Historia Societatis Jesu. - Rom [u.a.]: Zannetti [u.a.], 1615-1710. - 5 Teile in 6 Bänden ; 2° - Pars 2: Sacchini, Francesco (1570-1625): Historiae Societatis Iesv Pars Secunda, Sive Lainius.

PROOEMIVM DE GENERE ET CONSILIO HVIVS HISTORIAE.

QVod continens saeculorum recepit vsus, vt Historiae conditores, quas quisque res tradendas posteritati susceperint, omnium fere primas putent; lectorumque auiditatem haudquaquam dissimulanter. perque insinuationum blandos anfractus, sed aperto rectoque studio colligant: id mihi quoque concedi aequius eo sit, quo iustius postulatur. Quod si sacri quidquam ad rem facit auctoritas exempli, detur et mihi, (quanquam nulla re comparando) quod S. Paulus omni sibi Rom. 11. iure sumpsit, vt honorificem ministerium meum. Nam, vt scriptorem hîc separem: nec me I. Comparatio Religiosae Historiae cum profana militari: Historicorum numero inserere audeam; materiae quidem non appetenti mihi, sed diffidenti oblatum genus, vt ignorare hominis non modesti magis quam stolidi; ita dissimulare ingrati videatur potius, quam pudentis. Neque hîc profanis bellis sacra compararim. Bella nos condimus, non populorum inter se, (quanquam et haec in loco tacita praeteriri non licet) sed gentis humanae cum monstris tyrannisque tartareis; quorum nec potentiae ferociaeque, nec prauitati aut malitiae, ac ne numero quidem vllae adaequari possint mortales opes. Bella non per amplas fusa prouincias, sed quidquid terrae, quidquid maris vsquam est patefactum, amplexa. Bella, quibus cum toto pugnetur orbe terrarum, non tamen de orbe terrarum dimicatio est, sed de imperio caeli. Itaque totus hic mortalium rerum mundus pro campo est nobis; victoriae merces ille immortalis, triumphis non in Romanum Capitolium ad breuem diem, sed in beatam Jerusalem, Romamque caelestem ad aeternitatem inuehendis. Nostrorum summa bellorum non robore ac firmitate corporum, quibus et multae belluarum praepollent, sed animorum virtute constat: qua vna vincere plena victoria est, vinci vera clades. Quid de armis dicam, quae caelestia? de imperatore, qui Christus est? de praeda, quae non corrumpitur, sed beatur? Nam quidquid infertur hîc vastitatis, excidium est vitiorum. Cum his igitur contendam bella profana, quae non raro ab scelere orta, et geruntur cum scelere, et perpetrantur; cum haec a virtute prosecta cum virtute administrentur, desinant in virtutem? Quid vllam in partem, nisi in diuersum conuenit? Nam vt illic nitidissimas regiones vastari, pulcherrimas vrbes euerti, sacra violari, deleri imperia, populos mancipari, sanguine, flamma, rapinis soedari omnia, Martium facinus, ac triumphi meritum est: ita hîc excoli aspreta in Paradisi delicias, excitari templa, expiari impia et consecrari, municipia caeli fundari; ad regnum, ad thesauros immortales, ad sempiternam beatitatem vocari miserrimos; omnia pijs lacrymarum imbribus, amabili caritatis incendio, salutaribus benignitatis fontibus enitescere, Saluatoris est opus, et victoria crucis. Denique vt trucidatorum illic millia numer antur, ita census hîc agitur vitae restitutorum. Quae cum certe infra potius, quam supra meritum rerum dicantur, cum naturali, ac morali Ethnicorum. Plin. li. 2. cap 29. quantum distant diuina humanis, aeterna breuibus; quid obsecro est, quam ob rem homines, quorum est propria humanitas, ad spectacula immanitatis tanto impetu rapiantur; haec autem consentanea generi suo, tantoque pulchriora ac perinde salubriora magnam partem fastidiant? Enimuero naturalis Historiae Romanus auctor ex merito exprobrat mira humani ingenij peste fieri, vt sanguinem ac caedem condere annalibus iuuet mundi ipsius ignaris. Concionabundus vero Seneca peruersitatem eandem, quatenus bella moribus praeferuntur, illa orationis grauitate incessit ac deplorat. Consumpsere se quidam dum acta Regum externorum componunt: quaeque passi inuicem, ausique sunt populi. Quanto satius est sua mala extinguere, quam aliena posteris tradere? Quanto potius deorum opera celebrare, quam Philippi aut Alexandri latrocinia, caeterorumque, qui exitio gentium clari, non minores fuere pestes mortalium, quam inundatio, qua planum omne perfusum est; quam conflagratio, qua magna pars animantium exaruit? Quemadmodum Annibal superauerit Alpes scribunt: quem admodum confirmatum Hispaniae cladibus bellum Italiae inopinatus intulerit, infractisque rebus, etiam post Carthaginem pertinax, Reges pererrauerit, contra Romanos ducem se promittens etiam sine exercitu: quem admodum non desierit senex omnibus angulis bellum quaerere. adeo sine patria esse pati poterat, sine hoste non poterat. Quanto satius quid faciendum sit, quam quid factum sit quaerere? ac docere eos, qui sua permisere fortunae, nihil stabile ab illa datum esse; eius omnia fluere aura mobilius? Quod si vel naturae opera, vel humanorum morum culturam, vt intra eiusdem naturae limite continentur, homines in sapientia Romana primi subsellij vsque eo scriptu digniora lectuque quam cruentas bellorum strages, et regnorum exitia censuerunt; apparet de Religiosis quid sit existimandum Historiis, quae quanto bellicis naturales moralesque, tanto ipsae ac longe amplius vtrisque antistant. Hîc enim ipsam videas, quae suo in regno tam inexorabilis domina est, ancillam fieri naturam; quocunque vocetur, sequi; omnem ponere, et induere faciem, vt appareat Christo, et famuletur. Spectacula hîc hominum offeruntur vsque eo supra nubes, supraque modum humanum elatorum, vt propiores iam caelo sint, mentibusque beatis, quam terrenae origini similiores. Hîc suum Christi gratia quemdam fabricatur, fouetque, et quasi animat mundum, cuius vniuersa haec naturae pulchritudo atque perfectio vix prima linea et adumbratio censeatur. Hinc vero est consequens, vt quae talia exequuntur Historiae, paribus quadam portione gradibus super eas omnes, quae naturae inclusa finibus produnt, excellant.

