequatur me, totus in sanctum id genus belli, totus in studium animarum, totus in aerumnarum, paupertatis, et cruciatuum omnium cupiditatem exardescebat, vt strenue, ac legitime sub tali Duce militaret: erubescens non sequi praeeuntem, et meliorem quam sibi Dux assumeret, conditionem pati. Ex hoc fonte, quae gessit tota vita pro causis animarum, quaeque perspessus est, et multo plura, quae cupijt perpeti; ex eodem sociorum adlectio, et ipsius Societatis constitutio, et vniuersa descriptio emanauit. Dum vero sanctis hisce curis exercetur, mira vicissitudine, nunc causa nulla antegressa, immenso quodam perfundebatur 25 Angitur scrupulis conscientiae. sensu dulcedinis: nunc vero cuncta illa laetitia ex animo euanescente momento temporis quasi pallio ab humeris sine sensu rapto, aegritudo succedebat, ac taedium, ac stupor: cum grauiter etiam incipit torqueri angore conscientiae. Nam vt ex diuina luce sese
acrius incitauerat charitas, et dolor etiam peccatorum, et voluntas, quantum fieri posset laesum Dei honorem redintegrandi, inde oculos ad anteactam vitam retorquenti succurrebant non pauca, quae verebatur ne memoriam in generali confessione fugissent. Quae Confessario diligenter cum explicasset, itemque addidisset alia, quae postea dubitationem mouerant, et alia rursus; nouae semper aliae ex alijs dubitationes oriebantur: nullusque fiebat scrupulorum finis, nullus angorum. In assiduo gemitu, et omnibus precibus ad Deum perseuerabat clamans: infixus tamen haerebat pectori vermis, carpebatque medullas; ac vorabat succum omnem pietatis; et reliquias etiam virium corporis depascebat. Denique remedia alia incassum expertus, memoria repetens quendam e Sanctis Patribus perpetuam sibi ab omni cibo abstinentiam indixisse, dum quod optabat, Deus miseratione 26 Totam hebdomadam ab omni cibo abstinet. tactus concederet, idem faciendum sibi putauit. Id cum Domimco die stetisset, hebdomadam quam longa est, nulla penitus gustata re, nec de septenis cuiusque diei precationum horis, nec de ternis verberationibus, nec de cetera seueritate intermittens, aut remittens quicquam, ieiunus exegit. Et quia fluctus confcientiae non consederant, et vires etiam num sustinendae inediae sufficiebant corpori, longius erat progressurus, nisi Confessarius, cui nihil habebat abditum, altero Dominico die, re cognita, seuere prohibuisset. Scientia mira Ignatij scrupulos eximendi. Nec distulit suam indulgentiam Deus consolationis. Respexit benigne Famulum suum, abundeque reddita pristina mentis tranquillitate, adeo simul admirabilem addidit scrupulos eximendi peritiam; vt nulla fere deinde offerretur Ignatio tam deplorata conscientia, 27 Diuinae visiones. cui non faceret medicinam. Accessere praeclarishisce donis alia, atque alia cursu perenni, praesertjm caelestium visionum. In gradibus templi Dominicanorum, quod Manresae est, horarias Matris Virginis preces aliquando percurrens, mente in sublimem sensim contemplationem ad augustissimum adorandae Trinitatis mysterium, quadam sub rerum corporearum imagine contuendum abreptus, incomprehensi eius mysterij notitias inenar rabiles percepit, tanto cum gaudio, vt modum lacrymis eo die adhibere, ne in publica quidem supplicatione, et conspectu multitudinis posset; tanta vero vbertate lucis diuinae mente recepta, vt homo literarum rudis, de sacrosanctis illis, et inaccessis Dei Vnius, ac Trini splendoribus volumen scribere ordiretur. Et quanquam ante hanc illustrationem praecipuo studio singulas per se Diuinas Personas propria prece salutabat quotidie; tamen ex eo tempore multo fuit propensior ad sanctissimae Trinitatis cultum, et in Missa, quam postea Sacerdos de ea frequens recitabat, ceterisque religiosis obsequijs, peculiari sensu, et pietate commouebatur. Ipse Christus Dominus per id tempus frequens menti eius spectandum se praebuit: nec raro Mater sanctissima. Eodem interiore mentis obtutu aliquando dum ad Sancti Dominici sacrificio interest, in hostia sacrosancta Christi Domini praesentiam; alio tempore rationem, et viam, qua sempiternus ille Architectus, et Opifex Donum intellectus, ac fortitudinis. vniuersam mundi molem procreauit, admirabili modo perspexit. Quibus luminibus adeo praeclarum consequutus est donum intellectus, ac fortitudinis; vt quamuis nulla extarent, sacrarum monumenta, ac testimonia literarum, tamen fidei dogmata, et recte tenere 28 Ecstasis per octo dies continua. posset, ac tradere: nec dubitaret obiecta neci vita defendere. Verum inter Ecstases vna ante omnes octidui spatio memorabilis fuit. In Completorio enim Sabbati auocatus a sensibus, cum octo ipsos dies, ita quasi exanimis iacuisset, vt homines pij condituri sepulchro fuerint, nisi latentis vitae reliquias ex tenui cordis palpitatione deprehendissent; in Completorio item Sabbati proximi quasi e somno euigilans; et, Ah IESV, suauiter ingeminans, surgensque, omnes, qui intererant, admiratione compleuit. Quo tempore pia est, ac probabilis coniectura, vti olim Gentium Doctor triduo illo, quo nec manducauit, nec bibit, ac multorum sententia, raptus est in tertium caelum, audiuit arcana verba, Euangelijque sacrosancta mysteria, et formam Ecclesiarum diuinitus accepit: ita Ignatio huius minimae Societatis, quasi fabricam, et exemplar ostensum. Ceterum quamquam ab initio venerationi populo esse coeperat, tum propter constantia virtutis exempla, tum etiam quod consecuta celeriter eum e Monte Serrato, etiam vero amplior fama, de nobilitate generis, mutatis vestibus, relictis fortunis, admirabilem faciebant; tamen hac, et hisce similibus diuinis significationibus vsque eo creuit obseruantia, et sanctitatis opinio, 29 Grauissime aegrorans inanem gloriam expugnat. vt cum demum ex vitae asperitate morbum grauissimum contraxisset, publica magistratus cura, et honestissimarum ministerio Matronarum curatus sit. Inualuerat eius morbi vis vsque in supremum discrimen, quae cum primum paululum remisit, et vocis aegro potestas
redijt, repente ad astantes sublato clamore, ne cessate per Deum, inquit, si rursus mors ingruat, ne cessate mea mihi scelera ingerere, et peccatorem ingeminare. Quippe ad nouissimum se agonem paranti cogitatio pertinax occursarat, iustum esse ipsum blandiens, quam propulsare conantem, grauius ea luctatio, quam atrocitas mali defatigarat. Sed ille tumidum Coenodoxiae spiritum in praesens egregie debilitatum, ita mox deleuit, ac prope extinxit; vt suis de rebus quicquid Dei gloria posceret, sine vlla blandae eius pestis titillatione depromeret. Quin adeo ipsemet tam rigidus sui censor, quique vel minutissimas 30 Experimeto discit parcendum valetudini. labeculas, nec nisi perfectorum acie spectabiles, Poenitentiae sacramento subijceret, professus tamen sit, viginti fere postremis suae aetatis annis nunquam habuisse de gloria inani, quod Confessario aperiret. Non dum confirmauerat vires, cum repetito pristinae cursu seueritatis, semel, iterumque reuolutus in morbum, experimento didicit, nequaquam detractum pietatis studio, quod necessitati naturae concederetur: idque (quod, vt alia, errando, se memorabat edoctum) solebat postea suae disciplinae Alumnis paterna benignitate proponere, admonens, vt in mala valetudine, quicquid de valentium remitterent studijs, id obedientia, aequitate animi, patientia, compensare contenti, de cetero laborans corpusculum ne vrgerent. Geminum est illud praeceptum, quod item in hac Manresana schola ex obseruatione suimet vsus didicit, nihil somno immodice detrahendum. Nam cum ea potissimum hora, quam quieti necessariae destinarat, pij sensus, ac gustus affluerent, animaduertens intempestiuum laborem, plus nimio corporis vires, ac mentis affligere; statuit prorsus normam rationis sequi, quodque sibi ad maiorem Dei laudem, consultatione diligenti spatium praestituerat quiescendi, de eo nihil voluntarij studij causa, quanquam alioqui recti, decerpere: iam tum singulare suum illud institutum tenens, non modo, vt nihil temere, sed fere ne pio quidem impetu aggrederetur, nisi praemeditatione matura circumspectans, ad certas bene eligendi regulas, quas inter alia hic obseruarat, exigeret, vt planius in postremo hoc opere disseretur.
Vtebatur iam valetudine certiore, sed quia grauis languor resederat stomachi, et hyems perfrigida saeuiebat, duplex amiculum e crasso panno, coloris cinerei ruffescentis amicorum impulsu corpori admouit, et ex eodem confectum pileolum capiti operimentum imposuit. 31 Manretam nobilitatam relinquit. Tum Barcinonem discessit, iter in Palaestinam, quod a principio destinarat, primo quoque tempore initurus, Manresam decimo fere postquam venerat mense, valde et sanctitate, et claritate auctam relinquens. Nam cum priuatis congressibus, tum meditationibus exercitiorum, post eam obseruatam viam, complures ad studia intima pietatis prouexerat, et suae sanctitatis ea relinquebat impressa vestigia, vt quae potissimum incoluerat loca, subinde veluti sacra populi pietas celebrare incoeperit: quorum nonnullis progrediente die, praedara addita sunt monumenta cum titulo. Denique Oppidi nomen, angustis ante finibus notum, toto iam pene orbe terrarum inclaruit. Nec dubitare fas est, quin praecipua quadam indulgentia, eam Ignatius plagam e caelo respiciat, vt incunabulum suae in Christo infantiae, altricem primae mendicitatis, Tyrocinium sacrae militiae, Euangelicae scholam sapientiae, vtque ipse appellabat, suae primitiuae Ecclesiae sedem; tot etiam tamque excellentium donorum consciam, atque testem; certante praesertim in Manresanis cum Maiorum charitate erga eum clientem, Posterorum pietate erga Patronum. 32 Praedicit futura. Hierosolymitanum ad iter multi se comites obtulere, officioseque in primis Ioannes Paschalis duodeuiginti annorum adolescens, cuius Mater Agnes Paschalis religiosissima faemina iam inde in initio Manresani secessus venerari Ignatium coeperat. Huic Hierosolymitanae peregrinationis, nec comitem, nec viaticum voluit. adolescenti, quod ipse post euentum sancte testificatus est, Vir Dei totam vitae agendae seriem, et impendentes aerumnas, atque calamitates in discessu ita praedixit, quasi non futura caneret, sed praeterita enarraret. Verum neque ipsum, neque omnino quemquam mortalium comitem voluit: nec pecuniae subsidia, quae benigne obtrudebantur, admisit, vt quemadmodiun secum ipse disserebat, nullos haberet comites, nullum subsidium, nisi fidem, spem, et charitatem in Deum; et nihil fiduciam, vel amorem suum a summa bonitate distraheret. Quod propositum tenuit ita constanter, vt cum nequaquam reciperetur in nauim, nisi quod ipsi sat foret nautici panis, inferret, diuque reluctatus, de Confessarij demum consilio intulisset nummulos aliquot, quos in littore sibi reliquos animaduertit, quod nulla adigebat necessitas ferre, ibidem in saxo reliquerit. Ceterum diuino plane consilio ingens discrimen euasit. Nani cum perhonesta Matrona Isabella Rosella
33 Diuina lux in eius ore cernitur: et ingenti discrimini praeripitur. forte in concione humiliter eum inter pueros considentem intuita, ore vidisset supra modum splendido, ac fulgenti: et vocem interiorem audiens, qua iubebatur accersere, accersisset, colereque, vt sanctum Virum coepisset; eadem operam dedit, nepha selum, vti ille decreuerat, sed vti onerariam grandem conscenderet, quod cum fecisset, phaselus in. conspectu Barcinonis naufragio perijt: onerariam vero vehemens a puppi ventus impellens Caietam quinto die peruexit. Annus tum agebatur 1523. qui plerique Italiae grassante pestilentia infestus optatam aerumnarum Ignatio segetem obtulit, dum Caieta Romam, ab Adriano Sexto Pontifice benedictionem, ac potestatem Palaestinae adeundae accepturus, 34 Aerumnae in Italia per occasionem pestilentiae. ac Venetias inde, contendit. Amici Romae coegerunt, septem circiter ad Naulum olim soluendum, aureorum nummum summam accipere: sed mox ijs tanquam paupertati propositae minus consentaneis, in obuios pauperes distributis, laetior inde perrexit aerumnis, et mendicitate ditissimus. Excludebatur ab Vrbium, et Oppidorum ingressu: non recipiebatur hospitijs; stipe non iuuabatur, ipsis quoque Viatoribus pallore, ac macie Christus Dominus ei se ostendit. tanquam pestilens erat horrori. Verum incedebat suo Ductor, et Socius peregrino Christus Iesus, tanto praesentior, quanto longius aberant humana solatia. Qui proper. Patauium etiam videndum se illi, vti solebat Manresae, obtulit: consolans, et ad asperiora toleranda confirmans. Idem in Vrbes ipsas Patauium, ac Venetias, quae ob eosdem pestilentiae metus peraegre patebant externis, aditus ei facillimos dedit. Vtque appareret, certare quodammodo Famuli fidem, et indulgentiam Domini, dum Venetijs Ignatius, ne 35 Diuino monitu excipitur hospitio Venetijs. legato quidem Caesaris salutato, quo minus in hominibus spei locaret, emendicato victitat, inque santti Marci foro pernoctat, e prima nobilitate Senator Marcus Antonius Triuisanus vocem audit increpantem. Ergo ne, tu in lecto molli quiescas, et Famulus meus noctem sSub dio traducat? Quam continuo ad vocem Vir Clarissimus surgens, eo, qui vocarat, regente vestigia, in Ignatium incidit: et hunc interpretans esse, quem audita vox commendasset, domum deductum hospitaliter habet. Sed is postero die, vbi minus honorifice haberetur, hospitium praeoptauit. Solebat ille, proximorum mentibus Verbo diuino pascendis imminens, honestas interdum inuitationes neutiquam recusare. Atque inter cibum modesto fere in silentio ad ea, quae dicerentur attentus, studiose obseruabat e conuiuarum colloquijs, quae opportuna suo negotio forent: ex ijsque deinde extremam sub mensam captato ingressu, sermones de rebus inducebat diuinis, tam apposite, tanta dexteritate, ita ex animo, vt magnos in omnium animis motus efficeret. Quod cum Venetijs, a Nobili Mercatore Cantabro inuitatus fecisset, tam sancta ille captus consuetudine, apud sese voluit, donec conscenderet, diuersari. Per hunc ad Ducem Andream Grimtum. admissus, suam per se nulla adhibita commendatione causam exponens, facile impetrauit, 36 Nauigat in Cyprum. vt quoniam Peregrinorum Triremis iam soluerat, Cyprum vsque Naui, qua nouus Praetor eius insulae mittebatur, gratuito veheretur. Multis sane modis eminebat sancti huius Peregrini in Deum fiducia, et Christiani pectoris altitudo. Nam cum totus ab Ignatij libertas in prohibendis sceleribus. aliena benignitate penderet, nihil tamen, vbi Dei laus ageretur, eius retardabatur libera charitas, quo minus omni ope scelera prohiberet. In hospitio prope Caietam, cuius in stabulum fuerat receptus, nocte intempesta clamoribus magnis excitus, cum perditos homines vim molientes faeminae inferre, deprehendisset, orationis grauitate, vultus ardore, oculisque, prae zelo Dei, micantibus conterruit ita, et obstupefecit, vt nec vltra quicquam tentare ausi, nec verbum aduersus hominem ignotum, alienigenam, denique mendicum mittere; extemplo velut oppressi facesserent. In hoc Cyprio cursu dum pari libertate conatur manifestam certorum hominum intemperantiam coercere, admonitus ab amicis, vt sibi parceret (agi enim de eo in desertam insulam eijciendo) ne inde quidem formidolosior factus est. Ac Christus Iesus, qui se toto hoc itinere illi frequenter monstrabat, ita cursum a deserta, quam destinarant, Insula auertit, vt volentes, nolentes, si non iucundum, certe vtilem obiurgatorem, multis prohibitis criminibus, deportarent in Cyprum. Hic Peregrinorum, quam praegressam diximus, naui gratuito item recipitur: laetique omnes ineunte Septembri Ioppem Palaestinae portum appellunt. Sensere illico terrae altricis sanctitatis contactum: et quaedam animos quasi salubritas pietatis afflauit: quoque proprius ad sanctamVrbem ferebant pedem, hoc acrius inardescebant cupidine primo quoque tempore, augusta illa monumenta oculis vsurpandi, ore lambendi mente tota, et corpore venerandi. Prope eum locum, vnde primum Hierosolymae conspectus aperitur, singuli
37 Peruenit in Palaestinam, et sancta loca inuisit summa pietate. seorsim colligunt curas; et conuocant ad primam illam speciem, quam religiosissime hauriendam. Iamque animi impetum temperare non valentes, etiam gressu festinant. Ibat praeter omnes ardens Ignatius altissima consideratione defixus. Vbi vero sacra ipsa attigit loca, praecipuis nobilitata salutis nostrae mysterijs, solo illo, illis specubus, montibus illis, tectorumque reliquijs antiqua repraesentantibus tempora, ipsasque res ante oculos ponentibus, totus in lacrymas abire, pietatis sensut colliquescere, nec os, nisi ad reliqua raperetur, posse a primis auellere. Plane hoc consilio venerat, vt eam sibi reliquae vitae sedem, eam requiem haberet. Quippe Christi Saluatoris amore immensum flagrans, vt est amor impatiens, nec vnquam sua flamma, suoque incremento contentus, e Sacrosanctis illis pignoribus solatium quaerebat, et fomitem: vt, quando non dum licebat intueri Dominum vbi est, intueretur vbi fuit terram premeret, quam pressit: in antro fleret, vbi vagiuit; tumulo prouolueretur, in quo iacuit; et, si fas esset, sanguinem funderet, et mortem 38 obiret, vbi ille occubuit. Statuerat simul ad fideles iuuandos, et barbaros quoque pelliciendos ad fidem, conatum omnem, operamque conferre. Nam hoc inter cetera (vti dixi) Manresae, alte in pectus demiserat suum, considerans, quid optatissimum esset Deo, quamobrem Christus vitam profudisset, ad omnium, quantum conniti posset, animarum salutem elaborare. Sedcum Prouincialis Franciscanorum Minister, aliorum, qui idem expetiuerant, experimentis edoctus, nullo modo sineret permanere; potestatem quoque sibi affirmans esse, qui suo iniussu subsisteret, eum anathemate coercendi, obsequij perstudiosus Ignatius, suum illud consilium in aliud tempus reiecit potius, quam 39 Redit solus in Montem Oliuetum. abiecit. Interim, quia postera dicta erat reuersioni dies, cupidus relicta a Christo in caelum subeunte vestigia regustandi, raptim in Oliuetum Montem euolat solus, et sine ductore Turca, quod est valde periculosum. Et quia non admittebatur, cultrum, e graphiaria theca custodibus donat: inde ad Bethphagem properat. Hic vero cum subijsset, ner quaquam se obseruasse, qua nam ex parte dexterum, qua sinistrum Domini vestigium haesisset, in Oliuetum recurrit: donatisque forficulis, rursus emit ingressum. Reuertebatur iam domum gaudio plenus, cum obuium habuit Coenobij famulum ex ijs hominem, quos Christianos cingulo tenus vocant, missum a Patribus Franciscanis, quibus Ignatij absentia cognita, grauem iniecerat curam, ne suus illum feruor saeuitiae Turcarum, et auaritiae proderet. Accedebat homo toruo vultu, fuste armatus, et Ignatius perferre quiduis 40 Rursus ei Christus Dominus apparet. paratus. Sed interfuit simul clementissimus Iesus, qui Iacobitae pectus ita molliuit, vt Peregrinum nil nisi brachio paulo ferocius praehensum, de cetero humaniter duceret: ipse vero met Dominus toto illo itinere famulo suo diuinam suam praesentiam commodans, et laetitias infundens vberrimas anteiret. Nec minus in Cypro mox adfuit. Nam cum. 41 Firmissima nauis, qua non recipitur naufragium facit: infirma, qua recipitur, portu potitur. tria Itarent in portu nauigia mox in Italiam solutura, Turcicum vnum, alterum Venerum firmum, ac magnum praediuitis Mercatoris, Tertium pusillum vetustate, carieque fatiscens; quidamque peregrinorum instarent apud robusti illius Nauarchum, vt Ignatium susciperet, Sanctum esse hominem memorantes, is, cognito pauperem esse, sanctis nauigio opus non esse respondit. Sed breui didicit cauillator ineptus, re ipsa non ita; Sanctos viros nauigijs, quam nauigia sanctis opus habere. Nam cum tres illae onerariae pariter vela secundo vento fecissent, sub vesperam grauissima tempestate coorta, Turcica oninino perijt; Veneta prope Cyprum allisa in scopulos naufragium fecit, hominibus dumtaxat saluis: Paruula, et male cohaerens, in quam gratis Ignatio, facileque ascensus patuerat, quamuis multum iactata, cursum tamen incolumis tenuit. Tanti interest, in Hominum. Deo acceptorum comitatu versari. Tantum habet foenus in Minimos Christi deprompta benignitas. Quoniam vero hyems erat asperrima, et nulla Dei Famulo arcendo frigori munimenta, (femoralia dumtaxat e simplici linteo, itemque linteus thorax multiplici in humeris scissura patulus, hisque superiecta perbreuis, attritaque tunicula, praeterea nihil: calceati pedes, sed crura penitus nuda) affecta pessime valetudine, stomachoque pessundato, sub anni exortum Vaietias attigit.
42 Redit in Hispaniam daturus operam literis. Vbi, dum deliberat, quando consilium commorationis Hierosolymitanae non successerat, quam vitae posthac viam iniret, nihil mediocre moliens; dudumque certus id sequi, in quo rem Deo, Christoque Domino, quam gratissimam faceret, quia id fore persuasum habebat, si totum se ad iuuandas animas conferret, consilio plane admirabili, vt in ea procuratione instructior versari, maioreque cum fructu posset, homo trium, ac triginta
annorum aetatis, statuit curam adijcere ad studia literarum. Eius rei causa repetiturus Hispaniam, panni frusto a veteri hospite in stomachi fomentum, et aliquot argenteis nummis 43 Pecuniam sibi donatam omnem pauperibus distribuit. donatus, Ferrariam venit. Hic dum preces intemplo facit, petenti forte mendico stipem elargitur: Moxque alijs, qui conspicati, atque alijs deinceps, qui exciti priorum susurris accesserant; quoad suam illam pecuniolam ad obolum erogauit: cumque iam ingens circumstaret caterua, tum eorum, qui quicpiam acceperant, tum aliorum petentium, magna charitate, ac misericordia, parcite, inquit, reliquum nihil est; et cunctis obstupescentibus ad emendicandum sibi, quo praesentem sustentaret necessitatem, egreditur. 44 Pro exploratore captus vexatur. Inde progressum Hispani, qui bellum in Cisalpina Gallia graue cum Gallis per id tempus gerebant, pro exploratore capiunt: pertentandoque fastidiosissime, etiam calceis excussis, et inspecto nudo corpore diu vexatum, tandem sine tunicula sua ducunt ad Praefectum, vt is exprimat vi, quae caelari putabant. Magnus hic Christi Domini amator iam pridem, vt supra significatum est, vitam cius pro norma proposuerat, formaque, ad quam fingeret, atque exigeret suam; atque adeo existimans in familiari sermone ingenua Christum, et Apostolos simplicitate vsos, hanc etiam vt imitaretur consueuerat modeste omnes promiscue numero multitudinis, absque ambitiosis Dominationis, et id genus praefationibus appellare. Subijt igitur dum ita captus ducitur, id tempus esse, quo aliquid de ea simplicitate remitteret, et Praefectum affari vrbanius expediret. Quam cogitationem vir, mentis suae custos accerrimus, dum, vti solebat semper, ad rationis iudicium vocat, diligenterque vnde oriretur, quo ferret, explorat, animaduertit sensum esse imbecillitatis humanae vexationem, ac tormenta reformidantis. Tum secum ipse, Ita ne sumus ad iniurias, ita ad imitationem Christi parari? Castigabo te ego peruerse terror. Et continuo tamquam per Hierosolymae vias Christum Dominum vinctum agi videret (quanquam nulla hic visio extraordinaria, sed solum vehemens cogitatio interuenit) laetissimus per Oppidum longissimo tractu vadit: coramque Praefecto ne pileolum quidem a vertice summouet, nec nisi per pauca verba insigni cum interuallo, ac tarditate respondet; vt Praefectus continuo mitti iusserit, mente captum pronuncians, forte grauius vexaturus, si vexationis fugitandae causa, de simplicitate ille sua decessisset. Dimissum, vnus militum misericordia 45 commotus excepit; cumque serum diei iam esset, aliquid quo ieiunium solueret, et vbi sub tecto noctem traduceret, dedit. Ita milites suos Imperator caelestis exercet, non deserit: aerumnaeque, quae segnes animos, vnde fugiuntur, opprimunt; magnos, ac fortes vnde accersuntur, fugiunt. At Ignatius, vt noua caelestis doctrinae praecepta experiendo perdisceret, vix ab Hispanis dimissus, comprehenditur a Gallis. Sed interrogantibus de patria, hoc tantum effatus, e Prouincia se Guipuzcoa esse, perbenigne a Duce, qui patriam habere se in proximo memorabat, est habitus. Nimirum, vt intelligeret, quam parum humanis fidendum, quam nunquam diffidendum Diuinis praesidijs sit, dum plus apud alienos, et hostes benignitatis, et fidei, quam apud amicos et populares 46 Barcinone grammaticae inter pueros studet. inueniebat. Genuam tandem peregre, inde veteris amici opera conscensa naui, non minora per maris discrimina Barcinonem attigit, peregrinationem vnde inchoauerat, ibi concludens. Protinus hic nouum curriculum intrat longum, intempestiuum, quod sola id aetatis charitas vel auderet ingredi, vel speraret posse conficere. Sub ludi magistro repuerascere incipit; et prima rudimenta latini sermonis, et spinosas Grammaticorum. praeceptiunculas auide haurire, ac principio quidem, quanquam conatu magno, fructu tamen quam minimo. Simul ad ediscenda memoriter, quae necesse erat, initia curam applicuerat, affluebant caelestium rerum insignia lumina, motus sanctissimi, liquidissimae voluptates. His abrepta mens, et exhausta, nec vires, nec sparium literis reseruabat. Homo magni animi, enutritus in armis, ad vitae seueritatem tanto impetu conuersus, cumi hinc vsque adeo blandiretur pietas; inde res omnes humanae iuxta, vt videbatur, ac diuinae ab scientia deterrerent, quid ageret, nisi damnatis literatorum nugis, in aliquo specu, sua defleret peccata; sique salutem alienam adamaret, in eam curam exemplo vitae, et vt posset, ardenti magis, quam docto ser moner incumberet? Deus profecto hominem ducebat, Deus, qui, vt solebat postea Lainius dicere) in anima famuli sui Ignatij sibi complacuerat. Eius itaque haud dubie instinctu, ac ductu copiam illam caelestium sensuum atque iucunditatum diligenter pro suo more excutiens, deprehendit non ita abundare, vel cum preces faceret, vel sacrificio interesset, vel alijs opportunis temporibus, vtitum, cum
47 Ardor admirabilis, et constantia Ignatij in studio literarum. ad Grammaricae studium sese conferret. Hoc diligenter obseruato, statuens abnormes illas delicias sub pietatis specie, laboris rectissima mente suscepti interpellatrices, nequaquam a probabili spiritu esse, rogato multum Deo, Praeceptorem Hieronymum Ardebalum nomine, pium virum, a quo gratuita opera edocebatur, in aedem Sanctae Mariae a Mari euocat: totum animi sui statum aperit, fideliterque quid hactenusin causa fue rit perexigui profectus, exponit. Tum flexis genibus spondet se, dum panis, et aqua, Barcinone ad vitam trahendam suppetat, totum biennium, operam ei nauaturum. Recipiat per Deum sponsionem, exigatque pensum; verbisque, ac verberibus ad officium adigat, non secus atque puerorum postremum. Qua sponsione magno animo facta (vt sunt seriae animi inductiones cum Diuina gratia mire potentes) Daemonium illud meridianum 48 Asperitas vitae. prorsus abegit. Ceterum vti temperauit intempestiuas animi illecebras: ita quod de pristina afflictatione corporis, propter aerumnas peregrinationis, et inualetudinem mitigarat, validiore iam stomacho reuocauit. Quanquam calceos, ne sermonum causam daret, in praesens non posuit; sed ita perforauit eorum solum, vt toto paulatim collapso, superficies dumtaxat in hiberno rigore reliqua fieret, quae non tam pedes, quam 49 Conspicitur inter orandum sublimis in aere, in luce mirifica. patientiam tegeret. In statis vero precibus et contemplationibus, tanta vi rapiebatur in caelum, vt saepe a Ioanne Paschaii, de quo supra memini, cuius in domus parte diuersabatur) inter noctis tenebras, aliquot cubitis sublimis in aere conspectus sit, totum Diuina luce collustrante cubiculum. Deriuabat simul in proximorum adiumenta partem laboris. Interque cetera quasdam e sanctimonialibus Coenobij Angelorum, extra vrbem tum siti, adhorrationibus perpulit, vt certorum hominum consuetudinem, propter quam varij sermones 50 Stundio iuuandi proximos saeuissime caeditur. ferebantur, abrumperent. Multa eam ob rem fidelis cohortator indignissime pertulit ab Satanae administris: vnusque prae ceteris furens, audax in eum, ac valens mancipium immisit, a quo super nefarias contumelias, calcibus, pugnis, fuste, ita contusus est, vt pro mortuo derelictus, prostratus in via, et incidente noto, ac pio viro, in suum diuersorium deportatus, duos prope menses iacuerit in summis doloribus, semper Dominum, collaudans, nec facti autorem (quanquam aliunde innotuit) vnquam adductus, vt proderet. Plerosque Barcinonensium rei atrocitas, pro opinione sanctitatis Viri, vehementer commouit: sed praecipue magnum numerum pauperum, quibus cum solitus esset quaeritare inopiae leuamenta, videbatur patronus, ac Pater abreptus. Crebro itaque adibant domicilium decumbentis, deque salute interrogabant: ac pro ea Vota faciebant, non secus atque de sua soliciti.
1525 Creuit autem Beato Viro, Christi degustato calice, et suppliciorum sitis, et animarum: 51 Spatium poenitentiae homini, qui se suspenderat a Deo impetrat. creuit, et apud populum veneratio ex noua re. Nam cum aliquando ab eodem Angelorum Coenobio rediens, ex vicinorum trepido concursu, cognouisset hominem prae desperatione inserto in laqueum collo, ab cubicuii rigno se suspendisse, ingressus et ipse domum, iussa recid reste, cum omnium iudicio plane miser esset extinctus, coniecit se in preces Ignatius, cunctisque admirantibus, redijt homini vita, mansitque dum poenitentia se ad obitum compararet. Dum vero deuorandis pariter primis literarum molestijs insistit, et tradendispopulo Christianis rudimentis, et serendis depietate sermonibus, et ad vitam quoque perfectam, quosdam spiritualibus exercitationibus expolit; Nec solum id agit, vt singulos virtuti conciliet; sed vt in his studium idem propagandae pietatis ingeneret; fucre nonnulli, qui totos se in eam procurationem traderent; ipsum tanquam discipuli, 52 Primi socij Ignatij, qui non perseuerarunt. ac socij sectantes, et adiuuantes, quem tamen postea profectum in Galliam cuncti paulatim, alij alio versi deseruere. Horum primus Callistus quidam nominatur, qui de Ignatij consilio Hierosolymitana peregrinatione suscepta, eiusdem benemerendi de animis, institutum tenere post reditum decreuit: sed progrediente die, nobilissimo negociationis genere, cum abiectissima mercatura; et animarum thesauris, cum sordidissimo pecuniarum quaestu commutatis, in Indiam, ad augendas opes enauigauit; ex qua tam locuples auro, quam inops apud Deum meritis redijt. Alter fuit quidam cognomento Artiaga, qui postea Indorum in Occidente factus Episcopus, dura per imprudentiam venenum haurit, extremum ibi dem infelici morte confecit. Tertius e Gotholaniae Proregis aula nomine Cazeres, qui Segouiam repetens Patriam, domesticis blanditijs, ac commodis delinitus, institutae sanctioris vitae cursum, vt parum pie, ita abiecte nimium, ignaueque deseruit. Accessit nouissimus omnium Ioannes
quidam adolescens, natione Gallus, qui vt aetate iunior, ita sapientia, ac mente prouectior, ne post agnitam iustitiam, cum explorato salutis discrimine retrorsum conuerteretur, 1526 in Monachorum claustra se abdidit. Sociorum hisce primitijs auctus Ignatius, quamquam nec conuictu, nec foedere dum vllo iungerentur, confecto Barcinone biennio, de Ardebali, aliorumque sententia altioribus iam disciplinis idoneus, Complutum se anno feculi eius sexto, ac vigesimo transfert.
53 Martinus Olauius primus Compluti dat stipem Ignatio. Complutum ingresso, deque more mendicanti Martinus Olauius, qui (vt in loco exponetur) Doctor iam celebris, Societati nomen dedit, ea vero tempestate adolescens nauabat Dialecticae operam, primus dedisse stipem narratur. Non raro tamen fiebat, vt intet mendicandum pretiosiora, quam petebat, ac magis optata dona, reciperet, probra, et contumelias. Nam qui vel Euangelicae vim sapientiae, vel voluntariam huiusce Compluti B. Pater multa patitur. mendici inopiam ignorabant, cum hominem intuebantur honesta specie, et corpore satis valido manum porrigentem ad stipem, sic incessebant procaciter, vt vnum eorum, de turba, qui per pudendam ignauiam rogitant, quod quaerere manu, et honesto labore possent. Quam indignitatem cum aliquando vidisset recentis tum Nosocomij Ludouici de Antezana Praefectus, miseratus Dei famulum, ad seque receptum domicilio, et necessario 54 Iacobus Eguia perfugium Ignatio, ad leuandas miserorum calamitates. victu curauit. Is vero necessitate liber sibimet mendicandi, consuetudinem succurrendi alienae inopiae neutiquam intermisit. Erat Compluti Iacobus Eguia, qui item postea ad Societatem accessit, apud quem Sodales, qui iam se Ignatio aggregarant, dinersabantur. Idem cum praesens cuiuspiam calamitas vrgeret, certum erat Beato Patri perfugium. Et aliquando non suppetente pecunia, arcam aperuit, vt inde Ignatius e supellectili, quod videretur, assumeret: qui vt plurimum diligebat Iacobum, intelligebatque se non minus ipsi, quam pauperibus benigne facturum, si liberaliter sumeret; e stragulis, ornamentisque lectorum, et alijs huiusmodi vestibus luculentum fascem confectum, humeris tollit, eumque et candelabra quaedam baiuli instar, per Vrbis vias asportat. Inter haec multo impensius leuandis desudabat difficultatibus animarum. Magno ille quidem animo, sequutus consilia auide magis, quam prudenter festinantium amicorum, eodem tempore Dialecticae, Physicae, et Theologiae studijs occupabatur, magnos tamen toto Oppido motus, opera quam animis impendebat, vt erat inusitata res, et successus praeclarus, exciuit. Concurrebatur ad eius enarrationes Christianae doctrinae: conueniebatur ipse priuatim a multia, consilij causa, et institutionis: nec pauciexercitia spiritus vsurpabant, cum vitae, morumque commutatione insigni. Eadem sodales quoque eius, quamquam diuersorio discreti, tamen cultu corporis similes, agendi ratione concordes, pro suis quisque viribus munera pertractabant. Itaque sermo multus erat, et multiplex. Quo sacri Quaesitores exciti, Toleto Complutum aduolant, causaque Archiepiscopi Vicario Ioanni 55 Inquiritur in Ignatium, et Socios. Figueroae commissa, quia nulla erat digna ipsorum mora, breui vnde venerant, reuertuntur. Accersit subinde Vicarius cum suis Ignatium. Inquisitum in eos diligenter demonstrat: nec vitium siue in moribus, siue in doctrina repertum. Proinde licere eis, vti instituerant, pergere. Verum quod Religiosi non essent, habitu eodem ne vterentur. Nulla fuit ad parendum cunctatio, tunicarum alijs aliter tinctis, cum subrufo colore, qui Hispanorum rusticanis est vsitatus, omnes ante constarent. Iussus post paulo vti calceis, Ignatius, qui nullis iam vtebatur, ne hac quidem in re moram fecit; metiri virtutem iam tum doctus ex obedientia, et habitu animi magis, quam corporis. Crescente motu in populo, ac fructu, Satanaque magis, ac magis sibi timente, nouae quaestiones habentur: sed tum quoque in commendationem cessere innocentiae, non (id, quod fraudulentus hostis agebat) in publice moram pietatis.
Interim nuncio accepto, Ignatius Callistum e Sodalibus vnum, Segouiae moribundum decumbere, pro charitate, quam habuit semper erga suos inenarrabilem, sed quae possit tamen aestimari ex ea, qua promiscue omnes complectebatur, nec dies, nec noctes quiescit, vt in tempore sodali succurrat. Et quidem protinus vbi peruenit, Callisto melius factum est. Quo citius ipse Complutum reuertit. Tum vero ingentem toto Oppido rerum perturbationem offendit, nobilium causa faeminarum Matris, et filiae vtriusque Viduae, quae pietatis ergo, peregrinationem in Boeticam, mendicantium pene ritu susceperant ad Oppidum Giennium, vbi sacrum Domini sudarium; magna religione seruatur. Haec improuisa, et inconsulta profectio, cum filiam praesertim neque per aetatem, neque
per speciem vagari deceret, et constaret Ignatij solitas, institutionem sequi: et humana, iudicia facillime se ad deteriorem partem acclinent, omnium fere animos contra innocentem 56 Includitur in custodiam. Magistrum accendit. Denique in custodiam ducitur, multosque habetur dies, cause prorsus ignarus; nec ipse eam requirebat, nec patrocinium, quod vitro obtulere Viri graues, accepit; satis fore Christum sibi patronum dicens, atque ipsum propter quem esset in eum locum inclusus, si e gloria sua duceret, facile vt emitteretur, facturum. Sed simul detentis, et multis praeterea accedentibus Ciuium liberorum Christians capita legis sedulo explicabat, et quosdam etiam exercebat meditationibus suis. Non enim alligatur Verbum Dei, nec vsquam languescit charitatis industria: solemneque est Sanctorum vinculis animas liberale multorum. Adfuit mox Segouia valetudine recuperata Callistus, ac feruore 57 incitante, in eandem se cum suo Institutore custodiam sponte coniecit. Sed eum paulo post, ne valetudo etiam num tenera laederetur, educendum curauit Ignatius: quia charitas, quae patiens est, eadem est benigna. Duodeuiginti ferme diebus exactis, accedit in Carcerem Figueroa Vicarius; postque alia quaerit, autor ne praedictis feminis peregrinandi fuerit: qui cum sancte pernegasset. Atqui scito, inquit Vicarius, ea te causa teneri. Tum Ignatius, Quando ita res habet, inquit, et illud scias velim, cum hae se dicerent incitari animo ad vitam per Nosocomia in pauperum obsequijs traducendam, me plurimum dissuasisse, quod minime probabam (quamuis pietas in ipsis appareret) in ea aetate, ac forma causam offensionis cuipiam dari. Verum si pauperum, et aegrotorum teneret charitas, 58 Declaratur innocens, et e custodia emittitur. dixi non deesse Compluti materiam: posse etiam, cum ad aegrotos defertur, sanctissimum sacramentum pie deducere. Laetatus est, vt videbatur; hac oratione Figueroa; tamen non ante alterum, et quadragesimum diem, cum ex reuersis peregre mulieribus veritas comprobata est, Ignatium e custodia misit. Tum pronunciata sententia est, capita tria complectens. Primo declarabatur Ignatius omnino innocens. Altero de dogmatibus sidei quatuor annorum spatio dura Theologica interius nosset, disputare prohibebatur. Postremo ceterorum more scholasticorum indui ipse, et Socij iubebantur. Ad id postremum cum respondisset Ignatius, vti facile nuper obtemperatum erat, vbi color dumtaxat fuerat mutandus, ita neque in praesentia vllam fore tergiuersationem, si modo facultas, praeberetur, pio Sacerdoti Ioanni Lucenae nomine, qui similibus operibus delectabatur, negocium dedit Vicarius stipem in eam rem corrogandi. Quod is dum comite Ignatio praestat, res memorabilis proditur cecidisse. Homo nobilis vtroque conspecto, et cognito ex Lucena, quem in vsum eleemosyna cogeretur; reprehendens eum, quod id hominum 59 Obtrectator Ignatij in malum, quod sibi imprecatus erat, mire incidit. genus foueret: graui cum stomacho elata voce, et multis audientibus, Male ego incendio peream, inquit, nisi iste, (Ignatium demonstrabat) meretur incendium. Dictum, factum. Nuncius eodem die perfertur, natum Carolo Quinto Caesari filium (is fuit Philippus postea Uex Hispaniarum, appellatione ea Secundus.) Cuius natalem dum tota Hispania, pro seque priuatim, ac publice Complutenses de more festis ignibus gratulantur; ille; quem dixi, nobilis, aedium suarum Turri conscensa, ibique illapsa forte scintilla in pyreum puluerem, quem ad illam celebritatem multum subuexerat, miserrimo incendio conflagrauit, conditionem fideliter implens, quam sibi tulerat, si mentiretur: eodemque se, et mentitum igne demonstrans, et temerarij mendacij poenas exoluens. Illachymauit ad funestum casum Ignatius. Et certe, inquit, me enimuero perinuito, hunc sibi exitum ipse optauit, ac cecinit. Ceterum altero illo praecepto, ne de fidei dogmatibus verba faceret, quamquam a quaestionibus sua sponte abstinebat, tamen in angustum se videns redactum, et innumeris propositum calumnijs, et prope omnino ab proximis iuuandis exclusum migrare Salmanticam statuit, si Toletanus Archiepiscopus Alfonsus Fonseca, cuius 60 Salmanticae quoque B. Pater vexatur. volebat stare sententiae, id consilium comprobaret. Archiepiscopus multum gauisus Ignatij conspectu, non modo Salmaticensem profectionem probauit; sed etiam benigna cuncta pollicitus pecuniam in viaticum dedit. Verum nec Salmanticae quies. Habent hoc rara bona, et communem supergressa modum, vt non facile primum apparentia fidem inueniant, siue quod ex se se plerique alios metiuntur: siue quod ipsae res, vti communem modum, ita etiam aestimationem superant; siue etiam quod extra ordinem ire, magnis est virtutibus commune cum vitijs, praealtisque verticibus sunt praecipitia proxima: ac nimium saepe euenit, vt veneranda primo miracula, demum euaderent in luctuosa prodigia.
Tum certe erant tempora maxime periculosa, quaeque ad custodiam intentissimam excitarent, cum Lutherus, et aliae Furiae, diuinas, humanasque res in Germania permiscerent, Igitur vix inchoauerat Ignatius Salmanticae, consueta sibi pietatis officia, cum Subprioris (vt ipsi vocant) Dominicanorum, pro eo studio, quo Sanctus hic Ordo in Religionis integritate tuenda eminet, delatione magis pia, quam necessaria, datur in carcerem cum 61 Datur in custodiam cum suis. Callisto. Teter erat locus: addita est catena biceps, altero alterius pedi capite innexo Itaque aerumnis excitantibus, primam noctem in perpetuis Dei laudibus totam traduxere peruigilem. Captis dein reliquis Socijs, dum libellus exercitiorum a Doctis viris excutitur, Ignatius subtilissimis de religione quaestionibus, quibusdam etiam de Pontificio iure, praefatus se doctum non esse, et vbique paratum Sanctae Ecclesiae sequi responsa, tam apte, vere, proprieque respondit: iussusque demum eo modo, quo ad populum solebat, primum Decalogi explicare praeceptum, tanta sapientia, et grauitate disseruit; vt licentiatus Frias Vicarius, alijque, qui aderant in conillio non modo nihil haberent, quod reprehenderent; sed vehementer cuncta suspicerent. Auxit commendationem Virtutis Magistri, virtus discipulorum. Nam cum fracto carcere quicunque tenebantur ceteri fugissent, Ignatij socij, qui, in communem illum coniecti carcerem nullo compede vinciebantur, soli substitere; quippe quos, non parietumg septa, sed amoris Diuini vincula, 62 Laudatus e custodia cum suis liberatur. coercebant. Ignatius vero prorsus triumphabat in catena, adeo vt miserantibus eius aerumnas amicis, ingenue diceret, non tot esse in Hispania, aut in terrarum orbe custodias, catenasque, vt non multo ipse plures in Christi gratiam concupisceret. Honestissima denique de eius, et sociorum doctrina, vitaque laudabili lata sententia, altero, et vigesimo die dimittuntur. Sed Deus, qui delectum ad magna Virum, ad propositi sui finem per gradus sensim, et vias admirabiles, quasi manu ducebat, tacito instinctu impulit, 63 Causae adeundi Parisios, vt omnino ex Hispania excedendum, et Parisios abeundum putaret. Causae profectionis offerebantur potissimae duae, altera quod intelligens maiore otio sibi aliquandiu in Sapientiae studijs irnmorandum, facilius ab agendo cum populo sibi erat temperaturus. in Gallia, vbi ipsa sermonis popularis cohiberetur inscitia: altera, vt interim in illo Christiani orbis totius celeberrimo literarum Emporio, et flore copiosissimo iuuentutis, ad consilij sui societatem, aliquot eximios aggregaret. Ad hanc sententiam, vbi longa consultatione, ac precibus animum appulit, quamuis difficultates maximae obijcerentur, siue ex aduersa itineri tempestate, siue ex bellis Hispanos inter, et Gallos ardentibus, tamen suam admirabilem constantiam addidit.
Socijs igitur relictis Salmanticae, quos ad se postea, si status rerum pateretur, accerseret, anno seculi eius octauo, et vigesimo, Lutetiam Februario mense peruenit. Hic animaduertens 64 Ex ordine literarum studia repetit. adhuc in studijs se non recta via deductum, sed praepropere ad altiora subuectum, perque compendia magis vagatum, quam progressum; et multa dum simul complectitur, tetigisse plura, quam tenuisse; cum is esset, qui rerum vellet absolutionem, et corpus, non initia, et vmbras; statuit de integro tum, cum proxime videbatur ad laboris metas accessisse, ad carceres sese referre. Igitur, vt latinam linguam perpoliret, inter pueros in Montis Acuti Collegio sedebat auditor, nec initio magno incommodo, cum contubernio vteretur aliquot Hispanorum: sed mox, cum ex piorum libera litate missam 65 Conflictatur inopia, sibi Barcinone pecuniam contubernalium vnus apud quem deposuerat, suos in vsus vertisset, nec soluendo esset; coactus in sancti Iacobi Xenodochium migrare, tum propter viae longinquitatem, tum quia hospitium nec ad exitum ante solis ortum, nec post occasum patebat ad reditum, et victus erat ostiatim quotidie quaeritandus, magnos labores exhausit. Doctorum alicui cogitabat se famulum tradere, vt interim, quod videbat multis iuiuenum belle succedere, quicquid superesset ab famulatu otij, in literas conferens, temporisque angustias curae intentione compensans; demum quantum sat esset, proficeret. Id vitae genus eo maxime arridebat, quod proponebat Doctorem sibi loco Christi futurum, contuburnales, reliquosque domesticos Apostolorum; eosque non aliter contemplaturum, et auditurum, quam si vel Christus, vel Apostoli in conspectu essent, vel quidpiam imperarent. Eiusmodi tamen conditionem, per homines in tali vsu cognitos, diligenter quaesitam inuenire non potuit. Sed consilium religiosi viri cecidit e sententia, qui cum suasisset, vt in Belgium excurrens ad Mercatorum Hispaniensium liberalitatem, modica temporis iactura ocium totius anni redimeret, id exequutus tribus deinceps annis, semel
etiam progressus in Angliam, non suae paupertatis modo incommoda leuius tolerauit; sed multorum etiam subleuauit inopiam: annisque posterioribus ipsimet conciliati sanctitate 66 Praedicit Mercatori Collegium Societaris ab eo sundandum. viri Mercatores, vltro annuam benedictionem mittebant. In his excursibus Antuerpiam cum aliquando venisset, in Mercatorum corona, fertur praecipue in iuuenem e Methymna campi, Petrum Quadratum nomine, obtutum fixisse; et seuocatum monuisse, grates, vt ageret Deo, a quo lectus esset, qui olim in sua Patria Societatis IESV Collegium conderet. Quam praedictionem multis post annis comprobauit euentus. Ex ea vero manifestum fit, iam tum fuisse certum Ignatio, et scilicet reuelatum Diuinitus, fore, vt religiosum coetum ipse fundaret. Et sane tot annorum, tamque graues studiorum labores non videntur ei aetati, et rerum gustui Diuinarum, futuri fuisse tolerabiles, nili Diuinus quispiam monitus, qui de exitu dubitarenon sineret, praeiuisset; quem tamen ille, donorum huiusmodi sagacissimus occultator, planius explicare noluerit.
