ANnum iam voluentis saeculi sexagesimum primum aduentu in Italiam Borgiae, pro fectione tum Lainij in Gallias, tum Christophori Rodericij in AEgyptum, nonnullisque in Italia et Hispania turbis notabilem, opportunum fuerit ex Hispania exordiri. Festinans ad congressum Araozij, et Francisci [Note: 1 Res Hispanicae.] Natalis Visitator Compluti Araozium conuenit. Is caeterique Patres auctores fuere, vt Franciscum reuocaret e Lusitania in Castellam. Iam enim videbatur Franciscus offensionem Regis, et Archiepiscopi Hispalensis suspiciones timens, Castellae se haud libere fidenterque committere. Natalis nuncio misso, nihil certi perscribens in eam propendere se partem significabat, vt reditum magis probaret, ne fugae nomen tribueretur absentiae; et metus quasi index conscientiae sermones suspicionesque hominum [Note: 2 Conchensis Collegij varius status.] a daugeret. Interim dum opperitur responsum, Concham excurrit, remque e sententia gerit. Hîc Patres nullo reditu certo, sed piorum eleemosynis, praesertim Petri a Puteo Canonici adhuc victitarant. Sed et huius ac caeterorum ciuium pietas adeo refrixerat, vt interdum, quo supremae necessitati succurreretur, aliquid ex ornatu et instrumento templi fuerit diuendendum. Oriebantur inde tantaererum angustiae, quod, cum scholae Conchae non essent, Socijque nec multi, nec facultatis eximiae, prope ignorabantur, et, si qui norant, ab Canonico eos ali putabant. Quia tamen B. Ignatij tempore ea fuerat instituta sedes; et bene coeptorum difficultates non fuga, sed constantia sciebant potius superandas, ibi primum admouent medicamentum, [Note: 3 Scholae institutae.] vbi mali originem vident. Scholas aperiunt Latini sermonis; et Ioan. Martinium bonum iuxta virum et concionatorem Toleto accersunt. Is aperto documento fuit, quanta sit constantiae vis, quidque facto sit opus, si quando initia male votis [Note: 4 Concionatoris constantia.] respondeant. Cum primum est concionatus, pauculi audiuere, cum secundo ac tertio, haud multo plures: non tamen animum despondet, nec idcirco, quod pauci aderant, contemptim aut negligentius agit, sed perinde ac si frequentissima auditura esset concio, cum cura ac studio, quae dicturus est, praemeditatur: deinde in suggestu item tanquam a plurimis audiretur, grauiter vehementerque cum audientiu` obseruantia agit: eo quin etiam magis enititur, quo seminus voluntarij auditotes offerebant. Ecce autem breui rumor exoritur, bonum et acrem apud Patres concionari virum: isque rumor nouis concionibus auctus latius funditur, pluresque ac plures in dies adducit: inde totam replet vrbem cietque. Neque iam subsidia tantum ad alendos affatim Sociosvltro congerebantur, sed etiam extitere, qui de perpetuis addicendis reditibus [Note: 5 Fetrus Marquina Collegium fundandum suscipit.] cogitarent. Cogitationem hanc, vbi Natalis Concham venit, Petrus Marquina Canonicus serio eratingressus, nisu quod tot initio abhorretes ab Societatis legibus aduoluebat conditiones, vt eiusmodi donatio nimis caro emeretur. Erat vir plane pius Marquina, et iuuandae patriae suae percupidus, et nostrae familiae amans indeusque ab notitia et familiaritate Ignatij, qua olim se vsum Romae gloriabatur. Cuius bonitatem animi ac rectam menrem vbi primo colloquio Natalis perspexit, [Note: 6 Conditiones alienae ab inslituto Religiosis non imponenda.] aperte ac simpliciter monet, Quandoquidem hanc illi Deus cogitationem immiserat, vt, quemadmodum aiebat, quidquid sibi rerum esset, in Dei gloriam impensum vellet; consideraret secum ipse, num e maiore Dei gloria futurum esset libere Societati prorsus donare, an eas conditiones imponere, quibus instituta eius violarentur. Nihilo plus Socictatem obsignatis tabulis coactam, quam sua sponte facturam. Instituto ac legibus suis iuberi totam se saluti proximorum impendere: in officio si legibus his non contineatur, nec quas Collegio Marquina imponat, fore satis. Cogitaret igitur ad Dei quoque gloriam pertinere, vt, quae Ignatius tam maturo consilio, tantaque consultatione cum Deo habita vir diuinae gloriae tam acer assiduusque venator instituta condiderit, intacta et inuiolata seruentur. Nec solum existimaret in fundando Collegio, respicienda sibi vnius commoda vrbis, sed huius pariter totum per orbem sparsae familiae. Nec dubie maiorem ibi futuram Dei laudem, vnde Societati iuxta et ciuitati, quam vnde alteri tantummodo consulatur. Facile inter homines nihil [Note: 7 Formula condendorum Collegiorum a Natali inuenta.] nisi optima sequentes conuentum est. Tumque primum inita ea ratio est fundandorum Collegiorum, vt ex mera liberalitate conditores instituant instruantque Collegia, nulla per stipulationem conditione iniuncta: Societas autem donatione admissa praescribat sibi, quae quoque in Collegio pro conditorum voluntatis significatione praestari a suis velit: quae postea semper studiose cumulateque praestitit. Inter haec litteris a Francisco [Note: 8 Res a Natali apud Regem et aulangesta.] relatis in Castellam ipsum venturum, Natalis Toletum proficiscitur, Regi litteras Lainij ac Pontificis redditurus, cum statuisset, antequam Regem allocutus esset, e suo munere nihil administrare. Hîc Feriae Comitem, ac Rodericum Gomium a Silua, ipsis vltro offerentibus alloquitur, vrrumque Ordinis amicum, et Araozij admiratorem magnum. Multum cum alijs quoque Dynastis profecit. Consaluus Fernandus Corduba Dux Suessae, qui Praetor Mediolanum mittebatur, recepit se de Collegio in ea vrbe fundando acturum. Antistes Hispalensis prae caeteris laudibus Societatis mirari se dixit, quod intertotex ea concionatorestam lubricis temporibus, nemo vnus eorum deprehensus esset minus orthodoxum quid docere. Nuncius Pontificius Alexander Episcopus Cariatensis tanqauam vnus de Societate haberi volebat; nec aliter humanitate, operâ, sermone gerebat sese. Denique per Araozium, quanquam visus ille est id lentius exequi, et offensionis quiddam praeseferre, ad Regem quoque aditus patuit. Reddidit a Pontifice, et a Lainio litteras:
exposuit, quid venisset: quam eius dedita Maiestati Societas esset: postremo se cumbona Regis gratia aggressurum suum Societatis visendae munus, et ad eum, si quid opus foret, perfugium habiturum. Benigno Rex vultu Natalem, et eius orationem excepit; litteras se lecturum dixit: siquid nominatim vellet, cum Roderico Gomio ageret, facturum se perlibenter. Quod postremum, verbum magni inter eos homines aestimatum est. Litterae inde vicissim in commen dationem Collegij Romani ad Pontificem, et ad quosdam Cardinalium, haud amplius acceptum. Iam vero, quoniam Borgia haud iter satis expediebat, [Note: 9 Natalis ad Borgiam pergit. Bustamantius in Baeticam remittitur.] ad cum sibi Natalis pergendum putauit. Octauo Idus Aprilis Portum venit. Aderat adhuc vna Bustamantius: quem remisit in Baeticam, ne ob diuturnam eius absentiam grauius prouincia laboraret. Nec solidae custos humilitatis, rumusculorum contemptor nobilis, ea causa, propter quam fugisse putabatur, cunctationem vllam intulit. Borgia, tametsi delicias summas rebatur, quod a negotiorum profanorum aulatumque abesset strepitu; [Note: 10 Borgiae laetitia in mala valetudine.] valetudine tamen grauiter afflicta erat. Haud raro pars aliqua obtorpebat corporis, solutisque neruis quadam paralysi tentabatur, laeto ea re viro Dei, tum quod patientiae materia inde suppetebat, tum quod sperabat regendis alijs haud sufficienti, in sanctae obedientiae gremio sibi latebras et exoptatam requiem fore; ita vt, cum in pollicem dexterae malum aliquando incidisset, venuste diceret, se in eo digito digitum Dei agnoscere, incipientis a scribendarum se litterarum, et imperandi molestia liberare. Periucundus accidit illi Natalis aduentus: torum se ei aperuit, penitusque permisit: nec quidquam habuit antiquius, quam vt cum eo generalem institueret confessionem, existimans vitae rectorem correctoremque sibi missum a Deo. Ipse quoque Natalis valde est delectatus, et caeterorum, et Francisci inprimis conspectu: et beneuolentiam ciuium erga So cietatem Portuensium, Goueae ante omnes admiratus. Domi nihil erat commodi, nisi horti non inamoeni, sed ijdem ardua accliuitate difficiles. [Note: 11 Collegium in vrbe Portus statuit Natalis condendum.] Iussit Natalis Collegium esse, non Professorum domum: statimque a viro nobili oblata vectigalium spes. Hîc cognito rerum communiorum statu, coepit singulorum quoque domiciliorum ac Sociorum cognoscere diligenter res atque componere. Confecit sibi formulam interrogationis, qua deinde tota in cognitione est vsus, inclusis in eam capitibus, ad quae singula cum respondissent (scripto autem fere respondebatur) satis cuiusque cognitus status esset.
Res inde Collegij Bracharensis, Montis Regij, sedis sancti Felicis raptim inspicit componitque. Bracharensis Collegij adolescentia Ignatio Azebedio Rectore prospere procedebat. In extrahendis e flagitiorum coeno mulierculis extiterat [Note: 12 Bracharae insignes paces conciliata.] insigne operae pretium. Sed praecipuum opus, ad quod in praesens Collegium Deus Bracharam videbatur aduocasse, erat mitigatio simultatum. Tota erat rixis odijsque implicita simul ac distracta ciuitas, adeo plerisque inueteratis, et alte animis hominum infixis, vt aliorum Archiepiscoporum, et Cardinalis Henrici euellere ea sedulo tentantium irriti cecidissent conatus. Aderat tamen Ignatio ac Socijs clementissime Deus pacis, vt vel ex vno cognosci exemplo licet. Duos prae caeteris, qui ex vetere inimicitia consertis manibus ad necem tendentes pessime se vicissim acceperant, ac mutilauerant, separatim allocutus Ignatius, ita deliniuerat paulatim ac flexerat, vt pollicerentur in gratiam redituros. Dicta die, qua conuenirent in Collegij templum, pacemque sancirent, alter mature adfuit, alterum iam diu morantem solicitus Pater aduocandum internuncio misso cogitabat; cum opportune vir vulgo bonus in templum venit. Eum peridoneum putans internuncium fore, amice compellat, et precatur modeste: diu se grauem ob causam expectare hominem illum: exiguum laboris suscipiat ipse, nec graue putet accersere. Ad quae vir bonus humaniter: Omnia mihi alia imperato, Pater: hominem istum iam decimum annum non alloquor. Tunc Ignatius mente raptim ad Deum sublata, Atqui, frater, diuino, vt video, factum consilio est, vt interuenires. Accersebamus eum, vt cum altero, quod spopondit, pacem sanciret; quando et tua eadem est causa, per Christi Iesu dulcissimam caritatem ac sanguinem imple gaudium nostrum, et tu hîc hodie inimicitias pone. Ille mussitare primo: tandem, quodin templo erat, quod ex improuiso deprehensus, et manu Dei ductus venisse videbatur eo tempore; si per alterum non staret, recipit per se non staturum, quo minus dissidium finiretur. Tum Ignatius tradito homine Patribus pia iucundaque collocutione detinendo, eo auidius illum, qui expectabatur, cupiebat acciri. Rogat itaque alium, qui forte se obtulit, eadem comitate, qua proximum; et eodem ille respondit modo. Quidlibet praeterid mandaret: vnum id omnium esse, in quo gerere morem non posset. sibi cum eo homine iam diu non conuenire. Et hunc intercipit Ignatius: ac tertium, inquem incidit, submisse precatur, domum vsque eius ciuis, quem nominabat, nisi sit incommodum, ferat se, nuncietque dudum ad S. Pauli expectari (id est templo nomen.) At is nihilo quam superiores dissimulantius respondet, inter se et illum nescio quid iurgij ac rixae fuisse; necalterum alterius domum itare, aut consuetudinem velle. Et hoc quoque retento, et placide ad concordiae amorem reducto, tandem qui expectabatur, vltro ad fuit. Ac primo quidem ad nomen tot sibi inimicorum cohorruit, tamen, vbi seriem necopinatam gestae rei cognouit, adesseque paratos amicitiam redintegrare, laetus pro vna pace quadruplicem fecit. Nec minor fuit trium voluptas, in fortuito interuentu nescio quid prouidentia humana maius agnoscentium. In hisce proprijs filiorum Dei muneribus feliciter occupatum Bracharae Ignatium Natalis reperit: cuius ardore, totiusque Collegij secundo cursu delectatus, Conimbricam, vbi maior erat moles, properauit, conuento, vt Borgia ad Portum subsisteret, quoad ipse reuersus in Castellam Natalis aliquid ei certi significaret. Magna erat Conimbricensium Sociorum [Note: 13 Conimbricensis Collegiis status.] virtus, praestansque apud omnes eorum opinio, praecipue apud Antistitem Ioannem Suarium: qui ad Concilium Tridentinum, quod Pius IV. rursus edixerat, subinde discedens, ideo se laetum securumque abire professus est, quod oues suas hominibus Societatis commen datas relinqueret; iusso praeterea Vicario quidquid grauius incideret, consultate cum eis. Tamen, vt numerosa in familia, multa
supererant componenda: nec deerant Patres, quibus ardore studiorum sensim intepescere in nonnullis videretur perfectae amor virtutis: idque ex eo Consaluus Vazius Mellus intelligere se ad Lainium scripserat, quod in consuetis a mensa remissionibus haud tanta suauitate, tantoque gustu de pijs inter se rebus, quanto prius agerent: et feruor vigorque caritatis, et quasi flos deuotionis, qui vulgo antea ex simplicitate consuetudinis, et oris quoque sancta hilantate apparebat, videretur aliquantum elanguisse. Idcirco Natalis fibi hîc diligenter, et per otium agendum censuit. Rector erat Michael Sosa, Superintendens Iacobus Miro; qui post creatum Aragoniae Prouincialem in Lusitaniam redierat.
[Note: 14 Qua forma visitationis vsus Natalis Conimbricae.] Natalis hanc visitationis viam iniuit. Ad res decernendas in consilium adhibebat initio omnes Superinten dentis consiliarios. Sed quia illi ita dicebant, vt res obscuras incertasque sententiarum varietate incertiores et obscuriores facerent, nec vllum consultatio exitum haberet, Mironem tantum, et Sosam adhibere ad consultationem instituit. Eorum sententijs auditis, quod sibi videbatur, statuebat: tum id, quod statuerat caeteris seorsum consiliarijs expendendum tradebat: ac si quid hi commode admonuissent, amplectens, quod prius ipse iudicanerat ex eorum sententia corrigebat. Vt autem tanta in multitudine clarius Sociorum vnumquemque familiariusque cognosceret, cum in alijs domicilijs semper mensa epulisque communibus vteretur, hîc epulis communibus, mensa vti priuata instituit: ad quam aliquot semper e Socijs ita distributis, vt nemo praeteriretur, aduocabat. Dein singulos ex ea quam sibi confecerat, formula, separatim interrogabat, eorumque generales confessiones excipiebat. Ad omnes vero incendendos, et propriam instituti rationem in commune edocendos frequentes [Note: 15 Exhortationes Natalis.] habuit alternis ferme diebus ex hortationes. Exposuit initio quam necessariam hanc visitationem duceret Pater Lainius: saepiusque per se voluisse ipsum Societatem lustrare totam, sed prohibitum semper a Summo Pontifice, qui ad commune totius Eccleliae bonum cius operam magis vtilem Romae censuerat. Porro visitationes eo spectare, eamque ob causam esse instirutas, vt excitetur in staureturque feruor spiritus, et quasi vigori iuuentae, vitaeque nouae sensim sine sensu (vt humana alia) senescens disciplina reddatur. Tum de Religionum natura disputas, aiebat Deum velle, vt essent in Ecclesia sancta, a quibus perfecte coleretur. Idcirco certas quasdam ac peculiares vias certis ipsum famulis suis demonstrare, quibus ad perfectionem tendatur; et has vias Religiosos Ordines consectari: quibus etiam propria quaedam ac singularia gratiae suae beneficia impertiat: idque esse quod dicitur gratia propria Religionis aut vocationis: nempe auxilium Dei cuique Ordini proprium: quo Religiosorum quisque quae peculiaria sunt instituti et vocationis suae, praecepta et munia exequi possit. Idcirco magni a quoque fieri debere vocationem, in qua vocatus est. Sed nullo pacto alios [Note: 16 Religiosi Ordines omnes magni faciendi.] Ordines negligendos. Etenim suum quoque ab eo contemni, qui alienum parui faciat, cum aeque omnium praecipua sua gratia auctor sit Deus. Nescire quid sit Religio, qui Religiosarum vllam familiarum parui aestimet. Homines autem Societatis debere in primis alte sentire, atque honorifice de alienis Religionibus loqui; seque omnium minimos [Note: 17 Societas quid sit Natalis sontentia.] ac vilissimos ducere. Hinc ad agendum proprie de Societate transgressus, ad conuersionem animarum institutam a Deo memorans, dicebat, Si quis eam oculis totam lustraret, animaduersurum nihil esse aliud, quam vigorem feruoremque exuberantem et viuum strenuae caritatis ardua appetentis et magna, nunquam otiosae, nunquam expletae, nun quam defessae. Nec opera misericordiae, quae ad corpus pertinerent, hoc ab instituto esse aliena: sed ad gloriam Dei maiorem visere, et alloqui reos in vinculis, et in nosocomio aegrotantibus ministrare, idque gratuito, eiusdem illius caritatis esse, quae vti ad Septemtrionem inter haereticos, vti ad Brasilos et Indos Ethnicos, et pugnaces Iaponum populos, ita ad plareas inter Fideles, nosocomia, custodias, et, vbi vbi spes affulgeat quaestum animarum faciendi, [Note: 18] compellat. Nec instituti Societatis esse homines dumtaxata vitijs auocare, sed eosdem conari ad vitam virtutemque (quantum cuiusque status patiatur) perfectam per exercitia praesertim spiritualia ducere, non quidem humanis rationibus persuadendo, vt Religiosi fiant; sed vitia remouendo, caeteraque suppeditando adiumenta; per quae ad instinctus Dei sentiendos, quos ille vocauerit, praeparentur. Societati totum terrarum orbem pro domicilio esse, eiusque haud dum nisi initia et adum brationem cerni. Vbi ado leuisset, suisque partibus ac lineamentis absoluta esset, tum vero longe lateque terras in omnes eius alumnos dimissumiri; vt vbique, quantum in se esset, pararent Domino plebem perfectam. Et quoniam oporteret, qui magistri ducesque ad perfectionem futuri essent caeteris, eos eximiae esse perfectaeque virtutis, et multa offerrentur in his muneribus, in peregrinationibus, in promiscua hominum consuetudine pericula; idcirco decretum, vt haud minus, quam biennium in Tirocinio poneretur: ac praeterea tam multa experimenta instituta, tot ad domesticam sanctimoniam tuendam augendamque comparata praesidia. His adijciebat multa de ortu progressuque Societatis, de factis dictisque Beati Patris Iguatij, quae iucundissime audiebantur: de laboribus, deque rebus aduersis, quibus tenera Sodalitas exercita fuerat; ex ijs docens moris Deo esse insigne aliquod beneficium conferre volenti permittere vexationem et insectationem praeire. Explicabat Societatis gradus et ordines singillatim: viasque tradebat, quibus in suo quisque perfectum se posset reddere. Sed ardorem, vim, spiritum, quo haec dicebat agebatque, [Note: 19 Natalis in agendo vis.] quis referat? Spirabat oratio: et mirabilis quaedam verbis addita diuinitus flamma videbatur ad incendenda audientium pectora: ad amorem erga disciplinae institutum, et studium efficax perfectionis ac diuinae laudis ingenerandum, excepti sunt js sermones scripto, vt saepius lectione prodessent: et inter dum communia superijs quae dixerat, colloquia et collationes instituit, magno cum Sociorum profectu: cum ibi familiarius planiusque dicta recenserentur; quae quisque liquidius
explicata vellet, quaerendi potestate facta; sententiasque suas multis in rebus apposite conferentibus Socijs, collationum more, quae veterum AEgypti Patrum narrantur. Denique res vsque eo praeclare cessit, vt Natalis ipse vberiorem solito diuinae gratiae copiam visam adesse ea in re praedicaret: quod Lainij precibus, ijsque quae tota in Societate pro felici visitationis exitu erant indictae, tribuebat. Confessionibus generalibus praeparati, voluntarijs poenis limati, adhortationibus his incensi, vota denique cuncti renouarunt sensu dulcissimo sanctae voluptatis, se quasi nouos homines ac tum primum Religiosum curriculum ingressos vigore virium, et proficiendi studio admiranres. [Note: 20] Ipsa quoque familiaris consuetudo Natalis pro salutari adhortatione erat. Comem se omnibus atque hilarem aequaliter praebens, in consuetis a mensa laxamentis multa de Societate, de Patrum fratrumque virtutibus, deque rebus ab eis in commune bonum apud gentes varias gestis prudenter et iucunde narrabat: vnde plurimum et spiritualis doctrinae hauriebatur, et religiosae voluptatis. Cum tabellam vilium atque difficilium operum, quae Romae publice exponebatur, vt ex descriptis in ea mortificationibus, quas quisque sibi vellet concedi, ex Moderatoribus postularet, hîc quoque Natalis proposuisset, pulchre Sociorum ardor emicuit. Nesciebant vel modum, vel habere delectum. Omnes volebant omnia. In caeteris, quae in commune praescripsit, segregatio a consuetudine et septis Collegij famulorum perutilis fuit.
[Note: 21 Borgia Romam iter capessit.] Haec dum alacritate et contentione iucundissima Conimbricae fiunt, ecce tibi repente ab Portu Borgia. Alteras iam a Pontifice litteras, quibus Romam aduocabatur volente vel in Concilio, vel alia in re eius operâ vti, itemque alias a Lainio acceperat, pergratum sibi eius aduentum fore. Quare nisi Natali aliter videretur, decreuerat confestim iter arripere; et, ne quam in Castella moram offenderet, ad proximum Baionae (Aquas Augustas Latinis putant fuisse) portum naui, inde per Galliam Romam contendere. Vidit statim Natalis anceps consilium et periculosum. Posse hancitionem Hispalensi Antistiti, Regique parum gratam accidere. Qua de causa semper et ipse, et Lainius suaserant, vt abiturus exploratis ante rebus ac praemollitis, per Castellam atque per regiam ipsam transiret. Ergo agendum sibi putauit caute; vt, si quando opus foret, liceret iurato confirmare nec suadente se, neque consentiente profectum: nec sibi fas fuisse morari, quod litteras ea super re a Praeposito Generali, et a [Note: 22 Borgiae simplicitas et integritas.] Pontifice accepisset. Iuuat hîc, quam sincera Borgiae pietas esset, adnotare. Priore Pontificis diplomate accepto motus loco non est, quod verereturne non satis quidquid in causa erat, explicatum Pontifici esset. Itaque voluit ei diserte narrari, ipsum, cum etiamnum Ducis titulos obtineret, scripsisse Hispanico sermone libellos, qui ante recens deprehensos errores, cum pietate, et absque omnis erroris suspicione lectitabantur: deinde ab sacris Quaesitoribus Hispaniae interdictos. Quod cum esset factum, nec quidquam praeterea in hominem Quaesitores decressent, se piorum virorum suasu in Lusitaniam, vnde proxime aberat, transijsse. Iam in Castellam reditum pro seueritate laudabili eius tribunalis videri quibusdam periculosum. His probe cognitis, quid e re diuiua censeret, iuberet Pontifex. Ipsi ad Sanctitatis eius pedes accedere, fore pergratum. Quae cum omnia Pontifex ex Ferrariensi Cardinali, et ipso Lainio cognouisset, et nulla ciuquam de Borgiae sanctitate dubitatio esset, nouumdiploma dedit. Haec ita cum essent, Natalis, vt necessariam sibi ad agendas res apud omnes libertatem gratiamque conseruaret, noluit negotio immisceri. Statuere per se Borgiam ipsum iuber. Ille, vti cogitarat, nauim conscendit: sed altero die salo vehementer afflictatus redijt ad sancti Felicis. Inde Natali significat, quando nauigatio non successit, iturum se per Castellam. Enimvero cunctos Patres commouit hic nuncius. Existimabatur in apertum ruere discrimen: et quanquam bonitate causae et conscientia confidebant, tamen vitandam occasionem ducebant, ne quid secus eueniret atque talis viri fama et sanctitas mereretur. Extemplo igitur Natalis aduocatis in consilium Mirone ac caeteris consiliarijs de communi sententia litteras mittit, quibus eam profectionem magnopere dissuadet ac damnat. Scriptae taptim missaeque continuo litterae sunt. Sed Deus, qui famuli sui consilia et gressus regebat, Romamque ad Ecclesiae ac Societatis commune bonum destinauerat Francisco le dem, fecit, vt quaeuis diligentia ac festinatio sera esset. Cum enim scriptis ad Natalem litteris, sine mora iter ille esset ingressus, consequi eum nun cius nequiuit. Quae res solicitudinem creauit magnam Conimbricensibus vehementer suspensis, quem exitum repentina profectio sortiretur: nec priuatim ac publice pro eo preces ad Deum mittere, et im molare diuinam hostiam intermisere.
[Note: 23 Fetrus Perpinianus Romans missus.] Natalis, absoluta visitatione Conimbricensi, cum Roma litteras accepisset, vt, si quos inueniret ad Collegij Romani res illustrandas idoneos, mitteret; Petrum Perpinianum oratorem insignem e Lusitania iubet ire, scribitque in Castellam, vt Ioannes Mariana, Iacobus Acosta, et quidam Ramirius, quem constantia defecit, eant. Petrum Fonsecam Commentarios, quod ei ante quoque mandatum fuerat, scribere in Philosophiam iubet. Inde Olisipponem meditans; vt cum Cardinali Henrico de Eborensi Academia posset agere, ad propius cognoscendum eius Academiae statum, Eboram pergit; Leonemque inde Henricium Rectorem ducens, qui et gratia et auctoritate apud Cardinalem valebat, et ad Collegij Academiaeque sibi commissae tractandas res necessarius erat, Olisipponem pridie Kalendas [Note: 24 Regia domus erga Natalem benignitas.] Augusti venit. Hîc Regina, Cardinalis, et Rex puer Sebastianus de eius aduentu singularem visi laetitiam praeseferre. Et puer quidem visitationis beneficio et ipse fruiturus, statim vt vidit Natalem, simplicitate ingenua rogauit, vt iuberet eo die Ludouicum Magistrum suum scholam breuem habere. Quod vt primum plane se velle omnineque iubere, Natalis respondit, ipsemet pueralacris nun ciaturus cucurrit. Placobat summopere, ac plane regia indoles Natali videbatur. Venerationem Romani Pontificis singularem suauissime imbibebat; praec pueque
aduersus Custodes Angelos eius efflorescebat pietas, cum iucun dissime audiret sibi duos e beati illis caeli Principibus praesto esse custodes. Ac praeter alia obseruantiae studia, quotidie flexis genibus eorum se curae commendabat. Cardinalis ad caeteram humanitatem quantum Societati tribueret ostendit, legibus Academiae suae vltro Natali traditis, vt is eas quocunque placeret modo, fingeret; et, sicubi opus censeret, penitus ad institutorum Societatis normam pro arbitratu redigeret. Regina Natalieiusque comitibus, quandiu Olisippone fuit, impensas in cibos attribuit: abeunti egregiam mulam, et quingentos ad viaticum aureos nummos [Note: 25 Natalis vbique memor Romani Collegij.] donauit. Qua ex pecunia quinquaginta duntaxat sibi reseruatis nummis, reliquos ad subleuandas Romani Collegij necessitates Romam transmittendos curauit. quod persaepe faciebat, pauloque ante alterum tantum miserat, quasi sedulus Pater, qui inter peraegrinandum egenorum domi filiorum assidue memor, quidquid nan cisci potest, in solatia eorum seponit. Vt plurimum hoc quoque nomine eius viri caritati non reliqua modo Societas, sed priuatim Collegium illud princeps, ex eoque tam multae propagatae coloniae debeant. Olisippone eadem, qua Conimbricae forma ac felicitate rem gessit. Ibi quoque alternis fere diebus ad Socios Collegij domusque Professorum in vnum conuocatos exhortationes habuit. Ac postremo, quoniam Michael Turrianus Reginae confessionibus audiendis alligatus, aegre Prouincialis muneri, praesertim in adeundisprouinciae Collegiis faciebat satis, idemque bonam missione serio precabatur; [Note: 26 Consaluus Vazius creatur Prouincialis.] eius loco Consaluum Vazium Mellum Prouincialem creauit, nulla eius rei facta cum Regina, vel quopiam externorum mentione: vt, quemadmodum ipse ait, exemplum posteris religiosae libertatis tuendae relinqueret. Idque consilium cum postea Cardinalis cognouisset, pro pietate prudentique sua summe probauit. Quippe apprime intelligens, ac fautor Euangelicae perfectionis Antistes erat: nec multo ante vnum ex Eborensibus Patribus vehementer commendarat, quod eum sibi in re haud leui germani fratris negotium commendare noluisse compererat: adiiciens non posse se non studio summo complecti ac fouere Societatem, cuius homines adeo animum ab humanis rebus segregasse perspectum haberet. In Collegio S. Antonij reperit Natalis inter Socios degentem Ceilani insulae Regulum, cui nomen non multis ante annis a Patribus [Note: 27 Ioannes Regulus Indus inter Socios educabatur.] S. Francisci baptizato, Ioannes inditum fuerat. De eo ab conuictu segregando agendum non duxit, quod Regina omni studio anno superiore contenderat, vt ibi aliquamdiu educaretur; atque adolescens ita se pie modesteque gerebat, vt et Sociorum [Note: Pietas adolescentis.] virtute excitaretur ipse, et illos vicissim excitaret sua. Rectori obsequentissimus erat. Quae Socios cernebat humilia obire munera, ea ipse quoque inferens se in medios, aggrediebatur: atque interrogatus, cur non puderet eum attrectare scopas, ac domum euerrere; nec barbaro, nec puerili respondit sensu, Euerrere se domum Dei: atque ex hoc quoque labore, quod Dei domo dedicetur ac seruiat, intelligere se honorem sibi ac decus accedete. Interim Borgia Deo duce iter persecutus [Note: 28 Borgia iter prosperecedit.] in Galliaefines sospes euasit. Inde litteras magna submissione atque obseruantia scriptas ad Philippum Regem, quibus sese purgabat, mittit. Quam rem ex Araozio Natalis vbi cognouit, tametsi is exclamabat, vituperari ab aequis et iniquis eam fugam: acerbius inuehi Archiepiscopum, litteras ad Regem quasi ex hostico missas male accipi, totam Castellam flagrare inuidia: tamen non aeque his rumoribus commotus est, quam gauisus, virum innocentissimum extra periculum esse. Quadraginta diebus Olisippone moratus, Eboram redit. Inter caetera, quae ibi decreuit, illud fuit. [Note: 29 Solertia Natalis.] Oneri erat Sociis frequens quorumdam nobilium, nihil nisi fallendi remporis causa in domesticos hortos ingressus. Iussit Natalis sacerdotem spectatae virtutis notaeque seueritatis deligi, qui daret se in consuetudinem eorum; sermonemque de poenis infernis, de supremo iudicio, de morte, deque aliis huiusmodi rebus inferret. Fore vt eius seruitutis pretium extaret, si tales sermones pati possent: sin autem minus, id certe (quod euenit) vltro desisterent molesti esse; eoque itare, vbi minus, quam aucupabantur, amoenam auram, minusque gratos susurros inuenirent. Res Eborae non secus atque in reliqua Lusitania, prospere transactae: ac tota [Note: 30 Placet ei valde prouincia Lusitana.] ea prouincia admodum Natali placuit. Duo potissimum laudabat in inferioribus, vegetos animos, et ingenia haud quaquam tristia ac pigra; sed alacria et efficacia: in Moderatoribus facilitatem et obedientiam, qua regi se ac flecti a Visitatore permiserant; suasque sententias ad eius sensus accommodantes, quidquid ille praecepisset, cupide et cum veneratione susceperant. Nec dubium, quin hac in re ad successum visitationis vel praecipuum fuerit momentum. Facilem enim descendit ad infima, et omnia continet ordo, vbi nusquam turbatur [Note: 31 Collegij Brigantini origo.] in mediis. Postremo etiam Brigantinum Collegium Antonio Pinerio Episcopo Mirandensi, et Ioanne Brigantino Duce summo studio petentibus admisit. Erant Brigantiae ad coenobium virginum magno sumptu aedes extructae cum templo: sed comperto quam vtiliter in ciuitatum emolumentum exerceretur Societas ex opera, quam ibidem aliquamdiu Dominicus Cardosus, et Leonellus Lima nauarant; cogitatio subiit Antistitem simul ac Ducem in aedibus iis collocari Collegium posse. Diu super hac re consultatione habita, multis in eum finem de sancto Spiritu iussis fieri Sacris, semper magis consilium magisque probatum est non vrbis modo, sed circumiectorum quoque pagorum oppidorumque, quae et plurima et egentissima culturae erant, opportunitatem spectantibus. Qua de causa ita institere, vt Natalis, quamuis res domestica in praesens angustior offerretur, indulgendum putarit. Et vero populi vniuersi ardor is erat, vt missis saepe ad Prouincialem et Borgiam ante legationibus publicis, quidquid necesse foret, si Episcopus ac Dux non tribuerent, collaturos se de priuato profiterentur. Nec minoribus studiis, cum missi incolae sunt autumno insequentis anni, exceperunt. Leonellus Lima primus Rector; concionator, idemque quaestionum de Christianis officiis enarrator, Dominicus Cardosus iam Brigantinis noti fuere.
[Note: 32 Mortui Simon Corderius,] Mortuus Eborae Simon Corderius et sua virtute et parentis memorandus. Namque pater filij exequiis eo die confessus, et sancta communione sumpta, siccis oculis interfuit: nec multo ante
alterum filium item in Societate morte abreptum amiserat. Quorum ita non absterritus acerbitate, sed potius laecatus est pietate mortis, vt iam seipsum ineorum vicem dare meditaretur, vt finem [Note: 33 Franciscus Henricius,] consimilem inuemret. Ibidem mortuus est P. Franciscus Henricius Nauarrus Tironum Magister virtutum caeterarum, sed patientiae in primis et obedientiae omnium iudicio, qui nouere, perfectum [Note: 34 Ludouicus Seguratus,] exemplar. Ludouicus Seguratus Ebora Olisipponem valetudinis causa, quod sanguinem excrearat, missus, ibi decessit, die obitus sui praedicto. Quo instante rogauit. vt lectulus sibi sacris Christi ac Deiparae (cui addictissimus erat) imaginibus vndique circumdaretur: eaque re impetrata, quasi inter sanctissimas manus Matris ac Filij lenissime expirauit, decem et octo annorum adolescens: qui cum donis humanis diuinisque cumulatus permulta haberet inuidenda, innocentia tamen morum effecerat, vt obseruaretur et amaretur ab omnibus non domesticis modo, quod facile erat, sed etiam alienis. Sed in teneriore etiamnum aetate, [Note: 35 Gaspar Fonseca.] idemque non multorum mensium Tiro Gaspar Fonseca robustissimae virtutis exemplum dedit: obstupescentibus medicis et chirurgis, cum foedum apostema, quod illi in latere extiterat, saepius ferro sectum aperuere, vnde in corpore humano patientia et animi excelsitas tanta. In doloribus acerbissimis vulnera dumtaxat recordabatur et loquebatur Christi. Nullum vnquam praeter hoc solatium, auxilium, remedium postulauit. Interrogantibus quemadmodum haberet, perpetua responsi formula erat, Bene: Laus Deo. Fastidio cibi cum laboraret, ideoque Patrum quidam, vbi dapes afferrentur, se velle interesse dixisset, vt animum faceret ac solaretur, Gaspar accersiri hominem rogabat, vt adactus ab eo stomachi contumaciam vincere, occasionem tolerantiae durioris haberet. Quod si quando obedientiae fieret mentio, tam auide quidquid offerretur quamuis natura grauissime auersante hauriebat, vt ingenti fame et gustu videretur illectus: obedientia nimirum quasi cibo e Christi Domini mensa delato, quod condimenta caduca non poterant, dulcem elaborante, si non corporis, at animi palato saporem. Postremo de vita desperatum esse cum audiit. ita exiliuit, vt reuiuiscere spe mortis vicinae visus sit.
[Note: 36 Turba in Castella.] Iam Natalis vt in Castellam festinaret, admonebatur. Itaque quam laetus rebus actis, tam solicitus agendis animo magno, fiduciaque diuina pleno parata sibi certamina praesagiens, Octobri inito iter aggreditur. Placentiam appropinquanti Tellus e Societate occurrit laicus ferens exemplum Decreti, quod Senatus regius Placentinis Sociis denunciari iusserat. Eo iubebatur Societas regnorum Hispaniae obseruare leges, quaevetant exportari ad externa regna pecunias, et Hispanos homines siue discendi, siue docendi, causa ad exteros ire. Biennio ante id posterius vetitum erat. Moxque alter superuenit frater cum litteris Araozij, Emmanuelis Lopij et Antonij Cordubae; quibus significabant exortas in aula offensiones multis e causis, sed praecipue, quod Franciscus eo se pacto proripuisset: ipsos vehementer timere, ne quid alienum a dignitate et rationibus Societatis decerneretur. Placentiam ingressus admonetur esse litteras secretas Regis ad se. Adit Praetorem. Aduocatis testibus Praetor idem illud Senatusconsultum recitat, et litteras Regis. Hae iubebant Natalem intra quintum decimum diem ab iussi regij denunciatione adesse in aula: et qua cum poteetate, quibus cum mandatis ac monitis ad visenda Societatis in Hispaniae regnis domicilia venisset, proferre, vt in omnibus decerni id posset, quod in rem videretur. Nonis Octobris haecacta. Postridie Natalis recta Complutum, Patres, quorum acceperat litteras, tota de re consulturus. Tertio Idus Octobris cum AEgidio Consaluio, quem ad Oropesam obuium habuit, Complutum venit. Suspicati multi sunt huius tempestatis concitatorem Araozium, sed Natalis adduci numquam potuit, id vt sibi persuaderet. Neque enim, inquit, simplicitas conscientiae meae ferebat, vt tam atrox facinus, tam perniciosam proditionem ab tali Patre, aut omnino a quoquam, qui Societati nomen dedisset, crederem posse proficisci. Quare multa ei [Note: 37 Vnde tempestas.] occurrebant, vnde potius ortam coniiceret, vetus abalienatio Regis a Francisco repentino eius occultoque discessu nuper aucta: offensio Praesulis Hispalensis: missi in Italiam Mariana, Acosta, Ramirius excellentis facultatis iuuenes: inuidia ex pecuniis saepe Romantranslatis: abalienatio quoque propter Generalis stirpem, quodque nuper in Gallias cum Cardinali Ferrariensi, qui parum Hispano amicus nomini habebatur, profectus esset. Quibus ex rebus Procerum quidam offensi, cum antea se patronos Societati praeberent, iam minus fauebant. Ad haec illud Natali verosimile videbatur, Rodericum Gomium Araozio, quem magni faciebat; cuiusque officiis ac nonnullis meritis obstrictus erat, grarificandi studio, sponte sua suscepisse hanc causam, quod contra Araozium vnice instituta visitatio videretur. Quam opinionem id, quod non multo post accidit, affirmauit. Complutum vbi venit Natalis, tum alia planius cognoscit, tum etiam illud, iactari in regia, ipsum Francisco Borgiae fugae auctorem fuisse. Eam ob rem conuenire ipse met Antistite Hispolensem, cui maxime ea insedisse opinio dicebatur, itemque Regem constituit: causam Societatis, Deo fretus et aequitate libere ac fidenter agere, nihil indignius in ea tota re putans, [Note: 38 Borgiae innocentia.] quam Borgiae latere innocentiam. Quae quidem prudentibus euidens vel inde foret, quod nihil in hominem sacri Quaesitores vnquam mouissent. Et ipsemet Hispalensis Praesul Natali ipsi in primo congressu roganti, numquid aduersus quem Sociorum haberet, plane et asseueranter, imo etiam cum ingenti Societatis laude pernegasset. Profectionem vero Pontificis accitu susceptam quis vitio verteret ei, qui nominatim Pontifici obedientiam deuouisset? In Lainio vero quid quisqua desideraret, [Note: 39 Lainij auctoritas.] eo homine, qui genus quidem iam inde ab auis proauisque et Christianum et pium et nobile duceret? tot vero decoribus abundaret suis, adeoque praestantibus, sanctitate saientiaque tanta, adhaec humanitate ac generosa quadam in dole adeo liberali, vt si semel in conspectum eius et congressum obtrectatores ipsi venirent, expressurus esset vel ab inuitis venerationem et amorem. Nam auctoritate quid grauius fieri aut illustrius posse eius viri, quem Romae in arce Christianaerei, totaque Italia diuini verbi praedicatione celebrem, ad Concilium Oecumenicum primo Paulus III. et iterum III. Iulius Pontifices
Summi pro Theologo Apostolicae Sedis misissent: et quem, vt omittantur Societatis iudicia, et impositi ab ea magistratus, ad Pisanum, itemque ad Florentinum Archiepiscopatum Duces Hetrusci legissent: Paulus IV. vna cum Cardinali Placentino in sacrum Collegium cooptare deliberatum habuisset: essetque hodie et Cardinalis, et Archiepiscopus, nisi illa eius inuicta, et honoribus maior constantia obstitisset. Quem denique Pius IV. summo haberet in pretio, et ingrauissimis rebus praesertim de religione consuleret: et postremo in Galliam religionis sustinendae causa destinasset, ita in florentissimo olim sanctitate regno periclitantis, aut potius praecipitantis, vt opem ferre, si quam quis posset, haud dubie deberet, non modo non indignari, quod succurreretur ab aliis. Super haec haud quidquam dubij erat Natali, quin si probe Rex doceretur, quid pro Romano fieret Collegio, probaturus rem magnopere esset. Nam praeterquam quod suis id Collegium ipse Rex litteris Pontifici primum Paulo IV. dein successori saepius commendasset, in hunc modum [Note: 40 Collegio Romano prabita auxilia quam bene collocarentur.] disserebat. Nequaquam ab Roma pertimescendam corruptionem doctrinae, quae caeterarum esset Ecclesiarum magistra: nec alienam et exteram posse censeri eam, cum Romana Ecclesia eadem Catholica atque vniuersalis sit. Quare nequaquam ad exteros mitti, qui Romam mitterentur. Cumque regium diploma, quos aula Romae, quos lites aliaue probabilis forte minus teneret causa, gymnasiis interim non prohiberet; non arbitrandum quos Religiosum obsequium, et Christiana teneret pietas, eos prohiberi. Atqui, aiebat, cum Romano Collegio propositum sit regionibus haeresi corruptis auxilia praeparare: earumque regionum ita ad extremum necessitas adducta sit, vt Christiani omnes, qui possint, omnino debeant openferre; nec cuiquam liceatquemqua impedire, qui velit ac possit auxilio esse: simulque constet tam vtilem Societatis operam esse, atque tam pauci ex Hispania, et sine vlla eius iactura mittantur; profecto magnam pio Regi faciat iniuriam, qui opinetur nolle eum huic grauissimo, tamque necessario caritatis officio fieri satis, cum tam commode possit: eo magis, quod minime est obscurum, quam ipsimet Regi Germaniae res, tum suae pietatis impulsu, tum gloriosa fortissimi parentis memoria curae sint. Nec sane minorem regiae pietati labem sapientiaeque aspergat, qui putet, non eipergratum esse, vt Religiosae familiae decreta Ordinum suorum et instituta accurate conseruent: cum hinc non modo ipsorum Ordinum, sed prouinciarum, regnorum ac rerum omnium publicarum magna ex parte et humana et Christiana felicitas pendeat. Atqui Societas cum Romae orta sit, Romae extet fons integerrimus disciplinae eius, et inde petenda et deriuanda in prouincias sit; Romae caput ac Praepositum habeat, ex quo tota administrationis domesticae ratio apta est; Romae sit Pontifex Summus, cui praecipuo illa voto obedientiam ad religionis negotia profitetur: denique ad id conflata et in instituta sit, non vt vni affixa sedeat loco, sed omnes peragret terrarum plagas, prout maxima Dei laus, et animarum commoditas poposcerit (quibus ex rebus aliisque cohaerentibus, ac similibus perspicue apparet sine commercio, liberaque commeatione legibus eam vti suis, suumque obtinere incolumitatem non posse;) nun quam ego adducar, vt credam haec Regi vere si declarentur, eius consilium fore, vt tantum nobis vulnus infligat, [Note: 41] tantum exitij creet. Nam de pecunia, cuius vim quasi immensam asportatam fama garrit, si vera cognoscat, profecto in eos qui tam impudenter sermones excitant, stomachum erumpat. Rationibus diligenter subductis, publice omnibus Rectoribus, aliisque quiquid pecuniarum nossent Romam auectum, quantum id esset, vnde acceptum, quomodo et quando missum indicare iussis; comperi ego ex Hispania tempore omni, postquam Collegium coeptum est, spatio annorum decem ad summum missa nummûm millia septemdecim: quorum millia decem ex iuribus fuere, quae primum Carolus Imperator in quinquennium, tum Philippus ipse Rex in alterum quinquennium hanc ob rem nominatim in Romani Collegij vsum Borgiae concesserunt. Reliqua vero contulere tum Societatis homines ex consilio Euangelico bona sua erogaturi in pauperes, Borgiaidem mille quingentos, Antonius Corduba, Iacobus Gusmanus, Garcias Alarconius millenos: tum pij saeculares, nullo de Collegij vllius reditibus ne obolo quidem contacto, imo multo pluribus in eorum vsum conuersis. Quid hîc ergo displiceat Regi, cum saepe plus pecuniae Hispanicae Hispanus quispiam aulicus vno anno Romae absumat? et a nobis fere nihil ipso ignaro gestum sit, nec missa pecunia nisi per libellos collybisticos, vel regiis rationibus omnino saluis, et consueto pretio praepositis ei negotio persoluto? Haeccine pecunia est, propter quam diplomata edenda regiafuerint, tanquam Hispania exhauriretur, cum quidem et Hierosolymam semper et Romamnon modo ius fasque, sed laudabile fuerit Apostoli Pauli, et sanctorum praeconio Patrum causa religionis eleemosynas mitti: et nostrae hae tantulae in omnium Christianarum vtilitatem gentium, et Catholicae fidei defensionem et propagationem alendis propugnatoribus et propagatoribus impendantur? [Note: 42] Vellem viderent Proceres isti, quid egressi ex Romano Collegio Socij in Germania gerant: vellem suis spectarent oculis hîc multos Catholicorum nutantium sustineri, ne ruant: illic incitari confirmarique robustos, vt repugnent alacrius: vbique praemuniri seruarique innocentes pueros et adolescentes, ne deprauentur, quibus exitium certissimum imminebat: haereticorum multos corrigi, et ad Ecclesiae gremium reuocari: pertinacium redargui insaniam, coerceri ferociam, ne quantam anhelant, cladem et perniciem inferant. Totam ibi Societatem sublato alte vexillo Catholicae sanctitatis stare fortiter in acie inter furentium agmiua, vndique telis impiorum appetitam, de vita sua assidue dimicantem, nunquantela manu ponentem, nunquam certamen aduersus nouos terrarum illarum daemones remittentem, nullam interdiu capientem, nullam noctu quietem. Profecto talian si oculis vsurparent, vel certe cogitationi vellent Christiano sensu subiicere, non illi dolerent ad sacrosanctum id bellum, adeoque necessarium modicam argenti stipem conferri; sed bellum eiusmodi sanguine etiam suo foueri, intendique et confici vellent, ne tot fierent animarum strages, ne castissima sacra impurissimis deliramentis polluerentur, et monstra nequissima Lutherus et Caluinus de Christo Domino, quod horret animus, triumpharent. Haec, aiebat
Natalis, volo cognoscat Rex, intelligatque nobis quidem peracerbum accidisse non emendicare (nam id prositemur) sed quod visi fuerimus in conquirendis ad id opus adiumentis modestiae transiliisse fines. Verum cum id earitas, cum sum mane cessitas, cum Catholicae fidei defensio et salus Germaniae postularent, nihil ambigo, quin ratum sit vehementerque gratum habiturus. Ita animato Natali, et scripto etiam defensionibus explicatis, Prouincialis Araozius, Emmanuel Rector, Antonius Corduba, et AEgidius Consaluius (hi enim consulebantur) vehementer dissuasete, veriti ne incendium agitando maius excitaretur, et parum decore causa in saeculari foro disceptaretur. Araozium igitur allegat. Is illud quidem, vt Natalis Antistiti Hispalensi purgatus esset, renunciauit prorsus effectum, caeterum ab regio Senatu expressum hoc esse, vt spatium sistendi se quindecim dies ei prorogaretur: quo tempore Collegia suo arbitratu viseret: Senatum dissimulaturum. Id enim singularis honoris Societati haberi, cum Religionum aliarum Visitatoribus alienigenis nihil tale permitteretur. Quippe Natalem, quamuis Balearicus ortu esset, in [Note: 43 Natalis modestia itemque constantia,] mentem venerat inter exteros numerare. Duo inde vsque ab initio turbinis huius proposuit sibi Natalis semperque ante oculos habuit: alterum, vt cum magna Principum Hispanorum verecundia ageret, prouideretque quantum Deo iuuante humana mens posset, ne contra tendendo, aut quo alio modo offensionis causam daret. Ita docere Societatis Constitutiones agendum: ita tempus ferre: vsuque ipsocompertum, si aliter fiat, profici nihil. Alterum, vt nihilo tamen minus acriter fortiterque Societatis immunitatem integram tueretur: nec vllo modo ab Romanis sancita Pontificibus alieno tribunali subiiceret. Idcirco nunquam ipse in curiam adiit: nihil petiit: nihil, quod per acta publica concederetur, accepit. Eo tamen spatio, quo se non impedituros aiebant, non vt accepta ab illis potestate, sed quae sibi ab Sede Apostolica erat, vtens, Complutensis [Note: 44 et fiducia in Deo.] Collegijres ordinare aggreditur. Tamque laeto ac fidenti erat animo, quam se vnquam ante fuisse meminisset. Adeo, vt qui tantam constantiam et aequitatem animi intuebantur, suspicarentur Natalem minus credere vera esse, quae denunciarentur, sed simulata acficta: cum tamenre ipsa ille vera censeret: nec secus ac veris obuiam sedulo ire studeret. Verumtamen aequitas causae animum faciebat, et nuxilium, quod opportuno tempore a Deo sperabat affuturum. Dum Araozium vrget, vt videat quid spectari ex eius opera, et apud Principem gratia possit, ex facili intellexit, non multum in eo esse praesidij: enitendum tamen putauit, vt, quoniam hominem aduersus Praepositum Generalem, et Ioannem Polancum Secretarium nonnihil exacerbatum videbat, conciliaret, ac fidum faceret sibi: nec dubitauit nescio quid molesti, quod sibi quondam a Patribus iis acciderat, aperire, vt communicato dolore communicaret et medicinam. Denique quamuis norat Generali statutum esse Commissarij munus extinguere, tamen quo magis Araozium sibi Societatique obstringeret, denunciat, velle se duas in prouincias Castellam diuidere, et Commissarium loco absentis Borgiae declarare. Vtrum mallet, eligeret, praeesse alterutri prouinciarum, an esse Commissarius.