II. Huius comparatio operis cum Religiosis similibus. Sed inter ipsas Religiosas quem locum haec nostra mereatur, existimari hinc poterit. Seuerioris disciplinae primi conditores exiguum habuere commercium cum procuratione alienae salutis. Monachos sese profitebantur, et sola petebant loca, vt secum toti, cumque caelestibus, obliti prope mortalium, essent. Familiae his deinde successerunt, quae haud paulo liberalius partem curarum in communes vtilitates deriuauerunt: verumtamen et ad concinendas per otium diuinas laudes certa sibi interualla, et ad officia alia reseruarunt: nec munera nisi quaedam priuatisque gerenda modis assumpserunt. Extitit demum hic, de quo nos molimur, coetus, qui partem vtramque studio summo complexus, nihil, quod ad perficiendam suorum virtutem, nihil quod ad alienam pertineret, omisit: et connexuit inter se partes eas, inuicemque ita permiscuit, vt quidquid priuatim proficeretur, idomne publice quoque prodesset. Quid enim desiderari am plius ad disciplinam domesticam, et propriam cuiusque alendam virtutem potest, vbi Tirocinij ea ratio est? illa graduum distinctio, et cooptatio in eos: Moderatorum talis creatio: ita septa paupertas: ambitioni sic aditus interclusus? tum illa interiora, et inprimis efficacia, tantus obedientiae, tantus explorandae conscientiae, et meditandi, tantus diuinorum mysteriorum vsus? Etenim perfectio cum in eo sit posita, vt perpurgatus a vitiis animus, et illuminatus virtutibus quam simillimus fiat, quamque arctissime iungatur procreatori suo; et fundamenta sint cognitio sui Deique, itemque notitia vitandarum rerum et agendarum: nos quidem ipsos, et vitanda maxime per examen; Deum, et agenda meditatione cognoscimus. Ad haec cuiusuis facultatis disciplina cum ita facillime comparetur, si ex consilio et praemeditatione agas praecognitis et obseruatis agendi rationibus, tum actionem postea ipsam, et opus recognoscas, et ad propositam regulam exigas; id omne cum meditatio praestat, quae praecognoscit vias atque proponit; tum examen, quod facta ad iudicium, et ad limam reuocat: nec solum probat, aut damnat, sed et causas peruestigat erroris aut successus; quas vitemus inposterum, vel sequamur. Obedientia vero si vigeat, ita ab se ipso, ac suis quemque appetitionibus seiungit ac separat, cumque diuina conserit voluntate, vt vna omnes consummatae sapientiae partes complexa videatur. Ad haec autem efficienda, quoniam supra vires naturae sunt, cum caelesti sit opus auxilio, perfrequens cum precandi, tum mysteriorum praesidium prouisum est. Sed haec omittamus. Neque enim id ago, vt Ordinem hunc, qui se minimum omnium profitetur, cum aliorum perfectione componam de altera illa parte, quae potius ad historiam pertinet, liberius licet significare, cum palam sit, totum se, quantuscunque est, ad alienas vtilitates contulisse. Quae ipsa cura, vix credibile dictu est, quam et varie, et valide in proprium quoque prosectum redundet. Nihil itaque praecipue sibi temporis, nihil loci munerisue secreuit. Quod animis commodaret, alienum ab se nihil putauit: in omnia se vijs omnibus dedit: nomine etiam a militia sumpto professus neutiquam se vmbrae, verum soli natum; inque acie perpetuo stare, assiduum praeeunte, et vires sufficiente Jesu, pro liberandis animis bellum gerentem. Ita Societatem hanc, (si vno conspectu intuearis) videre licet totam in opere, totam in certamine, domi, peregre, per oppida, per agros, ingymnasiis, in templis, circum fora et compita, priuatorum in tectis, inter nosocomiorum squalorem, inter vincula reorum, vbi vbi spes affulgeat sacrae praedae. Hîc dimicare cum haereticis, illic signa Euangelij explicare inter ignaras Christi nationes: per ludibria fluctuum, per naufragia, per inuias solitudines, ad vltima rerum properare, vt venetur, quos in partem sortis Sanctorum vocet: vbique vero laborare, eniti, contendere, vt iam transcriptos in gentem sanctam, et regale sacerdotium ad vitam professione dignam adducat; ab vitiorum ac daemonum violentia tueatur; ad vlteriora honesti prouehat, et propius admoueat