Subsidij Belgici ope, ab Sancti Iacobi Xenodochio in opportunius domicilium transgressus, latinitati impensius excolendae, ac simul prouehendis ad perfectionem ex Academicis, quos nancisceretur idoneos per pia colloquia, et exercitationes spiritus institit. 67 Alteri socij Ignatij, qui item cum eo non perseuerarunt. Tres praecipue insignem fecere vitae commutationem Baccalaurcus Castrius, Peralta, et iuuenis quidam, Amator nomine. Duo priores Viri erant maxime clari, magnique nominis. Amator in Collegio Sanctae Barbarae versabatur sub Iacobi Goueae Lusitani disciplina, eique percarus. Hi cum pauperibus quicquid habebant supellectilis, etiam libros dedissent, et in obsoleto cultu ad elationem animi conterendam, et humana omnia premenda, quotidianum pastum inter notos emendicare coepissent: ac demum in Sancti Iacobi Xenodochium, vbi manserat prius Ignatius, se recepissent, magnus in Academia extitit motus. Furebant vulgo omnes in Ignatium. Ab eo Gouca querebatur ad insaniam Amatorem compulsum: ab eo ceteri, praesertim Hispani, par nobile ingeniorum de cursu rerum magnarum deiectum, et in animi vilitatem, segnitiemque praecipitatum. Itaque vbi blanda non succedunt consilia, pene armata manu ad Xenodochium vaditur, et inde vi, tres Tyrones abstrahuntur: qui tempori cedentes, quam diu studijs finem imponerent, perfectionis Euangelicae propositum distulere. Is fuit velut alter partus sociorum Ignatij praematurus, nec vitalis. Nam tametsi vitam cuncti laudabiliter, 68 Charitas Ignatij mira in proximos. pieque peregerunt: nemo tamen in eius disciplina, ac societate permansit. Dum strepitus ex horum conuersione Lutetiae gliscit; vetus ille contubernalis Ignatij, fraudatorque pecuniae, iter in Hispaniam moliens Rhotomagi morbo, inopiaque oppressus, tantum sibi de Viri cognita charitate promisit, vt ad quem potius confugeret, suam nuncians calamitatem, et opem postulans, nullum inuenerit. Nec scripsit is fidentius, quam fecit ille benignius. Continuo hominem consolaturus, et ad amorem si posset, vitae optimae pellecturus, statuit ad eum pergere, et quidem ad auxilium ei Diuinum impetrandum, totum iter duodetriginta leucarum, quibus Rhotomagum Lutetia distat, sine vllo cibo, ac potione, plane ieiunus, pedibusque nudis confiecre. Quod vbi consilium stetit, cum anxia primum cogitatione, ne id temerarium esset, dein cum graui membrorum torpore; ac stupore luctatus, fusis ad Deum precibus, et constantia, ita ex vtroque victor euasit, vt post tertiam itineris leucam in planitiem superato iugo, progressus, repente illapsa Diuinitus vi, corde, et gressibus dilatatis prae charitatis ardore, Diuinaeque affluentia dulcedinis, nec tenere clamores, quibus Deum alloquebatur, posset; nec ingredi, sed rapi, et volare videretur. His quasi caelestibus cisijs vectus, Rhotomagum, vti statuo rat, ieiunus, ac vegetus; tertio die peruenit. Nec solarium modo attulit amico, sed admirationem quoque charitatis; et valetudinem breui sua sedulitate restituit: postremo etiam traijciendi in Hispaniam facultatem quaesiuit. Hac ingens illud pectus patientia, cura, constantia in animis ad perfectae virtutis laudem promouendis enitens, multo minus curis, aerumnisque parcebat, vbi prohibenda esset sempiternae Maiestatis iniuria. 69 Itaque cum alium Parisijs amicum ab turpi muliercuiae consuetudine, multis tentatis vijs, nequisset abstrahere, ingenioso pariter, fortique consilio, non dubitauit, aduersus ignea Inimici tela pro pudicitia aliena aggredi rem, cui parem Sanctissimos viros ausos miramur pro sua. In stagnum praegelidum, tempestate perfrigida, collo tenus sese immersit, propter quod iter erat impudico ad flagitium properanti, cumque is prope fuit, repente seuera, ac lamentabili voce erumpens, deterrensque, seque dum in suo ille coeno
volutaretur, futurum eo loco denuncians, iustam, vt a misero Numinis iram auerteret; ea specie improuisa, et charitatis admirabilitate perculit, commouit, ab tenaci illo veneno prorsus auulsit. Quod, vt hoc loco narrarem, quia certum tempus non constat, admonuit 70 Parisijs quoque accusatur, et laudatur. me Rhotomagensis charitas profectionis. Ex ea, vbi primum Parisios redijt, quia excitati ante sermones increuerant, adeo, vt sacer Quaesitor e Dominicana Familia Vir pius, ac doctus Matthaeus Ori, nonnullorum vocibus, et in primis Petri Ortizij Doctoris clarissimi autoritate compulsus, citaret. absentem; ad hunc vltro cucurrit Ignatius, paratus recta in custodiam pergere, nec supplicium recusaturus, si quid in se alienum a religione, castisque moribus deprehensum esset; solum rogans breue iudicium, quod Philosophiae curriculum ad Kalendas Octobris, si permitteretur, ingredi destinasset. Quaesitor cum delatum ad se nescio quid, sed plane inane diceret, et acciturum si oporteret, magnopere admiratus illam iudicij vltro subeundi fiduciam, beneuole, comiterque dimisit. Ad destinatum diem in Collegio Sanctae Barbarae Philosophiam exorsus, intempestiuas rerum piarum imagines inter audiendum, vti olim Barcinone, obturbantes, ea ratione, quam tum efficacem senserat, totum se Praeceptori tradendo, ac spondendo numquam ab eius scholis ipso triennio abfuturum, in ordinem, normamque rationabilis obsequij redegit: collocutiones quoque pias, quibus dulcissime cum Petro Fabro condiscipulo longa spatia trahebat, in certum tempus concordi pactione temperauit. Denique in conseruandis modo sodalibus quaesitis, non aggregandis nouis, statuit sibi inter Philosophicas curas elaborandum; quod dum facit, mirabantur amici, prioribus sedatis procellis, negotium ei neminem iam facessere. Quibus ille, nil mirum aiebat, cum et ipse quiesceret: protinus autem vt ad Diuina tractanda se ipse retulisset, coorituras et turbas. Nec tamen illa pax tanta fuit, quin Virgarum periculum graue subiret. Solenne est in Academia Parisiensi supplicium, quod de loci nomine, Aulam vulgus appellat, probrosum ad dedecus, et peracerbum ad sensum: quod et in aula frequentissima comprehensus subito reus, cunctis inspectantibus nudetur ad flagra; seditioforum potissimum, 71 Parato Virgarum supplicio prope diuinitus liberatur. et improborum Academicorum dedecus: et a primario Collegij, cunctisque Magistris, certo a singulis plagarum numero imposito, verberetur. Hoc innocenti supplicium, Ioannes Penna Magister non dum plane hominis perspecta virtute parauerat, eo dumtaxat nomine, quod auditores per pietatis speciem (vt ipse interpretabatur) ab sese abduceret, et sursum deorsum misecret omnia. Ignatij quippe condiscipuli, quamuis ipse (vt dixi) ab inflammandis ad Euangelicae perfectionis laudem abstineret; tamen cum ex eius vsu, exemploque coepissent suauitatem Domini degustare, festo quoque die pro ludorum oblectamentis, et gregalium liberiore conuictu, sacras aedes, et Oratoria religiose terebant, animosque tum suauissimo mysteriorum vsu, tum orandi iucunditate pascet bant. Iamque Collegij primarius Iacobus Gouea vir ille quidem prudens, ac ceteroqui bonus, sed in hac re nimis omnino credulus, Amatoris forsitan Familiaris sui recordatione commotus, quem ab Ignatio sibi raptum indoluisse, narrauimus, sententiam tulerat iniquissimam. Sed quoniam non tam Ignatij, quam Dei cauda petebatur, tota lila iniquissimi iudicij calumnia momento concidit, et supplicij turpitudo, quam ad obscurandum Ignatij nomen, et eius eleuandam autoritatem inuidus hostis excogitarat, in illustriorem eius laudem, decusque conuersa est. Cum enim ad inferenda plagarum probra Magistri vniuersi peracerbis instructi virgis conuenissent, Ignatius Goueam adijt, eumque magno animo, ac forti perdocuit, quantis in delicijs ipse quidem haberet vltima quaeque pro Christo perpeti, et cunctis esse ludibrio: ceterum eorum se iacturam, quos iam ad frugem reduxisset, ex eo dedecore pertimescere. Qua oratione et scilicet impulsu caelesti, Gouea repente mutatus, prehensa peramice dextera, hominem deducit in Aulam, et qui plectendi initium facere debuit, praeter omnium expectationem palam de eius laudibus dicere instituit, virique sanctitate, constantia, et charitate in proximos collaudata, peccati se insimulat, et suae sententiae, iniquitate damnata, Ignatij pedibus se aduoluit, veniam cum lacrymis petiturus. Quo ex facto plura ad Ignatium, eiusque 72 Autoritas Ignatij inter Doctores Parisienses. Familiam commoda redierunt. Primum, omnis illius erga se Academiae, praesertim Goueae, et Pennae praecipuus semper amor, et reuerentia. Deinde amicorum copia, grauium praesertim Virorum, atque Doctorum, apud quos cum in rebus, tum in alienis, et autoritate valebat, et gratia: ex quibus tres fuere praecipui, et inter Doctores facile
principes, Martialis, Vaglius, et Moschosus: quorum primus cum in Diuinus Ignatij commentationibus supera se luce perfundi, et simul quam se scite caelestibus de rebus pius Vir edoceret, attenderet, in eam mentem venit, vt vellet eum publice Theologiae creari Doctorem, ne dum quidem laurea Philosophiae donatum: aequum videri negans, vt qui talia et tanta ab eo quotidie disceret, vulgo Doctor haberetur; ille vero, qui doceret, non eisdem decoraretur insignibus: quod tamen ille decus, cuius nec in se meritum agnoscebat, nec speciem plerisque admirabilem admirabatur, constantissime recusauit. Hinc etiam propter initam cum Gouea amicitiam primi in Lusitaniae Regnum, atque in extremas Indias aditus Ignatij socijs patefacti sunt; quam salutariter, et opportune, testata, est tot populorum, atque nationum vix ante cognitarum ad Christi sacra conuersio. Denique Societas ipsa, si verum quaerimus, ad sua statuenda primordia, plurimum ex eo tempore nacta est adiumenti. Quid enim mirum, si iam Ignatij fama longe, lateque manante, postea Faber, et Xauerius, et alij deinceps Socij, in eius se perpetuam disciplinam, curamque tradiderint? Namque vbi curriculum Philosophiae permensus, ne Magistri 73 Aggregat sibi socios, ex quibus nata Societas. quidem repudiatis insiguibus, quo plus ad animarum causas autoritatis afferret, ad Theologiam se transtulit, in primum illud consilium aggregandorum sibi aliquot sociorum internus, tertium quasi partum, vti faecundiorem, ita longe prioribus feliciorem edidit; vnde omnis est proseminata Societas. Multos ille quidem eo tempore, vel ex haeresum scopulis, vel vitiorum probris eripuit, multos ab humanis ad Diuina traduxit: quorum plerique, non vulgari aliqua probitatis laude contenti, perpetuis se indusere Coenobijs, reliquo vitae spatio cum virtutis admiratione exacto: vt etiam num Carthusiensium, et Praedicatorum, et Minorum Fratrum Ordines, testes sunt. Verum ex tanta discipulorum, Sociorumque Ignatij varietate, nouem ei dumtaxat veros, germanosque eius alumnos disciplinae, iam inde ab aeternitate parauerat Deus: quorum haec nomina fuerunt, 74 Nouem primi Ignatij socij. et patria, Petrus-Faber Allobrox, Franciscus Xauerius Nauarrus, Iacobus Lainius Seguntinus, Alfonsus Salmeron Toletanus, Nicolaus Bobadilla Palentinus, Simon Rodericius Lusitanus, Claudius Iaius Gebennensis, Ioannes Codurius Allobrox, Paschasius Broetus Picardus; Quamquam non omnes simul adiuncti. Ceterum omnes fere, vt locis, atque nationibus, ita et naturis erant, ac linguis, consilijsque dissimiles. Nulla inter eos coniunctio sanguinis, nulla nisi inter paucos familiaritatis, amicitiaeve necessitudo, ac ne alibi quidem nisi Parisijs, sese antea de facie norant: quo nec eodem omnes tempore se contulerant, nec idem omnibus studiorum scopus, ac propositum fuit, tametsi idem erat cursus, atque contentio. Verum pro sua quisque sententia, ac voluntate suas sibi vitae rationes animo describebat, ac designabat, spectans alia omnia praeter id, quod ex eorum studijs, et vitae cursibus, immutabili sui definitione decreti, Diuina constituerat Sapientia: liquido, vt appareat, cum alia nulla conglutinatio necessitudinis fuerit, tantam subito inter eos societatem, et coniunctionem, sine superiore aliqua vi, nutuque caelesti, non potuisse conflari. praesertim quod et Ignatius, homo erat ijs adhuc ignotus; idemque sua voluntate propter Christum factus egenus, nihil amplitudinis in hac vita, nihil splendoris affectans: Sociorumque non modo vitae genere, verum etiam natura ipsa dissimilis. Declarabat quippe tum omnibus aeterna illa Maiestas celsissimae suae fuisse dexterae, non imbecillitatis humanae, tanti operis molitionem. Cuius, ne quam sibi partem humana arrogaret industria, Diuina prorsus comparatum est voluntate, vt Religionis condendae consilium, sicut in aetemae mentis delitescebat arcanis, ita nemini ex Socijs praetet Ignatium, cui, vt supra demonstraui, reuelatum Diuinitus non obscuris constat indicijs, veniret in mentem. Quamquam silentio dissimulandum non est, quibus tandem artibus, atque vijs, ex his humanis vsitatisque rationibus ad eos conglutinandos inter se decem, ea dem Diuina Sapientia sit vsa: quo magis et primorum Patrum, quibus haec Fabrica, quasi quibusdam fundamentis nititur, notitia maior; et egregia posteris, cum mutuae inter se 75 Virtutes quibus praecipue Ignatius homines sibi conciliabat. concordiae, tum alienae tuendae salutis disciplina tradatur. Nam reliquas inter Ignatij laudes, atque virtutes, quibus velut hamo capiebat homines, tres fuere praecipuae. Prima quidem insignis quaedam rerum humanarum, et eorum, quae vulgus hominum admiratur et suspicit, despicientia: cuius vsu; exercitationeque nihil tam ardenter optabat, nec tam studebat ex animo, quam vt Dei charitate infimo sese cuique submitteret. Altera, pia quaedam in omnes homines, vel tenuissimos, cum liberalitate coniuncta valuntas, qua
nec sumptui, vbi opus erat, nec labori parcebat. Tertia, singularis patientiae laus, incredibili quadam ingenij lenitate permixta, qua non modo alienis imbecillitatibus condolebat, verum etiam iniuria, et offensiones aequorum pariter, et iniquorum, aut prudenter, sciteque dissimulabat, aut comiter facileque donabat; semper bonum pro malo reddens, et ad eos sese maxime applicans, a quibus esset teterrime violatus. Ita tamen, vt aequi simul, et iniqui sentirent, non ex ignauo, inertique animo, sed ex nobili, ac generoso pectore tantae lenitatis exempla prodire. His Ignatius instructus praesidijs, hac tantarum commendatione virtutum, cum saepe alibi alios, tum ad extremum Parisijs eos, quos sibi Deus huius fundandae familiae reseruauerat adiutores, conciliandos curauit. Itaque simul ac in Collegio Montis Acuti, humanitatis se literis expoliuit, vti narratum est, in eaque Academia prima aduersariorum tempestate iactatus, illustria edidit suae documenta virtutis, coeptus est a viris primarijs in pretio haberi, et obseruari in dies magis a bonis. Quae res illi ad Philosophiae studia gradienti, non minus honestos, quam faciles aditus in Collegium Sanctae Barbarae patefecit: vbi tandem ex animi sententia cum praecipuis, et ingenio praestantibus Academicis agere licuit, ex ipsoque flore seligere, quos ad suae vitae rationes sensisset idoneos. Hic ille totum se ad cuiusque nutum, ac voluntatem, quoad licebat, accommodabat, vt cum in animos hominum, sensusque intimos irrepsisset, tum eos nullo negotio penitus pietati, Deoque subijceret. Hic vigil obseruabat dignos, quibus salutares plagas tenderet, et dulces pararet insidias, admonitusque superiorum iactura sodalium, statuit in adlegendis nouis ad eorum pernoscendas naturas, et cautiora afferre consilia, et maturitatem temporis expectare. Hos omni officiorum genere sibi maxime obstringebat, obstrictosque pedetentim ad pietatem inflammabat, et excolebat, dum ad omne Christiani officij decus charitatisque proueheret; satis certus eos, cum ad hunc gradatim apicem aspirassent, illuc etiam sua sponte cursuros, vt in eligendo vitae genere id potissimum sequerentur, quod e re diuina maxime, gloriaque videretur. Sed illud cecidet prope Diuinitus, vt admissus in id, quod dixi, Collegium, tales contubernales inuenerit, quales fortasse iampridem, si rerum spectetur euentus, nec multo 76 Petrus Faber primus Ignatij socius, eiusque prima aetas. antecedens, nec longe insequens tulit aetas. Fabrum, in quam, et Xauerium: qui vt natura probi, candidique, ita se comes facilesque in eo contubernali recipiendo, cuius non modicam antea opinionem imbiberant, praebuerunt. Erat Faber ex Oppido Allobrogum Villareto Gebennensis Dioecesis, Parentibus ortus pietate magis, quam generis claritate nobilibus: et ab ijs sic educatus, vt iam inde a puero conscientiae sentire clamores, et quasi morsus inciperet: quodque Diuinae in eum indulgentiae peculiare indicium est, septimo circiter aetatis anno, quosdam etiam pietatis igniculos, et peculiares, vt ipse de se scripsit, instinctus ad deuotionis affectum. Quo ex tempore videtur omnem eius voluisse animam possidere, et quasi quodam sibi Diuino coniugio caelestis sponsus adiungere. Ad educationem porro domesticam accedebat optimi institutio Magistri Petri Veliardi, vita, moribusque tam Sanctis; vt eum postquam decesserat, Faber non dubitarit tamquam vnum aliquem de caelestibus inuocare. Is non tam sui alendi gratia, paupertate cogente, quam vt alimenta pietatis suis auditoribus suppeditaret, ludi magister fuit. Omnes quippe Poetas, Scriptoresque profanos, Euangelicos, vt Faber loquitur, faciebat omnia ad exaedificandam in timore Domini iuuentutem accommodabat: et vnde Magistrorum plerique perniciem, periculumque suis discipulis struunt, inde ille salutem, et morum disciplinam comparabat. Vir plane dignus, quem ceteri maximeque aetatis imbecillae Doctores, ad imitandum sibi proponant. Itaque adolescebat in animis teneris, eo docente cum aetatibus flos pietatis, et Fabri semina sic excreuerant, vt duo decimo aetatis anno, solito vehementius accensus, in agrum solus, Deo inspirante prodierit; et libero, patentique caelo, vniuersorum Domino, sese totum vouenda, et consecranda 77 Duodennis vouet perpetuam castitatem. castitate dicarit. Cuius voti soluendi vim, facultatemque suppeditatam a Deo, adiuuabat etiam et augebat ingens, et pene immoderatus ardor ad studia, quem multis affirmat fraenum delictis fuisse. Et vero ea fuit veluti esca, qua pellectum Diuina sapientia, cum ipsummet ad culmen celsissimae sanctitatis, tum per ipsum animas quamplurimas ad aeternae felicitatis portum deduxit. Pastoritia enim ab arte nobilitate animi, et ingenuo 78 A pastoritia arte ad literarum studia transit. quodam pudore, ac verius occulta Diuinae prouidentiae vi refugiens, ad literarum nobiliora studia inuito etiam parente, trangressus, vbi maturum fuit grauiores aggredi
Profectus eiusdem in studijs. disciplinas, Parisios migrauit, e patria. Hic vero tanta vsus est, ac tam celeri progressione discendi; vt Magistro prope esset, condiscipulisque miraculo: Nec in abstrusioribus Aristotelis locis, e Graeco praesertim sermone enucleandis, siue peritiorem, siue acutiorem interpretem, ipse Magister Penna reperiret. Sensit id mature contubernalis Ignatius, in eoque morum maiore, quam in Xauerio facilitate perspecta, hoc se facilius cum illo 79 Conciliatur Ignatio maxime leuandae inopiae subsidijs. coniunxit. Cumque ambo in eadem domo varijs discreti cubiculis noctu cubarent, coepit Ignatius officiorum frequentia, sibi hominem obligare. Faber autem grati animi causa, sicut ex Ignatij societate, non commodi parum ad suam leuandam inopiam, ita ipse vicissim iam Philosophus, Ignatio discendi cupido, suam in reddendis, conferendisque quotidianis scholis nauabat operam. Quare paulatim, vsu ipso crescente, qui pectus hominis in dies aperit, et intimos cuiusque prodit affectus, adeo etiam crescere animorum coepit ipsa coniunctio, mutuaque inter sese fiducia; vt admirabili concordiae bono, et tranquillissimae vitae fructu, perbeatus sibi videretur vterque, dum alter in altero se vicissim ipsum quodammodo contemplatur. Verum Deus, qui maiora quaedam spectabat in Fabro, auxit illi, et opinionem de Ignatij virtute, et in eumdem beneuolentiam. Cuius candorem, integritatem, alienae salutis amorem, tenoremque vitae omnis admirans, studio sanctae aemulationis accensus, induxit in animum, eo laudabilius instituere vitae cursum, quo acriora sub aspectum versabantur exempla, simulque Ignatij ope solicitudinum aculeos, scrupulosque, qui dies, ac noctes animum exedebant, euellere. Factis igitur vitiosae verecundiae repagulis, non dubitauit ex humanae Sapientiae Magistro, fieri Ignatio 80 Prudentia Ignatij in regenda Fabri anima. in Diuina discipulus. Nihil tum Ignatij ex voluntate magis. Nec abnuit pius Pater Magisterij Prouinciam, quem talis discipuli incitabat alacritas: verumtamen dissimulatis suis de Fabro consilijs, docuit illum, primum corsuum ponere super vias suas, et quotidiana sui pectoris discussione, in sua dicta, facta, et cogitata diligenter inquirere. deinde semel vniuersae quam accuratissime, deinceps autem octauo quoque die, quotidianae vitae confiteri peccata, et Christi corporis renouare mysterium. Sic edoctum, in hisque perdiu exercitum, docuit aduersus eas animi prauitates, procliuitatesque vitiorum excubare potissimum, quae maxime viderentur infestae, inito certamine, non cum vniuersis, aut multis, sed cum singulis, aut paucis, et cum ea praecipue (id quod etiam in collationibus Patrum admonet Abbas Serapion) quae principatum sibi in eius animo vendicaret; eademque vigilantia praecepit, vt totus esset in alicuius propriae ac singularis persecutione virtutis, cuius vsu, exercitationeque frequenti, eius sibi tandem habitum compararet. Hoc ille posito fundamento, turrim Euangelicae perfectionis, in eam videlicet altitudinem, quam tantopere suspicimus, excitauit. Quippe vix paululum commonstrata processerat via, cum vergere toto coepit animi nutu ad instituta Magistri. Quae cum denique constanter decreuisset amplecti, geminum ex ea deliberatione commodum nactus est: alterum quod elanguere solicitudines illae, quae consistere sine iactatione animum non sinebant, et suos excutere coeperunt aculeos; alterum quod cum Philosophiae decurso curriculo, penderet animo, quaenam sibi persequenda via esset, quae capessenda doctrina; postea omni dubitationis discussa caligine, totum se Theologiae dicauit; actionemque vitae cum mentis cogitatione coniungens, non modo sanctitatis, doctrinaeque famam, quod non agebat, verum etiam maiorem et Dei, et sui ipsius notitiam, id quod agebat, adeptus est. Confectis Theologiae spatijs, menteque de Sacerdotio ineundo suscepta, non prius ausus est verendis illis initiari mysterijs, quam sui Magistri consilium, per quem significatio sibi aliqua Diuinae mentis ederetur, exquireret. quae tum demum edita est, 81 Insignis Fabri pietas in spiritualibus exercitijs. cum ad Diuinas Ignatij commentationes, et exercitia spiritus animum appulit. Hoc quippe Deus, et primas illas Societatis columnas, et posteros, qui Maiorum erant secuturi vestigia, promptum voluit habere praesidium. Qua impulsus occasione B. Pater ea, quae iampridem studiorum causa posuerat, arma resumpsit, vt ea tantisper ad optatissimi contubernalis salutem adhiberet. Altitudine animi, et liberalitate erga Deum plane mirabili Faber ei se culturae subiecit. Tempestas frigoribus horrida saeuiebat, ac Sequana fluuius Aquilonibus ita duruerat, vt altissima glacies tutum plaustris, et quadrigarum cursibus praeberet iter. Sed cum rigerent omnia, vnus ipse flagrans spiritu Dei, paratis sibi ad commentandum locis, in apertum prodibat atrium, alta niue constratum, vbi in Diuinarum rerum contemplatione, dum destinatas explet horas, rigidus permanebat.
Reuerius in cubiculum, nullis ignium fomentis algens corpusculum refouebat, nec vnquam apud inclusum, candens carbo resplenduit. erat ille quidem sepositus angulo carbonum aceruus, quos foculo imponeret, sed eo sternebat humum ad capiendum somnum, 82 Sex ipso; dies ieiunium continuat. et id erat illi cubile, in eoque nocturno frigore, solo se versabat indusio. Vt autem ex interuallo eum reuisit Ignatius, argumentatus ex ore, labijsque, vt ei mos erat, enorme ieiunium (quod nec dissiteri Faber ipse potuit: sex enim ipsos dies, sine vllo cibo, potuque traduxerat) Non crediderim, inquit, aliquid in hoc peccatum; quin etiam sic existimo plurimum te, hoc ieiunio commeruisse apud Deum; verum tracturus ne sis longius, an hic terminaturus inediam, tantisper expecta, dum hinc digressus post horam ad te recurro. Quippe optasset Ignatius, vt eam quoque ieiunijs metam, quam ipse quondam attigerat, cum iam prope abesset, Faber attingeret. Idcirco ad consulendum Deum, proximam discessit in aedem, et post horam reuersus ad Fabrum, progredi in ieiunio longius vetuit. Tum et cibum, et ignem afferri iussit, vt hominem reficeret, ac recrearet; 83 Fit Sacerdos. longius etiam producturum inediam si permisisset Ignatius. At Fabri inter has contemplationes adeo strenue versantis, ita dilatatus est animus, tantisque subito coepit suauitatibus, ac splendoribus circumfluere; vt non modo in sua illa de accipiendo consecrationis honore, sententia permanserit; sed eodem consecratus anno Sacerdos, qui seculi fuit trigesimus quartus, aetatis vero ipsius duodetrigesimus, Diuino se Famulatui, et animarum saluti deuoerit; factus iam tanti Patris quodammodo primogenitus, et dignus habitus, cui non modo antiquitatis, et dignitatis facile primas, verum etiam virtutis, et probitatis, alij deinceps sodales octo, deferrent. Hoc edito foetu minus artis, operaeque fuit in reliquorum partu ponendum. Tanti est in omni re consentaneum, ac stabile dedisse principium. Xauerius quippe, cum amicum suum, et condiscipulum Fabrum, ingenij, doctrinaeque fama praeclarum, sat tutum cerneret salutis iter ingressum; in eoque fere quadriennium non presso leuiter, sed fixo flrmiter haesisse vestigio, miro cursu, ac progressione virtutis; non potuit ingenuus homo diutius, quamuis natura feruidior, seu perpetuis Diuinae gratiae stimulis, seu vtriusque contubernalis exemplis, tanquam calcaribus obluctari. Ipsa quippe sociorum quotidiana congressio, et qua implicatus erat consuetudo, paulatim eum ad meliora perduxit. Qui, vt familia natus erat amplissima, et Pompeiopoli Regia Vrbe Nauarrae in primis clara, ita spiritus gerebat ingentes, et alta quaedam versabat in animo, splendida magis, ac speciosa, quam frugifera, ac salutaria. quippe incensus perenni quadam, et contestata suae familiae virtute, quae ab anno prope millesimo vsque ad id tempus, bellica gloria continuata permansit; in spem venerat aliquando, quemadmodum maiores armis quaesierant, sic ipse doctrinae gloria, ac sapientia, domesticum posse decus adaugere, Patris praesertim inflammatus exemplo, qui literis, ac prudentia cum generis nobilitate coniunctis, gratiosus etiam tum apud Ioannem Nauarrae Regem in primis erat, consilijque Regij facile princeps. Fouebant tam sublimes cogitationes, rara indoles animi, ingenij magnitudo, praeclara corporis constitutio, affluentia denique rerum tanta, vt 84 Vocatio in Societatem B. Francisci Xaxerij. quocumque placeret ingredi, splendide viuere, ac magnifice posset. Hoc se animo Lutetiam contulerat, hoc consilio, nullis disciplinae vigilijs, nullis laboribus temperabat. Verum cum ad eius contubernium, non sine Dei nutu, tertium se adiunxisset Ignatius, colebat hunc ille quidem, et verebatur admodum, seu quod acrem et perspicacem, omnibusque expletum numeris esset expertus, seu fama ipsa atque opinione virtutis. Ceterum quod ad animi salutem spectat, iacebat in vltimis; et veluti huius seculi filius, qui non exiguas inanium spes honorum, ac dignitatum alebat in pectore, ad maiorem aliquam sanctitatis laudem non se tollebat. Multo minus ad haec infima atque humilia, quo itentidem monitor vocabat Ignatius, se despicienda flectebat. Quin suum initio monitorem procacius irridebat, et saluberrima praecepta non modo ab animo, verum etiam ab auribus 85 Xauerius Ignatio conciliatur maxime conquisitis ei discipulis. excludebat. Nec tamen idicirco Magister commouebatur experiens, sed iuueniliter exultantem patientia sua, obsequioque molliebat, mira dissimulatione contestans, bonam in partem se rapere omnia. Et quia videbat, qua re maxime posset altus, et ingenuus animus deuinciri, ei et ipse multum pro merito, ac dignitate habebat honoris, et vt a ceteris haberetur, cum se facultas dabat, non omittebat. quod tum praesertim declaratum est, cum ei in Beluacensi Collegio Philosophiae tradendae praeposito, Auditores vndique conquisiuit, et conquisitos domum vsque deduxit. Quibus ille beneuolentiae significationibus
obligatus, qua erat generis, animique nobilitate se flexit, fincerumque Patris agnouit amorem. Tantum in obsequiorum opportunitate momenti, ac virium est. Hoc nimirum hominem impulit, vt ad eius vitae genus vehementer animum applicaret: cuius in vita toto fere quadriennio nihil, nisi admiratione, ac laude dignum, nihil nisi simplex, atque sincerum animaduerterat. Ergo post salutares illas Fabri, quas supra commemorauimus exercitationes, cum annum fere septimum et vigesimum ageret, egregieque docendi munere functus esset, ingenti quodam metu suae salutis admonitus, se ipse collegit, et pugnis interioribus quibus ad dies aliquot anceps, ac nutabundus haeserat, superatis; illucescente Deo, reputare cum animo suo coepit rerum humanarum inconstantiam: et varietatem cum veritate, momentum cum aeternitate conferre: dum denique sui victor in sinum B. Patris tanto prolixiore, et fidentiore animo se proiecit, quanto antea angustiore, atque obstinatiore refugerat. vt eiusque propositi, eiusdemque factus particeps 86 Periclitatur B. P. ob adiunctum sibi Xaxerium. mentis, consimilis etiam fundamenta poneret sanctitatis. Quam vero fuerit Diuinae Maiestati gratum, inimicum vero Santanae hoc Xauerij consilium, intellectum est ex summo Ignatij periculo; quod et improbissimi hostis calliditate subijt, et Clementissimi Dei miseratione vitauit. Michael quidam Hispanus studiosissimus Xauerij cliens, vt qui in eo forsitan spes suas conditas, et locatas habebat, cum patronum suum, in secreta se loca frequenter abdere, et solito crebrius cum Ignatio, raro cum alijs communicare sensisset; suspicatus id quod erat, Xauerium medijs ex honoribus, ad humile vitae genus Ignatij consilio fuisse traductum, inusitata rabie efferatus, eius consilij autorem tollere decreuit e medio. strictoque gladio furens, eius in hospitum irrupit, negotium vtique confecturus, nisi huiuscemodi ex occulto, missa voce perterritus, Quo miser raperis? quo festinas insanus? illico destitisset. Quod ipsemet Michael conscientia deinde conuictus, et reuersus ad mentem, agnoscere, et confiteri palam non dubitauit. Vt mirari iam desinas, si in illa turbulentissima tempestate nascentis Societatis, quam Romae excitatam in loco dicemus, hic ipse Michael criminationis iniquae minister, inclusum tamdiu virus 87 Iacobus Lainius et Alfonsus Salmeron ad Societatem adiuncti. acerbitatis suae, tanta ad extremum iniquitate vomuerit. Iam ex Hispania non ita multo ante Parisios Iacobus Lainius, et Alfonsus Salmeron, primae iuuentutis vterque, hic annorum ferme nouemdecim, ille duorum circiter, et viginti, transierant. Ac Salmeron quidem tenuioris fortunae parentibus Toleti ex Olia, et Magan Toletanis Villis, ceterum probis et honestis est natus. qui cum filij praestans ingenium, et ad bonitatem flexibile, multisque alijs naturae donis ornatum animaduerterent, aluerunt illum in literis pro sua tenuitat eToleti, deinde Compluti, dum Graece, Latineque haud mediocriter eruditus, etiam Philosophiae operam dedit. Iacobus autem ex Almaaeano Dioecesis Seguntinae Oppido, locupletibus honestisque parentibus nec minus pijs, ac sapientibus natus, eandem retulit, qua institutus, et educatus est, sapientiam. Is, cum in eadem Academia Complutensi quotidie magis haud ingenio minus, quam morum suauitate floreret, Magisterij Lauream adeptus, Theologiae quoque disciplinas, attingere in Gymnasio nobiliore decreuit. Cumque Parisiorum Lutetiam cogitaret, quo et Ignatij visendi cupiditas incitabat, cuius recens adhuc Compluti memoria, et admirabilis fama vigebat, rem cum Salmerone communicat, amico indiuiduo, et cui non minimum ad Philosophiam attulerat adiumenti. Sed vt per hominem homini opitulari, plerumque Diuina bonitas solet; ita etiam comparauerat, vt eandem mentem, ac voluntatem in Salmerone Lainius inueniret; imo praecipuum quoddam studium, veterum Philosophorum more, longinquas peragrandi Terras, et varia lustrandi Gymnasia, quo disciplinarum eruditione nobilior, instructiorque rediret. Itaque Parisios ambo se conferunt. quos cum attigissent, prouisum prope diuinitus, vt eo ipso die Iacobus in diuersorio, quod sibi delegerat, ex equo desiliens, in eum ipsum primo quem quaerebat, in curreret, soloque aspectu, numquam tamen sibi antea de facie notum, Ignatium esse conijceret; eius videlicet simulacri consimilem, quod sibi ipse crebris sermonibus iam in animo finxerat. Cum eo igitur sine mora congressus, dum sese indicat, et sui causa exponit aduentus, amicitiam momento contrahit. Ignatius autem cum illius Academiae vsu, tum rerum humanarum in primis prudens, peropportunis illum consilijs iuuit, et quod potuit, etiam opera: vt vel hac ipsa benignitate Iacobus, et opinionem de eius probitate conceptam, et initae beneuolentiae studium vehementius auxerit. Ac ne solus, thesauro potiretur inuento, sodalem ad eum
suum hebdomada prope elapsa perducit, Ignatioque se regendos, ac moderandos ambo permittunt, et eodem ferme tempore quo Faber, et Xauerius, post aliquot dierum curriculum in orationis exercitatione consumptum, perfacile inducti sunt, vt ipso cum Ignatio 88 Accessit et Nicolaus Bobadilla Societatem inirent. Non multis interiectis diebus Nicolaus Bobadilla Palentinus ad hos, quintus accessit. Is confectis item Philosophiae spatijs, quam et Vallisoleti publice docuerat, eadem incensus cupiditate sua Lutetiae persequendi studia, cum aduersaretur egestas, confugit ad Ignatium. qui et opinione, et autoritate, et gratia iam parta, multis putabatur Adolescentibus in ea Academia, re domestica destitutis, honeste posse, et cum dignitate consulere. Quo ex numero Bobadilla cum esset, praeter sumptus in studia necessarios pia Patris opera suppeditatos, illud insuper est assecutus, vt cuius tempestiuam expertus erat benignitatem, eius instituta non dubitaret amplecti. Vacabat in eadem Et Simon Rodericius. Academia tum quoque Philosophiae, Lusitani Regis impensa, Simon Rodericius Lusitanus, aetate florens, indoleque praeclara. Is multo ante quam proximi tres, vsu aliquo coniunctus Ignatio, cum ad mutandam in obsequium Dei superioris vitae rationem, Diuino raperetur instinctu, cogitationes de caelo acceptas tacito ille quidem fouebat in pectore, et caelestium rerum desiderio, studioque tenebatur: ceterum nulla respondebat optatis actio, nisi tum, cum in intimam Ignatij Societatem penitus, et ipse se dedit. Cui cum sensa omnia, pectusque aperuisset, tum demum nouo quodam splendore perfusus Hierosolymam statuit petere, reliquamque aetatem in animorum tutela conterere; non dum doctus, vt testatum literis ipse reliquit, quid ea de re superiores socij tacitis animis agitarent. Hos sex socios (nam Claudius Iaius aliquanto post; Ioannes autem Codurius, et Paschasius post Ignatij Lutetia discessum ceteris aggregati) sic animatos, sibique agglutinatos 89 Prima Societatis exordia. Ignatius (quamuis de alio alius nemo nosset, vt opportunum visum est, anno 1534. simul conuocat, et ijs tandem arcana sui pectoris, susceptamque iampridem repetendae Palaestinae sententiam aperit, siue vt sacra illa loca Christi nobilitata vestigijs religiose conuiseret, siue vt finitimos populos vera quondam religione florentes, sed postea sensim ad impurissima Mahometis sacra delapsos, ad eundem Christi cultum vel cum sanguinis effusione reduceret. Simul et illud addidit, si quis eorum in eandem mentem, sententiamque discederet, ei comitem se futurum, obsequentem scilicet vsque ad mortem. Vix ita se indicauerat, cum pia mens hominis mira omnium consensione probata est, et tanquam diuturnis expetita votis (inaudita quidem adhuc, et vni Deo tribuenda res) sine cunctatione suscepta; nempe ab ijs, qui et varij essent permixti nationibus, nec quanta res ageretur, ignari. Facile vt appareat, immortalem Deum, qui cuiusque intima pertractabat, iam tum eos voluisse monere, qui ad hanc Societatem vocarentur, non magis ad priuatae contemplationis otium atque dulcedinem, quam ad insuaues actuosae vitae labores, paratamque iam aciem conuocari. Annuerunt ergo sanctissimis Ignatij votis ad vnum omnes, polliciti se illum vltro quocunque pergeret, sequuturos: et qui se prodere, atque indicare vicissim non audebant, hac excitati occasione se pandunt, positaque persona, non vt ignoti, externique amplius, sed vt familiares, ac fratres, ex eadem disciplina, ex eodemque nati parente, mutuis sese officijs, et amoris significationibus complectuntur. Auebant illi quidem iam tum ab humanis expedire se curis, palamque inimicitijs huic nequam seculo denuntiatis, destinato se itineri Hierosolymitano committere: ceterum qui moderatur omnia Deus, rem aliter gubernabat, pergebatque arcano suo consilio Sociorum numerum, iam inde ab aeternitate praefixum, alijs tribus aggregandis explere. Quo circa hanc eis rursus mentem inijcit, vt dum Theologiae finem meditantur imponere, non dum enim a multis erat impositus, quotidieque magis ad ea, quae molirentur, idonei, et paratiores euadunt; biennium insuper expectarent. Interim vero ne, aut conceptus animorum remitteret ardor, aut versutissimus Satanas, qui tanto ante hunc prospexerat appararum, ab institutis aliquem deterreret, tum etiam vt immortali Deo gratior haec ipsorum voluntas accideret; post longam accuratemque disputationem, de communi sententia decernunt, 90 Prima primorum Patrum vota an. 1534. in Assumptione B. Virg. vt ad eam peregrinationem religione Voti singuli se obstringant. Ieiunijs igitur, et voluntarijs poenis corporis antegressis, expiatisque rite peccatis in aedem Beatissimae Dei Matris, in Monte Martyrum vacuo, remotoque ab interuentoribus loco, procul ab vrbe circiter mille passus, vna se conferunt. Hic sacris operans Faber, cum ad eos conuersus incruen tam Hostiam manu teneret, suum quisque votum clara voce conceptaque verborum forma suscepit: ac subinde singuli eiusdem manu Caelesti Epulo recreantur. Tum reuersus ad aram
91 Votorum summa. Sacerdos priusquam Domini sacramenta susciperet; suum ipse quoque votum vltimus nuncupauit. Ab eo die, qui Assumptae Deiparae sacr erat, omnes eam sibi Patronam apud Deum praecipuam adoptarunt, et post Societatem conditam eum diem, quasi primum eius natalem singulari religione, ac memoria coluerunt: eandemque ob causam ex hoc potissimum anno, ratio a nobis ducetur annorum. Habebit enim delectationem non exiguam per eadem vestigia temporum, quibus gestae sunt res, lectorem narrando ducere, modo tamen ne nobis hanc legem putemus impositam, vt tenuissima quaeque religiosius, putidiusque suos in annos includamus: sed ita tamporis erit habenda ratio, vt, et quid quotannis gestum sit ex ipsomet narrationis genere, non oscitans lector animaduertat, et tamen in narrandis, quae iam institutae sunt rebus, non necoffe habeamus earum semper exitus expectare. Multa quippe sunt, quae alio inchoata, alio absoluta sunt anno, quae si perpetuo, vt tempore, ita narratione seiungas, festinantem ad rerum euentus lectorem sua vuluptate defraudes. Votorum porro ea summa fuit. Primum, vt iam tum nuntium rebus humanis, pompisque remitterent, et exin de illibatam castimoniam perpetuo colerent. Deinde, vt ad certam diem suis se fortunis, ac facultatibus spoliarent; ita tamen, vt se Paupertatis voto, quam diu Lutetiae studiorum cura distinerentur; intelligenrent non teneri, nec eius impediri religione, quominus sibi liceret ad ineundum Palaestinae iter, pecuniarum adhibere subsidia. Vouerunt praeterea nihil se vnquam in Missae sacrificium accepturos, tametsi id honeste, et suo iure possent. obstruen da videlicet iam tum erat cupiditati ianua, quo et paupertas Euangelica custodiretur arctius, et calumniantibus occurreretur haereticis; quibus videri possent pietatis specie, quaestus, et lucra facere. Quoniam vero ex ijs aliquot, Euangelij praedicandi studio apud infideles, et barbaros tenebantur; hoc quoque discuti, et agitari coeptum est. cumque iam apud omnes mira quadam animorum alacritate statutum esset, vitam ipsam, si opus esset, in quauis Dei causa constanter effundere; cuncti in eam venere sententiam, vt facta a Pontifice Maximo potestate, religionis propagandae gratia, Hierosolymam peterent: ibi neglectis vitae, capitisque periculis, seu in iuuandis confirmandisque Christianis, seu in alliciendis vocandisque Saracenis ad Christum, ad mortem vsque manerent. quod tamen votum ita omnium consensione temperatum est, vt cuncti quidem Hierosolymam nauigarent, ibique rem Diuinae Maiestati nouis precibus comendarent. Ceterum si haec tum de Hierosolymis permanendo sententia pluribus arrideret, oblata Diuinitus arriperetur occasio. nam quae melior, quaeve propior offerri posset? sin autem in contrariam sententiam plures irent, tum Romam omnes illico se referrent, et ad Pontificis strati genua, suam vltro operam ad animarum causas eius arbitratu, nutuque deferrent, nulla interposita loci, temporisque pactione. Denique si Venetias appulsis nullus in Palaestinam aditus patefieret; tamen nauigationis opportunitatem, adhuc anni curriculum expectarent. qua desperata, tum demum peregrinationis se voto liberos intelligerent, et ad Romanum Pontificem, in eius futuri potestate, redirent. His concordissime, et inusitato quodam ardore animi susceptis votis, gratijsque, vt par est, actis Diuinae Maiestati, cum ciborum aliquid, vnde se reficerent, attulissent, reliquam diei partem laeti exultantesque per pia exegere colloquia, propter fontem sancti Martyris Dionysij, vbi suis ipse manibus praeferens caput stillantem fertur cruorem abstersisse. Et iam cadente Sole Lutetiam, in sua quisque tecta laudantes, et benedicentes Dominum discesserunt, non minus illius diei felicitate iucundi, quo multas sibi videbantur vno quasi 92 Industria Beati Ignatij in socijs conseruandis. praelio peperisse victorias, quam admiratione suae mutationis attoniti. Plurimum autem admirationis, et gaudij in Ignatij pectore residebat; quod tam suaues suae fructus industriae, pietatisque iam cerneret, et pijs suis cogitationibus, Deus tanto ante conceptis adeo secunda largiretur initia. Tamen humanae incostantiae imbecillitatem reueritus, nec prospero elatus euentu, vt quem non fugeret in his, quae ad spiritum, et mores pertinent, satius esset tueri parta, quam quaerere, nihil tam enixe cum omni alia adhibita cura, tum supplicationis ardore contendit; quam vt sibi, suisque a Deo impetraret in instituto constantiam: praesertim quod iam tum animo prospiciebat, eo maiores Satanam huic Arci machinas admoturum, quo maioribus munitionibus cingeretur: nec erat nescius si per incuriam, atque desidiam extorqueri sibi de manibus pateretur tot laboribus partam praedam, agi Diuinae gloriae causam, agi discrimen salutis aeternae. Nec frustra fusae preces. Nam qui dat spiritum bonum petentibus se, is praeter occultam quandam vim, interiusque subsidium, quo continenter in sociorum animos influebat, eos in sententia corroborans, atque confirmans, Ignatio insuper tam aptas ad
eos custodiendos vias, rationesque suggessit, vt non miretur tales prodijsse, quos genuit, qui quo spiritu genuerit, inuestiget. Primum eis precandi, et commentandi studium, quo se quotidiana velut esca reficerent, persuasit. Deinde frequentem animorum expiationem, per salutarem cuiusque hebdomadae confessionem, quam sacra mox synaxis exciperet. Tum anniuersariam votorum renouationem eadem in aede, eodemque quo illa knuncupata sunt, die. Denique mutuam inter eos familiaritatem, communicationemque sermonis; vt frequenter modo in huius, modo in illius hospitio, non dum enim eadem erat omnibus communitas tecti, aut de pijs inter se rebus, aut de literis, doctrinisque conferrent: et cum mutua sibi praeberent obsequia, tum res ad victum, et cultum necessarias pro cuiusque fortunis benigna sibi vicissitudsne ministrarent. Nec deerant frequentes prandiorum inuitationes, omni charitate refertae, multo tamen quam inter amicos simpliciores, ac liberiores. Quibus sane praesidijs, non solum inter eos perennis, ac constans charitas dum in literarum exercitatione, se continent, alebatur; sed eo vsque crescebat, et vndique se prodebat, vt in ore Academicorum omnium esset. Cuius tantae constantiae causa nulla verior afferri, nec magis efficax potest, quam aeternum Diuinae sapientiae decretum, quae illos et cum Ignatio quasi quodam religionis foedere copulauit, et Ignatio ipso deinceps non modo superstite; verum etiam extincto, seruauit, ac propagauit. Nam si rationem consulas, qui fieri potest, vt homines e media hominum vita nuper egressi in ipso aetatis robore, acri, erectoque ingenio, doctrina singulari, nec dum satis firmis sanctitatis nixi radicibus, toto tamen biennio, et eo amplius (tantumdem enim post nuncupatum Votum effluxerat temporis) adeo firmi constantesque reperti sint, nihil vt in suscepto proposito fluctuarint, nihil animo vacillarint? Quanquam enim Diuino semel cultui votorum religione dicatos necesse erat in fide constare, habet nihilominus admirationem non exiguam, quod, cum intergrum adhuc ijs esset, suae vitae cursum alio conuertere (vt qui non dum certo vitae genere se implicarant) nullam tamen ad disciplinam, atque familiam, ex tanta disciplinarum in Ecclesia Dei varietate, mentem suam appulerunt. Ac ne nouae quidem, vt ante diximus, eis inchoandae, condendaeque in mentem venit. prorsus vt fateri sine cunctatione cogamur praepotentem Deum, ad declarandam suae sapientiae vim, eludendamque summi veteratoris astutiam, dum ad hominum se naturas, ac voluntat es accomodat, eorum detinere animos voluisse sola spe, atque expectatione suspensos, Hierosolymitanae prouinciae; per quos potissimum aeterna sua de constituenda Societate 93 Eodem anno iacta fundamenta Societatis, et creatus Pontifex Paulus III. qui eam confirmauit. consilia, definitis temporum spatijs, momentisque perficeret. Interim vero Deus eum Ecclesiae parabat Antistitem, qui suae prouidentiae foueret, et promoueret orsus.
PAVLVS is erat huius nominis Tertius, proximus eius sapientiae minister in hac fundanda, et constituenda familia, qui Clementis Pontificis obitu ad fastigium Apostolatus euentus hoc anno, ita se erga nascentem, et postea etiam adultam Societatem gessit, vt ex his quae tradituri sumus, perfacile possit intelligi, non minus eum a Deo Societati ipsi, Et coeptum Anglicanum schisma. quam notarunt hoc ipso anno, idem sub tempus, quo Anglicanum ab Henrico Octauo inuectum est schisma, eius Ordinis iacta semina, qui non solum praecipua se religione voti Pontificijs dedicaret obsequijs, sed etiam pars esset maxima inter vim impiorum, et fraudes fidei Catholicae in Anglia sustinendae.
1535 Porro qui consecutus est anno, toti erant Ignatij socij vna cum ipso Ignatio persequendis 94 Miser status rerum christianarum, hoc tempore. literarum studijs intenti: quae eo celeriores, maioresque progressus habebant, quo nobiliorem ad exitum, scopumque referebantur. Fluctuabat miserandum in modum toto ferme Septentrione religio, et iam serpebat ad Oceanum e sepultis excitata cineribus pestilens, et exitiosa doctrina. Iam ab vno Saxone temulento, velut ab vno capite multarum haeresum diuortia fiebant, et ex eius Excetra nouae sectae propagabantur in dies. Iam Berengarij vetus insania, tot seculorum interuallo reuocata bacchabatur impune; et Sacramentariorum rediuiua sementis ingens animis minitabatur exitium. Iam fidelissima quondam Anglia, vt nuper significaui, omni lababat ex parte, et flagitiosi Regis amentia fidem mutare compulsa, nouo perfidiae genere, noua haeresi, contumacen malebat adulterum, quam verum Christi Vicarium, Ecclesiae suae caput agnoscere. Ergo ad fabricanda sib iarma Ignatius, et eius Socij tanto accendebantur ardentius multiplici ornatu, instrustuque doctrinae, quando vndique periculosius, apertiusque religionis Catholicae iugulum petebatur.
95 Constantia Ignatij in studijs literarum octo annis Lutetiae persequendis. Vbi subit rursus Ignatium admirari, qui quanquam, vt ante significaui, et aetate, et institutione durior videbatur ad studia doctrinae; tamen eo discendi contentione peruenit, vt non modo post exquisitissimum doctrinae periculum, atque vsitata certamina perhonorificam Magistri lauream de perceptis artibus reportarit; verum etiam multa cum laude ipsam Theologiae metam quo tantopere festinabat, attigerit. Neque hic ego illius memoriam repetierim temporis, cum in Hispania compendiario quasi itinere studia sua partim Barcinone, partim Compluti, Salmanticaeque percurrit, vbi dum nimium multa vno quasi capessit amplexu, sensit ad extremum se aut nihil, aut exiguum tenuisse discendo. De ea contentione loqui malim, quam literis annos octo Parisijs continenter adhibuit; Tum cum ad corrigendum Superioris festinationis erratum, et praeteriti iacturam temporis sarciendam nequaquam aut rei difficultate, aut cursus diuturnitate perterritus, septimo, et trigesimo aetatis anno, nouum ex ordine curriculum inijt; et a primis inchoans disciplinis, ad extremam vsque Theologiam assidua exercitatione contendit: et quidem in summa rerum omnium inopia, et egestate, cuius leuandae causa compulsum diximus Belgium vsque, seu etiam Britanniam magno cum labore contendere. Nec deerant maleuolorum inuidiae, motus, concitationesque, si non adeo vehementes, ac crebrae, t olim in Hispania, non minoris certe ponderis, ac momenti, huc Satana incumbente pro viribus, ne tot victorijs inclytus, ac triumphis Parisina ex Vrbe discederet. Accedebat valetudinis imbecillitas, tentationesque morborum pene quotidianae. quibus si studia charitatis in proximos, si frequentes preces, si voluntarias corporis vexationes adiungas, non erit fane, quod magis sociorum laetos in hauriendis doctrinis euentus, quam pium animum admireris Ignatij. quem cum ad perdiscendas literas non curiosa inuestigandi cupiditas, non praeteruolans delectatio, non splendor diuitiarum, aut speciosa ambitionis insignia, quae iam pridem, omnia valere iusserat, inuitarent; tamen solo animo gratisicandi Deo, et spe sola potiundae Diuinae gratiae tot, tantasque studiorum difficultates exsorbuit. Nec minus experiens, ac prudens euasit in sacrorum tractatione librorum ad defensionem Diuini nominis, et amicorum, quam antea fuerat gnarus, ac strenuus in tractandis bellicis armis ad propugnationem corporum, ac murorum. Satis ergo, et a doctrina praesidij, et ab idoneis Socijs adminiculi, id quod spectabat, adeptus; habebat ille quidem in animo ad praestituti biennij curriculum haerere Luteriae, tum ne a Societate nouella, quam conseruatam cuperet, deijceret 96 Et valetudinis suae causa, et ob negocia Sociorum in Hispaniam redit. oculos; tum ne spem, facultatemque eius amplificandae, ac propagandae dimitteret. Verum cum peracerbi stomachi dolores ex diuturna incommodorum, laborumque patientia, et Parisini caeli affectio eius constitutioni corporis aduersaria; Socij praeterea ipsi de Medicorum sententia suaderent, vt peregrinum caelum cum patrio commutaret, parendum sibi esse, et praesenti necessitati patatuit, et amatissimis monitis filiorum, non tam suo vtique quam ipsorum bono: quorum tres, quatuorve cum ad negotia domestica in Hispaniam praesens necessitas reuocaret; Ignatius haud ignarus quantum insidiarum, ac fraudis insit in illecebris patriae, ac propinquorum, quantum in cetera vitae inanitate periculi, maluit vnus pro omnibus, omnium negotia curaturus, exiguum ad tempus illuc ipse transmittere, quam socios suos et aetate, et doctrina florentes, et adhuc in virtutis cursu tyrones, tam dubiae incertaeque peregrinationi commitere. His consilijs, ac cogitatis alia intercurrunt aduersa. 97 Cura summo bono Societatis nomini prospicit Veritus humani generis hostis, ne Parisijs de se triumphaturus Ignatius, atque exultabundus excederet, excitatis in eum aemulis, inuidisque de integro illum adoritur, vt, si res apte caderet, vna eademque opera omnia eius consilia, et instituta peruerteret. Exoriri dudum coeperat Gallico in Regno vniuerso, Lutetiaeque praesertim, vt supra significaui, Sacramentoriorum haeresis Zuinglio duce, teterrima Ecclesiae Catholicae peste, quam Rex Franciscus hoc nomine primus, ne latius, longiusque manaret, omni ope conabatur opprimere: compluresque publico iudicio damnatos incendio destinarat. Tanta autem iudiciorum seueritate res agebatur, vt maleuolorum calumnijs, quorum plena sunt omnia, vel integerrimus quisque Catholicus sibi ipse diffideret. Praeerat sacrae religionis causis Inquisitor etiam tum Matthaeus Ori, de quo supra facta est mentio: cuius ad Tribunal complures Ignatius suo erga rem Catholicam studio ab insanis opinionibus reuocatos, vt cum Ecclesia redirent in gratiam, adducere consueuerat. Verum tam pium hominis erga homines studium longe dissimili munere a perditis hominibus compensatum est, qui temporum occasione captata, libellum Exercitiorum, vna cum Autore in suspicionem haeresis vocant.
98 Accusatur liber exercitiorum, et commendatur. Quod vbi ex amicis resciuit Ignatius, ipse vltro ad sacros Iudices sui rationem redditurus, accurrit; Quaesitorique instat, vt causam omnem accurate cognoscat, et sententiam pro veritate pronuntiet. Aiebat quippe, Numquam se cum solus esset, aduersariorum extimuisse calumnias, imo eas sibi apposuisse lucro: vbi autem eiusdem vitae Socios habere coepisset, non posse non et sociorum famam, et suam; quam cum Dei causa coniunctam cerneret, omni ratione defendere. Nihil tamen haec prudentem Inquisitorem, vt lege ageret, permouebant. qui nihil ex accusatorum criminationibus iudicio dignum, nihil solidum deprehendebat, sed omnia niti fraudibus, ac calumnijs, intelligebat. Ergo exercitiorum dumtaxat librum postulat, quem vbi perlegit, ac diligenter inspexit, non modo quod in eis reprehenderet, nihil habuit, sed tamquam prudens, et aequissimus aestimator, intellecto operis pretio, poposcit exemplum, et suos iussit in vsus excribi. Obmutuerat, et conscientiae testimonio, et sacri Inquisitoris conuicta iudicio, calumniatorum impudentia: sed non obmutuit, nec instandi finem fecit sancta, et ingenua Ignatij libertas, qui cum propediem in Hispaniam iter haberet, ne vnde publica doctrinae decora deportarat, inde cum aliqua sua, suorumve nota discederet, iterum, ac tertio ab Inquisitore contendit, vt cognitioni causae operam daret. Ille vero, cum ne tum quidem adduci posset, vt quaestionem de rebus vanissimis exerceret, Ignatius, suspecta tempora reformidans, et quasi praesagiens, futuras in Vrbe procellas, cum Scriba, Doctoribusque nonnullis hominem adit, et praesentibus rogat arbitris, vt quid de se, suaque dostrina sentiat, ne grauetur exponere, vsurum se tam luculento testimonio, si quando opus sit ad reuincendos aduersarios, et maleuolorum calumnias confutandas. Quibus rationibus Quaesitor impulsus, Ignatij studio satisfecit, et eius aequae postulationi, multa eius cum dignitate concessit. Haec in Ignatium ipsum coorta tempestas, Quarta ad superiores illas Complutensem, Salmaticensem, et Parisiensem accessit. quibus ille, tamquam inter Oceani fluctus immobilis scopulus, constantior in dies, et in Domino firmior euadebat. Consentientibus ergo Socijs, diem statuit, quemadmodum inter eos iam conuenerat, quo cuncti Hierosolymam profecturi, relictis suis ex voto fortunis, Italiam petant, se seque praecurrentem, et Venetijs 99 Discedens in Hispaniam Igna tius socios Fabro commendat. opperientem, subsequantur. Dicta dies est ad Octauum Kal. Febr. anni huius seculi septimi ac trigesimi. Fabro autem, cuius fidei, virtutique longe plurimum tribuebat, socios reliquos commendat, hortatus eos, vt hominem pro Sacerdotij dignitate, et Vocationis antiquitate, loco Patris agnoscant: teneantque cum mutuam inter se concordiam, tum in inchoata vitae forma, constantiam. Ad extremum bona cum venia sese ab ijs vergente ad exitum huius seculi anno quinto ac trigesimo, non sine teneriore complexu, lacrymisque diuellit.