[Note: 45 Baeticam et Aragoniam quomodo absens composuerit.] Eodem tempore desperata Baeticam et Aragoniam adeundi potestate, earum Prouinciales, vnaque Ioannem Plazam, Ioannem Suarium atque Alfonsum Romanum euocat, datis litteris commmuniter ad Collegia, vt scribant ad se litteris arcanis quidquid erant praesenti dicturi de se rebusque Collegij: Rectoribus quoque admonitis, vt quae in vsum sui quisque Collegij fore existiment, nuncient, dicta etiam die, qua ad se, si placitum esset, venirent. His ita institutis ab Roderico Gomio conuenitur, qui [Note: 46 Rodericus Gomius vehementer pro Araozio laborat.] Madrito Complutum venerat. Apparebat aduenire commotum. Petit duos designari Patres, cum quibus de rebus grauissimis agat. Designat Natalis Prouincialem Baeticae, qui iam venerat, Bartholomaeum Bustamantium, et Antonium Cordubam. His Rodericus epistolam iussu Lainij a Polanco ad Natalem scriptam (quae nescio quo pacto ad eius peruenerat manus) recitat. Peream epistolam ad monebatur Natalis, vt Araozium, quam posset commodissime, verum omnino ab aula remoueret. Quam rem indignissime Rodericus ferebat: hanc esse plane insectationem, vexationem, inuidiam. Quid commisisset, quamobrem esset ablegandus infelix ille Pater? ad haec non contumeliis, nec minis abstinere. Denique Natali aperte denunciarent, Araozio se nullo modo deesse posse. Haec Natalis vbi audiuit, iubet vtrumque diuersos secedere; quaeque tum ex Lainij epistola, tum ex Roderico audiuissent, in commentarium referre. Acrior epistola erat, sed in extrema clausula arbitrio tandem Natalis res tota permittebatur. Nec potuit teneri Rodericus, quin ipsemet rursus Natali conuento, grauiterque comquestus Araozij patrocinium profiteretur: eum sibi amicum identidem fremens. Ad quae Natalis, quantum liceret cum Generalis auctoritati, tum praesenti tempori seruiens, Nihil est quod verearis, inquit, ninil Araozio grauius fiet: et meus amicus et frater est. Patrem Generalem quid impulerit, vt ita scriberet, compertum non habeo: sed quandoquidem scripsit, haud dubie graui aliqua delatione commotus est. Idem tamen, qui iratus initio videbatur, extrerna epistola placatum se ostendit. Facere certe pro munere sibi credito nequaquam potuit, quin quas rationes existimaret ad priuatum et publicum Societatis bonum pertinere, mihi significaret. At, nequid incommodi inde eueniret, rem integram eidem mihi permisit, sciens me negotij statum in re praesenti certius posse cognoscere, et videre quid ex vsusit. Itaque epistola Generalis cum ad postremum existimationem rei totam mihi permittat, nulla est. Ego vero nihil faciam, nisi quod me facturum paulo ante Araozio dixi. Feram illi optionem, vt eligat, malit ne Commissarius, an Prouincialis esse. Hîc Rodericus interfatur: Video, Pater, video quid agatis. Non ita rudis sum rerum, quin sciam Commissarij munus extraordinarium esse, incertumque ac positum in arbitrio Generalis. Vultis nimirum in praesens hoc titulo onerare hunc hominem, vtmox, quemadmodum vobis commodum erit, in ordinem redigatis. Spondeto mihi id muneris bona fide Araozio demandatum iri, nec abrogandum. Natalis demirans vnde ea rerum cognitio Roderico in aula, quantum in se sit, quod ille volebat, spondet, suum illud pristinum tenens consilium, vt omnem offensionum
omni ope materiam summouens, rem quam minimo posset motu strepituque componeret: deinde, vt si quid agendum praeterea acrius Generali videretur, rem integram ei quoad liceret relinqueret.
Iam in exitu annus erat, cum ad suas visendas prouincias cum ea formula interrogationum qua ipse vtebatur, vt ex ea Sociorum statum cognoscerent, Bustamantio et Cordesio dimissis ipse aliquanto spatij rursus sibi protogato properanter [Note: 48 Villaregiensis domus Probationis recepta.] regni Toletani domicilia inuisit. Accersitu Ioannis Pacieci Villaregium venit; cogitantique Collegium ibi extruere, de quo etiam cum Borgia ante conuenerat, auctor fuit potius domus Probationis instituendae: eaque transacta institutio est, quamuis nonnisi sexto post anno effectum habuerit. [Note: 49 Belmontani Collegij status.] Belmonte Sociorum industriam, ac Rectoris praecipue boni Petri Seuillani miratus est. Angusto loco erant: templo perangusto vtebantur: et fructum peramplum afferebant. Conchae, quod reliquum erat desitu rationeque aedificij, cum fundatore Marquina transegit: atque vt Doctor Vergara (is Complutensis Collegijre studioque patererat) extra aedes Collegij famulo populari contentus degeret: quod haud mediocris dexteritatis fuit. Complutum inde reuersus, ex Patribus, qui ex Aragonia et Baeticaredierant, earum prouinciarum [Note: 50 Ioannes Plaza Prouincialis Baetica creatur.] statu cognito, Plazam Baeticae Bustamantij loco dudum quietem orantis praefecit, ipso Bustamantio Collegij Hispalensis, quod magna accipiebat incrementa, Superinten dente creato. Aragoniam obtinere Cordesium iussit. Deinde cum omnes edocuisset, quid fieri placeret in prouinciis suis, deque nouis creandis Prouincialibus et Commissario consuluisset, dimisit. Multa hoc [Note: 51 Ramirij caritas et concionum pondus.] eodem tempore in Hispania Socij praeclare gesserunt. Doctoris Ioannis Ramirij Christiana inprimis eminuit caritas et facundia.
Toleti adeo desaeuiit hiems, vt gelu concreti extinctique inopum quidam inuenti sint. Hoc vt audiuit Ramirius, locupletiorum malignitatem, quasi immanitatem barbaram pro concione detestatus, quod plenis vestium capsis, mallent iis tineas pascere, quam vitam hominum conseruare, quam Christo Domino in suis pauperibus animam prae gelu agenti subuenire; duos viros nobiles spectataeque virtutis nominatim designauit, ad quos, qui vltimae illi necessitati Christiano animo ire obuiam vellent, quod videretur, deferrent. Tantum pecuniae, tantum est collatum vestimentorum, vt indigentibus tota vrbe diligenter ostiatim conquisitis; exploratis etiam, quorum pudor inopiam occultabat, nemini non sit abunde consultum. Ipse Ramirius pauperum adibat domos (et quidem ea voluntate, vt amoenos adire se hortos soleret dicere) tum vt miseros allocutione solaretur, tum vt perspectam calamitatem pro concione referens et se et auditores acrius permoueret. Eodem procurante decretum est, ne nouis Christianis ius esset. AEthiopica mancipia comparare, cum animaduersum esset ab plerisque dominorum per impiam simulationem specie tenus Christianis simplices homunciones ad foedam Mahometi superstitionem abduci. Quo vero apud Toletanos Ramirius loco esset, illud pro raro habitum est argumento, quod communi consilio cum litteris publicis publico ciuitatis signo impressis. certum hominem in Lusitaniam vsque misere ad Borgiam rogatum, ne Ramirium, quod inaudierant eum cogitare, ereptum sibi, alio mitteret. Hoc ciuitatis iudicium, qui talia obseruant, eo pluris aestimabant, quod in eo genere nullum vnquam accidisse par memorabant; cum tanta sit Toletani populi maiestas, vt concionatores quamlibet praestantes beneficio sit excipi ab eo, nedum soleat de quopiam obtinendo ipse certare. Non tamen, quamdiu cupiebat, Ramirio frui potuit, cum oporteret aliis quoque eum ciuitatibus euangelizare regnum Dei. Vere itaque exacto Barcinonem missus, ibi quoque [Note: 52 Barcinonensis ciuitatis in Sociatatem caritas.] rem optime gessit. Barcinonensis ciuitas erga nostrum Ordinem se egregiê piam semper atque benignam praebuit: praeque caeteris pignoribus illud a concilio regio praebitum hoc anno est. Misêre hominem ad Collegium, qui aliquantum pecuniae eleemosynae nomine deferens, totius concilij verbis diceret, cognouisse ipsos quam vtilis in publicum Sociorum opera esset, ac rogare, vt ab Generali Praeposito vicissim communicatione benefactorum Societatis ipsis impetrarent. Cui voluntati satisfieri in omnes partes non potuit. Responsum est enim quomodo aliis quoque idem petentibus ciuitatibus respondebatur: id doni non vniuerse corpori ciuium, sed hominibus viritim solere concedi. Hoc publicae, illud priuatae fuit erga Collegium caritatis in dicium. Cum Patres aedificij inchoandi cogitationem contra ac statuerant, abiecissent, quia alterum tantum pecuniae, quam quantum ipsi haberent, necessarium erat: eam rem vbi vir nobilis de fabris cognouit, vltro quantum in impensas opus erat, suppleuit. Ita insequenti anno [Note: 53 Cordesit Prouincialis virtus.] aedificatio coepta. Cordesij Prouincialis magna ex parte haec agebat virtus, qui et domi optime instituebat Socios, et quacunquere posset, ciuitatem sedulo adiuuabat. Isteneram aetatem, quod ad hanc diem Barcinone non fiebat, instituere fidei rudimentis coepit. Quam ad rem cum puerorum agmina ingentia confluerent, natu simul grandium ac nobilium haud parua conueniebat manus, vt Prouincialem inter pueros Christi causa repuerascentem spectaret.
[Note: 54 Collegij in maiore Baleari exordium.] Ex hoc Collegio missa etiam hoc anno in maiorem Balearem colonia est. Martio mense Guilielmus Rocafolius (de Rocaful populares vocant) Prorex, et Iurati eius insulae ad Natalem scripsere impense rogantes aliquot de So cietate, ac nominatim Ioannem Verdolaium ad se mitti. Templum, vectigal, omnia prompta esse, praeter domum, quam non emerint, vt electio situs Sociis, qui mitterentur, integra esset. Natalis (qui tamen debebat aliquid patriae) rem Cordesio delegauit. Is Augusto mense quinque Socios misit. Tres leucas aduentantibus processit obuiam Prorex. Decimo Kalendas Septembris vrbem ingressi sunt cum duobus laicis Franciscus Boldo Rector, Ioannes Verdolaius, et Hieronymus Mursacerdotes. Laetissima ciuitas, et praecipue Iacobus Arnedus Episcopus excepit. Apud Doctorem Ioannem Abrinium indidem ciuem, qui cognitis in Hispania Patribus auctoritate ac pietate pollens magna pars accersendi Collegij fuerat, aliquot dies hosbitaliter habiti. Assignata dein est sacra aedes Deiparae, quam Montis Sion appellant, vnde Maioricensi Collegio inditum nomen. Paruula erat aedes, sed editissimo
vrbis loco, valde salubri: et circa ad amplificationem spatium opportune patebat. Ibi Deo et Deipara auspice munera in animarum opem solennia aggressi, non modo quod aliis quoque locis vsu venit, sensim effecere, vt celebrior esset vsurpatio mysteriorum, diuini cultus maiestas augustior, cognitio maior Christianae doctrinae, misericordiae opera impensius omne genus exercerentur, et alia saepius memorata; sed et vt partes, in quas tota ciuitas scissa erat, abolerentur. Neque haec solum in vrbe ipsa (cui Palma est nomen, quanquam vulgo nomine eodem insulae Maioricam vocant) verum etiam per omnem insulam sane pagis frequentem gesta eo procliuiûs, quo gens ad omnem Christianam laudem habilior est. Quoniam pertenuis principio attributa dos erat, diu Collegium collatitia stipe, quam sane benigne populus suggerebat, vixit. Additae mox scholae, et aedificia templi Collegiique, et vectigalia, quae et Patrum eius tempestatis in iuuanda ciuitate industriam et ciuitatis in muniendo Collegio benignitatem exaequo testantur.
[Note: 55 Conuersiones duae insignas Hispali.] Hispali Societatis existimationem duorum inprimis vitae mutatio insignis ad vulgus auxit. Clericus erat alter nondum sacerdos: alter sacerdos et honoratus: vterque dedecus sacri Ordinis, plebis fabula. Clericus graui correptus morbo, alteque sopitus visus sibi videre est daemonum horrendum agmen in se facto impetu irruentium. Quo in pauore prope exanimatus cum circumspexisset, si qua vel auxilium, vel effugium se offerret, vidit homines Societatis pro sese pugnantes: quorum tandem operâ factum est, ne opprimeretur. Inde intelligens, quo praesidio vellet Deus vti ad eruendum se e faucibus tartari, coepit itare ad Collegium, expiatisque prioris vitae noxis homine et Christiano, et Clerico dignam instituit nouam. Sacerdos per aestatem in Montium Marianorum oppidum ad instaurandas rusticatione vires secesserat. Venit in id oppidum Ioannes Suarius Rector, qui per eos montes caelo venaturus siluestris turbae animas vagabatur. Conciliatur, vti facile peregre fit, et de industria id agente Rectore, consuetudo: sensimque vti saltem primae hebdomadae exercitiis operam det, sacerdos adducitur. In Religiosorum coenobium ambo secedunt. Hîc principio ita delicate sacerdos, glorioseque et impotenter agere, vt Religiosis hospitibus haud parum molestiarum crearet: nec totum vni illi capiendo coenobium [Note: 56 Exercitiorum spiritualium vis.] esset satis. At non multis post diebus diuina gratia in hominis cor illapsa prorsus alter videri. Angusta contentus cellula non immani iactatione molestus iam esse: sed lacrymis et singultibus intempesta nocte dormientium quietem interpellare. Hispalis tota mox reuersum pro nouo homine mirabatur. Neque deerant rerum ignari, qui tantam conuersionem vitio cerebri, aut aegritudini vehementi tribuerent, praesertim cum viderent sacerdotiis se multis et pinguibus exonerare molientem. Ille vero se tum demum sapere coepisse intelligens, constanter propositum tenuit: et obiicientibus in ea vitae noua forma minime perseueraturum, illud responsi dabat: Si minus quoad viuam, at vnum mensem, at certe hunc diem abstinuero a peccatis: nec vsque magis luendarum poenarum aceruum accumularo. Montibus in iisdem Suarius quatuordecim presbyteris persuasit, vt Hispalim profecti, parumper exercendo spiritui, munerique suo reputando et cognoscendo sancti in orij quicte vacarent. Duo enim praecipue solebat ille sequi; alterum, vt ante omnia in Pastoribus ac ducibus populi studium verae pietatis insereret: alterum, vt ad hosce, quales vellet, singendos tanquam vnico et singulari praesidio ascetica anachoresi vteretur. Animaduertebanthos fructus tum sacri Quaesitores, tum Vicarius Hispalensis, summisque laudibus efferebant. Atque illi, vt sincera Christi fides vna cum litteris instillaretur iuuentuti [Note: 57 Schola Hispali instituuntur.] (posteaquam praecipuum ex Ludimagistris, quod in Lutheranorum laudem carmina edidisset, aliaque ob indicia comprehendi iusserant) is vt quos notauerat Clericos, traderet sanctis moribus imbuendos, institere, vt scholae aperirentur. quod factum est, auditoribus in quatuor classes distributis. Et sane vtrique, vbi poscebat vsus, benigne adhibebant operam Sociorum. In iis, quos ad fidem conuersos Quaesitores tradidere Patribus catechesim edocendos, fuit iuuenis annum circiter quintum et vigesimum agens: in quo memorabile perspectum est, nec praetermittendum diuinae praedestinationis indicium, et quantum sit Dei donum parentes sortiri Christianos. [Note: 58 Quantum sit Dei donum e parentibus nasci Christianis.] Is trimus vna cum matre et fratre a piratis e Corsica insula abreptus, Aligerium primo, inde Constantinopolim ducitur. Matre ac fratre redemptis inter Mahometanos infans rerum ignarus omnium recutitus, in impia gentis religione adolescit cultor etiam ipse Mahometi. Vbi se roborauit aetas, aggregatur piratis: cum quibus ad Ibericum mare praedaturus nauigans, praeda fuit. Quadriennium et eo amplius in Hispaniae portu captiuus seruiuit. Quo tempore nullis neque adhortatio nibus, neque blanditiis, neque promissis adduci potuit, vt animae suae aeternae saluti prospiceret, ac fieret Christianus: imo totus in eo erat, vt quoquo posset modo, certe fuga ad Turcas, et, vt putabat, ad suos euaderet. Ad extremum qua precibus, qua industria ita egerat, vt prompto redemptionis pretio iter pararet a Calpe mox enauigaturus, cum incidit in mulierem natu grandem. Ea vt hominem vidit, nescio quid eius figurae, quam paruuli filij in mente seruabat, visa agnoscere, velut perculsa constitit. Cumque haerens in obtutu, perlustransque oculis totum, cuias esset rogasset: illeque se Turcam et Constantinopolitanum esse respondisset, contra mulier plus plusque faciem filij noscitans ac deprehendens, speque repentina et materno sensu commota: Non ita est, inquit, Christianus es, et filius meus. Delirare visa est iuueni anus: saepiusque eadem affirmantem modo cum risu, modo cum stomacho abigit. At illa constantia sane, quae matrem probaret, ad Praetorem adit; rem aperit, se non dubitare hunc esse filium suum. Ita olim vna captos, ita se redemptam, ita eo loci venisse. Consentire in iuuene lineamenta, et oris figuram: consentire aetatem. Si haec haud satis argumento essent, nudarent: in certa parte corporis geminos repertum iri naeuos. Haud negligendum iudicium ratus Praetor, spoliari captiuum
iubet: et ecce naeui, quos mulier dixerat, palam cernuntur ab omnibus. Hîc vero tanquam in comico exitu fit gratulatio et plausus. Iuuenis dumtaxat aliquamdiu stupens et attonitus haesit: tandemque matre alia super alia congerente signa, cum ipse quoque haud se pro filio habitum vnquam recordaretur, nec parentes nominare posset; tandem se Christo adiudicauit et matri. Sociis autem Hispalensibus, inter quos crudiendus versabatur, frequenti confessione peccatorum, et caetera pietate, miraque diuini panis fame placebat plurimum. Pari sedulitate in aliis Hispaniae Collegiis animorum negotia, et ferme vbique optabili cum euentu gerebantur. [Note: 59 Ioannis Auilae de Societate iudicium.] Quam sedulitatem diu animaduertens magnus ille vir Ioannes Auila non poterat contineri, quin etiam depraedicaret. Montellae, cum eius rei mentionem intulisset, felicem plane Montellam dixit, cui Collegium habere Societatis contigisset. Publicos seruos esse homines Societatis: atque adeo apud se ita quemque statuere debere, totidem se rarae fidei solertiaeque mancipia videre sua, quot ex ea viros videret.
Hoc statu rerum in Hispania non omnino tranquilla fuit Italia: quanquam Romae maiora in dies incrementa Societas capiebat. Ibi iam numerus Sociorum ducenti sexaginta: quorum centum acnonaginta in Romano Collegio: quod et virtutis et litterarum studiis, vt cum maxime florebat: nec paruum extremo anno subsidium ab iis, quos Natalis ex Hispania miserat, accepit. [Note: 60 Perpiniani Romae existimatio,] Vbi Petrus Perpinianus auditus est, agnoscentibus maiorum suorum ornamenta Romanis, eaque ad se a peregrino referri homine gaudentibus, approbationem ac plausum peperit sibi, laudem [Note: 61 et Benadicti Pereriae.] et gloriam Deo, existimationem familiae. Ingenti quoque fama Benedictus Pereria, quam concionibus aliquot in templo Professorum cum excellentis facultatis significatione habitis haud modice auxerat, factus paulo ante sacerdos iterum docere Philosophiam aggressus est, quinque et triginta de Societate, octoginta externis auditoribus. Vniuersa discentium summa circiter octingenti iam censebantur. Cupide viri principes Cardinalesque tum gymnasium, tum [Note: 62 Romani Collegij laus.] interiores Collegij visebant aedes. In gymnasio viam rationemque docendi, Magistrorum ac disciplinarum multitudinem et varietatem, disputationum frequentiam et ardorem, ad haec coniuncta cum humana scientia caelestis sapientiae studia mirabantur. Interius vero in Coliegij septis sancta in paupertate Christiana munditia, tam arcto loco multitudo tanta: in multitudine nationum varietas: in varietate adeo numerosa tantus animorum morumque consensus: praeterea silentium et quies admirabilis erat. Praecipui amen e Societate viri bonam valetudinem ac vires integras in tot angustiis, tantaque litterarum ac pietatis contentione pro diuino beneficio numerabant Sed illud ante omnia videbatur quasi perenne miraculum, nullo vectigali certo non ali modo tot capita, sed suppetere etiam vnde in sarta tecta, concinnandasque subinde nouas et extruendas aedes sumptus haud exigui fierent. Marchio quoque Vallensis a Pontifice potestate facta intra Collegij adyta penetrandi, quaeque donarat, tecta olim sua reuisendi: ea vix agnouit, vixque oculis credebat in eam, quam cernebat, formam tam opportune pro loco, nec incommode, nec sane ineleganter redigi potuisse. Praeter numerum, vt appellabat, filiorum, ex quibus, vt quisque proximus occurrisset, iucunde nationem sciscitabatur, gnara aliquid fere longinquum ac peregrinum responsum iri: admirata est officinas, quas ad omnes prope humani vsus necessitares veluti iusto in oppido institutas vidit. Sed nulla re commota perinde est, quam cum Rector Sebastianus Romaeus schedulas ostendit: in quibus opera descripta erant humilia et aspera, quae sibi proxime iniungi certatim flagitarant. Ad earum auditionem conspectumque rerum, quasi quae de antiquis Monachis fando acceperat, in conspectu haberet, optima femina prae sensus dulcedine illacrymauit. Plus [Note: 63] octoginta hoc anno Romae in Societatem admissi, nec multo pauciores in varias dimissi prouincias. Plerique antequam domum admitterentur, in publico incurabilium valetudinario specimen dabant sui, adeo vt, cum aliis alij succederent, perpetuo ibi septeni octoniue degerent, exemplo et operâ cum aegris, tum nosocomij administris et curatoribus opportuni. Menstrua ferme cuiusque erat commoratio. Qui id spatij obiissent, domum inter Tirones receptu, locum in valetudinario veterrimis petitorum cedebant. [Note: 64 Tiro ad Societasem diuino monitu reuocatus.] E Tironibus fuit vnus nobili genere, qui cum multis precibus Societatem impetrasset, vix duabus horis, postquam fuerat domum admissus, adeo moerere angique coepit, et a diabolo concuti, vt prorsus eodem die fuerit remittendus ad suos: at vbi domum venit, repente tetra ea nubes, quam daemon offuderat, ex oculis, tanquam obiectum velum amotum manu esset, euanuit. Iamque quam sibi turpiter esset illusum, quantum boni habuisset in manibus, quantam per socordiam eripi esset passus, dolenter inspicienti accessit ad interiorem vocem, exterior quoque clementissimi Numinis admonitio. Febri corripitur, qua aliquot dies vexatus, tantum luce vique diuina profecit, vt vouerit se, vbi conualuisset, ad deserta turpiter castra rediturum. Nec moram fecit febris. Tanquam munere, ad quod immissa erat, perfuncta, die eodem abstessit: nec ille voti distulit fidem.
[Note: 65 Aegidij Montani mors et oblatum ei visum.] Haud minus feliciter actum est cum AEgidio Montano natione Belga. Is cum in monte Politiano doceret, nemine Moderatorum conscio, nec sine ciuium offensione repentino quodam impetu Perusiam discessit. Romam inde euocatus, cum poena commissi obedienter suscepta in erudiendis in tertia Grammaticae classe pueris exerceretur, in grauem incidit morbum; vnde etiam sub latus est. Post eius mortem Emmanuel Sa in publica adhortatione haec Sociis narrauit. Nocte intempesta dum vigilat ille, videtque, cubiculum, in quo iacebat, totum magno iucundoque completum lumine; dein visum ipsum sibi AEgidium cubiculi tecto patefacto, ita vt caelum pateret, sustolli in altum, et quasi plumbea circumdatum veste, quae, tanquam colliquescente sensim et collabente plumbo, quo ipse altius attollebatur, hoc fiebat leuior. Cumque euectus
tandem vsque ad solium augustissimum Dei esset, nec auderet oculos ad eius conspectum erigere, conscientia cuiusdam peccati (quod fuisse creditum est illam ex Monte Politiano fugam) iussum a Deo bono animo esse; seque intueri: iam condonatam noxam, cuius puderet. Cum igitur animo ex iis verbis sumpto, fixisset in Deum oculos, eoque spectaculo fruitus aliquamdiu esset, cognouisse die Annunciationis Deiparae hora diei suprema sibi moriendum, et annuo circiter spatio duos insignes Collegij homines ereptum iri. Haec ab AEgidio, antequam moreretur, sibi aliisque Patribus narrata Emmanuel publice affirmauit, nec dubitare vera, quandoquidem dicta omnino die horaque expirasset. His peruulgatis haud paucos Patrum cura incessit, et ipsummet, vt profitebatur, Emmanuelem. Nam, tametsi haud facile quisquam supra caeteros eminere ducebat sese; tamen interpretatio multos faciebat insignes. Cunctisque ad emigrandum, si Deo placeret, se comparantibus, tandem, vti proximo anno referam, Hieronymus Bassus, et Leo Lillus visi praedictionem implere.
[Note: 66 Precationum vis.] Ex iis, qui ad varias sunt missi prouincias verno tempore, cum satis magnum examen Laurero haberet iter, incidere in Episcopum, qui stipe vltro porrecta, eos rogauit, pro Cardinali, qui Romam petens, periculose aeger in via substiterat, preces ad Deum funderent. Illi positis eodem loco genibus aliquantum orarunt: eodemque prope momento, vt Episcopus postea Romae narrauit, leuatus morbo est Cardinalis. Singulare Dei et hominum patrocinium alij in periculis [Note: 67 Insigne earitatis exemplum erga nostros peregrinos.] experti sunt. Franciscus Granata, qui Neapolim cum quatuor Sociis mittebatur ad eius prouinciae Siculaeque subsidium, Velitris incidit in Hispanum hominem (dignus est cuius nomen non ignoretur: Franciscus Carrillius vocabatur) totius nostrae nationis, ac nominatim Salmeronis perstudiosum. Is vbi cognouit homines de Societate esse, dimisso eorum, cum quibus ibat, comitatu, peditemse peditibus Dei famulis comitem adiunxit, velut indulgentissimus ac prouidus pater commoditates eorum omnes vbique procurans. Et quia Granatam viae labor morbo implicarat, si forte equum nancisceretur, pergens ipse pedibus, inscendere eum cogebat. Sed vltimum mox caritatis ostendit. Consilium fuerat ab Caieta nauigare: sed vento prohibiti, dum pedibus pergunt, quadam insilua in latrones incidêre. Quos procul conspicatus Carrillius, conuersus ad comites, ita fatur: Patres, en latrones: sed bono estote animo. ego monebo, vt ne vos attingant: in me, quidquid libet, crudelitatis expromant. Quod si laedere vos voluerint, certum est mihi vel capite meo prohibere: felicemque putabo me, si pro tuendis vobis moriar. Quod si postquam occiderint me, vexare vos velint, dicite id, quod est, nihil vobis esse, quod rapiant: sed vt spolient me: in sinu haud auri parum inuenturos: eo saturati forsitan vobis parcent. Haec locutus cogi voluit in globum Socios: interque eos et latrones manu ferro admota medium obiecit sese. Facile est cogitare vt affecti animo sint Religiosi viatores, vbi ignotum sibi antea virum, post tot beneficia, viderunt etiam muri pro se ita paratum. Procedebant pari solicitudine, ille ferro Religiosos, hi precibus ad Deum et ad homines fusis propugnatorem suum defensuri: inuicemque soliciti, neutri periculum vel sentiebant vel curabant suum. Quam caritatem Deus acceptam habuit: latronesque siue terrore, siue religione, siue qua alia iniecta mente, ita. continuit, vt nec propius accesserint, nec quidquam cuiquam [Note: 68 Socij quidam non recepti in triremem, praedonum sic manus euadunt.] afferre noxae conati sint. Secus euenit Vicecomiti Cicadae, atque Ludouico Osorio in Hispaniam transmissuris. Hi promiserant e Sicilia, vnde soluebant, quatuor e Societate, qui ad Indiam mittebantur, secum traiecturos: verum vbi conscensio facta est, nullae valuere preces, nullae allegationes, vt reciperent eos, cum tamen affatim aliorum, etiam feminarum admitterent. Quid futurum fuerit, si illud secum famulorum Dei praesidium haberent, vt incompertum mortalibus est, ita, si quod euenit, euenturum erat, apparuit modico illi Indiarum supplemento pepercisse Deum. Vix enim cum trireme ac celoce altum ingressos cepere et abduxere piratae Turcae, magno Christianorum incommodo, ex ea quoque parte, quod tum captus est puer Scipio Cicada: qui dein nulla mercede liberari cum potuisset, Constantinopoli in paedagogium Ottomannicum inclusus, Christo impie deserto, in Baxam praenobilem, grauemque Christianis rebus hostem euasit. Multique animaduerterunt superiore anno male munitam nauem, quae Socios et aegros sibi commissos reportabat milites, ab viginti septem triremium oppugnatione euasisse saluam: et nunc, quae illos reiecerant, quamuis optime viris et armis instructas miserrime periisse.
In iuuandis Romae mortalibus egregie fructuoseque tum a Collegij, tum a domus Professae [Note: 69 Collegii Romani industria in iuuandis proximis.] incolis laboratum. Collegij alumni non modo multos populos per consuetas litterarum vacationes egressi Vrbe, sed haud pauciores ipsa in Vrbe diebus feriatis excoluere. In plateas et frequentiora digressi compita rusticanos homines, vbi capita fidei ad salutem necessaria edocuerant quam quisque posset plurimos, pellicere ad expiandos confessione animos nitebantur. Quos cum rei necessitatem grauitatemque, tum incertos vitae casus memorantes, perraram opportunitatem, diuinae gratiae amicitiaeque ad omnia vtilitatem explicando permouissent, suo quisque cum agmine ad Collegium, mirantibus per viam, et Deum laudantibus spectatoribus, redibant. Hîc vnum in locum, qui ferme vna erat ex musaei capacioribus exedris, congregatos viam recte confitendi paucis edocebant: tum spatio aliquanto ad repetenda memoria peccata, et excutiendam conscientiam praescripto, multis aduocatis sacerdotibus, vt ad sua quoque negotia piae turbae superesset dies; celeriter audiendos curabant, necraro egenti oribus aliquid simul ad vitam subsidij vel e domestica tenuitate, vel e piorum benignitate, itemque non habentibus rosaria, et (siqui nossent legere) pios libellos tribuebant. Ad Professorum domum cum caeteri suo quisque in munere, tum praecipue Franciscus Strada ante, et Lainius post meridiem e suggestu cum approbatione et fructu conuertendis ad
Deum, ac perficiendis ciuium animis salutiferis [Note: 70 Lainij auctoritas.] vocibus institere. Lainij auctoritas indies amplior. Super conceptis orandi formulis (Collectas vocant) quibus Ecclesia pro variis annitemporibus in sacrificio vtitur, disserebat, saepe decem, eoque plurium Cardinalium in consessu, caeterorumque Romanae curiae Principum ac Praesulum supra quam credi facile queat, corona. Quos in angustiis templi mirum erat tam patienter ferre calefactum grauemque halitum, tum premi se vrgerique: praeterquam quod peranguste sedendum, interdum etiam standum erat, et alia subeunda, quae fert in angusto conferta multitudo. Cum sacro lustrandus fonte in diui Petri basilica Iudaeus esset ab Duce Vrbinate missus, delectus a Carolo Borromaeo Cardinali Lainius est, qui in ea celebritate verba faceret. Interfuere quindecim sacra purpura insignes Patres, et praeter innumeram Praesulum, atque Christiani populi multitudinem, prope cuncti Hebraei: quos proposita poena adesse Cardinalis Sabellus iusserat. Duas horas concio tenuit cum ad miratione ac plausu etiam perfidae turbae: nec paucis mollescere ac nutare dura et obstinata mens coepit. Ipsimet praedicabant inde vsque ab multo aeuo parem concionatorem auditum non esse. Nec solum publicis adhortationibus tantum apud omnes, sed plurimum consilio ac prudentia apud omnes Lainius valebat, penes quos summa rerum et sanctae Ecclesiae gubernacula erant. Eius sententia in perplexis et ancipitibus Christianae reipublicae rebus habebatur quam tutissima: eamque Principes, quam scripto dari volebant, nunquam fere non sequebantur. Vidi ego (vt id documento sit) sententiam, qua ad extremum superiorem annum, cum Concilium Pontifex, quod petebatur, nouum cogitaret edicere, grauissimis rationibus dissuasit, ne iniuria Tridentino iam coepto fieret: vnde effectum est, vt nouum nequaquam ediceretur. Deinde cum iussus esset in formulam, qua ad edicendum Concilium diploma concipiebatur, censuram scribere; ipsum diploma omnino ad ea, quae ipse haud pauca notauit, accommodatum animaduerti. At domestici tanti ducis modestiam, ardentemque imitati caritatem, consueta professionis ministeria nouo semper ardore tractabant, et optato successu, Deo iuuante suorum famulorum conatus: quod plus in eius fauore, quam in opera [Note: 71 Vic procationis.] reponebant sua. Id adeo in reconcilianda cum viro coniuge perspectum est. Quae grauiter aegro corpore, sed periculosius laborans ab animo obfirmata nunquam viro, qua se credebat laesam, condonare iniuriam, nostri sacerdotis, qui aduocatus erat, cum hortamenta omnia respuisset; vbi is ante Domini Iesu in eo cubiculo e cruce pendentis effigiem procubuit in genua, diuque orando perstitit, rursus interrogata, quid consilij caperet, eius nutui sese obedienter permisit.