Deo. Videre licet quasi cohortem in quadam caritatis specula excubantem semper, et vbique in procinctu. Siue eluuies sternat, siue voret flamma vrbes, siue plebem fames depopuletur, siue pestilentia gentes absumat, siue postremo alius quiuis humanorum casuum ingruat; repente accurrere, aduolare, adesse per strages acflammas ac sunera opem animis; et, si queat, etiam corporibus allaturam; connisuramque vt mortalitatis damna vertat in lucrum aeternitatis. Itaque quamuis de caetero (vt dixi) omnium se Religiosarum familiarum agnoscat, haberique velit postremam; haud dubie tamen hac instituti ratione, et munerum operumque varietate vberiorem tanto scriptori materiam suggerit, quanto est ipsa sagatae ciuitati, quam togatae similior; quantoque fertiliora sunt Historiae tempora belli, quam pacis.

III. Non scribenda sola mirabilia, et inimitabilia.Caeterum quemadmodum ille vulgo peruersus, quem paulo ante castigauimus, viget error, vt sanctissimis hisce et salutiferis bellis profanorum scelera bellorum et sanguinem anteponant; ita piorum non paucis illa insedit fallax opinio, vt siue in moribus, siue in factis, nisi quae exagger ata in miraculum sunt, parum digna luce annalium arbitrentur: et, quae prodigijs contexta monumenta non sint, prope neglectui habeant. Habenda sane gratia est his, qui Historiae id genus composuere. Miranda enim prodigia mentes humanas excitant ad venerationem Numinis, ad cogitandam prouidentiam, ad aestimandam potentiam, bonitatem, iustitiam. Quare memoriam eorum consignari fidelibus litteris pium ac salutare est. Fastigia quoque summa virtutum, et imitatu ardua facta lectorem compungunt, vt excellentissima animaduertenti, ne mediocria quidem praestare pudori sit. Quibus de causis talia et nos, quanquam minime affectauimus, nec nisi scrupuloso delectu, tamen libenter posuimus; et quidem tam multa, vt, si non volumina, sed anni conferantur, haud facile sit plura alibi reperire. Verum enim vero haud melius paulo videatur meriturus de publico pietatis, qui non illis dumtaxat contentus, narrationem ad humanum magis vsum accommodet, atque Historiam, vt in consesso est apud omnes debere esse, ita ipse faciat magistram vitae: perque omnia officiorum genera, gradus per omnes ducat. Etenim cum et praeceptis vita formetur, et exemplis; vt illa sapientes docent vtiliora esse, quae non vniuerse traduntur, sed ad singulas aptantur actiones; ita censeri aequum est praestare exempla quorum latius pateat vsus: et saluberrima moribus esse, quae in cursu rerum quotidiano, negotiisque singulis intueri possis; vt vbique decora praete habeas signata, et quasi consecrata vestigia, quae subsequi, et vestigiis pressisse tuis iuuet. Periculum alioqui sit, ne quem praecelsa tantum suspicere assuefeceris, is neque illa prae infirmitate conetur assequi, neque media prae contemptu curet. Officia quin etiam moderata, eodemque tenore conseruatam disciplinae aequabilitatem, eo impensius commendari par est, quo minus intellectam laudem habent: cum tamen saepenumero nec fructuosa minus, nec ardua; semper autem tutior a sint speciosis illis. Ad haec magnorum virorum nihil ignorare posteri amant. Diligenti autem scriptori non id modo spectandum est, quid saeculo arrideat suo sed simulaeui consulenda venturi studia, et quamuis serorum desiderijs indulgendum nepotum. Optabat iure Chrysostomus, quaecunque fecerunt SS. Apostoli, aut aliquo ad eos modo pertinuere, vt prodita memoriae essent; vbi suissent; quas domos intrassent; vbi assedissent; ac caetera talia, quae videmus vel obscura famae testificatione commendata, non solum gratiam, sed et venerationem habere. Id autem et in alijs locum habet virtute eximijs, quamuis Apostolica excelsitate inferioribus. Ac ne illud quidem conueniens est, quod nihil tua, patriaeque tuae putes interesse, id pro superuacaneo ducere. Alijs fortasse hominibus, aliis poterit terris iucunditatis aliquid et commoditatis afferre. Neque vero publici molitor operis vnicuipiam addicit operam suam, sed publicum gentis humanae administrum praebeat sese oportet.