1536 Digresso Ignatio Faber, qui studiorum curriculum illo prior absoluerat, magna cum 100 Vita Fabri absente Ignatio. doctrinae, tum sanctitatis opinione collecta, eodem et ipse incensus ardore, dabat operam continenter, vt et commissos sibi socios partim prudentiae subsidijs, partim morum suauitate tueretur, et instar optimi negotiatoris, Dei talenta multiplicans, pereuntes passim animas cunctis opibus subleuaret; his, a peccandi consuetudine reuocandis; illis excitandis ad virtutis amorem; multis etiam ad res despiciendas humanas, et quaerendas intra Religionis claustra, diuinas alliciendis. Denique ita se tractabat vbique, vt qualis, et quantus ex Ignatij sinu, ac disciplina prodiret; palam omnibus declararet. cuius vt in 101 Per eum Societati aggregantur 10. Codurius, et Paschasius Broetus. vitae genere socius, ita in Sociorum primorum congregatione particeps esse voluit. Eius monitis et exemplis, duo iam Theologiae Magisterio nobiles, Ioannes Codurius Allobrox, et Paschasius Broetus Picardus, iam Sacerdotio praeditus, anno decurrentis seculi sexto, ac trigesimo, ad alios septem aggregauere sese. Nam Claudius Iaius Gebennensis Theologus item, ac Sacerdos, quanquam certum tempus non plane constat, ante hos accesserat. Hi Votorum renouationi Parisijs in Monte Martyrum xviij. Kal. Septembris cum Ante hos accesserat Claudius Iaius. reliquis interfuerunt, et salutaribus Ignatij meditationibus, ad certum dierum numerum, ceterorum more vacarunt. in quo cum ad placandum caeleste numen, tum ad eius voluntatem explorandam, praeter alia suppliciorum genera sua sponte suscepta, triduum 102 Omnes primi Patres minimum tres totos dies, ieiuni egerunt. sine cibo, potuque, vt item ceteri, transegerunt. quanquam quadriduum egisse Xauerium, sex autem dies Fabrum, vti supra narrauimus, qui longius etiam producturus ieiunium erat, nisi vetuisset Ignatius, memoriae proditum est. Sic videlicet instituebantur annuente Deo primi illi, vt quorum admiranda magis, quam imitanda viderentur exempla,
eorum pio ardore posteritas, vel ad mediocritatem officiorum, atque virtutum, si summum illud tenere non posset, excitaretur. Theologorum autem, quam dixi, accessio, et eorum in arripienda Societate praestans ardor, plurimum habuit, cum ad eam amplificandam; tum ad reliquos Socios incitandos, et acuendos virium. Ea de causa serio sibi quisque persuadere coepit, quae molirentur, et inchoassent ea Deo impulsore suscepta, 103 Constans propositum primorum Patrum perseuerandi in Societate. eique fore pergrata. Ideo vel ipso absente Magistro, coepta ipsi constanter vrgere, diemque profectionis auidius expectare, nec vllis a proposito vel illecebris resilire, vel difficultatibus deterreri. Vt enim prius quam quisquam de alterius mente, voluntateque cognosceret, ad eandem omnes Societatem sua sponte, nutuque ferebantur, ita suum quisque induxit in animum, sic ad aratrum manum vertere, vt quamuis ceterorum quispiam a tergo respectaret, ipse retro nullo modo respiceret. Sed aeterna Dei prouidentia, eorum numero, per quos propagare Societatem decreuerat, iam expleto, noluit eos diutius cunctari Lutetiae. Ingens tum inter Hispanos, Gallosque de Mediolanensi Principatu post obitum Francisci Sfortiae bellum exarserat: iamque in Prouinciam maximo cum exercitu 104 Discedunt Parisijs. Carolus Imperator irruperat. Ea socijs Ignatij causa fuit, quo bellicis tumultibus cederent, dictam profectioni diem anteuertendi. Ac dum plerique ea, quae Luteriae supererant ex bonis suis, in pauperes erogant, aliqui de Socijs diebus aliquot ante, Meldis expectaturi, praecurrunt. Abest Parisijs id Oppidum milliaria circiter quatuor et viginti. Ceteri autem discessere Lutetia decimo Kal. Decembris tanta animorum conspiratione, atque alacritate, vt nec Xauerius Theologicis ab studijs, quorum iam calcem spectabat, auelli se moleste ferret, nec Lainius grauissimi morbi reliquias, quo proxime laborauerat, pertimesceret. Quippe et ille Theologiae iter iam prope confectum, Christi causa deserere, 105 Lainius aeger cum cilicio. non minori sibi ducebat gloriae, quam ad extremum vsque persequi. Et hic nescius sui corpusculi misereri; quod afflictum, et extenuatum consentaneis fouendum erat obsequijs, id quotidiana asperitate cilitij magis atterere, toto illo itinere non dubitauit. Xauerius Canonicatu reiecto. Cumque ad Xauerium Pompeiopoli nuncius ex insperato venisset, eum Pompeiopolitanae Ecclesiae creatum esse Canonicum, risit ista Vir sapiens, melioribus iam promissis delinitus a Deo, nec quicquam de cogitatae peregrinationis ardore, ac voluntate remisit. 106 Faber graui dissuasore non audito. Faber etiam sui discessus, consilijque grauem habuit dissuasorem, Doctorem pium, et literarum oionione nobilem, qui capitalem affirmabat ab eo suscipi fraudem, si Parisijs, vbi tam multis minime dubiam salutis opem afferret, eo solum verteret, vbi in incerta aliorum salute suam operam collocaret. Ac ne temere videretur id ab se dici, producturum se pollicebatur ex Gymnasio Parisiensi Theologos omnes, suae sententiae grauissimos autores. Verum alia hominum, alia Dei cuncta regentis mens, ac propositum fuit. quod Diuino instinctu, vt euentus quoque affirmauit, sequuti Patres, duci errore omnino non poterant. Ergo alacres omnes, et caelesti quadam voluptate perfusi, quoniam in Italiam consueto per Prouinciam itinere, aditus Caesaris arma praecluserant, Venetias per Lotharingiam, quae et Hispanis, et Gallis amicitiae foedere iuncta erat, inde per Germaniam 107 Itineris ratio plena sanctitate describitur. iter instituunt. Iter porro ipsum, et peregrinandi ratio erat huiusmodi. Paupere, plebeioque cultu, sed tamen oblongo, vt inter Parisienses mos est Academicos, sua quisque librorum onusti sarcina, viam pedites capessebant, vno nixi baculo, et eorum denique ritu, qui votiuas peregrinationes, religionis ergo, suscipiunt. Sed tantis pede conficiendis itineribus, quanquam suauem, et sine defatigatione cursum, ipsa animorum reddebat 108 Simon graui morbo repente liber apparet. alacritas, tamen inter prima peregrinationis initia, morbos contraxere nonnulli. Ac Meldis quidem ex antegressis sodalibus, ingens quidam, et sanguine atratus humor, Simonis in humeris extitit, adeo teter aspectu, vt horrorem incuteret socijs; ille autem tota nocte ingemiscens, et fessos artus nuda in humo, quae ei pro cubili erat, modo in hanc, modo in illam conuersans partem, non magis angebatur ipso doloris morsu, quam metu, curaque moeroris, ne coeptum iter cogeretur abrumpere. Sed Deus, qui eos Parisijs eduxerat, et suum per Angelum deducebat, medicinam recenti morbo subito fecit. Illucescente die, in ipso discessus articulo, tumor ille, qui foedum in vlcus videbatur erupturus, sua sponte resedit, vt ne vestigium quidem, vel curiose intuentibus appareret. Interim, qui Parisijs expectabantur, dedere se viae, primoque itineris die iam Meldas appropinquabant, cum praetereuntium incessum, ornatumque Galli milites admirati, rogant vnde veniant, et quo se conferant. tacentibus Hispanis, Galli socij, (sic enim conuenerant,
ne Nationis Hispanae nomen, iniuriam prouocaret) respondere, Parisienses se Academicos esse. Cum illi importune insisterent, et de Patrijs perseuerarent inquirere, conuersus 109 Dictum rusticani hominis, simile vaticinio. ad milites rusticanus homo, nescio quo afflatus spiritu; Mittite, inquit, istos, qui ad Prouinciam aliquam resormaturi contendunt; vt videatur iam tum nostros voluisse Deus, quas ad causas admouendi mox essent, vel illa vaticinatione monere. Meldis prius quam recederent, consultare inter se cceperunt, vtrum corrogando passim aere peregrinandum videretur, an reseruato sibi, quod fatis esset argenti, Venetias vsque perueniendum. Deinde simul ne vniuersis, quasi facto agmine, an bipartitis in duas velut acies, iter illud conficiendum. consultoque Deo, post omologesim, sanctamque synaxim, visum omnibus, quoniam inter haereticos; plurimaque pericula, inter glacies, niuesque praealtas ambulandum 110 Quotidie communicant. esset, subsidium itineris Venetias vsque perferre. et vna omnes nullo facto ab sese diuortio pergere. His ita constitutis, actis Deo de more gratijs, Meldis vna omnes excedunt. Tres, qui Sacerdotes erant, Faber, Claudius, et Paschasius quotidie vel Missarum sacra curabant, vel di non possent, vna cum ijs, qui sacris initiati non dum erant, Sacrosancta Eucharistiae mysteria, noxis confessione detersis, accipiebant. hoc se viatico, contra omnes difficultates, ac pericula muniebant. Nocturnis, matutinisque temporibus, in diuersorijs ad praefinitum spatium, Diuinariun rerum contemplationi vacabant. Inipso itinere vel ex psalmis decantabant aliquid, vel de Deo agitabant inter sese dulcia, et 111 Precationes, ac pia colloquia. salutaria colloquia: atque hac perenni vicissitudine, taedia leuabant itineris. Diuersorium introeuntibus prima erat precandi cura, eadem exeuntibus. Introitus plenus erat gratulationis, et laudis, quod eo incolumes appulissent: Exitus implorationis, et precis: vt prosperum iter eis faceret Deus. Fundebant precationem suam, ad propositam aliquam seu Christi, seu Sanctorum effigiem, nec nisi de genu, hospitibus inspectantibus; suspensisque de ceruice coronis, Orthodoxae religionis indicijs, ad sanciendam Catholicorumrituum inter haereticos disciplinam. Sobria erat in primis mensa, qualis tenuiorum, ac pauperum. Incessus grauis, et ad modestiam compositus. Inter eos si quid constituendum, ac sanciendum esset, adhibita precatione, in eam quisque partem, quo plurimi incubuerant, inclinabat. Quod institutum tam diu tenuere, dum inter eos, aliquis constitutus est Rector. Quanquam in decernendo, mira erat omnium concordia, et lenuentiatum Summa consensio. Ac ne se putarent a domesticis tupos insidijs, vix Meldis biduo, triduoveprocesserant, cum duo iuuenes sedentes in equis, effusic consequuntur habenis. Hi, sociorum disecssu cognito, aduolarant eo consilio Parisijs, vt Simonem a suscepta sententia, 112 Tentatur Simonis constantia. et instituto itinere, reuocarent. Erat eorum alter germanus frater, alter eius popularis, ac municeps, perueteri necessitudinis vinculo ei in primis obstrictus. Absterrere igitur pro viribus a sententia fratrem frater, reuocare amicus amicum: monere vterque concitatam de se spem, temere ne prodigar, certis viamm periculis ne se committat, nec, manifestis indigenriae, dedecoris, et ignominiae telis obijciat. Contra Simon admotas ad emolliendum animum machinas, constanter repellere, caliginem mentis, qua ipsi offun derentur, ostendere, conarique simul ambos, si quomodo posset, ad suum vitae genus adducere. Sed vt hic deijci de sententia non potuit, ita ne illi quidem, ab instituto vitae cursu diuelli. Lutetiam igitur moerentes illi, ac re infecta discedunt; hic autem cum melioribus fratribus, et amicis coeptum iter, alacer tenet. Hanc priuatam victoriam, aliae subinde communes ceterorum Patrum, ex pertinacibus haereticorum concertationibus, qui 113 Dimicationes cum Haereticis. passim ad certamen religionis prouocabant, excipiunt. Nec enim dubitabant ardentes Viri, suum vbique caput, pro religione tuenda, in apertum discrimen offerre. Cum vero Regni Galliae fines egrederentur, quasi vltimam ei dicturi salutem, repurgatos rite animos Confessione, Caelesti Pabulo refecerunt. Lotharingiam ingressi, nouis periculis exponuntur. Nam ea quoque Regio Gallis tum militibus, qui per hunc Lotharingiae tractum in Belgium furenter irruperant, redundabat, tam multis abactis praedis, vt itineri se committere ne ipsi quid em auderent indigenae. Mirabantur vbique populi, qui poruissent e militum manibus peregrini homines elabi, non dum edocti, quantum sit in Dei tutela praesidij. Quippe milites illi, nulla intima religione tacti, nullo metu Dei, sine discrimine, quocunque eos agebat libido, et effraenata audacia, rapiebantur. Inciderunt aliquando Socij in copias totius Exercitus ad Vrbem Metas. Huc cunctis aditibus communitis, aegre tandem Parisiensium Academicorum nomine, qui recta ad B. Nicolai religionis
causa contenderent, admittuntur; vbi triduo, dum alio copiae se traijciunt, obducto, mox ad eum, quem dixi Sanctum, non sine eius praesidio, ductuque perueniunt. Templum in extremis fere Lotharingiae finibus, qua Germanos attingit, collocatum est; prorsus vt eo nostros, non terra peruenisse, incolae, sed caelo dicerent deuolasse. Adeo obstructa, atque interclusa periculis erant omnia. Procedebant inter Germaniae glacies, feraentibus animis, pedibusque cum increbrescentibus niuibus, et saeuiente caelo, conquiescendum in diem tertium Basileae fuit. Est haec Germaniae vt celebris, sic infelix admodum. Vrbs, in qua prauorum dogmatum contagione serpente, nullum pene vestigium Diuini cultus extabat. Ventitabant ad peregrinos Theologos altercandi gratia, non veritatis indagandae cupidi; bono vtique succincti Magistro Carolostadio, qui nulli disciplinae impiae Magistrorum obstinata fatuitate concederet. Peregrini tamen suis partibus nunquam deerant, siue tempestiuis monitis, ac doctrinis, siue probitatis, ac virtutis exemplis. Itaque cum ex alijs regionibus, qua transeundum erat, tum ex Germania aduersus haereticos, non contemnendos consecuti sunt fructus: vt etiam concionator haereticus, cum de suis dogmatibus contulisset, ad extremum manus dederit. Tale edebant vbique modestiae, ac sincerae bonitatis specimen, excellentisque in loco doctrinae; vt non ab Catholicis modo, sed ab ipsis etiam Lutheranis hospitibus, populisque deprauatis exciperentur humaniter. Ex quibus nonnulli viarum etiam duces, sese comites adiungebant. Tamersi pericula intercurrebant identidem, vt caelestis tutelae noui milites continenter admoniti, plus adhuc in Deum fiduciae, animique conciperent. Sexdecim fere passuum millia ante Constantiam, Oppidum est, cuius Pastor, Curioque vxorem duxerat, et filiorum copiosum alebat gregem, pestiferae, atque haereticae sectae gnarus satis, nec literarum, quantum conijci poterat, prorsus ignarus. Is vespertino hospitum aduentu percepto, sex septemve stipatus incolis de Principibus ad eos venit, de itinere bene fessos, disputationis gratia: coinmissaque pugna, tantum in ea temporis consumptum est, vt horis aliquot iam transactis, Curio dixerit (placet autem ipsamet verba reddere) En iam nox humida caelo praecipitat, suadentque cadentia sydera coenam. nam crastina die, volo prorsus domum meam veniatis, et libros, liberosque meos inspiciatis. Coenemus igitur, et coenati rursus in certamen veniemus. Placuit consilium: ita tamen, vt cum in eadem ille mensa admisceri se vellet, repugnarent Catholici hospites; quod negarent, licere sibi mensa cum ijs vti communi, qui se Ecclesiae communione priuassent. Subrisit ad haec Parochus, et alia ipse cum suis, alia Patres vsi sunt mensa. Qua sublata, rursus instaurata disputatio est, tanta contentione ceterorum, tanta Lainij efficacitate irretientis haereticum, vt in summas ille redactus angustias, adhuc temulentus, et ebrius exclamarit inuitus, Includor vndi que, et vbi verser ignoro. Cui vnus e Socijs, Cur igitur, inquit, eam sectam sequeris, quam tutari tu ipse non potes? qua ille voce, et oratione perstrictus, surgit furibundus, et Patribus minitans vincula, Cras, inquit, in custodiam dabo vos, vt doceam, tutari nec ne 114 Periculo liberantur ductu, vt creditur, Angeli. valeam sectam meam. Deinde nescio quid Germanice cum iurgio effutiens, alio se repente proripuit; perniciem haud dubie aliquam Patribus moliturus; vt ex his, qui aderant, intellectum est. Erat enim genus hominis tale, vt non minacius dixisse putaretur, quam esset re vera facturus. proinde cauendum monebant omnes, matureque sibi a Patribus consulendum. Hi vero recenti occasione laeti, vitas suas iam tum periculis pro defensione Catholici nominis offerebant, vno illo dumtaxat anxij, atque soliciti, ne quid inter se dissidij, mutuaeve disiunctionis existeret. Verum ad precationem nocte illa conuersi, in omnem animos firmarunt euentum. Mane albente caelo, ingreditur ad eos Vir procero corpore, furentis Parochi praeuertens aduentum, eximia quadam conformatione membrorum, annorum, vt ex ore conijci poterat, plus minus triginta. Is hilariore fronte Patres intuitus, Germanice loqui coepit, nutuque significare, illinc ocius facesserent, et se quo duceret, sequerentur. Patres sine mora sequutos, nemine prorsus abnuente, nec quo se duceret percunctante, extra id Oppidum, haud vsitato tritoque itinere, sed coeco, atque transuerso, octo circiter milliaribus in viam regiam, ac militarem educit. Inter ambulandum autem Patres saepe respectans, suauiterque subridens, ipso oris gestu, ne quid fraudis periculique metuerent, bono animo iubebat esse. Pars porro huius viae quaedam difficilior intuentibus videbatur, quae tamen ipsa nullis constrata niuibus perfacilis est: inuenta. Quidam autem e Socijs, collustrans oculis terrae solum, obseruare curiose coepit,
an ibi tritum, et vsitatum iter esset; et circumspectis omnibus accurate, ne vestigium quidem viae regiae, aut transuersi limitis animaduertit. attonitus ergo rei nouitate, quod semita illa magis ardua, nec vllis calcata vestigijs, sinc vlla niue, reliquum vero viae totum esset niue respersum; repetebat subinde secum, Qualis hic tandem Vir, cui adeo notae tam ignotae sunt semitae? Denique in militarem, ac Regiam, vbi iam praeeuntium videbantur impressa vestigia, deductis Patribus gratus ille, et peramicus ductor, digito, qua tenendum esset iter, ostentans, alio repente discessit. Quid hac illustrius prouidentia? Creditum a Patribus, sanctum Dei Angelum, praesens in periculum missum, ne quos ad maiora Dei bonitas reseruabat, eos in eo Oppido immaturus interitus occuparet. Id quod Patres argumentabantur ex eo, primum quod dux ille de itinere non rogatus, verum eis monstrasset iter. deinde, quod vnusquisque affirmabat e Socijs, quandam se in praecordijs concepisse fiduciam, tanquam filiorum in Patrem; denique quod ab ipsis repente 115 Xauerius mirabiliter sanatur. digressus euolauerat e conspectu. Nec sane mirum, vt quem occultum suorum discriminum comitem quotidie precabantur a Deo, eius tam illustri praesidio, tam euidens tantumque discrimen euaserint. Eiusdem tutelae fuit, plagam comitis insanabilem, quae socios vehementer angebat, eorumque tardabat iter, diuinitus persanasse. Res est multorum celebrata literis, nec pluribus retractanda, cum sui cruciandi corporis studio Xauerius arcto sibi lacertos, et coxendices funiculo colligatos foedo vulnere lacerasset, vt longius progredi iam non posset; reliquos carissimos socios, quoniam vinculis altius impressis Medicorum ars desperauerat, in preces, vna conuersos repentinam exorauisse comiti sanitatem; vt postridie ille de cubili surgens, fractos senserit excidisse funiculos, et se morbo liberum, et expeditum ad iter.
116 Res ab Ignatio gestae in patria. Inter haec Ignatius, quem supra narrauimus, in Hispaniam Lutetia discessisse, vix prima impresserat patrio solo vestigia, cum spectanda Ciuium oculis praesens obtulit, quae iam ad aures praeuolans fama de absente pertulerat. Reclamantibus consanguineis, paterna domo posthabita, Pauperum hospitium Oppidi Aspeitiae, cui domus Loyolaea proxima est, ad diuersandum subijt: et cui paratae iam erant domesticae mense, is ostiatim in vniuersae propinquitatis oculis quotidiana pabula mendicabat. Hic elementa Christianae legis multitudini, puerisque tradebat: cum dehortante fratre, quod infrequens futurus esset auditor, vnico se audiente puero fore contentum dixisset. sed numerus ingens et ipse frater intererat. illic haerentes in coeno vitiorum ad virtutum pulchritudinem excitabat, vt vbi per iuuenilem quondam ardorem suo hominibus congressu forte nocuerat, ibi iam aetate maturior consuetudinis sanctitate prodesset. Sacris diebus, et interdum frequentius, conciones habebat, et quidem, cum multitudinem ab multis passuum millibus confluentem templa non caperent, in patentibus campis. Vbi obseruatum est tanquam opus humano maius, trecentorum amplius interuallo passuum, quamuis vocem contendere ob imbecillitatem nequiret, singula concionantis verba ab omnibus exaudita 117 Miracula quaedam ignatij in Patria percommode. Alijs quoque admirabilibus signis orationi eius pondus accessit. Namque valetudinem viro iam diu Epileptico, et mulieri contabescenti restituit. adductam quoque Energumenam, vt consuetis Ecclesiae adiurationibus curaret, edito permodeste responso, se initiatum non esse, tamen oraturum pro ea, precibus fufis, ab iniquo obsessore peninis liberauit. Verum ab vniuerso populo multas vitiorum pestes eiecit, multas sustulit consuetudines prauas, et pias induxit, omnibus carus, et virtutis nomine venerandus. His in studijs menstrua ferme mora cum satis iam virium noti caeli clementia sibi videretur adeptus, ad breue spatium se deduci ab suis passus, ne pertinacius alrercaretur, suauissimum virtutum egregiarum odorem relinquens, Pompeiopolim, et Almaianum, Toletumque 118 Per ingentia pericula in Italiam redit. ad sociorum conficienda negotia pedes, inopsque contendit. Quibus confectis, cum ex antiquioribus in Hispania socijs, qui sequi se vellet, neminem inuenisset, Valentiae Naui conscensa in magno praedonum periculo, quod Aenobardus Archipirata mare Tyrrhenum valida classe infestum habebat, grauius tamen a tempestate periclitatus est. Laceris armamentis, fracto demum gubernaculo, eo ventum est, vt omnes abiecta penitus vitae spe, mortem timidi expectarent, cum tamen Ignatius conscientiae bono perfruens, nullo posset pauore tangi. Solum inde non modice angeretur, quod gratia donisque Diuinis non perinde vsus esset, vt debuisset. Gaudebat nimirum Dominus exercere suum militem iam robustum, et sancta plenum fiducia quasi in aciem prodeuntem. Itaque
Genuam perlatus vix e maris sospes periculis, dum per Apenninum in Aemiliam tendit, a recta deerrans semita, longiusque sensim sine sensu progressus in eas se induit angustias, vt per abruptas cautes, subiecto torrenti horrifica specie imminentes, genibus, ac manibus reptans; in praeceps iam iam ruiturus, aegre demum labore omnium maximo, quos ad eam diem tulisset, euaserit. Ex alijs inde difficultatibus, quae hibernum tempus niuibus, coenoque altissimo in solo cretoso vias eius plagae pene insuperabiles reddit, cum Bononiam emersisset, ipsoque in ingressu fallente vestigio lapsus de Ponticulo in fossam, totus luto contaminatus praebiosset spectantibus risum, etiam factum est, vt emendicando lustrata tantae, tamque benignae Vrbis magna parte, ne obolum quidem a quopiam reportaret. Hispanorum tamen receptus hospitio, et paululum recreatus, repetito itinere, Venetias attigit. Hic dum ex conuento sodales expectat, nouis in Domino quaestibus 119 Venetijs egregie laborat, et Iacobum Hozium Societati adiungit. augetur. Ac praeter illustres viros, quos Diuinis suis institutionibus imbuit, et in aeternae vitae semitas ex errore longo reduxit, alios insuper ad suae vitae rationes prope factos, et sibi natos adiunxit. In his Iacobum Hozium Hispanum Malaca oriundum, Baccalaureum, et sacrae scientiae eruditione florentem, et par nobile Fratrum Iacobum, Stephanumque de Eguia Pompeiopolitanos apprime pios Compluti olim Ignatio cognitos, qui nunc forte ex Hierosolymitana peregrinatione redierant. Hozius quoque satis erat sua sponte ad Diuina propensus; tamen, vt sunt plerumque suspecti, quorum de fama, moribusque detrahitur, non prius B. Patri se committere, eiusque commentationes attingere ausus est, quam ad eius scripta pendenda, quae a maleuolis carpebantur, nonnullisque in suspicionem praui dogmatis venerant, magnam secum librorum supellectilem comportaret. Verum, vt eas coepit intimo vsurpare mentis recessu, in eisque caelestes haurire dulcedines, e vestigio remisso rebus mortalibus nuncio, vltro se ad Ignatij ductum, ac disciplinam applicuit. Ignatius vero dum ardentius in dies animas sitit, et totis incipit celebrari 120 Accusatur, et honorificum innocentiae testimonium reportat. Venetijs, en alia exoritur, Satana aspirante, tempestas. Spargitur in vulgus rumor, errare eum profugum toto orbe terrarum: statuam eius veluti infamis, ac pestilentis haeretici in Hispanijs, et Gallijs publice concrematam. Ea res ad Apostolicum delata nuncium (is erat Hieronymus Verallus, qui postea Romanae Ecclesiae renuntiatus est Cardinalis) Beatum Virum impulit, vt ad eum nec appellatus accederet, causaeque cognitionem prior posceret: minime dissimulandam filentio ratus tam iniquam, inchoata iam Societate calumniam. Extorsit quod petebat, et post accuratam disceptationem, lata est pro aequitate sententia. Ea ad hodiernum vsque diem Romae in publicis tabulis 121 Conciliat Socletati Gasparem Doctium. asseruatur, testimonium innocentis Ignatij, monumentum virtutis. Quo ex tempore Gaspar Doctius is, qui apud eundem Nuntium Auditoris partes agebat, impense fauere coepit Ignatij rebus, eiusque ad instituta sic affici, vt ea complecti quarto a confirmata Societate anno decerneret. Sed cum alia denique mens esset Dei, Lauretano Deiparae Templo praepositus, eundem in Societatem animum, et amorem, quem initio susceperat, conseruauit. quam quanti faceret, plurimis quoad vixit, officijs, et ijs non vulgaribus 122 Agit familiariter cum Io. Petro Carraffa, qui dein fuit Paulus IV. declarauit. Hac tempestate functus Ignatius, nihil de suo erga homines studio, praestantique erga animas charitate remisit, sed velut ignis flagrantissimus modicis iniectis aquis exarsit acrius. Egit inter alios familiariter cum Io. Petro Caraffa, cui postea Ecclesiae Catholicae gubernacula Diuina detulit prouidentia, et Paulus Quartus est appellatus. Is et nobilitate generis, et literarum eruditione, et alijs Dei muneribus spectatissimus, Theatino Archiepiscopatu relicto, cum alijs tribus aeque pijs, ac nobilibus Viris Clericorum Regularium Ordinem, quos ab Archiepiscopo ceteris clariore, Theatinos nominant, recens condiderat. Vnde factum est, vt Societati quoque nostrae, quae item Clericorum ordo est, idemque sub tempus apparuit: nec vestium magno discrimine distinguitur, nomen idem Theatinorum multis locis adhaeserit. Ceterum Io. Petrus priusquam vsu aliquo, consuetudineque mores calleret Ignatij, falsis criminationibus adductus, vt erat in his, quae ad Orthodoxam fidem pertinent seuerus, et acer in primis censor, minus eius fauere 123 Quanti aestimaret B. P. Exercitia spiritualia. causae, in ea quam diximus, suspicionis procella visus est. At Ignatius non praesentibus modo coram salutarem nauabat operain; sed absentibus quoque per literas consulebat. quarum vnius caput, vnde appareat de Exercitationibus spiritus quid Beatus Pater sentiret, non inuidendum est posteris. Ad Emmanuelem enim Mionam Sacerdotem. grauissimum, quo vsus ipse quondam Compluti Coufessario erat, Parisios scripsit his
verbis. Magnopere aueo cognoscere quemadmodum res tibi processerit: neque id sane mirum, cum tantum tibi in re pietatis, nempe vt Parenti filius, debeam. Cuius etiam egregio amori, tamque prolixae voluntati, quam in me habuisti semper, ac re ipsa comprobasti, vt responderem: atque in hac vita aliquam gratiae partem referrem, rogaui te, vt ad mensem Exercitia susciperes sub eo, quem nominaui: atque adeo ipse facturum te recepisti. Precor igitur id si expertus es, ac probasti, ad me perscribas ad Dei obsequium. Sin autem expertus non dum es, per eiusdem amorem, ac reuerentiam, et acerbissimam necem, quam causa nostra obijt, peto, quaesoque, vt in ea te des. Tum vero, si te facti poenituerit, praeterquam quod poenam nullam recuso, putato me planum, et irrisorem, et irrisorem quidem personarum, quibus tantum debeo. Iterum, atque iterum, et quoties valeo, ob Dei obsequium id ipsum flagito: ne ad vltimum Diuina Maiestas requitat ex me, quod non vrserim, neque cunctis meis viribus postularim, id quod in hac vita equidem possum sentire, etexcogitare oprimum, tum vt homo sibi ipsi proficiat, tum vt fructus ferat, prositque, et proficiat alijs multis. Quod si priorem ob causam necessarium tibi non sentias, praeclara cum aestimatione comperies, quantum ad posteriorem conducat. Venetijs Kal. Non. 1536. Hanc Beati Patris cohortationem, commendationemque Exercitionun, haud frustra fuisse docuit eiusdem Mionae tandem ad Societatem ipsam accessus, magnoque cum exemplo praestantis virtutis in ea peracta vita.
HISTORIAE SOCIETATIS IESV. Liber Secundus.
1 Primi Patres Venetijs in valetudinario aegris ministrant. HIC erat Venetijs Ignatij cursus, cum ei sexto Idus Ianuarias anni 1537. ad victoriam structae calumniae, veluti gaudij cumulus accessit saluus Sociorum aduentus non eorum modo, quos Parisijs in digressu reliquerat, sed insuper aliorum, quos eo absente, pepererat Faber. Ergo hi demum omnes in vnum pariter coeuntes, post dulces amplexus, et mutuam inter sese gratulationem, et plurimas Deo gratias actas, primum Hierosolymitanae profectionis consilia renouant; einde ad summum Pontificem iter destinant: a quo et eius ad sacros Ordines voluntariae Paupertatis nomine, et potestatem praedicandi Hierosolymis Euangelij, supplices petant. Verum quoniam per anni tempus, acerrima Saeuiente hyeme, haud ita commodum iter erat in Vrbem, interea ne cessarent, suoque vt posteros docerent exemplo, quibus tandem experimentis, in hanc Societatem sibi aditum aperirent, duobus publicis valetudinarijs tota Vrbe florentissimis, in quibus, et corporum pariter, et animorum periculis ocurrerent, bibertiti, in eo quod continet insanabiles, et in eo, cui a Beatis Martyribus Ioanne, et Paulo nomen est, partim misericordiae distinebantur officijs. partim purgandis rite pectoribus operam dabant. Quae quidem omnia tanto ab eis gerebantur ardore, quantum postea relicta tot annos in ea Vrbe vestigia declararunt. Sane id spectaculum Ciuium in se oculos conuertebat, admirantium, et eximiam externorum hominum in alieno solo pietatem, et modestiam animi tantam, vt munia, vel contemptissima inter curandos Christi pauperes, non modo non refugerent, aut exhorrerent, verum etiam vltro sibi deposcerent, ac mira quadam alacritate praestarent. Cernebant perforata vlceribus corpora, non minus ad aspectum foeda, quam ad olfactum grauia, nudis ab eis manibus contrectari, suorum complexu corporum, dum lectos sternerent, excitari iacentia, et in stratis eadem reclinari. Imo a quibusdam ad horrorem natura: vincendum, ipsam exsugi stillantem saniem, et foeda lepra respersos, tectoque Valetudinariorum exclusos in suo lectulo collocari, nulla contagionis suspicione solicitis, nullo metu perterritis, eminente in primis Francisci Xauerij magnanima charitate. Quid memorem orationis solatia moestis aegris adhibita? nocturnas actas apud egentissimum quemque vigilias? mortuorum corpora ad sepulturam rite cohonestata, eademque humo, quam suis manibus 2 Energumena Patrum virtutem aperit. essoderant, pie obducta? Non poterat diutius in tanta humilitate delitescere Virum virtus, vt etiam Satanas eam prodere, Deo sit cogente, compulsus. Inter foemmas, quae tum cibos parabant aegrotis, Energumena erat. Haec toruo oculorum obtutu, et conuicijs verberans Patres, ministerij gratia culinam ingressos, Versa ad eos, qui praesentes aderant, Vos, inquit, quod genus hominum istud sit penitus ignoratis. Hi magni sunt Viri, et multadoctrina praediti. qui nehuc aspirarent, valde equidem, sed frustra contendi. Paulo post, cum iterum vnus ePatribus culinam intrans immensis foeminae vociferationibus exciperetur, blande eam lenire, ac permulcere coepit. Illa vero corripuit gradum, et vt in ignem se inijceret comparabat, sed ne cogitata perficeret, alia foemina 3 Ceteri Patres Romam discedunt: Ignatius Venetijs subsistit. praesens inhibuit. Illa vero corpus a tergo totum conglomerauit in vertebram, vt suo semper haerens vestigio, subiectas prope flammas capite retorto, contingeret. Eadem subito insuum erecta statum vociferationibus terruit omnia. Patres autem tanto acrius munera illa, misericordiae, et humilitatis vrgere, quanto ea molestiora Satanae, iucundiora
Deo, et gratiora sensere. Quibus dum ad admirationem vsque trimestri fere spatio se continent, postea cohortante Vere, Romam iter intendunt, vno excepto Ignatio: qui satius duxit, siue ad ea, quae parta erant custodienda, siue ad ea, quae ad nauigationem spectabant, expedienda, continere se Venetijs. praesertim quod in Pontificia aula versabatur Ioannes Petrus Carraffa, in exitu superiorisanni, in Cardinalium numerum cooptatus, qui vt dixi, Venetijs ei non fauerat, et Petrus Ortizius Caroli Caesaris in causa Matrimonij Catharinae eius matertere, quam Henricus Octauus repudiarat, apud Pontisicem procurator; quem Parisijs autorem fuisse docuimus, vt acerrime in Ignatij ipsius mores, atque doctrinam, id quod etiam discedens commendarat amicis, inquireretur. His igitur ne quam sua praesentia aduersandi initijs rerum communium, antequam veritas corroboraretur, ansam praeberet, consedit Beatus Pater Venetijs. Reliqui vero, vt e Gallijs in Italiam, ita Venetijs Romam suis se pedibus contulerunt. terni faciebant iter, cum Hispanis permixti Galli, cum Laicis Sacerdotes, omni subsidio itineris spoliati, emendicatoque parce cibo, nec tamen intermissis, seu anniuersarijs dierum quadraginra ieiunijs, 4 Ratio itineris. seu quotidiana Synaxi. Somnum in imparatis pauperum Xenodochijs modo inter paleas, modo inter praesepia, saepeque toti imbribus madidi, fessique capta bant. Paupertas adeo eis suauis erat, vt eam sine multis, et magnis incommodis nullam ducerent. Tantum autem cogebant cibi, de crastino nihil soliciti, quantumj praesens necessitas compellebat. In hospitio mendicos, in itinere Viatores instituebant. Iter ipsum, soli cum essent, magnam partem in sanctorum rite precibus implorandis, psalmorumque canticis conterebant. Ergo qui tam durum vitae genus, tamque humile contemplabantur, ignari, quid in humanis pectoribus possit Deus, suspicabantur eos in proxima Vrbis direptione, quae Clemente septimo Pontifice Maximo antecesserat, fuisse versatos; ac proinde durissimis supplicijs piaculum suum luere; et absolutionis 5 Aerumnae grauissimae. gratia ad pedes properare Pontificis. Venetijs Anconam versus egressi, ad Adriatici maris oram biduum, triduumve sine vllo fere cibo (neque enim locus vllus, vbi corrogare stipem possent, Rauennam vsque se obtulit) exegerunt, desicientibus prae labore viae, cibique desiderio corporibus: cum tamen aliorum quisque magis, quam, suis incommodis angeretur. tanta in eos flagrabat charitas, tantus amor. Vbi paululum conquiessent, et Diuina potius ope, quam humana (perexigua enim inuenta est esca) virium aliquid, aut potius anhelitum recepissent, ad coepta peregrinationis reuertuntur incommoda. Vix itinere repetito, fluuium offendunt maximis, ac perpetuis imbribus, mille circiter extra alueum passibus exundantem. Cumque nummorum nihil esset, vix importunis precibus a portitoribus extorserunt, vt in alteram se studij partem, ripamque transueherent. Is cum plana camporum longe lateque stagnasset, diu nudis pedidbus fuit per altas aquas ingrediendum. Noctu igitur Rauennam madidi, fameque enecti perueniunt, nullo per eum diem, praeter panis frustulum, sumpto cibo, cum tamen pridie nihilo lautius accubuissent. Illud tamen commodi in tantis incommodis haustum est, quod Ioannes Codurius, qui laborabat e pedibus, valetudinem ipsa aerumnarum perpessione recuperauit. Rauennae publico in hospitio cum pauperibus diuersati, et pauperum pasti more, congruis etiam coenae cubilibus sunt excepti, squallore, pedoreque obsitis, quaeque fatigatos artus non ad quietem allicerent, sed quieti iam traditos nouis laboribus exercerent. Sordibus scatebant omnia, et mordacissimae bestiolae notis vndique excitatae pabulis fodicabant artus sopori iam deditos, ne quietem defatigati conciperent. Quarum ego rerum commemorationem, quanquam ad commendationem praeclarae virtutis, valet illa quidem plurimum, tamen ne quid habeat inicunditatis Oratio, non inuitus omitto. Rauenna postridie relicta, coelo adhuc nubibus tetro continuabant iter. cumque intumescentibus passim fluuijs, transitum negaret inopia, cogebantur aeris loco, calamariam modo thecam cum atramento, modo linteos thoraces portitoribus elargiri. sed crebris intercursantibus Anconam vsque fluminibus, imbribusque, actuariolum sine vllo cibo, potuque, ac sine vllo aere conscendunt. Anconam vero ipsam intra lucem, noctemque delati, portorium exigenti Nauarcho,
cum soluendo non essent, vix ab iracundo homine impetratum est, vt vnus e socijs e Nauigio lapsus, debitam emendicaret in vrbe pecuniam. Ac breuiore mora oppigneratum Bibliopolae Breuiarium est; acceptoque pretio, reddita sua Nauarcho 6 merces: tum recta omnes in Xenodochium, deinde tota Vrbe dispersi, ad hominum captandam misericordiam. Qua in humilitate, charitateque se vicissim acuebant, et inflammabant, materiamque sibi mutuo Deo gratulandi, et benedicendi praebebant. Ex ijs vnus, dum stipem in foro corrogat, et Socium alium, non procul aspicit, tunica alte succinctum, nudisque pedibus in emporio, modo ab hoc raphanum, modo ab illo olera mendicantem, tali spectaculo repente commotus, reputare secum ipse coepit eximiam sui Socij in tanta humilitate doctrinam, excellentis acumen ingenij, rara munera, ac dona naturae, quibus ille magnam. sibi gloriam perfacile posset apud homines, si inter eos versaretur, ac degeret comparare; tacitusque in ea cogitatione defixus incredibiliter affici coepit, et se prorsus indignum tam sancta hominum societate sentire. quae res postea quo frequentius ad animum recurrebat, eo se acrius sentiebat incendi, talique hominum societate capi. tanti est, propositam ante oculos disciplinam fraternae virtutis, non, oscitanter aspicere. Ergo ex humili illa conquisitione nummorum, tantum pecuniae comportatum est, vt non solum hilari, frugalique mensa famem suam vniuersi depulerint, verum etiam vnde breuiarium repignerarent, habuerint. Tandem, ad augustam Lauretanae Virginis aedem peruentum; in qua biduo, triduove in piarum rerum commentatione consumpto, Romam eodem patientiae proposito, eadem constantiae alacritate discedunt. Nihil enim hoc antecedentibus mitius iter. 7 Rursus alto cum cceno fuit, crebrisque cum imbribus colluctandum. Acciditque nonnunquam, vt Socij tres, cum iam bini, ternive seorsim, quo facilius neces fariam tuendae vitae stipem emendicando colligerent, ambularent, inani ventre, pleno autem imbribus dorso, et coeno obliti, totum traducerent diem. Iam Tolentinum coecis tenebris introierant, cum spe quaerendi de more cibi sublata, Simoni Rodericio gradienti per coenum, fit obuiam quidam obuoluto capite, qui praehensam eius explicat manum, impositisque silentio nummis, iterum complicat, et abscedit. Simon adaperta in Xenodochio manu, reperit quantum ad pauperem coenam, saris esset argenti: et vna cum Socijs collaudat Domini prouidentiam. Coenatum est pane, vino, caricis, et sua quoque portio Christi pauperibus reseruata; adeo erat in amoribus paupertas. Aperiat ad haec exempla posteritas oculos. Nam idcirco in his commemorandis multi sumus, vt quibus itineribus Maiores nostri ad sanctitatem niterenrur, inspiciat: nec ab eorum ardore, virtuteque degeneret, quorum in labores sine laboribus introiuit. Iam qui supererant ad Vrbem vsque diebus pari traductis inopia, vt in eius venere conspectum omnium oculis forte recentis, eam eminus venerabundi salutant, telluremque Deo quodammodo sacram, quaeque tot sanctorum corporum aceruis, tot Martyrum Sanguine redundaret, cum eximio omnes pietatis fensu, tum etiam Lainius nudo pede succedunt. 8 Lainius Romam pietatis causa nudis pedibus ingreditur. Mox ad limina sanctorum Principum Apostolorum, totis animis, corporibusque prostrati, cum pro re bene gerenda Dei clementiam prece solicita fatigassent, ad suae quisque nationis diuertit hospitium. Cum vero frequentantibus religiose Templis, serendis inter homines de pietate sermonibus, frugalitate, modestia, summae denique innocentiae, et sanctitatis edendis exemplis in hominum venissent ora; Exciti fama curiales Hispani aliquot opulenti, Patres confestim omnes in hospirium sancti Iacobi recipiendos curant; negantes suae esse dignitatis, nationisque committere, vt tales, tantique Viri tota Vrbe precario cibum quotidie quaeritent: simulque 9 Petrum Ortizium praeter spem habent fautorem. eos, quotidianis submittendis epulis, omni victus procuratione leuant. Petrum etiam Orrizium, quem aduersarium suspicabantur in primis, valde sibi praeter opinionem propitium, placatumque, Deo cor hominis immutante, reperiunt. qui Patrum aduentu cognito, Pontifici Maximo statim nunciat (is erat, vt dixi, Paulus Tertius e gente Farnesia) nouem Parisienses adesse Theologos, quipauperratis obsemantissimi, magnaque sui expectatione inter homines concitata, Hierosolymam cogitarent.
10 Adeunt Pontificem. Pontifex cum haec placidis auribus excepisset, iussit eos in posterum diem cum alijs aliquot euocari Theologis, qui super mensam de religione dissererent. Is enim erat ei Pontifici mos, vt audiendis inter epula Sapientibus, vna cum corpore simul animum pasceret. Iam qui circumstabant Vrbani Theologi modo ex hoc, modo ex illo multa rogabant, rogantibusque satis a Patribus cumulateque factum est, ipso quoque applaudente, et gaudente Pontifice. Sublata mensa ad pedis osculum deuoluuntur. quos Pontifex passis brachijs, quasi cunctos pariter amplexurus, Magnam, inquit, capio animo voluptatem, cum istam literarum eruditionem, in tanta animi demissione contemplor, si. quid vobis opus fuerit, quod quidem ad me spectet, libens dabo. At illi, Benedictionem, inquiunt, Beatissime Pater, potestatemque nauigandi Hierosolymam, supplices postulamus. Et haec, inquit, Pontifex libens largior. Hierosolymam tamen vos, non arbitror profecturos. Quae sane sunt a Pontifice dicta, vel quia Venetos nonignorabat arma contra Turcas parare (nam et is postea vna cum Caesare, Venerisque contra eos foedus inijt) vel coelesti aliquo instinctu, nauigationis. 11 Impetrant, quae volunt. impedimenta praesensit. Socijs etiam non dum sacris initiatis, suscipiendi sacros ordines potestatem quocunque ab Episcopo, vel Antistite fecit tribus, proximis diebus festis continenter. Ab eodemque Pontifice, rogante nemine, pecuniam semel atque iterum acceperunt. Ea postea cum alia Hispanicae Nationis liberalitate coniuncta, summam aureorum ferme decem supra ducentos expleuit: qua Venetias in vsum votiuae peregrinationis traiecta, ipsi Romae quotidianum sibi victum, mendicorum. instar, non sine eorum, qui disputationibus interfuerant, admiratione, quaerebant: pauloque post inanes; egentesque Venetias, quemadmodum antea venerant, reuertuntur. 12 Venetias reuersis acris initiantur ordinibus. Hic singularibus officijs, et paterna charitate ab Ignatio excepti, quo se acrius in virtutis exercitatione probarent, et qui sacris initiandi erant, ad sacros ordines compararent, denuo se se ad vsitata Nosocomiorum munera, ad exeuntem vsque Iunium, non mediocri tum suo, tum Ciuitatis commodo retulerunt. Quo tempore, cum ad Apostolici Nuntij pedes, is erat, quem dixi, Verallus, perpetuae paupertatis, et castimoniae vota, vna omnes vndecim nuncupassent, qui consecrandi Sacerdotes erant, per omnes ordinum gradus ad Sacerdotij sastigium prouehuntur; Mense Iunio, ipsis praecursoris Domini Natalitijs, tanta Arbensis Episcopi initiantis animi voluptate (is erat Vincentius Negosantius Fanensis, Vir et virtute clarus, et genere) vt ritus inter eiusmodi, qui tamen erant illi pro suo munere satis. crebri, nihil vnquam simile se testaretur expertum. Quod ille merito Diuinae gratiae, quae tum solito vberior, plemorque descenderet, acceptum retulit. Verum tantarum apparatu rerum, ornatuque munitis, nulla tamen in Palaestinam transmittendi 13 Intercluditur nauigatio in Palaestinam. facultas offerrebatur; cum iam graui inter Solymanum Turcam, Venetamque Rempublicam orto bello omnis peregrinorum, atque institorum nauigatio conquieuisset. Res fuit hominum obseruatione digna: vt cum peregrinorum in ea loca traiectio, nec multis annis ante, nec multis item post ad annum huius seculi sepruagesimum intermissa memoretur; eo tamen anno omnis sit in Palaestinam aditus interclusus. Nimirum declarabat etiam tum suam Dei bonitas prouidentiam, quae cum occultissime suorum peregrinorum gressus ad altiora quaedam, quam ijs ipsi spectarent, putarentve, dirigeret; eorum et fixa consilia, et institutum prope iter abrupit, ad aliaque longe praeclariora, consilio meliore conuertit. Ergo spe destinatae nauigationis abscissa, et si voti religione soluti videri iam poterant, tamen ne qua prorsus religio solicitaret animos, placuit post acceptum Sacerdotij decus, non se continuo commouere Venetijs, sed illic terendis Nosocomiorum liminibus, vsque ad anni vertentis extrema, quemadmodum Parisijs conuenerat, expectare. Id consilium satis ex se pium, prudensque in aliud postea commodius, salubriusque commutatum est. Nam charitatis apud aegrotos, et humilitatis crescente palaestra, cum animaduerterent extremo Iulio modicum temporis superesse, siue ad primitias Sacerdotalis ordinis Diuinae Maiestati libandas, siue ad colligendam quodammodo mentem, valetudinariorum occupatione distractam, salutare admodum visum, Ciuitatis vitare frequentiam, et in finitima Venetorum Oppida alios alio dispergi, vbi et piae precationis studio sibi iam vacarent attentius, et quotidiaui mendicitate
pastus, subitisque in foro concionibus, cum interiori, et domesticae fanctitati, tum externorum vtilitati consulerent. Interimque si quis forte restinctis bellorum incendijs, Hierosolymam pateret aditus, Venetias e propinquo, vna omnes accurrerent. Ignatius igitur cum Fabro, Lainioque Vicentiam: Xauerius, ac Salmeron in Montem Celsum, Oppidum Patauio distans milliaribus non plus quindecim: Codurius, Hoziusque Taruisium: Claudius, et Simon Bassanum: Paschasius, et Bobadilla Veronam distributi sunt. et quo se arctius secessu ipso locorum, diuina cum mente coniungerent, humiles ad habitandum. casas proximis in suburbijs, ruinosas plerasque, et caeli patentes iniurijs, ab interuentoribus tamen vacuas, consulto 15 Genus vitae Patrum in hoc secessu. deligunt. Hie dum emendicato, tenuique cibo victitant; dum mutua obedientia, facta vicissim alterius in alterum per hebdomadam potestate, verae student humilitati, dum diurnis, nocturnisque precibus operam dant, dum breues somnos abiecto in stramine de solo carpunt, tandemque corpus suum verberum acerbitate castigant; quadraginta dierum spatio simillimam Angelorum vitam inter mortales egerunt. Quo dierum elapso numero, tanquam caelestibus grauidati muneribus, 16 Adiuti et Proximi. cum iam iamque quod breui parerent, parturirent (nec enim ad vnius con templationis otsum, sed ad sua bona communicanda cum proximis vocabantur) ex coecis illis antris, latibulisque suis in lucem Vrbium repente conuolant, et celebritatem, quam tantisper oderant consectati, populum ex editiore loco voce, gestu, pileo conuocant. Maximus vndique omnium hominum fit concursus, sed tanquam ad ioculatores, non concionatores; et oblectandi sui gratia, risusque captandi, non compungendi animi, et commutandi: inuitante praesertim ipso oris habitu neglecto, atque inculto, et peregrini maxime insolentia sermonis. Verum vt animaduersum est seuere, serioque agi, nec iam locum esse facetijs, ac iocis, sed lacrymis, atque singultibus; tum demum petulans turba, et quod genus esset hominum, quod deridebat, agnouit; et nihil offensa squallore vestium, barbaroque sermone ad grauitatem se ipsa composuit, eos denique veros Christi admirata praecones, quorum praeceptis saluberrimis, sobrias cogitationes momento susciperet. Magna omnino commutatio fiebat in vulgus, cum ad orationis ardorem accederet hospitum continentia, qui nouo. quasi miraculo non modo nihil ab auditore poscebant, sed respuebant oblatum. Hinc nimirum laudabilis illa, et retinenda vbique Societatis consuetudo, vt in medijs foris, atque plateis desides hominummentes, diuinis ex improuiso sermonibus quodammodo circumuentas erudiat, et ad pietatem informet; et qui perraro ad sacras aedes accedunt, eos verbo Dei, nec opinantes inuadat, et a flagitijs, ac sceleribus ad sobrietatem, ac recte facta traducat. Enituit in sua cuiusque Prouincia pietas, et singularis virtus, vt etiam incitatiore 17 Nonnulli Patrum aegrontant. ad eam cursu, quorumdam periclitata sit salus. Ignatium, Lainium, et Simonem in assidua suorum corporum vexatione, ac contentione laborum, flagrantissima aestate praesertim, graues corripuere febres. Ignatioque insuper permolesta. erat ex crebris lacrymis lippitudo; Simonem autem Bassani apud Antonium quemdam Anachoretam, pium admodum senem (nam illuc se cum Iaio receperat) adeo vehemens exagitabat morbus, vt eius Medici saluti diffiderent. eandem quippe vitam, ac diu ille exereitatus athleta, austeram scilicet ambo ducebant. victu arido, duroque, et robore pro cubill contenti, laboribus pro more hospitis frangebant corpus, cum vicinos quoque interdum fundos circumducto senis asello ad emendicanda alimenta obirent: et, si quid aliud operis, munerisque suseipiendum erat, obuia 18 Charitas Ignatij aegroti dum properat ad Simonem grauius aegrotantem, quem et praedixit sanandum. charitate praeriperent. Ergo attritis ad vltimum vsque discrimen Simoni viribus, nihil prius Ignatio fuit, quam vt ad aegrotantera Socium, vna cum Fabro se consolandi causa conferret. Cura igitur aegrotantis Lainij longe minore cum periculo decumbentis, Vicentinorum quorumdam pietati commissa; ipse febribus adhuc implicitus, Bassanum pedibus, vna cum Fabro passuum millibus ferme triginta contendit tanta celeritate, vt Faber admiraretur. Simonem; vt suis excepit amplexibus, bono animo esse iussit, haud obscure significans eo morbo nequaquam ipsi moriendum esse. Et quoniam sua toga vestitum, et super asseres iacentem reperit, dedit operam, vt per Anachoretam illum conquireretur lectulus, in eoque detracta vesse collocaretur aegrotus. Exinde
melius factum est aegro, et mox etiam salus ipsa penitus restituta, vt vim eximiae charitatis agnoscas, quae vt velox tanto interuallo aduolauit ad aegrum, ita et praesens liberationem morbi attulit. Cuius exitum rei, ne de miraculo posset ambigi, Ignatius ipse cum se ad orandum in itinere contulisset, comiti suo Fabro ex oratione praedixerat. cui et tum Faber Socij, et Simon ipse quamdiu vixit, vitam suam acceptam retulit. Hoc signum atque prodigium sequutum est aliud, ad continendos in susceptae religionis sententia posteros haud minus efficax. Cum enim e tribus Ignatij socijs Fabro, Claudio, Simone vnus in arrepto proposito vacillaret, spectro inusitato perterritus, confirmare animum coepit. cuius nomen ne quid forsitan in illa Sociorum paucitate offensionis haberet, silentio inuoluendum, nostris Maioribus visum est. sed licuit posteris de eo, quem proxime nominauimus suspicari, vt eidem sit salus animi per Ignatium reddita, cui fuerat corporis. serunt cum quatuor isti ab hospitio Anachoretae digressi, Bassani consedissent, 19 Vnus Sociorum terribili viso confirmatur in Vocatione. haesitantem fratrem solitudinis amoenitate pellectum, huius actuosae vitae labores cum illius otiosae quiete; et huius pericula cum illius, vt ei videbatur, tuto perfugio coepisse conferre, ancipitique distractum animo, instituti sui magnitudinem expauescere. ita maritimo velut aestu iactatum ad Anachoretam consilij causa voluisse reuerti: sed vix pedem extulisse domo, cum ei semel atque iterum Vir occurrit armatus, qui truci aspectu, strictoque gladio minitans exeunti, pedem referre coegerit, nec prius insequendi finem fecerit, quam ille praecipiti cursu in Ignatij refugit amplexum. Obstupescentibus vbique incolis, qui cum pauore fugientem cernerent; eum tamen; quem fugeret, non 20 Anachoreta virtutem praestantem B. Ignatij diuinitus cognoscit. videbant. Ne illud quidem ad confirmandas Sociorum mentes miraculo caruit. quod cum ad solitarium illum, quem modo dixi, Simonis videndi causa, vna cum Fabro se contulisset Ignatius, senex dum curiosius hunc obseruat, exteriore fortassis specie, suaeque vitae normav animi eius metiens sanctitatem, statuit nihil in eo singulare inesse, nihil quod admiratione admodum dignum videretur. Sed bonae, ac simplici hominis menti nequaquam permisit Deus errorem diutius insidere. Solito vehementius illuxit oranti, plane vt intelligeret, quem parui ipse faceret, eum Apostolico plenum spiritu virum esse, et ad multorum salutemVas electionis electum, puderetque iam senem leuitatis suae, quod et euulgare postea non erubuit. Documento insigni, quam non sit temere de Dei famulis ferenda sententia. Idem narrabat, cum in domum suam neminem prorsus admitteret, multorum iam exemplis, qui suis votis minime respondissent, edoctus; in admittendis tamen illis, quos dixi, Patribus, tam se facilem pronumque sensisse, vt eos sine scelere non auderet excludere. Porro amoenus ille secessus Anachoretae, post annos aliquot ad nos translatus, velut nostris vsibus minus aptus, Capuccinis Patribus est relictus. Non dum destinatum a Patribus expectandae nauigationi tempus abierat, cum omnes ad Ignatium veluti ad Parentem Vicentiam prima apud eum facturi sacra, deque communi re acturi conueniunt. Sacrificatum est ab omnibus praeter quam ab Ignatio, et Rodericio; quorum hic paulo post Ferrariae; alter autem tanti mysterij reuerentia pauidus, laxiorem ad apparatum animi sumpsit diem: multoque post Romae in aede Sanctae Mariae ad Niues, ad ipsa vagientis Christi cunabula, eius natali 21 nocte, suas quoque Deo primitias vltimus obtulit. Habitabant Vicentiae, vna simul in Coenobio suburbano, quo se antea B. Pater cum Fabro, Lainioque receperat, bellorum olim euerso turbine, et reuulsis foribus, ostijsque, ventorum flatibus vndique peruio. Palea lectum praebebat, pabulum mendicatio. Ergo ex eo numero duo, quod necesse erat inmorbum lapsi, publicum in Nosocomium, vastum illud quidem, et satis amplum, sed patens vndique, transportantur. Hic perangustum nacti lectulum, vix vtriusque capacem, praeclaram eodem tempore patientiae, paupertatisque materiam nacti sunt, auctis sibi inuicem inter angustias, et morbi difficultates, incommodis. Suadebat tamen vtrique virtus, et mutuas tolerare molestias importuni frigoris, seu caloris, et sibi quoad 22 B. Xauerius aegrotanti S. Hieronymus apparet, et quaedam praedicit. poterant vicissim parecre, nec suae magis necessitati seruire, quam fratris. sed ab humana desertis ope, et rebus pene omnibus destitutis, affuit, vt fere fit, repentinum de caelo solatium. Nocte intempesta alteri eorum (is erat Franciscus Xauerius) qui se vigilem putabat esse, inclytus Ecclesiae Doctor Hieronymus, cuius ille studiosus in primis erat, spectandum specie graui, ac veneranda se obtulit, eumque peramice consolans, Tu, inquit, hyemem insequentem Bononiae perages, et multis ibi laborum procellis,
incommodisque iactaberis. Deque tuis Socijs alij Patauium, alij se Romam transferent: alij item Ferrariam, Senasque concedent. fidem visi fecit mire ad verbum expleta praedictio. Nam et ipse Xauerius, cui obtigit cum Bobadilla Bononia, in magna rerum omnium inopia quartana iactatus, vehementissimos in eo morbo labores tulit: quibus adeo deformatus est, eamque subito contraxit maciem, vt effigies quaedam videretur spirantis mortui; et distributis per Italiam Patribus, ea ipsa, quam Beatus Hieronymus indicauerat, sociorum, cunctis adhuc vaticinationis ignaris, distributio facta est. Cum enim in vnum omnes coacti locum de Palaestina rursus peregrinatione quaesissent (nam adhuc classibus aequor infestum spem profectionis ademerat) de communi sententia decernunt, vt id spatij, quod ex votis conceptis reliquum erat, ne 23 Distribuuntur Patres in Vibes aliquot Italiae, incensi semel animi cessatione torperent, fructu etiam vberiore traducerent. Itaque praecipuis Italiae Vrbibus, inter se descriptis, praesertim ijs, quae studiorum sedes essent, et frequentissima iuuentute florerent, alij alio discedunt; in id interim totis animis excubantes, an alios aliquos ad eadem instituta Deus acciret. Bononiam igitur Xauerius, et Bobadilla, Senas Salmeron, et Paschasius; Ferrariam Iaius, et Rodericius: Codurius, Hoziusque Patauium destinantur. Ignatius minus iam impedimenta formidans, vnaque Faber, ac Lainius Romam iter intendunt, vt sese Romano Pontifici ceterorum nomine ad Catholicae fidei propagationem, et animorum lucra, quemadmodum 24 Primae viuendi leges, quas sibi praescripserunt. Lutetiae vouerant, consecrarent. Verum prius quam se ipsi disiungerent, mutuoque distraherent, quo paratiores ad animorum causas accederent, legibus se quibusdam adstringunt, quibus sancte, constanterque parerent. Ac primum quidem, vt suum illud perpetuo teneant, ne quid nisi ostiatim emendicatum ad vsus vitae necessarios vel exigant, vel accipiant: ac ne alias quidem ad diuersandum aedes praeter publicas hospitales domos perquirant. Deinde, vt ad tuendam concordiam, tum etiam ad. Christianae humilitatis, et obedientiae palaestram, mutua sibi officiorum vicissitudinc alternis famulentur hebdomadis: idque seu publice, vbi habenda sit concio, et tale aliquid ceteris inpectantibus peragendum; seu priuatim, vbi ad se vicissim regendos temperatione sit opus. Ad haec in concionibus illud antiquissimum semper ducant, vt in auditorum pectoribus studium virtutis ingenerent, et odium acre vitiorum. Decalogi, Ecclesiaeque praecepta perdiligenter enucleent, et ad ea seruanda sempiternis, aut superum praemijs obijciendis impellant, aut Inferorum supplicijs; omninoque intelligant sibi magis agendum ad populum ardore animi, atque oculorum, quam oratione composita, delectuque verborum. Postea etiam imbecillam aetatem, rudemque plebem Christianis moribus, ac praeceptis informent: cupientesque sua enuntiare peccata, faciles auscultent, et in omni pietate confirment. Inter haec vbi satis, superque publicis muneribus factum sit, curarum aliquid ad aegrotorum deriuent hospitium; nullo seu in animos, seu in corpora misericordiae munere praetermisso. Denique nihil intentatum relinquant, quod vel ad maximam Diuini Nominis gloriam, vel ad animorum salutem senserint expedire; nullis ante oculos propositis praemijs, nisi vna Dei gloria, pro qua suas animas, interposita 25 Prima impositio nominis Societatis IESV. religione Voti tradiderint. Cum in his rebus decernendis vna omnium mens, vna sententia fuisset, venit in mentem illud etiam in conuentu referre, quid ijs respondendum videretur, qui rogarent, quos se homines, et cuius disciplinae esse dicerent. Adhibitisque ad eam deliberationem precibus accuratis, cum secum ipsi reputarent neminem inter ipsos dignitatem capitis obtinere, nisi eum, cuius se addixissent obsequijs, Christum IESVM, nostrae salutis autorem, omnes in eam haud dubie, vt infra demonstrabitur, autore Ignatio, iere sententiam, vt quem sibi ducem in hominum quaerenda salute, suarumque actionum omnium statuissent exemplar, eius sibi potissimum nomen assumerent, et ab eo, qui vera esset hominum salus, haec instituta Sodalitas, IESV Societas vocaretur. His muniti legibus, atque decretis Vicentiam, non sine ingenti Ciuium moerore, ac desiderio 26 Labores primoium Patrum in iuuandis Proximis. relinquunt, et alias florentissimas sparsi per Vrbes, priuatis, publicisque colloquijs cum hominibus agere instituunt, tanta orationis copia, agendique prudentia, tanto animi ardore, motuque, vt cum omnium oculos in se conuerterent, animos etiam raperent, et immutarent. Atque vt suis parerent decretis, toti erant in ciendis animis, et omni ratione flectendis. stipem vicatim obsecrabant ad victum, degebant inter egenos egeni, nihil in concione, nihil post concionem a circumfusa multitudine postulabant,
ac ne oblatum quidem accipiebant, tantae abstinentiae populis admiratione suspensis: plebem infimam, puerosque patienter instituebant, eademque aequitate annuntiantibus actus suos sedulam praebebant aurem. Nec in templis modo, sacrisque locis, verum, etiam in ipso foro, publicisque plateis ad detestanda flagitia Mortales, maxime vero ad renouanda Eucharistiae, Confessionisque mysteria, quae iam pene consenuerant, inflammabant, eo efficacius, quo praesentius aderat e caelo Deus admirandis quoque prodigijs. 27 Miraculum Diuinissimi Sacramenti. Narrabant enim paulo ante in pago agri Taruisini, cui Salzanum nomen, Laurentium quendam Sacerdotem cum caelestem Eucharistiae Panem ad aegrotum sine pompa, comitatuque deferret, asellos quosdam extra Oppidum offendisse, qui cum Presbytero, occurrissent, veluti sentirent, quod ille deferret, ex vtroque viae latere repente discreti procubuerunt in genua. Sacerdotem vero ipsum vno puero comitatum, rei nouitate attonitum, medium inter mites ambulasse quadrupedes, eas vero quasi pompam ducerent, praeeuntem fuisse secutas, et Presbytero in aedes ingresso, constitisse pro foribus; nec inde prius abijsse, quam is ab aegro reuersus, eas ad sua pascua cum benedictione dimitteret. Id multis testibus diligenter interrogatis, in publicas relatum est tabulas, et inde ortam in honorem tanti mysterij sodalitatem ferunt. Quoniam autem Simon Rodericius, qui fuit vnus e decem, in eo se Pago fuisse restatur, et pro indaganda veritate, quam suis literis traderet, non mediocriter fuisse solicitum, placuit et nobis rem nostris literis eo mandare libentius, quo grauiore ab autore, testeque manauit. Nec nouum, Diuinae sapientiae videri debet, voluisse Deum per animantes rationis expertes, ipsos interdum homines erudire, cum his affinia non ignoremus per Antonium Olysipponensem, et alios insigni sanctitate viros fuisse patrata; vt quam recusant homines ab hominibus disciplinam, eam accipere cogantur a bestijs: et qui fidei Magisterio nolunt esse subiecti, subijciantur in discendo iumentis. Iam vt vnde aberrauit, reuocetur Oratio, toti in formandis ad Iustitiam animis Patres erant. Et, si quid ex his muneribus restabat ocij, id in Valetudinaria publica conferebant ingenti aegrorum, afflictorumque solatio. 28 Quibus sane rebus Christi bonus odor longe, lateque diffusus, laetas vbique proferebat fruges, vt ex tenui illo, exiguoque principio paucis diebus non modo per Italiam ferme totam Societatis nomen, ac fama peruaserit, verum etiam ad ceteras inde nationes populosque manarit. nihil vt mirum videri debeat, si praecipuae illae, quas nominauimus Italiae partes priscae Societatis irrigatae laboribus, suam perpetuo in eam beneuolentiam conseruarint; eique Collegia, Domosque ab Apostolica vix sede receptae construxerint, ac locarint. Ac Bononiae quidem euenit, non modo vt Collegium poneretur, sed vt in ea ipsa aede, quam Xauerius incoluerat. Namque is vbi primum Bononiam attigit, cum ad Nosocomium diuertisset, pro insigni sua aduersus Diuum Dominicum pietate, primum sacrum ad sancti illius Patriarchae corpus fecit, eaque sanctitatis specie; vt ex ijs, qui interfuere, religiosa Virgo Elisabeta ad propinquum suum Hieronymum Casalinum Sancti Petronij Canonicum, Paroeciaeque Sanctae Luciae Rectorem, de Peregrini Sacerdotis virtute multa narrarit. Vnde ad consuetudinem incitatus Hieronymus, cum multo plura vsu comperisset, adeo conciliatus est, vt ipsum ad se migrare Xauerium voluerit. Neque id Pater abnuit ob aedis sacrae opportunitatem. Sed diuersorio, temploque contentus, cetera emendicandi morem non praetermisit. Inde in Canonico mansit mira, in Societatem beneuolentia, inde semen ortum Collegij, et tandem ex ipso, quod Xauerius incoluerat domicilio, ad eius memoriam concinnatum sacellum est. Eiusdem institutione ad insignem pietatem profecit Matrona nobilis Elisabeta Gozadina, quae postea Collegio loco matris est habita. Atque haec Xauerius ceterique per Italiam Socij. 29 B Ignatius in Romano itinere multa diuinitus cognoscit. Ignatius vero cum Fabro, et Lainio (vt demonstratum est) Romam properans toto in itinere praesertim dum quotidie Caelesti Pane reficitur, frequenria supra naturam diuinitus lumina recepit. Illud maxime, quod diu in optatis habuerat, animo versabat; quemadmodum posset quasi in familiam Christi IESV famulus cooptari, assidue sanctissimam rogans Matrem, vt apud filium sibi conditionem inueniret: id ipsum ab aeterno etiam, Patre flagitans, vt cum filio collocaret. Itaque sanctis hisce cogitationibus plenus, quo die propius accedebat ad Vrbem, cum Templum ex itinere salutandi numinis gratia solus esset ingressus, mente excessit a sensibus, et in ipso contemplationis aestu Maiestatem Dei Patris, qui Filio IESV Crucem baiulanti, se, suosque amicissime commendabat,
30 Pollicetur Chri stus Dominus ei se, et Societati Romae propitium fore. clarissima luce perspexit. quos cum, in suum Iesus patrocinium fidemque reciperet, ad Ignatium placido ore conuersus, Ego vobis, inquit, Romae propitius ero. Quo ille tam mirifico viso dulcissime recreatus, Fabrum, Lainiumque compellans, quid nobis, inquit, futurum sit Romae, in crucem ne Deus, an in Rotam agi nos velit, haud mihi quidem satis est exploratum: illud certe valde persuasum est, IESVM nobis quocunque in euentu 31 Occasio confirmandi nomen Societatis IESV nunquam defuturum. et simul vt eorum in senrentia pectora magis roboret, visum indicat. Hinc praecepta iam in sententia animum confirmauit, tanquam penitus in familiam Christi IESV receptus, eiusque patrocinio tutus, ac benignitate eius in recipienda clientela inuitatus, vt caetus, quem subinde instituit, Societas IESV nominaretur. Porro huius promissi fidem, nostra tempestate iam cernimus, cum adeo creuit in Vrbe Roma Societas, non modo numero, verum etiam fama, existimatione, necessarijs etiam vitae subsidijs, vt nequaquam ambigat de fide promissi, qui promissi intueatur euentum. Ex Vrbe vero ipsa in omnem terram, et in fines Orbis terrae est propagata, vt quod in Apostolorum Principe Petro B. Leo Pontifex obseruauit, idcirco eum ad Arcem Romani Imperij fuisse diuinitus destinatum, vt lux veritatis, quae in omnium gentium reuelabatur salutem, efficacius se ab ipso capite per totum mundi corpus effunderet; id etiam liceat in huius pusillae Societatis ducibus obseruari. ideo eis Romae voluisse Deum se praebere propitium, vt recens haec quam ad multarum gentium parabat salutem, instituta Sodalitas, inde caperet suae dona clementiae, vnde ipsa facilius in vniuersum Orbem duceret 32 Ignatius, et Socij operam suam Pontifici Maximo dicant. propagationis initia. Tantis igitur Patres exhilarati promissis Vrbem intrant Octobri Mense, et vt prima sese opportunitas obtulit, Pontificem adeunt. Huic et suam, et reliquorum operam, vt inter se conuenerat, ad Apostolicas praecipue functiones, citra speciosa tamen honorum vocabula, et dignitates offerunt. Haud ingrata bono fuere Pastori 33 Faber, et Lainius publice docent in Romano Gymnasio. pia Patrum studia, et dum alia se praebet occasio, Fabrum iubet, Lainiumque in publico Sapientiae Gymnasio literas profiteri. Ignatius vero cum in alijs pietatis muneribus studium suum, tum in spiritalibus exercitationibus proximo cuique nauabat: quibus in exercitijs praeter alios complures, Viris quibusdam Illustribus operam dedit. In 34 Ignatius multos, et in his Cardinalem Contarenum excolit. ijs Cardinali Contareno excellenti eruditione, pietate, ac grauitate Viro. qui propositas sibi ab eo commentationes expertus, adeo magnifecit, vt sua etiam manu descripserit. Gemino igitur ex Societate praesidio instrumentoque, proximorum commodis seruiebatur, literis, ac pietate, formandis moribus, et acuendis ingenijs, vt tanto vehementius in his parandis insudandum posteritati sit, quanto in ceteros haec ipsa transfusa, commutationes fecisse maiores toto in Orbe terrarum, magna nostra cum voluptate sentimus.