Secundissime etiam cessit res in Pauli Quarti Pontificis cognatis ad vltimum supplicium bene ferendum iuuandis. Celebrauere tum rem longe lateque sermones hominum, litteraeque; omnibus consentientibus eosmelius res aduersas [Note: 72 Ioannis Carraffae et aliorum memorabilis in morte subeunda pietas.] tulisse, quam prosperas. Nocte, quae Martias Nonas praecessit, supremo affecti supplicio Carolus Carraffa Cardinalis, Ioannes Carraffa Montorij Comes, dein Palliani Dux, huiusque sororis vir Comes Allifanus, et consobrinus Leonardus Cardines: dieque insequenti tres postremi ad Pontem AElium spectaculo propositi insigne praebuerunt documentum inconstantiae humanarum rerum, cum tota Vrbs, quos paulo ante rerum dominos intuita erat, in summum infortunium deiectos spectaret attonita: iamque non solum restinctis tali exemplo odiis, sed fama etiam constantiae et magni animi, quo vltimum illud miseriarum tulerant, amore conciliato passim miseraretur. Et quidem Ioanni Carraffae putatur Deus tam sanctum vitae finem largitus, quod semper bonorum amans virorum, ac benignus in egenos fuisset: olimque Neapoli in Sodalitatem, quam Candidorum vocabant, talia curantem adscriptus, libenter consueuisset praesto esse morte multandis. Is desperatum prope de vita cum intellexit, cura omni ad ornandam mortem, et casum quemlibet, quo animo generositatem suam et Christianam decebat, perferendum conuersa; Lainium rogauit, vti Patrum aliquem ad se mitteret, qui animam suam tempore illo supremo regeret. Missus est Ioannes Baptista Peruscus Romanus, vir prudentia eximia, et omni genere virtutis excellens. Cum eo Ioannes de patria caelesti sermones, de vanitate mortalium rerum, de beneficiis diuinis, deque admirabilibus viis, quibus ad aeternam salutem caelestis Pater, quos elegit, perducit, frequentes prolixeque habens, dicere erat solitus, pluris se facere calamitatem illam carceris, quam praeteritam felicitatem, maioreque in Dei beneficio ponere, Nimirum quod felicitas, vt solet, pene abstulisset, calamitas dedisset mentem. Vndecim diebus, qui finem praecessere, heb domadae primae exercitiis, semel quotidie ad eum in arcem Adrianae molis Perusco adeunte, operam dedit. Tereo tempore meditationem instituit mortis, ita animum componens, ac si iamiam abiturus esset. Peracta generali confessione, inde vsque ex quo sapere coepit exorsus, quater Christi Domini sanctissimum corpus suscepit, Sacrum quotidie audiens: cui ministrare cupiebat, si sacerdos permisisset. Erant quadragenarij ieiunij dies: quod salutare institutum cum semper Dux etiam in secundo rerum cursu inuiolatum seruasset, nunc demum ad panem et aquam saepe nihil adhibebat; et crebro subibat flagellum, sedulo inter caetera curans, vt si quid cui aeris alieni deberet, exsolueretur. Si qui de spe vitae sermonem inferret, alia iubebat loqui: deque ea re suborientes sibi cogitationes, quasi tentamenta daemonis abigebat. [Note: 73] Quod si forte absolueretur, statuerat serio proculcare caducas res: cruceque Domini suscepta, intra Religiosa septa abdere sese. Quod se iam pridem ludibriis saeculi deprehensis agitasse animo confirmabat: et nunc tandem ita apud se deliberatum atque constitutum habere; si forte libertas daretur, nihil facturum prius, quam vt Lainio conuento, ei sese penitus traderet: quem hanc forte ob causam, quasi iam vnus Sociorum haudaliter, quam Nostrum Patrem in sermonibus appellabat. Citatus ad audiendam capitis sententiam, cum in Beatae Virginis laudem solennes
Officij preces recitaret, tantisper interquieuit, dum quod viator significabat, audiret. Vbi ille dixit, eodem vultu, nullo addito gestu verboue, luminibus in libellum restitutis, quod inchoarat, repetiit, et ad extremum est persecutus. Deinde cum Perusco, qui interuenit, perinde ac si nihil accidisset noui, disserere de rebus diuinis coepit. Intererat item Peruscus cum Causidicus prae dolore vix verba extricans prolatam contra eum sententiam capitis nunciauit. At Dux ad eum nuncium nil, nisi ante sacram effigiem prouoluitur in genua, Christoque Domino ac B. Virgini gratias agens solum deosculatur: tum in sermone instituto eadem, qua prius constantia, perrexit, nil titubante voce, nihilo turbidiore vultu, nulla pauoris aut perturbati animi apparente nota. Qua obtruncatus nocte est, vbi adfuore lictores ab arce S. Angeli ad turrem Noniam, qui destinatus erat supplicio locus, eum ducturi, primum B. Virgini, genibus ante eius imaginem humi fixis sese commendauit: tum paruula argentea cruce cum affixo Domino suscepta; Quamdiu hic mecum erit, inquit, nihil timebo: illudque salutis signum laeua sustinens, dextera epistolam, quam optimis refertam praeceptis (ea vulgo edita circumfertur, luce sane dignissima) scribere ad filium instituerat, absoluit. Dein inter lictores alto iter ingressus animo, quotquot obuios habuit arcis milites, ad recte viuendum alacriter adhortans, suam gestans crucem prope securus incessit. Iam Sodales Misericordiae, qui supplicio vltimo damnatis adesse solent, ad carcerem opperiebantur. Ad hos pauca fatus est magni apud eos viros exempli et motus, offerens et paratum quamuis poenam et quamuis acerbam subire necem. Vna ei dumtaxat molesta res erat, quod Peruscus confessarius suus abesset. Quare Praefectum carceri enixe rogat, vt propere accersendum curet. quod factum est illico. Et Peruscus rei ante ignarus cum altero sacerdote festinus aduolauit. [Note: 74] Dux interim haud sciens, num tempori aduenturus ille esset, apud sacerdotem, quem ducebant Sodales Misericordiae, cui Summus Pontifex plenam ei peccatorum ac poenarum indulgentiam impertiendi potestatem fecerat, confitetur. Moxque conspecto Perusco mire laetus, nunc vero sentire se ait, omnia sibi feliciter, atque e sententia euenire. Nimirum esse Deo curae salutem animae suae, quandoquidem votis adeo suis obsecundet. Seuocat itaque Patrem, eique aureum insigne Equitum S. Michaelis, quod ab Henrico Rege Galliae acceptum suspensum e collo gestabat, tradit. Schedulam (adeo erat sui potens) in qua descripta erat meditatio, quam vltimam Exercitiorum habuerat, ac piarum meditationum libellum reddit. Quas res secum de industria ex arce detulerat, addens valde curae sibi fuisse, ne perirent. Eidem suum rosarium donat, vt sit pro se Deum precandi monimentum. Rosarium item piaculare, quod commodatum acceperat, socio Perusci reddit, quaedam apud se piacularia grana retinens, quibus extremo in spiritu Indulgentiam consequeretur. Dein deductus in partem inferiorem carceris, cum Allifanum Comitem, et Leonardum Cardinem reperisset, ad eorum prouoluitur pedes: seque tanquam auctorem calamitatis eorum accusans, veniam supplex orat. Nihilo secius illi prostrati veniam ab Duce precantur. Videre erat humi abiectos nobilissimos viros tam forti animo, tanquam nulla instaret mors, ab se inuicem veniam precantes, et quemque auctorem se mali, supraque alios reum esse certatim profitentem. Ad hoc spectaculum praeclaros viros e Sodalitate Misericordiae admiratio, terror, miseratio. multi variique miscebant motus. Illi venia inuicem multum rogata, interseque arctissime complexi, et suauissime osculati, ad Sodales conuertuntur. Eos item, si qua re offendissent, vt condonare velint, per Christi Iesu caritatem obtestantur: eorumque in amplexus ruunt. Rursus postea segregantur, et alter nostrorum Patrum cum Leonardo et Comite secessit: apud Ducem Peruscus mansit. Iussit Dux recitari cruciatuum Christi Domini historiam a S. Ioanne perscriptam, aperto audiens capite, et cum magna veneratione id flectens, quoties sanctissimum Iesu nomen appellaretur. Post eam rogauit omnes, vt genua flecterent, secumque Litanias pronunciarent: quod factum est Perusco praeeunte, Duce pro se, caeteris pro eo precantibus. His varias ipsemet precationes ad Sanctos, quos habebat patronos, ac prae caeteris orationem S. Vincentij, qua testabatur nolle cuipiam diabolicae persuasioni praebere aurem, sed in sanctae Ecclesiae gremio mori, variosque subiecit Psalmos; illud, quantum apparebat, curans, vt mens occupata piis actionibus, nullam imbecillitati naturae [Note: 75] aut cogitationi noxiae locum daret. Saepeque ad Peruscum conuersus: Eia, Pater, aiebat, aliquid boni approperemus: tempus breue est, et auolat. Mox ducendus ad necem, Hanc, inquit, Christi Domini effigiem ad nostrum Patrem Generalem, vbi mortuus fuero, defer: rogaque vt memor sit mei; et hos trade libelios (secum habebat pios quosdam libellos, et argenteam illam significabat Christi effigiem, quam nunquam posuerat.) Vix ea dixerat, cum lictor adest, et ad supplicium vocat. Ad quam vocem demissus in genua quasi peritus orator ad Christum Dominum versus, Video, inquit, bone Iesu, magna te mecum vti misericordia, quod hanc viam, tanquam omnium mihi aptissimam ad me saluandum elegeris. Agnosco atque profiteor Domine meis sceleribus poenas deberi aeternas: tamen certa mihi fiducia est, non in me, sed inte, in visceribus misericordiae tuae, in pretioso sanguine tuo, quem fundere voluisti pro me; in sanctis vulneribus tuis: intra quae penetrare cupio, et ibi conquiescere, vt in foraminibus petrae, in cauerna maceriae, Dicebat etiam, Laus sit, Domine, sempiternae iustitiae tuae, quae fecit, vt Vicario tuo hanc mentem iniiceres, vt me mea ob scelera morti adiudicaret. Optime enim noras tu, sapientissime et indulgentissime Pater, aliam mihi viam salutis non esse. His dictis obtruncandus ibat hymnum, Te Deum laudamus percurrens; et identidem adstantes, si cui molestus aut iniuriosus fuisset, sibi vt ignoscerent, pro seque vt orationem Dominicam et salutationem Angelicam semel prome rent, rogitans. Ad supplicij vt ventum est locum, lictor vincturus eum, veniam de more precans, accedit. Ad quem Dux, Quid
est quod rogas? Age, frater, age fidenter, quod muneris est tui. Atque haec dicens dulci hominem stringit amplexu et osculatur: tum submissis rursum poplitibus paucisque Christum denuo allocutus, solennia verba confessionis generalis pronunciat, et absolutionis formulam proferre Peruscum iubet: qua prolata subiecit ipse Symbolum Apostolorum; eoque finito, collum securi subdidit: quod repente inter pronunciandum diuinissimum Saluatoris nomen abscissum est. Consimili constantia reliqui duo supremum casum tulere, et Leonardi e capite ab ceruice reuulso clare auditum est sanctissimum Iesu nomen. Comes Allifanus maioris submissionis gratia nudis pedibus ad supplicium volebat ire: sed permissus non est: et cognito quam pie Dux mortem oppetiisset, vltro Te Deum laudamus et ipse promens vadere coepit. Quod eo minus in eo viro nouum videbatur; quod is sententia necdum lata necis causaque pendente, hunc in modum solitus erat Leonardum affari: Nonne nos promisimus Deo, Leonarde, si vita concedatur, eius obsequio omnem mancipaturos? Quanto igitur maius beneficium sit, si, dum certa haec viget voluntas, nos ad se vocet? compendiumque viae faciens ac laborum ad idem in praesentia euehat praemium, ad quod multo post tempore euocaturus esset? Haec ego ex litteris excerpsi, quas, quo gesta sunt tempore, Polancus ad vniuersam Societatem dedit. Hand nescius sum adiici ab aliis multa, et piam quoque atque accommodatam meditationem referri, quam Dux super septem verbis a Domino in cruce prolatis habuerit: quod fortassis, antequam Peruscus aduocaretur, accidit: ideoque nulla eius apud Polancum memoria est. Nec vero videri potui aliena persequi, vbi Peruscus alterque sacerdos tanta pars fuere. Praeterquam quod illa mihi voluntas optima Ducis, qua nostrum Ordinem semper ante complexus, supremo tempore etiam cupiebat de Societate esse, et veluti vnum ex ea ferebat, repudianda nequaquam fuit.
[Note: 76 Missionum fructus.] Haec Romae dum fiunt, haud pauci, et in Vrbi vicina, et in remotiora etiam Italiae excurrêre loca, Christianae vbique sanctimoniae ardore ingenti ac labore statuentes signa, et pulcherrimam orientis Ecclesiae speciem reuocantes. Castella inuenta, in quibus ante quintum ac vigesimum aetatis annum nemini mos esset ad mensam diuinam accumbere: et vbi virgines nubiles, quanquam quocunque alio seu voluntas, seu vsus ferret, vagarentur, templum tamen ingredi, et Sacro interesse, opinione peruersissima, procul decoro haberetur. Imo et rusticanus homo inuentus, planeque rusticanus, qui cum puer salutationem modo Angelicam et precationem Dominicam, idque praue didicisset, assidue deinde in agro versatus et inter belluas, solem venerabatur, nihil se vidisse vtilius aut formosius dicens. Ei se nascenti cadentique septies dicere Pater noster et Aue Maria. Adeo hominum ingenia absque cultura siluescunt, et indita humanis mentibus in superstitionem paulatim degenerant semina pietatis. His omnibus aliisque zizaniis [Note: 77 Solertia aduersus impias voces.] euellendis feliciter insudatum. Ad infamem impiarum vocum consuetudinem extirpandam, optime adolescenti, qui sub extrema Paschalis ieiunij comes iuerat eius, quem modo nominaui, Perusci, simplex inuentum cessit. Dominico die Palmarum diu grauiterque in tartareum illud inuectus crimen, singulis auditorum ramulum sacrae oleae diuisit, iubens eum sibi e collo suspendere: et quoties daemon execrandi impetum iniiceret, aspicere eum, ac meminisse oleam signum esse pacis: sibique monimento datam, ne impie cum Deo pugnarent. Tam alte haec vox simplicibus populi insedit animis, vt deinde veluti prouerbio, si quando vel iratos viderent, vel audirent praui quid effundentes, alij alios admonerent: oleam inspectarent, oleae meminissent. [Note: 78 Emerius de Bonis rem praeclare gerit Lauelli.] Eadem Quadragesima Lauellum (est vrbs ea permodica Appuliae Dauniorum sexto a Venusia milliario prope Lucanos, in quibus etiam hodie numeratur) postulatu Antonij Florebelli eius Episcopi, qui Summo Pontifici a secretis erat, cuique plane multum Societas nostra debet; profectus est concionaturus Emerius de Bonis facultatis vir non vulgaris, caeterum virtutis eximiae. Ciuium animos ad alium concionatorem doctrinae fama insignem, sed apud Antistitem suspectae, conuersos reperit. Qua de causa non libenter ab Episcopo missum excipientes, volebant eum specimen suae facultatis praebere, vt ita exciperent, si placuisset. Negauit Emerius suggestum illud ab se ambiri: nec quidquam mercedis pro iis, quae obiret, muneribus sibi fas esse recipi, nodum mercedis spes eo duxerit. Quam facile venerit, tam non difficile abiturum. Flexit nonnihil eos haec aequitas animi; sed multo magis vbi eius interfuere Missae, commoti sunt. Sacrarum dignitate cerimoniarum, pronunciatione religiosa et graui, totius pietate maturitateque actionis (tanti interest in sacro praecone cuncta esse ad exemplum composita) qui primi sacrificantem videre delectati, cum fausta omnes admurmuratione discesserunt; inuitaruntque alios, vt postero die quasi nouae ac pulchrae diuinis operandi formae interesse vellent. Cumque postero die plures adfuissent, etiam hi deinceps alios adducebant, vt templum spectatoribus impleretur. In summa; cura abstitere experiundi facultatem dicendi, satis idoneum rati concionatorem, qui tam probatus erat sacerdos. Hoc autem praeiudicio imbuti, ac caetera etiam vitae pietate conciliati, vbi in suggestum processit, tum vero, nequaquam velut missum ab Vrbe, sed tanquam demissum e caelo audire hominem coeperunt, cateruatim ex oppidis propinquis remotisque promiscua omnium oidinum multitudine [Note: 79] confluente. Nimirum eo minus negotij Emerio fuit ad pietatem totius vrbis faciem renouare. Sanctissimum Christi Domini Corpus indecore asseruabatur, vt honorifica cellula pararetur, curauit. Idem ad decumbentes sine vllo honore deferebatur: paulo post magno comitatu, et cum facibus fere quinquagenis deducebant. Moriebantur aegri in viis ope omni destituti: nosocomium olim coeptum vt perficeretur operam dedit. Vsurpandi sacra mysteria nulla praeterquam in Paschate, tumque perfrigida
mentio erat. Sodalitatem instituit, iisque obstrinxit legibus, vt singulis mensibus homologesi animos expiarent, ac caelesti pane reficerent: iidemque stipem corrogarent, quam in egenos prae pudore latentes distribuerent. Quarum rerum cum primum perspecta sunt exempla, cum viri inter eos nobiles ad subsellia sacerdotum, et ad mensam diuinam accedere, vel pro foribus templi conspecti sunt mendicantes, miraculo prope fuere. Quo die eiectorum de templo negotiatorum sacra historia tractatur, valde Clerum permouit, vt multo deinceps accuratius communis psalmodiae cursum exequeretur: permouit autem ea maxime re, quod qui parum distincte decoreque canerent, eos dixit videri in templis non boues, [Note: 80] sed boum mugitus vendere. Vigebat ibi quoque infamis mos impia in Deum ac Diuos dicta iaciendi. Hoc ita crimen seuere pro concione detestatus est, vt Marchio, qui adfuit, protinus edicto grauem proposuerit poenam, qui in posterum tale scelus auderet: et vnius linguam, qui paulo post deprehensus in scelere est, fuerit transfixurus, nisi concionator intercessisset. Valuit tamen ille terror, et sacri praeconis incusatio vehemens, vt magna ex parte tartarea illa linguae intemperantia coerceretur. Haec populus commoda animaduertens, Emerium, quem principio abnuebat excipere, haud postea adduci porerat, vt perfunctum munere abire sineret. Verumtamen quoniam Societati non licebat per paucitatem operariorum ibi sedem figere, cum adhortatus Marchionem esset, vt e Franciscanorum Moderatoribus, quorum Lauelli coenobium est, impetraret viros, qui bene instituta conseruarent, quamuis inuitis omnibus, tandem abscessit. Romam primum reuersus, deinde Perusiam missus est: id Patribus curantibus, vt ad eas vrbes, in quibus fixa domicilia Societas habebat, subsidia inprimis idonea mitterent.
[Note: 81 Haeretici in Calabria reuocati ad sanam mentem.] Sub idem tempus Lucius Crucius et Ioannes Xauerius Calabriae salutarem opem tulerunt. Extiterat repente circa Consentiam et Montem Altum ingens haereticorum vis, adeo vt freti numero impij metuque perculsi, ne singuli comprehensi poenas darent, exire facto agmine oppidis, attrectare arma, et ad errorum stultitiam latrocinij furorem adiungere auderent. Capti circiter mille sexcenti: reliquorum pars magna ostentata veniae spe resipiscentibus, in oppida rediit. Ad hos ab errore deducendos, et confirmandos in veritate orthodoxos, Proregis et Cardinalis Gaddij Archiepiscopi Consentini postulatu sacerdotes duo, quos dixi, profecti sunt. In Monte Alto primum expurgando prospere laborarunt. Ex mul is, de quibus sumptum capite supplicium est, vno die octogintaocto in frusta concisi: ad quos Xauerius communiter post confessionem acrem adhibuit adhortationem. omnesque recte animati, recteque sentientes deducentibus singulos ad supplicium Patribus, subiere necem: nec quidquam miseri dolebant, nec querebantur aliud, quam sero tales Magistros venisse: si duos citius menses aduenissent, haudquaquam se in eam insaniam tantamque calamitatem fuisse lapsuros. Duo dumtaxat tam numerosa in turba pertinaces fuere: quorum alter inter haereticos magno erat in pretio, et Praedicator appellabatur, homo agrestis, Latine ignarus, nec quidquam sciens, nisi impium errorum carmen: quod iisdem semper verbis frequentissime iteratum, quamuis brutae menti inhaeserat, non modo firmamentum, quod vllam imaginem haberet veri, sed nihil omnino argumenti errorum, quos canebat, potens afferre: et tamen humana peruersitas, et diabolica fraus tali trunco ac stipiti audientiam faciebar. Expurgato Monte Alto ibidem Lucio subsistente, qui et concionabatur diebus festis, et aliquoties in hebdomada Clericis ac Religiosorum non paucis Conscientiae explicabat casus, valetudine peregrinari prohibitus; Xauerius in vicinos pagos summa commotus necessitate populorum excurrit. Loca erant ab exulibus et grassatoribus infesta: perpetuumque periculum iter sine valido praesidio tentantibus imminebat; tamen securum aiebat se ire [Note: 82 Patris Ioannis Xauerij constantia.] Xauerius, quod, si spoliaretur, Domino ita locupleti seruiret, vt iterum ab eo vestiri non difficile posset: si occideretur, in beneficio esset magno repositurus id sibi in Italia offerri, quod alij consectantes immensa tranent maria, ad Indosque et nouum penetrent orbem terrarum. Deo tamen milites protegente suos, multis perfuncti laboribus ac periculis, et in adiacenti agro, et Consentiae strenue exerciti, cum morbo etiam Lucius diuturno vexatus esset, multis animarum millibus daemoni ereptis, eaque pretiosa onusti praeda incolumes redierunt.
[Note: 83 Macerata Collegium inchoatum.] Maceratam vere extremo Collegium missum est. Decimoseptimo Kalendas Iunias tredecim eo Socij peruenere, exceptique sunt conducta in domo ab ciuium primis: qui non modo instruxerant domum, et hospitalem parauerant coenam, verum etiam prohiberi non potuere, quo minus ipsimet sacris hospitibus de via fessis, dum cibo vires instaurant, humanitate summa et alacritate ministrarent. Iam diu expetierant id Collegium Maceratenses, cum secunda Lauretanorum Patrum per totum agrum Picenum, extraque eum manante fama, tum fructu illecti, quem ex breui aliquo eorumdem excursu identidem sua ipsi in vrbe degustarant. Caesar Brancatius, qui sub Paulo Quarto prouinciam Picenam administrauit, et documenta non pauca sapientis Praetoris reliquit, nihil non mouerat, vt res primo quoque tempore perficeretur, missis etiam Lauretum ad Rectorem eius Collegij Oliuerium quatuor lectis viris, et ad Lainium Romam procuratore cum mandatis ac litteris tum suis, tum ciuitatis. Aiebat cum prouinciae caput Macerata sit, prouinciae totius causam agi, quam sancta Societas et apud Deum et apud homines factura illustriorem esset. Atque Oliuerius quidem ita suscepit causam, vt Lainio confirmaret, cum alij populi complures suam ad impetrandum Collegium operam requisiuissent, tamen
pro vnis Maceratensibus laborare se, quod nusquam amantiorem et paratiorem ad profectum ciuitatem vidisset. Verum decessione Brancatij refrigerata causa, minime paucos honestissimae sortis ille iam vanus occupauerat metus, ne filij ab ducerentur. Caeca futuri pectora id meruebant, quo nihil haberent optatius, sisuspicari possent, fore haud longe post tempus, cum Maceratensis ciuis (Mathaeum Riccium loquor) per hunc, quem anxie verebantur modum abductus, idest in hanc conscriptus militiam, ab eaque excultus, euectus et amandatus in Indiam, eiusdem ope regna Sinarum amplissima, non religioni modo Christianae, quod summum est, aperiret, verum etiam in Europaearum gentium, quarum sic apud Sinas iacebat opinio, vt pro Barbaris vulgo despicerentur, admirationem adduceret, summa cum Christiani nominis amplificatione, magna cum Occidentis totius, quem iam magnum Sinae cognominant, [Note: 84] et scilicet praecipua Maceratae gloria. Talium igitur ignaros tum ciues ita praeposterus ille retardabat metus, vt, cum tandem ciuitatis Concilio publico, in quo vndeseptuaginta interfuere, quinque et sexaginta suffragati Collegio sunt; mutatio dexterae Excelsi visa lit: nec tam repentinus, praererque opinionem consensus nisi sancto Spiritui tribueretur. Quod praeter caeteros grauis prudensque vir Caesar Gambara, qui vices legati gerebat, probeque norat quid paulo ante ciuium multis animi esset, praedicare non cessabat quasi diuinum opus. Iuuit tamen quam plurimum ex ordine Seruitarum magnae auctoritatis iuxta ac sanctitatis sacer orator Eusebius, et in sermonibus priuatis, et in concionibus publicis commendans vrgensque negotium, Iuuere de ciuibus quoque multi: sed nemo omnium studio, pecunia, labore acrius contendit, quam Ioannes Iacobus Gabutius: cui tamen rerum Deus omnium sapientissimus dispensator impetrati Collegij laecitiam concessit, fructum negauit, vel commutauit potius, pro breui modicoque aerernum et immensum largitus. Quo die Maceratam Socij iniere, eo Ioannes Iacobus ad sepulcrum elatus est, quingentis Collegio aureis testmento legtis. In assignandis reditibus difficultatis aliquid interuenit. Volebat ciuitas certi nihil atrribui, sed translato dumtaxat in Collegium stipendio, quod Grammaticae praeceptori communi antea pendebatur, quidquid praeterea desideraretur, suppeditandi curam Quatuoruiris [Note: 85 Parum firma quae exarbitrio pendent popularium Magistratuum.] delegari. Sed earum rerum neutram Pater Generalis subeundam putauit, edoctus iam satis experimento, et Foroliuiensis, et Amerini, et Montis Politiani Collegiorum, nil stabile ac permanens esse posse, vbi res pendeat ab eiusmodi Magistratibus, qui tam saepe mutantur, tamquelate per genus prope omne ciuium vagantur; vt vbi vni alteriue quacunque ex causa offensionis quidquam oboriatur, rerum summa periclitetur. Aliquid tandem certi a Christophoro Madrutio Cardinali Legato assignatum est. Is, cum ab Oliuerio, et Collegij Rectore inuiseretur, magna voce (et aderant plurimi) velut concionabundus extollere miris laudibus Societatem aggressus, praeter caetera, gratias dixit ab omnibus Deo agendas, quod tali tempore talem orbi terrarum hominum coetum dedisset: ac bonam deinde de pecunia sua stipem ad Collegium misit suum mittentis nomen, quanquam frustra, cupiens [Note: 86] ignorari. Rector Collegij primtis fuit Angelus Douitius, qui cum a secreris Florentino Duci Cosmo esset, paulo ante biennium transgressus ad Christi aulam, moribus plane Angelus videbatur. Principio sacra quoque aedes deerat: deinde attriburum est templum sancti Ioannis, quod erat Archidiaconi Maceratensis. Libenter cessere Firmanus Firmanius Archidiaconus, eiusque frater Ioannes Franciscus rituum sacrorum apud Pontificem Summum Magister, cui regressus ad Archidia conatum patebar. Caeterum nondum aedibus ad incolendum prope remplam paratis, procul aliquanto tempore magno cum incommodo, magnaque patientia habitarunt. Nimirum sua rebus onmibus quaedam aetas est, per quam adolescant, et ad iustum modum per gradus proficiant. Quas aequo animo tempestiuitates opperiri, neque earum paria vbique postulare interualla non Euangelicae modo constantiae, sed humanae quoque prudentiae est. Exordium docendi facturi, in templo sancti Francisci Latinam orationem Ioannes Dominicus Romanus doctus et eloquens iuuenis, Graecam Ioannes Catalanus habuere cum approbatione summa florentis ac doctae coronae: adeo vt designati a ciuitate Collegij curatores statim Lainio grates per litteras egerint ciuitatis nomine; rogarintque vt in publico Gymnasio semel in hebdomada docere eos vellet, quod impetratum est. Dieque Saturni nouis Magistris ad docendum dicto, confluebat auditorum ingens ac varia multitudo: qui quantopere doctrina placeret attentione, modestia, silentio haud alijs in auditorijs consueto testabantur. In domesticis autem scholis amplius centum et quadraginta numerabantur discentes. Nequaquam par initio ad templum, et mysteria diuina concursus. Multis diebus nemo virorum, nisi vnus quidam adolescens quam occultissime dubia luce ad caeleste conuiuium accessit. Feminas absterrebat metus, ne Theatinae vocarentur. Sed paulo post malum pudorem, et diabolum qui eum offundebat, vicit subegitque gratia Christi, templumque ac diuinam mensam viris feminisque compleuit. Dumque liberalitas ciuium cum Patrum sedulitate certat, breui aedes attributae sunt templo contiguae, et Sociorum numerus amplificatus, vt extremo anno viginti iam essent, et Sodalitas sanctae Mariae, quam Virginum vocant, vt magnificam, quae extra vrbem condebatur, aedem ijdem acciperent, omni ope annitebatur.
[Note: 87] Eodem mense Maio primum in ditione Sabaudi Ducis Collegium positum est. Agebant apud eum Antonius Posseuinus, et Ludouicus Codrettus, impigreque alpinis in vallibus religionis restitutione vrgebant. Verum Angronienses, quos supra demonstratum est malo subactos (vt infidus est custos officij metus) mortuo Galliae Rege Francisco, audacia sumpta, cumque finitimis Delphinatus coniuncti haereticis aduersus Ducem rebellant. Id metuens Posseuinus censuerat principes eos, qui Vercellis haeresim
eiurarant, haud sinendos domum redire, sed per vrbes spargendos et oppida; et coenobijs assignandos, vt per otium plenius docerentur, et pariter ad constantiam bonorum vsu confirmarentur. Sed cum quidam Gallorum religione et ipsi parum sincera minime malos homines permansuros in fide affirmarent, redeundi venia facta est. Ergo mouenda Duci de initegro fuerant arma, remisso cum prisco munere Pusseuino: et multum negotij fuit, quoad propugnaculo in faucibus duarum vallium excitato, ne qua erumpere in subalpinam planitiem haerctici possent, et quibusdam conditionibus in officio contenti. Tum ad expurgandam totam circa regionem subalpinam, quam inter diuturna arma errores ita infecerant, vt Vigoni, quod inter Valles, et Augustam Taurinorum medium est oppidum, sena hominum millia ad Caluinianam coenam conuenirent, duo maximi vsus Posseuinus excogitauit. Primum ex Ligurum et Mediolanensium coenobijs lectos quadraginta concionatores euocauit: perque certa loca cum suo quemque comite disposuit, auctoritate Ducis, et Apostolici Nuncij, qui etiam ex vigesima, quam Pontificis assensu subalpinis sacerdotijs imposuerat, impendia in eorum alimenta contulit. Deinde Vercellis, Genuae, Venetijs vim immensam Catechismorum Canisij, et magnorum foliorum, in quibus descripta erant opportuna monita ad cauendas haereses, impensa Ducis edendam typis curauit. Ex quo sacro instrumento copia ingens ad concionatores distribuenda missa Ludimagistris, et singulis discentium donati Catechismi. In templis, xenodochijs, diuersorijs, Ex publicis alijs locis propositae tabulae agglutinatis folijs: eaque solertia cum pestiferi, quos Geneuenses seuerant, excussi de manibus, obliteratique libelli: tum salubris per omnes ordines aetatesque propagata doctrina. Haud laboriose minus ac fortiter verbi diuini mouebat arma Ludouicus [Note: 88] Codrettus. In duabus praecipue vallibus rem administrauit Sturae, et Barcellonae. Illa cis montes in Italiam, haec vltra in Galliam versa est. Quare et apud Sturanos populos, quod Gallice parum intelligerent, concionabatur Italica lingua; apud Barcellonenses Gallica, quod ferme Italice ignorarent. Vtrobique mores, vtrobique corrupta religio: sed foedius apud Barcellonenses. Inscitia ante omnia rudes mortales aduenarum fraudibus opportunos reddebat. Verum confidentiae tantum atque superbiae vna cum haeresi deprauatis imbibebant mentibus, vt semina, quae aegre posset suum litterarum apicibus sonum reddere, non erubuerit sacrum Testamenti noui codicem vernaculo sermone versum manu tenens, Ludouicum in frequenti corona ad disputandum lacessere. Quam Pater graui supercilio meriraque castigatione reiecit, cum abunde haereticos spiritus redargueret temeraria illa procacitas, perquam assumere sibi grauissimi magisterij partes imperitissima, et femina auderet. [Note: 89] Ebredunensis Archiepiscopus Guilielmus Auansonius, cuius dioecesi Barcellonae vallis est contributa, cognitis in ea rebus a Ludouico gestis magnopere laetatus. Ebredunum accersijt, productumque saepius ad populi concionem, Glanum (Gap hodie vocant) exiguis septem ab Ebreduno leucis, misit, tentaturum, si quid misere perdita in ciuicate posset. At simul primum Glan Catholicum adesse concionatorem emanauit, haereticorum quidam accurrunt; ferociterque testantur, ab incepto ni desistat, antequam in suggestum euadat, iugulaturos: nec viuum fuisse portas intraturum, si quamobrem veniret, olfacere ipsi potuissent. His digressis armatorum globus superuenit: et solum in diuersorio circumsistunt. Actum de se Pater opinabatur: et propitium sibi Deum implorans, ad cadendum fortiter animum componebar. Verum ne illi quidem vltra conuicia ac minas, si affari populum auderet, progressi. Non latuit Catholicos insultantium haereticorum proteruitas. Arma iuuentus sumit, et suum oratorem ad concionandum instigat. Ille vero, quanquam indignum censebat orthodoxi praeconis constantiam ad Hugonottorum furias trepidasse, tamen, cum pars vtraque iam esset in armis, maluit in propinquum pagum transferre concionem, quam videri fundendi sanguinis causam dedisse. Hunc in locum redacta Glani religio ea tempestate erat: perque tot discrimina, ne funditus tota ea regione rueret, succurrendum erat. Hoc magis Dux Emmanuel, et Apostolicus Nuncius festinabant vt Collegium primo quoque tempore alicubi in subalpinis tamquam arx, vnde circum quoque excurri, et ad quam tenerior aetas rectae institutionis gratia vndique conuocari posset, statueretur. De sede ambigebatur: dumque alia alij praeferunt loca, ciues Montis Regalis admonitu sui iuuenis, quem Ludouicus Codrettus Auenione meditationibus exercuerat, ab Duce institere, vt apud se poneretur. Nondum Augusta Taurinorum, Cherium, Pinerolium, [Note: 90 Collegium Montis Regalis in subalpinis.] Sauinianum, Villanoua in Ducis redierant potestatem, quae sibi Rex Galliae Henricus ex pacis conditionibus reseruarat, dum ex Emmanuele Duce, et Margareta coninge Henrici eiusdem sorore proles virilis susciperetur. Ergo ex reliqua ditione opportunissima sedes visa est Mons Regalis (Mons vici, seu Mondeuium vulgo est) tum propter caeteras commoditates, tum quod ciues, vt dictum est, id valde peterent: et Academia tum loco eodem conderetur. Collegae partim, Roma, partim Nouocomo duodecim missi: quorum plerique eodem prorsus die in Montem Regalem, quo Ludouicus Codrettus Rector futurus, occurrerunt. Verum cum parati nihil esset, Fossanum ad se Posseuinus. transtulit, et hospitaliter habuit magno oppidanorum et accolarum bono: ad quos conciones et catechismum ardore eo animi detulere, vt primus ille Collegij quasi flosculus velut index eius feracitatis ingenti laetitia et spe late prouinciam omnem complerit. Conducta domo in Monte Regali, rebusque caeteris (vt copia fuit) paratis, sacelloque in aula adornato, nulla re quam paupertate magis spectando (diu enim, vt id specimensit, pro candelabro vitreus cyathi fracti pes fuit) initium tandem docendi factum ab tribus Magistris, quorum praecipuo etiam schola Rhetoricae, et Graeci sermonis ex Academia attributa. Continuo affluxere e subalpinis oppidis pagisque adolescentes: et, quae sperabantur, apparere coeperunt fruges. Pleraque Dux ad impensas suppeditauit: cuius etiam
studio, et Nuncij Apostolici, itemque Cardinalis Alexandrini biennio post proprium Collegio tectum est attributum a Summo Pontifice monasterium virginum S. Clarae, sanctimonialibus, quae duae dumtaxat reliquae erant, alio translatis.
[Note: 91 Nouocomensit Collegij initium.] Nouocomenses iam pridem Societatis haud dum nisi fama, ex litteris praesertim et commendatione ciuium suorum, qui Romae degebant, cognitae, amor et cupiditas ceperat. Mouebat ante omnia liberorum caritas, quorum erudiendis formandisque aetatibus expertam multis locis, vulgoque celebratam nostrorum Magistrorum industriam exoptabant. Est praeclara quaedam Nouocomi procuratio ad animarum instituta et corporum leuandas calamitates. Opus Misericordiae ex re ei nomen. Praesunt lecti ciuium. Id operis qui ea tempestate procurabant, Collegij aduocandi negotium fecere suum, quod persuasum sibi esse dicerent, nullam ab se erga patriam suam accidere posse misericordiam potiorem. Itaque post allegatos Romae nomines, qui coram rem agerent, et alios Mediolanum missos, quo quempiam Patrum peruenisse audierant; anno ineunte M.D.LVIII. ipsimet primo ad Vicarium Lainium, deinde ad Generalem Praepositum, et coactos in conuentu Patres saepius scripsere, quatuor Sociorum studiosissime postulantes. Nam quod ciuitatem nec peropulentam, adhaec attenuatam bellis, atque exhaustam impendijs aiebant esse, negabant posse eam statim in Collegij iusti impensam sufficere. Aliquid tamen domicilij, et S. Pauli sacellum, et omne??? caritatem, suasque opes omnes largiter deferebant. In eamdem sententiam ad suos siue ciues, siue potentes amicos atque patronos Episcopos et Cardinales Romam litterarum plurimum addidere. Remorabatur Patres primo Sociorum penuria; deinde, quod Callegiorum ea fragmenta parum disciplinae, parum diuturnitati [Note: 92] apta censebant. Instabant tamen Comenses, atque ex vsu Bobadillae et Wolfii, dum in Vallem Tellinam transgrediuntur, vel inde reuertuntur; itemque ex fama Collegij, quod ipsi Volturrenae concedebatur, nouus ardor accesserat; cum ad superandas difficultates attente cuncta circumspectantibus consilium plane bonum ac felix incidit. Leo Carpanus ex Merone pago in agro Plebincinij (quod Licinij forum sunt qui putent fuisse) vir pius ac nobilis sub annum extremum saeculi euntis duodequinquagesimum perfectionis studio facultates suas abdicauit; eoque contulit, vt per eas ob inopiam destitutis pueris tum Comensibus, tum Plebinciniensibus necessaria vitae, pariterque litterarum et morum doctrina prouideretur ex sententia venerabilium Presbyterorum a Somasca, ad quos ipse Leo sese recepit. Ei negotio curatores praeposuit tres, Mediolanensis dioeceseos vnum ex oppido Herba clarum virtute Primum Comitem nomine; Comenses duos, et ipsos genere praestantes et moribus, Bernardum Odescalckum, et Iacobum Baiaccam. Deinde cum Leonis propinqui abalienatarum dolore possessionum (qui plerisque mortalium morbus est) in eas frequenter inua???rent, et fructus infestos incertosque facerent, et coepta institutio in destinato a Leone loco parum ad vota succederet; Presbyteri de Somasca omni se cura illa exemerunt, et curatores a Iulio III. Pontifice impetrarunt, vendere vt eas possessiones, et redactam inde pecuniam in alia pietatis conferre munera, fas esset. Haec igitur cum in promptu pecunia esset, visa est ad Collegij iusti firmamenta diuinitus reseruata. Vtque sententia haec sedit; atque consultis Comensium ciuium primis, tum qui in patria, [Note: 93] tum qui Romae incolebant, in Societatis Collegium consensu collata est; incredibile dictu est, quantum omnes Comensium ordines vniuerse ac priuatim eo laetati consilio sint. Praecipuus auctor transactorque consilij Bernardus Odescalekus fuit. Cui viro, praestantibusque eius filijs, cum reliquis, tum Paulo Atriae Pennaeque Episcopo, et Francisco Camerae Apostolicae Praesidi, per quem illa Romae pecunia occupata est fructuose, plurimum sane debetur. Praeiuit gregi Pastor Ioannes Antonius Vulpius multiplici sapientia clarus Antistes: qui Collegij eam curam ita nunquam ponebat, vt etiam cum ad Heluetios Pontificius Nuncius abesset, per crebras grauesque litteras extimulare Lainium non cessaret. Nec minore interim studio Benedictus Canonicus, idemque frater ac Vicarius Episcopi contendebat. Porro hi omnes, vbi illa Collegij perficiendi via reperta est, litteris separatim suis, itemque suis ciuitas, et Collegium Misericordiae modis omnibus institere, vt primo quoque tempore scholarum copia fieret. Commemorabant incommoda publica ex aetatis infirmae neglectu, pericula ex haereticorum propinquitate, postremo opportunitatem ipsos haereticos inter propinquas Valles curandi. Quae voluntas et opportunitas cum Patribus nequaquam reiicienda videretur; Comenses de assignanda Collegio sede disceptarunt, eam maxime ob causam; quod, cum vrbem modicam ambitu murorum incolant, sed in suburbia tria sane frequentia expatientur, intra moenia, siue propter angustias, siue quam aliam ob causam, coenobia nulla virorum habent: neque vlla inferri, si quis foris decesserit, cadauera patiuntur. Quorum, et huiusmodi veterum morum oppido retinentes sunt. Quamobrem erant qui censerent, nequid contra patriae instituta committeretur, ne Societatem quidem penitus in sinum recipiendam. Verum [Note: 94] Hieronymus Magnocaballus illa prudentiae magnae indole, qua postea domi forisque in amplis muneribus, et legationibus, et Senator Mediolanensis, et Cremonensis Praetor claruit; quique perpetuae in nos voluntatis suae non modo liberos heredes reliquit, sed vnum etiam nobis et Indiae dedit: aliam Religionum aliarum, ac nostrae rationem esse disputauit. Nam quod Societati dedissent, id eos profecto liberis suis dare, quos ad disciplinam quotidie extra moenia relegari non oporteret. Quae sententia non modo placuit, sed in tantam omnes expectationem erecti sunt, vt Palmius anno sexagesimo cum propius spectatum res aduenisset, eam mitigandam putarit. Quam enim audierant disciplinarum Romae varietatem atque magnificentiam, eam Como repraesentandam praeceperant animis. At Palmius, qui censebat vbique praestanda quam ostendenda plura, Collegiorum patefacto discrimine, Comensi docuit tres fore satis Magistros primum Humanitatis atque Rhetoricae, reliquos
emendate loquendi: extremoque eiusdem anni, ex quo anno natalis Collegij censetur, ad res adornandas, et concionum aliquid exhibendum Ioannem Baptistam Velatum misit. Iamque difficultatibus victis caeteris, vna restabat Sociorum inopia, quaegaudium continuo expleri non sinebat; cum haec quoque repente tollitur, Grisonum haereticorum decreto, nihil minus quam commodare volentium. Qui ciecto ex Volturrena Collegio, quam ipsi respuêre benedictionem, fruendam Comensibus tradidere. En quanta inter se conseruntur arte consilia Dei. Ille nimirum, vti parauerat exulibus suis in Comensium humanitate perfugium, ita Comensibus destinarat ex haereticorum inhumanitate praesidium. [Note: 95] Igitur vbi hoc anno Tarquinius Rainaldus cum Socijs e Valle Tellina eiectis superuenit, quam aegri ciues eorum exilto, tam sua laeti occasione pariter omnes, sacraeque et humanae potestates instant, vt initium docendi fiat. In aedibus Misericordiae vnus primo ludus, tum deinceps proximis annis alter ac tertius publicantur. Domum ad inhabitandum commodauit primo, deinde donauit Bernardus Odescalckus e regione scholarum sitam. In ea Collegium, quoad magnificae, in quibus nunc degit, comparatae sunt aedes, mansit. Puerorum et adolescentium materia bona, et ad omnem laudem facta. Nihil docilius ijs, nihil tractabilius, modestius, obseruantius. Excitato in classium vna et ornato altari, eo conueniebant diebus sacris ad vespertinas Deiparae exequendas preces. Quibus vero diebus intermittebantur scholae, ducebantur communiter a Magistris singulari modestia ad exercendum, auramque captandam in agros. Eo spectaculo gestire ciuitas, et omnem benignitatem in Collegium explicare: quam postea nunquam intermisit. Neque Patres non sedulo alias experiri vias, quibus publice Collegia solent prodesse. Quanquam non modice retardauit aliquot annis domicilij templique inopia, dum propter commemoratas vrbis angustias locus haud facile idoneus et parabilis inuenitur. Sed omnia tandem hinc perseuerantia nauorum Religiosorum, inde constantia beneuolae ciuitatis vicere. Maturatum Collegium est, vt solatio atque subsidio Tellinensi quoque iuuentuti esset: et Tarquinius Rainalus Rector impositus, quod percarus erat ijs populis, eosque vicissim plurimum diligebat. Haud facile quidquam vnquam Pontanis, totiusque [Note: Collegij Vallis Tellina exitus.] Vallis Tellinae Catholicis indignius ac luctuosius eo Patrum exilio accidit. Tametsi minore illo conuentu, quem pitachium vocant, vt anno proximo demonstratum est, homines Societatis facessere iussi erant e valle Tellina, eamque ob rem Edelium vicinum in pagum Venetae ditionis secesserant: [Note: 96 Studia Pontanorum in retinendo Collegio.] tamen ingressi erant Pontani haud dubiam spem in iustis comitijs quod postularent, exoraturos. Nihil enim se petere quod contra Rempublicam faceret, sed quod in commune maximum caderet bonum: nempe, vt liceret sibi quos genuissent, recte instituere, doctosque ac probos Reipublicae educare ciues. Equitis Quadrij, qui homo esset apud suos honestissimus, et apud Germaniae Principes, ipsumque Caesarem clarus, et gratia pollens, verecundiam habituros. Valituras commendationes omnium fere Principum Christianorum, valituram consensionem contentionemque omnium Vallis Tellinae populorum. Pecuniae certe nihil inexpugnabile esse. Equitis cognatos spe magnae partis hereditatis placari posse. Denique ipsum vallis Praetorem Ferdinandum Beccarium, quippe Catholicum, suscepturum negotium, et ad eum, quem velit, exitum perducturum. Hac adeo probabili veraque freti spe Pontani sedulo omnia procurant. Litteras a Principibus, ab Rege Galliae, ab Imperatore, ab Marchione Piscariae Gubernatore Mediolanensi, ab Duce Bauaro, ab Republica Catholicorum Heluetiorum, ab alijs impetrant. Deligunt praecipuos e ciuibus suis acres ac strenuos viros legatos, Prosperum Quadrium, et Ioannem Mariam Guizzardum. Hi statim, vt occupent gratiam, cum cura et studio circumeunt vicinos populos, rogantque et obtestantur Catholicos, vt communi causae faueant: caeteros implent promissis. Marcus Antonius Quadrius Pontanorum Curio nulli parcit impensae. Quidquid habet rerum, vel indumenta corporis sui, vel vitaealimenta paratus impendere, et Apostolica caritate superimpendere seipsum. Allegationes ad Ferdinandum Beccarium, et dona missa, ac fusas preces arduum sit memorare. Omnia in illo esse: immortali hoc beneficio posse et qui nunc sunt, Vallis Tellinae incolas accolasque, et liberos eorum, et posteritatem obligare omnem. Religioni, sanctitati, Deo daret. Ille prolixe [Note: 97] omnia polliceri. Diestandem comitiorum adfuit, quae in oppido Curia Rheticae ditionis praecipuo habita sunt. Multae ab Socictatis hominibus aestimantibus, quanti momenti esset in Italiae illo confinio praesidium id religionis statui, pro ea re preces ad Deum fundebantur, et ab alij, et ijs praecipue, qui Edelij diuersabantur: multae priuatim ac publice a Curione populoque Pontano. Prosper ac Ioannes Maria legati fide liter enixeque gerunt rem. Nihilo segnius haeretici, et e Saxonia, et Geneua, et Zurichio Heluetiorum (Tigurinus is olim pagus) praeter eos, qui in Vallibus, et inter ipsos Grisones erant, tanquam summa rerum suarum ageretur, machinam nullam non admouere. Bis legatos, quos iureiurando adegerant quantum plurimum possent, allaboraturos, ad populorum occupanda studia circummisere: postremo nulli satis credentes, plurimi eorum ad comitia dictis promissisque, et ampla pecunia coram turbaturi omnia perrexêre: quodque ante denunciare soliti erant, id tum maxime vociferabantur, nullam esse Euangelio suo capitaliorem pestem, quam Iesuitas. Hos et sophismatibus adultos irretire, et pueros ille cebris circumuenire, ac demum omnes sub Papae dominatum trahere. Vbi illi sint, stare Lutheri disciplinam, Euangelium stare non posse. Animis hoc certamine accensis legati Pontanorum accurate praeparata oratione in hanc sententiam verba in conuentu [Note: 98 Verba Pontanorum in conuentu Grisonum pro Collegio.] faciunt: Antonius Quadrius, Domini, Eques honestissimus, idemque prudentissimus eiuis noster, cum liberos non haberet, ex facultatibus, quas labore solertiaque sua quaesiuit, in cum vsum partem donauit, vt Ponte apud nos, quae ipsius est patria, ludimagistri perpetui alerentur.