IV. Nihil in religione paruum. Lib. 11. cap. 2. Ante omnia intuendum, quid argumento, quod in manibus quisque habet, consentancum videatur. Putidum quippe est quiduis a quolibet postulare. Respublica de qua, et cui scribitur, operi modum finit. Proditurus de insectis animalibus Plinius principio legentes precatur, ne, quoniam ex ijs multa spernunt, etiam relata fastidio damnent, cum in contemplatione naturae nihil possit videri superuacuum. Quanto igitur minus fastidiendum quidquam erit in gratiae diuinae, et singularis prouidentiae contemplandis ac Tacit. li 4. Annal. describendis operibus? Pleraque eorum, quae retuli, quaeque referam (inquit scriptorum, si quisquam, fastidiosus ac censor) parua forsitan ac leuia memoratu videri non sum nescius. Tum excusat tempora, quae memoranda sibi obtigissent. Hac excusatione vereor ne non satis decorum sit Chri lianum scriptorem apud Christianos vti. Clarus Qintil l. 10. cap. 3. eloquentiae doctor negat quidquam paruum in studiis esse: eoque sibi quaedam, quamuis parua videantur, transeunda non putat. Quanto id autem verius in studiis pietatis, quam litterarum? Quae ad religionem pertinent, omnia magna sunt. Apud rudem caelestium Lin. saepe aetatem, ac foedissimis superstitionibus occaecatam profitentur Historicorum grauissimi quaedam se, quae alioqui omissuri fuissent, in annales suos, quod pertineant ad Quintus Curt. li. 5. religionem, reserre. Magnus Alexander terrarum parte magna in potestatem redacta victorem exercitum ita compellat: Maiora adhuc restant: sed ita nostra erunt quae non dum attigimus, si nihil paruum duxerimus, in quo magnae glortae locus est. An quidquam igitur Christiani paruum censeant, in quo et diuinae, et ipsorum gloriae sempiternae Plut. in polit praeecptis. sit locus Pleraque sunt, inquit Plutarchus, quae si tu tibi ipsi, aut per te ipsum pertractes et agas, abiectus et sordidus merito existimari possis; haec eadem si ciuitati publice exhibere videaris, non illiberalis et degener, sed generosus ciuis haberi queas. Refert igitur non modo quid, sed et cui, et qua gratia fiat. Quod si causa publica ministerium quamuis illiberale nobilitat, quanto validius cohonestabit S. Ambr. 2. de poenit. c. 6. Deus? Praeclare S. Ambrosius: Totum decet quidquid defertur religioni: vt nullum obsequium, quod proficiat ad cultum et obseruantiam Christi, erubescamus. Plato 5. de leg. ad fin.Vetat Plato minuti pusillique animi opinionem timendam, quasi parua nimium considerentur, si quis praecipiat, vt vasa, atque vniuersa ciuium supellex suum habeat modum, nihilque sine certa mensura possideatur. Longius ab opinione tali aberit, qui in Republica diuina esse commensa cuncta docuerit, legitimaque nihil mensura ac iusto modo Liu. dec. 3. lib. 7. vacare. Quod si per sese quaedam spectata, exigua possent videri, adsummam tamen relata pro magnis habenda sunt. Adeo ex paruis saepe magnarum momenta rerum pendent. Arist. Pol. l. 5. c. 2. et 3. et 4. Plato 4. de rep. Qui de ciuitatum ordinando statu laudatissima praecepta ediderunt Plato et Aristoteles, inter causas seditionum et euersionum rei totius publicae exilitatem, quam mikro/thta Aristoteles vocat, reponunt: ideo, et praecipuam rerum eiusmodi haberi rationem Polyb. l. 4. med. volunt. Musicaeque neglectu Polybius auctor est in Arcadia Cynethenses in barbaram degenerasse feritatem, cum caeteri Arcadum, qui Musicam diligenter coluerant, admodum pij haberentur. Id autem tanto valet amplius in sacris hisce ciuitatibus, quanto perfectiores ipsae sunt: cum perfectissimus ordo leuissima mutatione turbetur, vt pulcherrimam formam, subtilissimumque concentum vitia vel parua infuscant. Atque vtinam plus nimio S. Ansel. ep. 6. ad Monaches. testem vsum non haberemus. Nec desunt sapientum nostrorum voces. Illud S. Anselmi oraculum est: Vbi minimi excessus negliguntur, ibi totus ordo paulatim dissipatur ac destruitur. Nequaquam igitur tenuia videri, vel superuacanea possunt, si quae interdum ab scriptoribus exempla proserantur in paruare magnae virtutis, cum virtus vbique per sese magna sit: cum id, quod causae publicae, quod religioni, quod Christo impenditur, honestissimum et maximum habeatur: cum id abesse nullo modo debeat, sine quo caetera labant: denique cum et inijs, quae ingenio manuque fabrefiunt; et ijs, quae natura progignit, vt mole quaedam, ita quaedam subtilitate ac genere mira S. Paulin. epist. 1 ad Amandum sint. Non enim ideo margarita vilis, quia exigua, vt sanctus Paulinus ait, sed ideo magis pretiosa, quia et in exiguo modo magnum pretium habet.