1538 Septimo ac trigesimo decurso iam anno, brumalique ferme tempore ab vndecim per Italiam Patribus distributis in animarum causa consumpto: qui ex eis ab Vrbe aberant, vt ad extremam circiter Quadragesimam insequentis anni consilij capiendi causa conuenirent, 35 Et Petrum Ortizium in Cassinate monte. per literas admonentur. Interea Petrus Ortizius, cuius non semel est facta mentio, Ignatij consuetudine degustata, animum ad Diuinas eius exercitationes adiecit, facturus et ipse salutaris illius institutionis periculum, quam multorum et vsus commendabat, et fama, qui quo liberius salubriusque animum exerceret, neve aut Caesareae procurationis munus, aut amicorum salutationes obstreperent, perexiguo famulorum numero in Cassinatem Montem secessu, oIim Sancti Benedicti, ac magnifico hodieque Coenobio, et insignium pietate Monachorum familia nobilem secedit. Ibi Magistro Ignatio, continenter ei contemplationi ad dies quadraginta operam dat: et pio studio par exitus fuit. quem, nisi Ignatius autor fuisset de vitae summa nihil mutandi, nec decursa iam prope aetas, nec corporis constitutio minus apta retardassent, quo minus repudiatis illico rebus humanis ad laboriosam vtique Ignatij vitam, disciplinamque descenderet. Tamen ex eo tempore mire ei deditus, obstrictusque fuit, et eius vbique familiam omni ope, studioque defendit. Is postea gloriari solitus est, nouum se Theologiae genus apud Ignatium addidicisse, quam tanto ceteris praeferret artibus, atque doctrinis, quanto praestantius 36 Moritur Hozius Patauij primus mortuorum Societatis. est discere vt agas, quam vt ceteros doceas. quippe in hac, intelligendi vim dumtaxat, in illa, voluntatem insuper expoliri, et ad splendorem summi boni, et aeternitatis amorem, totum hominem excitari. Per id tempus cum in hoc secessu Ortizio adesset Ignatius, Patauij BaccalaureusHozius, cui Prouinciam illam cum Codurio obtigisse
diximus, dum in suo munere intenta cura versatur, breui morbo solutus corpore, ad Deum abijt. Elatus est Vir egregius paulo ante, quam de constituenda religione deliberari coeptum est, Vnus ex ijs, quos Venetijs ab Ignatio dicebamus spiritalibus exercitationibus ab humanis ad Diuina conuersos. Aggregatus ad decem, studuit moribus, ac factis exprimere, quorum imitabatur ardorem, in animorum praesertim Iucris, et sanctae 37 Eius laetitia in carcere. Crucis amore. Qui dum Patauij, vna cum Codurio versatur, totamque Ciuitatem suis ambo concionibus, sermonibusque permiscent, rei nouitate in suspicionem adducti, ab Antistitis suffraganeo abripiuntur in vincula. Hic ferro, manicisque constricti noctem exigunt tanta exultantis Hozij laetitia, vt temperare ab risu non posset. quanquam ea diuturna non fuit. Postero namque die rebus accuratius inspectis, non modo liberi de custodia, verum etiam omni ad animarum defensionem instructi fauore, cum honore mittuntur. Hozius autem cum iam multas ad Patauinum populum conciones habuisset, ardentiore aliquando spiritu concitatus, in forum ipsum concionaturus egreditur, propositaque hac ex Euangelio sententia, Vigilate, et Orate, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit, Multa de suprema illa hora acri oratione disseruit. Quis crederet sibi ipsum vaticinari? et idcirco de hora illa tanto animi sensu fecisse verba, quod 38 Os mortui formosius. appropinquantem forte suum praesagiret occasum? Breui delapsus in morbum, in communi pauperum diuersorio occurrit Christo Domino; non vt plerique pauidus angore et solicitudine conscientiae, sed tranquillus, vt pauci, conformatione morum, et vitae recentis exordio. Cuius Viri sanctitatem haud obscura in extincto corpore indicia declararunt: qui cum esset in vita subniger, vultuque deformior, in morte adeo venusto, atque eleganti repertus est ore, vt suos exsaturare Codurius oculos, lacrymasve tenere prae gaudij voluptate non posset. et B. Ignatius in Cassinensi secessu, cum pro eodem, quem ex graui morbo periclitari cognorat, Deum supplex oraret, repente animo a sensibus 39 Eius animam euolantem in caelum videt B Ignatius: et mox clarissimum Sanctorum in coetu. auocatus, vidit eius animam, vt olim eodem loco Germani Episcopi Benedictus, luce clarissima circumfusam; eamque inter Angelorum manus euectam ad Paradisi gaudia peruolare. Cumque ad Missae sacrificium aliquanto post se conferret, atque in concipienda generalis confessionis formula omnes rite caelites inuocaret, splendidissimum item Beatorum agmen eius repente aspectibus sese obtulit, Hozio sic coruscante, vt exuperantia fulgoris, ac lucis secerneretur a ceteris, Fidem visi fecit recens ad multos dies Ignatij lacryma e dulcissima voiuptatis haustae memoria. Cuius idcirco Socium ad sese Deus forsitan cito rapuit, quo suis apud se precibus. orienti familiae suffragaretur vberius. 40 Addit Societati B. P. Franciscum Stradam. Et ea quidem vel absente augebatur Ignatio; quo nec dum ad Vrbem regresso, in demortui locum restitutus est alius, haud impar Hozio, consors laborum, ac meritorum. Quippe vix e Cassinate Beatus Pater descenderat, cum in itinere adolescens occurrit Hispanus, haud illi ignotus Franciscus Strada; qui e Cardinalis Io. Petri Carraffae familia cum alijs egressus Hispanis, dum Cassinum versus iter habet, siue conuenturus Ortizium, cuius opera in Cardinalis familiam ante peruenerat, siue militandi studio Neapolim petens, Diuino consilio ineidit in Ignatium, cuius vel vno congressu, colloquioque (quae vis erat hominis in dicendo) ad nobiliorem repente militiam vestigium, animumque conuertit; et redeuntem Patrem comitatus in Vrbem mox etiam vitae sanctitate, subeundisque pro Christo laboribus est secutus. Romae dein paucis diebus ab Ignatij reditu, complures alij rebus omnibus ornatissimi, seu tam sancti coetus admiratione permoti, seu interiore Dei lumine collustrati, cum in humanis nihil constans, nihil solidum 41 Prima primorum Patrum Romae Sedes. reperirent, in eundem coetum, numerumque venerunt. Interim et ceteri Patres ad Vrbem Romae labente Quadragesima, suis ex Oppidis accedebant, vbi Ignatius, Socijque duo, Faber, et Lainius in domo, Vineaque Quirini Garzonij summa virtute Viri domicilium collocarant, haud ita procul ab Aede Sanctissimae Trinitatis in Cliuo, qui mons Pincius nominatur. sed vbi rescitum est ab amicis, reliquos aduentare Sodales conductis aedibus amplioribus, auctores fuerunt Ignatio, vt relictis prioribus perangustis, in has paulo laxiores, opportunioresque ipsorum vsibus emigrarent. Atque huc 42 Secunda Sedes, cuius certus locus ignoratur. exacto Paschate congregantur. Hic cum viderent ne tum quidem sanctae Ciuitatis adeundae consilium ex Voto procedere (non dum enim, vel promissi religione liberi, spem abiecerant) nihil prius habuere, quam vt Petro Ortizio nummos aureos decem, ac ducentos anno superiore partim a Pontifice per eum acceptos, partim a pijs Hispanis viatici
43 Reddunt pecuniam acceptam ad peregrinationem Hierosolymitanam. nomine conquisitos, per eos ipsos Argentarios, apud quos eam pecuniam deposuerant, restituerent: ne videlicet alios in vsus, praeter eos, quos Domini dederant, insumerentur, ipso admirante Pontifice, dominisque tantam hominum abstinentiam. Deinde facta potestate perampla a Io. Vincentio Carraffa Cardinali Neapolitano, Pontificis in Vrbe legato, cuncta Ecclesiae administrandi mysteria (Pontifex enim ipse Nicaeam 44 Praecipuas Vrbis Curias inter se diuidunt ad pios labores. vsque, ad componendas Caroli Caesaris, Franciscique Regis controuersias, quo eos euocauerat, se contulerat) omnes vno consensu decernunt, ad eam munerum varietatem rite obeundam, partiendas inter se Curias, et Templa quaedam in celeberrima quaque Vrbis regione sita. In ijs Diuino verbo primum ad omne Christiani officij munus populum inflammare; deinde plebi, puerisque vicatim Christianae legis instillare praecepta; tum quacunque possent ope, auxilioque tueri animos ardenter instituunt. Septem numero ea Templa fuerunt; et in eo, cui Virgo a Monte Serrato nomen est, Hispanicas conciones Ignatius, alij alibi habebant Italicas. Faber, Xaueriusque alternas in Basilica Martyris Laurentij, quam extruxit S. Pontifex Damasus; Lainius in Saluatoris ad Laurum; Salmeron in B. Luciae Virginis, Martyrisque; Iaius in D. Aloysij Francorum Regis; Simon ad Archangeli Michaelis in foro Piscario; Bobadilla denique apud Argentarios in Sancti Celsi, concurrente vndique Romano populo, et obstupescente, Clericos linteatos nouo more, nouoque exemplo pulpitum scandere. Et ad Ignatium quidem Viri in primis nobiles concurrebant, vt perbeatus sibi videretur Ortizius, quod eo Romae concionante, ne vnam quidem ex eius concionibus intermisisset. Doctor quoque Hieronymus Azzius affirmabat, neminem a se vnquam auditum, qui tam apte sibi videretur ad persuadendum verba facere, et tanquam potestatem habens, munus illud tractare, quam Ignatium. Omnino omnium is erat ardor, vt cibi immemores, suique penitus obliti, praeter animas nihil appeterent; ac tum demum parandi prandij veniret in mentem, cum e Templis reuersi meridie, nihil domi, vnde se alerent, reperirent: egredique confestim ad stipem emendicandam, laboribus iam exhausti, et alieno etiam 45 Renouatur frequens vsurpatio Sacramentorum tempore cogerentur. Singuli tulere sui laboris pretium. Paucis diebus partim vitae innocentis exemplo, partim docendi, hortandique assiduitate, ingens animorum commutatio facta est: praecipue saluberrima illa nascentis Ecclesiae consuetudo, crebrae peccatorum confessionis, et fractionis panis, longo seculorum interuallo reuocata. Nec minus Et frequens praedicatio Verbi Diuini. vtiliter ad fouendos ignes, ex assidua mysteriorum vsurpatione conceptos, sanandosque animorum morbos in Ecclesiae mores, inducta toto anno ad populum sacra concio, per festos scilicet, Dominicosque dies. Orbis quoque pueris, puellisque, et miserandis 46 Multa pia opera inchoata. Virginibus, quarum cum animis pudor in discrimen offerebatur, consuli coeptum; itemque foeminis, quae se a flagitioso vitae genere colligebant, et cathecumenis, qui vel a Iudaeis, vel a Saracenis ad sanctam fidem transibant, eadem ratione prouisum. Quibus postea pietatis, charitatisque muneribus peropportunae sunt aedes, atque coenobia (vt suo loco fusius) auctore, atque adiutore Ignatio, cum Romae publice constituta, tum Vrbis ad exemplum, per reliquam deinceps Italiam. His Patrum conatibus cum ille idem, qui toties euertere Societatis primordia tentarat, Satanas inuideret, omni iam tum prouisione solicitus, ne si alma in Vrbe radices agerent, longius deinde progressa, toto terrarum orbe propagarentur, admouet omnem machinam ad ea labefactanda, ac conuellenda: et quibuscunque potest artibus in teneros ortus coluber exitialis armatur. Sic 47 Grauissima tempestate Societas oriens iactatur. enim Diuina comparatum est sapientia, vt haec a se inchoata Societas, velut etiam vniuersum Ecclesiae corpus, et rebus turbidis redderetur illustior, et iam tum ab eius velut incunabulis haereticorum opponeretur amentiae. Commouet igitur inuidus hostis in pusillam, et modo natam per suos satellites turbulentissimam tempestatem; qua haud scio, si loci, temporis, ac personarum ratio pendatur, an excogitari quicquam tetrius, et horribilius queat: vt mihi quidem ea demum aduenisse tempora viderentur, vt indicarunt extrema; cum suis famulis IESVS Romae se spoponderat propitium fore. Eius initium Augustini cuiusdam Pedemontani temeritas fuit; qui cultu dumtaxat externo ex Eremitarum disciplina se mentiens, re ipsa clandestinus erat Lutheri sectator. Is praua Magistri dagmata pro concione disseminans, et eo liberius, quod ab Vrbe aberat summus Antistes, tecte nimis, ac dissimulanter ab autoritate Sedis Apostolicae, fideque Catholica, simplices mentes conabatur auertere. Consilium porro Ignatij fuerat iam
inde ab initio, cum per nobilissima Italiae Gymnasia Sociorum descriptio constituta est, vt quoniam tum emerserant, qui de suggestis obscure iacerent Lutheri venena, ij obseruarentur a suis, ne quid forte e pestilenti cathedra in concionem effunderent: cumque eum, quem dixi, concionatorem non semel audissent, et apertissimam eius doctrinae perniciem, pene manibus contrectassent, veriti, ne nascens malum fieret inueterando robustius, hominem confestim adeunt, et quid sua ipsi aure perceperint, quidque ab alijs etiam acceperint, narrant: amiceque simul admonent, vt cum sua, tum populi causa, cui iam virus aliquid esset aspersum, sua dogmata recognoscat, dicta corrigat; et quae perplexe, obscureque iecisset, planius explicet; et ad Orthodoxae fidei normam tutius interpretetur. Ille, vt erat extrema tumidus arrogantia, tantum abfuit, vt ad aurem. peramantes monitores admitteret, et dicta sua reuocaret, vt posterioribus concionibus, nihilo minus exitiosa prioribus, nec minus impudenter de superiore loco vomuerit. Patres, vbi blandis sentiunt admonitionibus nihil profici, zelo religionis ardentes; vt tam nefarios motus, conatusque prohibeant, ipsi quoque agere de suggestis instituunt, nulla ratione ferentes tantam pestem ad Ecclesiae manare perniciem. Explicant tacito nomine latentes hominis fraudes, doctrinae vitia perstringunt, et inuoluta vafre mendacia, veritatis luce redarguunt. Is, vbi sensit sua patere consilia, et nouis ab hominibus se potissimum peti, rabie accensus, continuo se per opulentos Hispanos, apud quos vsu, gratiaque valebat, ad euertenda noui Ordinis fundamenta, vna cum autore, et parente conuertit. Multorum igitur conspiratione facta, quorum duces, autoresque quidam etiam feruntur Hispani, eadem opinionum laborantes amentia, Petrus de Castilla, Mudarra, et Barreria nescio quis contra recentem Societatem, fraudes, ac dolos consuunt. Ficta crimina in vulgus spargunt, Ignatium, Sociosque probris omnibus notatissimos in Hispania, Gallia, Venetijs, haereseos, flagitijque conuictos, vim declinasse iudicij, et ad corrumpendam sanctitatis specie iuuentutem, Romam denique perfugisse. In exercitiorum etiam librum velut omni superstitione, ac prauitate refertum, eodem furore bacchantur. Nec eo contenti, subornant falsum testem, qui veluti studio boni communis adductus, ijsdem fere criminibus tota iam curia dissipatis, ad Vrbis Praefectum Benedictum Conuersinum nouos Sacerdotes accersat. Inuentus est, qui negotium sine recusatione, ac sine mora susciperet. Michael ille Nauarrensis, postquam (vti supra demonstratum est) ex Ignatij caede Parisijs Diuina est voce deterritus, B. Patris delinitus obsequijs, adeo se illi coniunxit, vt de ineunda Societate a Patribus saepe contenderit: quibus cum aliquandiu familiariter versatus, non multo post ad ingenium redijt: diremit vsum, discidit amicitiam: et, qui pro beneficijs debuit esse defensor, haud minus impie, quam ingrate ingenita quadam barbarie maluit esse delator. Huic igitur (vt erat Ignatius, Socijque ex pristina familiaritate iam noti) non fuit difficile tam ad veritatem cuncta confingere, vt suspicionem Praefecto moueret. Quae res quantum Patribus vbique odij, inuidiaeque conflarit, testata est fuga multorum, vel ex ijs ipsis, qui ad eorum numerum nuper accesserant, qui ne minima quidem Societate congressus ijs sese coniungere audebant. Iam facti erant omnium peripsema: iam erant ignibus viui multitudinis, ac vulgi vocibus exurendi; quotidieque rumor increbrescebat, multis eos magnisque implicates 48 Quae maxime causa impulerit Ignatium, vt vellet iudicium institui. esse criminibus, et manifestae haeresis in Iudicijs fuisse damnatos. Quae fama non modo Ciuitatis aures, verum etiam multas iam Prouincias, et Oppida praesertim vbi in Ignatium inquisitum olim fuerat, occuparat. Ergo Patres, et Michaelis delatione, et aliorum conspiratione comperta, communi consilio decernunt lege agendum esse, et apud eum maxime Magistratum purgandam iudicio calumniam, ad quem delata res esset: id quod ausa tentare conscelerata illa conspiratio non erat. Adeunt ipsi nec opinantibus aduersarijs Praefectum Vrbis, et de calumnijs permodeste conquesti, rogant hominem, vt delatorem, totamque illam criminatorum manum in iudicium vocet; et simul edocent ad aequitatem spectare Iudicis, vt quoniam non modo de fama, quae cum Dei gloria, et animarum causa coniuncta esset, ageretur: sed etiam doctrina incorrupta, et euangelicae vitae forma vituperaretur, iudicium omnino constituat, vbi suae testificandae innocentiae, et aduersariorum confutandae calumniae copia fieret. Nam eam potissimum causam B. Patri fuisse tantopere expetendi, persequendique iudicij, ex epistola, quam ad virum clarissimum, deinde Paphiensem Episcopum Petrum Contarenum Venetias
scripsit, constat his verbis. Scimus sane ex hoc non factum iri, vt nemo nos vituperet posthac: neque hoc quaesiuimus vnquam. Tantum voluimus prospectum esse honori sanae doctrinae, et vitae immaculatae. Nunquam anxij erimus, Domino concedente, dum nos dicemur indocti, rudes, loquendi nescij: et item dum dicemur praui, deceptores, instabiles: sed dolebamus, quod doctrina ipsa, quam praedicamus, non sana diceretur: et item quod via, quam ambulamus, putaretur mala: quorum neutrum est nostrum, sed Christi, et Ecclesiae eius. Praefectus ergo postulationis aequitate permotus, iudicium statim dat, et Michaelem quam primum sisti iubet.
49 Dominicus de Cupis Cardinalis mire Societati conciliatur. Interea hoc ipso tempore, quo flammis inuidiae omnia propemodum conflagrabant, Ioannes Dominicus de Cupis Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalis, sacrique Collegij Decanus, Quirinum Garzonium, cuius in villam, vt supra diximus, Patres initio diuerterant, pro veteri amicitia, ac necessitudine, ab omni Patrum non modo familiaritate, verum etiam congressione prohibuit, ne qua videlicet ex facinorosorum, vt ille aiebat, contagione, macula eius nomini adhaeresceret. Cui Quirinus, consulto se iam dudum in Patrum facta, dictaque omnia inquisiuisse respondit; neque tamen aliquid aliquando potuisse deprehendere, quod non magnopere cum Christiana pietate, moribusque congrueret. Hic Cardinalis exclamans, circunuentus es, inquit, istorum Quirine praestigijs. nec mirum: lupum aperte inuadentem nemo non agnoscit, et fugit; et Ouium specie blandientem quis obseruet, et caueat? Ignoras tu videlicet, quae de istorum hominum flagitijs ego ipse comperi. Non sunt isti profecto quales tibi cogitatione depingis. Perturbauit non parum Quirini animum haec Cardinalis oratio: sed cum Patrum innocentiam, et sanctimoniam satis iam notam, ac perspectam haberet, plus suis oculis fidei, quam alienis auribus habendum ratus, e vestigio Ignatium conuenit, et sententia, atque oratione Cardinalis exposita, simul quid agendum videretur exquirit. Cui placido ore Ignatius, ac renidenti, Bono, inquit, animo esto Quirine: breui exuet hunc Cardinalis errorem, quem ei seu Maleuolorum calumnia iniecit, seu rerum attulit ignoratio; totamque istam animi opinionem temere susceptam, pari studio, ac beneuolentia commutabit. Nos autem interim rem Deo precibus committemus. Ergo cum eadem illa Cardinalis Quirini auribus inculcaret, Abrumpe istorum hominum vsum: Ab improborum contagione facesse: Quirinus Cardinalem tandem obsecrat, vt semel accersitum Ignatium coram interroget, atque a praesenti vitae rationem reposcat: neque enim viri esse prudentis, quenquam indicta causa damnare. Aduocetur sane, inquit ille, Ego vero hominem perinde ac commeretur, accipiam. Dicta die adest Ignatius, atque in intimum conclaue solus admissus duas fermeihoras cum Cardinali consumpsit. Cuius sermonis grauitate, et Diuina plane prudentia, Cardinalis exemplo mutatus, contemptis suae personae titulis, et dignitatis oblitus, Ignatij pedibus se aduoluit, credulitatisque suae veniam petit, et mox abeuntem omni officio, ac comitate prosequitur. Ex eo tempore certam panis, vinique eleemosynam, quamdiu vixit, Ignatij familiae singulis hebdomadis assignauit. Atque haec quidem Quirinus, ex Cardinalis ore accepta vulgauit. Verum qui Cardinali lumen praetulit ad Patrum innocentiam pernoscendam, is etiam postea, illustrata veritate, complures, qui in eandem fraudem inducti erant, de errore deduxit. Commodum aderat dicendae causae tempus, cum in Ignatij manus incidit epistola quaedam Michaelis delatoris ad amicum, summa olim cum Ignatij, et Sociorum laude perscripta. Hanc vocatus ad Tribunal Ignatius, cum ad obiecta crimina sedate prius, tranquilleque respondisset, praesente Michaele mox profert: et subinde quaerit ex eo an signum, et chyrographum agnoscat. Teneat ne memoria quae sua ipse manu perscripserit? Pugnantia quippe ab accusatore dici demonstrabat, et chirographo refragabatur oratio. His conspectis literis, mox et recitatis, homo audacissimus conscientia repente conuictus exalbuit, atque implicatus haesit; vt ex ipsa oris mutatione Praefectus in suspicionem facinoris venerit, et structae malitiose calumniae. Quid plura? diligenti interrogatione ad fontem, et caput totius fraudis, non obscuris peruenit argumentis: calumniatoremque ipso etiam dissuadente reo, ac pro eius capite deprecante, mulctat exilio. Adducuntur praeterea eodem Ignatio flagitante, conspirationis principes duo, vt obiecta ab eis crimina, et in congressibus, circulisque iactata in iudicio confirment, quo et ea diluendi potestas fieret, et se, suosque purgandi. At illi aequitatem
Iudicij, et accusatoris exitum formidantes vafre, astuteque dissimulant habere se, quod Ignatij vitae, ac sociorum opponant: vt qui ad eam diem omnia de coetu illo praeclara, 50 Constantia Ignatij, vt causa finiretur lata sententia. atque egregia sensissent. Porro a Praefecto omni ope contendere, vt quoniam inter eos nihil esset litium, ab exercenda quaestione desistat. Tantumque et amicorum studijs, et suis precibus perfecerunt, vt non modo Praefectum, verum etiam Legatum ipsum Cardinalem impulerint, vt controuersiae finis imponeretur. Nec ex ipsis Ignatij socijs deerant, qui aduersarijs sponte cedentibus dirimendam litem, et paci consulendum suaderent. At Ignatius, qua erat prudentiae laude praeditus, veritus ne Societati, quae se Apostolicae Sedi pro quaerenda hominum vbique salute deuouerat, perpetua aliqua haereret infamia, si aduersariorum accusatio domi, forisque vulgata, et publicis consignata tabulis, non dum transacta causa, supprimeretur, nullis neque precibus, neque minis, ac ne suorum Lib. de bono Viduitatis. quidem consilijs adduci potuit, vt causam ipsam in Iudicium semel adductam cum ignominia calumniae desereret. Nobis enim necessaria est vita nostra Augustinus, inquit, alijs fama nostra: vt audeat etiam vir doctissimus affirmare, qui famam suam custodit eum esse in alios quoque misericordem. Intelligebat igitur vir aeque pius, ac prudens Ignatius vbi coniuncta est causa proximorum, et honos agitur diuini nominis vitaeque ac doctrinae Euangelicae, nequaquam suam esse famam temere prodigendam cum etiam S. Hieronymus nolit quenquam in suspicione haeresis esse patientem: imo vero si aliter defendi non possit, iudiciorum aequitate tuendam: disertisque testatus est verbis in eo se non Accusatorum poenas, quas iam tum eis liberaliter condonabat, sed illatae infamiae purgationem deposcere. Itaque quod a Praefecto, Magistratibusque propter Aduersariorum gratiam impetrare non potuit, vt controuersia transigeretur, impetraturum certe se ab ipso Pontifice Maximo non desperat. Is non ita pridem Nicaea, adulta iam aestate reuersus diuersabatur in Tusculano. Huc Ignatius mature contendit, facilesque nactus aditus, qui sit, quaeque ipsius vita, et quas sit antea ab hominibus perpessus iniurias, quaeue nunc causa apud Praefectum Vrbis agatur, non minus fideliter, quam fidenter exponit, et ad extremum pro institutae causae transactione summisse supplicat. Pontifex, qui pro singulari sua prudentia Patrum vitam, institutumque clam examinanda, et exploranda curarat, collaudata pia Ignatij, et Sociorum industria, per cubicularium suum Praefecto nuntiat, iudicium Ignatio reddat, et controuersiam omnem aequo iure disceptet. Quo ille coactus imperio ad cognitionem causae reuertitur, documento sane mirabili diuinae erga suos famulos prouidentiae. Nam cum in eo potissimum tota calumniae vis verteretur, varijs in locis Ignatium, ac Socios grauissimorum criminum reos, haeresisque potissimum actos subterfugisse iudicium, eiusque calumniae refellendae gratia accersenda longinquis e regionibus essent iudiciaria illorum temporum acta, non sine multis sumptibus, ac laboribus, nec exiguo temporis interuallo; manifesto Dei numine 51 Insignis Dei prouidentia pro fama Societatis. factum est, vt in ipso articulo pronuntiandae sententiae, ij fere, qui Ignatij iudices in Italia, Hispania, Galliaque sedissent, alij alia de causa in ipsa denique Vrbe reperti sint. Hi fuerunt Ioannes Figueroa Archiepiscopi Toletani Vicarius, qui Compluti in Ignatium, sociosque saepius acriter inquisiuit. Matthaeus Ori ex Dominicana familia Theologiae Magister, et Inquisitor, apud quem Parisijs Ignatium ipsum falsis item criminationibus semel, atque iterum accusatum fuisse memerauimus. Denique Gaspar Doctius, qui Venetijs Apostolici legati nomine eiusdem Ignatij causam, ipso reo postulante, dijudicauit. Quorum aequissimis omnium sententijs, vt olim, contra falsas criminationes declaratus est innocens; sic in hac actione, et ipse, et alij a quibus erat Societas ipsa conflanda praeclaro virtutis, ac probitatis testimonio ab aduersariorum calumnijs vindicati, liberatique sunt. Exercitiorum porro liber, ne ipse quidem Iudicum ora pertimuit: cuius sana, atque incorrupta doctrina tot iam doctissimorum virorum expensa, ac decorata iudicijs, facile se ipsa a suis vituperatoribus vindicabat. Literae etiam per id tempus a Ciuitatibus, vbi Christianae rei causa aliquando consederant, tum ad eorum illustranda merita, tum ad confutandas criminationes allatae: et ex Senensi quidem Ciuitate pro Salmerone ac Paschasio tum a Vicario Generali Francisco Coscio, tum a Diui Iacobi sodalitate, quo Patres olim diuerterant, plenae commendationis, ac Iaudis. ex Bononiensi vero pro Xauerio, et Bobadilla ab Episcopo Sebastensi, Bononiensi suffraganeo, Augustino Zannetto. ex Ferrariensi autem pro eodem
Bobadilla, et Claudio Iaio ab Octauiano de Castello, Episcopo S. Leonis, suffraganeo item Ferrariensi Vicario Generali. Ferrariensium porro Dux Hercules, qui Patres liberali quondam, et diuturno excepit hospitio non modo per epistolam, verum etiam per Legatum perspectae ipsorum innocentiae, et sanctitati testimonium quam praeclarissimum dedit. Quibus tot, tantisque rebus Patrum causae vndique suffragantibus, Praefectus Vrbis Ignatio, socijsque sententiam, ac causam, reclamantibus, strenueque repugnantibus aduersarijs tandem adiudicat, in haec verba.
B. Conuersinus electus Britouoriensis, Vicecamerarius Almae Vrbis, eiusque districtus Generalis Gubernator.
52 Sententia Praefecti Vrbis de Ignatij, et Sociorum innocentia. VNiuersis, et singulis, ad quos praesentes nostrae literae peruenerint, salutem in Domino. Cum Reipublicae Christianae multum intersit, vt eos, qui in agro Dominico vitae exemplo, et doctrina plurimos aedificant in salutem: et item illos, qui e conuerso potius superseminare videntur zizania, publice notos esse; et nonnulli rumores sparsi essent, et delationes ad nos factae, de dogmatibus, et conuersatione vitae, et spiritualibus exercitijs, quae alijs conferunt, Venerabilium Virorum, Dominorum Ignatij de Loiola, et sociorum videlicet Petri Fabri, Claudij Iaij, Paschasij Broet, Iacobi Laynez, Francisci Xauier, Alfonsi Salmeronis, Simonis Roderici, Ioannis Codurij, et Nicolai de Bobadilla Magistrorum Parisiensium, presbyterorum secularium Pampilonensis, Gebennensis, Seguntinensis, Toletanensis, Viscensis, Ebredunensis, et Palentinensis respectiue Diaecesis. Quae quidem eorum dogmata, et exercitia a quibusdam dicebantur erronea, superstitiosa, et a christiana doctrina nonnihil abhorrentia. Nos pro officij nostri debito, ac speciali etiam mandato Sanctissimi D. N. Papae, circa haec diligenter animaduertentes, quae visa sunt ad pleniorem cause cognitionem opportuna inquisiuimus, si forte de quibus praedicti culpabantur, vera esse deprehenderemus. Quocirca examinatis primum quibusdam oblocutoribus contra ipsos, et consideratis partim publicis testimonijs, partim sententijs de Hispania, Parisijs, Venetijs, Vicentia, Bononia, Ferraria, et Senis, quae in praedictorum venerabilium virorum Dominorum Ignatij, et Sociorum fauorem aduersus eorum criminatores prolatae fuerunt: Et ad haec examinatis iudicialiter nonnullis testibus, et moribus, et doctrina, et dignitate omni exceptione maioribus, tandem omnem murmurationem, et oblocutionem, et rumores contra eos sparsos nulla veritate subnixos fuisse, comperimus. Quamobrem nostrarum esse partium iudicamus pronunciare, et declarare, sicut pronunciamus, et declaramus praedictum D. Ignatium, et Socios ex praedictis delationibus, et susurris non solum nullam infamiae notam, siue de iure, siue de facto incurrisse; Verum potius maiorem vitae, atque doctrinae sanae claritatem retulisse: cum certe videremus aduersarios vana, et penitus a veritate aliena obiecisse, et contra optimos viros optimum pro illis exhibuisse testimonium. Hanc igitur sententiam, et pronunciationem nostram, vt publicum eis testimonium sit contra omnes aduersarios veritatis, et in serenationem omnium, quicumque sinistram illam de eis suspicionem praetextu talium delatorum, et criminatorum conceperint, faciendam duximus: Monentes insuper, et exhortantes in Domino, ac rogantes vniuersos, et singulos fideles, vt dictos venerabiles viros D. Ignatium, et Socios habeant, et teneant pro talibus, quos nos esse comperimus, et Catholicis, omni prorsus suspicione cessante. Ita tamen quatenus in eodem vitae, et doctrinae tenore Deo adiuuante (quod speramus) permanserint. Datum Romae 53 Dei in Calumnatores vindicta. in aedibus nostris die decimo octauo Nouembris Millesimi Quingentesimi trigesimi octaui. ]
Huius sententiae exempla complura testato descripta ad delendam infamiae notam, omnemque suspicionem ex humanis pectoribus extinguendam, in varias Prouincias mitti placuit. Calumniatorum vero longe alius exitus fuit. Senserunt caelestes iras suae fraudis vltrices, conspirationis praesertim duces, qui manifestis ipsi conuicti criminibus, et opinionum prauitate damnati perniciem in se ipsi, quam machinabantur
Ignatio, retorserunt. Mudarrae quidem effigies, quoniam iudicium ignis, lapsus e vinculis fuga praeuertit, media in vrbe concremeta est. Qui in periculo suo anno Millesimo Quingentesimo quinquagesimo quinto, tantum bonitate fidit Ignatij, vt ad eius opem confugerit. Nec Ignatius vllam hominis iuuandi iustam viam omisit. Petrus autem de Castilla aeternis tenebris, vinculisque mandatus: cui item in morte resipiscenti praesens affuit de Societate sacerdos, et suprema persoluit officia. Alius etiam, paucis interiectis a lata sententia diebus, cum ex grauissimo et inopinato morbo animam ageret, eam demum iniquissimae suae pertesus iniuriae, et peccati se grauiter insimulans, exhalauit. Occultus porro ille Lutheri assecla concionator, sceleris architectus, et princeps, persona tandem posita, Geneuam ad haereticorum castra transfugit, totus factus e schola Lutheri: a quo et liber ille prodijsse dicitur, qui scripturae summarium ferebatur inscriptus, merito ab Ecclesia cum auctore damnatus, publicisque execrationibus, ac maledictis, cum e piorum sedibus, tum e cunctis bibliothecis explosus. Ipse vero ad extremum viuus dicitur fuisse combustus. Hoc Patrum innocentia cohonestata iudicio, illustris videlicet facta est, quae latebat in obscuro Societas; vt ei non tam repellenda, quam emenda videretur fuisse calumnia. Tanti est in rebus turbidis animum non abijcere, sed fiducia diuini numinis confirmare. Verum illustriorem adhuc Societatem pium mox, ac plane christianum eius facinus reddidit. Quod cum ex summa annonae 54 Succurrunt Patres inopibus, et aegrotis in graui temporum difficultate. caritate complures erecti fame, et pene animam agentes tota Vrbe iacerent, tam miserandum, indignumque spectaculum Patrum viscera non tulerunt. Ipsi pauperes egentesque de aliena magis, quam de sua egestate soliciti, communem propulsare famem et miserrimo cuique ex inedia iam cadenti succurrere orsi sunt. Commodum in laxiores 55 Tertia sedes pri morum Putrum in vrbe. aedes ad Circum flaminium, Vrbis locum celebriorem iuxta forum piscarium e conducta. illa domo, quam supra diximus, locationis peracto tempore commigrarant; cum huc e medijs triuijs perditum quemque deportant, et ciborum opportunitate reficiunt, hyeme rigentem, igne, veste, omni subsidio fouent: aegris lectulos, reliquis foenum apte substernunt, et vnumquemque sedulo caritatis officio desperatae iam prope vitae, salutique restituunt. Qua benignitatis fama turba inopum excitata ad aedes Patrum auida, frequensque cucurrit, vt quos sua prostrarat orbitas, noua Patrum misericordia recolligeret: cuius sane pietatis expertem neminem esse cum vellent, sed desertissimum quemque reciperent, breui prope ad quadringentos mendicorum summa peruenit: quorum non. modo corporibus praebebant obsequia, sed et salutem animis afferebant. Imbuebant rudes legis christianae principijs, vitia inueterata sanabant, et scelerum vinculis obligatos Confessionis sacramento soluebant. Nemini ad eos aditus patebat egentium, qui non. sacro illo mysterio rite animum expiaret. Quae res tota Vrbe percelebrata, incredibile est quantum popularis gratiae, studijque Patribus conciliarit; vt certatim ad id spectaculum diurnis, nocturnisque temporibus curreretur. Omnes enim gratuita in egenos benignitate mouemur, praesertim si pateat omnibus, et tenuissimum quemque suscipiat. Eo exemplo excitati nonnulli, detractas sibi vestes, quod praesentem pecuniam non haberent, pauperibus iniecerunt. Delata magna pecuniae vis est a principibus viris ad sustinendum opus, et promouendum. Eodemque studio ciues alij piae aemulationis incensi, ipsi quoque miserum genus hominum pari misericordia, atque humanitate suis aedibus exceperunt. Quicquid autem publicae misericordiae nomine mittebatur, summa fide dispensabat Ignatius, nec adduci mittentium precibus vnquam potuit, vt in suorum vsus, quibus satis aspera domi res erat, aliquid e collatis eleemosynis deriuaret. Subducta. summa, tria egenorum millia reperta sunt Romae, quos ad nouas vsque fruges tum publica, tum priuata hominum benignitas sustentauit.
56 Praedictio S. Vincentij tract. extr. de Vita spirit. de futuris Euangelicis viris, Societati a quibusdam accommodatur. Hoc porro tempore multi ex externis cum Patrum vitas, et instituta perpenderent vehementer addubitarunt an ij forsitan essent Euangelici illi viri, de quibus tanto ante, B. Vincentius Ferrerius diuinu instinctu praedixerat. Multa quippe videbantur ex eo praedictionis oraculo cum eorum vitis, moribusque congruere. Nam vt summam illius vaticinationis attingam, Quid magis Euangelicum, quam qui suas animas Euangelij nomine Sedi Apostolicae deuouissent? Quid ijs egentius, qui suis omnibus spoliati fortunis, et arctissimo paupertatis obstricti voto, nihil omnino suum dicerent, nihil priuatim haberent, perparum autem in communi? qui nihil ex suis laboribus praemij, nihil mercedis
acciperent? Quid ijs simplicius, qui in tanta doctrinae copia, tantaque prudentia nihil altum saperent, nihil sublime, sed plebem puerosque docendo, vicos et oppida circuirent? Quid vero mitius, aut mansuetius, quam qui benigne facerent etiam ijs, qui ipsos laesissent? qui ea morum mansuetudine, ea facilitate in omnes essent, vt ad se vniuersos allicerent, et attraherent? Quid porro ijs humilius, aut abiectius, qui mendicorum more cibum per vrbes vltro quaererent, pauperum in hospitijs, ac valetudinarijs inter mediastinos, faecemque seruorum dies ac noctes habitarent; vili esca, abiectoque strato contenti, infima munera non horrerent? Iam mutua, et inflammata caritas quanta erat? qua deuincti et agglutinati vnum omnium cor, vna anima videbantur. Alter alterius portabat, et subleuabat onus, alter alteri in vitae necessitatibus praesto erat. Et quanquam in magna rerum versabantur inopia, nihil tamen e perexiguis illis copijs, quae domi erant, cuiquam deerat. Nihil cogitabant, nihil loquebantur, nihil sapiebant nisi Christum: haud amplius humana curantes, sed sui prorsus obliti mortem sperabant aliquando se apud Barbaros, et Infideles pro Christi nomine subituros. Haec, et alia, quae vaticinatio illa complectitur, sita erant in oculis omnium: et mouere vel prudentissimo cuique suspicionem poterant, qui ea in patribus intueretur expressa. Patres autem ipsi ea de re rogati qua erant modestia, humilitateque, nihil in se ex tanta illa sanctitate, quae praedictione illa describitur, agnoscebant: cum tamen, si verum quaerimus, in eos multa 34. Mor. c. 17. quadrarent. Sed nimirum electorum proprium est, vt B. Gregorius ait, de se ipsis semper infra sentire, quam sunt. Vtinam talis euadat posteritas omnis, vt in eam vsquequaque sancti viri praedicta conueniant.
57 Francisci Borgiae ad studia pietatis conuersio. Eodem tempore Caroli V. Caesaris extincta coniuge, parabat Deus praestantissimum nouae suae familiae tyronem, cuius etiam virtute, auctoritateque aliquando sustineretur, et cresceret, Franciscum Borgiam Gandiensem postea Ducem: cui ab Imperatore Garolo efferendae cura coniugis demandata, tam praeter solitum fulgor diuinae mentis illuxit, vtdum secum attente reputat, quo tandem rerum humanarum fastigium, speciesque recideret, tota animi intentione decreuerit, spretis omnibus se Deo dedere, salutemque suam in tuto locare. Itaque ex eo tempore studijs pietatis, ac poenitentiae vacare toto pectore, et continenter instituit. qua in meditatione, curaque dum se constanter exercet, naeille se se nobis generosus miles expoliebat, vt tum demum planum fiet, cum ad eius tempora ventum erit.