Id, si contra vlla vel priuata, vel publica iura fecit, aequum est sapientia vestra rescindi: sin autem saluis omnibus institutis ac legibus in summum cedit totius Vallis beneficium, liberorumque nostrorum, et posteritatis vniuersae, rogamus vos supplices, obtestamurque per Deum, vt id nobis beneficium proprium velitis esse: nec a quopiam sinatis vi doloue interuerti. Ac principio quidem de prudentia ac bonitate Antonij Equitis non est necesse apud vos quidquam loqui. Nemo enim vestrûm est, qui nesciat eum suam ob insignem industriam, probitatem, sapientiam cunctis Germaniae Principibus, Ferdinandoque ipsi Caesari carum inprimis esse. Id autem quod egit, si repentino aliquo abreptus fecisset impetu, posset quispiam reprehendere, quod sicegisset. Verum tamen factum ipsum, si nihil incommodi haberet, non esset cur mutaretur. Atqui ille tantae prudentiae vir, diu hanc rem meditatus est; multos annos in hac fixus haesit cura, viamque peruestigauit assidue, qua optimum consilium ad effectum perduceret. Tandem Pragae duobus ante annis solennibus legum vsquequaque seruatis, donationem fecit. Eamdem proximo anno Ponte instaurauit, quo inde vsque ab Praga, vt possessionem rite transferret, veniendum sibi grauis aetatis homo putauit. At quae bona donauit? nempe ea, in quae nullus omnino mortalium arrogare sibi ius potest: ipsemet quaesiuit: pretium laborum, fructus curarum eius sunt: nemini vllo modo obligata sunt: nec inuentus est quisquam aut alienus, aut propinquus, qui tale facinus non probet, non praedicet, et ad aeternum Quadriae gentis pertinere de cus non arbitretur, praeter vnum aut alterum ex gente eadem, qui orbitate Antonij laeti iamdiu spem et oculos in illam pecuniam coniectos habent. Quos aequum est considerare, quid fuisset futurum si Eques vel rem non fecissett, vel liberos suscepisset; tum certe sperandum ipsis nihil fuerat. At illi nescio quid etiam ex patrijs legibus iactant, tanquam vetitum sit alienos, nisi ex tertia parte heredes institui. Quodquam nihil ad rem faciat, minime est obscurum, cum de donatione inter viuos hîc agatur, eaque ob causam et communem patriae, ac piam; denique eiusmodi, per quam, si vere existimetur, ad ipsosmet proximos non imminuta, tertia parte hereditas, quam sperare summam per leges (quas obtendunt) poterant, sed integra, [Note: 99] et solido ex asse perueniat. Quippe simile vero est non ita rem sibi ipsos petere vt liberis suis interuersam velint. Vehementissima enim eademque iustissima mortalibus diuitiarum cupiditas liberi sunt. Nunc ergo cum Antonius carens suis, cognatorum omnium liberos pro suis putarit; eisque non caducum, sed aeternum; nec alendo corpori, sed formandis mentibus patrimonium compararit, quid vltra petunt? Num suae ipsi posteritati inuidi iniuriosique volunt esse? Nequaquam enim possunt existimare minus de ipsis bene meritum, quod non solum eorum liberis, sed simul etiam nostris omnibus, vnde bene viuerent, benigne prospexit. Non enim ideo minor, ad eos pars peruenit, quod communicatur cum, multis. Potius gaudere debent, quod et suis et alienis, ac patriae vniuersae prospectum est. Nam in communi beneficio priuatum continetur, et in hoc genere priuatum multo esset minus, nisi et commune esset. Quid igitur vir sapientissimus, et suorum et patriae amantissimus excogitare potuit, quo priuatim magis ac publice omnes sibi, ordines deuinciret? Quod vnum idemque et ab re bene constitutis opportunum, difficultate domestica impeditis necessarium, toti nostrae Valli aeque salutare esset? Quod denique totius Quadriorum gentis immortale ad posteritatem carumque facere nomen posset? Etenim, si recte animaduertimus, quae res cuiuis bene instituto hominum coetui maxime necessaria est, ea nos laboramus maxime, liberum institutione. Quippe non eas colimus terras, ad quas vel locorum amoenitas, vel lucri magnitudo, vel nominis et famae cupido idoneos Magistros alliciat. Inde sobolem nostram hand prope aliter, quam suos belluae partus, educamus; cibum modo eis potionemque, per quae inertia nutriantur corpora, sub ministrantes. Inde in domibus priuatim vitia, inopia, inhumanitas abundat: publice in oppidis nulla est sapientia, nullus splendor, humanitatis [Note: 100] parua vestigia. Quae peruidens mala vir altissimae mentis, parisque caritatis noster Eques, quoniam progeniem natura illi negarat, viam excogitauit, per quam melius fieret pater, perpetuamque patriae bonorum ciuium procrearet sobolem. Magistros accersiuit, et alimenta de suis facultatibus attribuit: vt, dum sapientum copia Praeceptorum domi est, opportunitate locupletes vtantur, tenuiores consulant necessitati: et Magistri, dum liberalitate eius affatim vnde se tueantur adepti, non luera ex priuatis petunt, neminem reijciant pauperum, nemini ditiorum indulgeant. Quae si omnia Quadriotum erudiendis dumtaxat liberis tradidisset, simul tamen Magistros conquirendi eisdem aduocandique, vel filios peregre ad disciplinam mittendi negotium reliquisset; quanto id beneficium minus foret? Ar ille, quo gratiam quam cumulatissimam conferret, omni in perpetuum vacuos solutosque cura esse voluit. Magistros ipsemet studiosissime conquisiuit, cunctis auctoritatis suae opibus vt aduocaret, contendit; denique aduocauit, quorum nec dubia facultas, nec caduca, aut interitura vnquam disciplina esset. Etenim ex eo Ordine sunt, qui in dies vegetius sese propagans, facile poterit in Praeceptorum senescentium et cadentium locum sine cura nostra sufficere nouos: ijdemque sunt, qui Viennae, qui Pragae, qui Ingolstadij, Monachij, Treuiris, Coloniae: in Gallijs, in Italia, Sicilia, Hispania, Lusitania, denique in India cum opinione excellentis sapientiae docent. Hos vt liceat nobis retinere, vt Equitis iudicium honestissimi, et amantissimi patriae viri comprobare suffragio vestro velitis, suppliciter, [Note: 101] Domini, petimus. Ne permittite per Deum immortalem, vt poeniteat nos patres esse: vt natio nostra siluescat in dies atque efferetur magis, atque adeo extinguatur. Vt quid enim, si instituere fas non est, suscipiamus liberos? pecudum ne vt gregem pro familia educemus? Ne sinite inopum misero apud nos gregi, omni alia destituto, hanc incidispem, hoc patrimonium surripi. Ne dolorem hunc aetati supremae, ne labem
hanc clarissimo nomini Equitis vobis addictissimi, vestrique obseruantissimi inurite: vt qua in, re ab caeteris omnibus summam consecutus est, laudem, condemnetur a vobis. Omnes circa nationes, Resque publicae ac Principes ad hoc iudicium intendêre oculos, et exitum rei exspectant, ij maxime, qui et a nobis, et celebrifama rem edocti, plurimum spei in sua apud vos commendatione iusserunt reponere: nec fore vllo modo timent, vt sua auctoritas vilis vobis sit, et quasi iniqui patrocinij notentur. Omnes hoc dicunt, nisi sint intervos, qui ad infamiam vniuersi conuentus partem eius hereditatis cum aduersarijs pacti sint, nihil esse nobis timendum. Videte vtrum magis grauitatem vestram deceat tot maximos demereri Principes, Equitis existimationem conseruare, nostrorum liberorum misereri; an, quod patriae nostrae, quod pupillis ac destitutis, ad salutem ac decus donatum est, cum summa, vestri nominis (quod nunquam Deus sinat) ignominia, hominis vnius aut alterius iniquissimae cupiditati prodere. Agite igitur, praestantissimi Domini, longe lateque celebratam constantiae vestrae et grauitatis famam cum salute dignitateque nostra conseruate. Id a vobis summo studio Christianissimus Galliae Rex contendit (haec cum dicerent, commendatitias proferebant litteras) id Ferdinandus Caesar, id Maximilianus Boemiae Rex, id Albertus vtriusque Bauariae Dux, id Heluetiorum Respublica, id Praetor Mediolanensis, id nostra omnis patria ad vestros abiecta pedes supplex rogat; id nostri liberi, atque adeo nepotes nostri, et cuncta posteritas comprecatur. Si licuisset huc accedere, ipsos hîc pueros, ipsas matresfamilias, vniuersos Vallis vestrae populos, et totam vicinitatem videretis ad vestra genua prouolutos, vobis tendentes supplices manus. Experti enim sumus, benignissimi Domini, quas habeat vires recta institutio; quae sit horum hominum doctrina et facultas. Paucis apud nos suere mensibus, et iam pueri nosttri alij sunt, longe quam ante modestiores, domi ac foris quietiores, maiorum obseruantiores; suis longe magis obsequentes, longeque magis cum laudis tum litterarum amantes. Nos aequitatecau causae, Equitis Quadrij sapictia, eius facti gloria, adhaec iustitia et benignitate vestra freti, quas hanc ob rem subiuimus vel aerumnas, vel impensas, recte arbitramur positas; vt in tanto beneficio, et Quadrij, quod primum contulerit; et vestrûm omnium, quod restitueritis, ex aequo apud nos, nostrosque posteros memoria immortalis viuat. Haec legati quanquam vehementer, nec sine lacrymis peregerunt; tamen segniter auditi sunt. Et scilicet, quo Societatem magis, doctrinaeque eius vim commendarant, hoc minus causae apud haereticos commodarant. Post eos Iuris consulti duo ex his, qui [Note: 102 Verba aduer santium Collegio.] cognatione proxima Equitem contingebant, comtradixerunt: Quadrij equitis fortunas, quod ipse liberos non susceperit, per leges et instituta patriae ad sese pertinere. Iniquum esse sibi eas intercipi, et ignontis hominibus nescio vnde erutis condonari. Per speciem quippe et nomen Magistrorum irrepere alienigenas, et nouae cuiusdam religionis homines; vt falsis interpretationibus, fraudulentisque commentis instiruta regionum earum legesque corrumpant. Prae senio iam sui potentem Equitem non esse: nihil ante id tempus, cum saperet, tale cogitasse. Iam nunc demum et delirare ipsum, et inductum fraude ac deceprum esse, vt cognatos patriamque spoliare velit, et Vallis Tellinae bonis vagos et turbulentos Monachos saginare. Haec, et alia multa cum dicerent, cunda cum admurmuratione excepta declamatio est, vt legatos Catholicorum non leuis cura ac formido incesseret. Verumtamen in Ferdinando Praetore pro persona, quam sustinebat, et qua valebat apud Grisonum Principes gratia, spei summa reposita erat. Hic autem plane fratrum honestissi morum ac ceterae suae familiae pietate, ac prorsus Catholici nomine, quod prositebatur, indignus, siue quod plus ab aduersarijs pecuniae accepisset, siue quod captare Dominorum gratiam vellet, siue quod re ipsa haerericus esset, cuius rei abunde argumento erat tum magistratus, quem gerebat, delatus ab haereticis, et in quo multa iuris sacerdotalis munera attrectanda erant, tum quod sacerdotes Catholicos vexabat, adhaec quod ex aequo Catholicis et Haerericis proposuerat poenam, nisi illi ad Missam, hi ad suum Euangelium audiendum adirent, et multa alia generis eiusdem. Hic igitur talis cum esset, intemperantius, quam haeretici ipsi est locutus. Homunculos illos, qui in Valle Tellina se profiterentur Magistros, criminibus omnibus coopertos esse, ex multis prouincijs et vrbibus vel eiectos, vel fuga elapsos, ne scelera capite luerent: tenerae aetatis non institutores, sed corruptores esse. Ad quae verba qui boni intererant Catholicorum, Prosperque in primis, et Ioannes Maria cohorrescere: ira indignationeque disrumpi: reclamare: proferre tot Principum commendatitias litteras, et grauissima testimonia de Societatis institutis et laudibus: hominum Deique fidem implorare. Denique post longam concertationem decretum fit [Note: 103 Decernitur exilium Patribus a Valle Tellina.] quarto Idus Februarias, vti Iesuitae ex vniuersa Grisonum ditione, vt qui hostes Euangelij sint, quamprimum pedem efferant. Donatio Equitis nulla sit. Bona sua in posterum nec abalienare, nec dare pignori, nec administrare vllo modo ei ius sit, sed eorum dumtaxat, dum viuit, vsum habeat: post eius mortem ad proximos sanguine perueniant. Haec vbi cognita per Vallem sunt; luctus et comploratio, velut vltimum exitium miseris immineret, oborta est. Vbi vero legati [Note: 104 Dolor inde Pontanis.] Pontem reuersi gestae rei seriem euulgarunt, tum liberae auditae voces duos Iuris consultos Praetoremque incessentium, execrantium. Vix manus et impetum abstinere. Praecipui Nobilium Equitem miserari, infelicem senem a consanguineis, et publico conuentu tanquam prodigum et mente captum bonis suis spoliatum, rebus addictum necessarijs. Hoc valuisse industrio viro tot annorum labores, vt compararet sibi miseram et infamem senectutem, et propinquis ne expectato quidem funere praeda esset. Cum eximia semper prudentia valuisset, ac postrema aetate rem esset aggressus aeterna memoria dignam, caritatis singularis in patriam, in qua Gymnasium tam nobile collo casset, quo tantum splendor opesque Pontanorum, conssuentibus vndique vicinis ad disciplinam, augerentut; impia
duorum auaritia, caecaque perfidia opus disturbari, et qui id molitus sit, pro insano venditari. Si rei dulcedo traherer, cur non qua sedulitate Equefes cerat, ipsi facerent? cur aras ac templa spoliarent? et Christo donata eriperent? cur in consanguineos, atque senes tam bene de omnibus meritos latrocinium exercerent? Multas huiusmodi [Note: 105] querelarum plenas litteras et ad ipsum Equitem, et ad alios cum caeteri eius consangunei, tum alij primores dedêre: quas ego legi tam grauiter, tantoque cum sensu doloris scriptas, vt commouere quemlibet possint. Aucti dein de sunt motus, vbi Socij, qui Edelij subsederant, vltimum vale dicturi discessurique adfuerunt. Viri, femiinaeque cuiusuis et aetatis et ordinis auelli sibi sua viscera quere bantur. Destituise velut in faucibus luporum oues. Porro adolescentes ac pueri tam vberem in fletum, tantisque cum singultibus erupere, vt viris aetate grandibus, et ipsis quoque nostris Patribus necesse fuerit collacrymare. Prosequebantur abeuntes faustis precationibus. Deduxere multum viae praecipui oppidanorum, et commigrare simul velle se omnes aiebant. Marcus Antonius Quadrius Curio, qui cum in Societatem admitti cuperet, quod sat vtilis eius opera in eo, quo erat, loco videbatur, repudiatus, praesentia se et consuetudine, monitisque Sociorum consolabatur; vbi et Societate, et eo, quod vnum reliquum solatium erat, spoliatus est, tum plane se afflictum atque orbum lamentans, abeuntibus comes ibat. Socij autem quanquam non grauate ferebant se pro Christi nomine extorres fieri, miserabantur tamen populum, quem tam ad pietatem propensum, tam erga se officiosum experti erant, et considerabant quo loco sanguine Christi emptas animas, quamque omni praesidio nudas relin querent. [Note: 106 Terramoius in Patrum discessu.] Vix ab Ponte quinque millia passuum recesserant, cum tam graui motu illa omnis ora concussa est; vt vulgo timerent, ne dehiscente terra ob scelus eiectorum Patrum (sic interpretabantur) omnes Tartarus absorberer. Catholicae autem multitudinis ita exacerbati sunt animi, vt nisi spem praecipui inter eos ostendissent fore, vr in aestiuis comitijs decretum abrogaretur, et Magistri reuocarentur, turbarum aliquid impenderet. Interim Lainium impense rogarunt, vt iuberet Nouocomi Gymnasium institui, vtillud saltem haberent perfugium, quo filios recte pieque erudiendos mitterent. Equitem Quadrium noluit Deus tam graue diu sentire vulnus. Vix nuncio decreti Viennam perlato est mortuus, cum restamento id omne, quod prius egerat, confirmasset, adiecissetque vt, si Ponte non liceret, Nouocomi Collegium pecunia eadem fieret. Cuius mortis fama necdum certa perlata Pontem, duo Iuris consulti illico, Praetore iuuante, possessionem eius bonorum inuadunt: eo demque die ad inurendum bonis dolorem, et tanquam victis insultandum, in hortis, quos Collegio Quadrius attribuerat, ijdem tres pariter conuiuium ingens fecere, omnibus ingemiscentibus prae mortalium inaestimabili prauitare tam peruersos in humanis cerni rerum exitus, vt intemperantiae materies ficrent, quae bonus Eques alendae dicauerat sanctitati. Superuacaneum visum est apud Grisones quidquam post haec de Collegio restituendo tentare: quamuis Pontani saepius omni ope institerint. sed cum Pater Tarquinius Equitis fine actestamento cognito Pontem abijsset, vnum heredum religio subijt, nullo tamen effectu. Aliquot post annis cum ab diuinis velut pecuniae sacrae depeculatores abstinerentur, et iram diuinam ex alijs in alias praecipitati calamitates, manifeste sentirent, pactionis aliquid agitatum est. Preator apud Catholicos obruebatur in famia, quam vt excuteret, praesertim a Pontifice sibi metuens, lepidam stropham inuenit. Negabat aduersus Collegium se iuisse: sed funditus desperatam cum eius videret causam, haereticosque id agere, vt vectigalia illa ad lutheranismi propagationem transferrent, id ne fieret cum pernicie Catholicorum, in Iuris prudentium causam incubuisse. Marcus Antonius Curio vehementer exagitatus ab haeriticis, et aureis trecentis grandi, vt in suo tenui, multatus aere, quod Summo Pontifici cremandis haereticorum libris obtemperasset; ad extremum tribus post annis, misso Comum ad Patres nuncio, se mori, vti vixerat, Societati coniunctissimum, pro sese orarent, nobilis confessor decessit.
[Note: 107 In Monte Politiane ves turbulenta.] In Monte quoque Politiano, et Venetijs aliquid hocanno turbarum fuit. In Monte Politiano maxima populi pars optime erant ad sacra, et Societatem affecti, adeo vt dicerent ipsos templi Societatis parietes spirare et ingenerare in adeuntium animis pietatem. Sed feminarum ad confessionem, et sanctam Eucharistiam crebro accedentium numerus et pietas erat insignis. Inde fiebat vt multae virgines intra monasterij septa abderent sese Deoque deuouerent. Aliae mulierum pudicitiam sanctissime, fidemque coniugij colerent. Quibus rebus nonnullorum vel humana consilia, vel flagitio sae ac foedae cupiditates cassae euadebant. Inde ijs, quibus affinitatum spes, et familiae conseruandae prouehendaeque opportunitas interpellabatur, indignatio nonnulla, caeteris, qui ab destinatis flagitijs deijciebantur, dolor ac furor. Hi praecipue admouendas omnes machinas statuunt, vt Societatem e Politiano praecipitem exturbent, et cum infamia. Igitur ea rem aggrediuntur, qua nequam ac foedi homines in omni aetate conati sunt pudicos et sanctos deformare; sua in illos probra conijcietes, idque eos insimulantes, quod prohibiti essent ipsi per eos. Spargitur in vulgus rumo, Iesuitarum quemdam [Note: 108 Multiplici infamia Patres vexantur.] vim afferre feminae voluisse, eamque fugientem insectatum. Non Iesuitae nomen, non feminae, nec vbi, aut quando id accidisset, memorabatur. Quare Deo sic volente facile fuit intelligere figmentum id esse; et comprehensus rumoris auctor, nisi Patres nostri deprecatores intercessissent, meritas probri afficti dedisset poenas. At pudicitiae hostes vbi simulata dedecora non succedunt, tartareo plane furore verum crimen conantur inducere. Callidissimae meretriculae magna praemia pollicentur, si quem Patrum ad flagitium pelliciat. Horret animus cogitate, nedum referre id Christianos homines ausos. Sed periucundum, et vero grati est animi retractare quantum semper pusillum hunc Pastor bonus suum gregem protexerit. Boni illi ac simplices agni Dei securi agebant, ignari positas non corporibus sed animis
mis suis ab lupis insidias: ignari ab his, qui se Christianos praeferrent vocabulo, animas, quas vita et sanguine sibi emit Christus, meretriculi ac diabolo vendi; cum extemplo re cognita expauere, et ad periculum, in quo fuerant, oculis coniectis non sine horrore gratias Christo Iesu, eiusque matri Virgini ac pudicitiae praesidi infiuitas egerunt. Et quamuis nonnullum auctor derestandae fraudis rumorem dissipasset, velut nefarium coeptum successu non caruisset; diuina tamen bonitas in pessimum insidiatorem hîc quoque retorsit infamiam. Sub idem tempus Simon a Valle Tellina vnus e quatuordecim, quos inde Bobadilla miserat, laicus Adiutor, prope Politianum, quo Perusia veniebat interrogatus a muliere, quo eat, cum respondisset, se ire Politianum; ipse vicissim homo incautus, et nimiae simplicitatis feminam, quo eat interrogat, nec expectato responso iter coeptum persequitur. Inde noua fabula creditur enata; quemdam e Iesuitis voluisse mulierem secum ab ducere. Sed infamia nulla magis inualuit, quam quae tempore eodem vulgata est, vnum e Collegio noctu conspectum, dum furtim ad meretricem ingrederetur; quod (vti suo loco referam) ab scelerato viro factum est, qui nostrum habitum ad conflandam criminationi auctoritatem ementitus erat. His sermonibus illud fiebat, cum praesertim tam multi alij super alios in dies peruulgarentur, vt, quamuis verum crimen (quod Dei gratia aberat) nullum deprehen deretur, tamen iam simplex populus ab consuetudine Patrum abhorreret: et, quod grauius est, quidam longe primus ciuium magis ac magis suspicionibus impleretur. Erant ei sorores duae, vtraque plurimum dedita pietati: longis sermonibus ambae initio pijs de rebus cum Rectore Ioanne Gambaro frequenter agebant. Id quanquam fiebat palam in templo ac religiose, tamen Gambarus ab omni specie mali, vt suspicaci populo, cauturus ex Ordinis disciplina coepit paucis ab se dimittere. Harum altera, matrona in omnes partes sancta filium in Societate habebat: quae cum interdum de eo, vt fit, rogitans; alias de vijs in spiritu proficiendi, quas strenue inibat, loquens, paulo patientius a Rectore audiretur; altera soror praeferri eam sibi interpretans, commouere suspicionem infestam apud fratrem coepit. Quam cum inimici Societatis et Christi, quos modo narrabam, lingua furiali incendissent; optimae sorori bonus frarer aditu tem pli Collegij, congressuque Gambari interdixit. Vnde et inter affines nonnihil simultatum exortum, et nobiles cunctae ab templo eodem deterritae: et concionatori e Capuccinis adeo intoleranda visa res est, vt ad amoliendam infamiam pro concione et in priuatis sermonibus pro sancta matronam depraedicare, atque celebrare sanctimoniam Patrum non dubitarit. Caeterum non restincat magis infamia est, quam prope accensa in ciuitate se ditio, et factiones enatae. Quae primarius ille cum videret, vrget Lainium litteris, vt Gambarum ab eo Collegio summotum aliquo amandet. Nec id diaboli canes latuit latratibus et morsibus inhiantes. Excitant famam Rectorem flagitij compertum, idque indicio euidenti fore, quod breui ablegandus Politiano ab suis Praepositis esset. Vtiam neutrum necabire, nec manere sine ignominia cum sua, tum aliena permitteretur. Noua additur sabula, expressisse eum ex femina quadam aureos quinquaginta, coactumque ab Episcopi Vicario reddere vel inuitum. Proferuntur etiam litterae (haud satis constat Gambari, an ad Gambarum) amatoriae (vt ex praecepta suspicione iuterpretabantur) scriptae: quibus ad eumdem Episcopi Vicarium delatis, ipse Rector accitur: statimque vt Vicarij domum ingreditur, dissipant totam per vrbem doli machinatores, deprehensas litteras foedissimas, citatum Gambarum, coniectum in custodiam, supplicio afficiendum. Quibus vocibus nobilium manus, quibus haud pro dubia Patris innocentia erat, patrocinatum accurrunt. Sed nullo patrocinio fuit opus. Probata Vicarius satisfactione Gambari honorificentissime domum eum reduxit. Iniqui tamen fictis criminibus vim et insidias addunt, praesentemque Gambaro necem moliuntur, seu certe eum rumorem euulgant, vt ad fugam terrore compellant. quae demum miseris [Note: 109 Rector Gambarus fugit.] alea feliciter cecidit. Iam in exitu annus erat, et Lainius in Galliam venerat. Ad eum Gambarus, se Perusiam ire domi praefatus, rationem facti sui redditurus contendit. Repentina profectio, et quod multos dies quid factum esset Rectori, cum Perusiae non appareret, quo se abdidisset, ignoratum est, ciuitatem omnem perturbaiut. Lainius vbi hominem videt, cognoscitque Romanorum Patrum iniussu fugam cepisse, vehementer commotus est. Ante omnia dedit operam, vt exprimeret, planeque cognosceret ecquid solidi sermonibus vulgi subesset. Nihil religiosae quaestionis omittitur. Cumque omnia per seque, et Paschasium diligenter serutatus, nihil praeter nimiam quamdam simplicitatem, aut fatuam bonitatem in dictis quibusdam scriptisque Gambari comperisset, caetera vana, conficta, peruersa ab maleuolis; hominem ob eam socordiam, vt erat meritus, maximeque ob fugam seuere obiurgauit. Perferendum quiduis potius fuisse, quam committendum, vt tali profectione conuictus ipse sceleris videretur: et Societatis, atque adeo matronae honestissimae et sanctissimae nomen iniquorum linguis inquinaretur. Si animus ad moriendum deesset, potuisse periculi discrimen domesticis septis vitari. Quod si necessariam fugam duceret, cur non Perusiam, vti domi significarat? cur Romam non abiisset? Ob haec poena etiam imposita, ad extremum [Note: 110 Ab Sociatate segregatur.] deprecantem licet, et ad ministeria quaeuis, ac nominatim ad pueros totam vitam docendos paratum, ab Societate segregandum putauit. Non defuere (vt cuique sagax ingenium est remedijs seris excogitaudis) qui mature Politiano euocatum oportuisse censerent. Haud dubie negotij genus id erat, quod celeritateeminus, quam tarditate periclitaretur. Caeterum non solum Emmanuel Sa Visitator, ac Petrus deinde Ribadeneira Prouincialis causa coram spectata, consilioque in re praesenti capto, mouendum nihil censuerant; sed cum iam decretum esset, vt ad ponenda Collegij Moguntini initia mitteretur, ex itinere Gallicano ea transiens ipse Lainius, vbi omnia explorauit, sororesque etiam inter se primarias
[Note: 112 Quam prona in deteriorem partem hominum indicia.] illas in praesentia reconciliauit, Romam scripsit pro destinato Moguntiam Gambaro alium mitterent, iustis ipsum de causis amoueri non oportere. Nimirum vt genus humanum pernestiget ad solidum, et introspiciat vbique verum, ac futura sine errore dispenset, mortalitatis conditio negat. Itaque ergo reliquum est, cum quae humanae sunt opis cum diuina ope praestiteris, vt feras patienter euentum: et inuicem sibi mortales promptiorem in parum prosperis casibus excusationem ac veniam, quam reprehensionem et iram commodent. Quando quidem is, cui potestas estvniuersa nullo negotio propulsandi, maluit denunciare, necesse esse vt veniant scandala, quam prohibere ne veniant: vt nec miremur cum accidunt; et, ne per nos accidant, [Note: 111] caueamus. Lainius quanquam eo progressum intelligebat incendium, vt facile restingui non posset, plurimaeque ciuitates summis expeterent votis Collegia, quibus satisfieri per Sociorum paucitatem non poterat; tamen omnia prius tentanda ratus est, quam vt inde Collegium penitus summoueret. Ioannes Nicolaus Notarius ab Perusino Collegio, quod regebat, et Roma Franciscus Strada vetustissima Politianis caritate coniunctus, apud quos mita concionum suarum rudimenta adolescens posuerat, ire continuo iussi, qui sedare tumultum, et auctoritatem Collegio sarcire conarentur. Nihilque remissius aduersalij omnia agitare, vt fessi victique taedio Patres vltro sibi exilium consciscerent. Nihil iam suppeditabatur ad victum. Solitas praeceptori publico pendi mercedes, quae fuerant ad Collegium translatae, reuocato praeceptore sustulerant. Sodalitas, quae vocatur Grandium, quae habitandas Collegio liber vsu aedes concesserat, ijs iam ita communiter ac promiscue vti volebat, vt Religiosi secessus, et claustri custodia obtineri non posset. Quas res vbi Hetrusca Dux cognouit, haud modice indignata, et summam rerum omnium inopiam subleuauit aere suo, et dixit videri sibi per sacrilegium repetita ab ciuitate, quae dederat; et proditos Dei seruos. Et Cardinalis Ioannes Riccius indidem ciuis aiebat palam, dignos esse Politianos, quibus Collegium eriperetur. Et sane prae iniquitate sermonum magis iam ludibrio, quam auxilio erat. Vulgato Iobelaeo, quod Concilij repetendi gratia Pontitex proposuit toto orbe Christiano, nullus omnino discipulorum, qui ad Collegij adibant scholas, ad Patres confessionis causa accessit. Ad supplicationem, quam Iobelaei causa Episcopi Vicarius edixerat, proposito anathemate, qui Religiosi Clericiue abessent, cum Socij etiam accessissent, testati se id, quanquam praeter instituta Societatis, vt extraordinario imperio parerent, exequi voluisse; laudauit Vicarius voluntatem eorum, dicens haud animi sui fuisse, vt edictum illos teneret; tamen quoniam venissent, et Clerici essent, secundum Ordines Monachorum ac Fratrum incederent. Sed mox cum Praedicatores existimarent ad aliquam id Ordinis sui tanto vetustioris notam pertinere, Vicarius materiam litium amoturus, eos domum dimisit. Et illi quidem beneficium rati, quod nihil insuetum disciplinae peregissent, laeti gradiebantur. At e populo non defuere, qui cum abeuntes viderunt, quasi electos, et a coetu pie supplicantium segregatos infestis clamoribus et sibilis prosequerentur. Bonos vero et patientia eorum, et alacris quaedam constantia, index restisque conscientiae, mire cum alias sempertota hac in tempestate, tum eo tempore commouit.
[Note: 113 Turbarum aliquid Vtnetiis.] Minor Venetijs, sed non leuis tamen perturbatio fuit. Nouus Patriarcha Ioannes Triuisanus longe Driedo cui successerat (vt suum cuique hominum ingenium, sua sententia est) dissimilis erat. Cum enim ille ad res prope omnes nostrorum operam hominum adhiberet, hic nescio qua praeoccupatus opinione, nihil, quod ab illis gereretur, probabat: multaque oblocutus, et assidue noxia spargens etiam per sacrosancta et diuina Euangelia iurasse dicebatur, diu Chiappinos (sic eos nominabat) in Veneta ditione haudquaquam mansuros: adijciens, Vae Clarissimis nisi fidem sibi habuissent. Haec dissimulabant se scire Patres muneribus intenti suis, Deoque precando, vt veram rerum notitiam Antistiti aperiret. Ecce autem nec opinatum illud proditur monstrum, quod Venetias, lateque Italiam concussit omnem, motibusque varijs atque sermonibus permiscuit. In coenobio Conuersarum quidam [Note: 114] sacerdos (Ioannes Petrus habebat nomen) qui confessionibus earum praepositus erat, magnae vulgo sanctitatis opinione notus, deprehenditur multa dictu nefaria commississe: et supplicio afficitur: et mulieribus amplius centum dilapsis, obstinatis non eibum sumere, donec dimissae essent, coenobium prope vastatur. Nec longe abfuisset exitium, nisi aduocatus illico Palmius tota illa adnisus potentis eloquentiae, et lacrymatum vi aliquot a fuga deterruisset. Quae res adeo praeter opinionem, cum et presbyteram illum ac torum gynaeceum pro sanctitatis existimatione Respublica omnis veneraretur, animum Patriarchae sua sponte fractiorem timore et suspicionibus ita cumulauit, vt cuisatis crederet, non inueniret. Caeterum occasionem nactus ciuium animos adtiersus Societatem suis terriculis concitandi, vel suae potestati subijcere eam, vel praecipitem exturbare aggreditur. Igitur (quantum omnes argumentabantur) instinctu eius acerrime [Note: 115 Griminationes in Societatem.] in Senatu quidam disputant, non esse ferendos in Republica Iesuitas: homines esse turbulentos, qui non, vt reliqui Religiosi, intra suae cellae ac monasterij fines teneant se; verum immisceantur negorijs ciuilibus, et ad publicas res porrigere manus audeant. Esse Hispanae factionis, naufragos, extorres, hinc Alios, alios inde eiectos. Subornare matronas: perque eas quid in Republica fiat, speculari. Nec solum perlongos in templis secretosque eonferre sermoties; sed etiam domum ab ijs feminas recipi. Haec aliaque multa figmenta cum ab diuersis referrentur, conuenientia testimonia non erant. Quo fiebat vt nimio criminandi studio (quoniam est caeca improbitas) alij alios inuicem refutarent. Haecautem cum agitarentur, rei totius erant ignari Patres. Sed scilicet diuinae prouidentiae oculus falli non potuit. Clarissimorum quidam ex ordine vltro patrocinium suscepere. Tum vero illi prima spe eijciendae Societatis delecti, illam alteram tentant. Negari certe non posse quin peregrinis
hominibus periculose tantum licentiae permittatur, vt suo arbitratu tam multorum confessiones audiant. obuiam primo quoque tempore eundum, nec sinendum, vt nomen eorum, vt gratia, vt potentia in tantum inualescant. Satis superque recenti exemplo admonitos esse, quam parum cuipiam credendum sit; quam in arcta custodia habendi, qui periculosa, perque ipsius sanctitatis escam capientia sensim animos negotia in manibus habent. Apponendum saltem custodem ac vigilem; qui, quae agunt, obseruet; qui in officio contineat, qui impunitatis adempta spe nimiam licentiam temperet. Hunc autem sibi videri [Note: 116 Defenditur vltro Societas in Senatu.] Patriarcham esse oportere. Haec aduerlarij cum dixissent, Senator e primis surrexit, quem omnes existimabant acerrime omnium et ipsum aduersaturum. At ille contra eam defensionem instituit, vt nihil exoptarivltra posset. Praeter caetera dixit: Hanc Religionem apud Vicarios Christi Romanos Pontifices fuisse magno semper in pretio, et nunc maxime esse. Ab ijs immunitatibus multis ac beneficijs ornatam fuisse; nec facile fore, vt, cum supremi sacrorum Antistitis beneficio Pontificum minorum exempta ditione sit, eius benignitatem suamque libertatem negligat, et dominum vltro iugumque Venetijs, quod nusquam alibi terrarum iniunctum sit, assumat. Necsane id expedire, si casuum varietas, quam tempora ferunt, consideretur. nec, quomodo quidem in praesentia res haberent, necessarium esse. Quod siquis vel desideraret in ijs quidquam, vel in futurum cauendum censeret, videri sibi admonendieos negotium Serenissimo Principi commendandum. Hoc enim pacto nec querimoniae causam Religiosis fore; et tum demum, cum haec non profecissent, ad remedia acriora iustius gradum facturos. Cum haec sententia placuisset, aduocato Palmio, tam benigne Princeps (is erat Hieronymus Priulus) egit, tam multa de suo erga Societatem, ac nominatim erga ipsummet Palmium, quem assidere sibi, et capite semper tecto esse voluit, amore disseruit, vt sincerum suum pectus, et humanissimum animum prope ante oculos statueret. et addidit, si qui Societati obtrectarent, tribuerent tempori, ac ferrent patienter: quod hoc virtutis proprium esset, aduersarios habere. Fuisse in Senatu acerrimos Societatis propugnatores: sibi demum mandatum, vt vnum atque alterum nescio quid considerandum ei offerret (nam ea dumtaxat e magna fabularum turba, vt esset colloquendi materia, reiecta non fuerant) Primum, haud probari nonnullis, quod Palmius ipse, qui iudicia conscientiae et possit et debeat exercere, ab ijs abstineat: deinde illud quoque parum consultum videri, quod idem iuuenes annorum quinque et viginti, aut paulo maiores cateruis feminarum audiendis [Note: 117 Palmius Duci satisfacit.] proponat cum totius dolore ciuitatis. Ad quae Palmius cum gratias primum egisset de singulari benignitate, quam Princeps antea semper, et nunc maxime erga hunc Ordinem ostenderat; ac significasset. quam curae vicissim foret Societati in suis quamuis pauperibus precibus ab summo Deo diuturnam eius Serenitati ad Reipublicae salutem felicitatem exposcere: atque se quidem dixisset, quantum vel prouinciae administratio, vel Euangelij praedicatio permitteret, in poenitentiae foro perlibenter versari; pauca praefatus de boni confessarij facultate, quae nequaquam omnino ex aetate penderet; singulorum Patrum, qui Venetijs operam confessionibus dabant, probitatem, doctrinam, annos exposuit, edocens (vti reipsa erat) neminem ibi esse secundo et trigesimo anno minorem: adiecitque quantum curae Moderatores, quantum vigilantiae hanc in rem intenderent: quam vndique aditus prope omnis diabolo per domesticas leges obseptus esset. Quae cum voluptate et approbatione mirabili Princeps audiret, addidit Palmius, sontem horum sermonum (quanquam nisi res cogeret, statuerat vexationem quamuis perferre potius, quam videri quemquam notare) cum maxime necessarium iam esset, posteaquam in eum locum progressae erant res, vt nihil Principem lateret, breui indicaturum. Inde quemadmodum ad id loci Societatem Antistes accepisset, modeste fideliterque narrauit. Ita toto eo congressu delectatus est Dux, vt confirmarit septem annis nullo sibi colloquio aeque factum satis, [Note: 118 Palmij vigilantia gilantia atque constantia.] nullo tantundem voluptatis allatum. Non tamen praetermisit Palmius ex occasione Socios adhortari, vt, quo iniquiora erant tempora, eo diligentius conarentur omnem sermonum offensionumque materiam, quantum fieri posset, praeuertere. et amoliri, in reliquo nihil calumnijs territi. Nam quod ea ministeria odiosa mundo essent, apparere grata esse Deo. Idem amicis cum suaderent ab nonnulla re abstinendum, quod periculosa videretur; et vicem Patrum dolerent, quod dictis factisque contra ac meriti essent, acciperentur; respondebat, suaderent potius, vt quae Societas adeo matura deliberatione pro Dei laude administranda suscepit, considerate prudenterque administranda curaret. Non enim quae recta sunt, metu periculi omittenda, sed tractanda cautius: nec (quae est humana prauitas) quidquam tam sanctum tutumque esse, quod ab improbis peruerti, et ad perniciem trahi non queat. Gratularentur autem insectationem patientibus. Hanc enim summum esse donorum, quae diligentibus se tribuere Deus solitus sit: atque eius diuinam maiestarem rogarent, vt dignos faceret, qui ad laudem et gloriam sui nominis quamplurima perferrent. Et vero perspectum est in hac tota procella praesens ac propitium Numen. Criminationes nihil nisi ad plenius cognoscendam Societatem, eiusque existimationem, et confluentium ad eam multitudinem augendam valuerunt. Multi clarissimorum virorum, qui prius exteriorem tantum illius speciem et facta nouerant, vbi per eam occasionem domesticae quoque disciplinae praeceptis et ordine cognito, eiusdem interiorem formam tanquam animam peruiderunt; pro sua prudentia totius quasi fabricae rationem intelligentes, admiratione eam et laudibus celebrarunt.
[Note: 119 Incrementa Collegij Senensis,] In caeteris Longobardiae Hetruriaeque Collegijs diuinae res cum domesticae simul et publicae sanctitatis incremento gerebantur. Senis Iacobus Mignanellus Episcopus Grosseti benignissime templum sancti Vigilij, domumque ei adjunctam concessit, quoad ipse viueret: perpetuae
etiam possessioni a Pontifice impetrandae adiutorem [Note: et Lauretani.] se fore pollicitus, vt impetrata est. Lauretanum Collegium a Pontifice confirmatum est tertio Nonas Decembris: quo die Societas primum septe ante annis acceperat. Laici omnes ad gratias Deo agendas, opemque impetrandam ad suam [Note: 120 Desiderii Galli praclara virtus.] et aliorum pietatem augendam in Deiparae conclaui sanctissimam sumpsere Eucharistiam: quod eo die anniuersario Oliuerius quotannis fieri volebat. Florentia ad caelestes domos Desiderium Gallum sacerdotem transinisit annos natum circiter quadraginta, virum nunquam ab sanctis actionibus vacatem, ad subsellium in templo assiduum. Quod si qua intercederet ab tonfitentibus quies, flexis ibidem genibus opperiebatur, cum Deo colloquens, et diuina meditans cum attentione ac pietate tanta, vt interdum, qui confessuri superuenerant, nec ipse aduerteret, et illi non audentes sanctas Patris cogitationes interpellare, defixis in eum oculis tali spectaculo cum sui profectu animi frucrentur. Desiderij vero commentatio ferme in Nouissimorum consideratione consistebar. Inuisens carcerem, nosocomium, varios per vrbem aegros ciues (quod frequens, et cuique optatissimus faciebat) ibat per vias orans ac Rosarium ferme terens. Lectio eius multa vitarum Sanctorum Sermocinatio modica, ac potius citra modum etiam remissionis consuetae tempore: taro nisi interrogatus fari solitus: vel, siquid loqueretur, Sancti alicuius vitam narrabat. In doloribus morbisque, quibus haud raro conflictabatur, quî secum ageretur, quaerentibus, respondebat, peius cum ijs agi, qui damnati in triremibus: peius cum iis, qui in Purgatorio cruciatu essent. Denique domi forisque propter excellentem caritatem humilitatemque in pretio habitus excessit x. v. Kalendas Augusti.
[Note: 121 Lainius iubetur Magistratum obtinere.] Inter haec iussa superiore anno de Generalatu, continuando aut finiendo suffragia pleraque allata Romam erant. Vnus fuit Franciscus Adurnius, qui valere etiamnum acta Pauli Quarti censeret. eamque ob rem, et maxime ad specimen obedientiae, quam singularem Pontifici profitemur, edicenda comitia, cum eo tamen, vt antequam irertur in suffragia, cum summa verecundia, et animi in vtramque partem aequabilitate peteretur ab eo, qui tum Ecclesiae sanctae praeesset, Societatis vt instituta redintegraret; ex ijsque perpetuus Praepositus crearetur. Franciscus Borgia, Benedictus Palmius, Iacobus Gusmanus, Antonius Correa, Bartholomaeus Hernandius, quamuis pro antiquatis recte haberi possent Paulina mandata; tamen ad iustiriae abundantiam, et firmamentum tran quillitatis in omne posterum tempus, materiamque et obtrectationum et vexationum aequis iniquisque adimendam; denique vt exemplum modestiae et venerationis aduersus Christi Vicarium Societas adolescens aetatibus secuturis relin queret; cupiebant ab Summo Antistite abrogationem accedere. Alij ferme omnes nihil dubitabant, quin superiorum decreta Pontificum prorsus in statum suum redijssent. Natalis Conimbrica suffragium tale misit: Sententiam meam hoc facilius, Pater, complectar litteris, quo saepius apud te Romae coram peregi. Idem enim dicam, de quo dubitare numquam potui. Id autem est. Post ex cessum Pauli Quarti ne quaquam eius mandato nos, sed legibus teneri nostris, quas ille non abroganit, Paulus Iuliusque Tertij confirmarunt. Quod ita esse in Societate quidem iam constat ex omisso choro, quem pariterille iniunxit. De caetero sic arbitror, debere te vocationi tuae munerique, quod tibi quam sincerissima, quamque iu stissima fieri potest, fuffragatione demandatum est, omnino, acquiescere. Equidem hac in re toti quod probare possim, nihil praeter humilitatem, et rectam mentem tuam video; dum tamen id in tuum ita meritum cedat, ne instituto Societatis quidquam detrimenti creet; cuius credita tibi ante alios omnes custodia est. Haec ex animi mei sententia in diuino conspectu aio; et firmamenta, quae multa succurrebant, volens omitto. Denique summa fuit Patrum consensio, primum in eo, vt conditae ab Ignatio leges fixae immotaeque manerent; in quo nihil a quoquam est variatum: deinde in eo, vt ipsemet Lamius Magistratum obtineret. Polancus non dubitabat contra caritatem eum facturum, et grauem suscepturum fraudem, si reluctari perseuraret. Benedictus Palmins pro certo habebat ad id muneris conseruatam ei mirabiliter a bonitate diuina vitam. Iacobus Gusmanus (vt item alij permulti,) affirmabat, si comitia fierent haud dubie eum refectum in Generalem, multoque quam creatus primum esset, suffragiorum maiore consensu, ob perspectam iam magis (vt quae tanto clarius in candelabrum sublata micuisset) vsuque compertam viri prudentiam, et in omni genere praestantem virtutem: neque se dubitare, quin tanta Societatis tam breui tempore incrementa, tam prosper vbique terrarum ad publicas vtilitates successus, secundum opem diuinam Beato Ignatio maxime e caelis propitio, et Lainio in terris rectori deberetur. Ioannes Montoia Nolam Collegij Rector adscripsit, si vita ei vsque ad mundi interitum prorogaretur, e re Societatis fere, vt idem ipse perpetuo eam administraret. Assentatiunculam diceres, nisi, vt permalitiam semper adulator optime sentientis imitatur mentem, ita qui optime sentit per bonitatem interdum incideret in linguam adulatoris. [Note: 122] Venustius Bobadilla cum Ragusa scriberet, Quod, inquit, ad Generalatum spectat, sententia mea haec est, vt, quemadmodum Constitutiones, iubent, perpetuus ad vitam sit: inque tua Reuerentia ita sit stabilis, vt in annos duret centum: sique post mortem ad vitam remigrares, meum, suffragium est, vt munus hoc tibi reddatur, et vsque ad supremum generalis iudicij diem prorogetur. Vtque hoc onus volens ac bonus excipias, per Iesu Christiamorem supplex obtestor. Haec ex animi meisententia vere, menteque ac manu propria ad perpetuam memoriam scribo. Haec ex omnibus Europae terris cum afferrentur suffragia, iamque duo et quin quaginta accepta essent; tamen Lamius inito Iunio perstans in abdicandi muneris voluntate res componebat, vt ad diem, qua creatus erat, priuatae vitae, optataeque obedientiae redderet sese. Quod cum Assistentes viderent, Pontisicem censuerunt admonen dum.