V Quae vere sint admiranda. Quod si mir abilium cupido tenet, primum cognoscere oportet, quae admirabilitatis vera sit ratio. Scientia est minime vulgaris scire admirari: et id quoque discendum est ex norma intelligentium. Reuera maius miraculum est (ita disputat Nesteros Coll. 15. c. 8. Abbas apud Ioannem Cassianum) de propria carne fomitem luxuriae eradicare, quam expellere immundos spirituse corporibus alienis: et magnificentius signum est virtute patientiae truculentos motus iracundiae prohibere, quam aërijs principatibus imperare: plusque est exclusisse edacissimos de corpore proprio tristitiae morbos, quam valetudines alterius, febresque corporeas expulisse: postremo multis modis praeclariorvirtus, sublimiorque profectus est animae propriae curare languores, quam corporis alieni. Neque illa minus praeclare Coll. 12. c. 12. vereque Abbas Chaeremon apud auctorem eumdem. Quis plane non miretur opera Dei, ac toto non proclamet affectu, Quia ego cognoui quod magnus est Dominus? cum velse, vel alium quempiam ex rapacissimo liberalem, ex prodigo continentem, ex superbo humilem, ex delicato ac tenero squalidum hirsutumque perspexerit, et egestate atque angustia praesentium rerum etiam voluntarie perfruentem? Ista sunt profecto mira opera Dei, quae peculiariter anima Prophetae, similiumque eius mirificae contemplationis intuitu stupefacta cognoscit. Ista sunt prodigia, quae posuit super terram, quae idem Propheta considerans ad admirationem eorum cunctos populos aduocat dicens, Venite, et videte opera Dei, quae posuit prodigia super terram, auferens bella vsque ad finem terrae: arcum conteret, et confringet arma, et scuta comburet igni. Quod enim maius potest esse prodigium, quam sub momento breuissimo ex rapacissimis publicanis Apostolos fieri, ex persecutoribus truculentis praedicatores Euangelij patientissimos reddi, ita vt eam, quam persequebantur fidem, etiam effusione sui sanguinis propagarent? Ista sunt opera Dei, quae se quotidie vna cum Patre operari Filius protestatur dicens, Pater meus vsque modo operatur, et ego operor. Deistis operibus Dei beatus Dauid in spiritu canens, Benedictus, inquit, Dominus Deus Israël, qui facit mirabilia magna solus. Deistis et Amos Propheta, Quifacit, inquit, omnia, et conuertit ea, et transmutat in matutinam vmbram mortis.

VI. Quanti aestimanda procuratio auimarum.Quae side propria cuiusque commutatione, cum per diuinae gratiae opem ab terreno in caelestem hominem transit, summo iure dicuntur, conuersiones vtique alienas tanto mirabiliores videri conuenit, quanto minus in potestate sunt hominum. Benigna esset materia, si liberet, vt inuitat locus, excurrere in laudes laborum, qui animarum causa suscipiuntur: quod omnium diuinissimum opus ab Areopagita vocari vulgatum est. de quo Clemens Paedag. l. 1. c. 12. Alexandrinus ita decernit: Est autem maximum et perfectissimum bonum, quando a male faciendo, et a re male gerenda ad virtutem et bonam actionem S. Amb. c. 18. de Arca et Noë. possit quis aliquem traducere. Et sanctus Ambrosius: Bonum sapientis, optimumque propositum semper sibi etiam alios adiungere studet, errantes S. Chrys. bo. vlt. in Matth. et alibi.emendare, corrigere vagantes. Magnifice vero, sed citra elationem Chrysostomus magis honoratum a Deo demonstrat hominem, cui tribuit facultatem, per quam posset sustinere inopem, quam si dedisset, vt ruiturum sustineret caelum. At cui dedit non vt corpus, sed vt animum pasceret, vt sustineret labentem, aut lapsum etiam restitueret, quid porro Or. contra Iud. in fine. dedit? Haec enim (idem alibi inquit) est maior eleëmosyna, quam illa (nimirum quae corpori opitulatur) imo maior, quam decem millia talentorum, quam hic mundus vniuersus, quantus quantus vndique patetoculis. Siquidem homo est toto mundo pretiosior. Huius enim causa et caelum, et terra, et mare condita sunt, et sol, et stellae. Et si pecuniae vim immensam dinumerauerit aliquis, nihil simile praestiterit ei quod praestat is qui seruat animam. Tantum denique opus est procuratio animarum, vt in eam Deus ipse sua, vt sic loquar, omnia conferat; in eam vniuer sitatem omnium rerum; et, quae mir aculorum omne culmen transcendunt, naturae humanae susceptionem, summos mortalis vitae labores, atque adeo durissimae perpessionem necis intendat. Quare non immerito animarum conuersio quibusuis prodigijs antefertur, S. Aug, ser. 44. de ver. Domini. S. Greg. ho. 29. ad quam prodigia ipsareferuntur. Amplius quoque est resuscitare semper victurum, vt ait sanctus Augustinus, quam resuscitare iterum moriturum. Et