1539 Inter haec nonus, et trigesimus huius seculi annus cunctae Societati faustus, ac fortunatus, et quasi natalis illuxit. Hoc quippe anno propitio Iesu, de ea in posteritatem propaganda, et vincienda certis legibus patres consensere. hoc illustrior in orbe terrarum facta est, et quotidianis sociorum accessionibus amplificata magis. Hoc inter religiosas 58 Agunt Patres de condenda perpetua Societate. eonnumeranda familias Pontificiae vocis oraculo pronunciata. Hoc ex ea complures in messem Domini ab eodem summo Pastore albescentibus iam frugibus, destinati. Ignatius igitur, socijque et aduersarijs in iudicio magnifice victis, et collatis in egestatem, famemque publicam suae industriae subsidijs, cum animaduerterent ciuium erga se studia, voluntatesque propensiores in dies, eos vero, qui de coeunda Societate mentem, Deo duce, susceperant, in sententia confirmari, nec deesse, qui ad eandem quotidie animum. constanter adijcerent, cernerentque praeterea magnum sibi aditum, atque ianuam in varias orbis terrae partes longe lateque patefieri, id quod multorum postulata Principum, literaeque ad Pontificem Maximum testabantur, addubitare vehementer coeperunt, ea ne potius diuini numinis voluntas esset, vt quando in Palaestinam traijcere non liceret, haberentque in posterum suas viuendi rationes ex Apostolica Sede susbensas, haec ab ea sic instituta Societas, non angustis suae vitae spatijs terminaretur, sed nouis deinceps amplificata socijs, per multas item propagaretur aetates. Ergo cum ex suo coetu nonnullos in varia loca propediem a Pontifice Max. destinandos inaudissent, ne subitum eis esset a se ipsis mutuo seiungi, concordissimis prius animis vna conueniunt, vt de suae familiae statu, deque re communi deliberent. Ac principio quidem id quod modo signifi cauimus, agitari coeptum est, quaenam viuendi ratio sibi sequenda potissimum esset. Nam crescente sociorum numero, et commutata Palaestina prouincia cum alijs terrae partibus, atque prouincijs, quarum pro salute Deo, Deique Vicario se deuouerant, dubitationem afferebat, praestaret ne, vt instituerant, nullo stabilito perpetuae Socictatis foedere,
atque coetu, quoad vita suppeteret, in animorum procuratione versari; an potius certam quandam fundare familiam, cuius inchoati iam fructus, et salutaris industria non in. hoc modo tam exiguo vitae curriculo permanerent, sed alijs atque alijs, vocante Deo, in eorum locum, laboresque succedentibus, cum omni posteritate adaequarentur. Id cum in consultationem initio venisset: sententiaeque inter se variarent, statuunt in primis amplius insistendum consulendo precibus, ieiunijsque, et cetera afflictatione corporis Deo. Deinde sensim progrediendum, certa singillatim tractando capita, vtque 59 Quam consultandi viam tenuerint Patres in Societate condenda. quod probaretur plurimis id demum fixum, ac ratum haberetur. Postremo ne penitus a procuratione salutis publicae interim desisterent, quotidianae vitae munera ita dispertiunt, vt diurna quidem spatia, partim animorum defensioni, partim rerum consultandarum cogitationi, nocturna vero deliberationibus dicarentur. Prima igitur nocte quaesitum est, vtrum Pontificis Romani iussu, cui se Voti nexu pro tuendis animis mancipassent, varia loca peragrantes, oporteret suis quemque rebus, muneribusque nullo ad alios respectu habito, consensuve praeesse; an potius locorum interuallis, corporibusque disiunctos, esse tamen vt animorum consensione, sic meritorum communione coniunctos. Dictisque sine varietate sententijs, perspicua res omnibus visa, tam suauem, tamque arctam Societatem afflatu sancti Spiritus, voluntateque ex tanta morum, Nationumque dissimilitudine coagmentatam omni ope retinendam: praesertim quod ad res arduas, praeclarasque moliendas, nihil esset animorum conspiratione praestantius. Proximo deinde conuentu in deliberationem, quaestionemque vocatur, placeret ne ad vota duo Paupertatis, et Castitatis, quae Venetijs in Apostolici legati manibus nuncuparant, Obedientiae tertium adiungere; et e suo corpore creare aliquem, cuius ceteri obsequerentur imperio, et quibus ipse perpetuo cum potestate praeesset. Ad eam quippe diem nullis certis legibus, nullo proprio Duce, atque Praeposito viuebatur, sed Ignatium venerabantur omnes, et agnoscebant vt Patrem. Cuius rei consultatio, quod maioris videretur esse momenti, Patrum animos complures dies exercuit. Eam autem consultationis formam iniuerant, vt vno in conuentu proferrent quicquid pro conseruanda libertate, qua adhuc vsi erant, faceret; in altero quicquid Obedientia haberet emolumenti. Dicebatur ergo in eam partem, quae suadebat nihil noiu oneris assumendum, in primis verendum esse, ne, cum apud non paucos homines deprauatos Religionis nomen inuisum esset, dum religionem ipsi condunt, procurationi alienae salutis, cui prouisum volebant, officerent. Videndum praeterea ne in posterum non ita multi existerent, qui perpetuo Religionis obstricti onere, socios se tam honesti laboris adiungerent. Nimirum insitum plerisque mortalium ijs spontese dedere, quo libera voluntas inuitat; ab ijs contra refugere, quo vis necessitatis impellit. Ac ne illud quidem vacare periculo, ne summus Pontifex, cuius autoritare, nutuque sancienda denique erant omnia, nequaquam forsitan nouae Religionis probato consilio, iuberet potius ad vnam aliquam ex veteribus, ac probatis, quarum. tanta in Ecclesia iam copia erat, eos aggregare sese, quam vt nouas conderent, indulgeret. Haec et alia id genus a Religionis cogitatione Patres, consilioque reuocabant. 60 Causae condendi ex Societate, perpetuam Religionem. Ex altera parte neque pauciora, neque leuiora veniebant in mentem, et palam commemorabantur, quae nouam praestare condi Religionem suadebant. Primum institutio legis Christianae ad vulgi captum accommodata; cuius ignoratione, res Catholica propter exorientes haeresum pestes, magnum tum adibat discrimen. Cum enim ipsi ad erudiendam plebem, iuuentutemque praecipuo quodam ferrentur instinctu, et simul intelligerent, se haud ita facile, quod spectarent, assequi posse, si cui ex antiquioribus sese Religionibus addixissent; haud ita magni putabant esse negotij a summis Pontificibus impetrare, vt quando nulla esset alia, ea quidem tempestate, quae proprie in eam curam incumberet, disciplina; nouam hanc, quae tanto Ecclesiae bono id vltro, nominatimque susciperet, inter Religiones annumeraret. Deinde ipsa Missionum, ac peregrinationum. ratio, quibus se Voto Societas obstrinxisset, versabatur ob oculos. Quae si Religiolorum potius, quam ceterorum hominum essent, plus vbique viderentur autoritatis, ac fidei, plus habiturae dignitatis, ac fructus. Ad haec qui Societatem inire vellent, ij non modo religionis vocabulum non horrerent, verum etiam eo mirifice capti propter multiplices opportunitates, quas religiouis nexus habet, confestim arriperent, quod alias cunctando, et diffidendo susciperent, praesertim cum animaduerterent recentem hanc Clericorum
Religionem e nutu vnius pendere Pontificis, cui se peculiari addixisset obsequio, et cuius in tutela, fideque lateret. Accedebat, quod nisi praestantissimum inter eos Obedientiae Votum, quo praecipua religionis ratio continetur, excelleret; animo iam cernebant, tot insignium Virorum Societatem tanto labore conflatam, perbreui interituram; nec sine ea, quae ceterarum est ianua, parensque Virtutum, posse quempiam sanctitatis absolutae fastigium, quo omnis eorum cogitatio referebatur, attingere. Denique si propositum esset, vt iam Vicentiae constitutum erat, neminem praeter IESVM in persequendis animis ducem sequi, relinqui profecto necessarie videbatur, vt, cum eius causa diuitias, facultatesque Paupertate vouenda; voluptates autem, ceterasque vitae delicias illibatae Castitatis proposito respuissent; bona etiam interiora, quae longo interuallo ceteris antecellunt, intelligentiam, inquam, et voluntatem, Obedientiae iugo submitterent: et id demum futurum sanctius, longeque Deo gratissimum holocaustum. Ergo 61 Studium Patrum in exploranda Dei voluntate de noua Religione condenda. ancipiti cura, ac contentione distracti, quo certius ex diuina volunrate cuncta decernerent, quaedam subsidia inuestigant: et primum venit in mentem considerare, num expediret, vt pariter omnes, vel ex eorum numero tres, quatuorve ad dies circiter quadraginta in solitudinem aliquam sese abderent, vbi ceteris soluti curis assidua prece, ieiunijsque, et cetera corporis vexatione a Deo lumen, et opem exposcerent. Verum ne secessum hunc alij secus interpretarentur, et inconstantiae ob intermissionem munerum publicorum verterent, tum etiam ne fructus, qui ex suis laboribus ad proximum quemque rediret, ijs absentibus interiret; statuunt nusquam ab Vrbe pedem; potiusque vt ante fecerant, assiduitate precum, quotidianisque sacrificijs Dei mentem exquirere, quam ex hominum se frequentia repente subducere. Deinde quo sincerius iudicium sit, primo decernunt, vt suum quisque animum ita comparet, atque instituat, atque erga obedientiam afficere studeat, vt quantum in ipso sit, multo parere, quam imperare malit: deinde, vt ea de re sileant omnes inter sese, ne quis forte cuiuspiam autoritate, aut persuasione ductus in hanc magis, quam in illam partem, sententiamque rapiatur. Denique tantisper cogitatione sequisque ab ea cuius esset, sodalitate seiungat; et quasi alienum. hominem ducat, vt omni animi exutus affectu, tanquam alieno consilium daret, id in sententia dicenda sequatur vnum, quod e diuina voluntate potissimum, gloriaque videatur. Ea de re cum multis vtrinque rationibus noctes complures disceptatum esset, tandem vna omnium mens, atque sententia fuit ad duo priora Vota perpetuae Castitatis, et Paupertatis, tertium insuper adiungendum perpetuae Obedientiae; atque ex suo corpore vnum aliquem seligendum, cuius dicto audientes essent reliqui, et cui sua iudicia, voluntatesque submitterent. Sic Christi veros imitatores futuros, qui Patri factus esset Obediens vsque ad mortem: sic eos certum vbique ducem in rebus omnibus, velut internuncium Dei Optimi Maximi, eiusque voluntatis interpretem habituros: sic Societatis administrationem longe optimam fore, si iura omnia, et imperia ab vno quasi fonte, et capite arcesserentur. Hoc sapienti decreto verissima conficiebatur, et suis iam expleta numeris triplici circumscripta Voto, accedente ad extremum Sedis Apostolicae autoritate, Religio. Quaesitum deinceps est consequentibus diebus de nomine quo recens videretur 62 Vnde nomen Societatis IESV et quam id curae fuerit B. P. Ignatio. appellanda Familia. Multo quippe ante quam Patres Romae conuenirent, vt supra demonstratum est, aut cogitationem vllam de Religione in commune susciperent, id agitauerant inter sese, vt haberent, quid hominum interrogationibus responderent. Cumque nullum alium praeter IESVM, quem sequerentur vitae Ducem, haberent; nec ad solitudinem, et vmbram; sed ad solem, et aciem conuenissent, placuit omnibus, vt a militari vocabulo, Societas IESV (suis enim cohortibus milites, quas vulgo Societates, seu Compagnias appellant ab ipsis fere ducibus nomen indunt) appellaretur. Et quidem Ignatius cum inter primos illos de noui coetus nomine discepraretur, hoc ab eis suo quodammodo iure postulasse dicitur, vtquod ad nomen, et vocabulum pertineret, suo id permitteretur arbitrio. Quod duplici potissimum causa fecit. Primum ne si communi res deliberationi permitteretur, ceteri forte consentirent, vt quemadmodum Religiosarum familiarum nonnullae, ab suo Duce, et autore; ita haec ab ipso, qui nihil sibi, sed Deo omnia in ea condenda tribuebat, vocabulum traheret: sed altera potior causa est; ne videlicet nouo coetui nomen imponeretur aliud, quam quod (vt euidens coniectura est) diuinitus ipse didicerat. Cum igitur omnes aequissimae postulationi Patris, vt
decuit, annuissent, is tanquam a Deo iam praemonitus, nihil dubitans, nihil haesitans pronunciauit, nouam hanc familiam, Societatem IESV vocandam esse. Cuius vocabuli species, iam inde ex Manresanis de regno Christi, vexillisque meditationibus, ac postea ex diuino illo viso accedenti ad Vrbem oblato, praeclarisque alijs mentis illustrationibus in eius animo sic insederat, vt nulla humana vi, momentoque rationis vel ab ea posset appellatione deduci, vel aliam vllam aeque aptam excogitare. Quin ab eo testatur se audiuisse Polancus, cum diceret contra Dei nutum se facturum, minimeque leuem apud eum noxam incursurum, si ea de re vel minimum haesitasset. Et quanquam ex suo coetu non deerant, qui mutationem nominis suaderent, quod iam tum arrogantiae nonnulli Societatem insimularent, quae nomen hoc augustissimum cum omni Christianorum coetu commune, tanquam suum, et proprium sibi vendicaret; Ignatius in sententia tamen perstitit omni asseueratione confirmans, se quamuis socij omnes ad vnum, et quiuis alius, cuius sequi consilium nulla peccati lex cogeret, dissentirent; nunquam in eorum. sententiam discessurum, nec aliquando commissurum, vt id nomen, se superstite mutaretur. Quibus autem Ignatij consuetudo, ac modestia perspecta iam erat; ij sat sciebant, nunquam illum in affirmanda sententia fuisse tam suum, nec tales voces consueuisse mittere, nisi cum quae assereret, superiore quadam luce, ac diuina ratione perspiceret. Et sane praeuidebat haud dubie B. Pater quantam illa appellatio apud huius disciplinae 63 Societatis IESV nomen quos motus, ac sensus excitare debeat in vnoquoque sociorum. asseclas habitura vim esset in omni rerum statu, ac tempore. Quippe intelligunt inde, qui in eam se dicant, non in coetum Ignatij, neque ad suae dumtaxat studium salutis, sed in filij Dei peculiarem quandam Societatem, ac militiam se vocari, ad gestandam post eum Crucem, ad bellum, ad aciem, contra vitia et Satanam: atque ad illud vrgendum diuinissimum opus, propter quod IESVS ipse lapsus e caelo vitam, et sanguinem fudit. sub illis militandum augustissimis signis, illa omnibus inferenda terrarum gentibus. Auspice, ac praeside IESV audendum, confidendumque, ardua aggredienda, dura toleranda, obstantia perrumpenda: illi pugnandum, vincendum, moriendum, neque aliter vitam instituendam, ineundamque pugnam, nisi ea ratione, quam Dominus, et Dux ille caelestis, cum praeceptis, tum exemplis ostendit. Nihil est, quod siue acrius extimulet segnes, arguatque degeneres, siue validius robur infirmis, animum addat pauentibus, quam sacrosancti eius nominis claritas, et virtus: illud in aduersis solatium maximum; in laetis gaudium; lux in obscuris; in laboriosis quies. Denique hanc professi militiam, assiduo tanquam monitore excitantur illo, vt meminerint, cui se probare Duci debeant: atque in omnibus laborent, vt boni milites Christi IESV. Haec et multo plura Ignatius praeuidens, simul intelligebat nullam iure metuendam arrogantiae notam, cum semper memoris animi, ac Religiosi fuerit, seu beneficia diuina singularia, seu professionem peculiaris obsequij, quamuis communibus significare nominibus. Ita Ioannes Apostolus absque aliorum discipulorum iniuria, discipulus ille, quem diligebat IESVS sese nominabat; et Paulus Doctorem gentium, ac Magistrum. Ita nomen ipsum Religionis Christianorum commune omnium, iam proprie attributum est ordinibus, qui diuino se cultui dedicarunt, adiecta religione Votorum. Ita sunt coetus, qui vel a Sanctissima Trinitate, vel a sancto Spiritu, vel a Christo nomen adsciuerint sine vlla inuidia: cum constet non ad excludendos alios fideles; sed vt certa aliqua studia declarentur, simpliciter, ac pie eius generis nomenclationes adscitas. Ita sanctissimus idem, ac sapientissimus Vir Dominicus, sine aliorum, ac praesertim Episcoporum offensione, ad quos proprie Diuini verbi praedicatio pertinet, Ordini suo Praedicatorum nomen imposuit. Ergo neque Societati, cum ab aeterno Patre, Filio IESV tradita sit, et is eam in fidem, tutelamque receperit, et ipsa vitam Saluatoris in iuuandis ad salutem hominibus, sibi proposuerit cum Diuina gratia peculiari studio sequendam, verti vitio debet, si id, quod suscepit, nomine ipso praeseferat: ac simul necessitatem vltro sibi, imponat praecipuae curae, atque virtutis: simul cunctis mortalibus praebeat ansam iuste redarguendi eos, si qui ex ipsa minus tanti nominis professioni respondeant. Quanquam Ignatius, vt erat modestissimus, nec volebat suos quicquam e sanctissimo illo titulo, nisi incitamentum virtutis assumere, Societatem hanc solebat minimam appellare, vt ostenderet alias fidelium sodalitates, atque familias non modo re esse, quamuis nomen haud vsurpent, Societates IESV; sed etiam nostri Ordinis homines ita de se, deque alijs
sentire debere, ita modestia, officijs, et honore praeueniendo eniti; vt sese pro ommnium 64 Summa instituti Societatis. minimis ducant, gerantque. His de nomine constitutis addidere Patres, vt Praepositi Generalis potestas, magistratusque non certo annorum numero, sed ijsdem, ac vita terminis finiretur; Et vt Nouitij, et qui Societati annumerari vellent, eorum et spiritualibus Exercitijs, et ministerio publici valetudinarij, et pedestris peregrinationis humilitate accurata fieret, ac diligens exploratio. Et qui ad solemnem professionem admitterentur, ij praeter tria Religionis Vota, quartum adderent nominatim peculiaris erga Pontificem Maximum obedientiae, vt quocumque eos Christianae rei causa, siue ad fidelium, siue ad infidelium Terras placuisset mittere, nullo postulato viatico, ac sine vlla recusatione parerent: Vouerentque se insuper nauaturos Christianae Reipublicae operam in instituenda Christianis moribus pueritia, rudique plebe, quo potissimum quarto Voto a ceteris Religiosorum Ordinibus, Societatis ordo seiungitur. Itemque vt studiorum causa Collegia, quae velut seminaria quaedam eiusdem Societatis forent, annuis cum redditibus liceret admitti. Professorum vero domus, quae proximorum saluti seruirent, prouentus annuos nullos haberent, nisi in sacrarij impensas: quanquam id quoque B. Patri ad omnes cupiditati aditus obstruendos, postea tollendum visum est. Ceterum decreto illi, quo censuerant institutum Christianae doctrinae in eandem Voti formulam concludendum, assentiri Bobadillae non placuit. Videbatur, opinor, homini durum, quod remprobabilem illam quidem, ac salutarem, verum libere, ac suauiter exigendam, promissi necessitati subijcerent, et vota votis necterent. Sed Patrum sapientiam negligentiae, obliuionisque formido terrebat, ne quod tantae necessitatis est munus, minimeque ad speciem amplum, id libertatis inconstantiae relinquerent. Visumque postea id ita Votum moderari, vt nuncupantem obligaret haud arctiore nexu, quam vel praedicatio verbi Dei, vel Omologesis auditio, aut alia huiusmodi munera, in quibus elaborare. quisque debet ex ea, quam suis Praepositis profitetur, et vouet, obedientia. Tametsi ea Patribus causa fuit, vt communi decreto sancirent, ne qui in rerum tractatione, vbi ceteri consentirent, in sua pertinaciter sententia inhaereret, is ad commune consilium admisceretur. Haec et id genus alia, quae postea in eiusdem Societatis formulam sunt collata, 65 Per curam condendae Societatis non intermittitur cura iuuandi Proximos. Patrum consilio, consensuque constituta sunt. Inter has fundandae Societatis curas non cessabat Iabor publicae vtilitatis. Circumspectis vndique totius Vrbis partibus, vt vnaquaeque subsidij plurimum requirebat, ita ei potissimum, nulla mora interposita, consulebant. Ac primum Valetudinarijs dispertiti compluribus, et aliorum sibi auxilio, qiu Societatem meditabantur, adiuncto, munerum, officiorumque vicissitudine peculiarem quandam rationem, et animorum habebant, et corporum: vt quorum corporibus alij opera et manu, eorum animis, alij verbo, et auribus deseruirent. In sacris deinde foeminarum Coenobijs, a quibus summo studio postulabantur identidem, modo Diuini assiduitate sermonis, modo animorum expiatione frequenti, veterem disciplinam iam. prope dilapsam restituerunt. Ex priuatis autem, nec ijs quidem obscuri nominis ciuibus, quos passim in Vrbem ad pietatem informabant, multo etiam praestantior, vberiorque consecutus est fructus; vt sensim alia Ciuitatis sit visa facies; plurimique variae et aetatis, et conditionis homines, non modo Patres colere, et beneuolentia complecti, verum etiam ad eos sese adiungere, et eorum expetere consuetudinem, congressusque coeperint. In 66 Petrus Codacius Societati adiungitur primus ex Italis. ijs Petrus Codacius, Patria Laudensis, Sacerdos honestus, et clarus e Pontificia familia, nec paruis Ecclesiae opibus, ac facultatibus praeditus: quas prae Christi amore contemnens, Marthaeque munus sibi vltro in Societate deposcens, tanto ei fuit conseruandae, ac promouendae subsidio maioribus suspensae curis, et Diuini verbi praedicatione distentae, vt eo illa quodammodo nixa a multis Codacij Societas diceretur. Eodem ferme 67 Et Antonius Araozius Cantaber, et propinquus B. Ignatij. tempore Antonius Araozius Cantaber ex oppido Vergara magno ingenio, et animo iuuenis iamque Theologiae Doctor cum ex Hispania ad Vrbem accessisset, vt Ignatio se, cui sanguine coniunctus erat, et de quo praeclara multa audiuerat, si coram probaretur, adiungeret, tametsi aliquandiu retardarat tempus, in quod incidit gliscentium calumniarum, tamen vbi tam honorifico sunt discussae iudicio, facile se exorari passus est, vt ad dies aliquot in Exercitiorum recessu propriam aliquam animae suae curam gereret. Hic ille rerum omnium, quae sub aspectum cadunt inanitate perspecta, sine cunctatione decreuit in noua sui propinqui familia, aeterna illa quae non videntur inquirere. Foris
porro apud longinquos, et exteros ea nota deleta, quam superiore anno Societati inurere conatus est Satan, imo maiorem in gloriam commutata, haud facile dictu est, quantum ei vbique nominis, et existimationis accesserit. Cuius in Vrbe res admirabili cum laude gestae, non modo per Italiam plurimis testatae nuncijs, literisque peruga bantur, verum 68 Postulantur Socij in varias prouincias. etiam Alpes iam, et maria transgressae in remotissimas prouincias, atque in oras vltimas peruolarant. Hinc illae tot virorum Principum ad pontificem literae, et perhonorifica postulata, vt de Patrum numero aliquem ad se mitteret, quae eo crebriora et ardentiora in dies erant, quo magis eorum nomen, ac fama crescebat: vt concedendum prorsus fuerit postulationi multorum, quoad facultas ferebat, et copia. Atque hinc Societati Apostolicarum origo missionum. Verum quoniam quae de constituenda Societate inchoata iam erant, ijs non dum finis, et extrema quodammodo manus erat imposita: idcirco, vt quisque ex Vrbe migrabat, ita reliquis, qui in ea remanebant, aut non longe aberant, scripto, potestatem faciebat, vti condixerant, et instituta ad exitum perducendi, et haec ipsa in ordinem, summamque redacta ad Apostolicam sedem omnium nomine referendi: constitutiones etiam, ac leges Societatis institutis quam maxime consentaneas, 69 Prima Societatis Missio Senas Paschasio, et Simoni iniungitur. et appositas conscribendi: quae tandem ad Ignatium delata est cura. Maio igitur mense Paschasius, et Rodericius Pontificis nutu ad redintegrandam sacri cuiusdam Gynecaei disciplinam Senas mittuntur: quibus tertius adiunctus est Strada, is, quem ex Casinate Monte ab Ignatio Romam redeunte deductum, supra diximus. Mirum profecto fuit, Simul mittitur Franciscus Strada. quantum ea res laboris, et molestiae, et iam antea Francisco Bandinio ciuitatis Archiepiscopo, Ambrosioque Catharino germano fratri monacharum praefectae, et viris alijs longe grauissimis exhibuerit. Concionabantur apud eos perfaepe patres, peccata. condonabant, nutantes in proposito confirmabant, rudes diuinarum rerum, et hebetes erudiebant. Itaque quod tractatu asperum, et durum erat, lene pedetentim, et molle essectum est; et quod solutum, ac fluxum suis rursus astrictum legibus, et ad diuturnitatem vinctum, mira omnis tranquillitate coenobij. Eadem opera nobilibus adolescentibus, qui in ea versabantur Academia, ceteraeque ciuitati nauatum suis functionibus atque muneribus nonnihil a patribus. Simon explanare publice diuinas Pauli epistolas, vt ea quasi esca nouitatis cupidos auditores alliceret; et de plano agere cum vnoquoque coepit, respondere consulentibus, confitentibus aurem dare: ac praeter crebram animorum expiationem, et Sacrosanctae Eucharistiae communionem, valetudinariorum limen terere, subsidia non modo rei pecuniariae, verum etiam operae malis affectis afferre, sternere lectulos, et grabatos, quisquilias e pauimento verrere, nec munera etiam abiectiora defugere. Praesto erant solatia verborum, seu ad leuandam morborum comitem aegritudinem, seu ad erigendos animos morientium. Iam sanctae meditationis exercitatio, vt noua omnibus, et ante id tempus inaudita, sic experiendi cupiditate plurimos incitauit; ad eamque rem separatae primo extra muros conductae sunt aedes, quo se liberius contemplandi gratia noui athletae reciperent: sed postea suspicionibus quibusdam exortis, ne qua 70 Scenici Sacerdotis notabilis conuersio per exercitia spirio tualia. in patres commoueretur inuidia, continuo in sua quisque tecta remissi sunt. Fructus, qui solet, prodijt. Sed sacerdos praetereundus non est, quem haec caelestis exercitatio vehementer accendit. Is scenica leuitate tota vrbe notissimus, scribebat ingeniose comaedias, multitudini mox edendas non ad eius carpenda vitia, moresque notandos, sed ad captandos risus, auresque pascendas: et sacerdotalis dignitatis oblitus, semet in theatrum saepe dabat mimum agens exhausto pudore tanto nequior actor, quanto poeta praestantior. Sed inter exercendum, oborta de caelo luce, pudor redijt, et semetipsum. erubijt: odioque sui, rationem excogitauit, quemadmodum et ab se se superiores castigaret insanias, et offensae multitudini satisfaceret. Statuit igitur iniecto fune ceruicibus in frequentissimum venire templum, et inspectante populo stratus humi delicti veniam suppliciter implorare. Hoc cum patribus communicato consilio, auctores ei fuere patres ne rem aggrederetur inconsulto Vicario: Si is annueret, ad ipsos rediret reportaturus extrema responsi. Non potuit datam a Deo mentem non probare Vicarius, vt quod corruperant exempla nequitiae, poenitentiae resarcirent. Nec enim leuis est nota christiani hominis, Lib. 1. Epist. 10. multoque turpior sacerdotis histrionem si velit agere; cum tam graui Cyprianus Martyr exagitet oratione christianum, qui in huius adhuc artis dedecore permanebat, vt affirmare non dubitet, nec Maiestati diuinae, nec Euangelicae disciplinae congruerea
vt pudor, et honor Ecclesiae tam turpi, et infami contagione foedetur. Is igitur magno 71 animo redit ad Patres rem ocius aggressurus. Patres ad Vrbis concionatorem e Franciscana Familia hominem mittunt, vt cum ille ad populum verba faceret, prius quam concionem dimitteret, si ita ipsi visum esset, iuberet populum expectare tantisper, ac tum demum suggestum peteret, et quae ad petendam veniam facerent, ea verbis supplicibus, et ardentissimis promeret. Vt in sacro illo suggestu scenicus sacerdos apparuit, iamque alia in scena alium gestum agebat, suspensa de collo reste, ore exangui, deiectis in terram luminibus, totoque vultu ad modestiam, humilitatemque composito, excussit illico multitudini lacrymas, qui risus et cachinnos solebat. Valuitque noua illa, persona non minus ad sanciendos Christianos mores, quam paulo ante mimica illa ad deprauandos: multoque plus vniuersam concionem vere poenitentis aspectus, quam prioris concionatoris permouit oratio. Is postea summis a Societate votis, et inflam mata voluntate contendit, vt in nouam Familiam, cuius essent ad permouenda pectora tam firma praesidia, nomen daret: sed morae impatiens longioris quippe deliberationis, consilijque res erat, ad Capuccinos transijt, vbi reliquam vitam in summa religione traduxit, multo vtique laetior horrido illo, contemptoque sacco, morte appropinquante, quam si in molli, et vano perseuerasset ornatu. Quis tam eloquens potuisset orator, aut tam acer, ardensque concionator id homini dissoluto persuadere, quod exercitatio illa spiritus persuasit? prorsus vt fatendum sit, nihil hoc praesidio valentius ad sanandos animi morbos, et hominum ingenia permutanda. Quanquam manus Domini non est alligata: perque ea, quae minime mortales opinarentur, gaudet suae bonitatis atque potentiae 72 Francisci Stradae res memorabiles in monte Politiano gestae. explicare diuitias. Venerat Senas, vt supra dixi, cum Paschasio, et Simone Franciscus Strada adolescens ille quidem, et latinis vix tinctus literis, sed ardore animi tanto, tantaque vi dicendi a natura instructus, vt suo et exemplo, et sermone Senensium animos vehementer accenderit. Cuius praedicationis fama Montis Politiani permoti ciues, qui diei iter non amplius absunt, per homines eum certos ad se inuitant. Quo Strada profectus comitibus Senensibus aliquot, quos ad optimam frugem exercitiorum disciplina conuerterat, paratam continuo messem mira coepit auiditate colligere: compluresque viri docti, grauesque ijsdem pijs commentationibus excoli Senensium voluerunt exemplo. Nec priuatis contenti colloquijs, conciones etiam publicas poposcerunt, cogentes peregrinum hominem, quem nec aetas, nec rerum, aut sermonis vernaculi vsus, nec interiores adhuc literae commendabant, de superiore loco verba facere, quanquam non concionari, sed clamare se Strada dicebat. Respindit tamen votis euentus, et concionis frequentiae par fructus. Tum primum frequentandae Confessionis. et Sacrosanctae Eucharistiae mos post tot secula renouatus; tum in annonae difficultate excogitata ratio ferendae opis egestati multorum; tum ad orborum, orbarumque educationem, institutionemque excitata sodalitas, tum alia multa e diuina re gesta. Nam et pessimum in ijs execrandi vitium toto iam vulgo famosum, graui edicto repressum, et foeminarum in cultu corporis castigatus est luxus. Eae quippe Strada audito, sua sponte desierunt preciosis sibi vestibus indulgere, lege sibi ipsis indicta, ne deinceps extra modum sumptu, et magnificentia prodirent. Quatuor praeterea deprimarijs, eosque doctrinae titulis vulgo nobiles cum ad Societatis meditationes exercuisset, post exposita sacerdoti vitae vniuersae peccata, ad sanctam synaxim in aedem quandam, non sine comitatu perduxit. Ea celebrata, quaerit ex ijs parati ne sintomnes in Christi gratiam toto oppido mendicare: cum illi constanter annuerent, imo ad maiora se paratos ostenderent, Strada. vt eos foueret ardores, in diem Domini proximum prodeuntium agmen indicit, qui pauperibus optata subsidia precario tota vrbe conquirant. Proditur igitur ad dictam diem, et litaniarum 73 sacra carmina concinuntur. Praeibat dux ceterorum Strada feriens bacillo fores. Hunc sequebantur collectores octo, et in his illi, quos dixi, doctores; quorum alij alijs vasculis, cophinisque, et propendentibus ex humero manticis ea, quae dabantur, exciperent. Stupebant omnes, et ad inusitatum spectaculum conuolabant. Doctoresque illos, quos paulo ante velut inclusos fama vulgauerat, sic enim secessum illum exercitiorum interpretabantur, stipem tam demisse, atque humiliter corrogantes, mirantur attoniti. Ea res vel tenuissimi cuiusque liberalitatem exacuit. Hic panem, ille vinum large, ac copiose praebebat; alius ligna, sal alius, et alij alia pro suis quisque opibus, ac
fortunis: pecuniae insuper non exiguus numerus est congestus: inuentique sunt, qui cum aliud haberent nihil, etiam lebetes, et cacabos exhiberent. Res erat visenda nimis frequens de fenestris turba prospectans: multique se confestim per scalas, vti poscentibus stipe occurrerent, demittebant. Ea communis misericordiae vis fuit, vt saepe inter quaerendum exhauriendae manticae fuerint: saepe alia collecta onera deponenda. Ad extremum toto iam oppido perlustrato, ad aedes hospitales prosequente ingenti caterua, diuertunt. Ibi diuino Numini gratijs actis, diuisisque pro cuiusque inopia benignitatis congestae subsidijs, agmen ipsum dimittitur. Doctores autem illi tam egregiae sui ipsorum victoriae haud exiguum tulere fructum, ingentem animi tranquillitatem, ac pacem, quantam nunquam antea sensisse, nec vsu percepisse se dicerent. Narrabat ex ijs vnus, ea se diuini aestus dulcedine delibutum, vt prae gaudij magnitudine indices laetitiae voces continere non posset. Angustum, aiebat, mihi est pectus, animum non capit meum: in cellam propero, vt quam cohibere nequeo, inclusa vis spiritus libere erumpat, et lacrymis habenae laxentur. Eo igitur sine arbitris se se abdit, et totus in lacrymas abit, tranquillatis supra fidem, opinionemque pectoribus: vt tum demum vsu, ac periclitatione perdisceret, quanti sit se ipsum pro Christo despicere, ac sibimet acriter imperare. Tot tantisque Stradae promeritis Politiani Ciues, vt abeundi tempus affuit, abitum eius peracerbe tulerunt. Fuerunt qui abire parantem genis rorantibus conuenirent, quod tum maxime desererentur, cum se potissimum eius sentirent institutione proficere. Quin foeminae amplius sexaginta exercitiorum spiritualium studio, ac desiderio Stradae obsidentes itinera quasi manu facta discedentem remorabantur; quod dicerent se quoque animas perinde ac Viros, quibus earum exercitationum fecisset copiam, suis in corporibus gerere.
74 Secunda Missio ab Vrbe Parmam, quo profecti Faber, et Lainius. Hanc in Hetruriam profectionem aliae aliorum haud frugiferae minus eiusdem nutu Pontificis exceperunt. Ennio Philonardo Verulano, Cardinali S. Angeli, cui legatio Parmensis obuenerat, Faber, et Laynius legationis comites, et rerum diuinarum administri a Pontifice dantur. Hi primum paucis aliquot in templo scholis, et sacrarum literarum explanationibus scientiae opinione collecta; conciones deinde secundo cursu, 75 Res Parmae gestae. nec felici minus habuere successu. Declarabat concursus multitudinis ad expianda peccata, quibus audiendis cum spatia diurna non essent satis, adiungebantur saepe nocturna. Nec defuere, qui pro concionetam crebram mysteriorum vsurpationem vitio verterent; quod ea res potius contemptum quendam Sacramentorum, quam pietatis incrementum habere videretur. Haud tamen languidiora facta sunt hominum studia, segniorue mysteriorum vsus: cum apud optimum quemque valeat magis interioris experientia sensus, quam cuiusquam in dissuadendo contentio. Quanquam pro hac pietate ipsa morum commutatio loquebatur, eamque aduersus obsistentium voces facile 76 Iulia Zerbina Sanctitate nobilis. vindicabat. Tanto autem magis haerebat in animis tradita disciplina, quanto clariore loco erant, qui eam suis alebant exemplis. Non enim diuina illa mysteria infimi, medijque duntaxat, verum etiam summi, et ex prima nobilitate Viri, foeminaeque tractabant. Iulia erat Zerbina in eis sanctitatis fama percelebris, quam aiunt ad menses aliquot nullis vitam epulis, nisi pane illo caelesti, qui totum explet hominem; et quem, qui accipit, nunquam esurit, sustentasse. Haec in interiore domus suae cubiculo, vbi ex assiduis fere morbis, corporisue languoribus decumbebat, Ignatij exercitationum experta dulcedinem, earum quoque vsum ventitantibus ad se Matronis impertiebat: et, quae virorum prudentiam, studiumque desiderant, vt cum vtilitate tradantur, eas foemina, foeminis toties iam praemeditatas, animoque pertractatas expedite satis, vtiliterque tradebat. Hanc in colendis rite mysterijs Hyppolita Gonzaga Galeotti Secundi Mirandulani Comitis coniux magno cum mulierum, Matronarumque comitatu, quae singulis item hebdomadis ea mysteria frequentabant, imitabatur: et res erat eo progressa loci, teste Fabro, vt nullo Parmae numero duceretur, qui non singulis saltem mensibus poenitentiae Sacramento peccatorum se se vinculis expediret. Qui mos tota deinceps Parmensi, ac Placentina Dioecesi perpetuo viguit. Rudibus Christiana lex explicata; eodemque exemplo ludi Magistri, Sacerdotesque ad id excitati complures. Praeclare etiam illud excogitatum a Fabro, vt foeminae interdum quaedam, quas cum honestate grauitas commendabat, priuatorum obirent aedes, et christianae praecepta doctrinae teneras puellarum
aetates; et quas pudor, aliaue causa domi incluserat, edocerent. Meditationes rerum diuinarum ad exercendum compluribus non modo viris, verum etiam foeminis cum salute propositae. Quas vt quisque attentissime pertractabat, ita ceteris non persuadebat modo facillime, sed ipsemet statim magister effectus sedulo proponebat: vt interdum centum, et eo amplius eas vsurpasse vno, eodemque tempore memorentur. Quin Parochi, Sacerdotesque ex discipulis repente magistri ad earum normam christianae plebis vitam, moresque fingebant. Hinc magni vbique animorum motus, ac magna conuersio praesertim in vno, atque altero sacrarum Virginum Coenobio, quibus incredibilis 77 Parmae accedunt ad Societatem Hieronymus Domeneccus. quidem religiosae perfectionis iniectus est ardor, in ijsque reuocata, quae pene iam ceciderat, disciplina. Sed huius etiam praesidij non exigua ad Societatem ipsam nouae sobolis lucra redibant. Hieronymus Domeneccus Valentinae Metropolitanae Ecclesiae Canonicus cum Lutetiam Parma contenderet, casuque ad Patres, non Dei tamen sine consilio diuertisset, ab ijs comiter exceptus ad dies aliquot piarum rerum commentationi se dedit. Qua in exercitatione eo vitae genere subito captus, dimissis comitibus, Societatem cum Patribus inijt. Quam nouam animi inductionem, voluntatemque comites indigne ferentes, vt eum a proposito reuocarent, frustra multa moliti, ad extremum. apud Vicarium Parmensis Antistitis criminantur, sublatum sibi per vim socium, doloque a Patribus circumuentum. Ille vero tactis ante Vicarium codicibus sacris per Euangelij verba iurauit nullius se fraude, consilioque deceptum, sed spe tantum salutis inductum apud Patres aliquantisper haesisse, quorum vitae genus sibi valde probatum, non potuisse protinus non arripere. Qua de pulsa calumnia, ipse quoque non ita mox in partem laboris, ac meriti, qui mercedis vocabatur in partem, cupidissimus venit; et ibi coepit ceterorum animis esse subsidio, vndae suae hauserat salutis, et sanctitatis initia. Eadem Paulus Achilles. ratione associati sunt Paulus Achilles iam tum Sacerdos, qui strenuam proximis dare 78 Elpidius Vgo lettus Io. Baptista Viola Syluester Landinus Io. Franciscus Placentinus. operam, et suppeditandis diuinae contemplationis argumentis, et audiendis sacris confessionibus coepit: et Elpidius Vgolettus. Itemque Ioannes Baptista Viola, Syluesterque Landinus Io. Franciscus Placentinus, et alij aliquot, qui suas item curas, cogitationesque ad studium humanae salutis vna cum reliquis contulerunt. Iam Placentiae, Regijque quo Lainius euocatus excurrit, sua quoque laetitia messis fuit. Faber vrgendis coeptis paulo diutius Parmae substitit, quo etiam acerbior visus est eius deinde discessus. Qui vt vulgo cognitus est impendere, et ciuitas, et priuari, quibus fuisse dicitur aliqua cum Romano Pontifice necessitudo, supplices ad eum literas pro Fabro retinendo dederunt: eiusque mox abitum repudiati supplices multis lacrymis deplorarunt. Harum Ciuitatum gratia multa Patribus perpetienda fuere; summa hyeme faciendum iter, et Cisalpinae Galliae loca sane frigida traijcienda pannosis, ac male vestitis: vt mirum non sit si diuturnum Faber in morbum (tres enim fere menses consequentis anni decubuit) et periculosum inciderit. Sed videlicet paupertatis amor, et singulare patientiae 79 Bobadilla in Insulam Aenariam mittitur. studium leuia haec illis, imo etiam dulcia, ac iucunda reddebat. Per idem ferme tempus Bobadilla in Aenariam ab Vrbe mittitur Regni Neapolitani insulam ad conciliandam pacem inter graues, illustresque viros. Cuius profectionis item fructus, vt ceterarum (neque enim duntaxat loco vir in primis ardens continere se poterat) fuerunt 80 Romae gesta hoc tempore. vberrimi. Specimen suae dabat industriae, quae postea latissimum Germania nacta campum, tanto liberius excurreret, quanto iam cohibita videbatur angustius. His missis per Italiam socijs, et toto pectore suam operam, studiumque nauantibus, qui Romae remanserant, Dei causam pari sedulitate tractabant. Salmeron sacris concionibus, publicisque in inclyto sapientiae Gymnasio praelectionibus operam dabat. Codurius Margaritae 81 Primus Secretarius Societatis B. Franciscus Xauerius. Caroli Quinti Filiae a sacris confessionibus assignatus, simul etiam reliquis ex instituto muneribus occupabatur: quibus et Xauerius, et Iaius, et in primis Ignatius persimili animorum compendio, quaestuque praeerant. Xauerio praeterea domesticum munus ab epistolis erat. Siue nunciandum quippiam, siue respondendum sparsis per Prouincias 82 Instituti Societatis prima formula Pontifici proponitur, et viuae vocis Oraculo comprobat. Socijs vnus omnium nomine eo munere fungebatur. Ignatius autem memor insuper impositi sibi de Societate confirmanda negotij, quicquid a publicis occupationibus dabatur otij, in id sedulo conferebat: et vt erat communi Patrum consensione decretum, instituti formulam in certa quaedam capita dilucide, breuiterque digestam Pontifici Maximo Apostolica austoritate sanciendam, nactus opponunitatem Tiburtini recessus,
quo se Pontifex e negotiorum aestu, turbaque receperat per Contarenum Cardinalem suppliciter offert; quam Beatissimus Pater iussam a sacri Palatij Magistro Thoma Badia, qui dein fuit Cardinalis, prius cognosci, ab eoque probatam, vt ipsemet vidit, accurateque perpendit; Spiritus, inquit, Dei est hic. Patrumque consilium, et pia studia collaudauit; simul et illud addidit, sese praesagire iam tum animo Societatem hanc id temporis excitatam, afflictis Ecclesiae rebus non leui praesidio, atque ornamento fore. Quod summi Sacerdotis, Christique Vicarij testimonium, Tertio Nonas Septembris ore tributum, 84 Cardinalis Guidiccionius initio repugnat ne Societas fiat Religio. velut prima quaedam Societatis approbatio fuit. Quam, vt publico etiam diplomate consignatam, testatamque rite daret cum rogaretur ab Ignatio, prudentissimus Pontifex, ne quid praeeipiti consilio in re tanta luctuosis Ecclesiae temporibus statuisse videretur, tribus Cardinalibus, apud quos nihil esset gratiae loci, negotium dat, in ijs Bartolomeo Guidiccionio Lucensi, Viro illi quidem pio, ac diuini humanique iuris bene perito, ceterum nouis Religionibus adeo pertinaciter infenso, vt aduersus earum, quae iam essent multitudinem, et copiam; quas ipsas ad quatuor reuocandas arbitrabatur, librum etiam conscripsisse dicatur. Non enim summus. dubitabat Antistes, quin si Guidiccionio noua esset probata Religio, ea quoque ceteris Iudicibus probaretur; eaque ratione maleuolorum occurreretur inuidiae. Is igitur cum praeiudiciumhoc ad causam at tulisset, quam breui Patres conficiendam sperabant, eam suo consilio, autoritateque pene discuissit; annum certe ipsum deliberandi cunctatione, nouis in dies difficultatibus ingerendis, extraxit. Interea Societati, Deo Optimo Maximo gubernante, et aream 85 Societati primus in Indiam aditus aperitur. patentissimam Patrum laboribus explicante, primus in Indiam aditus aperitur. Lusitani non ita pridem extima Africae legentes littora, per incognitas vias, et obscuriora maria ad ditissimas Indiae Regiones, et Orientis partes non minore successu, quam ausu penetrarant. Nec Ioannem Lusitaniae Regem eo nomine Tertium vlla magis cura coquebat, quam vt barbaras iilas nationes, et infida pectora ab execrandis Idolorum sacris ad veri Dei cultum, Religionemque traduceret. Cuius rei gratia idoneos Euangelij praecones, quos cum doctrina probitas commendaret, tota Europa conquirebat. Eius consilij conscius Iacobus Gouaea Lusitanus, is, qui Parisijs quondam clarissimis experimentis Ignatij, sociorumque virtutem perspexerat, hos potissimum ad Indicam expeditionem quodammodo factos, exhibendos Regi putauit. Sed prius ipsius Ignatij voluntatem placuit explorare. Scribit igitur ad Ignatium quam vberem animarum messem Indica Regio a Lusitanis nuper aperta suppeditet. Si ea Prouincia pro suo erga proximos studio, caritateque, ipsi cordi sit, se totius negotij apud Lusitaniae Regem interpretem fore. Huic rescripsit Ignatius multa ille quidem cum actione gratiarum: ceterum quod peteretur, non id ex sua voluntate, sed ex eo, cui se perpetuo Obedientiae nexu mancipassent, Christi pendere Vicario. Proinde rem totam cum Pontifice ipso fransigeret, cuius semper ad nutum intenti paratique essent. Quo Gouaea accepto responso, cum perfacile id a Pontifice impetratum iri confideret, misso ad Regem literarum Ignatij exemplo cum eius, sociorumque commendatione mirifica, monet non esse e manibus dimittendam occasionem, exorandumque Pontificem ocius, vt ex Ignatij spocijs, potissimum eligat, quos ad se Indicae expeditionis caussa transmittat. Ad Regem iam ante praeclara Societatis fama peruenerat. Itaque et sua sponte iam incensus, et Gouaeae autoritare permotus Petro Mascareniae suo apud Pontificem Oratori mandat, nulla vt interposita mora cum Pontifice ipso, Ignatioque ea de re perdiligenter agat, ex eiusque socijs minimum sex primo quoque tempore ad sese destinet. Et quoniam in Lusitaniam reditum adornabat Orator, illud etiam addidit, videret, vt suum ante discessum rem omnino conficeret, nec sine tali comitatu rediret. Legatus cum Regis mandatum Ignatio primum exposuisset, et e sociorum numero sex minimum postulasset, Ignatius in eandem illi sententiam, atque antea Gouaeae respondit, id non in sua esse, sed in Pontificis Maximi potestate, cui iam se toros Voti sponsione dedissent: quanquam quod ad numerum pertineret, fieri omnino non posse, vt vno, aut altero plures Regiae voluntati concederet. Cum ille nihilominus in eadem postulatione perstaret, negaretque vspiam alibi locari operam posse melius, Ignatius quasi futuri praesagus. At qui, inquit, si e tam exiguo numero sex in vnam Prouinciam auferas, quid quaeso ceteris Orbis terrae partibus relinquemus? Totum quippe terrarum Orbem spe quodammodo deuorarat, nimio studio
salutis humanae. Pontifex ergo Nuntijs Euangelicis Indicae regioni concessis, quod ad numerum pertinebat, id Ignatij permisit arbitrio. Quod et si moleste admodum primo Legatus 87 Destinantur in Indiam Simon Rodericius, et Nicolaus Bobadilla. tulit, postea tamen cum extorquere maiora non posset, quod dabatur, accepit. In eam prouinciam non minus periculorum, laborumque, quam laudis, gloriaeque foecundam Patres duo Simon Rodericius, quem Lutetiae Parisiorum in studijs literarum Rex ipse Ioannes aluerat, et Nicolaus Bobadilla, non sine prudenti reliquorum Patrum deliberatione, nec sine multis, vt rei magnitudo postulabat, precationibus designantur.
An. Dom. 1540. Societatis 1. Anno igitur quadragesimo ineunte Romam e Neapolitano regno Bobadilla, Simon ex Hetruria reuocatur. Atque hic quidem studio propagandae Christianae fidei inter infideles, ac barbaros iam pridem flagrantissimus, relicto Senis cum Strada Paschasio, simul atque vrbem attigit, tamesti quartana erat implicitus, de tam optata profectione solicitus, nediscessum quidem Mafcareniae legati, qui moram leuando morbo dabat, expectandum putauit: veritus, opinor, ne tam gloriosae prouinciae palmam casus sibi aliquis, si cunctaretur, eriperet. Ergo Nauigij opportunitatem nactus ad portum in Hetruria Pontificium (Ciuitatem veterem vulgus, latine quidam Centum cellas appellant) confestim exit, cum socio Paulo Camerte: et sese mari in Lusitaniam, inuitante verni temporis tranquillitate 88 Pro Bobadilla aegrotante Franciscus Xauerius mittitur. committit. Bobadilla vero etsi paratissimo ille quidem erat animo ad tantum iter, tamen adeo confectus laboribus, et affecta valetudine e Neapolitano regno redierat (graui etenim ischiade laborabat) vt cum Legati iam maturata profectio morae nihil haberet, suae missionis vicarium, feliciore Indorum sorte, quam sua Franciscum Xauerium habuerit. Franciscus autem Indicam ab Ignatio prouinciam oblatam haud facile dictu est, quanta et animi alacritate, et oris hilaritate susceperit: vt merito si tantorum originem fructuum, quantos India deinde protulit, inuestiges, nullam sane aliam reperias praeter eius singulare, minimeque reluctans obsequium, id praesertim temporis, cum per Apostolicam Sedem nulla adhuc Ignatio potestas in socios, nullum imperij legitimi ius datum erat. Ergo vix tantulo accepto spatio, quantum consalutandis amicis, sarciendaeque attritae tunicae satis esset, postero die dato prius osculo Sanctissimi Pastoris pedi, regio cum Legato discedit. A Pontifice vero pluribus est ad eam expeditionem verbis, velut Indiae futurus Apostolus animatus, monitisque peropportunis instructus, deinde ampla cum benedictione dimissus, breui atrum illum Aethiopem, non quidem per quietem (saepe enim sibi visus erat per quietem magno cum labore eiusmodi hominem gestare) sed re ipsa vigilans suis humeris subuecturus: homo ad illius Orbis salutem, de quo tam crebros, et tam iucundos solitus erat vsurpare sermones, praecipuo 89 Ratio eius itineris in Lusitaniam. quodam nomine procreatus. Nihil ex Vrbe praeter Romanum Breuiarium secum extulit. In itinere autem illud semper tenuit, vt certa precandi, ccmmentandique spatia non omitteret: cunctis officiose demerendis insisteret, vnumquemque comiter affaretur: minimis, vilissimisque in victu, cultuque contentus esst: lassos, et imbecilles omni obsequio refoueret: postremus cubitum iret, primus surgeret: famulique dum quiescerent, ipse iumentis operam daret: nec eos modo, qui erant in comitatu Legati meliores quotidie redderet, monendo, iuuando, docendo, verum etiam eadem in diuersorijs, ac cauponis captata occasione caritatis, virtutisque vestigia impressa relinqueret. Laureto iter institutum est ad Sanctam Deiparae salutandam Cellam, in qua ipso Palmarum die xij. Kalend. Aprilis sacris Franciscus operans Legato, eiusque comitibus diuinam Eucharistiam impertijt: nouumque concepit ardorem cnm. promulgandi Indiarum gentibus Euangelij, tum dura omnia tolerandi. Bononiam inde peruectus Cardinalem Bonifacium Ferrerium, ad quem acceperat ab Ignatio quoque mandata, conuenit: tantaque modestia flexis in medio sermone genibus, dum ei Societatem commendaret, affatus est, vt bonus senex ea plurimum delectatus, irruens in collum Xauerij, nullum faceret finem hominis dulcissime amplexandi. Sed ipse Bononia discessus celebrem illum Apostoli Pauli ab Ephefinis digressum specie quadam repraesentauit. Cum enim ad suum Franciscus vetus sanctae Luciae diuertisset hospitium, didito rumore inter caros eius in ipiritu filios properare Patrem ad Indos, et discedere nunquam rediturum, conuenere ante lucem frequentes in templum! interfuere sacrificanti, eodem porrigente diuinas epulas regustarunt: tum denique haud sine multo fletu, et gemitu abstracti sunt.
90 Periculum ingens vnius Comitum. Prosequutis iter, antequam Italia excederent, mira res accidit, quae plurimum Xauerio ad autoritatem, et effectum earum rerum, quas in comitibus optabat, momenti attulit. Erat in comitatu Legati honestus Vir equitandi Magister, qui paulo antequam Roma abiret, acres impulsus animo senserat, vt remisso humanis rebus nuncio in Coenobium. abderet sese. Verum nihil expedierat. Hunc, vbi ad fluuium e Cisalpinis (quantum, e Beati Xauerij epistola vnde haec hausimus, constat, nomen enim tacetur) ventum est, cupido incessit vadi tentandi: nec omnium deterreri comitum vocibus potuit, quominus temerariam leuissimae cupiditatis libidinem sequeretur: forte vt animi sui excelsitatem, et regendi artem equi ostentaret. Tanto procliuius vel suos, vel Diaboli ad perniciem, quam diuinos ad salutem impetus caeci mortales sequuntur. Ceterum vix amnem intrarat, cum superante vim equi, artemque equitis agmine aquarum coepit vterque rapi in praeceps. Tollunt voces Mascarenia, ceterusque comitatus: tum cuncti, Xauerius in primis ad diuinam implorandam opem vertuntur. Nec fuere irritae preces: cum amplius tria stadia eques abreptus esset, sublimis semper in aqua tanquam manu comitum precibus sustentatus, ad ripam haud dubio miraculo appulsus est. Xauerius quidem Mascareniae, qui non sine lacrymis orauit, Mascarenia autem, et ceteri Xauerio acceptam hominis vitam tulere. Qui vt emersit attonitus, et stupens nec audebat, nec poterat vocem mittere. Mansitque in eo tanquam ab inferis extitisset, horror quidam, pauorque terrificus. Interroganti Xauerio quid animi haberet dum salute desperata raptabatur a profluente, recurrisse statim Coenobium dixit, in quo multo mallet esse: Et angore inde perculsum acerbissimo, quod tamdiu vixisset sine cura praeparandae mortis diuinis surdus instinctibus. Palam vero ad comites de poenis infernis, et vita futura sic agebat, tanquam plane esset expertus, multum iterans non esse differenda recta consilia. Huius itaque voces haud paulum Xauerij iuuabant industriam, qui et in alijs periculis praesto fuit comitibus: omnesque ita excoluit, vt omnis ille caetus, ipsiusmet testimonio 91 Religiosa videretur familia. Saepissime iterabant sacramenta Poenitentiae: et quoniam in diuersorijs saepe opportunitas deerat, interdiu ex equo delapsus Pater in aliquo diuerticulo hos modo, modo illos audiebat. Ex hac pietate idem factum existimat, vt, cum tres amplius menses magnas inter difficultates via tenuerit, nullus omnino e numeroso admodum comitatu non sanus, saluusque Olisipponem attigerit. Superatis Alpibus, ac pyrenaeo saltu, vt in Pompeiopolis fines ventum est, vnde ad suos facile posset excurrere, non acquieuit carni, et sanguini, nec ad patria incunabula reuisenda, vel modico diuerticulo de cursu deflexit. Quibus rebus ita in sui admirationem Legatum rapuit Virum sagacem, atque ad explorandos sensus noui comitis perattentum; vt is praemisso ex itinere tabellario de eius laudibus ad Ioannem multa perscripserit, quibus eum videre quamprimum, atque ornare Regis animus praegestiret. Paschasius interim Senis et 92 Francisci Bandinij Archiepiscopi Senensis de Paschasij virtute, et pia industria testimonium. suas, et Simonis obibat partes: nec tamen paratae messi par erat. Itaque auxilium ei, Ciuitatique ab Ignatio Archiepiscopus Franciscus Bandinius petit his literis. Ea est Paschasij vestri, at potius nostri vitae integritas, et morum suauitas, vt omnibus gratus, iucundusque sit, mihi vero gratissimus: et in eo munere, quo hic fungitur, est adeo vehemens, vt summa eius cum laude oculos omnium in se conuerterit. Nam verbis hortatur, exemplis iuuat, humilitate allicit, caritate ad bene, beateque viuendum inflammat. Verum quia, vt ait Dominus, messis quidem multa est, operarij autem pauci, optarem summopere, vt eum vos quemadmodum par est, adiuuaretis: quod facile consequemini si duos, aut salrem vnum ex socijs vestris huc miseritis. Quapropter vos etiam atque etiam rogo, vt huic honesto meo desiderio morem geratis. Hoc si feceritis profecto cognoscetis vos huius Ciuitatis saluti, Deique honori consuluisse. Quod vos summopere cupere certo scio. Reliquum est, vt sciatis me vobis quibuscumque rebus Variae missiones potero nunquam defuturum. Valete. Senis xviij. Kal. Septembris 1540. Ceterum iustissimis Archiepiscopi postulatis per sociorum angustias mos geri non potuit: tam multi multas in partes accersebantur. Nam Bobadilla Neapolitanum in regnum Bisinianum 93 Claudius Iaius Balneo regium missus. remissus erat, per idemque tempus alij alio, praecipue Balneoregium, Brixiam, Parisios, et in Hispaniam missi. Balneoregium bidui ab Vrbe abest, Oppidum in Hetruria sancti Bonauenturae natalibus in primis nobile. Huc grauis discordiae causa inter Clerum, populumque sedandae destinatus est Iaius: cuius primus aduentus, quanquam,
neutri parti, vt fere accidit, gratus admodum fuit, tamen is postea aduocata concione, suique aduentus ratione reddita, omnium animos sibi adiunxit. Hinc praeter opinionem, cum ad audiendum verbum Dei, tum ad enuntianda vitae peccata concursus hominum auctus, vt ne nocturna quidem defatigato Patri quies reliqua esset: apertisque non dum foribus summo mane nonnulli vndecumque vel per fenestras. hospitij, occupaturi aures irrumperent. Controuersiae porro illae, quae sine magna internecione dijudicari vix poterant, summa omnium gratulatione sublatae sunt: Et quo firmiora pacis foedera sancirentur, et certiora reconciliatae gratiae praeberentur indicia, mutuos inter amplexus, venia vicissim, postulata dataque celebrata est communicatio Corporis Christi, et quidem ab ijs, qui complures annos odijs peracerbis impliciti ad sacrosanctum illud pacis symbolum non accesserant. 94 Deinde idem Iaius Brixiam. Deinde multitudini Christiana lege tradita, cum iam secunda cecidissent omnia, Brixiam Iaius ad Coenomannos egreditur: vt quae inimicos homines superseminasse zizania Romam vsque nunciatum erat, pro viribus extirparet: quam in rem non exiguo animorum compendio, totum fere annum insumpsit. Eodem dudum ex Politiano Monte Strada praecurrerat, suisque concionibus, quas frequentissima, et cupidissima multitudine semper habuit, ingentes fecerat animorum motus; ac praeter ceteram frugem, centum et eo amplius in ea Vrbe adolescentes ad Dei cultum, et seruitutem allexerat. Inter 95 Angelus Paradisius Tyro Societatis. additos ad Societatem Tyroncs erat Angelus Paradisius, cum quo vltimum salutaturo propinquos in Oppidum Gadium decem a Brixia passuum millibus a Fabro etiam num Parmae agente missus est Strada. Is continuo publice in suggestum progressus incolarum animos ita permouit, vt qui Dei praecones irridere per iocum, et effusam antea lasciuiam consueuerant, ij postea Strada audito, risus in lacrymas verterent, nec temperare singultibus possent. Cumque primarij quidam eius oppidi ciues odijs inter se capitalibus dissiderent, vniusque patrata caedes ad multorum spectaret exitium, Stradae concionibus perfectum est, vt irasum restinctis ardoribus non sine mutuis lacrymis, gaudioque gratiarum reconciliatio fieret. Ex ijs mox Stradam conuenere duodecim eoque vsi sequestre, atque interprete, pacem rite sanxerunt, mira populi admiratione, plausuque, sic, vt statim edito ad conuentum signo, ex Consilij publici decreto Consules, et ceteri Magistratus autori pacis Francisco gratulabundi prodierint. 96 Primi de Societate studiorum causa missi Parisios: quod primum fuit rudimentum Collegiorum. Accessit, et Parisina Sociorum profectio, hoc potissimum instituta consilio: quod cum ad Ignatium adolescentes non pauci ciusdem vitae cupidi se adiunxissent, praeclarae illi quidem indolis, ac spei, ceterum literis non satis expoliti, visum est Ignatio Lutetiam omnes studiorum graria destinare, vt idoneis exculti doctrinis maiore postea in animarum causa, et autoritate versarentur, et fructu. Praeficitur ijs Iacobus Eguia Stephani frater, quem Ignatio adhaesisse Venetijs, vna cum fratre, et in 97 Iacobus Eguia primus quasi Rector Collegiorum, praeficitur socijs Parisiensibus. Cantabriam concessisse iam diximus. Ergo appetente vere ex Vrbe digressi Lutetiae in Collegio, quod Longobardorum vocant, recipiuntur. Hic dum laico ornatu, cultuque (neque enim per leges aliter licuisset) literarum disciplinae dant operam, vitam vt poterant, sustentabant. Nec tamen alienae salutis studium intermittebant: sed modo hos, modo illos ad vsurpanda Diuina mysteria, id quod apud Carthusianos singulis factitabant hebdomadis, incitabant: aliosque ad perfectam vitam, Sanctorumque 98 Succedit illi Hieronymus Domeneccus. persequenda vestigia cohortabantur: Iacobus autem, dum vnus omnium maxime pro animis excubat, et Academicorum praecipuam rationem habet, decimum fere post mensem in eius locum Hieronymo Domenecco suffecto, qui hoc nomine Parma fuerat euocatus, sub anni consequentis initium reuertitur in Italiam: et vt commodus in Vrbano ocio prae excellenti simplicitate, et caritate operarius retinetur in Vrbe.
99 Prima in Hispaniam missio, Antonij Araozij. Hispanicae Missionis occasio domestica Araozij, et quaedam Societatis fuere negotia. Hic natione Cantaber, quem superiore anno inter socios adscriptum memorauimus, cum gemina tempestate iactatus Barcinonem appulisset, perhumaniter a veteribus Ignatij amicis excipitur. Commodum in ea Ciuitate percrebuerat, comprobatam a Petri Sede cum Ignatij vita, doctrinaque Societatem, tametsi non dum plane confecta, et transacta res erat: quo rumore perlato plurima Araozio congratulatio ab hominum repentino concursu facta est. Qui cum Ignatium ipsum, cuius de sanctitate praeclaram opinionem conseruabant, aspicere, atque audire per locorum interualla non possent,
100 Offertur Societati domicilium Barcinone. ad eius se discipulum, sociumque conuertunt: eumque ex edito loco verba facere penc cogunt. Ille vero, vt vidit defugiendi muneris locum non esse, homo tum rudis in, dicendo, nec dum sacris initiatus, agere ad populum tam ardenter instituit, vt exquisitos dicendi Magistros, et peritos concionatores facile superaret. Itaque ex auditoribus pro se quisque ad omnia se exhibere paratum, et ad instituendam Societatis domum de suis etiam proserre copijs. Ille vero quoniam iliic haerere per negotia non licuit, ingenti ciuium desiderio in Castellam se recepit. Vallisoletique, Burgis, atque ad Infantes, vt appellant, Caroli Quinti Imperatoris filias pari cum fructu de Deo verba fecit, et Turcas aliquas traduxit ad Christum. Ad extremum Cantabriam attigit: cuius cum in alijs compluribus locis, tum Quipuzetae laetissimam messem Diuini verbi praedicatione collegit. Vergarae item cum totius Prouinciae conuentus celebrarerur, Synodi rogatu conciones nonnullas habuit: eademque dicendi copia in publica vitiorum probra, et prauos mores inuectus est. Inde cum Aspeithiam contendisset, tam multi vndique ad eum audiendum finitimis ex oppidis conuolarunt, vt quatuor amplius auditorum millia numerata sint; translatoque ex aedis angustijs in patentem campum suggestu, aedificiorum insuper, arborumque cacumina auidis auditoribus complerentur. Qua collecta cursim, et velut ex itinere frugum messe, confectisque suis domi negotijs proximo anno ad Vrbem redijt.