Adiere eum Polancus et Strada. Pontifex vbi totam rem plane cognouit, mandato Pauli de habendo choro, deque Generalatu tribus annis finiendo, quantum opus foret penitus abrogato, iussit Lainium perseueranter impositum sibi onus ad mortem vsque perferre, et Societatis Constitutiones, quas de integro comprobabat, in posterum obseruari. Quae cum viuae vocis oraculo statuisset, Cardinalem Hippolytum Estensem, quiaderat, eius rei facere fidem rite iussit. Caeterum [Note: 123 Rationes pro perpetuo Generalatu.] quae causae mouerint Patres, vt tanto consensu studioque Praepositum perpetuum esse voluerint, quanquam cuique venire in mentem ex facili possunt, tamen res postulat, vt hoc loco [Note: 1. Auctoritas Beati Ignatij.] prodantur. Auctoritas in primis, vt modo dixi, Ignatij mouebat. Quippe cum ea res grauissima sit, atque in talibus decernendis non humana solum prudentia Ordinum conditores duci, sed etiam diuinitus afflari persuasum haberent; nihil erat dubij, quin Ordini huic conuenientius id censerent, quod eius Conditori placuisset. Mouebat ad haec sapientissimorum Patrum summus in conuentu primo consensus; mouebant rationes ipsae, quas oppido validas ei legi Beatus Pater adscribit. Hae sunt sex: Maior vsus et peritia geren darum rerum, maiorque notitia regendorum hominum: tum maior Praepositi auctoritas: simul ambitionis remotio: ad haec quod promptius sit idoneum vnum inuenire, quam multos: praeterea infrequentiores conuentus: [Note: 124 Non eadom instituta aque omnibus apta Ordinibus.] denique administrationum caeterarum exempla. Quarum rationum pleraeque cum haud perinde in omni, vt in nostro coetu valeant, nolim quae hîc disputantur, alio quisquam transferat. Nam quemadmodum de membris singulis, quam apta et conuenientia sint existimari non potest, nisi ad rationem totius corporis referantur: ita nequaquam singulae per sese cuiusque reipublicae spectandae sunt partes, sed conferen dae inuicem, et ad vniuersam referendae molem, vt ita de singulis, prout ad totius compositionem corporis apte, aut secus conuenerint, iustum modum, nec ne habeant, recte an perperam constitutae sint, pronun cietur. Praepositus [Note: 125 2. Exercitatio et vsus.] ergo perpetuus hoc primum habet commoditatis, quod vsu perficitur. Quippe cum omnes disciplinae et artes exercitatione exco lantur, ars homines regendi, quae merito ars dicitur artium, sine dubio et ipsa vsu proficiet. Sane id circo prudentia, quae publicarum rectionum spiritus et anima est, propria senum dicitur, quod multa eos etas docuit: quae dum respiciunt, sagaciterque ex praeteritis disponunt praesentia, et futura coniectant, consilia temporibus accommodata capiunt. Magnarum procurationum initijs haud perinde negotiorum grauitas ac multitudo obturbat ac premit, quam ipsa nouitas, cum quidquid acciderit, vt inexpertum commoueat. Vbi autem paululum vsus inueterauit, quia humanae ferme res in orbem eunt, et nihil est sub sole nouum, administrationis cursus, similiter atque fluminis alueo inuento, tranquille [Note: 126 3. Hominum notitia.] labitur. Nec solum res, sed et homines praestat vsu nosse; nostro quidem Praeposito plane necesse est. Nam cum tota ab illo pendeat administratio, ad illum pertin eat distributio munerum grauiorum, ad illum cooptatio ad varios gradus et ordines, exquibus velut membris conflatur hoc corpus: ad illum creatio Prouincialium atque Rectorum, et similia his; enim vero talia sine hominum diuturna notitia apte ad cuiusque facultatem ac merita, attemperateque distribui [Note: 127 4. Auctort tas Prapositi.] non poterunt, praesertim cum tam longe lateque sparsa familia sit. Auctoritas vero sine dubio ingens est momentum obsequij. Quis autem non videt, quanto sit ea futura maior in Praeside, cui finitum tempus Praefecturae non sit? Nam (praeterquam quod potestati, quo maior ipsa est, eo plus auctoritatis ac venerationis inest, maior autem est quam fines nulli temporis circum scribant,) homines sumus: et ita comparata sunt humana ingenia, vt iam nunc pares ducant, quos post paulo pares futuros norint. Haud igitur dubie amplius reuerebuntur omnes, quem sciant sibi esse perpetuo praefuturum, quam quem mox conspecturi sint redactum in ordinem, aequatumque, [Note: 128 5. Sincerior administratio.] et forte subiectum sibi. Inde etiam fiet, vt simul Praepositus magis ex animo capessat onus, quod sibi in omnem vitam gerendum norit, simul inferiores sincerius capessant obsequium, quod videant commutari non posse. Negligentia enim ex proximo obrepit, vbi res quodammodo in transitu, et tanquam aliena geratur. [Note: 129 6 Ambitionis ametio.] Ad haec animum Beatus Ignatius huc intendit, occasionem non modo vt omnem ambitionis, sed etiam (quantum fieri posset) vt cogitationem penitus remoueret. Namque ambitionem non modo eorum munerum, quae ambiuntur pestem, sed etiam in quauis Sodalitate omnium malorum parentem vocat. Quae in sacris coetibus eo sunt veriora, quo clarius constat fundamentum eorum Christianam esse humilitatem: qua sub ducta aedificium necesse sit totum ruere. Siquidem virus est ambitio, quod semel animo conceptum consilia, facta, vitamque omnem velut in radice corrumpit. Reipublicae itaque religiosae nerui, ossa, sanguis, omnia demum sunt obedientia, submissio, tranquillitas animi, curarum vacuitas, et sua contenta sorte quocunque loco ponatur, modestia. Quibus conseruandis alen disque quo aptiora legislator praesidia excogitarit, eo diutius feliciusque victuram fundarit Rempublicam. Frequens autem Praepositorum creatio procul dubio locum ambitioni multis modis aperit. Primum, quia quemadmodum nulla est cogitatio, dum Praepositus diu speratur victurus, ita non potest animus cogitatione et expectatione rei mox futurae non tangi et commoueri: deinde quo plura loca aperiuntur, eo plurium primo cupiditates, tum spes irritantur: e multis enim locis non desperent vnum, qui vnicum num quam sperent. Porro ab spe in ambitionem protinus lapsus est; gradus nullus interiacet. Vt enim cogitatio cupiditatem lacessit, ita spes ad conatum instigat. Praeterea ex his quoque qui decedunt, periculum ambitionis impendet. Quis enim facile omnes post degustatum locum superiorem bona fide amaturos inferiorem praestet? Quod si interclusus domi sit ascensus, quaeretur fortasse foris. Quis ad communem omnino eos vitae normam reuocet? Quis prohibeat, ne quamdam quasi familiam ac sectam etiam tum obnoxiorum habeant? Et quidem vna cum Praepositis,
quoniam necesse est multa mutari, nec quidquam factu procliuius est, quam vt inter se priores posterioresque Praepositi, et eorum diuersae agendi rationes viaeque com parentur (sua enim quaedam cuique est) quanta ea factionum elt seges? Age in consiliis capien dis et rebus decernen dis quanto longius aberit ab studiis, quae transuersos agunt mortales, Praepositus se securus, qui nunquam obno xius futurus sit, quem neque ab [Note: 129 7. Infrequentes congregationes.] his timor, neque spes ab illis suspendat? Infrequentes vero congregationes palam est pluri mum habere commodorum. Namque Societas cum occupata sit omnis pro Christiana repub lica; et, quoties ad conuentum vocatur, haud minus toto anno primos quosque omnium fere prouinciarum viros eundo redeundoque peregrinatio distineat; ingens profecto detrimentum est rerum et communium et priuatarum. Iidem viri in plurima conii ciuntur discrimina: nec impensarum maximarum (quan quam postrema debet esse) nulla habenda est ratio. Ad haec ipsamet creatio Praepositi tam res est grauis, adeoque impedita et lubrica, vt aegerrime in comitiis turbae aliquae, et dissidia si non voluntatum, certe sententiarum [Note: 130 8. Quod faciliussit vnum quam multos inuenire idoneos.] vitari queant. Iam illud explicatione non indiget, cum tanta sit raritas hominum vsquequaque ad publicam administrationem idoneorum, aegrius fore multos idoneos nancisci, quam vnum. Nam, tametsi forte extiterit caetera par ei, qui iam in magistratu est, tamen vsu, quaesitaque iam auctoritate, ac rerum hominumque notitia adaequari non poterit: et, quamuis praestantissimum tandem et instructissimum, multos experiundo reperias, nun quam tamen perfecto consummatoque frueris, quia cum ad maturitatem appropinquare coeperit, alteri nouo acerboque [Note: 131 9. Exempla aliarum gubernationum.] cedere locum cogetur. Postremo in Rempublicam vel humanam, vel sacram intuenti offeruntur hinc Episcopi et Summi Pontifices, et multi Abbatum, et quidam Religiosorum etiam Ordinum, ac nominatim Praedicatorum Magistri Generales, quorum in omnem aetatem perseuerat potestas. Nec alia Minorum ab primo exordio in longum deinceps tempus instituta fuerunt. Inde Imperatores ac Reges, caeterique minores Dynastae, quibus item dominatus nonnisi [Note: 132 Prouidentia Ignatij in remouendis perpetui Generalatus incommodis.] cum vita finitur. Quae omnia cum essent, et recte consideraret Ignatius, id modo reliquum erat videre, vt hae commo ditates (quando in rebus humanis nihil est ab omni parte tutum atque perfectum) quam purissimae, quamque minimi admixtione in commodi percipetentur. Idque ita cauit, rationem comitio rum ita descripsit, creato Praeposito eos custo des easque leges apposuit, vt neque in comitiis praeteriri optimus, neque is postea cortumpi, vel certe nequaquam magnopere diuque nocere videatur posse; cum non modo deiici mature de gradu, verum etiam, si quid dignum ea poena commiserit, exterminari e Societate possit.
[Note: 133 Lainius in Gallias mittitur.] Lainio, vbi confirmatus est magistratus, peregrinatio ingentis et momenti et negotij suscipien da suit. Religio Catholica grauissime laborabat in Gallia. Cum enim Henrici morte ad filios eius Franciscum Secundum adolescentem, moxque eo quoque mortuo, ad Carolum eius nominis Nonum, duodecimum agentem annum peruenisset regnum; ex veteribus institutis rerum ad ministratio ad Regentem, quem vocant, et appositum ei Ordinum delectu concilium redacta est. Quo in concilio cum essent quidam rerum studiosi nouarum, hos Catharina Medicea Regis mater (quanquam et concilij princeps et Regens, hoc est, summa cum potestate erat) ac caeteri Catholici non ita poterant continere, quin haereticis ac pessimis hominibus vehementer insani spiritus crescerent, et turbulen tissimos excitarent motus. Ad quos sedandos edictus erat conuentus ad Poisiacum (id est coenobium virginum in agro Parisiensi haud procul ab villa regia, cui sanctus Germanus est nomen) in quo conuentu etiam de religione agendum ferebatur, vt inter veterem, hoc est veram Catholicorum, nouamque, id est vanam haereticorum, Ecclesiam concordiae ineundae ratio quaereretur. Quae cum essent, grauis Pontifici Summo cura incessit, ne regnum vsque ad eam diem et caetera et pietate florentissimum ingentem aliquam acciperet plagam. Id omni ope, quoad Apostolica posset cura, prohibiturus, Legatum eo destinauit Hippolytum Cardinalem Estensem prudentia Principem opibusque pollentem, et nationi Gallicae ex veteri patro cinio carum. Is a Pontifice institit, vt, quando tam grauem tamque difficilem sibi demandaret prouinciam, quae non adiumenta mediocria, sed egregia doctrina viros bonitateque communitos requireret, adiutorem Lainium daret. Pontifex tametsi inuitus subsidium illud sub ducebat Romae, tamen non vnius vrbis, sed totius Ecclesiae circum spiciens commoda; palam professus haud dubitare se, quin bene animatus, vitamque pro Catholica fide paratus fundere iturus Lainius, atque adeo vnus prope ipse eam (tanti hominem faciebat) restituturus esset, placere sibi, vt iret, respondit. Haud quid quam tergiuersatus est Pater: verum ipse quoque rei ponderans grauitatem, inque gloriae diuinae successum intentus, ad maiorem animi sui quietem, vtque obedientiae insuper sanctae, quae victorias loquitur, virtute armatus robustior audentiorque vaderet, et quanto sibi minus reliquisset libertatis, tanto ad perseuerandum enixius vrgeretir; rogauit Sanctissimum Patrem, vt eam profectionem praecepto sibi iniungeret. quod facile, ob secundante ei deuotioni Pontifice, [Note: 134 Salmeron Vicarius Generalis decernitur.] im petrauit. Dein ne per occupationes publicas domestica administratio detrimenti aliquid caperet, regendis Italiae Siciliaeque prouin ciis Salmeronem designat Vicarium, sub stituto interim Madridio, dum Neapoli Salmeronem venire Romam mitior anni tempestas sineret. In Hispaniae prouinciis aderat cum suprema potestate Natalis: Boreales per se erat ipse ex propinquo recturus. His rebus constitutis, moram haud ferente Galliae statu in summo aestu Kalendis Iulij vna cum Polanco, et Annibale Codretto sacerdotibus, et Ludouico Giappo Adiutore laico Roma discessit.
[Note: 135 Christophorus Rodericius Memphim a Pontifice mittitur.] Postero die Christophorus vna cum Ioanne Baptista Eliano Nuncius Pontificius ad Patriarcham Cophthorum discessit. Legationis haec fuit causa. Pontifice Paulo IV. apparuit Romae homo
Syrus, qui se legatum ferebat Alexandrini Patriarchae cui Cophthi parent, ab eo cum litteris missum, quibus Romano Pontifici submittebat sese, et obedientiam profitebatur. Forte ita euenit, vt nemo tum Romae praesto esset, qui legere Arabice nosser. Itaque eas litteras in sermonem Romanum vertere, qui linguae eius sonum intelligebant exiis, quae ipsemet Abrahamus (hoc Syro nomen) verbo referebat. Ideoque non habita omnino est fides. Mortuo dein Paulo, Cardinalis Alexandrinus a Pio IV. explorare iussus rem, ad Leonardum Emum Venetorum Consulem litteras Cairum (olim fuisse Memphim opinio est) dedit, vbi erat Patriarchae sedes: nec solum ab Consule, sed etiam a Patriarcha prioribus laetiores litterae allatae sunt; quibus insuper postulabant virum ad se mitti, cum quo de Cophthorum Ecclesia cum Catholica et Romana penitus iungenda agitaret. Natio Cophthorum lare patet. Ea de causa Pontifex pro summi et optimi parentis officio nihil omittendum ratus, quo minus plurimarum animarum, quantum in se esset, saluti consultum iret, accersito Lainio, ab eo sacerdotes duos petit ad tanti momenti expeditionem ido neos. Destinabatur Emmanuel a Monte maiore, qui in Cypro insula erat, cum repente ex Hispania maturius, quam Natalis destinasset, quasi ad id diuinitus missus Christophorus Rodericius venit. Erat is praestanti doctrina vit, virtute etiam maior (vti supra etiam signifi catum est) qui anno superiore cum ex Germania Romam venisset, et hinc rem issus in Hispaniam esset, statum rerum perturbatiorem offendit ob eas causas, quae suprademonstratae sunt: maximeque, dolens vexationem ini quissimam Borgiae, cuncta Lainio expositurus reuertit. Inde Memphim destinatur socio addito Eliano, qui Christianus ex Iudaeo factus super excellentem virtutem et flagrantissimam caritatem potissimum lectus erat ob linguarum et nationum peritiam. Adiutor quoque et leuamentum humanarum imbecillitatum laicus missus est Alfonsus Brauus, et ipse expertae virtutis. Abrahamus, quanquam ad eam diem satis hospitaliter Romae et comiter habitus fuerat, tamen post vltimas Patriarchae litteras longe carior haberi: vulgo ab omnibus salutari: excipi saepe conuiuiis: donis luculentis a Praesulibus et Cardinalibus honestari. Ipsemet Pius, quo magis et fidum et ad coepta perficienda strenuum redderet, omni offi ciorum ac benignitatis genere, donata insuper grandi pecunia studuit demereri. Rodenricio et sociis praeter liberale viaticum magni pretij vestes ad totum Patriarchae ornatum vna cum aliis donis deferendas ad eum dedit, simulque binas litteras: quarum alteras, quibus de nuncio ab se misso cum adhortatione ad sancte exorsa prom ouenda certiorem faciebat, initio statimred derent: alteras, per quas suadebat, vt pro se Vicarium ad Tridentinum Concilium mitteret, tum red derent, vbi procedere rem vidissent. Addita scripto monita et mandata. [Note: 136 Monita Rodericio tradita.] Inprims cum schismaticis Graecis quam cautissime agerent; cumque Patriarcha, ad quem mittebantur, nihil tractandum prius suseiperent, quam vt penitus persuaderent caput illud orthodoxae fidei, Vnam esse primam ac caeterarum magistram Sedem, eamque successorum Petri, Romanorum Pontificum esse. Hoc enim constabilit caetera modico negotio conuentura. Addidit Lainius, vt effectus spe in diu ina vi posita, quod in se esset, ardentem animarum vt pote non auro et argento, sed pretioso Christi sanguine em ptarum excitare sitim studerent: plusque in probitatis sanctorumque morum exemplis, quam vlla in re ad permouen dos cocilian dosque sibi Cophthorum animos momenti ponerent. Publicas res et regnorum iura nullo modo attingerent: tantum, vt Apostolus monet, curarent, vt omnis anima potestaribus sub limioribus sub dita esset: et captiuos ad obedientiam dominis fidemque praestandam adhortarentur. In congressibus ac disputationibus meminissent mansue tudinis ac patientiae: cauerent cuiusquam exacerbare animum: nec dogmata, in quibus quis erraret, statim aggrederentur omnia, sed paulatim ac pedetentim procederent: vtque paratiores ipsi in congressum venirent, sanctiones ac decreta on ciliorum Summorumque Pontificum, et scripta sanctorum Patrum, quibus de rebus agendum erat, sedu lo recognoscerent. [Note: 137] His alliisque instructi praeceptis, confessione generali, instauratione votorum, multisque precationibus et afflictationibus corporis praemuniti, vi. Nonas Iulias magno animo, et ad quaeuis perpetienda parato, Roma discesserunt. Venetiis dum nauigationem opperiuntur, ad Christophorum defertur indicium, legationem Abrahami simulatam esse, nec auctore Patriatcha susceptam: cauerent ne Syro ludus fierent, temereque se in periculum darent. Rodericius, quanquam auctor leuis videbatur, tamen ne quid celaret, Romam indicium nunciat: quod Cardinalis Alexandrinus aliique Romani Antistites, cum quatuor annorum spatio, quibus Romae fuerat Abrahamus, nihil esset anditum, imo legario litteris et Patriarchae et Veneti Consulis confirmata esset, contemnendum putarunt, Rodericioque, bono vt animo pergeret, rescripserunt. Kalendis Octobris habitu, quo AEgyptij sacerdotes vtuntur, naui conscensa leuibus de functi periculis Alexandriam tertio Nonas Nouembris tenuere, nauigatione vsi magno cum suo ac vectorum pietatis emolumento. [Note: 138 Rodericij pia industria inter nauigandum.] Quippe Christophorus, statim vt conscenderunt (quod nun quam toto eo legationis tempore pro more Societatis intermisit facere) socios communiter, quanquam duo tantum erant, adhortatus est ad gratias primum Deo agendas, quod ipsos potissimum ad hanc expeditionem legisset, oblata aliquid eius causa perferendi materia: deinde ita se gererent, vt ninil ab ipsisimpedimenti diuino consilio, et felici legationis euentui obiiceretur. Postremo diei tempora et actiones ita distribuerent, ita componerent, vt et cum suo et pro ximorum fructu, quod Societati propositum est, iter facerent. Itaque, quantum locus permitteret, disciplinae mores ac leges cunctas, quarum deinde frequentem lectionem curabat, sedulo obseruarent: et cum vectoribus non temere, sed praem editati agerent; verba, sententias, actus, totam quotidianae vitae, familiarisque consuetudinis formam prius apud se cum consilio coram Domino ordinantes. Talia verbis praemonstrans Christophorus, plura docebat exemplis. Nec sociis siue ad audien dum alacritas, siue ad sequen dum
vis et conatus deerat. Inde, quae virtutis verae natura est, vectorum ad se omnium breui oculos et animos conuertêre. Erant in naui plurimarum nationum, vt fit, ac religionum permixti homines: praeter Catholicos, de sertores Christiani, Iudaei, schismatici Graeci, aliique aliorum errorum asseclae. Catholicis docendis ex colendisque prae cipuus labor ab Christophoro et sociis de dicatur. Initium ab nautica turba fecerunt. Capita religionis, quae interest salutis cognoscere, precandi formulas, et apta vitandis peccatis remedia tradidere. Ab his paulatim ad caeteros comitate, virtutisque decore conciliatos progressi, ad alia eitius omnia adducebant, quam ad sacram homologesim. Nam extra Paschale tempus, adhaec in maui dextrae sacerdotali caput subiicere inusitatum, et pro absurdo habebatur, cum interim haud pauci adessent, qui annos complures subiecerant nunquam. Quod si qui tandem ab semet impetraret, vt exonerare conseientiam vellet, ad eum audiendum Patres vel de media nocte, vel certe aliquot ante lucem horis surgebant, donec malum Deus pudorem prope [Note: 139 Sacrae confessionis vis.] diuinitus tandem eiecit. Cum enim vnus vectorum, qui id prius abnuerat facere, graui laborans morbo confessus esset; postridieque ita bene haberet, vt e lectulo surgeret, coepit de praedicare desperatam valetudinem sibi confessione redditam. Eaque res, quae in oculis omnium versabatur, fecit, vt libenter ac luce palam ad sacerdotis pedes acciderent ita promiscue multi, vt Ioanni Baptistae sua linguarum varietas egregie vsui fuerit; cum et vernacula Italorum et Latina lingua, itemque Hispanica et Germanica et Arabica sua promentes crimina audierit. Conciliatum sibi nauarchum permouere, vt vetaret quempiam veliurare, vel ludere. In circulis alter Patrum aliquid e pio quopiam libro, quod ad rem faceret, recitabat. Quoa cum ad incitamentum pietatis valebat, tum ad segne otium eiusque sobolem mordacia ac turpia dicta excludenda. Homines circiter decem nobiles, ac ferme iuuenes [Note: 140 Sodalitas non bona in bonam conuersa.] sodalitatem inter se minime probabilem ad iucunde licenterque vitam in commune ducendam coiuerant. Singulis hebdomadis ereabatur magister, cuius dicto sodales parerent. Leges item sibi posuerant, nimirum proposito accommo datas: quas qui praeteriret, certa pecunia mulctabatur. Horum cutae ad hilaritatem conuersae omaes: horum in ore scurrilis dicacitas, petulantes cachinni, effrenis impietas. Christianos vix aliun de nosceres, quamquod religiosa Christianis nomina vel temere iuran do violabant, vel execrationibus incessebant. Eoque erat difficilius ab tali vitae genere auo care, quod illo coniunctos foedere cum expugnare vniuersos peroperosum, tum aggredi singulos vanum erat. Tamen et hos fusae ad Deum pro illis preces, comitas et exempla Patrum, caeterorum vectorum mutatio, pudor ipse paulatim vicit. Leges itaque praescripsere sibi prioribus longe dissimiles. Qui ob scoenum verbum prolo queretur, dicta mulcta est: qui temere iuraret, cui impia in Deum Diuosque verba exciderent. Cautum, vt quotidie singuli solenne precum officium Deiparae recitarent. Postremo etiam fuit, qui hebdomadarius princeps lectus edixit, vt singuli noxas sacerdoti aperirent proposita mulcta, nifacerent: idemque qui tulerat legem, facto viam praeiuit. Vt iam sancta Christi decuria esset, qui modo grex fuerat Epicuri. Cum schismaticis Graecis, Iudaeis, Turcis nihil actum, quod ita acceperant in mandatis: Christianae tantum sanctitatis, quae mirarentur, subiecta oculis documenta. Quae species (quid enim rapacius humani animi, quam Christianae innocentiae facies?) ita homines deliniuit, vt omnibus locis adiutores se vltro sponderent fore. Haereticorum ad sanctae Ecclesiae gremium reuocati nonnulli. Abrahamo vero quid ob sequiorum, quam assidue humiliterque exhibuerint, cum plurimum in eius beneuolentia momenti ad summa legationis intelligerent situm esse, nec relatu pronum, nec cogitatu est. Tan quam fideles hero famuli, tanquam pij parenti liberi cum labore, incommodo, impendio ingenti suo noctes atque dies praesto erant. [Note: 141 Ioannes Baptista Elianus odio est Iudais.] Hunc in modum nauigatione transacta, protinus Memphim Ioannes Baptista, vt apud Consulem tutus esset, cum bono Venetorum ciuium comitatu praemissus est. Statim enim vt Alexandriae apparuit, coniecere in eum oculos sibi notum Hebraei. Et quia grauissime oderant, quod non solum ipse ad Christum transierat, sed et fraudes eorum in lucem proferens, redarguensque perfidiam multos alios attrahebat; et magham Romae Talmudicorum librorum vim in cendendam curauerat; haud temere metus erat, ne, cum potentes in ea vrbe essent, fictis criminibus exitium ei (vti postremo fecere) machinarentur. Subsecuti paulo post Rodericius cum Alfonso, et Abrahamus VII. Kalendas Decembris Memphim ingressi sunt. Rodericius vt Gabrrelis (hoc Patriarchae erat nomen) animum planius exploraret, dabat operam, ne prior eum adiret ac prae occuparet Abrahamus. Contra is impense studuit aditum occupare: nec homo familiaris, et magnae inter Cophthos auctoritatis, quo minus prior conueniret separatim solus solum; et, quae commodum fuit praemoneret, satis caueri potuit. Kalendis ipsis Decembris [Note: 142 Verba Rodericij ad Cophthoram Patriarcham.] admissus ad Patriarcham Rodericius salutat nomine Pontificis, eiusque litteras red dit: tum praemeditata oratione paucis exponit quanta sit Sanctissimi Patris earitas erga ipsum, totumque Clerum populumque Cophthorum: missum se, vt apud Patriarcham agens, qua re possit, auxilio illi sit; curetque coniunctionem Cophthorum Ecclesiae cum Catholica et Romana ad ipsorum salutem necessariam. Sibi quidem gratissimum accidisse, quod antiquissimam et florentissimam olim viris sanctitate et doctrina inclytis Ecclesiam visere, eique laborum aliquid et studij nauare licuerit: paratumque esse in eiusmodi causa vitam millies fundere: ipsum Patriarcham, qui sponte negotium mouisser, seire adhortationibus non egere ad coepta sanctissima consummanda. Salutem innumerab ilium animarum Christi Domini sacrosancto emptarum sanguine eius in manu esse. Gratias igitur potius sancto Spiritui agere, qui hanc mentem sapientissimo Antistiti iniecisset, vt dignitatem pristinam suae genti, veritate doctrinae, et necesseriam ad salutem Sedi [Note: 143 Patriarchae responsio.] Romanae obedientiam restitueret. Respondet Gabriel: gratiam se habere Pontifici, quod vt verus Pastor ac Pater omnium curam Cophthorum susceperit adeo proprie, vt ad se potissimum nuncium, destinarit suum, non item ad alios Antistites: quamuis alij quoque multi id expetierint, significarintque
eius potestati subiiciendi sese voluntatern. Se quidem in officio fore: et, vbi res tulerit. Nuncij operâ plurimum vsurum. Paucis post diebus, quo res minore strepitu agatur, conueniunt apud Venetum Consulem. Ibi spectante Patriarcha facit Sacrum solenne Rodericius ad coniunctionem Ecclesiae instirutum. Tum alteras litteras proferre [Note: 144 Prospera exordin rerum apud Coph???hos.] maturum visumest et munera Pontificia. De mittendis ad Goncilium, quod Romanus Pontifex posterioribus litteris postulabat, respondet Pauiarcha daturum se operam, vt proximo vere Episcopus e suis iret vna cumipso Abrahamo, qui Romae fuerat. Pontificalia vestimenta ac dona caetera laetus accepit: voluit tamen aliquamdiu apud Consulem asseruari, dum captato tempore clam domum suam transferret, ne ad Turcas praedaeinhiantes odor aspiraret. Rogauit praeterca Rodericius, vti acceperat in mandatis, vt e sua dioecesi aliquot Patriarcha iuuenes mitteret Romam, qui simul inde Christiana dogmata velut exfonte, simul erga primam Sedem caritatem et venerationem debita haurirent. Hos Patriarcha respondet consideraturum se, expediret nec ne mitti: ne ea forteres Turcarum animos suspicione deteriore perstringeret. Haec inter secunda initia annus effluxit.
[Note: 145 Lainij iter in Galliam.] Interim Lainius itinere in Galliam instituto, Roma profectus Caprarolam primum accersitu Alexandri Cardmalis Farnesij, qui aeger ibi decumbebat, venit. Laetatus est plurimum Cardinalis: multaque cum eo ad animum suumspectantia [Note: 146 Cardinalis Farnesii in Societatem benignitas.] communicauit. Dixit pro sua benignitate, Societatis causa quamplurimum agere ad neminem omnium, quam ad se priuspertinere, eo nimirum officio, quo gloriosa stirpis facta tueri gentiles et cumulare pietas iubet: vltroque est pollicitus templum ad Professorum domum ingenti impeisa aedificaturum. Atque ex eo die morbus leuari coeptus est. Inde Ameriam Lainius ac Perusiam venit, rogatu praecipue Cardinalis Fuluij Cornei; qui pro sua in Patrem incredibili pietate et obseruantia ab Cardinali Ferrariensi id ipsum flagitarat. Perusia digressus primum Montis Politiam, miserum exercitumque Collegiolum; vbi (quas supra diximus) primarij ciuis sorores inter sese in praesens reconciliauit: dein Collegium Senense, Florenrinum, Bononiense obiter visit: necdomesticas modo res ordinauit; sed vbique in templis, quamuis et graui anni tempore, et de via fessus domesticorum et ciuium precibus adactus, verba fecit, totis ad audiendum effusis vrbibus. Per hos et dicendi et viae et summiaestus labores vbi Ferrariamattigit, in febrim incidit: quae cum diuior videretur fore, quam grauior, Deo volente sub septimum ferme diem abscessit. Inde vna cum Cardinali ad vn. Idus Augusti reperito innere, tametsi valetudo haud dum confirmata non sinebat in suggestum ascendere; tamen nunquam intermisit inter viam, in hospitiis, in vrbibus, vbi vbi aliqua se daret occasio, priuatis sermonibus vel adhortari ad pietatem recte sentientes, vel nutantes in fide statuere, vel redarguere dogmatibus [Note: 147] Salus imburos. Cremonae aliquui e Somascis conuenere, vt quod per litteras ante tractarant, coram si possent, transigerent, de vno Ordinc e suo et Societate conflando. Sed idem, quod ad litteras responsum litteris erat, coram praesentibus demonstratum est, Societatem ab suo instituto nolle quid quam alienum assumere: nec expedire, quod ipsi susceperant, orbos parentibus pupillos educandi sanctum ac pium opus omitti. Quare coniunctis animis sua quisque in parte communi Domino deseruirent. Augustae Taurinorum tres Hibernos iuuenes Romam euntes obuios habuit, quos Dauid Wolfius in eam insulam anno superipre a Pontifice legatus Deo seruiendi in Societate cupidos, et erudiendos ad Vrbem mittebat: et liteeras ab iisdem accepit, quibus Dauid de se, et insulae statu haec nunciabat. [Note: 148 Dauidis VVolsii in Hibernia labores.] Se inter insidias haereticorum consolandis confirmandisque Catholicis, et ordinandis Hibernae Ecclesiae rebus operam dare. Tertiodeci et Kalendas Februarias Corchum venisse: exceprum mira gratulatione Catholicorum, et aliquot ibi dies coactum subsistere. Cum, quam maximo silentio potuit, Catholicis adelle se, quidque adesset nun ciandum curasset, miseranda specie inde vsque ab sexaginta passuum millibusgregatim viros feminasque accurrere nudis pedibus, vno tantum indusio tectos, peccata conressuros, et ab solutionem super incestis matrimoniis rogaturos. Plus mille coniugum paria non multis mensibus ex iniustis nuptiis auctoritate Apostolica legitimis ab se iuncta. Hoc maxime implicatum vitio populum: caeterum ab haeresi purum esse: Clericos coenobitasque passim omnes [Note: 149] cum mulierculis suis. Demirari populos, quod nec mercedis quidquam, nec doni Dauid acciperet. Se tamen omnibus, quae Roma gestabat, naufragio amissis. vehementerinopia conflictari. Ad conuiuia non adire, ne locum gratis aperiret. Emendicare minime expeditum esse, quod in ea prouincia interdiu panem vix apud quemquam reperias: quod, cum exiguus sit prandij vsus, ad coenam quoridie panem recentem, sed non ferme ante vesperum coquant. Quosdam Ecclesiasticorum, quibus tanta Dauidis ab stinentia non placebat, irridere inopiam eius. At se propositum ab stinentiaetenentem, sanctaeque paupertatis fructus abunde et alacriter colligentem irrisionem illam pro lucri accessione numerare. Felicem si ralibus exordiis conuenientia attexuisset. Nam demum per solitudinem et impunitatem, remissa paulatim cura sui, vtilior multis, quam sibi ita sa homo geflit, vt legregandus ab Societate fuerit. Interim laetus ea religiosi auimi firmitate Lainius Taurino Ripolim ad Allobrogum Ducem abiit. Eique et Margaritae coniugi Catholicaesi dei sua in ditione tuendae restituendaeque curam [Note: 150 Lainii cum Duce Sabaudo congressus.] commendar. Gauisi ambo cum conipectu, tum monitis et animo sincero Patris. Forte Michael Gisserius Cardinalis Alexandrinus, qui ad suum Montis Regais Episcopatum vilendum venerat, eodem tempore, et Cardinalis Ferrariensis apud Ducem fuere. Hi dum vna de rebus adeo periclitantibus regionum Ducis imperio sub ditarum consultant statuerut fore optimum factu, si Dux hominem de Societate bene doctrina ac pietate munitum apud se haberet, cuius se consiliis in religionis difficultatibus vteretur, et concionibus vniuersa eius familia, et vrbes praecipuae erudirentur: ac nominatim Salmeronem postularunt.
Lainius Fratrem Angelum Iustinianum ex Ordine S. Francisci, qui deinde Geneuae Episcopus fuit, proposuit. Erat is doctus et eloquens vir, Socictaris, acnominatim Lainij amantissimus; et in proximi veris magno ieiunio cum plausu ad templum Arae caeli Romae concionatus Societatem laudibus magnis e suggessu affecerat: atque eum quoque Cardinalis Ferrariensis secum in Galliam comitem legationis ducebat. Cum tamen vel Salmeronem, vel Bencdictum Palmium instarent illi petentes; Lainius, quoniam Vicarium suum in piaesentia Salmeronem reliquerat, nec Palmium ab sua prouincia, quam mirabilis eloquentiae auctoritate sustinebat prope vnus et amplificabat, vllo modo abduci oporrebat, rem in reditum ad Vrbem suum distulit. Quam moram Alexandrinus, et Dux non ferentes ad Cardinalem Borromaeum et ad Pontificem, vt omnino mitterent Salmeronem, scripserunt. Caeterum Pontisex maluit Concilio Tridentino inter [Note: 151 Antonij Posseuini labores in subalpinis.] lectos ab se Theologos interesse, vt anno proximo referemus. Desiderium eiussuppleuit aliqua ex parte Antonius Posseuinus. Is iam creatus sacerdos bonam Cherio primum, ante quam Duci redderentur, quae supra dicta sunt, oppida; dein post ea reddita, Taurino nauarat pro suggestu operam, nouitate ipsa (quod sacerdos non e coenobio, sed e populo videbatur; et praeceptoria decorabat) gratiam conciliante. Cherium ita penetrarant haeretici, vt ciuium aliquot corruptis, idiam pro Geneua altera, et Calumismi seminario in Italiae capite destinarent. Qui vbi Posseuinum audiuere, duplici machina aggrediuntur. Primum Gallorum praecipui ab concione domum honorifice prosecuti, postquam in conclaue domesticum ventum est, collaudant eloquentiam atque doctrinam; tum nobili sponsa, quae florenti eius aetati dignitatique conueniret, proposita hortantur, vt ad ipsorum transeat partes, primarium inter Ministros futurum. Quibus sacerdos castissimus inter miserationem et stomachum, si pudicitiae decus, inquit, et opes, et quâm feecunda caelestium donorum parens sit, experui velletis, abstineretis profecto ista mihi obtrudere. Castitas, Deo propitio, erit mihi sine diuortio sponsa, dum viuam. Primatus vero ministerij vestri nullo apud me loco est. Sacerdos ego sanctae Romanae Ecclesiae sum, et ab ea legitimus diuini verbi minister decretus. Talem si vultis, non modo ministrum primarium, sed infimum quoque habebitis. Illi machinam primam vbi vident in cassum admotam, alteram tentaturi, Burdillonium qui Taurini pro Rege Gallorum ea locatenebat, admonent, si Posseuinus Cherij sit, ciuitatem non expectata die in Sabaudi Ducis porestatem vltro [Note: 152] se tradituram. Ergo Taurinum accitur, et quid ita Cherium Proregis iniussu venerit, interrogatur. Sed Burdillonius vbi cognouit Archiepiscopo Taunnensi volente isse, et religionem Cherij eo loco esse, vt, si prolataretur remedium, ne regiae quidem opesvalituraesatis forent, homo cordatus et Catholicus, Abito, inquit, felix: tantum videto, nequid turbarum existat. Protinus ergo reuersus, cum Canonicis, cumque ciuium ac nobilium lis, qui e revisi sunt, egit quemadmodum haeresim coercerent: librosque pios in scholis atque Sodalitatibus proponendos missurum se: et, si posser, idoncum concionatorem pollicitus. Eossanum recedit. Moxnascitur Emmanueli Carolus filius: remotisque praesidiis Gallorum, aditus ad conseruandam reducendamque religionem liberior aperitur. Tum sede sibi Posseuinus Taurini delecta, ibi peraestatem principe in aede frequentem concionem edocet. Inde nactus Lainij copiam ad eum Ripolim septem Taurino passuum millibus, vitae suaerum que concionum rationem redditurus contendit. Lainius ad multa, quae fuse audierat, sapienti respondit compendio, [Note: 153 Signum boni concionatoris.] id modo sciscitatus, Num concionibus habendis augeri sibi perfectionis suae voluntatem sentiret. Id enim argumento esse rem ordine recteque administrari. Digresso Lainio iussu eius Ripoli dum adfuit Dux, concionari perrexit: tum vltra montes in Allobroges Ducis eiusdem et Nuncij Apostolici missu, egregieque ab iis commendatus [Note: Posseuini res Camberij.] Camberium adit, clitellarium equum libris onustum, quos ad manum spargendos haberet, ducens. Camberiensis Senatus continuo decreuit, vt maior Petri Canisij summa Christsanae doctrinae in adultiorum gymnasiis traderetur: haeretici catechismi prorsus abolerentur: Consules et Parochi aduersus Geneuae fraudes peruigilarent: neminique haeresim vllo modo inuehere fas esset. Quibus fouendis exordiis Posseuinus cum Catechismorum et piorum codicum Gallice scriptorum necessariam videret copiam, Lugdunum ad parandam eam migrat. Inde impigro sacerdoti noua rerum gerendarum oblata deges.
[Note: 154 Borgiae Romam aduentus.] Iam Alpes Lainius superans transcendebat in Galliam, cum Franciscus Borgia Iraliam attigit, et Laureto Deiparae domum salutaturus irer habens, pridie Monas Septembris Romam venit. Quarto post die Salmeron quoque ab Neapoli adfuit. Eo die prandebat in Collegio Borgia cum Petro Soto e Dominicana familia inclyto scientia et aliis laudibus viro. Id Salmeron (nam paulo ante meridiem peruenit) simul vt cognouit, recta ad Collegium tetendit. Secundum epulas collegae in suas qinque diuisi nationes, Itali primum, dein Germani, Boemi, caeterae prope omnes Europae gentes ad Salmeronem salutandum et complectendum turmatim accedunt: quae et multitudo et diuersitas nationum, et praecipue alacris et ingenua caritas valde commouit Dominicanum hospitem: qui obsernantia quoque erga se delectatus est, cum ad caetera officia quidam Sociorum Latinis et Graecis extemplo scriptis [Note: 155 Perhonorisice a Proceribus et a Pontifice excipitur.] carminibus salutassent. Eodem die vulgato iam per Vrbem aduentu Borgiae, ad eum nondum e Collegio digressum multi nobilium aduenere. In his Lusitani Regis orator, et vnus e Pontificij cubiculi interi oribus Praerectis, qui Pontificis nomine rogauit, vt apud eum in Vaticano diuersari vellet; aut, si id maller, Pontificem eius persona dignas alibi instructurum aedes; adiiciens gratum illi fore Francisci conspectum. Quod ad aedes pertineret, gratiis actis remisit Borgia. Sed quoniam bis accersitus antea vsque ab Lusitania tam benigne, et modo tam liberaliter inuitatus fuerat, adiecit se primo quoque tempore ad osculanda Beatissimi Patris vestigia ausurum accedere.
Decimo quinto Kalendas Octobris accessit. Nec minorem Christi Vicarius praesenti honorem ac benignitatem habuit quam absenti tribuerat. Quanquam fuit cum sancta Francisci humilitate certandum. Surgere enim iussus non ante potuit degenibus demoueri, quam Pontifex id serio, et ex obedientia imperauit. Cum aliquamdiu collocuti essent, subiecit Pontifex curae sibi ipsum Franciscum, eiusque res fore, vti deberet propter singulare exemplum, quod is suis temporibus mortalibus praebuisset.
[Note: 156 Vanissimus sermo Neapoli de Salmerone.] Paucis post diebus litterae Neapoli perferun tur, tota vrbe Neapoli, atque adeo toto regno, de Salmeronis abitu multiplicem enatum sermonem. Res prorsus ad vanitatem hominum et haereticorum (ita creditum est) fraudes indicandas digna memoratu fuit. Nihil notius Neapoli Salmerone erat: nihil eius excellentis doctrinae et eloquentiae fama celebrius: nec, posteaquam ante triennium postremo eo reuerterat, pedem quoquam extulerat, ipsa ciuitate litteris nuciisque certante, ne sibi, (quoties id agi sentiret) eriperetur. Itaque Neapolitanum Nolanumque Collegium, quae optime progrediebantur, administrans. toto anno diebus quibusque festis, et in Quadragesima quotidie magno cum plausu, nec fructu minore concioncs ad populum in celebratissimis suggestis habebat. Vbi vero praeter opinionem desiit Neapoli apparere, diaboli instinctu, et occultorum operâ haereticorum vulgatur, primum Salmeronem in vincula coniectum fuisse; ideo carere publico: mox vires eundo acquirente fama, adiicitur exustum fuisse: et erant, qui oculis suis deflagrantem vidisse testabantur. Postremo rumor cooritur desciuisse ab Catholica fide, et magna suffarcinatum pecunia Geneuam haereticum aufugisse. Haec po postrema fama aliis opperssis maxime inualuit. Proferebantur falsae et supposititiae litterae tanquam ab Cardinalibus scriptae: quibus ea defectio et repentina fuga nunciabatur. Accedebat conficta fabella. Cum Salmeron feminam opulentam absoluere decumbentem noluisset. Nisi quatuor sibi aurcorum tribuisset millia, id a Pontifice rescitum, et Salmeronem in Vrbem accitum: at eum, quo supplidum eluderet, cum tota ea pecunia Geneuam maturasse fugam. Iamque adeo res erat celebris, non modo vt vulgus, sed ne homines quidem nobiles, Dynastae, sacerdotes ac Religiosi, quibus primo portentum videbatur, de ea dubitare possent. Illi ipsi, qui nos amabant vnice, cum ex aliquo Patrum id, quod temere iactabatur, falsum esse audiebant, non poterant inducere animum, vt crederent; sed quasi verum elicituri laicorum ac simplicium Coadiutorum per antra sermones captabant. Tali ex fama. sed potius tartarea flamma quantum existeret offensionis, haud tardum est suspicari. Nulla de re alia in circulis, super mensas, in foris sermo erat. Adolescentes, qui gymnasium Collegij frequentabant, ab aequalibus haetetici vocabantur. Erant qui accedentibus ad Patres confessionis gratia insusurrarent, Apud istosne peccata deponetis, quorum princeps haereticus est? Pueri carmen sibi confecerant: et vbi quispiam Sociorum occurreret, occinebant per vicos gregatim, Salmeron haereticus factus est, Salmeron fugit Geneuam cum quatuor millibus aureis nummis. Sed illuderat exitiale inprimis, quod vtique diabolus et haeretici tali agebant infamia. Incipiebant plerique vulgo minus ab haereticorum abhorrere nomine, ita secum ratiocmantes: Si Salmeron, ille vir adeo doctus tantae apud omnes auctoritatis Geneuam concessit, fortassis haud adeo vanum est, quod haeretici afferunt. Quae cogitatio cum permeiose serperet, viresque in dies validiores caperet, plerique eius erant sententiae, vt oporteret Salmeronem ire Neapolim, et aliquot dies populo sese spectandum praebere. Qui interim Romae (vt ipsemet scripsit ad Palmium) Deo bene iuuante non perseuerabat modo in Catholica fide, sed etiam in Euangelica sua paupertate tam laetus, quam Pontifex ac Rex in Pontificatu suo regnoque: paratus semper lacessere haereticos; et precans Deum pro talium inuentoribus fabularum, rependens maleficiis bencficia, vnde et victoriam spiritualem ac fructuosam, consolationemque et materiam vbique Deo gratias agendi affuturam sibi confidebat. Cum vero ab Romana eum statione abire Societatis administratio non permitteret, Pontifex patrem se vbique ac patronum vere pium praebens, dedit negotium certis Cardinalibus, vt nomine suo ad Proregem, atque ad alios e primis testes rei litteras Neapolim darent. Eorumque operam iuuante tempore, cum et ipsa per se monstrosior esset, quam vt diu viuere posset, paulatim emortua ac sepulta infamia est.