Magnus Gregorius alijs etiam nominibus praeferens ita disputat, Quae nimirum miracula tanto maiora sunt, quanto spiritualia; tanto maiora sunt, quanto per haec non corpora, sed animae suscitantur. Nam corporalia illa miracula ostendunt aliquando sanctitatem, non autem faciunt; haec vero spiritualia, quae aguntur in mente, virtutem vitae non ostendunt, sed faciunt. Illa habere et mali possunt, istis S. Bern in Vita Malach. autem perfrui nisi boni non possunt. Quae cum ita sint, recte D. Bernardus cum ab sancto Malachia reuocatam a morte feminam memorasset, continuoque de altera retulisset, Multa vide apud Sur. To. V. Serm. de vita S. Seuerini Colon. Epis. ex furenter iracunda in mansuetudinem commutata, subiecit: Si licet et me iuxta Apostolum, abundare in sensu meo, accipiat quisque vt volet, ego istud suscitatae miraculo mortuae censeo praeferendum: quod exterior quidem ibi, hîc vero interior reuixerit homo. Adde postremo, quod sunt haec operosiora nonraro. S. Amb. 2. offic. ca. 26. Audi S. Ambrosium: Itaque Iesus Naue, qui potuit solem statuere ne procederet, auaritiam hominum non potuit sistere, ne serperet. Ad vocem eius sol Seu. Sulp. Dial. 3. c. 12stetit, auaritia non stetit. Inde S. Martinus, vt refert Seuerus, cum tranantiflumen serpenti imperasset, vt retro se referret, et illa paruisset, altius ingemiscens ait, Serpentes Dial. 1. c. 8. me audiunt, et homines non audiunt. Et alibi apud eumdem Seuerum Post humianus, cum similia fer arum enarrasset obsequia, ad Christum conuersus cui sapit omne, quod brutum est, cui mite est omne, quod saeuit, Tua sunt haec, inquit, Christe miracula; et in hoc ingemiscimus, quod maiestatem tuam ferae sentiunt, homines non verentur.

VII Historici boni officium. Haecitaque velim notent miracula, si qui nostros annales sua cura dignabuntur, quam crebra quam varia, quam magna offerantur: ad haec aemulanda excitent ipsi sese. Tum enim saeculum plane beatum sit, si quisque et bonus esse studeat, et alterum bonum efficere. Obfirmet proinde animum aduersus vulgi iudicia, cum is, qui sectatur perfecta virtutum, tum qui legit ac scribit. Ac scriptor quidem ante omnia enitatur, vt liberet errore animos, et opiniones veras inducat: tum id si minus procedat, nequaquam auferri se placendi studio sinat, vt per adulationem confirmet falsam multitudinis existimationem, et iucundis profutura posthabeat. Ne taedio quidem laboris, aut illecebraeditionis praefestinet ad exitum cum iactura rerum. Temperanda et satietatis vitandae cura, ne longitudo, aut similitudo rerum paritura nauseam plus aequo timeatur. Quid enim prolixius, aut similius, quam tot per annos gesta ab Romanis bella cum Aequis, Volscis, Samnitibus, ac postea cum Liguribus apud Liuium? Ille tamen molliciem quorumdam Linius Des. 1. l. 10. ita castigat, Quinam sit ille, quem pigeat longinquitatis bellorum scribendo legendoque, quae gerentes non fatigauerunt? Mihivero, et pudorem illa Plinij testificatio lib. 28. in prooem. ingerat dereperta ex animalibus medicina dicere exordientis: Quin omnem insumemus operam, licet fastidij periculum vrgeat, quando ita decretum est, minorem gratiae, quam vtilitatum vitae respectum habere. Potius ergo lectorem In Vita S. Germani c. 38. et 71. meum cum Fortunato exhorter, vt, quoniam de Dei dono non debet esse fastidium, non sit fastidium audire, quod Christus suis praestitit fidelibus. Quae cum dicuntur, nequaquam laudantur im modica: sed et scribentium quorumdam, qui tantum summa rerum, eorum modo, qui breuiaria concinnant, carpunt; et lectorum impatientiam, nihil nisi aridam ac ieiunam narr ationem tolerantium probare non possumus. Distat enim expositio historica ab epitomis. Suum lumen amant res: suus narrationi, maximeque Religiosae quidam succus et sanguis aspergi debet. Quo loco profiteri mihi fas est, cum multa in opere meo peccari a me non inficier, maxime in delectu materiae laborasse, instar Phocionis quid omitti magis, quam quid poni posset, assidue considerantem. Tanta abundabat dignarum rerum vbertas. It aque tota hac in Historia breuitate potius, quam longinquitate peccatum. id argumento est, quod ita fere omnes, de ea quisque re, quam aliunde cognouit, existimant: et multi addita multa vellent, quae ipsi digna censent. Sed ab his duo rogamus; primum condonent nobis, si mediocritati voluminum consulendum putauimus: deinde quae apposuimus, eadem pendant studij ac benignitatis trutina, qua quisque ponder at sua. Ita fiet, vt, si minus desinant praetermissa requirere; gratiora certe habeant, quae traduntur.