101 Rodericij Simonis in Lusitaniam aduentus, et studium paupertatis. Sed vt ad Rodericium, et Xauerium in Lusitaniam illum nauigio, hunc terrestri gradientes itinere, reuertamur, Simon paucis diebus Olisipponem prospera nauigatione delatus, illico virum, per quem ad Regem deduceretur, ab eo missum, obuium habuit. Sed gratijs per eundem Internuncium regiae benignitati actis, dum ex nausea maritima, et quartana febri releuaretur, Alcazerem (Salatias olim vocabant) in Mascareniae legati custodia oppidum secessit. Ceterum vix octo, decemve inrercesserant dies, cum Rex Olisippone dicens omnia curationi opportuniora fore, prae ardenti studio videndi alloquendique hominis ad sese iubet deduci: exceptumque summa benignitate, et multa cupide sciscitatus, simul imperat rebus omnibus liberaliter haberi. Ille vero Deo votae paupertatis memor, summe ab Rege contendit sibi vt liceret more, instituroque Societatis victum passim, et ostiaum emendicare: id se cunctis regiae anreferre delitijs. Quo tandem aegre, multisque precibus impetrato, ad publicum Regis Valetudinarium (cui a Sanctis omnibus nomen est) opus sane regium, et toto terrarum Orbe percelebre cum quartana diuertit: nec virium languore deterritus, stipem coepit ex instituto quaerere, ita laetus, quod inter notos, ciuesque suos liceret id documenti Christianae humilitatis edere; vt vel id vnum satis amplum tam longi itineris pretium duceret. Nihilo interim segnius modopeccatorum confessionibus audiendis, modo vsitatis meditationibus suggerendis, 102 Xauerij in Lusitaniam aduentus et Regum Lusitanorum studia in Societatem. peculiarem quandam animarum curam gerebat. Trimestri dein interuallo subsecutus. est Xauerij aduentus cum Mascarenia legato faustus omnino laboranti Simoni: cuius quartana febris quo die expectabatur, vt in Xauerij diem incidit, quasi quempiam supra hominem reuerens, non accessit, salutantis videlicet voce, et caro amplexu discussa. Triduo elapso vterque in regiam euocatur: ac Regi, Reginaeque summo studio quaerentibus, summo auscultantibus prima Societatis initia, et progressiones, instituta, consilium, ac scopum, et excitata in socios odia, atque procellas enarrant. Nihil hac Regibus commemoratione iucundius, constantiam praecipue commendantibus, qua effectum erat, vt oblata Romas falsa criminatio iusto iudicij fine dilueretur. Post multa benigne communicata de liberis suis Rex, quos suscepisset, qui obijssent, qui superessent adiecit; Ioannemque Principem, et Mariam aduocat, qui Patres viderent, ac venerarentur. Tum ita subijcit. Summa profecto Christianae rei in tenerae aetatis conformatione sita est. 103 Ioannis III. Lusitanorum Regis cura rectae educationis puerorum. Idcirco datur a nobis opera, vt qui in nostra Aula sunt Adolescentuli e prima Regni norbilitate religiose, pieque educentur: quos et iussimus octauo quoque die de peccatis confiteri. Si enim a pueris Dei notitia, et obsequio imbuantur, aetate grandiores autoritate multum valebunt: cumque ipsi fuerint, quos esse par est, inferiores ad eorum exempla sese fingent: ita populares toto regno, Deo iuuante, corrigentur. Certum enim. habemus, vbi Nobilitas emendatis praeibit moribus, maximam Regni partem emendatam fore. Proinde hosce vobis adolescentes, quando ante ver insequentis anni nauigationis Indicae opportunitas nulla erit, perstudiose commendo, tradoque, quorum animos,
et mores Christiane formetis. Hic Patres haud minore studio piam illam procurationem, quam Rex obtulerat, acceperunt; nec minore vtilitate gesserunt. Centum fere numero erant adolescentes, laetissima spes Lusitanici Regni, et religionis. His sexta quaque feria Franciscus, et Simon aures confitentibus dabant, et alijs praesto erant offieijs: aliosque praeterea complures matura iam aetate viros Principes Dynastasque cum sacrae Poenitentiae mysterio, tum piarum commentationum vsu ad ordiendam nouam vitam induxerunt. Henrici quoque, qui Regis frater, mox Cardinalis, ac longo post tempore Sebastiani excessu Rex fuit, summi tum Inquisitoris rogatu quotidie sacri illius Magistratus carcerem reuisebant, vt rei, qui in eo tenebantur, audito verbo Dei sua quoque crimina recognoscerent, et iusto dolore punirent. Dum in his muneribus Patrum cogitationes euigilant, non defuerunt, qui rebus fluxis repente despectis, quorum incitabantur stimulis, eorum vitae genus, et cursum peterent: vt socij sex breui numerarentur. 104 Primus in Lusitania Societatem sequitur Consaluus Mederius. Primus ad eos dicitur accessisse Consaluus Mederius naturalium rerum, ac diuinarum bene peritus, iam pridem socijs inter studia notus Parisijs. Quo tempore simplici, atque populari similitudine de Concionatore audita, sicut altilia in regiam mensam non inferuntur nisi mactata, nudata plumis, et assata; ita oportere hominies, qui placere Deo velint, corpora sua, et cupiditates mortificatione perimere, atque excoquere; induto cilicio totum se ad austera conuertit. Verum enimuero vt palaestram virtutis intrantibus continuo aduersarius paratus est, ita exaestuare libidinis coepit flammis, vt ex oppugnatione pertinaci, et ipsis quodammodo remedijs inualescente, prope desperans, vehementer saluti suae diffideret, cum moestissimo Angelus luce palam apparuit: videntique latine semel, atque iterum haec verba, Confide, tu saluus eris, ingeminauit. Igitur vbi Olisippone Xauerium, ac Simonem conspexit, angelica se pollicitatione facile potiturum existimans, eorum si vestigijs insisteret, ad Societatem accessit: in eaque ita perseuerauit vt satis certam faceret angelicam vocem. Principio autem Patres sui moris retinentissimi victu non vtebantur nisi precario. Sed ea res cum plus auferret temporis, quam vtilitatis afferret; victum, quem Rex vltro praebebat, renuendum in posterum non putarunt, ita tamen, vt nec ex Valetudinario, quo se, recusato Regis tecto, receperant, pedem efferrent; et instituti retinendi causa semel, atque iterum in hebdomada stipem poscerent ostiatim; quam tamen ipsam ad Valetudinarium deferrent vniuersam. 105 Aegre ferunt res nimis prosperas prae amore Crucis: dicente Xauerio, sine aduersis non esse fideliter Christo militare. Dum autem in Lusitania non inutiliter, nec per ignauiam tempus exigunt, eisque ingenti populi plausu ad voluntatem fluunt omnia, vnum illud crucis amatores angebat, quod insectationibus nullis exercerentur, quibus si diu careret, dicebat Xauerius. videri sibi nequaquam fidelirer militare: quanquam nauigationis Indicae diem ardentissimis appetentes votis, ea se interim spe solabantur, ac sustentabant, fore aliquando, vt quod hic frustra quaererent; id in illis partibus copiosissime reperirent. At Rex, Curiaeque proceres praesentibus industriae frugibus valde laeti, maiorumque in posterum spe concepta de retinendis in Lusitania Patribus agitare, et alios eius generis porius suis ciuibus quaerere, quam Indiae causa de manibus quos habebant, amittere. Mirifice quippe erga nouum hunc ordinem Rex affici videbatur: collegiorumque in instituenda iuuentute 106 Regis Lusitani Ioannis III. in Societatem studium. consilium probabat maxime: idemque ingens aliquod eiusmodi collegium recipiendis Societatis alumnis, quod Euangelicorum non in Lusitania modo, verum etiam in India tota seminarium foret, moliebatur, diserte Petro Mascarenia professus, se quidem vniuersos de Societate in suo regno quacumque impensa libenter habiturum. Quae quo propensius fierent, ad literas Apostolicas, quibus Societas confirmaretur primo quoque tempore conficiendas, non suam modo, verum etiam Imperatoris, Regisque Galliarum operam, studiumque detulit. Sed videlicet, qui coepti fuerat autor Deus, idem perfecti gloriam sibi vni reseruabat. Quod priusquam doceo pauca de nostrorum in Germaniam profectione perstringam.
107 Faber in Germaniam, inde in Hispaniam iturus mittitur. Reuocatus a Caesare Ortizius a Pontifice impetrauit, vt secum in Hispaniam Fabrum perduceret. Verum quoniam Catholicos inter, ac Protestantes quoddam Vormatiae indictum colloquium erat, tametsi nullus seu Cecsaris, seu Regis Romanorum, aut etiam Pontificis nomine interesset, placuit tamen Pontifici, vt illuc ex itinere cum Fabro Ortizius excurreret, priuatis saltem consilijs rem Catholicorum publicam adiuturus. Versabatur Parmae tum Faber ingenti cum suorum fructu laborum, cuius Ciues discessum aegre
omnes cum ferrent, praecipue dolebant, qui interius sub eius, et Lainij disciplina studia pietatis inierant, ex quibus nobilis coaluit Sodalitas. His ille multum rogatus, haec discessurus monita reliquit.
108 Relicta a Fabro monita Parmensi sodalitati. Nolo vos in hoc errore versari, vt putetis alio egere vos cibo ad augendam pietatem, atque eo quo vsi estis adhuc ad nutriendam. Nec sane mens sit alia, ac doctrina Philosophi, qui cum de corporum disputat alimentis, docet ea, quae sunt alendis apta corporibus, valere etiam ad augenda. Ita cum ad alendam fouendamque pietatem vsu iam vestro senseritis plurimum huc vsque valuisse pia ista munera, quae tractatis; prorsus statuatis oportet eadem posthac vobis necessaria fore ad augendam; praesertim caelesti gustando, et frequentando pane: quod est praecipuum animi pabulum, et quo Angeli, Beatique omnes continenter aluntur; magis vtique animorum vitae, quam noster hic corporum, quem quotidie frangimus, necessario. Quod ipsum de alijs pietatis studijs, ac muneribus sentiendum est; quale est quotidianae suae vitae rationem ab se repetere, peccata confessione diluere, res diuinas, ac salutares assidua cogitatione versare, denique misericordiae officijs constanter insistere: quarum rerum vsu, atque exercitatione, si quid est a vobis, aut in animi vestri notitia, aut in Dei, et hominum caritate profectum persuasissimum vobis esse debet, oportere in ijsdem vos officijs, muneribusque, quo magis in Christo crescatis, studijs adhuc ardentioribus contineri. Ratio porro quotidianae vitae 109 vestrae talis esse poterit. Singulis noctibus priusquam quieti, soporique vos dedatis, nixi genibus quatuor illa cuiusque nouissima recoletis, supremum vitae diem, supremumque iudicium, Inferorum supplicia, et Paradisi gaudia. Quibus in singulis contemplandis considerandisque tam diu haerere vos volo, dum Dominica ter recitetur oratio, ter Angelicasalutatio. Postea succedet obseruatio pectoris vestri, et totius recognitio diei, in qua post actas diuinae liberalitati de beneficijs meritas gratias, peccata vestra cum gemitu retractabitis, et ea statuetis certo Sacerdoti, destinatoque tempore confiteri. Id autem genus est quoddam spiritalis Confessionis, qua quis suis noxis animaduersis, earum sese insimulat ante Deum, iusto dolore, et constantissima voluntate suscepta eas ad praestitutam diem Sacerdotibus enunciandi. Ad extremum rogandus vobis est Deus, vt et vobis ipsis, et viuis omnibus noctem quietam, atque tranquillam; mortuis vero, qui suas apud Inferos maculas purgant, solatij aliquid, et indulgentiae largiatur: in eamque rem ter Dominicam precem, ter Angelicam recitabitis. Easdem et genere, et numero iterabitis postridie mane, vt et vos, ceterosque viuos ab omni labe integros ea luce conseruet, et mortuis refrigerationis aliquid tribuat ab ardoribus piacularis ignis. Si fuerit otium, licebit insuper aliquid ex vita Christi, vel eius ante signum in cruce traiecti, vel Missarum inter solemnia tacitis mentibus retractare. cuius ad exemplar identidem respectantes vitam vestram, moresque fingatis. Vbi Sacerdos Christi corpus rite confecerit, aut excitatum ab Ara sublime populo praemonstrarit, tum vos vestris malis, morbisque remedia, et quae optatis dona petetis a Deo; vt robur animi, et cognitionem vestri pectoris, vt mutuam fraternamque concordiam, quodque in summis numerandum est donis, famem, sitimque iustitiae. Rogabitis etiam ipsum Christi corpus, vt spiritali quadam communione sui, haud abnuat tectum animae vestrae succedere. quo communionis genere incitabitur in vobis auiditas quaedam tanti mysterij, oblectantibus interim vos, et proxime suscepti memoriae, et spe denuo suscipiendi. Haec communionis quotidianae ratio erit veluri quaedam animi praeparatio longe efficax ad ipsum Sacramentum corporis Domini, quemadmodum, et ad sacramentum Poenitentiae spiritalis illa, quam dixi Confessio. Proinde venit in mentem optare, vt Christianus quisque multo ante praecipiat animo diem illum, quo et pectus suum expiare consessione decreuerit, et Christi Domini inire conuiuium. Ita vt quotidie mane simul ac de cubili surrexerit, ita se moneat, et 110 alloquatur. Tali die Sacerdotis ad pedes, tali accedes ad Christi mensam: idque etiam si forte longius ille dies absit. Videte igitur singulis, vt diebus memoriam vobis excitetis, ac refricetis huius sacramenti, et suscipiendi pariter, et suscepti: suscepti ad dimidiatum saltem spatium praestituti temporis; suscipiendi vero toto reliquo interuallo dierum; vt hac ratione planissimum fiat, vereri vos, et horrere verenda illa, et sacrosancta mysteria. secus enim periculum sit, ne vel aegre concoquatis, quod ore percipitis, vel non satis auide suscipiatis. Nolite vobis ipsi deesse, quoininus octauo saltem quoque die
haec scramenta tractetis, ac renouetis. Cetera vero pietatis officia, qualis est precatio, qualis pia conremplationis exercitatio, et id genus alia, videte, vt fines illos, seu singulos, seu vniuersos propositos habeant. Primum Dei, et eius Sanctorum gloriam, deinde animi vestri bonum, tum ceterorum commodum animorum. sic enim per ea, quae dixi munera, quotidiana vobis fiet virtutis accessio, vt humilitatis, vt patientiae, vt prudentiae, et aliarum huiusmodi rerum, atque virtutum, quibus paratiores in dies accedatis ad recte agendum. Accedet etiam Dei notitia maior, et maior amor; cumulabitur in proximos Caritas: et tutio denique salutis iter tenebitur, dum veluti per gradus vita spiritus sic instituitur. Quod autem ad huius et temporis, et corporis vitam pertinet, oportebit ita vos vestra moderari consilia, sensusque omnes, vt omnis labor corporis, ac contentio, Dei laudem spectet, salutem animi vestri, eorumque animorum, qui in ijs sunt inclusi corporibus, quibus vos laborem vestrum, operamque nauatis. Studete igitur, vt primum Deus vos ad laborem, seu etiam ad quietem impellat, deinde salus animae vestrae, tum animae proximorum, deinceps vestri corporis incolumitas, postea incolumitas alieni: denique res familiaris, quaeque ad vsus corporis, vitaeque necessarios pertinere videantur, ne qua sit ordinis perturbatio, ne qua confusio. Nihil autem in his, quae commemoraui praeposterum, perturbatumque erit, si res familiaris sit famula corporis, corpus animi, animus Dei: quaestusque vestri ad necessitatem corporum; corporum autem incolumitas ad animorum salutem, horum vero studia ad aeternae legis regulam dirigantur. Ita ab hoc vltimo inchoandum primum, et hic ordo seruandus officiorum, vt prima animis, cetera ceteris deinceps rebus pro animorum bono, commodoque debeantur. Nec enim imitandi sunt ij, qui a refamiliari, et suo corpore inchoandum putant, vt cum haec bene constituerint, tum demum se facilius rem constituturos animorum arbitrentur, eademque ratione, quod ad proximos spectat, eorum prius animis, quoad eius fieri poterit, quam vestris corporibus prouidete; vt si in potestate sit vestra vno, eodemque praesidio, et vos a morte corporis, et illos a morte animae vindicare, malitis vtique multis partibus huic periclitanti, quam illi ruenti, et iam cadenti succurrere. Si hic a 111 Laus sodalitatis Parmensis a Fabro institutae. vobis rerum ordoseruetur, facile existet ea, quam quaeritis in instituto constantia. Haec i Faber. Sane ea Sodalitas etiam num viget, et sexagesimum iam annum, et eo amplius Fabri praeceptis sese alit, atque sustentat. Ac progrediente die tantum roboris est aderpta, vt eorum quoque patrocinium susceperit, quos et a mendicando deterret pudor, et quos inscitia, ignoratioque Diuinae legis tenet, et quos Carnifici, patibuloque leges addixerint: eademque semper furit, quasi quaedam procreatrix, ac parens plurimae, variaeque in ea Vrbe pietatis, plurimaeque item sobolis, quae ex communi, vulgarique vita 112 Primus de Societate Germaniam adit Faber. ad Coenobiticam, Religiosamque se transfert. His igitur prudentibus monitis quasi Vicarijs sui Parmae relictis Faber Ortizium sequutus, primus Germaniam de Societate ingressus Vormatiam sub diem octauum ante Kal. Nouembris attigit. Vbi quanquam ei cum haereticis agendi potestas facta pro voluntatc non est, nec propter factionis Lutheranae perfidiam dignum aliquid agi potuit, nullo tamenloco gregi Catholico defuit. Multi perillustresViri, atque adeo Ioannes Moronus tum Mutinensis Episcopus, mox Cardinalis ad expiandas rite noxas eo potissimum vsi sunt. Compluresque alij cum. Exercitiorum spiritualium, tum concionis sacrae praesidio adeo animo commutati, vt sicut ipse primus Vineam illam colere de Societate coepit, ita ei primos in Germaniam aditus videatur ipsa debuisse Societas. Haec foris in rem Christianam Ignatij filij; domi autem nihilo minora in rem Societatis Ignatius ipse, qui quidem in conficiendso Confirmationis negotio, felicemque ad exitum contra vim, autoriratemque multorum principum 113 Confirmatur Apostolica autoritate Societas praefixa numero sexaginta Professorum. perducendo, annum integrum desudauit. Dederat Pontifex Max. vti supra demonstratum est Societatis explorandae negotium tribus Cardinalibus, et Guidiccionio potissimum, qui primo quidem adeo non amice supplices Patres accepit, vt ne conscripram quidem Institutorum formam adduci posset, vt legeret; sed quae tamdiu aduersus Religionum multitudinem commentus fuerat, ea vno tempore vniuersa contra nascentem Societatem videretur effundere: Collegalque in eandem sententiam sua autoritate perduxerat. Sed qui semel spes suas in Domino collocarant, nequaquam animo debilitati sunt. Instant, atque vrgent magis; literaeque a Viris principibus, et Ciuitatibus afferuntur ad Pontificem, et Cardinales ea de re grauissimae, sed Satana obnitente pro viribus,
frustra omnia. Cuius intellecta fraude B. Pater Ignatius, Deum sibi putauit continenti supplicatione, ac ieiunio, ceterisque corporis afflictationibus mitigandum: Vouitque insuper Maiestati Diuinae, si rei prosperum tribuisset euentum Hostias ad tria millia. 114 Diuina prouidentia in confirmatione Societatis. Exoratam Numinis Maiestatem declarauit voluntatum repentina mutatio. Nam cum ad eosdem Cardinales, qui et causae praeerant, et a nouis Religionibus abhorrebant, Deo fretus reuertisset Ignatius, eisque permodeste postulati sui rationem exposuisset, illi denuo re diligenter inspecta, ac pertractata repente praeter consuctudinem ad id, quod tam constanter repulerant, toto nutu voluntatis impelli, inclinarique se sentiunt. Ergo rationum ponderibus, ac momentis, quae contra Religionum multitudinem pugnare videbantur, nouo cedentes instinctu, censuerunt denique Societatem in earum numerum reponendam; ita tamen, vt dum dies aperiret, quid maxime praestaret Ecclesiae, Professos non excederet sexaginta: vt iam tum Dei voce praemoneri videretur Ignatius, ne magnam in Societatem Professorum turbam, si ei consultum vellet, admitteret. Fidem huius interioris impulsus fecit ipsa Guidiccionij Cardinalis oratio, qui Religionum quidem multitudini suffragari se negabat posse, huic tamen reffragari amplius, superiore quadam, occultaque vi nec audere omnino, nec posse. Ita qui diu Societatis ortui fuerat obluctatus, tanta repente voluntatis inclinatione fauere cum collegis Iudicibus coepit, vt apud Pontificem Max. eius deinde causam nemo vnquam ardentius egisse dicatur. Ea re Pontifex non mediocriter delectatus, simulque tam ancipitis deliberationis admiratus exitum prolixo animo, et Societatem ipsam Religionem, et Societati inditum nomen quinto Kal. Octobris anno quingentesimo quadragesimo supra millesimum publicis literis declarauit, confirmauitque, Professorum dumtaxat numero ad sexaginta, vt Cardinales censuerant, coaretato. Qua in re Dei gubernantis consilium, ac praeclarissimam prouidentiam suspici licet, qui tam seueris cum Societate legibus agi voluit, eiusque ortum inter tot difficultatum spinas, ac iudiciorum pericula procreari. Primum quidem, vt planum fieret vniuersis quanta Sapientia, consilioque Sedes Apostolica nouam hanc in Ecclesiae corpus Religionem adoptarit. Deinde vero, vt quod inter aretam hanc, et plenam illam augendi numeri potestatem (quae triennio post facta est) temporis intercederet, id ipsi Societati, velut alterius periclitationis loco, atque examinis foret. Denique, vt quod semel esset tam diuturnis, exquisitisque iudicijs agitatum, iactatum, exeussum; id nulla vnquam vis, ac potestas, aut temere vituperare auderet, aut in controuersiam, dubiumque reuocare.
115 Sensus primorum Patrum ex confirmata Societate. Confirmata igitur a Christi Vicario Societate, et re tanti momenti, tamque omnium expetita votis, Deo gubernante transacta, facile. potest existimari, quantum ex ea re laetitiaej voluptatisque perceperint, et qui degebant in Vrbe Patres, et qui ab Vrbe remoti ex sociorum literis id cognorant. Nec dubitandum quin conferendis praesentibus cum praeteritis, perpendendisque Diuinae sapientiae consilijs, quae praeter omnem opinionem tam felices ad exitus, tamque inusitatis vijs id operis perduxisset, aestu quodam admirationis accensi ad agendas Diuinae Maiestati gratias se repente conuerterint. Cuius singulari munere, vtad perfcctissimum vitae statum ex ipsa seculi fece, sic ad constituendum nouum Ordinem se dumtaxat vnos animaduerterentin hac veluti Mundi senectute fuisse delectos: Et cum in Ecclesiam bellorum maxime vis ingrueret, tumpotissimum in aciem, ac pugnam hoc suum agmen eductum, numero illud quidem, virtuteque pusillum, Sed Catholicae Ecclesiae praecipua quadam Obedientia deuotum, et ad omnes eius nutus intentum. Ergo tanti beneficij nequaquam immemor, aut ingratus Ignatius primo quoque tempore operam dat, vt ea Sacrificiorum summa, quam Diuinae Maiestati spoponderat, a paucis illis, qui de Societate varijs erant dispersi locis, Sacerdotibus redderetur. Actis, persolutique gratijs duo restabant adhuc Patrum agitanda confilijs, explicatiora illa quidem, ac solutiora, ceterum momenti permagni, ac talia demum, vt sine ijs omnia superiora acta viderentur inania. Alterum erat, vt ex instituti formula, quam ipse Pontifex approbasset, leges quaedam, ac veluti canones excerperentur, quibus cum in vniuerso Societatis corpore, tum in eius membris singulis Religiosa disciplina constaret. Alterum, vt dux aliquis nouae huic familiae praesiceretur, qui et prudenter eam administraret, et a rebus noxijs, periculisque defenderet: quae quidem tanto acriora deinceps metuebantur in dies, quanto magis inchoati operis magnitudo crescebat, et nouus Ordo in
Vrbis, Orbisque Theatro com curiosius obseruabatur ab omnibus, tum aemulorum patebat 116 Summam quandam Constitutionum B. Ignatius concipit. inuidiae. Vtrique igitur rei prope diuinitus est prospectum. Quippe cum digredientes ex Vrbe Patres (vti supra significatum est) manentibusin Vrbe socijs potestateminstituta, legesque condendi reliquissent, ac postea ad vnum eam Ignatium detulissent, is animum in eam curam totum, ac mentem intendit; qui quidem minime nescius, quanta sibi res esset imposita, nihil suae prudentiae, iudicioque, quibus tamen ipsis valebat plurimum, fidendum ratus; Deum sibi consulendum in primis frequenti prece, et quotidiano sacrificio putauit. Quo tempore mens eius a Deo mirum in modum illustrata, suauitate quadam spiritus tota vndique perfundebatur hauriens a Patre luminum, quae mox suae disciplinae alumnis consignaret, et veluti dictata quaedam de rebus singulis, quibus haec instituta continentur, excipiens: vt mirum videri non debeat, si cuius in animo speciem operis vniuersi Diuinus Architectus effinxerat, is tam excellens Religionis institutum, formamque descripserit: vt affirmare vere posset, non suum illud inuentum esse, sed eius, qui sibi in monte commonstrasset exemplum. Tanta igitur Dei luce perfusus, dum accurate omnia, solerterque circumspicit, et mysticum Ecclesiae corpus, membraque singula contemplatur, dum praesentem Ecclesiae statum, et illorum temporum calamitatem secum ipse perpendit, dum et Religiosorum Ordinum instituta, quae tum erant in Orbe Christiano, et munerum varietates, vnde is maxime subleuaretur, attendit; neque tamen omittit, quantum et in mentis, corporisque exercitationibus, et in victus, cultusque ratione, naturae vires ferant expendere: dum haec, inquam, vniuersa singillatim animo, rationeque perlustrat, sentit se singulari quadam arte, vt ex caelestt illa disciplina perecperat, omnem suorum institutorum formam in certa quaedam capita, canonesque digestam, summatim fuisse complexum; quibus non modo regere, ac tueri se ipsa, verum etiam, progredi, atque augeri deinceps Societas adulta. et corroborata iam posset. Vt intelligat posteritas vuiuersa, quanti tandem ea sint institutorum monumenta pendenda, quae Beatus ille Pater non tam atramento, quam lacrymis, nec tam humano studio, quam accurata prece, nec tam Magistra prudentia, quam Deo pene dictante conscripsit, vt infra planius ostendetur. Restabat dumtaxat illud, vt Patres pro accepta ab Apostolica Sede autoritate, alijsque mox diplomatis consignata, suo quisque chirographo pijs Ignatij laboribus, vigilijsque subscriberet. Cuius rei grada, vt etiam Generalis creandi Praepositi, necesse erat, vt qui diuersis essent Italiae locis, Orisque dispersi congregarentur ad Vrbem, et suos illic conuentus, et coetus agerent. Atque id ita gestum eo, qui consecutus est, anno, series nostrae narrationis ostendet.
HISTORIAE SOCIETATIS IESV Liber Tertius.
1 Status Societatis hoc tempore. QVANQVAM autem vsquequaque perfecta, et suis omnibus expleta numeris Societas non dum erat; constabat tamen in ea, vt in ceteris Familijs Religiosae disciplinae ratio: tum primum suo subijci Duci, tum temperari legibus coepta est, tum Professorum princeps descripta classis, quo deinceps vniuersae Familiae pondus incumberet, et per quam nixa ad ea, quae Deus adderet incrementa, conscenderet. Verum quo planiora fiant, quae et hoc, et consequentibus scribenda sunt annis, liquidoque simul conster, quam suauiter Societatis res diuina Sapientia proueheret, non alienum fuerit, qualis eius tum status esset paulo ante, quam et ab Apostolica Sede confirmaretur, et a suo Praeposito nutu legum contineretur, exponere. Illud iam antea demonstratum est, plerosque e primis decem in varia loca, vt sese facultas obtulerat, fuisse dimissos, Xauerium, et Rodericium in Lusitaniam, inde in Indiam transmissuros; Vormatiam Fabrum in Germaniam. Per Italiam vero Parmam Lainium, Brixiam Iaium ad Cenomannos, Senas Paschasium in Hetruriam, Bisinianum apud Calabros Bobadillam. Qui dum Ecclesiae spargendis seminibus frugum, quas nunc cernimus, operam nauant, eadem. Romae contentione Ignatius, salmeron, et Codurius in animarum causa desudabant. Eorum autem, qui se ad Patres iunxerant, versabantur plerique Lutetiae, tum studiorum causa, tum vt florentissimae illi Academiae suis prodessent exemplis. Nonnulli etiam componendae rei domesticae causa in Hispaniam se contulerant, vbi Societatis nomen, et piae concionis ardore, et vitae sanctimonia propagabant. Tam varijs, disiunctisque locis omnis haec distincta Familia, nec vllis certis deuincta legibus, legitimoue Duci subiecta, constabat tamen ipsa per se, suasque, habebat in dies cum in absolutae virtutis studio, tum in proximorum curanda salute progressiones, et gradus; nulla vtique alia 2 Obedientia primorum Patrum B. Ignatio. vi, impulsuque nisi diuino. Vt enim Deus pro singulari sua sapientia Societatis posteros praemoneret, quam in ea voluntario non coacto; hilari, non seruili delectaretur obsequio, tantum in Sociorum pectoribus obseruantiae, reuerentiaeque aduersus suum ingenerauit Ignatium, vt iam inde a principio vltro ei parere, et tanquam Parentem, ac Magistrum non dubitarent agnoscere. Sic enim sibi ipsi persuaserant, regi se a nemine melius posse, quam ab eo, quem ad constituendam Sodalitatem illam praecipuum ex omnibus Deus ipse delegerat; et per quem ceteris eundem spiritum, eandem gratiam vocationis infunderet. Superae etiam prouidentiae fuit, vt cum ad diuersa loca ceteri mitterentur, Romae solum B. Pater cum duobus socijs veluti quibusdam Assistentibus resideret: Vt per eum diuina mens zelo, animoque praestantem in reliqua huius corporis membra, veluti per caput influeret: eaque inter se coniuncta, et colligata arduis illis tueretur initijs. Eum igitur de suis quisque rebus absens per literas admonebant; ad eum, si quid quaestionis incideret, referebant: eius sententia consiliumque maximi erat apud omnes ponderis: omnesque ad eum non modo suis in rebus, verum etiam proximorum, quorum se ad vsum, et commodum explicauerant, siue auxilij, siue consilij causa confugiebant: idque tam libere fidenterque, quam explorata sibi erat eximia Patris caritas, 3 Quemadmodum B. Ignatius Societatem regeret rara prudentia, singularis humilitas. Quorum menti, voluntatique mens vicissim respondebat Ignatij: cui cum omnes in medullis haererent; et eadem, qua illi caritate flagraret, non tanquam praelatum fratribus suis sed tanquam Ministrum, et famulum
se praebebat, cum praesentibus sua consilia communicabat, et conferebat; in omnique sermone sese affabilem exhibebat, eisdemque et valentibus, et aegrotantibus ministrabat, omnes reuerens, omnes ex Apostoli praecepto tanquam Superiores sibi inuicem arbitrans. Absentes de Societatis vrbanae rebus certiores per literas faciebat: et quotidianas eius progressiones, et incrementa narrabat. commemorabat res aeque laetas, ac tristes, pericula quae impendebant, odia, quae excitabantur; varios denique domesticarum rerum exitus, et euentus; vt vsui esse vel ad excitandos sentiebat sodales, vel ad eorum exquirenda rebus in dubijs inuolutisque consilia. Nec sibi deerat quominus pia absentium studia, nutu sibi significata, modo imploranda principum virorum gratia, modo ipso adeundo, et compellando Pontifice, optatos ad exitus promoueret. Itaque quod admiratione dignum erat in tanta locorum distantia, tanta nationum, voluntatumque dissimilitudine, tantis rei familiaris angustijs, tanta etiam obtrectatione malorum, sustentabat tamen ipsa sese, vt ante dixi, Deo gubernante Societas, nulla vtique lege alia, nisi caritatis, et flagrantissimo quodam studio Diuinae gloriae, et alienae salutis. Ea videlicet res, et Principibus cara, et populis amabilis, et ipsis erat inuidis metuenda, vt mirum videri non debeat, si iam inde ab ipsis eius non dum confirmatae cunabulis, tot ad eam Viri praestantes appulerint: praesertim cum in Ecclesia Dei, vt initio monuimus, et veteres, et recentes Religiosorum Ordines, quo se reciperent, non deessent.
Hic erat nascentis Societatis status, haec pusillae huius familiae forma quousque a Petri 4 Edicitur primus conuentus ad creandum Praepositum Generalem, et Constitutiones condendas. Sede cooptaretur Religio. Qua cooptata, et post tot Ignatij labores, ac contentiones a Pontifice Maximo confirmata, qui aderant in Vrbe socij, vna cum B. Patre sedulam dederunt operam, vt ex decreto admonerentur absentes, et primo quoque tempore ex Italia, qui commode possent, ad diem dictam euocarentur; qui vero minus possent, suffragium suum scripto transmitterent: Vt nouae huic familiae certum, et constans, et vbique sui simile viuendi genus decerneretur. omninoque Rector aliquis, et Dux legeretur, cuius ex administratione, ductuque vniuersa penderet. Eius eligendi gratia Xaueriu, et Rodericius in Indiam profecturi sua reliquerant obsignata suffragia. Faber suum ex Germania per epistolam misit, idque saepius, et semper idem, ne quod tantis locorum interuallis, aut quoquo modo interciperetur exemplar, aut serius ad Vrbem perferretur. Quod autem ad constitutiones sanciendas pertinebat, ij ratum se habituros esse perscripserant, quod plurimis, qui aderant, placuisset. Conuenerant igitur, vti condixerant, quotquot per Italiam sparsi erant omnes Quadragesimae ineunte ieiunio, praeter vnum Bobadillam, quem Bisiniani demetendis tempestiue fructibus occupatum, dum se parat ad iter, summus Pontifex ciuium supplicatione permotus, commoueri loco vetuit. Itaque cum ad Vrbem nec ipse posset accedere, nec suum absens suffragium mitteret, Patres de propinqua Missione soliciti, quam Pontificia Maiestas vrgebat, coacti sunt nulla absentis ratione habita Generalem Praepositum ex suo corpore constituere. Quatuor igitur a Comitijs abfuerunt Xauerius, Rodericius, Faber, et Bobadilla, et praeter hunc, quem nominaui postremum, suum quisque dedere suffragium. Sex autem interfuerunt Ignatius, et Lainius, Salmeron, et Paschasius, Codurius, et Iaius. Qui quidem legitime in Domino congregati, priusquam alia vlla de re inter se agerent, proposito sibi ante oculos communi bono concordissime sanxerunt edenda prius decreta nonnulla, quae facilem viam ad ea seruanda munirent, quibus ex instituta formula se 5 Approbarur a Patribus summa Constitutionum ab Ignatio concepta. statuissent obstringere. Quae res idcirco antiquissima debuit esse, quod ex ea erat aliquando, et Generalis creandi Praepositi, et inferiores legendi Praefectos petenda ratio. Prolata sunt in medium, quae de Sociorum consilio, ac voluntate ea de re elucubrarat Ignatius, summa videlicet capitum, ac formularum quibus ille nudam Religionis formam, et velut quaedam lineamenta descripserat. Quam cum Patres attentis animis expendissent, saepeque ad trutinam reuocassent; tandem, cum quid opponerent, non haberent, velut a Deo dictatam Regulam summo omnes recepere consensu; singulisque subscriptis, probatisque decretis, et se pariter, et posteros obstrinxerunt. Quae autem ab Ignatio conscripta, ac digesta tum sunt, non fuerunt illa quidem instituta, constitutionesque, sed decreta dumtaxat quaedam, et veluti constitutionum sementis, vt qui ex eo numero Societatis Praepositus renunciaretur, is ab eis, quae in pleno Sociorum conuentu constituta iam essent, et ipse vltro recepisset, haud temere, leuiterque discederet,
sed tanquam suarum constitutionum materiam, ac segetem adhiberet, quarum postea autoritate, nutuque, illa ipsa seu statuendis legitimis poenis, si quis ea infringeret, sancirentur; seu dubijs, obscurisque rebus, si quae inciderent, interpretandis. In quo et Diuini rursus prouidentiam Numinis admirere, quae sicut exortam Societatem non suis repente numeris expleuit, ac cumulauit, sed praecipuis dumtaxat partibus, vti supra significatum est, instruxit, et inchoauit; sic eadem modo nata, cum suos esset habitura progressus, non tam hominis irrigantis industria, quam Dei dantis incrementa concessu; noluit illam inter initia legibus admodum multis, ac constitutionibus alligari, sed simplicibus tantum, ijsque perspicuis contineri decretis: quae et vnicuique forent disciplinae tuendae praesidio, et in Ignatij pectore veluti quaedam semina residerent, vnde postea Professorum amplificata, et Coadiutorum adiuncta Classi, talia instituta, constitutionesque prodirent; vt et contextu corporis vniuersi, et singularum compositione partium, hunc, quem cernimus harmoniae concentum, atque hunc ornatum, quem miramur, efficerent. Quod hoc loco indicasse sit saris: vt quod decretorum genus esset illud, cui suam Patres adscripsere sententiam, testatum esset. Nam de absoluto Constitutionum opere, vbi decreta illa, tanquam semina continentur, suus erit narrandi locus.
6 Modus quo declaratus Praepositus Generalis. Sex igitur qui conuenerant Patres agitare inter sese coeperunt de Praeposito creando consilia. Ac primum quidem mutuis ea de re colloquijs cuique interdicitur: triduique supplicatio decernitur. Quarto vero die singuli obsignata sua rite suffragia, et cum absentium coniuncta suffragijs in vrnam conijciunt, clauibusque custodiunt; deinde in aliud triduum supplicatione protracta, septimo tandem die, qui dies fuit Quinto Idus Aprilis, suffragia ipsa resignant, Praepositumque declarant Ignatium dissentiente nemine, praeter ipsum. Visum quippe omnibus est neminem posse melius talis Societatis tenere clauum, sociosque suos regere, ac confirmare, quemadmodum in suo ferendo suffragio Xauerius admonet, quam qui eos in Domino genuisset, et per quem nouam hanc in 7 Formulae viriae suffragiorum quibus vsi Patres in declarando Generali Praeposito. Orbe terrae familiam Dominus suscitasset. Hic ego continere me non possum, quin ex ipsis suffragiorum autographis, velut e puluere antiquitatis erutis, excerpam aliquid, quod et exemplo sit posteris, et voluptati. In sua scribenda sententia plerique citato Diuini Numinis testimonio illud addebant, eum se ad id munus eligere, quem maxime ex omnibus sentirent idoneum, idque nullius impulsu, consilioque, sed vna Dei gloria, bonoque Societatis inductos; nec aliter fuisse sensuros, si illa ipsa hora abeundum esset e vita. Ac Codurius quidem Ignatium, quem sua sententia praeponit, miris ornat Iaudibus, sed plane necessarijs. Appellat eum Zelatorem ardentissimum Diuini Nominis, et alienae salutis, talemque semper a se effe perspectum: et hoc magis oportere eum ceteris praefici, quod omnium minimum se fecisset, et omnibus ministrasset. Deinde si qua forte vis obstitisset, quo minus eligeretur Ignatius, haec attexit de Fabro. Post quem non minore virtute praeditum censeo praeferendum honorandum Patrem Dominum Petrum Fabrum. Haec est veritas coram Deo. Magna profecto laus, vt Fabrum prope exaequet Ignatio: quanquam Fabro secundum Ignatium suffragatur etiam Xauerius: neque enim obscura erat Viri virtus: suffragatur et Simon: nec refragari possent ceteri, si proximum quem praeponerent, nominarent; sed nulla apud eos proximi mentio. Ipse tamen Faber, si forte mors Ignatium raperet, Xauerium ei sufficiebat. Nec pigebit totum Salmeronis suffragium adscribere. In nomine IESV Christi, Amen. Ego Alfonsus Salmeron huius Societatis indignissimus praemissa ad Deum oratione, et re pro qualicunque meo iudicio mature pensata, eligo, ac pronuncio pro meo, ac totius congregationis Praelato, ac Superiore D. Ignatium de Loiola: qui iuxta sibi datam a Deo sapientiam, sicut nos omnes in Christo genuit, lacteque pauit paruulos; ita nunc in Christo grandiores solido obedientiae cibo deducet, ac diriget in pascua pinguia, et vberrima Paradisi ad fontem vitae, vt cum gregem hunc pusillum IESV Christo Pastori magno reddiderit, veraciter nos dicamus, et nos populus pascuae eius, et oues manus eius. Ipse vero gaudenter dicat, Domine ex his, quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam. Quod ipse IESVS Pastor bonus nobis dignetur concedere. Amen. Illud fere addebant praesertim qui suffragium suum, aut reliquerant abeuntes, aut miserunt absentes, ei se sodali subscribere eumque habituros Praepositi loco, in quem plurimae voluntates incumberent. Collocat Xauerius insuper in eadem schedula separatim tria Religionis Vota ei tum deferenda,
qui post editum Apostolicum de Societate diploma, Generalis Praepositus renuncietur. Ipse vero Ignatius in sua ferenda sententia, ne alium alij praeferre videatur, consulto ei suffragatur, 8 Ignatius recusat acerrime generalatum. in quem plurimi conspirarent, vno se dumtaxat excepto. Haec ex ipsis autographis Patrum. Ergo, cum de se agi perspexit Ignatius rei commotus euentu, vt qui insigni quadam animi moderatione praestabat, malebatque se ab alijs regi, quam alios ipse regere, sermone habito longiore de sui animi, corporisque imbecillitate, magnopere hortatus est alium deligerent tanto muneri parem: se quidem nec oneri parem esse, nec adduci prorsus, vt qui regere se ipse nesciret, alios regendos susciperet. Proinde rogare enixe, vt in tertium, quartumve diem obsecratione producta res iterum ad suffragia reuocetur. Patres, eum contra diu frustra tetendissent, inuiti tandem, quod petebat dederunt, quanquam tam insignis modestiae laus, vt est animorum conciliatrix in primis studia Patrum, voluntatesque potius acuit, incenditque quam retudit. Quippe cum ad posteriora suffragia quarta luce reditum esset, rursus in eundem Ignatium reciderunt: qui nihilominus cum perstaret reluctans, Lainius magna libertate intelligens, qui premendus esset locus, vel, inquit, Pater munus accipe, quod tam perspicue Deus tibi imponit, vel, quod ad me pertinet, dirimatur Societas. Nam mihi quidem certum est caput non aliud pati, quam quod vt video Deus optat. Hic ille dum ex vna parte suae conscius infirmitatis grauitatem oneris reformidat; ex altera diuinae obsistere voluntati non audet; dubius atque anceps pronunciat huius se controuersiae arbitrum statuere illum, quem et ad quotidianae Poenitentiae sacramentum, et ad regendum ex Dei praescripto animum, velut diuinae voluntatis interpretem adhiberet. Huic se vitam omnem anteactam expositurum: nihil hunc ex suis siue animi, siue corporis imbecillitatibus celaturum: quicquid is Christi nomine praecepisset, aut suasisset suo, id se continuo sine mora facturum. Enimuero Patres aegrae admodum ferre toties iam eum sua vota frustrari: reclamant vniuersi. Demum post multam altercationem, cum res aliter obtineri non posset, iterum ei necessitate magis, quam voluntate mos geritur. Adhibebat B. Pater ad quotidianas peccatorum expiationes ante Societatem conditam ex Ordine Minorum singulari sanctitate, ac prudentia Virum nomine Theodosium. Apud hunc in Coenobio S. Petri ad Ianiculum, qui mons aureus vulgo dicitur, cum secessisset, totum illud triduum, quod sacrosanctum Pascha praecurrit, quasi telam vniuersae vitae retexens in accurata peccatorum confessione consumpsit. Eo elapso sciscitatur ex optimo Sacerdote de capessendo Magistratu quid sentiat. Ille vero resistere eum vtique Dei numini, si id amplius detrectet, affirmat. Tum Ignatius iterum, ac saepius, vt Deum consulat obtestatur, ac demum si ita videatur, omni animi tranquillitate suam scripto sententiam explicet, ad sociosque 9 Energumenus B. Ignatij precibus liberatur. transmittat. Tum denique ad suos redijt. Interim, vt quam sibi grata esset talis creatio Praepositi prodigio Deus aliquo comprobaret, admiranda domi res accidit, non inuoluenda silentio. Versabatur inter nostros non tamen de numero Sociorum Cantaber adolescens, Matthaeus nomine. Hic a Daemone repente correptus miserandum in modum exerceri coeptus est. Affligebat sese identidem humi, prostratusque adeo firmiter consistebat, vix vt eum homines valentissimi decem commouere loco possent. Os ei foede intumescebat, sed signo crucis expresso ab eo, qui sacris eum carminibus adiurabat, abscedebat tumor in guttur: atque, vt vnaquaeque pars corporis impuri spiritus turgebat inflatu, ita eodem modo inflatio discussa, fuga crucis migrabat in aliam. Cumque e spectatoribus quidam minitantes Daemoni dicerent, breui adfuturum Ignatium, qui ipsum inde pelleret; malus Daemon discerpens hominem vociferansque dicebat, Apage, apage nomen istud capitis mihi omnium inimicissimi. Domum reuersus Ignatius, vt ea, quae gesta erant, se absente, resciuit, clam seducit adolescentem, fusisque precibus Diabolum pellit, puerumque liberum, ac sanum domesticis reddit. Is autem ne diuini beneficij immemor esset, Religiosam 10 Satanae odium in B. Ignatium. vitam apud Camaldulenses ingressus, nouo nomine Basilius est nuncupatus. Et sane quam vehementer Satanas odisset Ignatium, consequens eius facinus declarauit. Quippe in vltionem exilij sui suffocare conatus est dormientem, faucesque tanta vi pressit, vt IESV nomen inclamare cum vellet, voce penitus inclusa non posset. Ad extremum omni adhibita contentione in salutarem illam vocem erupit, et infernum monstrum protinus ab se abegit: diu tamen raucus, ac prope sine voce fuit. Tertio ab Ignatij reditu lapso die, Theodosius, quo cumulatius, quod rogabatur expleret, non modo vitro ipse Patres adijt, et quid ipse dubitanti B. Viro respondisset, exposuit; verum etiam
in codicillos retulit, prorsus sibi videri Societatis gubernacula Ignatio ipsi prehendenda. Quibus in conuentu publice resignatis, recitatisque, Ignatius repugnare non amplius 11 Prima Societatis Professorum vota in templo S. Pauli ad altare B. Virginis. ausus, sed fiducia Diuini Numinis plenus, tertia Paschatis feria xiij. Kal. Maij delatum sibi munus admisit, eo ferme tempore, quo praestantissimus eius patronus Petrus pascendi Christi gregis onus accepit. Moxque ad opem implorandam septem Vrbis Templa religionis sanctitate praecipua, vt vna omnes obirent in proximam sextam feriam indicit: atque in D. Pauli potissimum, quoniam eius maxime Apostoli sequi vestigia propositum erat, tum etiam quod locus ille, quippe extra muros, a populari strepitu vacuus est, solenni ritu Professionis suae Vota ex Apostolici diplomatis formula, nuncuparent. In eo Templo alterutrum peccata confessis, Ignatius Missae sacrificium ceteris praesentibus orsus est ad aram Deiparae Virginis, vbi augustissimum Eucharistiae sacramentum id temporis condebatur. Ea tum ara ad dextram intrantis per principes valuas, sub imos gradus per quos ad sacra Apostolorum corpora ascenditur, stabat. Inde postea translata est in Templi superiora ex partae laeua; vbi illa ipsamet Deiparae effigies ob rei memoriam religiose visitur, et salutatur a nostris. Ibi igitur B. Pater operans sacris, vt ad communionem Christi corporis ventum est, conuersus ad socios, et prouolutus in genua, laeua descriptam Professionis formulam, dextra vero sacram de Patena praeferens hostiam, primus Vota sua quatuor clara voce pronunciat. quibus Votis cum se Deo multis cum lacrymis ceteris etiam collacrymantibus consecrasset, de genu consurgens, et altare reuersus, rite communicat. Postea cum se iterum ad socios augustissimum Christi corpus dextra praeferens conuertisset, accesserunt socij quinque eodem modo, atque eadem ex forma nullo antiquitatis ordine nuncupantes, tametsi primum constet nuncupasse Codurium. Eam nos formulam cum expressam in Constitutionibus habeamus, superuacaneum duximus huc transferre. sumpto Christi corpore, post vsitatas gratias, alias eiusdem aedis aras religionesque venerabundi circumeunt. Circum aram vero maximam ad preciosos Apostolorum cineres cuncti subsistunt, continuoque ad Ignatij complexum, manuumque oscula manantibus prae gaudio lacrymis, 12 Virtus primae Societatis Professorum domus, id est Romanae. certatim currunt. Quibus ipse vicissim pacis osculum singulis reddidit. Ac pro tam felici rei exitu pie caelestibus gratulati ad reliquum Templorum iter laetissimis tendunt animis.
Constituto Societatis capite, talique Duce, duplicata domi tranquillitas est, et nullo negotio membra corporis regi coepta. Erant tum domi praeter sex Professos duodecim fere alij, qui se nuper cum Societate coniunxerant: et suum quisque munus curabat alacriter. Flagrabant apud eos studia priscae pietatis, paupertatis, et Crucis Christi. Summa erat in obtemperando voluntas, ingens alacritas in obsequijs: mirus in conuictu candor animi, simplices mores, compositi ad modestiam vultus, probitatis indices, et cultus interioris: spectaculum superis, hominibusque iucundum. Nulla nisi virtutis aemulatio, nulla obtrectatio inuidiae, nulla vox querelarum. Mutuis officijs certabant omnes, honore inuicem praeuenientes. Sola erat de humilitate contentio pacis genitrix, et concordiae. Qui cum essent ex tanta morum, nationum, aetatum varietate permixti, inter se tamen velut vnum corpus, et vnus spiritus concordissime viuebant, vt non tam hominum in terris degentium, quam Angelorum coetus in humanis corporibus viderentur. Nulla virtutis disciplina praestantior illorum vel consuetudine, vel 13 Hereticus adolescens exemplis Patrum, et B. Ignatij prudentia sit Catholicus. exemplo, aptis etiam ad permutandos perditos, et profligatos mores. Adolescens per eos dies e transalpinis locis Romam venerat egregijs a natura muneribus, ac donis instructus, sed eo vsque Lutheranae pestis contagione corruptus, vt suo non contentus exitio, alios etiam quamplurimos in eandem fraudem conaretur impellere; sed dum spargendis longe lateque venenis, peruertendisque sanis mentibus totus intendit, ad sacros Magistratus re delata in custodiam abripitur. Magistratus cum et ipsi per se frustra, et per idoneos Theologiae Magistros, vt peruersae mentis adolescentem ad sanitatem reducerent laborassent, ad extremum, ne quid intentatum relinquerent, aetatis florem, et spectatam indolem miserati, sanandum Ignatio tradunt, domique nostrae custodiendum. Blande illum cum suis accepit Ignatius, et placidis manibus tempestiuas admouebat identidem curationes. Tantumque seu prudentis curatio Medici, seu Patrum consuetudo valuit, vt eorum moribus curiosius inspectandis callidus
adolescens sensim et ipse commutatus animo sit: et qui furere in Medicos paulo ante consueuerat, medicinasque respuere. Patrum deinde manus, et scalpella non fugerit, pestem vomuerit, virus eiecerit, et voluntaria quadam detestatione animi prauis dogmatibus eiuratis, Ecclesiam sibi reconciliarit. Is deinde rogatus, cur qui tam 14 Testimonium sanae doctrinae bona vita. obfirmato fuisset animo, vt de suscepta mente depelli nullo terrore periculove posset, Patrum tamen sermone se flecti, ac deliniri sit passus; respondit ita secum disputasse, fieri haudquaquam posse, vt a tam integra, innocentique vita, tam sanctis, commodisque moribus, tanta animorum coniunctione et pace, quantam inter eos aspexisset, vera, ac germana fides abesset.
B. Ignatij humilitas. Iam ipse Dux ceterorum, et caput Ignatius, ne quibus praeerat, exemplo minus, quam dignitate praeesset, primum in humilibus se continere muneribus, et quidem in ipso culinae labore, sumoque tanta coepit sedulitate versari, vt si Generalem Praepositum non agnosceres, vnum aliquem de Nouitiorum grege diceres. Ac ne quid priuata humilitatis exercitatio de publica administrationis cura detraheret, dispertitis vtriusque studij temporibus, ita alterum cum altero temperabat, vt cum vtrique faceret satis, neutrum alteri fraudi esset. Deinde Professionis lege, cui nuper vna cum reliquo Sociorum coetu subscripserat, sex et quadraginta dierum curriculo, nullo prorsus intermisso die, Christianae rudimenta doctrinae publice in templo tradere pleno Auditorum conuentu, 15 Primum Societati templuni. S. Mariae a Strata. nec fructu minore instituit. Habebat autem iam tum proprium Societas Templum, tametsi conductis adhuc habitabat in aedibus; et id erat Paroeciae cuiusdam S. Mariae a Strata, vt vulgus hominum appellabat, ad Capitolij radices, haud ita procul a S. Marci; magis illud quidem celebritate loci nostris rationibus opportunum, quam ob causam Polancus ab ipso B. Patre ex tota vrbe fuisse delectum narrat, quam satis commodum, atque laxum. Huius Paroeciae procurationem cum ipso Templo, ceteroque sacro instrumento Societati tribuendam Petrus Codacius anno proximo iam labente curarat, vt cum confirmata Societate videretur quodammodo natum, seu potius vix natam Societatem tectoque carentem Beatissima Virgo domum suam recepisse. Id erat nostris et 16 B. Ignatius sex et 40. continuos dies docet Christianae doctrinae rudimenta. ad confessiones audiendas vsui, et ad conciones, et catecheses habendas. Hic igitur docere plebem Ignatius aggressus fidei mysteria cognitu necessaria primum vulgi causa non nimis enucleabat: saepius tamen eadem inculcabat, iterabatque, si vsus esset: Verum postea tempestiue digrediens, certa quaedam capita tractabat vberius, non ad aucupandam ingenij, doctrinaeque famam, sed ad concitandos animos, motusque gignendos, idque ea sententiarum grauitate, ac pondere; eo animi, et oris ardore, vt Auditores suos eodem igne, quo ipse flagrabat, incenderet. Vix peroratum erat cum illi intimo dolore tacti ex conscientia superioris vitae, ad Sacerdotum se pedes sternebant, tantoque animi sensu, fletuque sua enuntiabant occulta, vt crebris interrupta singultibus expedire verba vix possent. Interim domi, forisque multis pietatis officijs, maiore adhuc quam antea dignitate, hominumque admurmuratione reliqui vacabant Patres. Ac Lainius quidem ea aestate Romae confessionum, concionumque muneribus occupatus, postulatus est a Margarita Austriaca Octauij Parmensis Ducis coniuge, vt sibi, suaeque familiae ad pietatem, salutemque dux esset. Eademque paulo post Lucam Hetruriae Oppidum ad parentem suum Carolum, qui per id tempus in Italiam venerat, profectura, Lainium duxit. Ipse vero Lainius non prius ex Vrbe pedem extulit, quam aliquot alios ad Societatem piae contemplationis 17 Ioannes Polancus ad Societatem accedit. exercitatione perduceret. In ijs Franciscum Turrianum Burgensem honesto loco natum, quem adhuc viridem, aetateque florentem, antequam domum reciperetur mors sustulit. Huic contubernalis, ac municeps, et fideli iunctus amicitia erat Ioannes Polancus scriptor Apostolicus, qui ad exercitationes spiritus experiendas, amici Et Andreas Frusius. exemplo commotus, magno tum suo, tum Societatis bono ad eam animum appulit. 18 Primus Romae, et post confirmatam Societatem omnino primus mortuus Marcus Lainius Iacobi frater. Similis Polanco erat Andreas Frusius Carnotensis. Quippe ambo viri tum ingenij laude praestantes, tum multiplici varietate doctrinae quam in illo tempestiua grauitas, in hoc innatus quidam lepos: et in vtroque singularis modestia condiebat. Et is aulae pertaesus ad certiores in Christi famulatu spes obsequia transtulit. Sed vt omnium natura fert rerum in qua continenter alia oriuntur, et occidunt; horum in Societate ortum aliorum excepit occasus. Occidit Romae Marcus Lainius Iacobi frater excellenti pietate Vir.
Is inter suos fratres amantissimus Iacobi fuit, eiusque salutis tam studiosus, et cupidus; vt cum de noua quadam Haereticorum secta inaudisset, qui per id tempus prauis dogmatibus toto Orbe serendis sacra omnia miscebant, suspicari vehementer coeperit homo simplex, ac purus, ne eam forte sectam Iacobus quoque, quem ad clericos quosdam nouae Religionis constituendae gratia aggregatum esse cognouerat, sequeretur. Quo circa toto triennio anxias tendere ad Deum manus, ne in haeresim fratrem labi permitteret, sed Religionem puram, atque integram, illibatamque tueretur, et eius potius esset propugnator acerrimus. Eius rei gratia symbolum solebat Apostolicum inter augustissimum Missae sacrificium, cui quotidie reuerenter adstabat, precationis loco percurrere. Nec prius ab instituta prece destitit, quam, exploratum habuit, cui tandem hominum generi sese frater agglutinasset; et quanto tandem interuallo inita ab eo Societas a pestilenti illa, de qua inaudierat, secta distaret. Itaque non sine Dei impulsu reuisendi fratris studio ad Vrbem venit. Vbi dum fraternis monitis, atque consilijs piarum meditatione rerum ex Ignatij praescripto animum excolit, diuino afflante spiritu, eandem ipse quoque, quam suspectam paulo ante habuerat, Societatem inijt. Postea ad Nosocomium de more missus, in eoque aliquandiu magna et rerum humanarum, et sui ipsius contemptione versatus in morbum incidit; domumque Iulio mense reuersus extinguitur, primus, quem post confirmatam a Petri Sede Societatem in Caelum merita vocauerunt. Post mortem fratri se videndum obtulit, admonens suos vti parentes per literas solaretur, ne 19 Moritur etiam Io. Codurius vnus e decem. se deflerent in terris, cum quo iam recte ageretur in caelo. Huius e vita discessum non, multis post diebus subsecuta mors est item Romae Ioannis Codurij vnius e decem. Is primus ab Ignatio Professionis suae vota rite edidit, quo tempore tantus in eo fuit pietatis sensus, tanta vis, atque exuperantia diuinae dulcedinis, vt cum eam caelare, et diu inclusam tenere non posset, crebris indicare suspirijs, et assiduis singultibus cogeretur. Praecurrebat ipse cum Lainio in itinere illo, quod ad septem praecipua Templa diximus institutum, et ferebatur per liberos campos, replens omnia gemitibus, ac clamoribus: talesque identidem mittebat ad superos voces lacrymarum vbertate permixtas, vt alijs exisse de potestate mentis, alijs periculum videretur adire, ne se nimia contentione disrumperet. Proximum videlicet praesagiebat exitum ex his compagibus corporis, et ad illum iam appropin quantem se ipse parabat: qui vt ipso Natali die Ioannis Baptistae, cuius etiam nomen referebat, est natus, ipsoque Sacerdos est factus; sic ipso quoque 20 Mors Codurij reuelatur B. Ignatio. die, aetateque, quibus ille Beatus, de vita migrauit. Pro eius valetudine cum rei diuinae faciendae gratia ad aedem S. Petri in Ianiculo tacitus properaret Ignatius, medio in. Ponte, qui Sixti dicitur, intentis in caelum oculis velut a stupore defixus repente constitit. Tum ad comitem Baptistam Violam, referamus, inquit, nos domum, Codurius noster decessit. Creditum Ignatio visam, vt antea Hozij, sic nunc Codurij animam in caelum intrantem. Ex horarum quippe ratione compertum, ipso illo temporis expirasse momento. Nec sane causa alia fuit, cur intellecto diuinitus cari sodalis excessu, domum extemplo repeteret, ac non potius aliquo ad piaculare pro eo sacrum faciendum de more contenderet. Quin cum ad Fabrum scriberet, veluti de communis obitu filij, narrauit decedentem Codurij animam, a pio Viro in Oratione defixo, conspectam in caelum esse luce coruscam inter choros Angelicos deportari. Nec sane ad alios candidissimus ille animus spectare poterat, nisi ad eos, quorum sanctimoniam, atque candorem 21 Idem praedicit Stephanum Baroelium grauissime aegrotantem non inde moriturum. luteo hoc in corpore aemulabatur. Periculo pari, sed euentu dissimili Stephanus Baroelius eo ipso anno, cum postridie quam ad Societatem accesserat, grauiter aegrotaret, nec procul abesset ab extremo vitae periculo, Ignatius in eadem aede S. Petri in. Ianiculo pro eo diuinam rem fecit: et in reditu placido ad comitem (is erat Petrus Ribadeneira) conuersus ore, Non morietur, inquit, hoc Stephanus morbo. Vaticinij veritatem salus mox reddita comprobauit, quam et Stephanus ipse dum vixit (vixit autem 22 In Societatem venere Martinus Sancticrucius, et Aemilianus Loiola: quos Araozius ex Hispanis duxit. ad annum eius seculi septimum, et octo gesimum) acceptam semper Ignatio retulit. Amissorum desiderium sufficiendis, vt solet, alijs Diuina prouidentia mitigauit, duobus praesertim Hispanis, quos Araozius ex patria rediens ad Vrbem adduxerat, alterum Martinum Sancticrucium, qui Societati se dudum addixerat: alterum Aemilianum. Loiolam B. P. Ignatij fratris filium, qui quanquam eo ad Vrbem consilio venerat, vt in Aulam potius, quam in Societatem se daret, postea tamen exercitiorum oborta luce,
sententiam mutauit, et Aulae splendoribus Religionis humilitatem praetulit, pietatem videlicet Patrui, cui se perpetuo Christi caritate subijceret, aemulatus; factus ex nepote filius, 23 Missi Parisios studiorum causa Franciscus Strada, et Andreas Ouiedus. ex propinquo discipulus. Eodem fere tempore, renuntiato iam Societatis Praeposito, Franciscus Strada ex agro Brixiano ad Vrbem redijt. qui quo paratior ad animorum lucra veniret, Lutetiam studiorum causa mittitur: tametsi diu illic esse Hispano homini, vt suo loco reddam, per arma non licuit. Eodem studiorum causa missus est 24 Iaius Fauentiae multa praeclare gerit. Andreas Ouiedus Clericus Toletanus insigni iam tum pietate Vir, cum alijs de Societate nonnullis. Nec ita multo post a solenni nuncupatione Votorum Fauentiam missus est Iaius, vbi praeter multa e publica, et communi re gesta, veterem Ecclesiae morem, et consuetudinem retulit crebro vsurpandi mysteria hebdomadis minimum singulis, sodalitate piorum virorum, qui sedulo id curarent, erecta. Inde igitur ad confessiones magna celebritas, vix vt Patri respirandi daretur locus. Quin ea, quam dixi, Sodalitas illas sibi quoque partes imposuit, vt peculiari quodam studio Misericordiae tueretur officia. Medicum e suo corpore facile principem, Aduocatum, Procuratoremque delegit, qui siue in morborum aerumnis, siue in iudiciorum diseptationibus operam suam gratis egentissimo cuique praeberet. Alij mendicorum patrocinio suscepto pro eis eleemosynas 25 Iaius, et Bobadilla in Germaniam destinantur. corrogabant. Nonnulli velut tutores a lege dati Orbos, Orbasque complexi, studiose quaerebant, et vestiebant. et alij alia Christianae benignitatis officia, partesque sibi deposcebant; vt viderentur omnia Fauentiae prisca quadam religione feruere. Sed in tantis ardoribus iubetur a Pontifice Iaius, vna cum Bobadilla, qui apud Calabros, vti diximus, versabatur, Ratisbonam se conferre; Fabri successurus in locum, qui cum Ortizio in Hispaniam mittebatur. Ea cause fuit, vt Fauentia Bononiam veniens, magnas haec etiam Ciuitas, dum se ad iter Iaius accingit, commoditates hauserit.