[Note: 157 Priuilegium intra connas et graduum conferendorum et decimarum Societati concessa.] Ad caeteram quoque Socictatem indulgentiam suam, patrociniique vmbram clementissime summus Pastor extendit. In domiciliis statuendis frequentes oriebantur cum Religiosis Mendicantibus lites, existimantes intra centum. et quadraginta decempedas ab suis coenobiis Collegia domosue Societatis institui non licere. Iamque Collegium Palentinum in Hispania prope erat, vt causa caderet. Incidebant etiam frequenter certamina cum Academiis. vel homines nostros, vel qui apud nos studuissent, ad Magistrorum ac Doctotum insignia recipere detrectantibus, quod in Academia sua non studuissent. Pontifex vt lites remoramque omnem diuini cultus incideret, Domos et Collegia vbilibet fundandi habendique, et in ipsismet gyranasiis Societatis ad gradus litterarios euchendi idoneos potestatem fecit, itemque ab omni decimarum pensione Societatem fe cit immunem. Auditis motibus Venetis, et coram eorum oratori Societatem impense commendauit, et ad Senatum litteras super ea re Apostolicas dedit; explicans quanti a se is Ordo fieret; quam eius operâ, quantoque cum Reipublicae bono vteretur. Et ad Philippum Regem cognito decreto, quo subsidia Collegij Romani impediebantur, tantis cum laudibus cunctae familiae ac proprie, Romani Collegij scripsit, vt earum litterarum exemplar, quod grati animi erga adeobenignum parentem incitamentum sit, vulgare posteris aequum putem.
[Note: 158 Pontificis litterae ad Regem Philippum de Romano Collegio.] "Carissime in Christo fili noster, dalutem, et c. Et officio nostro conuenit Religiosam vitam degentes patrocinio nostro diligenter tueri ac fouere, et Regibus maxime expedit de seruis eius, per quem ipsi regnant, quam optime mereri. Dominus noster in seruis suis recipitur et honoratur, sicut ipse in Euangelio dixit: Qui recipit vos, me recipit. Sed inter Religiosorum Ordines singulari ab Apostolica Sede studio merito complectendus is Ordo est, qui non ita pridem institutus, et ab hac sancta Sede confirmatus Iesu Societas appellatur. Hi enim operarij, licet nouissimi, tanquam nona diei hora in vineam Dominicam ab ipso Domino inducti sint; adeo strenuam tamen et vtilem operam nauare coeperunt, vt non modo sumas ex ea et vepres euellere aggressi sint, sed ipsam etiam alibi auxerint et propagarint. Incredibilefere est quantum tam breui tempore Hic Ordo profecerit, quantum Ecclesiae Dei vtilitatis attulerit: quam multa eius Ordinis Collegia, diuina fauente gratia, alia aliis in prouinciis instituta fuerint non sine maximo earum nationum fructu et commodo. Quorum diligentia alibi fides Catholica confirmatur; alibi haereticae prauitatis pestis reprimitur: alibi Gentiles et idololatrae relicto idolorum eultu ad Christi veri Dei cultum conuertuntur. Ex quo cuiuis perspicuum est excitatum hunc a Domino Ordinem fuisse his tam turbulentis et calamitosis Ecclesiae temporibus, et aduersus Satanae ministros et operarios oppositum: vt, cum illi Ecclesiam Catholicam vehementer oppugnent, eam hi non minus acriter defendant: cum illi simplicibus hominibus errorum tenebras offundant, hi lucem veritatis ostendant: vt, quantum denique illi prauis exemplis et disciplina pestifera destruunt, tan tum hi vitae ac morum sanctitate, et salutari doctrina aedificent. Huius Ordinis maximum in hac alma Vrbe Collegium habemus, quod tanquam seminarium quoddam est aliorum, quaeper Italiam, et extra ipsam Italiam in Germania et Gallia propagantur. Ex hoc vberrimo Seminario Apostolica Sedes instituit delectos, idoneos ministros tanquangenerosas et frugiferas plantas alios alio, prout vsus venerit, conseren das mittere: qui quidem tum instituen dis pie et diligenter pueris, tum praedicando Euangelio, tum ministrandis Sacramentis fructus eos Domino cooperante ferunt, quibus hoc tempore Ecclesia Dei maxime indiget. Nullum vnquam hi laborem pro Dei honore, et huius sanctae Sedis obsequio recusant. Eunt et nauigant ad omnes nationes et loca, quocunque mittuntur, etiam ad haereticos, ad infideles, et ad remotissimas In diae partes sine vllo omnino metu, eius nimirum auxilio freti, cui deseruiunt. Ita que multum debemus huic Collegio ita de religione Catholicamerito et assidue merenti: adeo ad Christi Domini nostri, et huius sanctae Sedis obsequia parato. Sed vt in hac Vrbe tanquam Christianae religionis arce, et Ecclesiae Catholicae capite positum omnibus Ecclesiae membris prodesse possit; non sollum a nobis diligenter tuendum est, qui ei certe non desumus, sed piorum omnium, tuoque in primis auxilio, tua protectione indiget. Qua de re quaedam ad Maiestatem tuam mandata dedimus Venerabili fratri Alexandra Episcopo Cariatensi Nuncio nostro. Sed ex eo necessitatem ipsius Collegij te cognoscere maxime volumus. His autem litteris proprie in dicandum tibi duximus fructum, quem ex eo vniuersa Ecclesia maximum, et maxime opportunum percipit. Quamobrem M. T. hortamur in Domino, rogamus, et in remissionem tuorum peccatorum tibi suademus, vt pro tua praestanti in Deum pietate, in Religiosos, et bene de Christiana religione merentes Ordines liberalirate, sicut Rex vere Catholicus, hoc Collegium complectare, et quam commendatissimum habeas: certum habens tibi et filio tuo, et in hoc, et in altero saeculo quidquid his Dei seruis tribueris, profuturum. Datum Romae apud sanctum Petrum, die XXIV. Nouembris, anno M.D.LXI. Pontificatus nostri anno secundo."
[Note: 159 Alia Pontificis erga Societatem studia.] Pari cura totius Christianae gentis custos in omnem partem excubans Septemtrionem respexit. Granuelano nuper creato Cardinali Societatem in Belgio, diplomate item Apostolico commendauit. Zachariae Delphino, et Ioanni Francisco Commendono Legatis, quos circumire ciuitates, Principesque Germaniae, et ad Tridentinum Concilium inuitare iusserat, mandata addiderat protegendae, et quam plurimis locis collocandae Societatis, et illi quidem diligenter, summaque benignitate executi nundata rescripserunt, aditas ab se quamplurimas ciuitates, obitasque prouincias, et perspectum, quam strenue, quamque feliciter Iesuitae vbique laborent: nec apparere aliam commodiorem, vel conseruandi integra, velrecreandi perdita viam, quam si multa eorum Collegia disponantur: idque se sedulo curasse. Quibus litteris incitatus Pontifex ad Ferdinandum quoque Caesarem eximie id commendans diploma Pontificium misit. Quanquam Societati potius operarij deerant, quam vel optimo Imperatori, vel aliis Catholicis Germaniae Dynastis eius aduocandae voluntas. Deo enim famulorum suorum conatibus aspirante manibus ipsis maior tenebatur fructus, quam [Note: 160 Petri Canisii ope Augusta respiras.] vt dissimulari a bonis posset. Augusta Vindelicorum Petri Canisij laboribus sensim aliam faciem induebat. Profitebantut haeretici eius rationibus resisti non posse. Vel e Saxonia, si quos error fefellerat potius, quam occaecarat improbitas, ad Canisium veniebant, et posito errore animoque purgato laeti reuertebantur. Et ipsa in vrbe Augusta prae caeteris nobiles feminae quaedam conuersae sunt, et ad insignem profecere pietatem: inter quas Vrsula Liechtensteinia, et Sybilla Ebersteinia, illa Georgij, haec Marci Fuggerorum vxor eminuere. Quas res cum ab Othone Cardinali Augustano Pius Pontifex cognouisset, gratulandum sibi Canisio, eumque adhortandum incitandumque dato Breui Apostolico putauit, vltro pollicens si quae optaret ad rem bene gerendam Sedis Apostolicae beneficia. Et quanquam Caesar eum ad Concilium mietete, et Otho Cardinalis optabat, et Hosius, qui inter Legatos Apostolicos aderat, pro ea re contendebat; tamen Pontifex
ciuitatis et Canonicorum Augustanorum rogatu, timentium ne ea vrbs, quam Protestantes, quod inde peruersa illa Confessio emanarat, veluti matrem nabebant, eoque se dem et arcen errorum tendebant efficere, tali spoliata praesidio penitus inua deretur, subsistere ibidem iussit.
[Note: 161 Theodorici Canisii industria.] Nec Monachij Theodoricus Canisius Petri ex patre germanus degenerem praebebat sese. Inchoauit hoc anno Collegium pauperum simile. Viennensi. nec in externorum curam magis, quam domesticorum intentus, cum totamsuam familiam haberet religiosissime instituram, ad caetera induxit paulatim morem, vt in remissionibus a mensa consuetis quisque conferrei quod e lectione super mensam praecipue notandum putasset. Quaeres et ad attendendum lectioni magis valebat, et ad sanctius remissione vtendum: cuius in recto, seu prauo vsu (vt est mors et vita in manu linguae) religiosae perfectionis maximaex [Note: 162 Bauara domus pietas in Societatem.] parte salus est aut pernicies. Ducis vero Bauari eiusque matris actotius familiae mira erga Collegium benignitas erat. Volebat Principis mater, siquis forte Sociorum aegrotaret, e suis aedibus suoque penu cibos, et quae essent opus, deferri: nec vllum faciebat finem inrerrogandi, num quid esset opus. Principi nihil erat ingratius, quam si quem obtrectantem Iesuitis audiret. Palam iubebat Patres securos agere, temnereque hominn sermones: abunde enim se responsurum. Qui Principum fauor momentum ingens ad diuinum cultum exaggerandum habebar. Eaque erat Pragae ac Viennae inprimis causa curtantum homines Societatis proficerent. Nam ab Caesare, ab Dynastis, ab sacrarum rerum Praesulibus, ab custodiae publicae ac nosocomiorum procuraroribus ad regendam familiam, ad confessiones excipiendas, eaque omnia, quae moris nostri sunt, adhibebantur: vnde fiebat, vt priuati quoque ad eosdem confugerent. Quin et ipsi haeretici si quam inter suos conciliare pacem vellent, non raro pacificatores adhibebant Ie suitas. Sed et ipsorum operosa caritas et industria collegarum eo se fauore, caque auctoritate dignam praestabat.
[Note: 163 Pragensium Sociorum sedulitas.] Iuuat Pragensis Collegij speciem, qualem huius initio anni Henricus Blyssemius litteris ad tora Societatem transmisit, hîcin conspectum dare. Collegium, inquit, nostrum quamuis exiguum, tamen optime constitutum est, et in dies crescere spirituali vocationis nostrae profectu videtur. Nam cum simusduodecim numero, et nonnunquam duo decumbant aegroti, et scholae postulent octo, et Collegium etiam nouum (condiderant paulo ante et: ipsi studiosorum pauperum Collegium) item abstulerit duos, et plura sint domi munera, etiamsi tantum grauiora numerentur, quam homines, vt Deus nostram omnium diligentiam, alacritatem et magnanimitatem probare videatur; ita tamen omnes diuina benignitate comparati sunt, vt quilibet officia plura, maxime quaehumilia sunt, subire contendat, atque ita vnus sit instar multorum. Et, quod momenti non leuis est, quae sancta obedientia committit, tanta fide ac diligentia praestant, vt in duobus sat magnis Collegiis (nempe mole rerum agendarum magna, haud numero vocat) nihil omittatur, quod diligens ac prouida gubernatio, et eiusdem fidelis execurio desideret. Ecquid, obsecro, pulchrius, ac nostrae quidem vocationi magis consentaneum existimari potest, quam quod hîc non raro cernitur; vt homo idem nunc verbi diuini praeconem in templo, mox in schola grauiorum disciplinarum professorem, deinde paruulorum doctorem in minima classe; postea domi in culina coquum, in coenaculo ministrum, vel (vt de aliis taceam) apud ostium ianitorem agat? Nam quid dicam, quod, idem foris negotia Collegij curet, idem visitet carcerem, idem in nosocomiis et xenodochiis infirmos aut pauperes consoletur? Atque haec multa licet, nec exigua munia sint, adeo tamen cos, in quos simul incidunt, non grauare videntur, vt ipsi non minorem hinc consolationem, quam vel caeteri domestici spiritualem aedificationem, vel extranei pauperes tam animae, quam corporis vtilitatem frequenter sentiant. Hactenus [Note: 164 Quibus artibus pauci pro multis sint.] ex Blyssemij epistola. En quibus artibus pauci ingentem numerum aequabant: iidemque tantum sibi nominis, tantum publicae vtilitatis comparabant. Omnes obedientia duce se posse omnia, et ad se omnia pertinere praeceperant animis: et experiendo valentior quisque fiebat. Nam et hebetes vsus exacuit. Omnes ad agendum intenti; laborum auidi: in id, quod instaret, toti esse: nihil in tempus seponere; nihil in posterum virium reseruare: quia nihil priuati consilij coquebant. rerum agendarum nullum habere discrimen, nisi vt laboriosissima quisque, et vulgo infima sibi potissimum vellet: nec respicere quid sociis sieret; sed quidquid in quoque esset, plusquam pro virili in commune conferre, et mutuo sibi auxilio esse: id modo laborare, ne quam quis segniria sua opi diuinae tarditatem afferret, et publicum bonum remoraretur. Hac consensione et contentione Societas ex pusilla facta magna est: et eadem quamdiu vigebunt studia, tamdiu et ipsa, quantumuis tarrarus et saeculum contra pugnent, vigebit atque prosiciet. [Note: 165 Viennensis Collegij res.] Magna erat Ioannis Victoriae Viennae auctoritas. Benignitatem Procerum, et quo die professionem solennem emisit, et Kalendis Ianuarij, quem praecipue diem propter sacrosanctum nomen Iesu honoratum ac sanctum Societas habet, singularem expertus est. Voluere inreresse conuiuio summus flos et apex laicorum hominum et sacrorum, cum ipse Caesar de suo, perque suos [Note: 166 Ioan. Victoriae pia comitas et pium ludi genus.] administros conuiuium apparasset. Victoria nihil nisi secundum epulas appendiculam honestissimo illi coerui non insuauem, et scilicet mantissam, quae obsonium vinceret, adiecit. Cum inuitasset num tantisper ludere chartis placeret, illis partim mirantibus, partim noui aliquid suspicantibus, tres lances in mensa ponit. In vna singulorum conuiuarum separatim scripta, et eomplicata in schedis erant nomina: in altera totidem selectorum nomina Sanctorum: in tertia schedulae partim pictae haud iniucunde, partim scriptae. Descripta autem erant varia munera pieratis, vel confitendi peccata, vel certam pecunae summam in pauperes erogandi, vel certas exequendi preces, et alia generis eiusdem. Cum ludi formam Victoria paucis explicasset, laetique probassent
hospites, ludi coeptum est. Sors omnia conficiebat Vt cuiusque nomen sorte captum erat e prima lance, eide item sortito e secunda caelestis patronus, tum e tertia descriptum opus, quod in eius Sancti venerationem obiret, parisortitione dabatur. Qua Victoriae industria non magis hilariter, quam pitriaductum id tempus est, quod vel in profanis ludis, vel describenda aliorum vita plerique mortalium abutuntur. Et iucundum erat, videre quam quisque alacriter, quod sorte euenerat opus obeundum, polliceretur execucurum, praesenpro etiam aliquid adiiciens, praesertim si pecunia eroganda foret. Gymnasium valde florebat, et praecipue conuictorum no bilium Collegium: adquod fama exciti ex variis gentibus Pannonij, Boemi, Poloni, praeterque Germanos, Itali quoque accurrebant. [Note: 167 Boni exempli vis.] His Dominica Quinquagesimae, quo tempore solent mortales laxare intemperantius fraenalicentiae, cum ad mensam consedissent (nondum enim coenaculo a Patribus discreto vtebantur) Patres nouum spectaculum edidere. Ingreditur ex improuiso coenaculum Cornelius Brogelmanus altera manu, crucem cum affixo Domino, altera demortui hominis informe caput alte praeferens. Pone se quitur acriter se verberantium longus ordo, et moesta voce pium carmen immurmurantium. Ad talem speciem, vt iis locis insolentem, et nunquam antea visam, ad immanem ictuum crepitum, dum coenaculum illi totum lentogradu circumeunt, cohorrere adolescentium animi; nonnullis fortioribus manabant lacrymae: alij haerebant attoniti: quidam os auertebant: alij mappa oculos obtegebant. Non tamen vinci omnino [Note: 168 Bonae ediscationis fructus.] generosa Soboles voluere. Obfirmatis animis ad id, cuius vel conspectum expauerant, subeundum, postero die idem ipsi spectaculum reposuere. Valebat exercitationis id genus non modo vt aliquid reficeretur ex co, quod tempore eodem passim intemperantia destruebat: sed etiam vt adolescentuli mox religionis munimenta in suis quisque futuri terris, laudabilem salutaremque Ecclesiae sanctae seueritatem, quam haeretici exosam habent, amare, magnique facere consuescerent. In aliorum quoque discipulorum animis Iesu Christi gratia miris agebat modis. Multi parentum suoru velut parentes effecti, a quibus vitam mortalem acceperant, iis ad aeternitatis venam, Catholicam Ecclesiam reuocatis immortalem retribuêre. Fuit puer decennis, qui iobelaei causa ab stinere a cibis ad orthodoxi leiunij nounam cum vellet, ab impiis parentibus frustra conatis a proposito reuocare, domo expulsus est: nec ea re constantia pueri victa est. Adauiam Catholicam fugit: libercque apud eam geminata cum laude ieiunium peregit. Condemnaturus profecto in supremi iudici magno illo conuentu adultorum ingluuiem, quam nullae minae vindicis Dei, ac ne corporisquidem, quas accersunt, pestes coercent. Nec vrbi solum Victoria satis habuit consultum ire, sed missionum quoque eam formam, quae Romae solennis erat, in vicinos pagos et oppida tentaturus, duodecim circa Viennam, ternos absque viatico vllo dimisit. Quanquam minime defuere ab odio haereticorum pericula; tamen res, protegente Deo, bene successit. Praecipuus excurrenrium labor, praecipuumque pretium fuit, paruulos cum caetera Ghristianae fidei sincera rudimenta, tum salutationis Angelicie clausulam, Sancta Maria, orapro nobis, et reliqua, quam haereticorum impietas ab sciderat, edocere. His laboribus atque studiis in agro et vrbe ita muratus est rerum status vt miles, qui captiuus ali quot annis fuerat apud Turcas, Viennam hoc anno regressus, res tanto procedere melius videns, praegaudio dicatur lacrymis maduisse.
[Note: 169 Tirnauiense Collegium inchoatur.] Tiruauiensis quoque Collegij positum fundamentum est. Nono Kalendas Maias Tirnauiam Victoria vna cum Ioanne Seideho sacerdote, et Antonio Flandro laico accersitu Strigoniesis Archiepiscopi venit. Est in ciuita e populus simplex ac rudis e tribus linguis conssatus, Illyrica, Pannonia et Germana; quae praecipua habetur. Clerici erant et Parochi deprauati maxime. Nullum inuenisses, cui non incesta domi muliercula. Fama erat confe ssionis causa ad sacerdotem nunquam eos accedere, tanquam haud alia alia esset presbyteris necessaria confessio praeter eam, quam initio Missae pronunciant. Ad haec multis implicati haeresibus tenebantur. Archiepiscopus Strigoniensis Nicolaus Olahus sane vir bonns aeque ac vigil Pastor omnium Parochorum et sacerdotum agebat conuentum, cui et aliquot Episcopi intererant: ad hos potissimum refingendos studio intento Victoria et singulos et vniuersos blande, acriter, seuere, vt ferebat vsus, alloquens, eorem demum perduxit, vt omnes execrati errores, confessionem ab multis exorsi annis pellicibus exturbatis, aliquam Christiani Cleri referrent speciem. Vnus ex omni numero silice durior inuentus est: quem nec Victoriae, nec suis precibus, arque adeo lacrymis emollitum Antistes ad extremum magno cum animi sui dolore de gradu deicctum, et ab coetu fidelium segregatum excedere dioecesi iussit. His peractis, et haereticorum libristum e Musaeo, tum e populimanibus excullis Vicnnam rediir Victoria praeparando Collegio: interimque Tirnauiensibus alter concionibus, alter ludo litterario iuuandis Seidelius, et Antonius remansere conducta in domo, benigne omnia Archiepiscopo subministrante. Kalendis Septebris Collegij aedificatio coepta est.
[Note: 170 Oenipontani Collegij exordium.] Sub idem tempus et Oenipontano Collegio aliquod factum exordium. Oenipontanos ciues ob egregiam in retinenda fide constantiam, praecipue dignos auxilio Canisius praedicabat; eos pariter ac Bauaros, tribui Iudae et Beniamin, quae solae non reliquerunt Dominum, solitus comparare. Et Caesar ac Reginae (quinque erant Caesaris filiae virgines) vehementer instabant, vt quam primum Collegij incolae mitterentur. Minor erat Sociorum cohors, quam vt in praesidia carpi tam [Note: 171 P. Carolus Grim moritur Oeniponti.] multa posset. Interim missus Vienna Carolus Grim, dum sedulo domum ac caetera maturando operi necessaria curat, nec valetudini haud dum satis ex veteri morbo recreatae parcit, ipsummet inter prima substructionum decora esse Deo placuit. Post repolitam gonerali confessione animam, ac caetera Christiano ritu suscepta sacra, pie decedit tertio Nonas Decembris. Amplius decem annos in Socictate vixerat, diu Viennae probata industria in pueris instituendis. Canisij olim praeclara et Gaudani Theologiam
Ingolstadij profitentium exempla ad complectendum idem vitae genus incitarant. Animo vir fuit simplici et candido, obedienna singulari; vti ad capessendum quidquid iuberetur, quasi non videns, ita ad bene transigendu egregie ocularus. Oeniponti substitit Laurentius Hermanutius, quem Canisius grauiter aegrotanti Carolo solatium miserat. Eodemque filiarum Caesaris rogatu, et quia suggestum fabulator haereticus tentabat inuadere, missus est Hermes Vinghemius, qui populum veritatis praedicatione ab errore defenderet. Huius Collegij, itemque Pragensis, Viennensis, et eius, quod nuper coeptum Tirnauiae est, aedificationi ac rediribus procurandis Victoria est praepositus, Henrico Blyssemio Rectore Pragensibus Sociis praefecto, et Paulo Hostso Viennam in loco Victoriaemisso. Exemptus est Victoria regendi munere, quia dudum id ipse flagitabat, parum se idoneum clamans, et quia auctoritate, qua apud capitarerum valebat, expeditius vtens plurimura poterat eorum Collegiomm perpetuitati consulere. Adde, quod et ingenij seuerioris habebatur.
[Note: 172 Treuirensis Collegij incrementa.] Haecin superiore Germania dum fiunt, in inferiore constabilitum Treuiris Collegium, et nouum est Moguntiae collocatum. Aucto Sociorum numero, viginti iam Treuiris erant, quorum vndecim sacerdotes. Altero Februarij die, qui Purificationi Deiparae sacer est, votis rite instauratis, ipsam Deiparam studiorum praesidem adoptarunt. Postridie Sacrum solenne, quod Carmelitani perlibenter concinuere, sancto Spiritui factum est: cuncta nobilitas e populo et Clero, et Socij vna cum Euerardo Prouin ciali interfuere. Inde vniuersa multitudo ad Collegium, quo et Consules aduenere, contendit. Ibi Latinam orationem habuit Balduinus ab Angelo Philosophiae futums interpres: tum perelegans carmen venuste pronunciauit nobilis adolescens scholasticorum e numero Lectus, conditum ab AEgidio Fabro Graecae Latinaeque linguae et Humanitatis Magistro. Describebantur reuocatae Treuiros Musae magno artificio et lepore. Nihil praeterea actum est eo die. Caeterum (quae eran t tum rempora) omnes abiere nullam eiusmodi ab se visam actionem, nihil auditum simile praedicantes. Postero die Antonius Vinckius Rector, et Hermanus Tyraeus Theologiae doctrinam auspicati, alij reliquas disciplinas, cum prius magnificum sane indicem circa dimisissent [Note: 173 Leges Gymnasii Treuirensis.] librorum, qui enarrandi, et disciplinarum, quae tradendae erant. Affixae sunt etiam publicae noui Gymnasij leges in hanc sententiam: E re studentium et Academiae haec videntur. Primum, cui Gymnasium frequentare consilium erit, nomen suum ad gymnasiarchandeferto: vbique diuersetur, indicato: eiusdem cognitioni subiicitor: nec classem, nisi quam is praescripserit, adito. Secundo, Vniuersitatis Rectorem, quo die Magistro videbitur, conuenito, vt ab eo vniuersali albo adscriptus beneficiorum Academiaesit particeps. Terrio, diuino Missae sacrificio quotidie adesto. Feriatis diebus concionem in templo, explicationem Euangelij in scholis audito: suoque tempore reliqua pietatis munera pie obito. Quarto, inanis iurisiurandi conceptio, rixae, iniuriae, contumcliae, turpia ac soluta dictu factuue procul a discentibus, et in scholis extraque cas suoto. Quinto, cum armis militariue aut alioqui indecoro habitu vulruque ad Gymnasium ne adeunto. Sexto, quam cui praeceptor studendi proposuerit ranonem, seruanto; eiusque iniussunemo a disputationibus, neque a praelectionibus abesto: nec serius aduenito. Septimo, Domino Caelitumque primis de dicatis diebus statâ horâ declamantem seu Latine seu Graece vnusquisque audito. Octauo, Ecclesiae magistratus. Caeterosque honestos viros obseruantia debita prosequitor. Qui penes quemque erunt libri, indice eorum ad praeceptorem deferto. Is quibus. quatenus vtendum, abstinendum demonstrabit. Qui contra faxit, ei mulcta esto. Permisere quoque Patres in corpus Vniuersitatis se cooptari: quod factum est, diserte apposita conditione, vt omni ex parte instituta [Note: 174 Inttia Collegiorum qualia vellei Canisius, qualia Euerardus.] Societaris salua essent. Canisiusmoderatiora haec principiamaluisset, quo relinqueretur progressui locus: nec plus ostenderetur, quam praestari commode diuque posset. Contra Euerardus Mercurianus eius erat sententiae, vt mallet pauciora recipi ab Societate Collegia, quam quae recepisset, ea non pro dignitate tractari, atque ita, vt non sustineretur modo expectatio hominum, sed etiam vinceretur: idque necessarium existimabat iis locis ac temporibus; quod valde anceps de Societate existimatio, et apud plerosque calumniis haereticorum plus nimio aduersa esset. Quaresi quibus in locis primum apparebat, non aliquid afferret, quod ipso statim initio ex citaret populos, plausumque et fauorem exprimeret: ac splendidius quam vt obscurari posset dictis maleuolorum emicaret, continuo auctis animis aduersarios in contemptum eam ad multitu dinem et Princips vocaturos [Note: 175 Hermanni Tyrai preclari laberes.] Hermannus Tyraeus no in Gymnasio solum, sed in templo Treuirenses in admirationem rapiebat doctrinae facundiaeque praestantia. Qui cum Quin quagesimae die adhortatus populum multis esset ad sobrietatem et continentiam tribus praecipue illis diebus ante cineres obtinendam, subiecissetque id sibi indicio ac pignori fore haud ab se frustra sudatum, nec voces in ventos effusas, si tum ipsum ter orationem Dominicam et salurationem Angelicam proferrent. Vix eaverba finierat, cum vniuersa concio abiicit se in genua, pronunciataque iniuncta prece, obedituram se pollicetur. Nec solum ad conciones habendas, verum etiam ad Sacra facienda certatim varia in templa sacerdotes Collegij accersebantur, et ad vtraque populus libentissime [Note: 176 Excitata Trcuiris studia et pietatis et litterarum.] confluebat. Tum vero sibi renasci Treuirorum visa ciuiras, cum iam et in Academia Magistrorum insignibus adolescentes ornari vidit; et sacrae reliquiae, quae quatuorde cim ante annis prae populi torpore nunquam productae fuerant, publice ostensae sunt. Placuit quoque sanctissimo Christi Corperi, luce ei sacra, habitus bonos. Cum supplicatio vnius paroeciarum per atrium domus, quam Socij incolebant, duceretur, extructo ibi altari, ad caetera consueta, quatuor de nobilitate pueri Anplorum specie induti, flores acthuribula manibus praetendentes carminibus variis, Latine primus, alter Grece, Gallice tertius, quartus Germanice Dominum salutarunt. Consules ambo talia cum obseruarent, ad Collegium gratias acturi iuere Parribus, prolixe studia sua et ciuitatis polliciti. Vitae subsidia nihil opus fuit, quanquam optarent, vlla suggerere: quod
tam benigne cuncta suggerebat Antistes, vt diceret velle se Dei famulos in gaudio, non in tristitia obsequij sui hoitiam immolare. Harum fama rerum multos vndique Treuiros praesertim sacerdotes accinit, vt vel suas vel alienas conscientias liberarent. Ab quinque et viginti millium spatio vnus accessit, qui cum recte antea nunquam crimina sacerdoti aperuisset, admonitum se in quiete memorabat, vt Religiosos, qui nuper Treuiros venerant, conueniret, et confessionem apud eos instauraret. Poppardia trium dierum itinere ab Treuiris inextremis finibus dioeceseos oppidum est non ignobile. Inde exercitiorum spiritualium causa Pastor Perrus Phae, quo plurimum Antistes vtebatur (Societatem deinde iniit et multa praeclare gessit) Treuiros se recepit: ac nequid interim grex Pastoris custodia destitutus ab circumfrementibus lupis pateretur iniuriae, impetrauit, vt sacerdos de Societate Vicarius substitueretur. In vicinum quoque Treuiris pagum missus est, qui diebus Dominicis diuina tractaret: vbi populus adeo erat bonus, vt, cum initio concionis de more ad salutandam Virginem procubuisset in genua, nunquam genua, nisi postquam con cionator descenderat, liberaret, totam horam sic nixus crebros inter gemitus auide audie audiens perseuerans.
[Note: 177 Moguntini Collegij initia.] Haec autem cum alios potentum atque optimatum ad accer senda Collegia excitabant, tum eos Danieli Brendelio Moguntino Antistiti admouebant stimulos, vt moram pati nesciret. Pramissus ineunte vere Ioannes Rethius duas contiguas domos alteram ad habitandum, alteram ad docendum (interim dum proprium domicilium pararetur) instruxit. Nec vero optimi Principis coepta vt infringeret, perpetuus bonorum holtis diabolus eniti cessabat. Affigitur publice libellus, quo tum ciues admonebantur, vt caucrent Iesuitas, qui per nomen instituendae iuuentutis ad eam deprauandam venirent: tum Princeps, vt, quando adhuc pacatam habuerat ciuitatem, quid posthac futurum esset, prospiceret. Multi e prunis nobilium Doctorumque subselliis erant, apud quos Iesuitae Anabaptistis ipsis peius audiebat. Canonicorum concilium nun quam putabatur assensurum, nec deerant e Dynastis, qui aures Archiepiscopo assidue, ne quid noui moueret, obrun deret. Quibus hoc ille responsi dabat: Vos non fertis, vt quilquam praescribat vobis, ne, quos libitu vobis est, ditione vestra recipiatis. Qua igitur ratio est, praescribere vt vos velitis mihi, ne ditione mea, quos animo meo placet, excipiam. Deinde, vos fertis me, qui tamen agnosco, nec inficior, multismodis meo muneri me deesse; et hos igitur ferte, quos recte suo munere functuros speramus. Postremo quid iniquius est, quam sparsis incerto auctore voculis infestis aure praebere, cum tam multa laeta ac fausta auditoribus certis audiantur? Aliquid, si potestis, fimum ac verum proferte, tum viderimus quid facto sit opus. Adeo vero diuina benignius adfuit, et, quaehabet in manu corda hominum, molli tactu in quam voluit partem inflexit, vt praeter opinionem (quemadmodum Princeps retulit) summa etiam Canonicorum voluntate tandem exceptum Collegium sit. Autumno iam inclinato et quin que Roma missi, et caeteri Colonia, et Lambertus Auerus, qui primus fuit e suggestu Magister, Collegiique Rector, Moguntiam peruenere. Is die conceptae Deiparae conciones auspicatus retulit pro plausu audientium adrnirationem ac pium motum. Postero die celebrittate consentanea initium docendi factum. Petrus Coloniensis orator praelusit: cui et oratio, quam statim impressore adducto, primarij quidam, vt vulgaretur, flagitauerunt, et in primis modestia, quam Angelica quaedam species decorabat, miram gratiam peperere. Index rerumauctorumque explicandorum Spirae, Francfordiae, aliisque circa oppidis propositus est: multique ciuium Moguntinorum Distelfordia, Norimberga, et huius generis vrbibus, quarumpeior Lutherana gens ferebatur, liberos, vt Patribus erudiendos traderent, reuocarunt. At Princeps Elector Ascafenburgi quoque, vbi plurimum agebat, ludum instituit: cui praecepta ac praeceptorem dari a Lamberto voluit, ab eodemque [Note: 178 Lamberti Aueri virtus.] regi, et id quasi Gymnasij Moguntini rudimentum ac tirociuium esse. Et sane virtus erat exima Lamberti, parque apud omnes virtutis existimatio. Comendonus secum in legatione sua per Septemtrionis prouincias eum nuper circunduxerat, adiutore ad regendos familiae mores, et in rebus religionis, quas haeretici in controuersiam reuocarent, disceptatore vtens. Eique viro Lambertus, cunctaeque eius familiae vsque eo sapientiam sanctitatemque probauerat, vt laudibus eius plenam, et actionibus gratiarum epistolam ad Lainium Commendonus dederit. Ait prae caeteris nun quam in celebrem se venisse locum, quo non multo anti praecurrisset sama cum Legato Iesuitam aduenire; sique mhil aliud, id cette lucrifactum, quod sit ostensum haereticis Catholicorum specimen sacer dotum ac Iesuitarum. Disputauit in ea peregrinatione Lambertus non raro cum haereticis, sed praecipue apud Marchionem Brandeburgensem. Is vicina ex Academia, qui se Theologos profitebantur, quos cum Lamberto committeret, euo cauit. Super mensam fere distutabatur. Accedebant illi binos ternosue sub ala gestantes libros. Sed nullo negotio quamuis ex improuiso inermisque deprehensus (quemadmodum Legatus Pontificius nartauit) eos redarguebat Iesuita, easque redigebat in angustias, vt identidem muti, et tanquam stupefacti se inuicem aspectarent. Quod cum videret Marchio, non semel quasi succenturiatus subsidio fractis veniens, vsque ad ingentes clamores concertauit. cum Lambertus interim sine vllo strepitu, nihil modestiae suae mutato vultu in loco ac tempore grauia firmarum rationum vibraret tela ineuitabili ictu. Nec tantum dissimulare potuit Marchio, quin apud Legatum in discessu profiteretur relinqui se multis confixum aculeis, quos Iesuita iniecisset. Hic vnus omnium Lutheranorum Principum honorifi centissime et Pontificis tractauit Legatum, et ad Pontificem scripsit. Vxorem habebat Catholicam sororem Poloniae Regis: ad quam quotannis semel a Polonia, qui mysteria diuina praeberet, sacerdos Catholicus accedebat.
[Note: 179 Coloniensis Collegij status.] Reuersus e legatione Commendonus Lambertum Moguntiae reddidit: ipse Coloniam profectus So cietatem Archiepiscopo et Senatui enixe commendauit, affirmans nescire ipsos quantum haberent thesaurum: et Romam scripsitideo minus placuisse sibi Colonienses, quod Societatem
recipere, certumque ei domicilium ac templum tribuere cunctarentur. Nam etiamnum tanquam doctores potius, quam veluti Religiosi homines agebant in trium coronarum Paedagogio (Bursam ibi appellant) quod Senatus certa eis pecunia cum locasset, summam auxit hoc anno. Existimans enim, vti caeteros, Socictatem ex auditoribus quaestum facere, aiebat, quando quidem ex auditoribus, quos tam multos habebat, tantum fieri posset lucri, aequum esse aerario quoque publico vtilitatem inde maioremquaeri. Cumque quatuor annorum, qui exacti erant, postquam Paedagogium locarat, omnes pensiones, quas anteanunquam postularat, exegisset, demoueri non potuit e sententia, quo minus etiam consequentes in annos maiores mercedes imperaret. Itaque suscepta est necessaria conditio, eo praesertim, quod quidam dubiae fidei homines et inuidi magnos breui tempore eius Collegij progressus cum ferrenon possent, quasi vel emolumentis ipsorum vel dignitati officeret, causas quaerere videbantur praecipitem Colonia Societatem expellendi. [Note: 180 Ex releui perturbatio.] Nec saris dum pacatus erat Senatus, cum ex leuissimare re vexatio grauior, ac publicus prope tumulcus exarsit. Antiquus erat Coloniae, lateque per Septemtrionem mos viget, vt qui primum ad Philolophiam conferunt sese adolescentes, ab iis, qui auspicati eam iam sunt, sonitu cornuum, et ligneorum strepitu crepita culorum, alioque absono et incondito fragore excipiantur, et quasi initientur: opinor, vt admoneant futuro Philosopho finem [Note: 181] puerilibusnugis inscitiaeque ponendum. Beanismum hoc ludicro poni dicunt, forte a balatu pecudum voce ficta. Nescio quid tale Nazianzenus in more fuisse Athenis, vnumque Magnum Basilium, tan quam is haudquaquam nouitius, sed iam perfectus accederet, ob singularem morum grauitatem exemptum fuisse narrat in eius vita. Qui doctoribus Societatis operam dabant, eum ludum, praesertim, quod solebat petulantius fieri: et ab surdum videbatur per leuitatem propemodum bacchanalem Philosophicae grauitatis admonere, sua sponte paulatim omiserant. At vbi ad dis putationes incommunem Academiam, seu schoss Facultatis (vt vocant) artium conuenere omnes, reliquarum Bursarum auditores explodere eos, qui apud Iesuitas studuissent, coeperunt, negantes habendam eorum rationem; contemptimque [Note: 182] Beanos vocitates. Hi numero adolescentes haud multo caeteris omnibus, scientia vero ac nobilitate nullo modo inferiores ea re vehementer irritati, vix inhiberi potuerunt, ne ius vi manuque assererent. Inde contra Gymnasiarcham Societatis delatae querelae. Nec fuit finis, donec aduocata ex aliis Paedagogiis manus discipulorum nonnullos e nostris auditoribus suo illo ritu expiauit: per quos deinde reliqui omnes ad amoliendam querimoniarum causam, Beano eximerentur. His igitur motibus Coloniesis res, quae prospere ad eam diem processerat, turbari coepta. Quin etiam cum alternis annis confirmandum communi disciplinarum consilio Collegium esset, caeterarumque omnium disciplinarum professores confirmassent; Philosophi assensum hoc anno negarunr, cum diceret querelas se aduersus id Collegium habere: coniurasse Iesuitas ad Coloniensis Academiae euersionem: idcirco et Treuiros et Moguntiam auertere ab Colonia iuuentutem; et, si quae residua esset, eam ad se totam abducere. Apparere eos aditu exiguo dato, ita se insinuare, radicesque propagare ac figere, vt omnia soli occupent; nec remoueri [Note: 183] vn quam postmodum queant. Haec foris turbidiora cum essent, tamen domestica disciplina hoc anno maxime coepta ad Socicetatis formam redigi, fegregato saecularium adolescentium conuictu. Florebatque non discendi solum, sed et multo (vt aequum est) magis perfectae vircutis amor. Erga Sanctos, qui in menstrua sortitione obuenissent, praecipua erat obseruantia. Praeter quotidianum cultum, ternas sibi quisque poenas voluntarias ad eorum venerationem singulis mensibus assumebat. Cum vero caetera praesidia ad rem diuinam strenue promouen dam, tum etiam linguarum sibi comparabant, in Latinae Gallicaeque et Germanicae linguae studia incumbentes: quibus linguis diuersae quaque heb domada declamationes exercitationis gratia habebantur. Quanquam hacre contentionem Treuirensium Sociorum haud aequabant. Ibi enim quoniam perutilis Germanica lingua est, in remissionibus quoque agendum Germanice erat: et iucundae erant excogitatae poenae, qui aliter loqueretur.
[Note: 184 Belgica res.] Louanij adhuc cum Senatu res erat, qui omnia ab se volebat pendere, sed Cardinalis Granuelanus commendatam sibi, vt aiebat, a Rege Philippo et Summo Pontifice Societatis causam suscipere professus est. Tornaci Septembris mensis extremo Michaelis Archangeli die, magisque nocte, quae proxime consecuta est, pervrbem totam discurrero fanaticorum instar haeretici ad trecentos profana sua carmina concrepantes, et Catholicorunfores sacerdotum petentes saxis, identidem denunciantes, quod tum noctu facerent, mox luce meridiana facturos. Nulla tamen re Catholicorum pietas aut fiducia imminuta est. Apud Ioannem Mortagnam, qui vnicus de Societate ibi sacerdos vna cum laico socio erat, cum decem initio haud plures, iam trecenti celebrioribus festis ad sacrosanctam Domini accedebant mensam. Canonici cunctaque citiitas summis precibus Collegium petebant; quibus Lainius opem ferendam tum exteram ob pietatem, et bonam animi prepatationem, tum etiamquod prima ea vrbium Belgicarum Societati consilio publico receptum apud se dedisset, existimabat. Demque haereticorum die furor ad rem accelerandam valuit, admonitis Catholicis quid religioni, quid tranquillitati publicae, quid cuiusque capiti atque fortunis, nisi mature praemunirentur, impenderet exitij. Ergo cum Episcopus, qui alieniorem ad id loci sese praebuerat, non modo consentiret, sed pecuniae etiam aliquantum in sumptus destinasset, suasque portiones ciuitatis Magistratus et Canonici et: Abbates S. Martini sanctique Nicolai, adhaec Carthusiani Patres, et priuati quidam ciuium adiecissent; sub proximi anni initium, assensu Lainij Lutetia petito, Collegium inchoatum, quod primus ipse Mortagna rexit. Nec modo scholasticorum doctrina, sed etiam coniuctorum (nihil vt opis omitteretur) disciplina suscepta. Et mox ea transiens Natalis elementariorum informationem adiccit. Adeo videbat grassari pestem, quae sane iam no haec modo, sed et potentiora remedia postularet.