VIII. Non virtutes solae narrandae. In Vita S. Paulae. Iam vero quod non laudabilia solum, sed etiam quae secus sint, a nobis prodantur, equidem primum (vt cum sancto Hieronymo loquar) testor Iesum me nihil de quoquam in vtramque partem fingere: sed historiam scribentem non panegyricum, praeclara libenter, alia necessario memorare. Quippetum historiae naturam, tum omnium saeculorum ac gentium sacra aeque ac profana, vetera acrecentia rerum gestarum monumenta consideranti, tum demum quanta perturbatio, quam graues ac perniciosi errores in humanam vitam, atque adeo in religionem (aliter sifieret) inueherentur; omnino persuasum est, quae ad veram iustamque ciuitatis aut personae, de qua scribitur, creandam opinionem necessaria sint, reticeri salua fide, ac proinde sine fraude, non posse. Deinde quid agerem? vtrum ne quae virtutis non sint, facta omnia reticerem ad quemcunque pertineant, an quae tantum ad quosdam? Si prius, cuncta periret Historia. Quantum enim vel ipsarum virtutum est, quod non sit cum vitio alieno coniunctum? Posterius velle non poteram, nefierem abominandus, Prou. 20. Deut. 25. ac detestabilis Deo, oraculum diuinum non ignorans, Pondus, et pondus; mensura, et mensura; vtrumque abomin abile est apud Deum. Quid porro? Virtutes multorum, quae maxime clarent aduersis (nam discamus et Sanctorum inuidiam, Ambros li. de Ioseph, cap. 1. inquit Ambrosius, vt imitemur patientiam) consilia prudentum, per quae difficillimi casus explicati sunt: prouidentia Dei non modo per externas sed et per intestinas prospere vehens procellas, obruenda sunt tenebris? Ergo et improbitas illo notitiae publicae quasi fraeno carebit? Denique vita humana, ac priuatim Religiosa schela fraudanda est ea institutionis parte, quae capitur ex vitandis exemplis? Hoc illud est praecipue in cognitione In prooem. Dec. 1. rerum salubre ac frugiferum, ait Liuius, omnis te exempli documenta in illustri posita monumento intueri: vnde tibi, tuaeque reipublicae, quod imitere Polyb. initio lib. 1. capias: vnde foedum inceptu, foedum exitu, quod vites. Primam Historiae commoditatum scite huc refert Polybius, quod alieno periculo quae felicissima doctrina est) sapientia ediscatur. Sed Magistros audiamus e disciplina Christi. Justinus Martyr ad Zenam et Serenum itascribit: Vobis etiam non dubitaui scribere, vt pueriles quorumdam viuendi rationes cognosceretis. Cognitio enim generis viuendi eorum, qui rationem ducem in vita non sequuntur, prudentes eos Cass lib. 11. Instit. c. 16. efficit, qui diligentiam curamque adhibent, ne in similia incidant. Veteres Aegypti Patres, Cassiano teste, apud iuniores aeque de virtutibus atque vitijs tum rationibus, tum exemplis vtriusque generis disserebant, vt futurorum, inquit, certaminum, antequam superuenirent eruditi, quomodo praecauere, et occurrere Vita Pach. cap. 32.eis, vel confligere deberent, instruerentur. Auctor vitae Pachomij, Quomodo, inquit, hunc virum bonum et industrium produximus in medium ad eosincitandos, qui volunt bona sectari; ita etiam par est meminisse prauorum et Pallad. c. 5. in fin. ead. c. 31. et 34.ignauorum, vt sint cauti, qui audiunt. Eandem ob causam idem profitetur (si dignus est hoc consessu) Palladius, additque: Vt simul tanto sint laudabiles magis, qui recte, et ex virtute se gerunt. Longum faciam, si percensere contendam, quae ex vitiorum narratione commoda in vitam humanam redeant Apud S S. Patres sapientiae Christianae magistros multa extant, dum rationem reddunt, quare talia sacris codicibus (quos imitari quem pudeat?) consignari Deus voluerit. Nec pauca in priore Dauidis August. im psalm. 99. Apologia Ambrosius ponit. Sed huic loco nihil aptius illa S. Augustini in psalmum vndecentesimum disputatione. Modo autem ne securus laudes quamlibet vitam: ante mortem ne laudes hominem quemquam. Hinc autem falluntur homines, vt vel non suscipiant meliorem vitam, vel temere aggrediantur: quia et cum laudare volunt, sic laudant, vt non ibi dicant mala, quae mixta sunt; vt et qui vituperare volunt, tam inuido animo et peruerso vituperant, vt claudant oculos aduersus bona: et sola mala, quae ibi vel sunt, vel putantur, exaggerant. Inde fit, vt vnaquaeque professio male laudata, id est non caute laudata, cum inuitauerit homines laude sua, inueniant illi, qui illuc veniunt, aliquos quales ibi esse non credebant: et offensi a malis, resiliant a bonis. Obsecro, bone lector, totum locum inspicias. Animaduertes