26 Resgestae a Fabro in Germania praesertim Rausbonae. Egerat Vormatiae Faber, vt supra demonstrauimus, cum Protestantium celebraretur conuentus, sed non haesit admodum diu: nam breui coetu illo dimisso, continuo Spiram, hinc Ratisbonam cum Caroli Curia ad Caesareum Concilium, vbi et Apostolicus legatus intererat Gaspar Contarenus, accessit. Quocumque autem vestigium posuit, eundem se Fabrum praebuit, nauum videlicet hominem, et operarium. Apud Ciuitates, et Oppida, qua transibat, conferendis potius salutaribus sacramentis, quae in ijs maxime locis fidelem Ministri operam requirebant, quam concionibus agendum censuit. Ratisbonae a Sabaudiae Caroli Ducis filio, cuius e ditione fuerat, agnitus, et in honore habitus, ad cius Confessiones audiendas eligitur. In tanta autem Aulicorum turba, nationumque varietate vsque adeo se vulgo probauit; vt ad eum vniuersi tanquam ad communem Patrem Germani, Itali, Hispanique concurrerent. Quo fiebat vt viri dignitate, doctrina, generis splendore nobiles sanctis Meditationibus instituti de corrigendis suis, alienisque moribus sedulo cogitarent, nonnullique meliores iam sibi redditi, complures alios ad eandem meditandi rationem blanda cohortatione pellicerent. Feruere prae ceteris Doctor Cochleus Vir insignis, ac prudens, qui non vulgari sui animi bono has ipsas commentationes expertus, gauisusque mirum in modum etiam affectuum reperiri Magistros, quoscunque poterat ad eandem commentandi normam, aut exercebat ipse per se, aut exercendos curabat a Fabro. Nec his contenta finibus Fabri caritas ad absentes, et longe positos excurrebat. Norimbergam ad moribundum Italum euocatus, per eam occasionem aberrantem a Christi caulis ouiculam ex morientis familia ad Ecclesiae septa reduxit, et quod septimum iam annum non fecerat, ad confitenda peccata: Cuius exemplum negotiatores sequuti duo vagi et ipsi, palantesque per haeresum saltus ad eundem Christi gregem reuerterunt: Maurique item duo ad baptisma perducti. Quod autem in hac prima profectione Germanica admiratione dignum fuit, nemo ex ijs, qui aut Fabro peccata confessus, aut ab eo pijs exercitationibus semel esset imbutus, ab eius vel beneuolentia desciuit vnquam, vel virtutis disciplina deflexit. Nec solum itineribus susceptis quaerebat studiose quos Domino lucraretur: sed etiam quos adire non poterat, sedulo scriptis conueniebat epistolis: Nec modo exteros, sed etiam Sodales, quorum pia institutione multorum continebantur auxilia: ac Parisiensibus quidem praeclara haec monita scripsit.
27 Monita Fabri ad Socios Parisienses scripta. Largiatur Christus IESVS vberem vobis gratiam, vt quo Spectatis recto cursu, velut arcu mentis semper intento studia vestra referatis: et gaudere quasi quodam triumpho
possitis, quem ad extremum deportabitis, si cum scientiae spiritu sancte quoque sentiendi spiritum coniunxeritis. Quae quidem expectatio desiderij mei, totiusque Societatis tum demum explebitur Christo duce, cum summus ille magister, qui literarum disciplinas postremus infundit, perpetuus vobis quasi quidam Praefectus affuerit, Magistrorum dictata reddentibus, Is est Spiritus sanctus: quo doctore atque Magistro, quicquid tenetur, ac scitur, optime scitur: sine quo quisquis aliquid scire se putat, non dum nouit quemadmodum scir eoporteat: vt ipsa quoque Christi IESV praestantissimi Magistri verba, eius ore prolata, tanti Doctoris opera, quo melius recolantur, et memoria repetantur, indigeant. Quid enim ille dixit discipulis suis? Spiritus, inquit, sanctus suggeret vobis omnia, quaecunque dixero vobis. Nec modo suggeret, dixit, sed prius docebit; vt Magisterium sancti Spiritus indicaret, cuius munus est hominibus, quaecunque ille dixerit, non modo suggerere, verum etiam explanatius, vberiusque docere. Ergo si Christus Magister noster, via, veritas, et vita nostra suo vti spiritu non modo ad sensum voluntatis, et cordis; verum etiam ad scientiam mentis, et intelligentiae nos voluit; quanto magis in percipiendis ab homine disciplinis necessarius eius putandus est vsus? Notum vobis Thomae Aquinatis exemplum est, qui consueuerat secum ipse non modo, quae a Doctoribus audisset adhibita precatione recolere; verum etiam, quae non dum ab bis acceperat, coram hoc caelesti Doctore prius mente, ac cogitatione versare. Ergo et vos etiam, atque etiam monitos velim, vt scholas a Doctoribus explicandas tanto et ipsi cum Magistro prius animo percurratis; dein ab ijs explicatas coram eodem Praefecto reddatis, et memoria repetatis. Sane vobis in Domino gratulor, quod hac re longe nobis antecellitis, mihi, inquam, et similibus mei: quoniam prius, quam ad literarum studium vos tradatis, propositum iam habetis, quo cursum studij vestri tanquam rectis lineis dirigere vos oporteat. Quare cum et principium; vnde omnis sapientia manat, et cursum rectissimum teneatis, haud ignotus vobis esse poterir vestrorum. exitus studiorum. licebit igitur non modo tum, cum finis studiorum erit impositus, verum etiam in ipso studiorum cursu, vt fecistis in ingressu, animo esse quieto, atque tranquillo; cuius tanti boni fons, ipsa videlicet est recta mentis intentio, quoniam ad eum, recta contenditis, qui vita est, et in quo tandem est vera quies. Quando autem recta. ingredi via; quae Christus est, iam coepistis, necesse est, vt in ea quoque tenenda ac quiescatis, suscipiendis videlicet studiorum laboribus in eodem Mediatore nostro Christo, qui idem et via, et veritas est: quae a Patre exiuit, et ad Patrem rectissimis quodammodo lineis, cursuque redijt. Est igitur, fratres mei, quod et a vobis Deo grates agantur, nec minores debentur a nobis (quanquam vt dicere institueram) defuit nobis talis, 28 ac tanta componendi, ordinandique studij nostri facultas. Quippe existimabamus nos in literis situm esse, vt ipsae nobis suum, et principium, et finem ostenderent: cumque ignoraremus eum, qui et vere principium, vt bene ponerentur initia, et vere finis est, vt in eo velut ancora consiliorum nostrorum, atque mentium iactata consisteret, fieri non poterat, quin perturbato ordine, et sine pace animi progrederemur: itaque nesciebamus vti bono literarum, et bonum quod illae docent, arripere perturbatione finis, atque viarum: dum vias pro fine, vicissimque finem pro vijs adhibebamus.
Sed Faber dum totus frugifer Germaniam pererrat, cece tibi ab Vrbe mandata, vt cum Ortizio in Hispaniam pergat: qui priusquam Ratisbona se commoueat, Professionis Vota solenni ritu nuncupat in aede B. Mariae, quae Capella vetus dicirur, ad Aram maximam, die ipsa Deiparae Virginis Elisabetham salutantis octaua. Votorum formam, quae etiam num in eius commentarijs apparet, suo firmatam chirographo ad Ignatium. rite dedit, ac magno deinceps animi sensu, et plurima cum actione gratiarum anniuersariam eius rei memoriam quotannis instaurauit. Editis tota ex animi, et corporis deuotione, 29 Pergit Faber in Hispaniam et ratio eius itinerum sanctitatis plena describitur. pietatisque sensu prope incredibili Votis suis, quamuis et frugum vbertate, et suauissimis animi luminibus ei Germania blandiretur, tamen obsequij studio summe alacris Iulio Mense discessit. Ratio vero eius itinerum erat eiusmodi. Velut optatissima nactus otia, et a ceteris cutis, atque occupationibus libera, ea tota pijs cogitationibus, et sanctis precibus consumebat. Vt Angelos praecipuo cultu venerabatur semper, et secundam ijs feriam potissimum dedicarat, eosdemque identidem dies, ac noctes pijs vocibus appellabat, praecipue contra improbos spiritus, qui tam multis modis exagitant genus humanum,
ita his se custodibus praecipue in itineribus committebat: hos cognoscebat vbique praesentes, nusquam sine eorum implorata custodia, comitatuque prodibat, vt illi fortunarent iter, et laetos exitus suis rebus afferrent. In omni regno, ditioneque praetereunda Principatus, et Archangelos sibi, et incolis implorabat. Cum ad Vrbem aliquam, Oppidumve propius accederet, fundebat supra incolas orationem, et clementissimo Dei numini supplicabat, vt eius Regionis Anchangelus, Angelique Magistri singulorum hominum, atque custodes, praecipuo eam studio, curaque defenderent. Inuocabat, et sanctos cuiusque loci patronos, ac tutelares (quem in vsum longa peregrinatione quamplurimorum nomina collegerat) vt pro habitatoribus suis, aut gratias agerent, aut veniam a Deo peterent, partesque illas officij, atque grariarum, quas ipsi incolae vel negligerent, vel ignorarent, ipsi vltro susciperent, atque peragerent. Eisdemque egentes auxilio, et solatio, et singula nominatim calamitosorum genera commendabat. Inter hanc coniunctionem cum Deo, atque caelestibus nullas praetermittebat occasiones screndae pietatis. Indagabat vias omnes omnibus consulendi: et quocunque ingrediebatur, omnem sermonis occasionem intenta mente captabat: quin intempestiuae se nonnunquam taciturnitatis accusans, cuius vitio plurima saltem bona fieri desinerent, quae facta ab hominibus salutem parerent, statuit in posterum accuratius interiori parere voci, et monentem spiritum exaudire, nunquam vt verbo parceret, sed in omni congressu, atque conuictu, in circulis, ac conuentibus, in Templis, ac foris, in domibus, Hom. 17. in Luc. 10. atque vijs, in conuiuijs, et itineribus ex Gregorij magni praecepto curaret, quae singulis diceret, et quemadmodum vnumquemque moncret, vt quisquis ei se iungeret, aut quo ille se adiungeret, quasi e salis tactu aeternae vitae sapore condiretur. Bellissimum ducebat esse, et nostri ordinis proprium, relinquere in omnibus domibus, et hospitijs, quo diuertimus, vestigium aliquod sanctitatis. Vbique enim consulendum hominibus esse, vbique plantandum, vbique colligendum cum debitores simus omnibus, et vbique nos spectet Deus: cuius famulos, et administros esse nos voluit. ideo committendum non esse, vt frustra aliquid ad notitiam nostram, conspectumque perueniat: quia Christus, quem sequimur, nihil in se frustra, et inane permisit, non rei cuiusquam aspectum, non vocis auditionem, non iter vllum, non ingressum, non statum, aut sessionem; eundemque cum quopiam diuerteret, non temere, ac frustra, sed consilio, ac ratione ad hos potius, quam ad illos, et oculos, et itinera direxisse: nec frustra, ac sine causa modo maritimum, modo terrestre tenuisse iter, modo foris, modo domi, modo solum, et secum ipso, modo inter homines, et cum hominibus voluisse versari. Quemadmodum igitur nihil in eius actionibus inane fuit, nihil superuacaneum, nihil redundans, ita nihil in nobis 30 Saluberrimum Fabri monitum ad anteuertendas peccandi occasiones. deprehendi debere inane, nihil quod causa, fructuque vacaret. Illud addebat ad praemuniendum Castimoniae thesaurum, obstruendosque aditus insidiatori nequissimo dignissimum commemoratione praeceptum. Cunctis in hospitijs, ac diuersorijs non modo statim in ingressu ex praecepto Christi pacem holpiti dandam, sed etiam pietatem palam, ac libere profitendam, tum pijs de Deo sermonibus inferendis, tum religionis aperte colendis officijs: vt religiosi viri, dum ita famae seruiunt, ceterosque a flagitio suae probitatis opinione coercent, vna eademque opera, et pudori suo consulant, et alieno. Nihil enim nos ita continet in officio, vt edita iam virtutis exempla: nihil ita petulantiam hominum frangit, reprimit impudentiam, cupiditates imminuit, vt sobrij hominis, et temperantis aspectus. Ea de causa Faber iure quosdam non tam re, quam nomine. Religiosos accusat, quod non sine Diaboli fraude in hunc rapiuntur errorem; vt pudeat coram ijs, quibus cum agunt, libere profiteri quod sunt, quo liberius illi, quicquid collibitum fuerit in aures castas eructent. Et sane in Apostolorum Principe obseruare licuit quam Christum timide profiteri periculosum sit: dum Ioannem in Pontificis domo, quoniam notus erat, nullus lacessit: illum vero adeo nuper animosum, quoniam latere volebat, vox Ancillae deiecit. Quod recte intelligens Faber iam inde a principio imperauerat 31 Faber comprehenditur a Gallis: et eos, quorum in custodia erat, facit meliores. sibi, ne quid in conuentu hominum conniueret; ne quid dissimularet: sed perpetuis de Deo, deque virtute colloquijs, quid profiteretur, ostenderet; vt nemo se praesente auderet, aut minus aliquid pudenter facere, aut mollem aliquem, et delicatum inferre sermonem. Hoc instituto iter in Hispaniam per Galliam tenens comprehensus a Gallis, vna cum Ortizio, ceterisque comitibus, et coniectus in carcerem, in ipsis etiam vinculis
quos incenderet, et meliores redderet apud hostes inuenit. Agere cum Arcis Duce, et custodibus coepit, et faces identidem sui admouere sermonis, tanquam si vocatus ad id amice non captus hostiliter videretur. Itaque Ducem ipsum, militarem hominem assidua collocutione mutatum ad reconciliandum, placandumque sibi Deum, et confitenda 32 Dimittitur perbenigne cum omni comitatu. sibi met peccata conuertit. Ipse vero et Ortizius, ceterique Hispani septimo die praeter expectationem, ac spem perhumaniter, ac beneuole, non tanquam e custodia, sed tanquam liberali ex hospitio sine pretio, sine mercede mittuntur. Tantam vim habet in omnem partem, et apud omnes gentes castissimus, et ardentissimus Dei sermo. Peruenit Madri tum in Hispaniam, multasque oras percursat. Inde itinere repetito Madritum in Hispaniam Deo tutante incolumis attigit. Hic more, institutoque suo, ne in tanta animarum siti certo loco consisteret, aut ex vno hominum genere negotiaretur ei, qui amat animas, complura eius prouinciae Oppida, et loca percurrit, in primisque Caesaraugustam, Mediolum (hodie Medina caeli) Seguntum, atque Complutum: primusque Societatis nostrae specimen in ijs partibus edidit. Nec modo cum Viris nobilibus, sed quod in Viro graui, eodemque Caesarei Procuratoris comite spectabile erat, cum plebe, puerisque, quibus Christianae legis instillabat initia, multus erat. Ita sibi omnes ordines, omnes adiungebat aetates. In Galapar Oppido, dum ex ea, quam dixi, doctrina, pares laboribus fructus legit; tum demum se intellexisse testatur, quanti tandem a Societate sit faciendum hoc instituendae multitudinis munus. Sed haec Faber in Hispania quasi praeteriens. Nam eo, qui sequutus est anno, iterum in Germaniam iussus redijt quo eum iam pridem, et rei Christianae necessitas maior, et operarum minor numerus reuocabant. Interim tamen perficiendo animo suo, et caelestis 33 Votum concipit peculiare perfectissimae paupertatis. militiae exacuendis armis intentus, sciens quantae essent in paupertate Euangelica vires ad opem superum demerendam, et infernos spiritus profligandos nouum eius votum adiecit. Nam decimo tertio Kal. Decembris proprio se Voto deuinxit, nunquam vel pro Euangelio, Missaeve sacrificio, vel pro cognoscendis, laxandisque peccatis aliquid accepturum: ac ne annuis quidem fructibus liberaliter oblatis sese vsurum, nisi ab eo forte coactum, cui repugnare saluo officio, ac religione non posset. Hoc ille Votum, inter insignia Dei dona connumerat, qui tales ei vias aperiret conseruandae, tuendaeque paupertatis. Neque hac fuit perfectione contentus: sed postea quo vltra progrederetur inuenit. Obrepserat aliquando repentina quaedam animo cogitatio futurae suis in itineribus egestatis, quam vt animaduertit, deprehenditque suis esse progressionibus aduersariam, continuo noua alia cogitatione, tanquam clauo clauum eijciendam putauit. 34 Quotannis omnibus rebus sese spoliare decemit. Induxit in animum se quotannis rebus omnibus, quae praesentem ad victum, et cultum pertinerent, funditus exuere, nihil vt se spoliatius, nihil esset egentius. Itaque rogauit inter sacrificandum ex animo Christum, quem suis praesentem intuebatur oculis, manibusque tractabat, vt quamdiu vita suppeditaret, nullus abiret, aut recurreret annus, quo mens illa pariter non rediret. Quod si id consequi re ipsa non posset, vt parata non haberet in praesens, quae ad cultum, victumque et sibi, et socijs suppeditarent, certe lumen aliquod suae menti praeferret, quo intelligeret ei ne gratum, et e re diuina foret, si id sponsione voti, et promissi religione sanciret; Vt se quotannis cunctis rebus praesentibus spoliaret, et Deo decretam paupertatem ad actionem, et vsum eo quoque pacto reuocaret. Omnino agnoscebat iam pridem hoc Dei munus, et hanc ei mentem ferebat acceptam, vt vbicunque terrarum esset, ostiatim sibi vitae subsidia, atque alimenta perquireret: studebatque solicitus candem mentem alere, et has salubres cogitationes fouere, quibus perinde vteretur, ac rebus ipsis, cum re ipsa non posset. Cuius actio, exercitatioque adhiberi cum desijt, sensim minui eius putabat amorem, et elanguescere tantae virtutis affectum: quia quantum de exercitatione detrahitur tantum remittitur de amore. Ideo voluntatem, affectumque animi cum facultas non suppeteret, excitabat: bonasque (vt dixi) cogitationes aduocabat, quae instar essent actionis, et votae paupertatis quodammodo pabulum. Ita cum se a terrenis segregaret, non mirum est, si tanto magis 35 Praeclara Fabri adiumenta ad bene recitandum diuinum officium. caelestibus, ac diuinis adhaeresceret. Itaque idem sub tempus quo attentius psalmodia insisteret, praeclara sibi adiumenta quaesiuit. Inter psalmum, et psalmum breuem quandam precationem raptim iaculabatur ad Deum, cuius generis erat illa solennis, et frequens, Pater caelestis da mihi spiritum bonum. qua in prece totis scilicet missa praecordijs, sensit ad reuocandam, et colligendam meutem multum latere praesidij. Interdum
decies augustissima IE SV, et eius Matris nomina pie ad horas singulas orandi Canonicas appellabat, vt ad memoriam decem illa sibi redigeret, et in psalmis spectanda proponeret. Primumvnam Dei gloriam, deinde sanctorum honorem, tum incrementa iustorum, postea Iiberationem eorum, qui noxis essent implicati mortiferis, ad haec rei Catholicae progressionem, mutuam etiam inter Christianos Principes pacem, atque concordiam, denique leuationem eorum, quos ea ipsa hora vel dolor aliquis perfoderet corporis, vel animae solicitudo perederet, vel aduentantis mortis horror inuaderet, vel purgans apud inferos ignis exureret. Haec ille decem ad horae cuiusque Canonicae carmen pie, sancteque recolebat; his mentem lubricam, ne qua efflueret, cohibebat. Nec vero illa ad comparandam attentionem minus efficax ratio erat, quod in inchoandis ijsdem canonicis horis in acerbissimos Christi cruciatus, indignamque necem suae mentis figebat aspectum, et vt psallendo, canendoque progrediebatur, ita in reputandis acrioribus eius poenis, atque doloribus procedebat. Intendebantur quippe Christi dolores hoc magis, quo ille propius ad vitae vergebat occasum: et eadem proportione Faber senserat sibi esse in horarum attentione crescendum, intendendamque vim animi ad intentionem, et incrementa dolorum: vt cum peruenisset ad Nonam sentire quodammodo, et ipse posset dira illa tormenta, et supremos angores, quibus ea Christus hora paternos in amplexus extremum spiritum edidit. Existimabat etiam praesertim nouis, ac tyronibus salutare, si cum se conferunt ad psallendum, continuo sibi quatuor illos veluti fines, quos vltra non prodeant, terminosque praescribant. Primum loci opportunitatem, vbi psallendi fungantur officio. Magni enim interest non illuc egredi cum mens orat, vnde sensus hauriant, quae cogitationem auocent, alioque traducant. Deinde personas, ac sanctos, qui vel in orandi formulis, atque collectis vel in sacris, nocturnisque lectionibus memorantur. Postea verba quibus sacrum carmen, et precatio tota contexitur. Denique res, quae geruntur, actionumque varietatem, quam quotidianae psalmodiae vicissitudo suppeditat. Hos intra fines, atque cancellos, qui se tenuerit, is auctore Fabro mentis aberrationibus obuiam ierit. Consueuerat aduentante psalmodia ceteris ab negotijs paulisper abduci, ad eamque prius cogitatione, quam pronunciatione conuerti: ne, si repente ab negotio traduceretur ad psalmum, vestigia rei gestae residerent in animo, perpetui semen erroris. Interdum etiam mentem suam blande fallebat, ne qua libere volitaret, cum eaque tanquam foedus inibat, vt immota silensque, hoc, vel illo saltem in psalmo, psalmodiaeve parte consisteret: quam cum in ea constantem, vt pepigerat, habuisset; pacta sua renouabat, et ad insequentem psalmum se rursus admonens, ita dicebat, fac et huic animo sis praesenti, fac attento. Cui cum item fecisset satis, eadem admonitione deinceps progrediebatur ad reliquos, dum ad extremum in omni sui muneris parte constantiam, quam quaerebat, esset adeptus. Et quod suos olim Monachos Basilius monuit, idcirco mentis gigni in oratione desidiam, quia non saris praesens Dei numen agnoscitur, id Faber etiam suo vsu didicit, et scriptis monuit, ad coercendam in orationibus mentem valere plurimum, si quis Deum, Deique Angelum praesentem agnoscat, qui quemadmodum in precatione se gerat, animaduertant: itemque stantem ex aduerso malum Angelum, qui quo plures habeat ad accusandum ansas, inuido, curiosoque oculo cuncta eius obseruet, et rimetur errata. Praecipiebat in primis abijciendam oranti solicitudinem lucis crastinae, rerumque gerendarum vel optimarum, quae omnino perderet attentionem, nec sineret animum in inchoata prece conquiescere. Quippe animum ipsum in multa, et longinqua diuisum minus posse ei, quod est prae manibus serio, et constanter adesse. Quo circa faciendum ei, qui orare spiritu velit, vt omnem diei cursum sic instituat, ac dirigat, omnes actiones ita dispenset, vt ad eas postea euentuum expectatione suspensus orantis animus non recurrat; persuaseratque sibi hoc Deo res gerendas curae magis fore, quo magis ab ijs ad Deum curam inter orandum ipse traduceret. Precandi, psallendique functus officio, studebat inde spiritu non excedere. Ac ne se continuo foras proijceret, totumque profunderet, ad ea, quae orauerat, atque cecinerat, animum reuocabat, id quod ei, et in quotidiano Missae sacrificio, et in quouis alio pietatis genere solenne semper, et vsitatum fuit: vt ijs peractis ad ea animum attenta cogitatione ressecteret, singulasque velut operis partes recognosceret ipse secum, et tanquam prudens, ac peritus Opifex retractaret. Tanti autem faciebat
accuratam in canonicis praesertim precibus attentionem, vt diceret, saepius esse in memoriam reuocandum orandi tempus; concipiendumque tanto ante cum flagrans studium psallendi sapienter, tum metum, solicitudinemque, ne quid in psallendo, canendoque peccetur: persoluto vero psalmodiae munere, nisi ex sententia, votoque successerit, suscipiendum esse dolorem, qui perpetuus sit, et ad nouum vsque psalmodiae tempus conscientiae pectus vrat. Sed hanc non tam volebat ex importunis cogitationibus suscipi, quibus mens alio rapitur, quam ex amore, et caritate Dei, quod abfuerit sensus orandi inter suauissima Dei verba, et argumenta psalmorum. Multos enim saepe numero angi in precationis penso reddendo non tam, quod eius fructu priuantur, quam quod id temporis, quo adstant ante Deum, alienae cogitationes obturbant, minime reueritae tanti Numinis Maiestatem: tametsi merito timorem hunc, aiebat, fugamque cogitationum ad amorem munire viam. Quippe eo comparato, et in animum semel infuso, tum demum in ipsis rebus subsequatur attentio, ex amore scilicet diuinae vocis, atque verborum, et ex earum iucunditate rerum, atque factorum, quae sacro Carmine continentur.
Iam in Gallia Societas, quanquam pusilla illa quidem erat, haud tamen pusillos in 38 De Socijs Parisiensibus. Praeerat Hieronymus Domeneccus, aderat et Paulus Achilles. ea fructus tulit. Nam nec Domeneccus, quem Iacobo de Eguia in regendis domesticis suffectum diximus, otio languebat: Nec Paulus Achilles, qui illuc etiam biduo fere post sese contulerat, hebescebat. Exercebant et ipsi de more nonnullos, quorum tetigerat corda Deus: qui postea vim remedij caelestis experti, continuo in aiios, atque alios de suis fructibus deriuabant. Primus Iacobus Miro Valentinus, aetate florens, literisque 39 Ad eos aggregat se Iacobus Miro. Latinis, et Graecis pereruditus in eorum partem venit. Is eo iam discendo processerat; vt se ad Aristotelicas scholas, explanationesque in eadem florentissima Academia compararet, longius postea sua studia tracturus, nisi alio vitae cursum Deo aspirante conuerteret. Qui dum in Domeneccum municipem suum incidit, ad vsitatas exercitationes admissus continuo Societati se addixit, tanta sui ipsius, et rerum humanarum despicientia, vt quamuis et aetate, et diuitijs, et doctrinae laude praestaret, parentibusque esset vnigena, et solus haeres; cuncta tamen haec caritate Christi posteriora duxerit, nullis perinde rebus in posterum, vt sui ipsius summissionis studio, et alienae salutis addictus. Ergo mox a Domenecco, qui eius iam naturae dona, et praeclaras habilitates inspexerat, ad animarum causas adhibitus, ea cum laude se gessit, vt suorum specimen fructuum breui dederit: ac praeter ceteros, veterem quemdam Religionis transfugam hominem perditissimum ad sui claustra Coenobij, et per hunc postea alios ab errore praui dogmatis ad sanam mentem reduxit. Denique vel ipso absente Ignatio, perinde omnia ab eius gerebantur alumnis, ac si is praesens adesset. Quanquam autem non deerant, qui Patres tanquam rerum nouarum autores insimularent, inuidoque dente carperent; tamei. nec deerant quidam ex altera parte viri principes cum vitae integritate praecipua, tum autoritate, et fama doctrinae, qui non modo priuatim cum vsus esset, verum etiam publice, et pro concione Patrum silentia defenderent, et ab Obtrectatoribus vindicarent; vt ex familia Franciscana nobilis in primis Doctor de Cornibus, et Doctor alius Picardus inter Parisienses concionatores insignis, homo tam amans Societatis, vt in eam significaret se esse venturum, si per valetudinem liceret.
40 Homines Societatis in Lusitania Apostoli vocantur. Dum haec in eis, quas diximus, Europae partibus, a Societate geruntur, Simon et Xauerius, qui in Lusitania versabantur, exacto quod reliquum erat hyemis, ijs quas supra attigimus, occupationum muneribus; vsque adeo probari, ac suspici eorum cum pia sedulitas, tum singularis industria coepta est, vulgo, vt Apostoli appellarentur. Inde hoc primum in hodiemum vsque diem Societati cognomen apud Lusitanos, et Indos, quanquam ea perinuita, ac saepe reclamante. Hoc rerum successu Rex laetus, addito insuper consilio, ac postulatione Procerum, cogitationem de Indijs ante susceptam in praesentia iam abiecerat, et de retinendis in Lusitania Patribus tota mente susceperat. Quod illi 41 Manet Simon in Lusitania Xauerius pergit in Indiam cu autoritate Apostolici Legati. subodorati Ignatium per literas admonent, et eius simul sententiam rogant. Ignatius consulto Pontifice, cum Regis ad arbitrium Pontifex rem omnem reijciendam putasset, rescribit Patribus, se Regi permittant: et quamuis aliud antea dederit in mandatis, quicquid tamen Rex ipse iubeat, sine haesitatione perficiant. Quod si suam Rex sententiam exquirat, diuidendam sibi videri prouinciam, ita vt in Lusitania Simon haereat,
Franciscus in Indiam pergat. Rex Ignatij consilium sequutus, appetente iam nauigationis die Xauerium aduocat, et ei rem Indicam studiose commendat: hortaturque, vt adiungendis ad Christum Ethnicis, Neophytisque in fide firmandis vigilanter insistat: Lusitanorum arces, ac praesidia lustret: deprauatos mores corrigat: deque rebus singulis per otium ad se perscribat. Ad extremum acceptum nuper ab Vrbe diploma cum literis Apostolicis, quibus ille in India Legatus Apostolicus designabatur, ex improuiso profert, Xauerioque reddit. Id ei prorsus ignaro vltro Rex ipse curauerat, quo maiore cum potestate, autoritateque prouinciam illam obiret. Xauerius actis de more gratijs, daturum se operam, Deo propitio, respondit; vt nec voluntati Regiae, nec suo muneri, quantum in ipso esset, vllo loco defuisse videretur. Et quoniam suis Oeconomis Rex mandarat, nihil vt Xauerio, comitibusque profecturis in Indiam siue ad tuendam valetudinem, fiue ad commodum, cultumque deesset, Xauerius Regijs curatoribus, et Antonio 42 Studium paupertatis B. Xauerij. praesertim Taidio, Castanerio comiti, Indicae Classi instruendae praeposito, complura nauigationis in vsum identidem offerentibus obfirmato animo diu restitit: deinde vero ne fastu potius, aut pertinacia, quam paupertatis amore videretur cuncta respuere; vulgares quasdam, et crassiore textu lacernas, non tam sibi, quam duobus comitibus Paulo Camerti Italo, et Francisco Mansiliae Lusitano ad arcenda circa Bonae Spei Promotorium Antarctici frigora: itemque sacros aliquot libros, quos sibi vsui fore videbat in India, postulauit: reliqua reiecit omnia: quod diceret suscepto Paupertatis Voto, et Dei causam agenti nequaquam esse de crastino laborandum. Hortante deinde Comite, vti ministrum saltem puerum, quem eo nomine Rex misisset, assumeret. Mihi vero (Xauerius inquit) dum his manibus, pedibusque vti licebit, opus ministro non est. Cum ille nihilominus vrgeret, ac premeret, negans eius esse personae, quam gereret, aut vestem ad nauis marginem, inspectante nautica, vectorumque turba sua manu perluere, aut cum ceteris tractare lebetes. Atqui (Xauerius inquit) personae tuendae praecepta, quae narras, quo loci rem Christianam adduxerint, vides. Ego vero et ollas, vbi res postulauerit, in oculis multitudinis attrectare, et lauare mea manu pannos in animum iam induxi. Quo responso Comes obmutuit, et caelestem hominis sapientiam admiratus, eam saepe in circulis praedicare consueuit, crebrisque illud vsurpare sermonibus, In classis discessu non minus cnm Xauerio, vt plus acciperet, quam cum alijs, ne plus exigerent, 43 Visum B. Xauerij, quo significabantur aerumnae Indicae. fuisse certamen. Simon deinde supremos inter amplexus Xauerium sibi post alia haec dixisse, narrauit. Meministi ne, Pater, Romae, cum ambo in Nosocomio versaremur, te meis nocte intempesta excitatum e somno clamoribus, cum vociferarer amplius, amplius, amplius? idque, quid esset tibi percontanti, me eo tempore subterfugisse prodere? Hunc quoniam rem ad exitum video dirigi, sic habeto. Haud scio an vigili, an sopito, obiecta tum mihi est scena perampla multiplicium aerumnarum, quas diuini obsequij gratia subirem: tantumque tum aeterna bonitas mihi roboris, et animi dedit, non modo vt oculos ex horrido conspectu illo non retorquerem, sed vt prae cupiditate plura, et acerbiora tolerandi, in eas, quas exaudisti voces, amplius poscens, eruperim. Iam igitur spero, quando ad hanc me prouinciam clementissimus Deus pro sua pietate selegit, pariter facturum, vt quae tum Romae dedit votis exposcere, re etiam exequi donet in India. Ab hoc colloquio, ceterorumque sociorum complexu conscensa Praetoria, qua Martinus Alphonsus Sosa Indiae Praetor designatus vehebatur, septimo Idus Aprilis in Indiam soluit.
44 Simonis Rodericij feruor. Post Xauerij digressum suspicatus Simon regia iam de Societatis fundando Collegio euanuisse consilia, propterea quod ea de re diu secum Rex ipse non egerat, antiquissimo suo illo spiritu vocandae ad fidem Nationis Indicae stimulante, constituit Lusitania clam relicta in Indiam soluere. Id quo commodius, et sine interpellatoribus faceret, nauigationis apparatum Bernardino Excalceato Longobardo silentio imperat; fidem suam obligans se illum in Societatem simul ac conscenderint, recepturum. Verum id confilij haud quaquam vltra processit. Nam cum quaedam Ecclesiae praedia possessore vacua sese offerrent, facile Regi fuit per Sedem Apostolicam inuenire, quemadmodum Societatis stabilire Collegium, et perpetuis bonis instruere sensim posset. Simon ergo praeter opinionem, praeterque animi sententiam in Lusitania manere coactus, cum ad extremum in Dei prouidentiam omnia referret, ad Lusitanos pro virili iuuandos suas curas, et vigilias
45 Hybernicae missionis occasio. intendit. Nec solum orientalem Oceanum, sed etiam Borealem sub hoc tempus, religioni velisicans, coepit nauigare Societas. Extremo fere anno in Hyberniam Oceani Britannici Insulam missi sunt Salmeron, et Paschasius, cuius suscipiendi itineris ea causa fuit, quod quemadmodum supra significauimus Angliae Rex Henricus huius appellationis Octauus, diuortio cum vxore Catharina facto Caroli Quinti matertera, contra ius, fasque Annam Boleniam in matrimonium duxerat. Quas tam nefarias nuptias cum Romanus Pontifex Clemens Septimus ratas habere nullo modo posset; imo et in Caesaris gratiam, et, vt aequa iura poscebant, sua autoritate damnasset, Rex amore insano corruptus, cum multa antea pro defensione Catholicae fidei praeclare fecisset, ad extremum vertit omnia: et Lutheri, quod dudum oppugnauerat, dogma sequutus, per summam impietatem, ac contumaciam ab Apostolicae Sedis autoritate desciuit. Nec modo quotquot in Anglia suo parebant imperio, terrore iniecto coegit se vnum secundum Christum Anglicanae caput Ecclesiae in diuinis humanisque iurare, verum etiam longius scelere, atque impietate prouectus in finitimis Ciuitatibus seuerissimis sanxit edictis, ne quem alium praeter se illius Ecclesiae caput agnoscerent: et ad maiorem Apostolicae Sedis, quae in Hyberniae Regnum legitimam dominationem habebat, et habet, contumeliam, ac probrum, eius Regni principes, populosque citarat. Qui tanti Regis oppressi Tyrannide, quanquam ei se palam non audebant opponere, aut Regijs aduersari Praefctis, a quibus illa Insula Britannicis commendata Regibus administrari consueuerat, inractam tamen Catholicam fidem, et sincerissimam erga Romanum Pontificem Obedientiam animo, ac voluntate seruabant. Cuius rei certior Pontifex factus, cum praeclusos (sibi vndique videret aditus ad ferendam tot animis opem, qui maiorem in modum, seu ad tutandam religionem auitam, seu ad participandos interiores Ecclesiae thesauros Catholicis administris egebant, consilium denique coepit, maxime vrgente Roberto Armacano 46 Salmeron, et Paschasius in Hyberniam missi. Antistite, vt eo de Societate nonnullos nuntiorum nomine ampla cum potestate legaret: qui in Insulam interiorem ingressi, si id consequi possent, tot animarum periculis obuiam irent. Ad eam prouinciam lectus est omnium primus Ioannes Codurius, vt ex 47 eius suffragio, quod ab Vrbe discessurus pro creando Praeposito Generali praescripserat cerni potest. Verum eo inopinata morte praerepto, id munus Alphonso Salmeroni, et Paschasio Broeto delegatur mittebantur Apostolico more sine sacculo, et pera. Sed Patris caelestis cura non defuit. Franciscus Zapata scriptor Apostolicus Societatem meditans, tertium se, Tyrocinium sic positurus, adiunxit, sumptus magna voluntate ministraturus itineris, et communium laborum particeps, periculorumque futurus. Hoc illi aucti socio, quarto Idus Septembris tres simul ab Vrbe profecti, solo Obedientiae ductu, perlongo, difficilique itineri se committunt. Atque vt Societatis posteri quales ad has expeditiones Ignatij sententia requirantur, intelligant, non ab re fuerit, quibus ille monitis abeuntes instruxerit indicare. Monebat primum Sapientissimus Pater cum omnibus quidem vniuerse, sed cum inferioribus, 48 Monita eis a B. Ignatio tradita. aequalibusque praecipue habita dignitatis cuiusque ratione oportere eos esse in loquendo moderatos, et parcos; in audiendo autem faciles, et patientes, vt tam diu ei, quem admitterent, patulas praeberent aures, dum ille sensus omnes animi sui sibi expressisse videretur: ac tum demum breue responsum, facileque subijcerent, vnde omnis instandi praecideretur occasio. Ad hominum vero beneuolentiam diuini obsequij gratia colligendam imitarentur Apostolum, qui omnibus fiebat omnia, vt omnes Christo lucrifaceret. Nulla enim re aeque, ac morum, studiorumque similitudine beneuolentiam conciliari. Itaque obseruatis cuiusque moribus, ad eos se quantum ius; fasque permitteret, accomodarent: adeo vt si quempiam animaduerterent acrem, et incitatum, etiam ipsi lentitudinem inter agendum morosam excuterent: contraque tarditatem, grauitatemque tantisper induerent; si is, cum quo agerent, circumspectior, et in loquendo tardior appareret. Ceterum qui versetur cum iracundo, si eodem ipse quoque morbo laboret, neque vna et eadem sit in rebus omnibus vtriusque sententia, magnum dicebat esse periculum, ne qua demum inter ipsos existat irae contentio. Qua propter, qui se ad iram procliuem sentiat, eum oportere continenter singulari quadam obseruatione, ac prouisione animi pectus ante munire, ne occupetur ab iracundia, sed aequo potius animo ferat quicquid ex eo, quem infirmiorem forte per spexerit, triste pertulerit: quippe a tardis, et lentis ingenijs non adeo magnum iurgij, rixaeque discrimen, vt a viuidis, et natura praeferuidis imminere.
In vocandis porro hominibus ad virtutem suis ipsum armis petendum Satanam docebat, ijsdemque vtendum artibus ad salutem, quibus ille abutitur ad perniciem. Quod sancti 49 S. Basil. in regulis breu. interrog. 245. quoque Basilij praeceptum fuit. Quippe Satanam iusti viri animam petere aggressum, non continuo apertis consueuisse fraudibus, et insidijs, sed tectis, et quasi quibusdam cuniculis oppugnare; ac primo quidem nihil rectis eius actionibus aduersari, nihil contradicere, quin potius callida omnia dissimulatione probare; multa etiam, quae speciem praeseferant honesti, astute suggerere: atque ita sensim in eius familiaritatem sese insinuare, dum ad extremum simplicem hominem, et veteratoriae fraudis ignarum laqueis suis irretiat, implicatumque teneat. Idem ergo in alliciendis ad salutem animis faciendum. Laudanda prudenter initio, quae sunt in hominibus recta, vitijs parumper intactis; ac leniter in eorum gratiam irrependum. Qua conciliata tum demum admouendum morbis animi medicinam: vt cum ingressus eorum quodammodo fuerint, exitus nostri sint. Ad curandos autem eos, qui perturbatiore, tristioreve animo essent, hilaritatem vultus suscipiendam, et verborum comitatem, quam possent maximam, vt noxio affectu in contrariam partem impulso ad aequitatem sese animus reuocaret. Non modo in habendis publice concionibus, sed etiam in priuatis Colloquijs, ac rebus ceteris; praecipue autem in placandis iris, atque discordijs illud vtique praecipiendum animo, ac cogitandum monebat, fore, vt aliquando omnia sua dicta, atque facta in vulgus emanarent, et quae in tenebris dixissent, proferrentur in lucem. In negotijs conficiendis diem potius anticipandum, quam prorogandum, vt si quid in crastinum sponsum esset, id hodierno persolueretur. Quod ad rem nummariam pertinet, nolebat eam ipsorum manu contingi; ne eam quidem, quam mulctae nomine pro dispensationibus imperassent, sed pecuniam omnem quacunque ratione collectam per alios potius pauperibus diuidendam, atque tractandam, vt iure iurando affirmare possent, si vsus esset, se ex ea muneris procuratione, ne assem quidem, aut obolum attigisse. Vbi loquendum foret cum Magnatibus partes loquendi Paschasij essent: consultarent autem inter se, vbicunque posset sententiarum diuersitas nasci: quodque de tribus duo probassent, id fieret. Romam saepe ex itinere, statim vt in Scotiam, ac rursus cum primum in Hyberniam appulissent, ac deinceps singulis quibusque mensibus diligenter de suis, legationisque rebus literas darent. Haec et his affinia ex prudenti Patris disciplina prodibant, cum par illud, quos dixi Patrum ad iter Hybernicum comparabat. Cuius quidem valde secundi expectabantur euentus, nisi in tempora turbulentissima, vti mox indicabimus, incidisset.
50 Res Catholica in Septentrione valde laborat. Sequutus est annus alter et quadragesimus grauis admodum et Ecclesiae vniuersae, et summo sacrorum antistiti Paulo Tertio. Nam praeter quam quod tota iam Anglia, vt supra significaui, ab Orthodoxa Religione desciuerat, et Germania quoque non modo ipsa in tenebris ruere, et coeca errorum offundi caligine, verum etiam in alias coeperat regiones male haustos errores effundere: Gallia insuper, Hispaniaque atroci bello flagrabant, rupto inter Francorum Regem Franciscum, et Imperatorem Carolum foedere, quod tot laboribus ictum erat. Italiae vero propediem ab ingenti, et formidabili Turcarum classe haud inani rumore vastitas imminebat. Vt merito vigilantissimus Ecclesiae Pastor impendentibus vndique malis, ne a repentinis obrueretur, longa animi prouisione caueret, dum et Apostolicis literis, et fidelissimis Nuncijs, et honestis legatis, et alijs peropportunis rationibus Christianorum Principum animos pertinaciter infensos ad pacem studet, concordiamque reuocare. Qua nisi confecta Concilium Oecumenicum tot malorum leuamen, quod iam diu Paulo haerebat in animo, conuocari non poterat. Quod autem ad animorum commune commodum desertum a bonis, labefactatum a perfidis pertinebat, huic ille, vt omni item ratione consuleret, per viros idoneos, et egregie fideles elaborabat. Hinc nimirum tantus 51 Quae in loca per id tempus sparsa Societas. ille apparatus Apostolicarum Missionum, tanta Pauli festinatio in mittendis e perexiguis illis Societatis copijs, quoscunque poterat, in affectas, ac laborantes Ecclesiae Catholicae partes. Ac post duos quidem in Hyberniam destinatos Patres, totidem alios in vnius Fabri locum, quod supra significauimus, Iaium, et Bobadillam, in Germaniam ire iussit quorum ille in eam prouinciam hoc ipso anno ineunte peruenit, hic edita prius in Vrbe professione solenni, modico subsecutus est interuallo. Ita nouem ex Professis erepto iam morte Codurio, duo dumtaxat in ltalia, hoc, quem ingredimur, anno, Ignanlis, Lainiusque manferunt. Reliqui extra Italiam longe lateque dispersi pro Apostolica Sede varijs, arduisque muneribus occupabantur. In Vrbe praeter vsitata in omne hominum genus Christianae pietatis
officia, quae a nostris in conspectu Sedis Apostolicae, in oculis ciuium omnium, in aduenarum frequentia gerebantur; Ignatio imminens cura erat, cum de Ecclesiae vniuersae bono, tum de suae propagatione familiae. Itaque dum a suis modo haec, modo illa terrarum sola nutu 52 Aliquot missi Parisios. Pontificis obeuntur; is quoque suas ex Vrbe colonias deducendas curabat. Socios septem misit Aprili mense, vsque Auenionem in Galliam pariter profecturos; inde duos perrecturos Lutetiam studiorum causa: quorum alter Petrus erat Ribadeneira, etiam tum puer, 53 Missi alij in Lusitaniam. qui paucis ante confirmatam Societatem, diebus ad eundem se Ignatium applicuerat: quinque porro in Lusitaniam progressuros ad inchoanda, vna cum alijs, qui Olisippone substiterant, Collegij Conimbricensis exordia, Martinum Sancticrucium, Herculem Et profecturi in Indiam Antonius Criminalis, et Nicolaus Lancellottus. Buccerium, et Guilielmum Codurium, Ioannis fratrem, cuius de felici in caelum excessu supra commemoraui: itemque Antonium Criminalem, et Nicolaum Lancillottum olim mittendos Indiam ad Xauerium. Omnes autem augustis illis Societatis initijs itinera, vel longissima, vt primorum instituta tenerent, pedibus capessebant paupere cultu, et mendicorum more, corroganda passim stipe, perquirendoque publico aliquo, si quod forte reperissent, hospitio. Qui cum vix paululum ex itinere conquiessent, mox ad facienda 54 Ratio itinerum recenti Societate. de Deo verba publicis excitabantur in foris. Quoscunque de Viatoribus nacti essent, opportune, importune ad detestationem vitae praeteritae, et peccatorum expiationem incendebant. Egressos ex hospitio, vt de primis Patribus dicebamus, armabat Oratio, excipiebat ingressos, et qui Sacerdotio praediti non dum erant, octauo quoque die, aut etiam saepius sacrosancto Christi corpore pascebantur. Summa inter eos item pax, quod in longis itineribus rarum, summa animorum, voluntatumque consensio. In ambulando, vt quisque imbecillissimus erat, ita modico interuallo ceteris anteibat, ne valentiorum praecurrente vestigio cogeretur ambulare contentius. Si quem in itinere inopinatus morbus inuaderet, reliqui omnes dum ille conualesceret, consistebant: sin vis morbi diuturnitatem, periculumve portenderet, ceteris abeuntibus vnus cum aegroto remanebat; et ad ministerium pariter, et solatium. Ita in his peregrinationum molestijs, laboribusque ingens erat omnium alacritas, perennis hilaritas; quia Christi amor, et crucis sitis, quicquid erat asperum mitigabat. Sed ad Ignatium vt redeam, dum in his curis totus haeret in Vrbe, et Societatis gubernaculis ne quopiam incurrat, sed sine vlla offensione cursum teneat, nunquam recedit, additur ad Transalpinas superioris anni Missiones, Italica. Lainius quippe (Margaritae Austriacae cura Ignatio relicta) Pontificis 55 Lainius Venetias mittitur: et res ibi gestae praeclarae. iussu Venetias, ipsa flagitante Republica, proficiscitur. Vbi rem Christianam, cuius gratia vocabatur, dum reparat, Patauini simul initia Collegij, quamuis non id agens, adornat. Suboriri in celeberrima illa ciuitate iam coeperant ex occultis stirpibus haeresum monstra; et quae perditissimi homines, illuc de industria summissi latenter asperserant, deteriorem in dies dabantur in segetem. Malum eo formidolosius, quo tectius ouium lupis ementitis amictum. Sed ne quid praedarum amplius facerent rabidae bestiae, Dei verbo Iacobus instructus, ad frequentissimos ciues locis compluribus conciones; in Templo vero Sancti Saluatoris pomeridianas lectiones, et scholas habuit, Euangelium S. Ioannis interpretans. Mirum quantum hae probabantur, et aduersus absurdas nouitates valebant. Itaque clarissimorum rogatu ciuium, quos diebus sacris consilium publicum distinebat, in profestos dies traductas ter in hebdomada, frequentissimo ac florentissimo audiente coetu prosequutus est. Ac dum ea, quae recta, et quae praua sunt, docet, institutionis assiduitate perfecit, vt ex errore complures, nec pauciores e coeno vitiorum emergerent. Quosdam autem, quorum praecordia pestilentiae iam virus imbuerat, ad sanitatem blando colloquio reuocauit: Alios ad arctioris vitae genus, perpetuumque Coenobium impulit. Eiusdemque hortatu pauperum hospitia, quae magna premebantur inopia, copiosa hominum misericordia leuari coepta: cumque alijs praesidijs, tum exercitiorum potissimum, pietas, quae apud plerosque languebat, cum publica omnium gratulatione reuiruit. Inter eximios pietatis professores vir erat generis amplitudine, 56 Conciliatur Andreas Lipomanus, qui fuit primus Collegiorum Societatis in Italia fundatur. prudentia, et alijs populo miris ornamentis praestans, Andreas Lipomanus, vulgo ab Sacerdotio, seu Prioratu, quod possidebat Venetijs, Prior Sanctae Trinitatis appellatus: quanquam et Patauij Prioratum S. Mariae Magdalenae habebat. Hic Lainij vsu, et meditationum secessu, ita animum agglutinauit Societati, vt amore, studio, officio factus sit tanquam vnus ex ea. Cuius de ceteris virtutibus dicendi tum locus erit, cum ad eius
praeclaram, et his initijs consentaneam vitae clausulam ventum erit. Ergo non solum suas in aedes Venetijs transferre se ab Hospitalibus Sanctorum Ioannis, et Pauli, vbi summa caritate habebatur, Lainium voluit; sed etiam Patauini Prioratus aedes excitando Collegio 57 Collegij Patauini initia. destinauit. Agebant tum Patauij Ioannes Polancus, et Andreas Frusius studiorum causa, non ita pridem ab Ignatio, seu verius propter Religionem a Deo missi, nempe in eam Vrbem, quae et Venetae ditionis princeps, et celeberrima studiorum sedes est: vt vnde in Italiam Additur Societati Patauij Hieronymus Otellus. clandestinae sensim haereses ex corruptis Germaniae partibus influebant, ibi primum Catholicae fidei propugnaculum, capitalibus eius hostibus opponeretur. Nam cum ad Polanci, Frusijque laudabiles vitae rationes in eadem Vrbe se Hieronymus Otellus, aetate ille quidem iuuenis, sed virtutis, ac literarum disciplina prouectus, applicuisset, ibidemque Ignatij iussu Stephanus Baroelius ex Lusitaniae reditu constitisset, factum est, vt hi quatuor eandem simul vitam in domicilio conducto degentes, noxque in Lipomani aedes, vt in sequenti anno dicetur, transgressi, Collegij, quod fuit in Italia ceterorum antiquitate princeps, primum veluti semen iecerint. Qui quamuis doctrinae studia nihil intermitterent, studebant tamen reparandis animis vsque adeo, Frusio praesertim Sacerdote, vt Patauinae 58 Salmeronis, et Paschasij res in Hybernia. domus initia eorum quoque industriae referantur accepta. Iam Salmeron, et Paschasius, ijs, quae protulimus, instructi monitis; tum etiam Sedis Apostolicae autoritate muniti, Galliam multo cum labore, atque, vt inter strepentium bellorum suspiciones, manifesto etiam carceris periculo praetergressi, Scotiam versus, nauigationis cursum instituunt. Quo periculis haud sane minoribus, difficultatibusque perducti, inde in Hyberniam non sine peculiari Diuini Numinis beneficio, quadragesima oriente perueniunt. Hic vasta offendunt omnia, plena trepidationis, et periculi, longeque opinione peiora, non rei Catholicae modo, verum etiam in ipsius ciuilis vitae prudentia, atque ratione. Genus illic hominum incultum, ac rude, et quod deterius est, Pastorum vigilijs plane destitutum. Nulla erat apud eos Parochorum, nulla Episcoporum libera procuratio. Proceres vniuersi, vno dumtaxat excepto, qui tamen ipse ceteros imitaturus credebatur, non solum Regis in edictum, voluntatemque iurarant, verum etiam iure iurando sese astrinxerant concrematuros literas vniuersas Romani Pontificis; et, si quos inuenirent huius viae viros, vinctos ad Regem Angliae, vel ad eius Vicarium in Hyberniam perducturos. Ita illi cum Apostolicis coniungi nuntijs ne mediocri quidem sermone, congressuque sunt ausi; ac ne tutum quidem eis reditum ex Insula illa praestare. Patres tamen non idcirco animis conciderunt, nec spem penitus abiecerunt; sed mutandis subinde latebris, captandisque temporibus omnem laborem, ac diligentiam in tutandis, curandisque Catholicis collocabant, modo tacitis passim monitis eos corroborando; modo castum Religionis cultum, et quae potissimum oporteret adsciscere, quaeque reijeere, perdocendo. Compluribus sacrosancta mysteria rite ministrabant. Aures confitentibus admouebant, et pro accepta a Romano Pontifice potestate, parce tamen, moderateque adhibita, modo cumulatam peccatorum indulgentiam tribuebant; modo nuncupata rite vota, quae illi nunquam soluerant, permutabant: multis etiam retenta, et Apostolicae Sedis arbitrio reseruata facinora condonabant: alios alijs animaduersionum nexibus relaxabant: nec paucis irrogatam, aut ab homine, aut a iure mulctam liberaliter remittebant. Qua ex re ingens apud eos populos vbique laetitia, et singularis admiratio, Patrum praesertim continentia, atque integritate perspecta, qui relaxationes, exceptiones, immunitatesque, aut plane gratuitas, aut aere permodico tenuioribus indulgebant. Quod tamen ipsum memores Ignatij praecepti, manu sua non audebant attingere. Sed aut per eos ipso, vnde solui debuit, aut etiam per Episcopum partim ad sacrarum aedium instaurationem, partim ad Viduarum solimdinem, et pudicitiam Virginum defendendam, partim ad alia id genus Christianae pietatis officia, vniuersum conuertebant. Ipsi vero rerum omnium egentissimi, suique instituti retinentissimi, nunquam vel pro se aliquid postulabant, vel admittebant oblatum. Hunc in modum diebus quatuor, et triginta ea regione lustrata, ipso vulgi patefacti rumore, ab Anglis Indigenis quaeruntur ad necem proposito indicibus magno pretio. Nec defuerunt fraudulenti quidam, qui negotiatoribus quibusdam Anglis per speciem negotiationis implicitos, venales Patres molirentur exponere; nempe ijs, qui nihil spectabant aliud, nisi vt Henrico Regi captiuos, cuius iamvim, manusque prope diuinitus Hyberniam traijcientes, cuaserant, exhiberent. Ergo Patres cum moram diuturniorem non modo animis non frugiferam, sed ne tutam quidem ijs, qui erga se
officiosi esse vellent animaduerterent (in apertum enim se vitae discrimen, ac fortunarum, 60 Salmeron et Pascasius redeunt in Scotiam, inde Parisios, inde in Italiam. tanquam rei perduellionis obijciebant) ne quid cuiquam sua causa crearent periculi in Scotiam reuertendi consilium capiunt: praesertim quod ab Vrbe discedentes, id habuerant in mandatis, vt, si forte minus tuta commoratio videretur Hybernica, in Italiam remigrarent. Abeunt igitur ex Hybernia, relicto apud eos populos, cum sui desiderio non paruo, tum singulari documento virtutis; qui morte, periculisque contemptis, nulla sua vtilitate, quaestuque, sed vna dumtaxat animorum salute, ac caritate ducti, tantum itineris suscepissent. In Scotiam deinde reuersi, forti et illic animo pertentarunt, vt Regem ipsum adirent, Catholicamque rem Schismaticorum furore quassatam aliqua ratione leuarent. Sed cum omnes aditus impia Procerum vis, ac potentia, qui a Religione defecerant, obsideret: omnisque fere prouincia illa rebellem secuta Britaniam, eodem pariter conflagraret incendio; in Galliam re desperata transmittunt. Cumque Diepam Normandiae portum appulissent, inde pedibus Lutetiam. Qua in Vrbe dum moras trahunt, accipiunt a Pontifice literas, vt eadem cum potestate in Scotiam remigrent. Sed illi haesere tandiu, dum certior Pontifex factus, quo eius Regni loco res essent, 61 Lugdurii pro exploratoribus capiuntur. iussit eos, Scotia praetermissa, ad Vrbem regredi rectius in Italia, quam ibi, vbi essent, suam operam locaturos. Lutetiae igitur Francisco Zapata studiorum causa relicto, Romam ipsi humiles, pannosique Sedis Apostolicae Nuntij, et perexiguo instructi viatico reuertuntur. Lugduni autem cum plena suspicionibus essent omnia praelio inter Hispanos, Gallosque commisso, simul ac par hoc clericorum in ea regione comparuit, Gallus alter, alter Hispanus, inusitato squallore sordidi, et obsoletiore neglecti vestitu, pro exploratoribus comprehensi, conijciuntur in vincula. Verum a Cardinalibus Nicolao Gaddio, ac Francisco Turnonensi Lugduni tum forte morantibus, non ita mox agniti, honorifice dimissi sunt, viatico insuper, equisque donati. Hic fuit Hybernicae Missionis exitus: quae tametsi arcano quodam mentis supernae consilio ex animi sententia non successit, documentum certe fuit singularis Patrum erga Sedem Apostolicam obedientiae, et paratissimi animi testimonium ad subeunda pro religione pericula, vitamque ipsam pro animis exponendam. Nec reticeri debet hoc loco Roberti Armacani Archiepiscopi Religio, qui profectionem Patrum ante curarat. Is natione Scotus, et a puero coecus, scientiae, pietatisque praestantia ad sacras euectus infulas, vbi cognouit minus peragi potuisse ab Nuntijs Apostolicis, quam optasset: Nunc video, inquit, nisi oues audiant vocem Pastoris, me parum proficere: et ab vrbe delatus in Hyberniam, contemptis periculis, ex quibus singulari Dei tutela, liber euasit, multis, et maximis, totam suam lustrauit Dioecesim cum inaestimabili commodo populorum. Inde nauata praeclare opera toti rei Christianae publicae in Tridentino Concilio, dum iterum in Hyberniam tendit, Lutetiae inter Nostrorum manus, quos omnes vnice diligebat, religiosissime cessit e vita nocte, quae praeibat diem S. Martino sacum, illa Viri eius Sanctissimi verba habens in ore, Domine 62 Res in Germania Claudij Iaij. si adhuc populo tuo sum necessarius, non recuso laborem: fiat voluntas tua. Sed ad nostra vt redeamus: qui in Germaniam missi erant, non vnius loci arctabantur angustijs, vagabantur etiam longius animarum incitati dulcedine. Ratisbonae Iaius in colligendis frugibus totus erat: crebro inuisebat Antistitem, et sui admonebat officij: stimulabat ad optima quaeque Canonicos: et proprijs in aedibus modo hunc, modo illum aut salutaribus priuatim colloquijs, aut spiritualibus Societatis exercitationibus adiuuabat. Ad Senatum perorauit egregie; terraeque bonae quantum conijci poterat, semen Diuini verbi mandabat. Sed dum suis consilijs, autoritateque haereticum Ciuitati percarum tentat a concionandi munere remouere, multorum subijt inuidiam, multis etiam Sacerdotum 63 Amor Crucis. reformationis nomine, cuius autor habebatur parum gratus erat. Ipse vero cum cruces vndique, et pericula intentarentur, triumphare gaudio coepit: et minitantibus praerupta Danubij, respondebat intrepidus, in caelum se tam facile aqua, quam terra ire posse. Nec defuerunt, qui ei aut mortifera exitia veneni, aut subitum molirentur exilium. Complures tamen viri boni, Catholicique, atque inter hos ciuitatis Episcopus in oculis eum ferebant, palamque exultabant, et quod tam constanter ille se facinorosis opponeret, et quod innocentis vitae speculo, facilitateque permira, haud contemnendos suae tolerantiae fructus ferret. Aggressus est explanare publice Pauli Epistolam ad Galatas maxima omnium fere ordinum corona, ipsius etiam praesentibus Lutheranis: et quamuis in eadem
Vrbe duobus in Templis pestilentissimae Lutheranorum conciones haberentur, ipse tamen 64 Res Bobadillae. tanta omnium constantia, sitique audiebatur, vt ne per Autumni quidem vindemias, vt mos erat, intermitti sacram illam paterentur explanationem. Bobadilla vero morbo imbecillus, Oeniponti, vbi Ferdinandus Rex vna cum liberis tunc agebat, rem animorum, et priuatis cum prima nobilitate colloquijs, et ceteris ex instituto muneribus impigre prouehebat. Sed Curia mox Viennam transsata, Regem ipsum adijt colloquij causa, laetoque exceptus ore, animoque ad prolixiora colloquia per opportunitatem temporis inuitatur: eiusque rei gratia, atque auxilio, partim publicis concionibus, sacrisque lectionibus, partim dimittendis rite peccatis, instituendisque aliquot ex ludaeorum, ac Turcarum impietate catechumenis, rem diuinam curauit: et, quod caput est, admissus ad opportuniora illa, quae dixi, colloquia, multa de rebus salutaribus cum Rege contulit, nostrorumque interim causam, quae Ratisbonae periclitabatur, apud eum aeque accurate, atque vtiliter egit.