[Note: 185 Perturbatissima religionis res in Gallia.] Iam vero miserandum prorsus hoc tempore Christianissimi Galliarum regni statum nullius, qui describere conetur, non succumbat facultas. Haeretici vbique, turbaeque acseditiones inualescebant: publice ac passim impia in Christi Vicarium, in Sanctos ac B. Virginem, in cultum piarum imaginum, in sacrofanctum Missae sacrificium dicta audiebantur. Nox, tenebrae, tempestas immanis occaecabant et obrnebant omnia. Dolore et lacrymis boni conficiebantur. Vgonotti non occulta modo habebant conciliabula, sed multis locis Geneua profectae furiae palam spargebant saces. Ad haec Caluinus Religiosorum S. Francisci et Dominici, et aliorum habitu suis satellitibud huc illucque dimissis, eam multis locis infusionem attulerat, vt nesciret simplicior populus cui crederet; cui pictate, animamque sua, et spem vitae aeternae committeret, ouium habitu luporumque confuso. Hominibus Socictatis asiidua pericula tendebantur. Apamiensium Sociorum cum saluberrimi erant, tum etiantoto regno celebrabantur conatus. Tolosae Pelletarius, Apamijs Edmundus [Note: 186 Edmundi Augerij praclari conatus.] per Quadragenarium solenem concionati. Edmundus quanquam frementibus aduersarijs, amphus mille eo tempore velaruina cohibuit, vel iam stratos erexit: ciuitatemque omnem, ne rebellaret, in fide continuit. Haererici libellos cotumeliarum plenos contta Pontificem, sacias imagines, Missam publice interim assigere; acdissipare: saxis Collegij fenestras noctu ferire: necem et carnificinam Edmundo minitati: etiam rumorem spargere cum veneficijs vitiatum, ac mente captum: adeo vt populus ad Collegium anxius accurrerit quaesitum, quid acciderit concionatori, quod eumde statu mentis emouerit. Sed paulo post vbi ille in suggestum redijt, no Catholici modo liberati cura sunt, sed etiam sapientiae hostes intellexerunt plus quam vellent, sapere sacium athletam: adeo fidenter eos et acriter diuexauit. Haud minore publico [Note: 187 Felleturij conciones et vincula.] Tolosates priuatoque bono Pelletarium audiuere. Vbi tantus erga Societatem amor in bonis exarserat, vt pecunia pro temporum iniquirate non parua ad parandam Collegio sedem conferretur. Pelletarius bona illis impetrandi, quod optabant, praebita spe, post Pascha se Apamias refert: et misso Turnonem, vti a Praeposito Generali iubebatur, Edmundo, sacris diebusconciones ad populum repetit. Haud multis post diebus e laborum assiduitate et magnitudine, tum etia ex angore animi, quod herediras C hristi Domini, quae illi sanguine et vitaconstitit, tam misere latronibus praeda esset, acri lateris dolore febrique corripitur. Dum sic prostrata valetudine iacet, XV. Kal. Iunias ingens equitum armatorum numerus Apamias venit, ac semluium Dei fa???nulum lecto extractum illico ab ducunt, ne Antistes Apamiesis, qui eo die expectabatur, si tempore adueniret, aliquid moliretur im pedimenti. Captisunt et duo concionatores Melchior Franciscanus, et Finetrus e Minimis optimi ambo viri, qui eadem Quadragesima Tolosae conciones habuerant. Causa praetendebatur, quod hi tres e suggestu contra Regem dixissent, ac turbas in populo concitassent. Reipsa osores probitatis vrebat, quod fraudes ipsorum palam fecerant et Apostolica forritudine increparant. Qui breui experti sunt malum consilium consultori pessimum. Quippe Religiosorum causam eum ciuitas bonique omnes suscepissent, aceusatores deprehensi sunt super haeresim furtis quoque et adulterata pecunia, et incestibus, et sceleribus aliis coopenifoedissimis. Pelletarium ab vicino oppido, vbiquanquam in custodia, multis, a quibus inuisebatur, siluti erat, et quibusdam presbyteris Sacramentorum doctrinam explicabat, Tolosam Catholici deducendum curarunt, quo tutior ab haereticorum insidijs esset: certatimque ab multis vrbibus, et ipsis quoque Tolosatibus concionator expetebatur. Antistes Apamiensis aegerrime eam rem tulit. Institit, vt Catholicoviro causa cognoscenda ab Rege permitteretur. quod facile impetrauit, cum satis regijs consiliarijs explorata calumnia esset. Ad duos menses Apamijs Episcopus fuit; nec tamen rem Colegij potuit expedire. Vbiille discessit, continuo ab Geneua ouile lupus inuasit, et gregem discerpere sanctum [Note: 188 Religiosi viri et nominatim Socij Apamijs eiecti.] coepit. E superiore loco Satanicus Minister palam serere errores aggreditur: nec multo post vrbs ab haereticis tota capitur, et armis spoliatur, quo impunius miseras animas aeternam in mortem trucident. Religiosi omnes ac nominatim Iesuitae exterminantur.
[Note: 189 Turnoniense Collegium inchoatur.] Dum ita laborat Apamijs, Turtione riouum Collegium Societas ponit. Initio anni Epiphaniorum die Cardin. Turnonius Collegium, quod in ea vrbemagnisicum struxerat (Baptista Viola id nomine Praepositi Generalis accipiente) Societati donauit. Eo cura fuit Patribus homines quam lectissimos mittere, quia id Cardinalis postulabat, ac tempora exigebant. Idcirco vocatus Apamijs Edmundus Augerius, et Roma missi sex lecti sacerdotes, et aliquot laici vna cum Eleutherio Pontano, qui Parisijs Magister, Romas Doctor creatus, Philosophiae et Theologiaeperbene sciens, optimi vir exempli, Rector destinatus erat. V. Nonas Maias die S. Cruci sacro alacriter ominati crucem imminere, et ad perferem dam parati Io. Baptista [Note: 190] Vlola, et Edmundus Turnonem venere. Est Turno vrbs modica amni Rhodano imminens, sed vndique nobilibus cincta oppidis aptissime sita, ad late in Dei obsequium circunferendam industriam. Violasupellectili coparandae intento. Edmundus cum ingenti admiratione et emolumento populi diuinum praecone agit. Post S. Io. Baptistae natalem cum omnes collegae aduenissent, et veteribus succedendi Magistris tempus esset, auspicati litteraria studia. Edmundus Theologiam, et res fidei apud haereticos cotrouersas, Antonius Trancosus antemeridianis scholis Physicam, pomeridianis Metaphysicam (is dein de ab Societate defecit) Claudius Marthaeus Logicam, Iacobus Siluester Mathematicam explicare aggressi sunt auditoribus prope DCC. Omnium, sed maxime Edmundi clarebat nomen. Qui per sacrum Domini Aduentum, quo tempore quotidiana Euangelij ad populum tractatio vsitata Gallis est, Valentiam ita accersitus, vt caetera, quae Turnone habebat in mauibus, posthabenda fuerint, Annibale Codretto, qui in Galliam cum Lainio venciat, Vicario substituto, Valentiam ad sementem diumi verbi faciendam e???urrit. Superauit viua vox, vbi primum Valentinorum ad aures caeli thesauros aduexit, sonitum fame. Virum prae caeteris primarium (quod et ad exemplum aliorum plurimum valuit) Ecclesiae sanctae restituit: atque haereticum declamatorem ita perturbauit, vt clanculum ad vitandam infamiam oculis se hominum furatus Valentia profugerit. Et quia non solum in omni disciplinarum genere excellens, ad animos populi e superiore loco tractandos erat factus, verum etiam ad negotia domestica, et religiosam disciplinam regendam indolem Edmundus egregiam praesererebat, Turnonio Colleg. praesa praefectus est, Eleutherio, qui grauius, quam humeri ferre sui possent, onus comquerebatur, liberato, et in Montem Regalem cis Alpes remisso.
[Note: 191 Difficultates Collegiorum Parisiensit et Billemai.] Billomaeum Collegium, itemque Parisiense ingens totumannum labor et solicitudo exercuit. Quippe anno priore cum Guilielmum a Prato Claromontanum Episcopum, qui ea fundarat, mors rapuisset; testamenti procuratores, quod Societas non dum recepta in Gallia ad iura ciuium esset, negabant posse ad eam legata peruenire. Et iniquo sane non reip. modo
Christianae, verum etia Societati tempore, cum iam prope esset, vt ea admitteretur, optimus adolescens Franciscus Rex II. obierat. Itaque Patres humanis orbati prasidijs, eo accuratius confugêre ad opem diuinam. Ieiunia, corporis verberationes, diuturnas preces (quas et interdum perpetuas XL. horarum instituêre) sacro sancta sacrificia offerunt Deo, ac Domino Iesu, cuius in fide ac patrocinio velle se proprie esse, Societas nomine suo testatur. Neque ex altera parte quidquam humanae curae industriaeque, quod Deus idem vult in negotijs a mortalibus poni, negligitur. Cum Regi Francisco Carolus eius frater hoc nomine Rex IX. successisset, aetate haud dum regno matura, apud Proceres, penes quos gubernacula erant, Pontius institit, vt litteras nomine Regis acciperet ad Lutetianum senatum, quibus acta a Francilco Rege comprobarentur; et simul imperaretur senatui, vt Societatem tandem ciuitate donaret. Accessere etiam tum propriae a Regina, et Cardinalibus tribus Lotharingo, Borbonio, Turnonio, aliisque [Note: 192] viris principibus commendatitiae litterae. Sed visus estomnia parui senatus facere. Iubet Constitutiones Sociaetatis Epis. Parisiensi, quem probe norat minime causae fauere, ac duobus e Regio concilio expendendas tradi. Episcopus, qui iam censuram in Apostolica diplomata (vti supra dictum est) pro arbitratu ediderat, cum in Constitutionibus nisi quod valde probarec haud quidquam reperisset, sequidem nihil repugnaturu respondit, dum Societas, quas ipse praescripsisset, conditiones acciperet: easque conditiones multas senatui scripto edidit. Duae in his erant, vt potestati Episcopi omnino subessent, ac nullum iniussu Curionum e Sacrametis administrarent. Sed cum senatus nihil expediret, Pontius causas quaeri per frustrationem intelligens, refert se ad regiae, nouasque litteras, et virum nobilem impetrat, mandatumque, vt senatus vel omnino recipiat Societatem, vel intra XV. dies causas expromat, quo minus recipiendam censeat. [Note: 193 Societas in senatu Parisiensi defenditur.] Non semel actum super hac re in senatu est. Piget perfequi quam multa variaque pro cuiusque ingenio iactarentur. Introductus est in senatum etiam Pontius, et iusso ad ea, quae interro garetur, iurato respondere, postquam multa quaesierant, Age, in quiunt, quibus tandem sub sidijs homines noui vitanto leraturi estis, cum ea nunc tempora sint, quibus refrigescit caritas multotum? Ad quae Pontius, Multorum, inquit, non omnium. Nec erit vnquam, vt pauperes, siue ij voluntate, siue necessitate sint pauperes, modo recte pieque viuant, necessaria deficiant fulcimenta vitae; sed quia nos saepe muneri nostro Deoque desumus, id circo et Deus iure optimo deest nobis. Ad haec profertur decretum Sorbonicum: et ad verba singula cogitur ex tempore Pontius respondere: Deoque famuli sui, tametsi actione magis, quam scientia rerum exerciti mentem regente ac linguam, ita senatui fecit satis, vt dicerent quaerendum ex auctoribus decreti eius, quid ita censuissent. Nec defu êre ex ipsis Senatoribus, qui sumpto animo aperte professi sint, se Constitutionibus Societatis, diplomatisque Pontificum, quibus ea confirmata et ornata est, perspectis, comperisse vanum omnino ac falsum id, quod in eo decreto huic Or dini imponeretur, [Note: 194] esse. Interim Socij Billomenses maximis premebantur rei familiaris angustijs: et, quoniam Societatis admissio tantum distrahebatur, videbaturque exitum non habitura, multis ex partibus oppugnatio testamenti, et legatorum Episcopi coorta est. Ciaitas hinc Billomensis, hinc Canonici volebant administrationem bonorum, et procurationem aedificij sibi committi, ne Iesuitae furtim (vt dicebant quidam) quantum possent, argenti plurimum secum asportantes aufugerent. Pauperes Claromontani, quos heredes Episcopus instituerat, etiam quae donata Societati erant, quando quidem capax eorum ipsa, vt ciuitatis expers, non esset, ad se deuolui debere, vtpote heredes, demonstrabant. Religiosi Mendicantes; ad haec duarum triumue hospitalium procuratores domorum, sedulo ad se deriuare ali quam saltem rerum earum partem conabantur. Sed tandem Principum rogatu multorum, labore assiduo Paschasii, Pontiique in primis, qui quamus aetatis iam grauioris, et valetudinis afflictae, omne tempus a prima luce ad multum noctis, vel terendis curiae liminibus, vel circumeundis vrbibus acerba multa et indigna exsorbens, incommoda omnia patiens, ponebat; senatus admittendae Societatis negotio in futurum conuentum Ordinum, seu Statuum, vt ipsi appellant, vel prouinciale Concilium reiecto, pronunciauit, nihil hanc rem velle offiecre, quo minus ea interim legatis ab Antistite Claromontano frueretur. Haud multo post cum turbae vbique nouae cooritentur, et haeresum incendium latius in dies fusum cuncta vastarer, quaerendis malo remedijs conuentus edicitur, quem Assembleam gens appellat: et haud dubie diuino Numine conuersis ciues Claromon tani animis fauere causae in cipiunt, adeo vt Collegium apud se extrui [Note: 195 Billomensut pro suo Collegio studium.] velle, dicerent. Billomenses vero Consules, et cuncta ciuitas ita rem ex animo suscepere, vt dimissis per Aruerniam omnem probatis viris testimonia multa de probitate hominum Societatis, quamque vtiles, atque adeo necessarij forent, conquisierint: quae tredecim e praecipuis Aruernorum ciuitatibus luculenta, et plena ingentium laudum scripta protulere. Addiderunt diserte nobiles, nisi Rex vellet omnes Aruernos, vel haereticos fieri, vel inseitia obrui, [Note: 196 Cardinalis Lotharingum et Turnony in Societatem studium] necessarium esse Societatem amitti. Dum autem ad Cardinales Lotharingum atque Turnonium supplicem super ea re libellum Billomaei deferient, lumina illa et propugnacula Ecclesiae Gallicanae laetrssime accepto libello addidisse orationem talem feruntur: O vos beatos, quos diuina Maiestas temporibus his horum virorum dono dignata est! Vtinam eius misericordia fieret, vt singulae huius regni prouin ciae tanto potirentur bono! Tenete vos, quibus concessum est. Amplexamini Sodalitatem hanc Iesu Christi, et vestigijs eius ac monitis inhaerete. Nos et vestro nomine, et pro offieio nostro dabimus operam, vt Gallia tanto Dei munere nequaquam priuetur. Interfuêre huic actioni quidam procuratorum testamenti Episcopi fundatoris, qui vel pietate, vel verecundia ducti, suum continuo libellum supplicem adiunxere. Postero die in conuentu Cardinalis Lotharingus verum se patronum Societatis ac parentem probans de suscipienda ea retulit: postque sententiam suam multis cum eius laudibus explicatam accuratas preces adiecit. [Note: 197] Secundum eum Cardinalis Turnonius, quanta Deus per nouum hunc Ordinem non in terris modo Christianorum, sed etiam apud Indos ac barbaros populos efficiat, cum fuse percensuisset; Hoc etiam, inquit, si quid pertinere ad rem putatis, addam. Ego his Patribus ob eorum cognitam mihi vitae probitatem, sanctioremque doctrinam Collegium illud meum, quod non sine magnis sumptibus apud meos aedificaui, perpetuo habendum cum vniuersis vectigalibus dono dedi. Tres alij Cardinales
Armeniacus, Guisius, Borbonius eiusdem fuere sententiae, atque ex Episcopis multi: non tamen eo die transacta res est: sed paulo post, cum [Note: 198 Conuentus Poisiacus recipit Societatem in Galliam.] etiam a Ferdinando Caesare, alijsque principum virorum multis accessissent commendatitiae litterae, et iam Cardinalis Ferrariensis appropinquaret, secum Lainium ducens, vt eius quoque habita ratio videretur, tandem recepta est. Quo die Parisios Lainius peruenit ad cumu landam Sociorum Parisiensium, vnaque hospitum laetitiam (is fuit dies XIV. ante Kal. Octobris) laetus nun cius receptae in Poisiaco conuentu Societatis affertur. Vbi Pater dulcissimos filios vno alteroque die praesentia sua recreauit, ad S. Germanum, quo recta ad Regem Cardinalis Ferrariensis contenderat, vt praesto esset, si operae suae vsus incideret, quoniam coepti [Note: Poisiacus conuentus.] erant haberi conuentus, ire perrexit. Aderant in eo conuentu regni Proceres plerique, multi sacrarum rerum Antistites, Sorbouicorum Doctorum non pauci: praeterea Caluinianorum Ministrorum turba: quorum praecipui tres, Petrus Martyr, Theodorus Beza, ac Marloratus. Agebatur enim, vt supra signifi catum est, de consensionis inuenienda via in dissidijs religionis. Octauo Kal. Octobris Cardinalis Lotharingus in conuentu haereticos adegit expromere a quo missi essent; per cuius impositionem manus potestatem euangelizandi accepissent: dein de praesentia sanctissimi Christi Domini corporis in Eucharistia conuenirent, nec ne cum Catholicis. in eo dogmate si conuenirent, posse procedi, et alijs quoque in controuersijs concordiae viam inquiri: sin autem in eo dissentirent, nec Catholicae doctrinae cederent, nihil vltra disceptandum, quod consensionis spes nulla relin queretur. Ad haec Beza, qui solus ex aduersarijs eo die locutus est, cum quaedam perplexe respondisset, eo summam dictionis suae redegit, vt peteret scriptum sibi id, quod ex se quaereretur, dari. continuoque Cardinalis scripsit, Lainioque ostensum haeretico dedit. Nihil hoc die Lainius publice locutus est: verum cum indigne tulisset haereticos Ministros, cum interim Catholici Doctores starent, sedisse, egit cum Cardinali Ferrariensi, vt dein ceps ea in dignitas, adeoque insignis orthodoxae sapientiae et reipub licae nota remoueretur: ex eoque die nulla fuit sedendi potestas haereticis. Tertio inde die iterum conuentum. [Note: 199] Venit côdem Regina Mater, Antonius Rex Nauarrae cum vxore sua Ioanna, eiusque frater Princeps Condaeus sua item cum coniuge (quanquam haec in conspectu non apparuit, sede quadam ianua prospectauit. Dux Guisius, eiusque frater Dux Aumalae, Dux Montmorautius, et alij Concilij Regij Principes. Aderant et quinque Cardinales, qui priore in conuentu interfuerant, Lotharingus, Borbonius, Armeniacus, Guisius, Castillonius, XXV. Episcopi, totidem prope Doctores, inter quos vna cum Lainio quatuor ex ijs erant, qui cum Legato Pontificio venerant. Legatus interesse noluit, nec Turnomus Cardinalis. Ac caeterorum quoque plerique ab fuissent, quod videbant Concilium id ad res fidei tractandas nequa quam legitmum esse, nisi ad maiorem auerten dam perniciem, seruiendum tempori censuissent. Postremo aduocati [Note: 200] sunt haeretici Ministri. Ac Beza exorsus dicere significabat Ministros nonnihil commotos, quod iussi essent profiteri a quonam missi essent: vnde potestatem accepissent docendi; tamen ei percunctationi, quo cumulatius faceret satis, velle se de scripto respondere. Ac protinus libellum profert, vt appareret praeme ditata loqui, et in quae sui gregis homines conuenissent. Demum id vnum dixit, defectu Praesulum coactos extra ordinem venire ipsos sine vllius im positione manus. Nam Praesules Ecclesiae Catholicae pro veris a se Praesulibus non haberi, quippe qui non essent ingressi per ostium, sed pecunia irrepsissent. Ad haec se a Principibus suis et Magistratibus lectos esse. Scriptum etiam dedit, quid ab ipsis de Christi Domini praesentia in Sacramento concedi posset: quod mutilum, longeque alienum ab Catholicorum dogmatis erat. Respondit continuo Cardinalis Lotharingus, et sapientissime, vt eos apud Reginam, et Principes quam meruerant, vocaret in inuidiam, persecutus est, euidenterque osten dit insana eorum consilia non ad Ecclesiasticse modo, sed ad regiae quoque euersionem potestatis tendere, et ad confusionem rerum omnium. Deinde ostendit quam recte pieque in Catholica Ecclesia Praesulum creatio fieret: vnde apparebat quam ab surde inepteque demum per into lerandam superbiam, vt se ipsi intruderent, defecisse veros Praesules comminisci auderent. Locutus est dein Petrus Martyr vernacula Italorum lingua (hac enim, quod Gallice nesciret, voluit eum Regina loqui potius, quam latina.) Multa impius de diuinissimo Sacramento fraudulenter disputauit, vetus gladiator, exercitaeque in sanctissimo Christi petendo corpore impudentiae et fraudis. Aususque etiam est honesti ssimum illum adhortari consessum, vt ex ecranda blasphemiarum suarum portenta in animos ad mitterent. [Note: 201 Verba Lainij in conuentu Poisiaco.] Huic quoque cum idem Cardinalis, ac Espencaeus, Sorbonicus Doctor insignis respondissent, Lainius, quem Cardinalis Legatus ad hortatus erat vt ipse quoque lo queretur, huncin modum Italica et ipse recenti lingua, conuersa ad Reginam oratione coepit: Quanquam, Regina, in aliena republica hospes curiosus non debet esse; tamen, quoniam fides sancta non vnius propria nationis, sed communis et Catholica est, nequaquam alienum arbitror, Maiestati vestrae significare id, quod mihi vniuersa de re, de qua hîc agitur, et priuatim ad quaedam, quae Frater Petrus Martyr (pupugisse haereticum dicitur ea praefatio, vt exprobratrix abiectae cucullae) et collega eius obiecere, in mentem venit. Ac primum quidem, quantum ego lectione vsuque perpetuo comperi, res est in gentis periculi cum ijs agere, qui ab Ecclesia sancta deficiunt, et audire eos. Nam, [Note: 202 Haereticorum fraudes.] vt in Ecclesiastico est, Quis miserebitur incantatori a serpente percusso, et omnibus, qui ap propiant bestijs? Qui Ecclesiam deserunt, eos diuina Scriptura lupos in vestimentis ouium vocat, et vulpes; vt intelligamus valde ab ijs cauendum esse propter eorum inprimis simulationem ac dolos, qubus omnium aetatum haeretici vsi sunt. Pelagiani, qui negabant gratiam Dei necessariam, viresque quas non habet, tribuebant naturae, adacti ab Ecclesiae Magistratibus, apud eos quide profitebantur gratiam ne cessariam esse: at suis asseclis clam in angulis insusurrabant, se nomine gratiae naturam intelligere gratis a Deo nobis tributam. Quidam fuere, qui negabant resurrectura ex morte corpora, aie bantque tantum animae resurrectione esse, tumque eam resturgere, cum per Dei gratiam sancta fit. Hi interrogati num resurrectionem
hac in carne crederent, prorsus affirmabant, sed furtim suos dein admonebant, resurgere animam in carne, videlicet, quod carni coniuncta, dum in corpore est, gratia Dei fit iusta. Eadem possent de sectis alijs singillatim dici. In vniuersum sectarij omnes eo conueniunt, vt fateantur esse Catholicam Ecclesiam, esse eius Rectores ac Ministros, esse diuinorum librorum saltem nonnullorum certam diuinamque auctoritatem; ac pro se quisque suam Ecclesiam, Catholicam Ecclesiam; suos Magistratus ac Ministros, veros ac legitimos Magistratus et Ministros; sensum diuinarum Litterarum, quem ipse eruit, germanum, verum, Catholicum esse contendit: et tamen certum verumque hocest, nec Ecclesiam, nec Ministros eorum, nec sensum, quem imponunt Scripturis, verum esse et Catholicum, sed Catholici imitatorem ac simiam. Idcirco necesse est, vt qui eos audit, oculos diligenter intendat, pericula vt vitet. [Note: 203 Laicae potestati non, licet controuersias tractare.] Quare mihi, Regina, succurrebat Maiestati vestrae remediae afferre duo: quorum alterum mihi quidem bonum videtur, alterum minime malum. Prius est, vt vestra Maiestas intelligat, nec suum, nec humani cuiuspiam esse Principis agitare fidei res; quod talibus Prin cipibus harum potestas rerum non est; praeterquam quod fere eiusmodi homines non solent in subtilibus ac reconditis de religione disputationibus versati esse: ratioque, vult, vt fabrilia fabritractent. Sacerdotum igitur est hoc negotium. Et quoniam res fidei causae sunt maiores, ad Sacerdotem summum ac generale Concilium statuere de ijs spectat. Quod Concilium cum in praesentia apertum sit; nec aequum, nec legitimum videtur conuentus hos habere. Idcirco Patres in Basileensi congregati Synodo (hanc citauit maxime, quia et haeretici probabant) quamdiu Oecumenicum Concilium duraret, sexque ante mensibus Prouincialia vetuere fieri. Ergo remedium, quod dicebam bonum, est, vt vestra Maiestas istos ad Concilium mittat. Quia cum et docti homines nationum omnium conueniant; et, cum in eo (quod caput est) certa S. Spiritus praesentia et rectio adsit, quam hîc polliceri nobis haud quaquam possumus: cumque Pontifex saluos ac tutos praestaturus sit, si inducant animum ire ac doceri, quod velle se dictitant, multo id eo loco melius fiet. Quanquam vtid, quod res est, dicam, haud mihi isti persuadent velle doceri; sed docere, et sua late venena spargere, quippe qui loco audiendi alios, [Note: 204 Monetur Regina ne intersit haereticorum disputationibus.] sesquihoras declamant. Alterum remedium haud illud quidem bonum, sed minime malum est, vt, quando vestra Maiestas istorum miserta, vt indulgentia et caritate erga eos vtatur, si quo modo demereri et reconciliari Ecclesiae queant, disputari vult; id fiat dumtaxat coram doctis exercitatisque viris, qui procul a periculo sint, ne inficiantur ac perturbentur; imo coarguere et docere istos queant, et hac via vestrae etiam Maiestati, et his Illustrissimis Principibus haec audiendi molestia eximetur. Haec Lainius cum diceret, vidisses summe omnes attentos, haereticorum incertos vultus; toruosque in oratorem coniectus oculorum: Doctores vero gestire ac triumphare Catholicos, quod ea audiebant, quae cum dicenda omnes putarent, nemo dicere audebat. Lainius vero alteram partem persecutus validis apertisque rationibus ambages haereticorum expediuit, et figmenta dissoluit. Illud inter alia euidenter, et ingeniose, [Note: 205 Quomodo Missasit repraesentatio, et Christus sit praesens in Sacramente.] nec sine plausu. Cum enim dixisset Petrus Martyr, quod Missa sit cruenti sacrificij, quod factum est in cruce, imago et simulacrum, non posse ibi adesse ipsummet Christum, quod desinat simulacrum rei esse vbi res ipsa est; rem omnem Lainius hoc simili illustrauit: Fac Regem, qui praeclaram ex hoste victoriam reportarit, victoriae eius memoriam instaurari quotannis velle; id triplici via procliue erit faecre. Primum, si narrari tantummodo seriem rei gestae iusserit: deinde si per actores simulacrum belli ipsum referri: postremo, si ipsemet interactores adesse velit; quamque in pugna olim subijt, eam postea in imitatione et repraesentatione idem ipse personam subierit. Hanc enim cum vera Regis praesentia veram imaginem, veramque repraesentationem haud dubie fore. Idque nunc in diuinissimo et incruento Missae sacrificio fieri. Postremo professus, quae dixerat de praesentia Christi in sanctissima hostia Catholicam esse veritatem, proque ea se mori paratum, adhortatus est Principes caeteros ac Reginam ad eam de fenden dam: ita Deum affore eius regno ac filio; alioqui sublatis diuinis stare humana non posse. Quae cum commotus diceret, auditores quoque permouit. Ad horae dodrantem verba fecit, totamque eam orationem dein iussu Cardinalis Ferrariensis scripsit, qui eam ita probauit, vt vertendam Gallice et vulgandam curaret. Ex ea ego, quae hîc apposui prope verbum verbo reddens, Latine conuerti. [Note: 206 Verborum Lainij suecessus.] Visa nonnemini libertas nimia est; plerique tamen diuinitus factum, vt ita loqueretur, affirmabant: lateque ac longe faustis hominum sermonibus tota est illa actio celebrata. Regina, quanquam non sine aliquo morsu animi, monitum boni consuluit: ex eoque die nunquam conuentui postea ac disputationibus interfuit. Catholicis Doctoribus valde animi creucre, fidentiusque in posterum pro religionis sanctitate certarunt.
Post eum diem nocte iam caeca, cum Lainius ad S. Germanum e Poisiaco rediret, obtulit se obuiam in silua Hispanus haereticus; qui cum aliquantum disputando certasset, repente stomachatus ac fremens, sub ditis equo calcaribus, praecucurrit, viamque vna cum tribus equitibus insedit. [Note: 207 Lainy siducia.] Quae res cum Lainij comiribus curam iniecisser, dubitarentque num progrediendum esset, securus ipse perrexit, ac Deo protegente per medios transijt tutus. Nec postea cognitum est ad terrorem ne solum incutien dum homo stolide gloriosus id fecerit, an vim in ferre paratum militum [Note: 208 Conatus pro religione sustinenda.] tutor suorum Dens inhibuerit. Lainio certe optatius nihil erat, quam nobilissimo ei regno, totque animarum millibus, quas miserum in modum ruere in exitium videbat, quacunque posset ope consulere, foedumque incen dium vel cruore suo restinguere. Cum iam pridem tota in Societate fundi ad Deum preces, suscipi voluntarias poenas, fieri sacrificia, et quae alia ad iram Dei placandam valent, iussisset, eaque Socij vbique certatim exe querentur; tamen cum in dies necessitas ingrauesceret, et oculis subiecta calamitas acriores miserationis stimulos dies ac noctes admoueret, de integro ad omnes prouincias Europae, vbi Societas esset, scripsit, vt insisterent populis a scelere
deterrendis: eosque confessarij, concionatores, magistri, vniuersi denique singulique pro sua virili, vbi se ferret occasio, ad tanti momenti causam Deo enixe commen dan dam in citarent: adirent extraneos quo que concionatores ac Religiosos, idemque commendarent; curarentque vt quam plurimorum supplicum precibus Numinis ira temperaretur. Videri enim prorsus iratum, iraeque eius flumina in Christianissimum olim regnum depluere. Ad haecille Reginam priuatim alloquitur, adit Proceres, separatim voce, stylo, manu quantum conniti potest, labentem sustinet pietatem. Cum autem priuatim ac publice Dei causam in regia procurasset, ad populum quoque Parisiensem deriuare operam suam cupiens, cum Reginae ac Legati gratia Parisios migrauit: praesertim quod haereticos si non in templis, at publice in hortis, et in propatulo aedium concionari cognouit audientibus Primorum quibusdam palam, vt auctoritate sua ad audien dum multos pellicerent. Hîc igiturzelo Dei, et vltimae necessitatis consideratione stimulatus sacer athleta nunquam interquiescens, nihil non tentans, qua placandis superis, qua generi omni hominum vel corrigendo, vel confirmando intentus, mirum profecto est, quam multa conatus sit. In templo S. Augustini Religio sis [Note: 209 Lainij coneiones.] libentibus conciones ltalico sermone per sacrum Domini Aduentum habuit, multis confluentibus Italorum Gallorumque. Nec pauci haereticorum quamuis primo irrisuri accederent, conuersi dein de sunt, et ad ortho dox os reducti. Et quoniam videbat ad longe plures fundi vtilitatem posse, si Gallice verba faciens ab im perita etiam multitudine intelligeretur; vt vsum eius linguae repeteret, ad virginum monasterium, quas Dei filias vocant, Gallice ad hortationes in stituit, vnde mox in structior in arenam, et in publicum quasi armis detersis prodiret: interimque dum in priuato tentat se, exercitatio ipsa effectu vacua non esset. Adijt omnia Discentium Collegia, quae sunt multa Parisijs, omnia item coenobia Religiosorum. Conuenit concionatores viritim, praecipuotque Sorbonicorum Doctorum, multos e Magistratibus atque principibus viris: multos quoque e [Note: 210 Monita Collegiorum Parisiensium Rectoribus,] praecipuis nouorum dogmatum studiosis. In Colegijs Rectores alloquens ad hortabatur, vt quatuor res praecipu e curarent. Primum, vt Magistri iuxta atque discipuli recte pieque viuerent, et omni studio eo maxime tempore noxas vitarent. Morum enim corruptio efficax est corruptela opinionum. Deinde, vt neminem paterentur e suis ire auditum haereticos. Tertio, vt si quos in familia ac coetu suo reperirent peste attactos, segregarent protinus et eijcerent; ne contagione sani afficerentur. Postremo, Collegae vna omnes quotidie supplices Deum rogarent, vt hanc haere sis poenam, omnium poenarum grauissimam, propter populi scelera immissam auerteret. Haec vbique modeste docens, perque studiose commen dans Collegia omnia singillatim percurrit. Rectores in ijs omnes atque Primarios incorruptos atque integros reperit, ac valide animatos ad religionem tuendam: gratijsque comiter actis polliciti sunt, quae [Note: 211 Praepositis Religiosorum.] bene is monuisset, se cum fide ob seruaturos. Praepositos autem Religio sorum aeque Mendicantium et Monachorum adhorta batur, quando ea tempora essent, maiore et ipsi cura conseruandae inter suos religio sae disciplinae, studioque virtutis amplificando insisterent: eaque populis vitae exempla, quae tempestas requireret, ex hiberent: deinde, vt quotidie praecipuas pro ea re institui curarent preces, vti monitos dixi Collegio rum Moderatores. Super haec darent operam, vt confessarij et concionatores ipsorum curae subiecti populum ad poenitentiam, ad correctionem morum, ad preces pro praesenti calamitate facien das in citarent. Munere eo dem proportione quadam in sacris aliquot gynaeceis, et hospitijs publicis functus est, et omnibus generatim prudentia vin et caritas mire placuit, nec mediocri incitamento fuit. Concionatoribus auctor erat, vt populum ne quaquam ad seditionem, sed ad impetran dam ab Deo pacem atque misericordiam supplicibus votis, et mutatione morum impellerent. Id ipsum Curionibus suadebat, adijciens praeterea, vt impense cauerent ne quam ipsi Clericiue sui auaritiae speciem, et materiam ob latran di praeberent intentis [Note: 212] in occasionem haereticis. Praecipuos Sorbonicorum Doctorum admonuit, non modo vt precibus, sed etiam vt in suggestum progressi verbo Dei Ecclesiae calamitatib us subuenirent. Id enim esse tempus, quo minime oporteret acceptum a Deo talentum defodere; sed quo, vt quisque maxime esset armorum diuinorum peritus, ita militiae partem maximam deposcere sibi deberet. Magistratus rogauit, vt praecipua cura in Reipublicae iustam admini strationem in cum berent: fidem Catholicam firmissime retinerent: eamque atque eius propugnatores omni ope protegerent. Nec potuit sibi temperare, tanquum metueret, ne, si quid omisisset, per id potissimum medicina impediretur; quominus praeter Reginam Matrem, Regem quoque Nauarrae, eiusque coniugem, et Principem Condaeum fratrem, ac prope singulos Galliarum Proceres seorsim adiret, adhortans maxime ad rem Tridentini Concilij promouen dam, ex eo que controuersiarum explicationem petendam. Quod vt nominatim Priancipi Condaeo haeresum acerrimo propugnatori, et morum corrigendorum plausibilem speciem assidue obtendenti facilius persuaderet, orationem ad eius sensum [Note: 213 Verba Lainij ad Condaeum Principem.] hoc tem peramento accommodauit: Excellentissime Princeps, viam inire idoneam, qua nouae Ecclesiae cum Romana veteri, a qua discesscre, concilientur, quanti non ad pacem modo et quietem ciuilem, sed multo etiam magis ad aeternam salutem tot pereuntium animarum intersit, minime arduum intellectu est. Etenim cum vera Ecclesia non nisi vna sit, extraque eam spes salutis nulla sit, si haec est Romana vetus, sane actum est de reliquis: si forte nouarum aliqua vera est, item infelix est conditio reliquarum: eo rumque caritas, qui sunt in Ecclesia vera, postulat, vt curent ad eamdem caeteros aggregare. Coniunctionis autem ratio cognitis dissidij ac disiunctionis causis, peruestiganda est, vt ad remouen das eas incumbatur. [Note: 214 Vnde haresum accersita occasio.] Porro causae potissimum fuisse videntur duae: altera Ecclesia sticorum vita; quae re vera in moribus, suorumque functione munerum correctione haud modica indiget. Mala enim horum exempla tantum praebuere offensionis, vt quorum vita contemptui suit, eorum pariter contempta
doctrina sit: iniuste id quidem. Nam Scribae quoque et Pharisaei improbi etant, et tamen Christus ait; Super cathedram Moysi sederunt Scribae, et Pharisaei; omnia quaecunque, dixerint vobis, seruate et facite: secun dum autem opera eorum nolite facere. Verum iusto iudicio permisisse, Deus videtur, vt sal infatuatum concul caretur, idem tamen con culcantes iudicaturus. Altera dissidij causa fuit, quod in cultum diuinum siue ex inscitia, siue ex auaritia, siue aliunde irrepsere vitia, [Note: 215 Remedium haeresum.] quaedam, quae abalienationis causam praebuerunt. Ergo remedium ad disiunctionem tollendam esse taledebet: quo et duo haec mala remoue antur, ac simul de concilian dis dogmatibus agatur in spiritu caritatis, et non contentionis. Tale autem hoc videtur. Papa Oecumenicum edixit Concilium; acciuitque vniuersos, qui iure, aut consuetu dine adesse generalibus Concilijs solent. Hi sunt non soli tantum Episcopi, sed Abbates quoque et Religiosorum Ordinum Praepositi Generales: praeterque hos alij viri docti, saltem vt suadendi consulendique ius habeant. Quocirca faciendum videretur, vt e regno Galliae probi doctique permulti ex Episcopis, Abbatibus, Doctoribus, alijsque idoneis viris mitterentur: qui copiosum ac floridum suffragiorum num erum vel statuentium, vel suadentium efficerent: qui cum a prudentia, tum a doctrina merito auctoritatem haberent: possetque capitibus eorum negotium dari, vt serio reformationem morum vrgerent. Idem cum Philippo Rege, idem cum Caesare agi posset, vt de mandarent suis. Nec dubito, quin pro eo, quantum hi Principes Cleri emen dationem optant, paratissimi sint suturi: idque eo procliuius sieret, quod suapte sponte paratus Papa est, vti potest de [Note: 216] Legato cognosci, imperare inprimis, vt de reformatione agatur. Quapropter si accedere voluntatem Principum viderit, idem impensius exequetur. Iam Concilium cum plane liberum sit, in eoque serio de correctione sit agendum, videtur aequum, vt capita nouarum Ecclesiarum in Gallia, Germania, et vbi cunque locorum sunt, eo conferant sese, vt et monitis correctionem suis iuuent, et de controuersis suis dogmatibus disceptent: spesque est fore, vt sanctus Spiritus verae auctor vnitatis et pacis, quemad modum in alijs Concilijs in eius nomine congregatis adfuit, et fidei controuersias diremit magnas, ita in hoc quoque adsit; et dissidia, quae in praesentia terrarum permiscent orbem, componat. Quod si nouarum Ecclesiarum hominibus haud quaquam placeret de dogmatibus suis ex maiore totius Concilij suffragiorum numero decerni; in promptu est via, quae in Concilio Ferrariensi et Florentino sub Eugenio Quarto est inita, cum Graeci Latinis reconciliati sunt, totidem vtrimque constitutis, qui absque suffragij latione, sanctarum Scripturarum inter se Doctorumque locos acrationum momenta expenderent. Securique sint nouarum Ecclesiarum homines bene se acceptum iri et humaniter ante postque consen sionem. Pro qua equidem vel centies, si toties possim, mori non abnuam. Atque hoc pacto ex dissi dij malo emendationis in Ecclesiae capite ac membris bonum [Note: 217] existeret. Haec Lainius cum dixisset, visus est Condaeus Princeps vehementer probare: eademque scripta sibi tradi iussit. At Lainius Bezae quoque ac, caeteris haereticorum ante signanis omni ope suasit, vt adirent Concilium; ibique studio veritatis cognoscendae de placitis suis disputarent. Nec optimum illi Patris consilium visi sunt in praesentia parui facere. Caeterum cum neque Dynastas haereticos studium religionis, sed potius regnandi cupido transuersos ageret, nec haeresum inuentores spiritu veritatis, sed contentionis, superbiae et blasphemiae agerentur; nihil mirum est, si haud per errorem, sed vitio animi sponte aegres centibus medi camenta salubria, nec verbo dam nare licuit, nec re placuit experiti. At sincerus Dei seruus Lainius in coenobijs et monasterijs obeun dis cum quaedam inopiae diffi cultatibus pressa reperisset, ab Cardinali Legato opportunam [Note: 218 Lainij caritas.] illis opem impetrauit. Quippe quem Christi caritas vrget, nulla dissimulare nouit aliena mala: et quemad modum prima habet animorum remedia, ita humanarum leuamenta necessitatum non omittit. Cum vero Pater admoneretur, vt affectae valetu dinis suae rationem haberet, nec eam totum diem vastam vrbem circum cursans pedibus profligaret, responde bat, Sinite me modicum hoc laboris assumere. Nequaquam mihi nunc licet religionibus celebrata longin quarum regionum loca visere, non sacrarum stationum causa Romanas lustrare basilicas: hae meae nunc peregrinationes, hae stationes sunt. Neque hac modo sedulitate tanta, sed tota vitae quotidianae forma mirabile exemplum exteris dome sticisque praebebat, nulla in re a communi Sociorum seueritate discedens. Talibus in officijs omne sacri Aduentus Domini, et reliqui anni tempus haud vn quam intermittens cum assiduis gemitibus et lacrymis apud Deum communem Ecclesiae, totque pereuntium ac periclitantium animarum causam agere, ac misericordiam exposcere, circumeundo, adhortando, scriben do constans et alti animi Christi miles ab sumpsit.