praestantissimum illum ita censere Doctorem, Religiosam vitam suscepturis et adperseuerantiam, et ad caritatem fraternam conseruandam omnino necessarium esse praenosse in omnigradu et ordine admixta esse bonis mala: omnem professionem in Ecclesia habere fictos: eoque vehementer errare, ac perniciosissime fallere tum eos, qui tantum mala, tum item qui tantum bona peruulgant. Nullo igitur modo talia praeterire vel Historicum professo licet, vel publicae studioso vtilitatis expedit. Illud tamen conandum vir bonus nemo negauerit, vt ex his quoque vtilitas quam solidissima, et, quoad veritas concedat, nullo admixta incommodo capiatur. Nicephorus lib. 14. c. 41. profitetur omnia se vtilia colligere, et interdum e serpentibus andromachen conficere. Studium enimvero praeclarum. Quemadmodum enim Andromachus saluberrimo medicamento, cui et nomen dedit (sed vulgus Theriacam mauult dicere) inuento viam reperit, per quam et noxia prodessent, et venenum veneno exarmaretur: ita enitendum Scriptori est viroque bono, vt vitiorum commemor atio fiat remedium vitiorum. S. Ambros. Apol. Dau. c. 3. Sapientis quoque lectoris est non mirari si homines cuiuscumque propositi sint, interdum labuntur acpeccant, cummirum sit magis si homo peccato careat, quam si peccatum aliquod affectet. Nec opinionem virtutis apud se cuiusquam minuere debet, sidelictum ille correxerit, cum tam multos, qui non mediocriter aliquando peccarunt, colamus in caelo Sanctos. Nec demum existimandus est auctor inconstans, si eundem nunc laudet, nuncreprehendat. Talis enim vita est hominum non raro inconstans; et humanae vitae simulacrum Historia verum est: non, sicut poëma, ad speciosam imaginem, atque mirabilem personam fictum.

IX. Quae modestia Historicum decet.Modestiam in Scriptore quidam eam probant, atque adeo requirunt, vt resperinde vt sunt, exponat, vitiorum nulla insectatione. Quae nobis modestia extra modum videtur. Maledicentia quidem nulli hominum minus conueniat. Caeterum vt laudare tempestiue virtutes, ita deformare vitia eiusdem fuerit. Primum quia admonendus est lector, qui saepe est rudis, vt quod vitiosum est, esseintelligat. Deinde vt ab imitatione deterreatur. Multo minus ferendi, quide Haereticis atque Catholicis ita memorent, tanquam medij velint videri. Diuersa ratio est scribentium bella, quae saepe vtrinque sunt iusta. An de Catilina, deque alijs, qui contrapatriam coniurarunt, et arma gesserunt, ita narr andum, vt de nationibus, quae pro libertate imperioque iuste pugnabant? Haeretici perduelles, et proditores Ecclesiae orthodoxae sunt, veritatis hostes, sacrorum perturbatores, rempublicam permiscent, pacem tollunt, animas diabolo mactant, regnum eius propagant, Christo bellum faciunt Hocita est verum et persuasum Catholicis, vt sanguine testari non dubitemus. An igitur de tantis sceleribus et exitijs ignaue prodendum, mussandumque est? Ipsi, opinor, haeretici si quam vnam sectam ex animo sequantur; de alienis loquantur acerbius? Bona et in hoste laudanda non negamus; sed quid boni sit ijs, qui boni summam et caput perdiderunt? Vtinam haberent multa, quae commendari possent, a nobis libenter (quod quidem non maligne factum legenti constabit) ea quoque publicarentur. Amamus enim in Christo homines, cum detestemur errores: et id cupimus precamurque, vt agnita veritate saluifiant.

X. Notatio temporum salus veritatis.Ad extremum existimabit quisquam pulcherrimas a nobis res nimium interdum temporum distinctione concisas; et quae in vnum velut corpus redacta spirarent ac viuerent, distracta temporibus, tanquam dispersa locis membra exanima frigere. Quaedam etiam tenuiora ampliorem multo habitura speciem fuisse, si cum eiusdem generis multis conglobatim posita sub vnum aspectum fuissent. Nostraratio haec est. Primum leuissimam ducimus illam maiestatis quaesitam speciem, cum ad iactantiam non scribamus. Deinde magnorum Scriptorum exempla veterum ac recentium sequimur. Postremo quoniam omnibus vbique commodis frui non licet, verissimeque dicitur annorum ratio cardinem Solinus c. 2. veritati facere; incorruptam memoriam temporum, et in ea sitam veritatis incolumitatem tanti aestimamus, vt hanc vnam commoditatibus caeteris praeferamus. Illud inficiari nec debeo, nec possum, multa mihi ab ingenio et facultate defuisse, quo minus egregia facta dictis aequarem: sed curam fidemque praestitisse homini ex alieno nutu pendenti, et inde opus aggresso satis fuerit.