65 Faber in Germaniam redit auctus duobus Socijs Ioanne Aragonio, et Aluaro Alfonso. Faber autem dum in Hispania Principibus, populisque carus, animas enixe studet ab interitu vindicare, in Germaniam a Pontifice Maximo, qui illius Prouinciae deplorabat occasum, remeare iubetur. Qui cum comitem ex suis haberet neminem, tacitis apud se precibus optauit a Deo, aliquos sibi saltem ex alienis adiungi, et eos demum, quibus cum pacificum iter ac sine vlla animorum dissensione conficeret. Cumulate quod postulauit, accepit. Quippe praeter opinionem (relicto in Hispanijs Ortizio) duo ei se sponte viri, non modo itineris comites, verum etiam eiusdem instituti socios in perpetuum obtulerunt, Ioannes Aragonius, et Aluarus Alfonsus Regij Sacelli Sacerdotes, apud filias Imperatoris Caroli, Mariam, et Ioannam: quarum illi iussu Petrum Fabrum Toletum vsque comitati, capti sanctitate congressus, bona cum venia Dominarum, aulam protinus reliquerunt, cum eoque quocunque pergeret, reliquam sibi vitam agendam putarunt. Hoc igitur comitatu Faber trimestre ferme iter ingreditur: quantis difficultatibus periculisque sibi met testis est in ea, quam reliquit de suis rebus ephemeride. Vbi Deo vni refert acceptum, quod praeter omnem spem salui Spiram, incolumesque peruenerint. Propterea quod et in Hispania citeriore latronum ex vnguibus prope diuinitus sint erepti; et in Gallia e pedore carceris, tenebrisque, et in Sabaudiae finibus e militum insolentia; et ex Haereticorum insultibus in Germania; interdumque ex incommodis valetudinis, ac conflictatione morborum; ac denique (quod grauissimum ipse pro 66 Praeter patriam habet iter, nec visit. summo suae concordiae studio ducit) ex spiritu diuisionis, ac dissensionis. Cum autem per Sabaudiam iter haberet (ne haec quoque praeclara Fabri praetereatur actio) et ad Oppidum, cuius grauis erat in animorum causa necessitas diuertisset, facta ibi plena cum spe Diuini verbi semente, suam ipse patriam in conspectu positam, et prope quam tenendum 67 Res Spirae gestae erat iter, ne spe quidem lucri animarum ab Religiosa seueritate deflectens, auersis oculis missam fecit. Spirae ingens erat parata iam messis; sed cum initio Cleri obmurmuratio perstreperet, Patris prudentia, ac comitate sedatur, quin ipsos quoque religionis causa aduersantes rectae vitae exemplo, et candore animi paulatim sibi deuinxit, vt eius postea discessum aegre tulerint: populi autem studio, pietateque crescente demetendis frugibus dies totos, distinebatur. Concionatorem, cuius de Religione suscepta mens erat, atque doctrina modo in medium afferendis, quae cum illo sibi conueniebant, modo praetermittendis, vbi dispar erat vtriusque sententia; modo etiam ad eius Monasterium eleemosynis summittendis, mire conciliatum ad veritatis lucem pulsa caligine praeparauit. Clerus, antea solutior, breui se ad seueritatem veterem reuocauit. Tractari coeptum est Sacerdotium more maiorum, pari, inquam, animi, corporisque candore; custodiri arctius in Religiosis ordinibus disciplina; Plebs fieri ad diuina propensior, vt affirmarint Parochi, plures ad sacram Eucharistiam Paschate accessisse postremo, quam totis annis ante viginti. Episcopus in corrigendis moribus multo erat ardentior: cuius Vicarius, nostris iam antea exercitationibus institutus, tanto in eos, qui fouebant amicas, zelo, studioque flagrabat, vt bello palam concubinis indicto, aut vniuersas se spoponderit eiecturum, aut munus suum cito depositurum. Coepta sunt etiam ipsa pietatis officia maiore exerceri cum sensu. Iamque Catholicis plus vulgo honoris, et fidei, plus obedientiae Praelatis deferebatur. Denique tum primum spes Fabro iniecta reparandae Germaniae, et ad auitae religionis regulam dirigendae. Qui vero ei se adiunxerant Sacerdotes,
68 Mittit Socies in peregrinationem ritu Apostolico. eos satis rebus diuinis imbutos, curabat insuper vsitatis Societatis peregrinationibus exercendos. Ac primum quidem Ioannem Aragonium Iulio mense; deinde vero paucis post mensibus Aluarum Alfonsum cum baculo, et sine nummis ad sancta trium Magorum corpora Coloniam ire iussit. Quod tanta ab ijs cum accessione spiritus factum est, vt eorum alter Aluarus, magnis, varijsque laboribus, ac periculis, latronum, ferarum, pestilentiae, famisque perfunctus tantum se ex ea peregrinatione hausisse commodi confirmarit, vt nullius rei conditae pretio eam voluerit praetermissam: paremque alacritatem praesetulerit Aragonius. Quo laetissimus exitu Faber, quanquam animo impelleretur ad communicandam laeritiam pio cum ijs colloquio, percunctandoque de rebus 69 Insignis earitas Fabri, et imitatione dignissima. sacris, ac religiosis, quas memorandas vidissent; tamen hac coercita voluntate, cohibitaque laetitia ad gratulandum Deo secessit. Reputabat animo, qui eis re, qui verbo benigne fecissent, qui hospitium praebuissent, qui iter quoque monstrassent: hisque omnibus Litaniarum serie mercedem vberem, ac sempiternam, sanctorum allegans patrocinia, a Deo precabatur. Addebat, et qui vultu, dicto, facto quopiam acerbi, aut aduersi fuissent, quibus caelestem misericordiam implorabat: Cum existimaret permittere Deum interdum, vt homines Diuina gratia indigentes iustis molesti essent, vt ab his cum exempla humilitatis, tum precum auxilia reciperent: per quae descenderent in se ipsos, et ad meliora conuerterentur. Sed ad iuuandos opera ipsa, et labore populos intentus, 70 Conuenit Archie piscopum Mogun tinum: resque apud eum gestae Moguntiae. quoniam Io. Moronus, cui Pontificis iussu parebat, potestatem fecerat, quo maximum operae inuitaret pretium adeundi, Albertum Archiepiscopum Moguntinum, eundemque sanctae Romanae Ecelesiae Cardinalem, conuenit: cumque nonnulla de Religione, deque rebus grauibus vna contulisset, eius autoritate, nutuque, permulta Cardinalis vtilitet, praeclareque sanxit. Quae forsitan causa fuit, cur ex ea quoque ciuitate quorundam commoueretur inuidia. Quod cum Faber animaduerteret, non tulit pacis Ancelus, quorum quaerebat animas, eorum nascentes iras, et offensionem. Itaque non prius inde recessit, quam turbarum sedaret initia, et tranquillandis animis odia concitata restingueret. Ibi etiam hominem olim professione Monachum, vsu exercitationeque rerum diuinarum, ad purum, et castum Religionis cultum, ex haeresum labe, ac corruptela traduxit. Quibus rebus cum et eximiae prudentiae, et spectatae doctrinae, et singularis probitatis specimen praebuisset, tantam sibi eius ciuitatis, Cardinalisque conciliauit beneuolentiam, ac gratiam; quanta in Societatem postea visa est redundare. In digressu scripta quaedam de religione; quorum de veritate Cardinali non liquebat satis, quaeque nulli alij tuto committenda putarat, vni expendenda Fabro, ac dijudicanda permisit. Cumque ei speciosa munera, vas praesertim argenteum magni ponderis obtulisset; Faber 71 Fabri abstinentia. paupertatis in primis amans scite remisit, quod diceret se non ex eorum esse numero, qui argenteam supellectilem, sed qui bona sua secum ipsi portarent. Postero tamen die Cardinalis, praehenso suis manibus abeunte, in Breuiarij thecam de zona suspensam aureos centum florenos iniecit. Quos cum recusandi non esset locus, ne contemni tanti Antistitis liberalitas videretur, qui vim non modo verbis, verum etiam manibus afferebat, eos partim misit ad socios, qui Louanij, eo Parisijs, vt mox dicam, transgressi, studiorum 72 Regreditur Splram. gratia magna in paupertate degebant, partim in egenorum pabulum, aliosque pios vsus sine cunctatione distribuit. Inde Spiram vnde abierat, reuersus praeclaris coeptis perseueranter instabat. Cuius in promouenda Religione labores, erudiendisque catechismo populis indicant etiam illa. Finitima in ciuitate vir erat, haud ita sanus in fide Dynasta, qui publice edixerat, ne cum ad sacras aedes composito agmine populus incedebat, Sanctorum praeferrentur imagines. Processit tamen suo more populus ad. supplicationem, Sanctorum praelatis Iconis, nec Principis reformidans edictum. Hic ille Praefectum suum cum satellitibus mittit, qui contumaces increpet, et in ius vocet violati mandati. At illi praeclari facinoris conscientia erecti, libere Praefecto respondent, Dominum suum magno in errore versari, si existimet. se esse tam hebetes, ac vecordes, vt non intelligant, quid sacrae sibi velint imagines. Deinde ad Praefectum oratione, ministrosque conuersa, Si vos, inquiunt, qui Principem vestrum in errorem impellitis, non conceditis, vt Deum in sanctis suis, sed in eius tantum persona dignis honoribus prosequamur; Quo nam ore postulatis a nobis, vt Principi vestro, non in eius tantum, sed in vestris quoque personis obtemperemus? Qua argumentatione perstricti obmutuere Ministri,
re tota in praesens, ne quis popularis motus existeret, dissimulata. Erat etiam Spirae ex Haereticorum schola Augustinus quidam ad restinguenda in Auditorum animis bonorum operum studia in primis efficax. Faber autem vicissim in refrigerandis hominum ardoribus, ne quid noui moris admitterent, desudabat; hominemque sane idoneum, qui se ad illius Haeretici partes meditabatur adiungere, ab eius consuetudine prudenter abductum, traduxit ad suas, vt nemo pestilentissimo illi Ministro deinceps infensior fuerit, hoc Christi Tyrone; nemo magis, aut doctrina, aut moribus aduersarius.
73 Moguntiam reuocatur. Non diu Spirae substiterat Faber, cum Moguntiam celeriter reuocatur: fuit enim Archiepiscopi Moguntini consilium, vt Fabrum, de cuius eruditione, agendique prudentia multum sibi iamdudum pollicebatur, vna cum alijs ex sua familia pereruditis viris, ad Tridentinum Concilium proximis Kalendis Nouembribus destinaret. Deinde Moguntiam ad docendi prouinciam reuocaret. Sed hanc ei legationem (si vita suppeditasset) Sedes Apostolica reseruauerat, vt suo loco reddam. Verum dilato in aliud tempus bellorum trepidatione Concilio, ne tam salutari Fabri careret vsu, consuetudineque, hominem apud se tenuit, nec Spiram redeundi potestatem fecit. Ergo ipso iubente Praesule Moguntiae consedit, quanto animorum bono insequens annus ostendet. Sed inter haec quis esset animi eius habitus, quantis cumularetur caeli muneribus ex eius ad Lainium epistola iuuat cognoscere. Vbi praeter alia, dum diuinae liberalitati pro innumerabilibus eius erga se beneficijs meritas gratias agit, et a Iacobo etiam exigit; haec apud hominem sibi coniunctissimum, et in eadem palaestra spiritus studiose versantem scribit 74 Epistola Fabri de animae suae profectu ad Lainium. ipse de se. Vtinam tibi frater carissime explicare possem, quae, et quanta bona, ex quo a te Placentia digressus sum vsque ad hunc diem, et animam meam intrauerint, et in ea permanserint: quae cognouerim, quae senserim in ijs, quae ad Deum, quaeque ad sacratissimam eius Matrem pertinent, et ad beatissimos tum Angelos, tum animas, quae vel in caelo, vel in Purgatorio sunt. Interiora vero mea quid referam? eleuationes, et depressiones meas? introitus in me, et exitus ex me? quo modo didicerim mundare corpus, et animam, et spiritum; purificare cor meum, et reiectis impedimentis praeparare, vt diuinarum gratiarum liquores recipiat, retineat, conseruet, petendo ad omnia haec diuersa dona, quaerendo, pulsando? De ijs vero, quae ad proximum spectant, non minus multa possent dici, in quibus Dominus Deus modos mihi, et vias dedit, veritates ostendit, et vitas, vt illum cognolcam, illi de bonis congaudeam, de malis compatiar, pro illo gratias, et agam, et petam, et veniam, ac remissionem quaeram, et excusationes inueniam; et coram Deo, et sanctis eius bona de illo, ac pro illo loquar. In summa, Iacobe frater carissime, nunquam ego non dicam factis, aut verbis exequi, sed neque cogitatione possim comprehendere, quae beneficia in me Deus meus contulit, et conferre paratus est, meas contritiones ailigans, sanans omnes infirmitates meas, delens meas iniquitates: ipsi gloria amen, ipsi laus, ipsi honor, et benedictio ab omni creatura. Ego quidem dico amen. Sed et tu etiam obsecro de hoc fratre tuo illum laudato, illi benedicito; quod ego de vniuerse Societate, et de misericordia Domini tam abundanti hactenus super illam effusa facere quodtie non desisto. Mis anima Fabri sanctos inter labores pro animarum causis in dies vberius cumulabatur a Deo muneribus. Qui vero Parisijs 75 Parisijs migrant Hispani socij Lo uanium vna cum Hieronymo Domenecco. agebant (erant autem numero sex decim) ij, et literatum pariter, et pietatis studia colebant: quanquam postea belli formidine circumstrepente ad paucos hic numerus redijt. Rex namque Galliae Franciscus publice, seuereque edixerat, vt qui de Caroli ditione erant, omnes ad vnum intra diem octauum Regno facesserent. Ergo, et de Socijs, octo, quippe Hispani inter quos erat Strada, coguntur excedere, duce Hieronymo Domenecco, quem Parisiensi domui praefuisse iam diximus. Is igitur veluti nouae Coloniae Dux, septem cum Socijs Hispanis Hispanus Louanium versus iter instituit: sed primum Bruxellas, dum hostilis exercitus, qui Louanium tenere dicebatur, castra moueret, deinde Idibus Augusti Louanium venit. Hic illi dum inchoata Parisijs studia quieto persequuntur otio, eadem opera nouam Societatis inchoant domum, futurique iaciunt fundamenta Collegij plurimum eam rem Fabri nomine, ac fama iuuante, qui primus etiam in Belgio Societatem illustrauit. Interim Antonius Araozius Sacerdos iam creatus Professionis suae votis primus post decem in Ignatij manibus rite editis, vna cum Iacobo de Eguia remittitur in Hispaniam, eo forte consilio, vt quam in ijs populis animorum propensionem
76 Antonius Araozius prigius post decem professus et Iacobus de Eguia in Hispaniam mittuntur. biennio ante perspexerat, eam vsitatis Societatis artibus tueretur. Pedites pro more iter emensi, vbi Barcinonem attigere, tantam e vestigio nacti sunt messem, vt ne minimae quidem parti satis fuerint colligendae: nec longius progredi alia in Oppida, Vrbesque licuerit: sed reliquum anni tempus in vna illa ciuitate fouenda, iuuandaque consumpserint. Quippe omnium fere Principum beneuolentiam, egregiamque voluntatem 77 Res ab Araozio gestae Barcinone erga Societatem, Proregis, ac Proreginae, Ducis etiam Cardonae, eiusque coniugis: Episcopi, Praefectique Neapolitani maris, et id aliorum Principum genus experti; ausi sunt vel nobilissimos viros ex hominum turba, strepituque rerum humanarum ad exercitiorum otium seuocare, atque in his eum, quem dixi Praefectum. Qui quo liberius a salutationibus amicorum, curarumque molestijs caelesti illi contemplationi vacaret, in aliud se transtulit domicilium ab interuentoribus vacuum, cuius se ianitorem velle agere, ne quis talem virum tali munere occupatum interpellaret, Prorex ipse iactabat. Is erat Franciscus Borgia tum Lombai Marchio, paulo post Ioannis sui parentis obitu Gandiae Dux, interiora studia pietatis iam ingressus: qui audiens breui Araozio discedendum, perstudiose literas ad Ignatium dedit. Atque inter cetera. Tantum hic profuit, inquit, vt equidem pro magna duxerim huius ciuitatis infelicitate si auocetur. Atque adeo pro iniuncto mihi huius regni onere, putaui hoc tibi significandum, vt Angelus Persarum fecit, cum pro filijs Israel ob recta exempla, et alium inter Persas fructum retinendis contendit. Haec ea multo plura Prorex haud quaquam vero maiora. Confessionibus, 78 Pecuniarum abstinentia, quam vtilis ad fructum animarum. non dies, non noctes erant excipiendis satis, vt interdum vix sacrificio Missae liberum spatium concederetur. Concionabatur varijs locis Araozius frequentissimo hominum, coetu, et orationis facultati par vitae respondebat integritas. Quo primum die in aede S. Mariae a Pinu verba fecit, pro consuetudine loci absoluta concione magnam ei vim pecuniae obtulere, in qua repudianda ita certandum fuit, vt populus ad strepitum altercantium accurrerit: qui re cognita haud sine secunda admurmuratione discessit. Quin adeo cum Priori sanctae Catharinae Dominicano nobilis concionator super Araozij dictione disserens affirmaret, si homines Societatis conuenirent vniuersi in tractandis rebus, quae ad mores pertinent, magnum eos momentum ad morum vbique correctionem facturos, Prior vir pius, ac doctus, Societatisque studiosus subiecit. Non isthic rei summa vertitur, sed in eo, vt vniuersi consentiant in factis, Deique verbo gratis vbique vulgando. Hinc facile existet, vt quantum opus est ad vsum pietatis, etiam dictionis forma consentiant. Eam habebat vbique terrarum gratuito impensus pietati labor approbationem. At Araozius nullam virtuti promouendae non adhibens machinam, studuit viros inter se nobiles conciliare, et mutuis turbatam odijs redintegrare concordiam. In imbuendis pia exercitatione mentibus, res, vt solet, ex sententia cedebat, petentibusque ne decem quidem institutores satis videbantur esse facturi: tanta erat competitorum vis, atque frequentia. Is postea ad Vrbem, non sine multorum reuocatus est lacrymis: 79 Araozius Romam redit. ipsaque ciuitas desiderium absentis non diu ferens, de eius reditu cum Pontifice Maximo per literas egit. Ille vero dum Romam anno iam labente reuertitur, haud inutiliter in ea ipsa Triremi, qua in Italiam, vna cum Turcis, Maurisque, et ad Transtra damnatis est vectus, nauigationis tempus expendit. Inter haec haud sane minus, qui longiore tractu disiuncti, quam qui propius aberant, in lucrandis animis excubabant, Remanserat 80 Assignatur Olisippone Societati aedes S. Antonij. in Lusitania, vt supra demonstrauimus, Deo rem gubernante, Simon; Xauerius vero nauigaturus in Indiam conscenderat iam Praetoriam. Atque in Lusitania quidem cum Diui Antonij Archimandritae aedes Rex Patribus assignasset, eas Simon incolere cum duobus non amplius Socijs instituit, Bernardino excalceato, quo cum iter, vt dictum est antea, pararat in Indiam, et Consaluo Medaerio. In attributas aedes tres hi demigrauerant, cum suam Dominus familiam auxit. Sub idem quippe tempus Sociorum supplementum Parisina ex Vrbe comparuit, paucisque post mensibus ab Vrbe Roma. Quocirca cum operarum numerus Olisippone creuisset, crescere etiam laborum suauissimus fructus coepit. Maxima nobilitatis pars ad Diui Antonij repente confluxit, ibique octauo quoque die, vel cum rarissime singulis saltem mensibus sacrosanctae Confessionis, et Eucharistiae mysteria capere reuerenter instituit: vt id iam nouum in Regis Curia videri vsu increbrescente desierit: quam religiosorum conuentum rectius, quam secularis Principis Aulam, nominales. Ad exemplum porro Nobilitatis plebs reliqua
formabatur; quae quidem in dies magis reuerens Patres; suaeque sitiens salutis, eorum pie dexteras implorabat. Praestantiores tamen fructus e sanctis meditationibus petebantur. 81 Emmanuel Godinus Societate recipitur. Quibus familiari adiuncto congressu tum sanctius vitae genus complures, tum Societatis instituere nonnulli. Inter alios Emmanuel Godinus Olisipponensis honesti viri filius Regis ex aula, qui apud Xauerium per sacram Confessionem vitae anteactae maculas expiarat; Germanique fratres duo, quorum alter item Emmanuel Fernandius, celebris Emmanuel Fernandius, et alij. postea Concionator, et perutilis Christi seruus; Quartus autem Castellanus quidam honestus vir, et in disciplinis Theologicis iam emeritus; idemque maximae aedis concionator, Archiepiscopoque Olisipponensi percarus. Nomen literae vetustae non prodiderunt, satis tamen certa sunt argumenta Franciscum Netum fuisse; qui, dein fratrum suorum causa aliquid turbarum passus in Lusitania, Vallisoletum concessit: ibique anno 1546. dum miro cum fructu concionatur, summo cum populi totius luctu religiose decessit. 82 Concionatoris feruor in Societate capessenda. Hic igitur cum Simone saepe congressus, statuit tandem humana relinquere, seseque, cum Simone ipso, socijsque coniungere. Sed cum ea de re prius populum, cui tum maxime consultum volebat, admonendum putasset; destinato ad eam rem die per occasionem instituti sermonis ad Auditores orationem repente conuerti, eosque compellans; Aut ego, inquit, vera vobis ad hunc diem cecini de loco hoc, aut veritatem celando fefelli. Si vera cecini, et qua debui libertate perdocui, quod me fecisse profiteor, relinquitur profecto, vt quae vobis audientibus de paupertate disserui, ea putetis esse verissima. Sed illud mihi forsitan obijcet quispiam, Quomodo tu secularis homo cum sis, et in medio vulgo verseris, ita ista praedicas? contraria sunt dicta factis. Quam tu nobis paupertatem, quam commodorum despicientiam narras? qui pingui Sacerdotio, et Ecclesiae reditibus diues es? Vitae tuae non consentit oratio tua. Haec et similia sibi ipse dissimulanter obiectans, et rationando percurrens, ad extremum ita conclusit. Atqui vt intelligatis, me ex hoc loco fucum vobis non fecisse, sed verissima praedicasse, hoc ipso momento temporis linquo omnia, et ad Diui Antonij Archimandritae recta propero, vt bonis illis cum Patribus Christum sequar. Haud aliter fecit, ac dixit vniuersorum approbatione mirifica. Quod postea exemplum alios etiam quosdam ex eadem Ecclesia sequi non piguit. Iam ne Simoni quidem, qui barbarorum ad Christum accessiim tam sitiebat ardenter, suus ex alienigenis manipulus defuit. Saraceni quinque, in ijsque vnus domi suae pemobilis ex Mauritania, vt ad Christi signa transirent ad Lusitaniae Regem accesserant: et id ipsum par Iudaeorum efflagitarat. Hos septem Rex Societati instituendos, et ad nouam militiam informandos tradidit. Quorum postea sacro Baptismati, Christianaeque militiae sacramento, ingenti gratulatione, cum populus Olisipponensis, tum Aula Regis interfuit. Vt prima haec in Lusitania Deo oblata libamina, adumbratio fuisse quaedam, et quasi praesagitio videretur eorum, qui non ex Indijs modo, verum ex vltimo quoque Orienre Societatis essent opera ad Christum aliquando venturi.
83 Initium Collegij Conimbricensis. Demum cum e domesticis discipulis omnino duodecim, partim Roma, Parisijsque missos, partim etiam in Lusitania receptos aliquandiu Simon ad Diui Antonij retenuisset (placuerat enim recens erectam stabilire domum) tandem eos Conimbricam Rege postulante deduxit. Ibi Rex luculentam excitauerat Academiam, sed quoniam ad Indos, quos ad veritatis lumen cupiebat adducere, suas cogitationes, curasque conuerterat, Patrum nactus opportunitatem, et ibi condendi Collegij consilium coepit, vbi et Conimbricensi Academiae coniungendis studiorum sedibus subsidio foret, et regionis Indicae Seminarium ex Euangelij praeconibus collocaret. Erat etiam in animo aliud Eborae exaedificare Collegium, eiusque rei gratia eo miserat, qui et eam, quae designabatur, aream inspiceret, et aedificij formam, rationemque praescriberet; sed quoniam in aliud tempus dilata res est, eodem et nos illa pariter differemus. Nunc quod ad rem. Conimbricensem attinet, eius componendae causa Simon iussu Regis eo se contulit: ibique confestim aedibus Regia mercede conductis, acceptisque et area exaedificando domicilio perampla, et aere ad bibliothecam, data sunt principia Conimbricensi Collegio, Rectore Iacobo Mirone, nec dum Sacerdote, qui cum Pontio Gogordano, et altero socio nuper Lutetia venerat. Quo feliciter inchoato, et, vt initia illa ferebant, necessarijs rebus instructo, constitutaque insuper domestica disciplina, Simon vnde abicrat se recepit. Ac protinus ab hoc exordio in eam amplitudinem regia fouente beneficentia id Collegium.
euasit; vt diu tota Societate par nullum habuerit. Hic autem inter initia nullo vulgus nouam familiam habebat in pretio: Idiotas, Tabernarios, et Hospites, alijsque eiusmodi ad contemptum, nominibus appellabat. Quippe externi ferme cum essent omnes, Societasque recentissima, multa erat obmurmuratio populi, et varia de ipsis in Turbis opinio. Sed vbi solidarum documenta virtutum ab ijs edita, vulgus semel inspexit, in admirationem contemptum vertit, contumelias in laudem. Quin sola probitatis fama ad Patrum numerum aggregauere se octo. Et quoniam Academici, discipulique nonnulli ad Patres illos verebantur accedere iussus est a Simone is, quem dixi, Godinus, quique ex vsu, consuetudineque Xauerij Societati se addixerat, cultu, ornatuque discipuli extra Societatem ad tempus esse, suo vt exemplo reliquam iuuentutem ad Confessionem alliceret: eoque cultu annum ferme transegit, Simonis haud irrito voto. Eodem. hoc anno primum a nostris in orientis Indiam Euangelicae praedicationis inuecta lux est felici appulsu Xauerij. Is anno superiore cum Indiae Praetore, Martino Alphonso Sosa. Olisippone discesserat, comitesque secum duxerat e Societate Sacerdotem Paulum Camertem, 84 Xauerius in Indiam peruenit. et Franciscum Mansillam non dum sacris initiatum. Cum his pridie Nonas Maij Goam appulit, mensibus tredecim in ea nauigatione consumptis, quae semestri fere spatio confici solet. Causa morae Hybernatio Mozambici fuit fere semestris, sed ea perutilis, et opportuna permultis. In itinere Dominicis diebus verba faciebat, nec deerat continenter aegrotis: quorum etiam animos sacramentorum praesidijs, vna cum valentibus subleuabat. Nauigia de maioribus quinque, vectoribus referta compluribus in Mozambico subsistere tempestas compulit. Est in ea insula Lusitano Regi nobile propugnaculum: 85 Gesta in Mozambico. in eademque et Lusitani, et Saraceni genus hominum pacatissimum suas vtrique sedes habent. Semestri circiter interuallo complures e vectoribus morbus strauerat, et instar octoginta perierant. Xauerius, socijque aegrotis curandis intenti animis, et corporibus succurrebant. Ac socij quidem cum Classis e Mozambico soluisset, aegris cum militibus remanserunt. Xauerius autem praecucurrit obsecrante Praetore, cuius et valetudo tentabatur, ne sacramenti opportunitate careret, ingrauescente vi morbi. Sed 86 Gesta Melindae. prius quam Goam ventum est, Melindam Saracenorum Oppidum, vbi Lusitani negotiantur, appellunt. Christiani vero, qui suum obirent in ea diem, maiusculis tumulis condebantur impositis sacrae Crucis, quae pulchre eminus spectarentur, insignibus. Vt autem cominus Classis apparuit, Christianorum Melindensium agmen Crucem marmoream inauratam praeferens obuiam protinus se effudit. Nec abfuit Rex ipse Melindae, qui consalutandi Praetoris gratia non vulgari humanitatis, et officij significatione, nauim vsque conscenderat. Crucis ad aspectum exhilarati sunt vniuersi, salutari redemptionis nostrae trophaeo tam ex insperato barbaras inter nationes inuento. Cum Christiano iam vita functo suprema iusta persoluerentur, Saraceni spectandis Christianorum ritibus obstupuerunt, haud tacita suorum animorum de Christianis sacris opinione. Nec deerat sibi ipse Xauerius, quominus aucupandis occasionibus obtruderet Euangelium. Percunctabatur ex eo nobilis Saracenus de Christianorum ad templa concursu, deque eorum in suo colendo Christo feruore: nam apud suos priscam illam consenuisse pietatem, et Mahometis exoleuisse reuerentiam querebatur: quod e septendecim Melindae Fanis, tria dumtaxat, eaque a perpaucis solita essent adiri; tantumque mali in immane aliquod ipsorum scelus, facinusque referebat. Cui cum multa in eam sententiam respondisset Xauerius, negaretque mirum esse quod et illorum preces verum Dei numen auersaretur, et fictae pietatis cultum aboleret, is, qui verae pietatis autor ab impijs Saracenorum superstitionibus abhorreret: Saracenus et si non plane ille quidem Xauerio assentiri visus est; alius tamen inter eos Sacerdos extitit, qui nisi Mahometes intra biennium ipsos reuiseret, se eius et sacra, et sectam testaretur protinus deserturum. Quippe infidelium, et 87 Socotorae Insulae status, et religio. consceleratorum proprium est a spe, fideque destitui; nihil autem habere certi quod colant, nihil explorati quod credant. Hinc ad Socotoram insulam deuehuntur ad oram. Africae Orientalem sitam prope fauces sinus Arabici. Regio est in primis aestuans: tellus vt derelicta, et inculta, sic exilis, et macra. Non tritici ferax est, non Orizae, non vini, non vllius pomorum generis, nec incolarum alius vllus est cibus, nisi, lac, caro, dactyli, ex quibus et panem exprimunt. Hi se Christianos dicebant, et ad Apostolum Thomam, quem praecipua veneratione colebant, suam referebant originem. Ab eo priscos
olim suos in ea Insula baptizatos gloriose iactabant, cum tamen ipsi, quid Baptismus esset, penitus ignorarent. Multa ibi etiam tum obsoletis iam Christianis moribus, religionis prisca vestigia cernebantur. Templa videlicet aliqua peruetusta ad pietatem magis, quam ad elegantiam extructa: Cruces in Altaribus collocatae, et praependentes lychni: suus autem cuique Templo, Sacellove Cacizius, seu Parochus praesidebat. Sed hi Cacizij literaturae omnis expertes ne literarum quidem apices, et elementa pernorant, ideoque ne vlla quidem apud eos erant monumenta doctrinae, codices nulli, nullus Christianae legis institutor, ac doctor, Sacerdos nullus. Sed omnia crassis circumfusa tenebris, et Saracenorum, siue Ethnicorum superstitionibus inuoluta, vt ne radium quidem Christiani fulgoris admitterent. Quater tamen in die ad aedem sacram salutandi Numinis causa coibant, nocte, luceque media, et matutinis, vespertinisque temporibus. Populum ad id non aere campano, aut tintinnabulis egestate premente, sed ligneis crepitaculis, vt maiore apud nos in hebdomada, conuocabant. Multas memoriter precationes, non vernacula illa quidem, sed peregrina lingua compositas pronuntiabant, ad earum tamen surdi sententiam. Ea sonare chaldaeum aliquid videbantur; vocemque dumtaxat illam saepius iterabant Alleluia, Alleluia, ijs, quas dixi, precationibus intermixtam. Xauerius vespertinis aliquando precibus Cacizij cuiusdam praesens affuit, sane longiusculis, quibus recitandis thus identidem adolebat. Et quanquam Cacizij rei vxoriae dare operam solent, ieiunio tamen dediti apprime sunt, quo colendo, pisce etiam, ac lacte, non modo carnibus abstinent, millies potius oppetituri mortem, quam vt de piscibus, quorum tamen diues est Insula, ore contingant. Vitam igitur id temporis dactylis, oleribusque sustentant, et binas quadragesimas, quarum bimestris est altera, quotannis colunt. Quo tempore si qui e vulgo carne vescantur, templi aditu arcentur, sicut et foeminae vniuersae quamuis a carne temperent. Saracenis porro Socotoraei vsque adeo animis 88 Res a B. Xauerio gestae in Socotora. erant infensis, vt ne Christiana quidem cum eis sacra participanda censerent. Parebant tum Saraceno Dynastae, cum ad eos penetrauit Xauerius, cuius oppressi Tyrannide, cum varijs, ac flebilibus modis exercebantur ipsi, tum eorum cara pignora e maternis erepta complexibus execrandis sacris initiabantur. Quod indignissime, vt aequum erat, Xauerius ferens, cum eos Christianis ritibus instituere peregrina lingua non posset, quod reliquum erat, digitorum argutijs, et nutibus imbuebat: plurimamque parentum sobolem, non modo ijs non inuitis, verum etiam libentibus sacro fonte respersit. Quin suam quisque ad eum prolem Baptismi causa deducebant: eique peramanter de suis dactylis offerebant, suam excusantes inopiam; et, vt apud se plusculum moraretut, orabant: breui etenim fore, vt sacro latice tota illa Insula tingeretur. Nec abnuisset longiorem moram vir sitientissimus animatum, nisi Praetoris autoritas vetuisset, cui Xauerij salusantiquissima erat, veriti ne a Turcis, quorum illa Insula populationibus est infesta, in seruitutem abduceretur. Inde igitur ille digressus, vt primum se tulit occasio, ad Lusitanum Regem literas dedit, sane quam ardentes: quibus eius tutelae Socotoraeos Christianos tanquam oues errantes, destitutasque pastoribus commendabat: demonstrata rei facilitate, quae nullis impensis, periculisque, sed solo Regio nutu confici posset, si modo Regiae Classi illac profecturae mandaret, suo vt praesidio Socotoraeos ab immani illius Dynaltae Tyrannide vindicaret. Rex, qua erat in Deum pietate, eo illico Cassem destinat, et pulsis Saracenis Socotoram capit, indigenasque seruitio liberat, et valido praesidio cingit Insulam. At Xauerius Arabiae, ac Persidis oram praeteruectus Goam Indiae 89 Status Indiae. caput, Vrbemque praecipuam, vti significatum est, attigit pridje Nonas Maij. Conitat autem Indiam ipsam ab eodem Apostolo Thoma peragratam, et eius olim sanguine pro Christi amore respersam, multis factis in ea Christianis. Sed horum posteri cum Saracenis, Ethnicisque permixti ad impios ritus, moresque degenerauerant: nihil vt in ea Christianae pene Religionis (vicis quibusdam exceptis, qui a Sancto Thoma nomen habent) praeter ipsam famam, nomenque superesset. Verum eo non multis annis ante commigrantibus Lusitanis, et propagato late imperio sese erigere Christi cultus, et reuerentia coepit. Primi Apostolici operis fundatores Franciscani Religiosi fuere. Ex ea quoque subinde familia primus, ac deinceps alter Episcopus fuerant Fernandus, et Ioannes Albuquercius. Sed ille annularis solum, vt vocant Episcopus venerat Archiepiscopi missu Funcalensis; hic pleno iure constitutam Romani Pontificis Pauli Tertij autoritate
Sedem acceperat: eoque primus Indiae censetur Antistes: qui tum Pastorali muneri sedulus praeerat, cum Goam Xauerius appulit. Itaque cum praeter Franciscanos nulli dum in eas oras Religiosi penetrassent, hique perpauci numerarentur: nec Sacerdotum vulgarium copia maior suppeteret, non modo in alijs Lusitanorum Oppidis, sed etiam in ipsa Vrbe Goa Ethnicorum, Saracenorumque superstitio etiam tum vigebat, qui suis nefandis sacris in ipsis conniuentium Lusitanorum oculis operabantur: et qui prae caeteris pollebant opibus, fortunisque nouos vsque adeo Christianos exagitabant, vt qui ad Christiana sacra transire vellent, pauci admodum reperirentur. Apud Lusitanos autem veteresque Christianos is, erat status, qualem, scilicet conijcere est, Sacerdotum absente praesidio, apud militares ferme homines eosdemque victores, apud mercatores, et eosdem dominos, in summa raritate iustarum coniugum in altricibus licentiae oris, tam procul ab noto orbe, inter opportunas iniurijs gentes, ac foedis Daemonum superstitionibus deditas, quarum vel assidua ipsa consuetudo poterat Christianae vitae sanctitatem corrumpere. Igitur nullus prope sacramentorum, concionum vero nulius penitus erat vsus, perrarumque sacrificium. Deprauata erant omnia iniusta vis, et libido: et cuncta 91 Inchoat Xauerius Euangelicam praedicationem ab exercitatione misericordiae operum. vbique vitiorum monstra, nullum nacta monitorem, pudorisve magistrum dominabantur impune. Sed in tantis tenebris tempestiuus, et plane salutaris Xauertj aduentus illuxit. Is conciliata sibi prius, vt mos eius erat, quod facillimum pro Antistitis pietate fuit, Albuquercij Episcopi voluntate inchoandam sibi animorum salutem a cura corporum, Saluatoris putauit exemplo: eaque de cause domicilio alio nullo, praeter publicum Valetudinarium sibi delecto, eadem opera grauiter affectis adesse, dies ac noctes coepit. Pernoctabat enim iuxta miserrimum quemque, quo celerius, atque expeditius singulis momentis, intendentibus se periculis subueniret. Nec vero communi solum laborantibus morbo, verum etiam elephantiasi, et tetra lepra respersis pari succurrebat officio: quibus et confitentibus se adiungere, et sacram Eucharistiam sua manu porrigere non dubitabat: Mortuorum etiam cadauera suis ipse manibus funebri linteo ad sepulturam insuebat: et hanc postridie piaculare sacrum excipiebat. Recte valentibus, seu quotidiana mysteriorum dispensatione, seu diuini praedicatione verbi, seu etiam catechesi perenni, colloquijsque priuatis nullo loco deerat: vt etiam vias, plateasque cum tintinnabulo circumire, et puerorum, seruorumque gregem ad disciplinam Christianae legis cogere, non alienum, aut ab aetate sua duceret, aut a persona. Adeo erat in eo praeclara quaedam humilitatis, caritatisque societas. Qui ventitabant ad catechesim ij trecentorum instar erant, eiusque muneris vtilitate perspecta, eadem haberi in omnibus Goae Templis iussu pij Praesulis coepta est: hodieque mos hic viget ingenti Ciuium tum approbatione, tum commodo. Vinctos in custodijs non modo officiose statis temporibus iniusebat, verum etiam collectitio aere iuuabat: et, si quid ad eum interdum eleemosynae nomine deferebatur, id vniuersum egenis, aegrotisque quam occultissime diuidebat. Quibus Apostolicae caritatis officijs eo vsque celebrari, peruulgarique coeptus est; vt iam tum appellaretur Apostolus. Sed mire suaues aeterni consilij vias licet 92 Seminarium Indorum Goae inchoatum anno 1541. animaduertere. Superiore anno 1541. dum Societas ad iter Indicum in Europa se comparat, coeptum Goae nobile seminarium est. Iacobus Borbanus a prima aetate aliquandiu inter Franciscanos versatus, dein Sacerdos e populo pietate nobilis, Ioannis Tertij missu opimo cum stipendio in Indiam transmiserat, vt verbi Diuini praeconio Lusitanis, et Indis opitularetur. Is, et Michael Vazius totius Indiae Proepiscopus, et Cosmus Annius Scriba Regius communi consensu Praetore Stephano Gamma, et Fernando Rodericio quaestore cum autoritate, tum re iuuantibus, Seminarium ad alendos, instituendosque e cunctis Indiae ferme nationibus adolescentulos inchoarant; qui Christianis imbuti mysterijs Sacerdotum deinde partes, aut certe interpretum sustinerent. Situ delecto in regione, quam stadium equestre vocabant, Borbanus aedificio, puerorumque instirutioni, qui statim ad sexaginta collecti, praeficitur. Ergo vbi Xauerius cum Socijs adfuit, eorumque vitae consuetudo, religioque perspecta est, nihil habuere antiquius, quam vt tam salubris incoepti procurationem ad eum deferrent: quod tam opportune cecidit, vt nescias vtrum Societati adeunti Indiam praeparata sedes, an tam praestanti operi Rectores diuino consilio aduectos verius dicas: cum verum vtrumque sit. Dubitabant primi Seminarij autores quo id appellarent nomine. Cosmus Annius sanctae fidei, cuius propagatio
spectabatur: alij sancti Pauli malebant, idque posterius, cum praesertim eo titulo magnificum extructum sit Templum, ita increbuit, vt late per Orientis oras ipsi quoque Societatis homines, Patres de Sancto Paulo nominentur. Suscepit illico nouus Praetor Martinus sosa, grauitatem aestimans rei, noui Collegij confirmanda, et augenda commoda: benignissimeque Ioannes Rex, alijque post eum prouexere in eam amplitudinem, vt vel cum primis Europae Academijs tum aedium magnificentia, tum Religiosorum numerosa familia, tum disciplinarum omnium tractatione conferendum, non solum Indiae opportunitates attulerit maximas, dimittendis, in eius mundi oras Diuini verbi praeconibus, sed etiam Europae decus adauxerit: vnde homines id opus in ijs terrarum 93 Cuius procuratio Societati delegata. finibus excitarint. Hoc autem initio non est Societati Collegium traditum, sed solum Seminarij procuratio delegata. Cui Xauerius, ne se angustijs tecti vnius includeret, dum ex Europa auxilia submitterentur, Paulum Camertem imposuit: mansitque ibidem Borbanus adiutor, quoad quarto circiter post anno pie vita perfunctus in Collegij Templo est conditus. Ceterum Xauerius dum auxilia ex Europa postulat; eos aiebat mittendos in Indiam, de quorum virtute merito sibi polliceri posset omnia: tum quia res ipsa permagni momenti esset, tum quia ingentes essent terra, marique labores, praesertim Goae, cuius longe aliud experiundum est caelum, excipiendi. Ideo requirebat in eis optimam primum constitutionem corporis, roburque virium; deinde viridem potius, quam inclinatam aetatem; denique maiora facta, quam dicta.
94 Xauerius in oram Piscariam contendit. Restituta Goae veteri disciplina, ad eandem in ora Piscaria instaurandam egreditur procul Goa in meridiem leucas amplius centum quinquaginta. Namque India inter Indum et Gangem inclyta flumina a continente longo tractu procurrens in aequor, Commorino Promontorio finitur: cuius in Promontorij flexu ad eoum latus ora Piscaria est, a piscatu gemmarum adepta et nomen, et omnia: quippe quam natura quasi vnica illa dote affatim curiositati mortalium, et auaritiae commendatam, videtur de cetero neglexisse. 95 Mira natura regionum earum. Promontorij frons vnde Piscaria in Septentrionem curuatur septimo ab aequatore haud amplius gradu distat. Inde tota plaga solis ardore feruida accensis arenis torretur, et pene intolerabilis ad habitandum efficitur: ac tantam caeli, locique intemperiem par ciborum, ac pharmacorum inopia comitatur. Sed illud in Promontorij flexu ad excitanda sapientum ingenia admirabile visitur. Aestas ibi et hyems non tam temporum vicibus, quam exiguo terrarum discrimine dirimuntur. Quo tempore in altero laterum Hyberna tempestas ventis, et imbribus perpetuis inhorrescit (His enim potius, quam rigore frigorum hyems ibi censetur) eo tempore latus aduersum arida 96 Ora piscaria qua primum occasio ne ad Xauerium adiuncta. aestas accendit. Nec minore admirabilitate, tanquam partiris regnis venti vno eodemque tempore contraria latera contrarij perflant. Orae Piscariae Accolae gentis vocabulo Parauae nominantur. Horum vni cum Saracenus quidam, quorum sub dominatu iniquo tenebantur, in aurem lacerata aure auellisset (genus contumeliae apud eos intolerandum) tanquam ex scintilia incendium inter nationes vniuersas exarserat; Saracenis ad delendam penitus Parauarum nationem efferatis. Tanto in discrimine Parauae ad hominem perhonestum indigenam, sed Christianum Ioannem Crucium nomine, quem olim in Lusitania Ioannes Rex equitum Christi donarat insignibus, consilij causa confugiunt. Ioannes vnicum restare subsidium admonuit, si ad opem diuinam per Christi cultum, qui solus verus est; et ad Lusitanorum auxilium receptum haberent. Cuius sapientis consilij monumentum grati deinde Parauarum Principes Crucij cognomentum sumunt. Ergo Crucij probato consilio legatos ad Praetorem Indiae mittunt. Is non solum iniurias Parauarum vlciscitur, sed etiam ab Saracenorum eos Tyrannide vindicat, simulque e populo vniuerso ad viginti millia salutari Baptismate consecrantur. Michael Vazius, quem modo in Seminarij Goani institutione memorauimus, legatorum Parauarum internuncius, et fautor apud Praetorem fuerar: qui cum rei gestae seriem, paratamque messem, ac prae locorum difficultate nouelli solitudinem gregis Xauerio exponeret, facile virum ad lucra animarum per maxima quaeque discrimina paratissimum incendit, vt eam sibi prouinciam nullo modo praereptam vellet. Itaque continuo Antistite, ac Praetore aditis cum bona eorum venia, ac laudibus plurimis, tres secum (ne sperata progressus felicitas linguae tardaretur inscitia) commorinenses e Seminario Goano deducens Octobri mense discedit. Vbi ad Promontorij extrema peruenit, iter flectit, intenditque Tutucurinum,
97 Res a Xauerio gestae in ora piscaria. qui pagus est admodum frequens. Multi eiusinodi occursabant pagi, qui tametsi Christi legem (vt nuper dixi) paulo ante susceperant, nemo tamen in ijs ex Lusitanis, vnde Christianae legis elementa perdiscerent, est inuentus Sacerdos: nemo, qui Missae sacrificium rite faceret, arcente regionis inopia, solique sterilitate. Quo circa de Religione interrogati, illud modo habebant in ore, Christiani sumus, tametsi Christiani nihil praeter nomen haberent. Ad hos Xauertus simul atque ex itinere diuertisset, ad expiandam puerorum multitudinem instruxit caeleste lauacrum; sed qui fari per aetatem poterant, ipsi sponte tanquam diuinitus misso Patri, nullo dato ad preces canonicas spatio, ac ne ad cibum quidem nocturnamve quietem, acriter vt consignarentur, instabant: vt tum demum se intellexisse Xauerius diceret, talium esse Regnum caelorum: nec sibi defuisse, quominus, tam pijs contentionibus deseruiret, tanta praesertim in ijs indole animaduersa: quos, nisi per Sociorum paucitatem staret, speraret vtique per quam. optimos Christianos fore. His obeundis ex itinere passim Vicis, Ethnicorum offendit pagum in suis superstitionibus pertinacem. Quem cohortatus, vt vniuersae Piscariae secutus autoritarem, verum Dei numen agnosceret, is nimium suas adamans tenebras, negare primo per suum sibi licere Dynastam, nouos sacrorum ritus admittere, noua 98 Laborantem ex partu Mulierem seruat. Numina venerari. Xauerius tot animarum miseratus interitum, prodigio extorquet, quod hortatu non potest. Laborabat ex partu mulier tertium iam diem, eaque non obscura: nec praesenti periculo toties compellata Deorum Numina succurrebant: cum illuc adhibito interprete Xauerius aduolat, et spem opis ostendit. Dein domesticorum permissu laborantem hortatur, vt desperato iam prope corpore, animi saltem saluti consulat, simulque fidem edocet. Quam cum ad aurem non inuita mulier admitteret, percunctatur Xauerius velit ne esse Christiana. Annuenti recitat Euangelium, et iam pene moribundam salutaribus lustrat aquis. Vix expiata foetum effudit innoxia. Ergo et puerum recens natum, et pueri patrem, reliquosque familiares satis institutos eadem perfundit aqua, non minus miraculo attonitos, quam rei laetos euentu. Prodigij admiratio plurimis fuit persuasio Baptismi. Pagus enim ille, et si Dynastae metuebat edictum, tamen facta ab eius curatore, qui illuc ad exigendum vectigal venerat, potestate, perfidia in fidem versa, vniuersus secutus est Christum. Hac parta praeda Tutucurinum tandem peruenit. Hic ab Incolis, vna cum comitibus peramanter excipitur. Quos autem ad Christum nuper accessisse cognouerat, eos Praetor fouebat vt Pater, et Xauerio magnopere commendarat. Vt autem eos siliorum numero Praetor, ita illi Praetorem. Parentis vicissim loco, numeroque ducebant, quos, et valida paulo ante Classe a Saracenorum iniurijs, rapinisque defenderat, et piscatorijs actuariolis, quae praedones illi rapuerant, recuperatis ex eorum nauibus praedam fecerat. Locupletioribus nauigium. suum cuique reddidit: tenuioribus vero Saracenorum scaphas insuper condonauit. Saracenos porro ipsos ita profligauit, ac fudit, Ducibus interemptis, vix vt eorum vestigium reliquum fuerit. Inde igitur Punicale profectus Xauerius consignat infantes, et populum, puerosque de more perdocet. Lues tum forte eo in Oppido, quod quidem perfrequens est, grassabatur: et erat suo quisque periculo, metuque suspensus, cum ad Xauerij aduentum spe salutis iniecta plurimi ad eum vndique certatim conuolant. Ipse vero, vt erat insita quadam in omnes humanitate, ac misericordia, perbenigne 99 Duos vita functos excitat. adibat aegrotos; recitatoque super cos Euangelio, plurimos et a morborum cruciamentis, et ab impuris spiritibus vindicabat. In eodemque Oppido satis constans, et idoneis confirmata testibus fama est, adolescentulum vita functum ad B. Patrem ingenti parentum comploratione perlatum, praehensa a Xauerio manu; et Christi nomine iussum surgere, cunctis stupentibus, surrexisse. Eundemque a Christiana muliere suam orbitatem deplorante rogatum, paruulum vt ad filium delapsum in puteum, et penitus exanimem extractum ne grauaretur accedere; negasse puerum mortuum esse, iussisseque bono animo mulierem esse: cumque ad puerum accessisset, complicatis ad orationem genibus frigidum cadauer signasse Cruce, continuoque puerum exiluisse de feretro, et se matri viuum, atque incolumen statuisse. Quarum fama rerum, quas nos cursim attigimus, aliorum stylo iam tractatas vberius, vel ipso premente Xauerio longe lateque manauit, ingenti rei Christianae commodo, nec minore ipsius commendatione Xauerij.
Haec est messis, quam anno altero a sua confirmatione Societas dimissis in omnem
terrae Orbem messoribus suis veluti primitias quasdam obtulit Deo. His sudoribus non modo per Europam, ipsasque Britanniae Insulas, verum etiam per amplissimas Indiae regiones, vna cum sui nominis fama Dei verbum, nomenque portauit. Et ea quidem sex iam toto terrarum Orbe distinctas, si ex superiore narratione recte colligas familias sibi constituit, Romanam, Olisipponensem, Parisiensem, Patauinam, Louaniensem, et Conimbricensem. Ceterum quam ei diuina clementia reliquis deinceps annis rebus gerendis affuerit, vt instituimus persequamur.