[Note: 219 Consaluus Silueria Manomotapae Regem adit.] Transmarinae interim hoc anno prouinciae non solum militantem Ecclesiam nouis auxere neo phyrorum manipulis, sed etiam trium phantem inclyto duce Consaluo Silueria. Is Cafribus (quae foedissima AEthiopum gens est ad promontorium Bonae spei) immaculati Agni Christi sanguine dealban dis intentus, ad Manomotapae maxiraum per ea loca Regem profectus, postridie sacri Christi Natalis regiam in vrbem, vti anno priore demon stratum est, pedem intulit. Rex, quoties vsus ferat, militum centum millia cogere sub signa fertur: triginta millia circa se in vicinis pagis disposita omni tempore, velut praetorianam cohortem habere. His hac tempestare Lusitanus vir praeerat Antonius Caiadus Regi percarus: eumque confestim Rex ad salutandum Consaluum (quippe quem non virtute solum et sanctitate, sed et natalium splendore nobilem audierat) cum muneribus misit. Munera erant auri ingens pondus, boues permulti, [Note: 220 Regia dona remittit.] famulique domesticos in vsus. Sanctus animarum mercator, qui caeli daturus, non quae siturus terrae veniebat thesauros, officio se remissis cum gratiarum actione donis, renun ciari iussit: ex ipsomet Antonio posse Regem cognoscere, quod genus auri, et quarum copiam rerum petitum in
ea loca penetrasset. Nihil enim regium velle, sed ipsummet Regem: quem caelestis regni, aeternaeque felicitatis compotem faceret. Eam excelsitatem [Note: 221 Perhonorifice tractatur a Rege.] animi admiratus dicitur Rex. aduenientem certe mox Patrem ad se non vsitata honoris significatione excepit. Nam que in intinum conclaue regium cum mortalium nemini, ne stipendiarijs quidem Regibus pateat vnquam accessus, sed e foribus eum alloquantur, nec ad colloquium nisi pedibus nudis ire fas sit; Consaluum calceatum in ipsa penetralia introduxit: mediusque ipse consistens, assidente ex altera parte matre, considere eum ex altera iussit. Antonius Caiadus, qui interpres adhibebatur, prae foribus eonstitit. Consaluus ante omni Regi pretiosae vestis aliquantum, quod ex India Mozambicoque vectum Senae reliquerat, et tandem inde perlatum erat, dono dedit. Quo Rex comiter accepto, perseuerans in sua illa rerum, quas ipsi mirantur, ostentanda magnificentia vicissim e Consaluo sciscitatur, quantum feminarum velit, quantum auri, quantum agri et praediorum, postremo quam multos boues. Quippe bobus apud eam gentem [Note: 222] haud minus quam auro pretium ferunt esse. Ad quae Consaluus conuenienter ijs, quae per Antonium primo nunciarat, cum se nihil extra ipsum Regem respondisset optare: quippe qui aurum, et humana posthabuisset omnia meliorum bonorum cupidine; quae ipsi Regi ostensum veniret; patiter viam demonstraturus, que madmodum ne morte quidem regnum amitteret, sed melius inchoaret; admiratus ille, et ad interpretem conuersus, Profecto necesse est, inquit, qui nihil horum cupiat; quae caeteri vsque eo mortales amamus, is alia quadam ab communi natura constet, atque adeo ex genere herbaceo sit ex oleribusque prognatus. Ita Barbarus locutus est, cum verius esset pronunciaturus, sic eminenti supra homines ab Deo esse originem. Tum prolixe omnia rursum pollicitus quam maximo cum amore atque honore verborum dimisit. Consaluus ad mapale suum reuersus, plerumque temporis in propitiando Deo ponebat. Mapale idem pro diuersorio ac templo erat. Excitauerat aram in eo, et pro copia praesenti ornatar, beatissimae Dei parentis imagine pereleganti proposita. Ibi dum quotidie more suo rem diuinam facit, Procerum quidam Cafrum conspecta obiter e foribus imagine Virginis, ad Regem deferunt, Lusitano sacerdoti pulcherrima domi forma puellam esse: atque vt eam sibi deposcat, hortantur. Mittit absque mora Rex, qui renunciet, auditum sibi illum coniugem secum aduexisse: eam sibi vt videndam praebeat etiam atque etiam petere. Errotem facile intellexit Pater, et occasione libenter [Note: 223 Regem in stituit Christiana disciplina.] vtens, vt auspice ac patrona Dei Matre Euangelicum opus exordiretur, tabulam pretiosa inuolutam veste affert ad Regem. Hîc, vt rudem animum nondum nisi terrena sapientem ad sublimia sensim erigat, et ad venerationem debitam praeparet, pauca praefatur de vno summoque rerum auctore ac principe, deque filio eius, qui hominum causa intemeratae Virginis sinu conceptus Deus idem et homo sit: penes quem rerum omnium potestas, vitaeque et mortis arbitria, coronae ac sceptra Regum atque Imperatorum omnium. Eius itaque, a quo vno et petenda et expectanda sit salus, non quidem Parentem ipsam, quae caelum beata pollensque incolat, sed Parentis effigiem ostensurum se, et ipsam, vt tantae maiestatis subijcientem oculis formam, veneratione dignam. Proinde ipse quoque Rex veneraretur in ea potentissimam terrae caelique Reginam, Deique ac Domini sui parenrem. Talia dicens cum obseruantia summa Pater simul procumbit in genua, sinul integumento summoto repente imaginem aperit. Ad angustum eius conspectum commotus Rex et ipse venerabundus prosternitur. Inde per otium diu contemplans, quo intuebatur attentius, eo maiestas barbarum animum magis ac magis imbuebat. Itaque orare Consaluum institit, ne donare sibi grauetur. Pater non modo nihil morae fecit, sed quo honorificentius haberetur, sua manu in cubiculo regio, quod sacelli in morem aulaeo magnifico vestierat, collocauit, sperans clementissimam Parentem aditum Deo filio in Regis et popularium mentes patefacturam. Ac sane retulere postea Lusitani, noctibus [Note: 224 Beatissima Virgo Regi apparet.] deinceps circiter quinque Reginam caeli in ea ipsa, quam tabula referebat specie, diuina quadam Sc et iucundissima circumfusam luce, pleno maiestatis ac suauitatis ore, semisopito Regiadstitisse, et benignitate quidem summa visam eum affari, verum incognita lingua. Quod cum ille rei nouitatem admirans matri, itemque Lusitanis narraret, qui statim renunciabant Consaluo; postremo ipsum acciuisse Consaluum valde anxium ac dolentem, quod sermonem Reginae eius, quae se singulis affaretur noctibus, percipere nequaquam posset. Cui Pater, nimirum eam esse linguam diuinam, quam nemo intelligeret, nisi qui sacrosanctam silij eius Reginae legem ac disciplinam amplecteretur; eumque, vti par erat, qui Deus esset verus, totius humanae gentis Redemptor et vnica spes, pie sancteque coleret. Quae Rex audiens probare visus est. Et quanquam in praesentia non nisi benigni oris assensu, et vultus hilaritate significauit Christianum fieri velle; biduo tamen post diserte per Caiadum de nunciat se pariterque Reginam matrem apud [Note: 225 Rex et eius mater baptizantur.] animum suum statuisse dare Christo nomina: quare ad impertien dum ipsis baptismum primo quoque veniret tempore. Consaluus laetus successu, Deo Deiparaeque gratias agit: tum aliquot diebus in catechismo consumptis, vbi maturum visum est, quinto circiter et vigesimo ab suo Manomotapam aduentu die, vtrumque pompa et gratulatione magna sacro fonte perfudit; Regemque [Note: 226] Sebastiani in Lusitani Regis gratiam, matrem vero Mariae nomine, vt ipsa caeli Regina, quemadmodum coeperat, patrocinium eius regni gereret, appellauit. Eo ipso die obseruantiae et amoris ergo de pretiosa veste, quod supererat, aliquid Regi donauit: eique vicissim Rex, quoniam aurum vt acciperet, adduci non poterat, boues dedit centum. Quos Pater protinus ad Antonium Caiadum caedendos distribuendosque inter pauperes missos, nouam hecatombem multo priscorum celebratis illis praestabiliorem fecit. Tantamque beneficentiam Rex ac populus vniueresus eo suspexere ac celebrauere magis, quo nota
minus est liberalitas inter Cafres: apud quos vitio stolidae mentis inueteratae que barbariae, omnibus ignoratis virtutibus proxime ferinum vita agitatur ritum. Ad quas densissimas tenebras tandem Euangelij luce dissipandas videbatur quaedam maturitas appulisse. Namque post Regem e primis ferme regni ad sacrum fontem accêssere facile trecenti, praesidia religionis ac semina futuri. Qui deinde ita Consalui delectabantur consuetudine, ita iucunde de sanctis Christianae disciplinae mysterijs vel disserentem audiebant, vel interrogabant, vt ab eius latere auelli vix possent. Iidem plurima ad victum delicatiora ferebant, mittebantque quotidie. Sed Consaluus [Note: 227 Consalui vita aspera.] tanquam sibi iam praesentiret nequaquam longum patientiae restare cursum, longe solito arctiorem omnis asperitatis inierat viam. Nihil eorum, quae donabantur, attingens, sed ad inopes mittens, neque vllis omnino vescens carnibus, perexiguo dumtaxat cocto milio, herbisque et siluestribus pomis naturae medebatur infirmitati. Atque vtinam fuisset, qui diligenter eius acta exploraret, notaretque, vel aliquid ipsiusmet extaret litterarum, vnde interiorum eius animi sensuum et actionum specimen caperetur. Haud dubium, quin multo admirabilior narratio foret. Nunc autem litteras, quas a Consaluo ad Quadrium fuse scriptas Caiadus retulit, idem confirmauit perijsse. Haec vero, quae narramus idem Caiadus, alijque Lusirani ab Manomotapa reuecti, constanter quidem ac fideliter tradiderunt. Sed, vt erant interioris sanctitatis aestimatores parum periti, merito fragmenta quaedam vitae beati Martyris, et tanquam putamina nucleo cassa videri possunt. Certe id constat, cum genere vitae sanctissimo, tum studio proximorum salutis acerrimo tantum sibi fidelem Dei administrum conciliasse fidei et caritatis, omniumque animos vsque eo permiscuisse, vt in Christianam religionem Manomotapa omnis cum [Note: 228 Consaluo Mahometani necem moliuntur.] regno breui ventura videretur: cum aeternus Christi et probitatis hostis Satan, eiusque importuni satellites Mahometani tam laetas spes cum infinita earum gentium pernicie succiderunt. Mahometani quatuor potentes et vafri homines, et apud Regem gratiosi, pro capitali odio, quo ab Christianis dissident sacris, veriti ne, si Euangelij sanctitas tam se late funderet; Alcorani sui impura superstitio pessum iret, vnaque eorum per eas terras quaestuosa negotia ruerent; inter sese contra caelestem praeconem impie fraudulenterque coniurant. Princeps coniurationis fuit quidam nomine Mingoames, ciuitate Mozambicenus, professione inter Mahometanos Antistes. Cacizios vocant. Hi de suo collatis, longeque ab aliis de secta corrogatis donis ad Regis animum expugnandum, simul coram per sese, simul per improbum delatorem Regi suspectum Consaluum reddunt. Eum missu Proregis Indiae, et Praefecti Sofalae, et Ceputi eiusdem Sofalae Regis ad explorandum Manomotapae regnum, solicitandosque ad defectionem populos aduenisse, vt motibus excitatis, ipsi deinde infesto cum exercitu subsecuti opprimant Regem: occupent omnia. Ad haec Consaluum magum esse teterrimum, varijsque veneficijs instructum ac medicamentis venisse ad incolarum peruertendos animos, Regemque mactandum. Quicunque caput suum perfundi aqua paterentur, conceptis Langariorum (ita Lusitanos appellant) verbis a Consaluo pronunciatis, confestim velint nolint iugo eius ceruice subdere: idque iam alibi experimento compertum. Nam his ferme artibus Mozambicum et Sofalam ipsimet Regi Manomotapae erepta, et pleraque Indiae in Lusitanorum potestatem per summam iniquitatem abducta. Ergo videret Rex, quid facto opus foret. Si veneficum adeo potentem abire permittat incolumem, nihil profecturum. Certo cognitum sibi, fore, vt ciues in eius digressu inter sese concurrant, mutuisque se caedibus amentes lymphatique conficiant. Vnam itaque viam salutis relictam, si maturet: homineque adeo tetro sublato de medio, regnum sibi, vitam omnibus cum libertate conseruet. [Note: 229 Rex ad Consaluum necandum inducitur.] Rex adolescens aetate erat, et, quod omnium instar est, Cafer: quo nomine exlegem significant. Ergo necsatis ad praecauendas fraudes vel ab ingenio, vel ab aetare munitus, mobilis idem natura, et supra modum cupidus, haud magno negotio inductus est. Idem et matri, feminae nihilo melius aduersus fallacias praemunitae, non difficile persuasum est: primo quoque tempore [Note: 230 Praesentil imminentem sibi necem Consaluus.] Consaluum opprimi necesse esse. Id siue coniectura, siue diuinitus Pater cognosset, antequam vlla ad alios manaret suspicio, Antonio Caiado praedixit, Regem sibi necem moliri: paratumque se ad finem adeo beatum ex Dei voluntate imponendum peregrinationisuae. Antonio, qui norat, quo caritatis et obseruantiae gradu apud Regem eiusque matrem modo vir Dei esset, res ita incredibilis visa est, vt subridens reiecerit. Sed idem mox animum Regis cum explorasset, in cogitato fixum sacrilegio reperit, et frustra remouere, et vanas ex animo suspiciones abolere tentauit: tantum expressit, vt iterum se deliberaturum reciperet. In consilium adhibiti ijdem, qui conspirationis nefariae et capita erant. Nec in consultationem reuocata nex, sed tantum de necis genere disputatum. Quod tamen Rex dissimulatione cruenta tegens, Caiado respondit, id modo decretum, vt procul ab regia in vicum Tete amandaretur. At Consaluus, quem diuino collustracum lumine humanae fraudes nequaquam [Note: 231 Parat sese ad necem.] fallebant, ab Caiado vehementer institit, duos tresue Lusitanos, quos nominabat, confestim ad sese ad duceret. Constitui enim hodie, inquit, et confessiones vestras excipere, et sacrosancta vos Eucharistia reficere: quod nisi hodie fiat, postea non licebit. Aberant ij. Itaque dum ab Antonio euocantur, seroque veniunt, Pater ad meridiem vsque frustra praestolatus, sacrificium peregit: et quas consecrarat diuidendas euocatis hostias, nequid indecori contingeret, ipsemet sumpsit. Deinde ex catechumenis, qui instructiores erant circiter quinquaginta, sacro tinxit lauacro: quibus nonnihil, quod supererat vulgarium vestium, ad corporis cultum, et rosaria ad precandum, et praeclara monita ad recte viuendum dedit. Lusitani sub vesperam adfuere: quos Pater confessionis Sacramento, quo iam licebat vno, purgatos, mira vultus hilaritate, animique tranquillitate studuit confirmare, ad omnem
impense virturem adhortans, et vitam Christiano homine dignam inter eas nationes conseruandam. Iisdem quidquid librorum, et ad sacrorum apparatum habebat, dedit in aedes Antonij deferendum, vna sibi Domini e cruce pendentis [Note: 232] effigie, duobusque cereis reseruatis. Hinc tanquam ad Agni nuptias propediem ingressurus nouam induit tunicam, et Clericorum candidum amiculum (cui superpelliceo in libris ritualibus nomen est) superinduit. Adfuit sub vesperam rursus Caiadus, et talem ornatum miranti laetus Pater leniter manu pectus prehendens, Antoni, inquit, profecto paratior ad mortem obe ndam ego sum, quam inimici ad inferendam. Regi autem matrique eius, quod per simplicitatem ille adolescens, haec femina Mahometanorum astu in fraudem inducti sunt, libenter ignosco. Quaesoque, et oro Deum, vt quidquid haec regna poenarum debent, in vnum me caputque conuertat meum. Tum attonitum prope Caiadum aegre perpulit, vt domum sese reciperet. Credo equidem miraturos homines, quod mihi quidem venit in mentem mirari, si quanta fertur apud Regem gratia Caiadus, et opibus ijs pollebat, totque armatorum millibus praecrat, quid ita non vltra adnisus sit, vt periculum summoueret, vel certe rem traheret, cum fuga, latebtis, praesidijs, consilio tantisper declinare discrimen potuerit? Vt cuique libitum fuerit, opinetur. Vero mihi simillimum fit haudquaquam eum induxisse in animum credere vsque adeo discrimen vrgere. Itaque cum summo dolore auulsus a Patre, confususque, necsati apud se statuens quam in partem ferretur, cum talia ab viro Dei, talia ab Rege, et parente eius audisset; satis putauit famulos duos mittere (quod continuo fecit) qui ea nocte apud Patrem excubarent, seque, siquid ingrueret, admonerent. Nihil illi profecere aliud, quam vt quae consecuta sunt, cognoscerentur. Illi natrauere Consaluum noua illa tunica, sacroque fulgentem amiculo pro diuersorio in area ad multam noctem citatis praeter morem gressibus inambulasse, oculis identidem intentis in caelum, manibus modo sublatis, modo in crucis figuram extensis, suspiria crebra ex intimo corde ducentem. Agnosceres emicantem iam animum in beatam [Note: 233 Consalui Martyrium.] lucem, moraeque impatientem, et gestientem ex corporis custodia exilire. Vbi diu sic ambulauit, suum demum tugurium subijt. Hîc cereos, quos reseruarat, duos accendit, et cruce statuta in medio hinc atque hinc ad latera eos collocat; prostratusque in genua aliquamdiu persistit orans. Tum in storea ex arundinibus texta corpusculum suum reponit. Ita iacebat sub vmbra Domini sui e patibulo inter faces pendentis, vt moribundi componi solent. Et quantum existimare licuit ambulatione, aestu animi longaque vigilia fesso irrepsit somnus. Id vbi ex insidijs dudum ad caedem nefariam missi satellites, nec ausi vigilem aggredi, conspicantur, illico circiter octo irrumpunt. [Note: 234] Praeibat inter barbatos homo nobilis Mocurumes nomine, tanquam alter Iudas. Nam consuetudine, frequentique mensa singularem B. Martyris caritatem expertus erat. Hic ferocia barbara tugurium ingressus in iacentis pectus toto impetu deiicit sese, opptimitque. Inde bini brachia, totidem crura arripiunt, et sublimem tollunt: duo funem collo implicant, quo vtrimque adducto beatus Dei praeco ingentem ex ore et naribus sanguinis copiam effundens victorem spiritum Conditori suo reddidit. Quid, vbi sensit beatum adesse, tamque diu expetitum tempus, fecerit dixeritue; vt gratias egerit, vt se in holocaustum Christi holocausto adiungens, diuinissimae obtulerit Trinitati; vt pro carnificibus, qui sibi tanti erant boni administri, fuderit preces, aliaque his similia, quoniam qui obseruaret ac proderet nemo fuit, quisque ex tota Consalui [Note: 235 Consaluin prasensit se Matyrem fore.] vita coniectet. Namque ipsum olim Consaluum pro certo Lusitani produnt Conimbricae, cum homini adfuisset, dum pro maleficijs laqueo necaretur, post acrem ad circumfusam multitudinem adhortationem, dedisse se in preces: dumque pro demortui anima supplex agit ad Christi Domini cruciatus cogitatione lapsa, institisse obsecrare, vt sibi pro ipso vitam donaret effundere: in eoque precationis aestu cognouisse diuinitus non modo se pro religione occubiturum, sed etiam quo genere mortis occubiturus esset: itaque et Socijs alias ex occasione, ac nominatim Leoni Henricio virtutis praestantis viro id prodidisse: et Olisippone inter concionem insolito quodam gaudio exultantem collum cum ostenderet, se id tanti facere dixisse, quanti rerum humanarum nihil; quod strictum olim pro Christo nobilem sibi praebiturum martyrij palmam esset. Ergo votorum summa potitus suorum quo gaudio triumphauit? At barbari non eo contenti parricidio, sacrilegas in Christi Domini signum inijciunt manus, id que per summam impietatem comminuunt obreruntque. Inde iterum rabie in sanctum Martyrem versa, venerandum eius cadauer vestimentis stimulante auaritia exuunt: cumque applicitum carni textum ferro cilicium reperissent, hominem acerbius detestatum, tanquam sine dubio veneficus importunissimus esset, qui ita ferro indueretur, reste alligatum artractumque in profluentem amnem abijciunt. Quippe hoc addiderat mendax Mahometanorum impudentia, periculum esse, ne cadauer ipsum tam malefici hominis si sub dio putresceret, veneni sui peste vndique diffusa cuncta corrumperet. Id quoque praecognitum olim Consaluo ferunt. [Note: 236 et suum cadauer abijciendum.] Atque adeo tum ab oratione digressus quondam Conimbricae sancto quodam ardore aestuans in culinam ad famularia ministeria ingrederetur, dixisse, Exerce hoc frater iumentum, exerce (suum corpus significabat) erit cum Dei causa raptetur; atque, vt sine nomine ac sine honore lateat, proiiciatur in flumen. Sublato parente vocantur in periculum filij. Etenim Rex, quo coeperat porro [Note: 237 Periclitantur Christiani post necem Consalui.] ruens furore, Christianos pariter quinquaginta, quos pridie Consaluus vltimum sui Apostolatus partum Christo genuerat, rebus ab eodem donatis spoliari, et morte affici iubet. At id simul atque regni Proceres cognouere, indignitate rei permoti, consensu adeunt Regem; atque, Si hominibus his, inquiunt, moriendum ideirco est, quod aquam infundi ceruicibus suis ab Myste Langario permiserunt, eadem omnium nostrûm et vero tua quoque causa, Rex, est. Vno omnibus eodemque pereundum est casu, vti pariter
in baptismum vnum eumdemque capita dedimus. Hoc conuicium Regis vesaniam coercuit. Eumdem Lusitani biduo post, simul viderunt mora quoque interposita sedatiorem, conueniunt, libereque edocent quam immani scelere sese obstrinxerit; nec dubitant, postquam non modo innocentiam Patris, sed etiam eximiam sanctitatem exposuere, et generis quoque claritudinem opesque commemorarunt, terrores adijcere, denunciantes non Deum modo graui supplicio famuli sui innocentissimi, sibique acceptissimi, sed etiam homines viri nobilissmi indignam necem bello atque armis vlturos. Rex magnum praese perpetrati facinoris dolorem ferens, culpa in suasores reiecta, eorum duos, vt fama fuit, occidit: quod sane non difficile creditu facit, vel poenitentiae dolor, vel simulandi cupido, velcerte vilitas inter Barbaros capitum. Doli auctor Mingoames, et alter, rem odorati fuga sibi consuluere. Nec vero falsa vaticinati sunt Lusitani supplicia, vt suo dicendum loco erit.
Hunc habuit gloriosum Consaluus finem nocte, quae illucescebat eo anno in quartam ieiunij magni Dominicam, eamdemque quintam decimam [Note: 238 Breuiar ili vitae Consalui.] Martij lucem. Vir fuit Consaluus ad praeclaras res agendas humanis, diuinisque, et naturae praesidijs apprime instructus, nobili genere, viribus firmis, apta dicendi copia, mireque prompta, excellenti doctrina: quam laurea quoque Theologi Doctoris ornarat. Sed multo magis sanctis animi abundabat bonis. Acerrimus erat mundi, suique met contemptor; macerando per inediam, verbera, aliasque asperitates corpori, silentio item atque orationi deditus extrapotius, quam intra modum. Ortus est Almerini prope [Note: 239 Ortus et indoles puerilis.] Olisipponem septimo Kal. Martias anno salutis humanae supra sequimilleimum vigesimo sexto. Parentes habuit Ludouicum Silueriam Sorteliae Comitem, et Beatricem Cotiniam: quae liberos viro enixa nouem, dum decimum Consaluum parit extincta est. Ea triduo ante partum vagientis in vtero vocem exaudijsse fertur: siue ipsius casum parentis portendere visus sit praematura querela; siue studium afflictandi se, et peccata hominum deplorandi insatiabile, tanquam humanas anticipare calamitates voluerit; parumque habuerit inchoare lucem a lacrymis. Nihil puer, nihil adolescens ex oblectamentis earum aetatum adamauit. Ludicra eius ad Deum Caelitesque precatio, pij codicis lectio, ex copia quae adesset, in egenos benignitas: aequalium puerorum vel tenuissimorum, si forte aegrotarent, aditis sordidissimis tectis, consolatio, reconciliatio dissidentium. Amor veritatis tantus (rara laus infirmioris aetatis) vt interrogatus de puerili errore, cum fassus esset, et increparetur, quod non modo sustinuisset committere, sed nec erubesceret confiteri, dixerit, cum rubore quidem ac dolore fateri se; caeterum erubescendum magis putare mendacium. Egregiam indolem iuuit et Religiosorum [Note: 240 Educatio.] virorum a prima aerate vsus. Namque Grammaticam in coenobio S. Margaritae ad Lusitaniae et Castellae fines a Franciscanis didicit. Deinde Conimbricam ad grauiores disciplinas missus apud Canonicos Regulares S. Crucis domicilium habuit. Hîc Sociorum nostrorum miratus exempla Mironi se excolendum per mentis exercitationem [Note: 241 Mironia de eo adolescente testimonium.] tradidit. Cuius rei successum ipse Miro his ad B. Ignatium verbis scripsit: Hîc nobiscum Procerum vnus, cui nomen Consaluus Silueria, Societatem inijt, recta admodum mente, eoque solum permotus studio, vt Deum quaerat, et omnia prae amore eius contemnat. Ita affectus ad exercitationes spirituales accessit, animo magna in aequabilitate ac velut ae quata lance constituto. In ijs cum eximia rerum Christi Domini, eiusque vitae notitia ad Societatem incubuit, et manere nobiscum decreuit: quod ante exercitationes perarduum ducebat. Adolescens est alto grauique iudicio, ad magna factus. Ad aeternarum veritatum perceptionem ac sensum venit; et inde commotus est. Videtur enim impressas habere in corde. Validum ac robustum est corpus: et vigilantia est opus in moderanda nimia in se ipsum asperitate: sed idem apprime docilis et credulus est, siquid moneas. Egregijs instructus est dotibus. Res est exempli praeclari, quomodo sese gerat, intueri. Etenim qui nuper tribus famulis, Magistroque morum viro graui stipatus incedebat, eum iam in culinae, alijsque domesticis operibus videre velut quisquilias abijcientem se; quamque ex animo ea factitet, res est profecto vnde Deus merito magnopere laudetur. Ingens in aula extitit motus eius causa: et propinqui, qui sunt magnae dignitatis personae, strenue dimicarunt: sed eius bene fundata constantia et fortitudo tum illis, tum etiam nobis pro miraculo est. Haec Miro in re praesenti de primis Consalui rudimentis [Note: 242 Vota Consalui, cum Societati se dedit.] litteris commendauit. Consaluus inter ipsas exercitationes praeter Religiosorum communia vota tria, vltro illa suscepit. Primum, nunquam neque directe, neque artificiose atque dissimulanter eorum relaxationem quaesiturum. Deinde, nihil vnquam pro spiritualis perfunctione muneris, ne stipis quidem accepturum. Ad haec nunquam sua voluntate nee Societatem, nec rationem vitae eius deserturum: quod si forte eijceretur, omni ope reditum curaturum: sique reijceretur, ac sibi integrum relinqueretur, quid in posterum sequi deberet, nunquam aliud vitae genus secuturum. Sin autem Religiosorum Ordinem alium Patres proponerent, nutui eorum omnino obtemperaturum. His rudimentis reliqua aetas praeclare consensit. Nihil illo laboriosius in salutem animarum, nihil in se atterendo implacabilius, nihil a propinquis et humanis necessitudinibus cuiusuis generis alienius. Excelsitas animi, constantia, fortitudo in gloriae diuinae causis aggrediendisac sustinendis, quanta in nullo prope mortalium audacia. Visum et sublimem a terra dum oraret: quaedam Vatum more praedixisse, aliaque mira edidisse, Lusitanae prouinciae historia, et Nicolaus Godinius, qui vitam B. Martyris cum cura Latine vulgauit, tradidere. Verum dissimulandum non est ex ardentissimo illo diuini nominis, et salutis humanae studio, ex eaque absolutissima forma religiosae perfectionis, [Note: 243 Aptior est ad parendum quam ad imperandum.] quam Societati propriam ducebat, factum interdum, vt abripi se vir acer longius sineret, quam moderatae videretur prudentiae conuenire: idemque sagacior ad intelligendum quid fieri oporteret, quam cautior in actione ad circumspicienda,
spirienda, quae circumstarent eam singula, iudicaretur. Denique melius multo inferioris, quam Praepositi implere personam. Quin adeo ipsemet pro sanctae humilitatis amore non profiteri modo solebat, verum etiam (vt scripsit Patriarcha Nunnius) in beneficijs a Deo sibi praebitis numerare, quod minus esset ad imperandum idoneus. Caeterum cûm semper ad perfectam enixe virtutem incubuisset, animaduersum est magnopere intendisse conatum, ac totas laxasse habenas, vbi peruenit in Indiam. Anno M.D.LIX. exeunte iam Augusto quidquid librorum, et sacrarum reliquiarum, et aliud quiduis, quanquam cum Moderatorum approbatione habebat, sponte abdicatis, etiam Breuiario paulo elegantiore cum vulgari vilique mutato inter Nouitios secessit afflictando corpori, et orando Deo praeter solitum vacaturus. Mox vbi Prouincialatu abijt, omnes submissione sua parendique alacritate mirum in modum commouit: et tanquam id, quod est consecutus, agitaret animo ac praesagiret, aliquot dies recognoscendis quae de martyrio docet sanctus Thomas, insumpsit. Easque versanti curas oblata est ad Cafres profectio. Quam haud facile dictu est quanta ipse alacritate expetierit, quanta susceperit; quantumque talem profectionem difficultatum eius ac periculorum conscij Europaei iuxta Indique mirati [Note: 244 Consalui erga Deiparam pietas singularis.] sint. Postremo in tot beati huius Martyris virtutibus erga integerrimam Virginem Dei Matrem inenarrabilis obseruantia eminebat. De qua ita suauiter, frequenter, magnifice loquebatur (vt epistolae eius multae, quas ego vidi, testimonio sunt) vt praeclarissima tantae Reginae existimatione et amore plenum omnino ac redundantem animum sit agnoscere.
De beato Consalui exitu perlatis in Indiam nunciis, Antonius Quadrius, id ipsum vehementer optante Prorege, idoneam nauigandi tempestatem expectabat, vt Socios aliquot Manomotapam submitteret ad perse quenda incepta. Felix omnino incrementum initijs tam efficaci persusis sanguine promittentibus. Sed ea quoque sancta vota, ac iustae spes ad irritum cecidere, vti a legatione quoque in India ad Idalcanem sub id tempus destinata breuis dumraxat spei fructus [Note: 245 Legatio ad Idalcanem Regem.] effloruit. Nouus Rex Idalcan suscepto post patris obitum regno ad Gasparem Archiepiscopum Goam scripsit, rogans vt aliquot ad se viros doctos destinaret, quos ad religionem veram aperiendam cum Cacizijs suis committeret. Archiepiscopus Dominicanorum Vicarium, et Consaluum Rodericium e Societate legit, et Visaporam iussit contendere, ipsemet Goa abeuntes ad bonum spatium prosecutus. Magno animo profecti, nihil nisi inanem curiositatem in iuuene [Note: 246 Refrigestit Indorum conuersio sublata baptismorum magnificentia.] repererunt. Verum neque Goanum Collegium, quem sperabat hocanno Christianorum prouentum tulit. Causa haec fuit: Archiepiscopus, quem sub anni prioris exitum venisse demonstraui, incidit in felicissimae eius messis insolitam vbertatem, cum ingentia quotidie agmina Indorum ad fidelium coetum aggregabantur: continuoque quorumdam pecuniae potius, quam animarum studentium lucris praeoccupatus sermonibus, tanquam inuiti Indi ad baptisinum compellerentur; quicumque essent sacro abluendi fonte, si in plaga habitarent, in qua paroecia esset, quas multas ipse quoque instituit, in ea fieri id iussit: ac si quando maiestate maiore celebrandus baptismus esset, reseruauit sibi. Quae res pio consilio ab Antistite optimo instituta, successum haud perinde sortita est. Etenim cum singuli, aut certe pauci prope in tenebris, et in angulis sacra tingerentur aqua; ille autem splendor ex Goana magnificentia, ex numero candidatorum, ex nouo vestitu cultuque, ex nobilitate Lusitana, ac Proregis ipsius praesentia et oculis, caeteroque apparatu abesset; coepit tanti mysterij opinio et cupiditas rudem apud populum, qui vbique terrarum, sed ibi maxime, oculis ducitur, cadere et frigere. Adempta igitur celebrium baptismorum procuratione Goani Socij ad recentes Christianos doctrina moribusque sanctis studiosius imbuendos incubuere, dimissis e superioris anni instituto Dominica quaque feria binis ad varias circa Goam Ecclesias catechistis, qui cum bono semper catechumenorum redibant agmine: e quibus in Collegij templo peregrini modo, nec in certas contributi paroecias baptizati circiter quadringenti. Praecipuus in his fuit Malacensis Tumungamus (ita appellant, qui iurisdictionem inter Ethnicos Malacae supremam habet) quem et filium Regis Iantanae spurium ferebant. Is quorumdam insimulatus criminum ad dicendam Goae causam cum in libera custodia haberetur, quamuis saepe tentatus a Patribus nunquam praebere aures ad fidem hortantibus voluit, quoad pependit causa. Quippe (sicut ipsemet postea retulit) innocentiae [Note: 247 Ex factis Christianorum Ethnici de religione iudicant.] suae conscius, documentum religionis Christianae ex sententiae, quae de se ferretur, genere volebat capere. inique sane e priuatorum hominum facto, quos error aut prauitas saepe a recto detorquet, de veritate diuinae legis et sanctitate iudicaturus: at Christianos egregie admonens, quantum pruiata cuiusque vita demere, vel addere auctoritatis religioni sanctissimae queat: cui profecto si mores nostri responderent, nulla essent acriora hortamenta, nulla potentiora miracula id mortales omnes in eius obsequium beata captiuitate subdendos: nec iam (vt sancti viri pronunciant) alienus ab ea quisquam superesset. Tumungamus igitur vbi absolutus est, totumque iudicium sincere ac iuste tractatum vidit, tum demam vltro obtulit sese baptisino. In Collegio S. Pauli cum sua familia rudimentis fidei praeparatus, ingenti pompa, gratulatione populi, suique animi laetitia ad sanctum admotus fontem, Francisci [Note: 248 Vis sacri baptismatis.] nomen accepit. Praeterea renatorum in numero fuit puer octo circiter annorum, paralysi in eum locum redactus, vt pro deposito Ethnici parentes baptizandum deferri ad Patres iusserint, addita vltro conditione, vt, si forte conualesceret, vitam nosocomio ministrans omnem exigeret. Huic, simulatque sacris elutus est aquis, quaedam Petrus Alfonsus e Societate laicus, qui nosocomio praeerat, medicamenta ad hibuit; verum ita redijt valetudo, vt nemini dubium fuerit, quin diuina salutaris lauacri virtute reuocata sit. Postridie enim ad nosocomium se puer suis pedibus laetus et exiliens retulit. In Goano Seminario
prae caeteris magnae spei adolescentibus vnus educabaturnomine Laurentius, quem Rex Soloris miserat Christianis cum disciplinis, tum moribus probe formandum. Hic Rex a mercatore (vt supra docui) Christianam legem edoctus, et sancta initistus vnda Malacam duobus ante annis scripsit ad Patrem Balthasatem Diazium, rogans, vt ad se suosque populares diuina planius lege imbuendos doctorem mitteret: cumque Pater socijs destitutus cum ingenti animi dolore ne quiuisset praesentem opem afferre, Rex, cui liberi non erant, fratris filium, qui olim magister inter suos esset, erudiendum vltro transmisit: isque in Goano Seminario in spem magnam educabatur hoc tempore. Cocini dubitatum hactenus an Collegium, an Professorum domus statueretur: sed ad initium Collegij, qui Grammaticam doceret Goa Quadrius hoc anno ire iu ssit. Ibidem templo Deiparae fastigium impositum. Bazaini amplius ac magnificentius, vt oppidi [Note: 249 Superstitiones sublatae.] frequentia, et messis copia postulabat, aedificari coeptum. Hîc ad superstitiones Ethnicorum euellendas cum alia, tum illud effectum est. Ethnici, postquam in balneo, quo prius ad expiandos, vt rebantur, a noxis animos abluebantur, Patres superioribus annis templum sanctae Cruci dedicarant; ad stagnum sex ab oppido passuum millibus transtulerant superstitionem, persuasum habentes, qui ibi certo die lauarent, noxa et poena omni exemptum iri. ad haec (quod certum ac praesens erat Satanae lucrum) vnus quotannis, qui se maxime probare pium volebat, in stagnum ex arbore in id impendente desiliens, nunquam postea apparebat. Hoc cognito Pater Christophorus Acosta ab Lusitanorum Praefecto manu militum impetrata, quo die impium fiebat sacrum, fugata Ethnicorum turba, comminutis eorum simulacris, fanis incensis, et praecelsa in eodem tractu statuta cruce, postremo stagnum vndique vaccae sanguine et intestinis, quod piaculum est apud Ethnicos inexpiabile, contaminauit. Ita sordes abactae sordibus, tartareae bubulis: quod mirere; cum adeo spurcitia omni daemones oblectentur.
[Note: 250 Patris Maxei Prantudi res Damani,] Prancudus Damani prae caeteris nobilem feminam ad Christum conuertit, coniugem Praefecti, qui Damanum ipsum, quo tempore captum a Constantino est, obtinebat. Bello instante hanc feminam vir Surratum amandabat, cum a Lusitanis intercepta, felici (quemadmodum nominare ipsamet postea consueuerat) seruitute, filioram Dei libertatem adepta est. Non illa leuiter, neque continuo dedit Euangelio manus: verum quanta cunctatione susceperat, tanta susceptum constantia tenuit. Legati a viro ad eam tentandam missi, atque ipsa eius mater nec aduenire dubitauit, nec vllum obtestationum, blanditiarum, lacrymarum, atque eiusmodi lenium tormentorum genus destitit admouere. Sed contia Christiana heroina matrem quidem vicissim acricet obtestata est, vt ipsa quoque Christiana fieret, denuncians si id respueret, haud amplius sibi parentis futuram loco: legatos autem post longam altercationem moleste sibi caput perseuerantes obtundere, Patris Prancudi admonitu aggressa coram ijs catechismum pronunciare, et crucis sibi formare signum, repente ab se quasi [Note: 251 et Surrati.] daemones dispulit. Idem Pater anno ineunte Surratum contendit, quod Cadamessanus, cuius in dominatu oppidum illud et arx erat, ortus parentibus Christianae fidei desertoribus, significauerat de religione consultare se velle. Verum Mahometani Cacizij subterfugere certamen. Cadamessanus multa quaesiuit disseruitque, et cuncta valde probans, nihil certi statuens non procul [Note: 252 Mittiur in Molucas.] ab regno Dei relictus est. Prancudus paulo post reuocatus Goam Nouitijs instituendis praefuit, quoad in Molucas discessit. Eius in locum Arias Brandanus Damanum profectus ad caeteram messem octoginta Mahometanorum, quae pro nationis pertinacia non leuis est summa, traduxit ad Christum.
[Note: 253 Comes da Redondo Prorex Indiae.] Sexto Idus Septembris nouus Prorex Goam attigit Franciscus Cotinius Comes de Redondo. Sex cum eo de Societate aduecti Balthasar Pigna, et Paresia sacerdotes: laici Cosaluus Rodericius, et tres Itali Ioannes Baptista Regius Mutinensis, Ioannes Baptista Ferrariensis, Stephanus Dinis, optimum Indis futuri subsidium, vti fuerant in via comitibus: quibus eas ad animi corporisque salutem opportunitates attulerant, vt vulgo dicerent bene agi cum ea naui, in qua aliqui de eo genere veherentur; curandumque, vt quanquam nulla praeterea esset eundi causa, tamen in qualibet semper veherentur nonnulli, qui vectoribus in tam longa periculosaque nauigatione [Note: 254 Prudenti consilio impedita caedas.] praesto essent. Illud prudenter de eorum consilio ac monitu statuit Mozambici Prorex. Non rato fiebat, vt concepte longo in cursu inter milites aliosque vectores inimicitiae, quibus quasi arena in mari defuerat, tum demum, vbi primum Mozambicum appellerent, loci opportunitate in singularia certamina, indignasque caedes erumperent. Ea causa vetuit Prorex, qui inter se dissiderent, nisi prius simultates posuissent, e naui pedem efferre. Ita pax, terrae amore, inter complures redintegrata, et multorum facinoribus intercisa maturitas. Auctus etiam operarum in India numerus est, cum octo Goanorum Sociorum sacerdotio, quos Patriatcha initiauit, tum Emmanuelis Aluarij, et Ioannis Roscij post longum tandem tempus, plurimumque [Note: 255 Longa et misera nanigatio nauis S. Pauli.] aerumnarum aduentu. Nauis, cui Sanctus Paulus nomen, in qua Emmanuel et Ioannes ibant, vna cum alijs quinque (vti supra memini) priore anno Olisippone profecta, perdiu in Guinee detenta plaga ad recreandos aegros, quos permultos exustae plagae vapor afflixerat, nouumque imponendum viaticum, flexo in Brasiliam cursu decimo sexto Kalend. Septembris anni proximi Sanctorum omnium Bayam tenuit. Erant ibi Pater Ludouicus Grana, et Pereria, qui valde Sociorum laetati conspectu, ipsis caeterisque vectoribus omni officij genere succurrerunt. Rodericus Mellus naui preerat. Nobiles multi vehebantur, in quibus et Iacobus Pereria Vasconcellus cum vxore, et familia. Recreatis magna ex parte aegris instructaque affatim naui sexto Nonas Octobris e Brasilia discessere. Raro extra certas tempestates, quas studiose captare necesse est, nauigatio illa succedit. Ergo magnis dies multos fatigati imbribus, decimo septimo Kalend. Decembris
in conspectum promontorij Bonae spei venere: tertio inde die promontorium praeteruecti, ingenti a puppi propellente vento, nequaquam flexo ad Mozambicum, vti ferme fit, cursu, sed recta nauigantes insulam conspexere nunquam antea ab quo quam notatam ab AEquatore in Austrum duode quadraginta partibus distantem. Quae deinde in quasdam geographicas relata est tabulas nullo nomine, sed eo tantum cum titulo, quod ad eam nauis Lusitanorum, cui a S. Paulo fuit nomen, appulerit; quanquam epistola a Patre Emmanuele diligenter perscripta nequaquam factam in eam exscensionem ait, sed tantum procul tribus quatuorue leucis conspectam. Post longum per maximam Oceani vastitatem nullo terrarum aspectu errorem decimo tertio Kalendas Februarias anni, quem nuncexe quimur, insula quam Auri appellant, prope AEquatori subiecta, triginta ab Somatra leucis apparuit. Hîc tempestas pridie coorta adeo foedum in modum inhorruit: fluctusque adeo immanes voluebantur, cum simul inter ventorum inenarrabilem ferociam aquarum eluuies vasta rueret, vt cunctis de salute desperantibus, periri quoque et plurima experti naute faterentur nihil sibi vnquam vsque eo horrificum toto oceano contigisse. Inter eos terrores ad enuncianda peccata, et absolutionem auferendam certatim accurritur. Emmanuel (is enim vnicus sacerdos aderat) sic, vt miserabili in tumultu licebat, omnibus praesto erat. Amici aeque inimicique cum lacrymis sese amplexantes vltro citroque veniam petere: tanquam supremo in articulo vltimum salutare. Diem ac noctem ea tartarei barathri similis horrori funesta rerum facies tenuit. Vbi postremo se paulum aperuit lux, circumiectae vndique apparuerunt terrae: nihilo [Note: 256 Naufragium.] tamen minus aestuosissimo in freto huc illucque pro vndarum insania iactabantur. Denique iactis frustra duabus anchoris lacera atque exarmata nauis vi tempestatis abrepta ad breuia prope insulam paruam, quam e regione Somatre dicebant esse, alliditiur figiturque cum miserrima hominum comploratione et vlulatu. In eam insulam vectores vel scapha delati, vel tabula quapiam eiecti, mersis non paucis, qui vel peritiores, magisque sibi fidentes, vel temere prae mentis perturbatione delapsi in aquas enatare non potuere. Trepide item e naui, antequam penitus solucretur, quidquid et commeatus, et mercium, et nautici instrumenti potuit, subductum in terram. Emmanuel simul ac in vnum coactos vidit, monere et cohortari institit, vt ante omnia debitis erga Deum officijs fungerentur. Itaque tum periculis alijs, nouissimoque naufragio infirmitatis humanae admoniti, tum seruatae grati salutis, tum demum ad opem in id, quod restabat, quod nescirent cuiusmodi esset futurum, impetrandam ad Deum confugerent: illum super omnia studerent placatum habere: summa omnium malorum peccata declinarent, commissisque ad hunc diem accurata confessi one deletis, velut [Note: 257 Hominum quorumdam prauitas prope inmendabilis.] renati vitam nouam, longeque anteacta sanctiorem exordirentur. Caeterum tum, si vnquam, animaduerti maxime potuit, quosdam hominum nullo corrigi malo. Dum ea maxime Emmanuel inclamat, haud paucos in alienis rebus e naufragio rapiendis occupatos vidisses ita auide, vt multa vel in insulae eius latebris occultarent, et fossa humo obruerent. Mox grauis oritur seditio. Roderici Melli, qui in naui prefuerat, iam imperium detrectabant; grauissime autem ac palam in nauis magistrum inuehebantur Ioannem Ludouicum nomine, sane parum felicem rei nauticae administrum. Quippe idem ille erat, qui anno M.D.LV. facto item naufragio, partem vectorum, cum quibus tres de Societate manserunt, in insula deserta reliquit, vbi et same plerique perierunt. Id ipsum igitur tanquam in praesentia moliretur, naufragorum turba suspectum hominem et odiosum habebat. Hac in seditione cohibenda opportuna fuit Emmanuelis pietas et industria, vnum illud inculcantis in vltima calamitate nihil fieri perniciosius, et ad funditus omnia perdenda aptius dissensione, separatisque consilijs: contraque nihil singulis salutare magis, quam quod in commune consuleretur. Mouit insuper contentionem atque discordiam cibatiorum diuisio: neque aliter potuit sedari, quam vt Emmanuel ipse curam eam consilio communi delatam [Note: 258] susciperet. Iam purgato loco praedenso in nemore, communitisque in morem castrorum septis metu Barbarorum, Christi quoque sacerdos aediculam sacram ornarat, in qua et confessionibus dabat operam et concionibus et precibus, et singulis diebus publicam habebat per Litaniarum carmen venerationem Sanctorum, identidem excogitans, vnde pietas miserorum excitaretur. Nam et vltro verberantium sese supplicationem instituit. Inter quae sedulo e fracte onerariae reliquijs eaque materia, quam suppeditabat insula, nauigij aliquid concinnabatur, cum coeperuntatro colore Barbari apparere: qui nutibus et blanditijs pellecti, cum piomisissent aliquid ad victum allaturos, Lusitanorum vagos quosdam, dum palmulas, aut aliquid siluetrium pomorum quaeritant, deprehensos mactarunt. Cumque interdiu rari admodum conspicerentur, ac subinde alios atque alios ex aduenis interciperent necarentque, refugiebant in nota latibula: quae propter impenetrabilem siluae densitatem peruestigari non poterant: noctu autem ingentes audiebantur velut ingentium cateruarum clamores. Quae res magno miseros naufragos super caeteras calamitates metu angebant, nequa ex improuiso ingruerent. Iam nauigiorum opus perfectum erat. Tria elaborarant, vnum formae satis capacis lembo simile, ita partitum, vi in id feminae imponerentur, quae erant ad triginta honestorum ferme mercatorum coniuges, vel earum ancillae: scaphas duas, quarum alteram suo magna ex parte sumptu et opere Petrus Aluarius hyponauclerus aedificauit ornauitque: altera eadem erat, quae prius onerariam sequebatur, in paulo maiorem amplificata formam. Caeterum non maior hinc laetitia, quam tumultus ac desperatio exorta. Quippe cum per nauigiorum angustias magna vectorum pars excluderetur (Quod quidem ante Pater Emmanuel nunquam destiterat praecauendum monere: sed fortasse vitari non potuit. Postea vero summa idem institir ope, vt merces, et quaecunque potius onera, quam vllus hominum desereretur.) post multas altercationes,
[Note: 219 Naufrugorum iter.] ita conuentum, vtad fluminis ostium leucas inde quatuor, vbi palmeta plura, et statio tutior videbatur, migrarent, valentiores terra, reliqui mari. Sed nihil miserabilius fuit eo delectu, per quem alij recipiebantur in nauigia, alij destituebantur ignoto in litore. Hi enim et: Barbarorum timentes impressionem, et multo magis fidei diffidentes nautarum, tendebant supplices manus, vt se quoque acciperent, quoad altitudo aquae permitteret, mare ingressi: at validiores iam quidquid sarcinularum tam cupide modo legerant ac seruarant, obliti (adeo in contentione vitae cuncta vilescunt) nudi perlongo tractu ad nauigia ipsa natatu tendebant; ijque, postquam primi recepti sunt, deinceps tam multi, vt demum non vocibus modo, sed fulgentibus gladijs repellendi essent miserabili necessitate, ne et [Note: 260] multitudo degrauaret nauigia, et terra ituri opportuniores iniuriae paucitate et imbecillitate relinquerentut. Alterum illi Sociorum nostrorum optarunt comitem: cumque se Emmanuel offerret, Ioannem Roscium praetulerunt, rati opinor, Emmanuelis, vrpote sacerdotis, auctoriratem plus habituram ponderis apud nautas ad fidem exigendam, et succurrendum relictis. Pro ductore etiam ac simul obsidem celebrem cum Christiana, tum militari virtute virum postularunt Petrum Diazium nomine, qui Lusitanus genere, domicilium habebat et coniugem Meliaporae in colonia sancti Thomae. Et ille praeclaram de se opinionem affirmans perlibenter descendit, sociumque se peditibus in omne discrimen adiunxit. Ita demum post sextum ac sexagesimum ab naufragio diem, quinto Kalendas Aprilis iter ineunt. In lembo centum ac viginti capita vehebantur: in scapham Petri Aluarii triginta, in scapham oneratiae septemdecim recepti: centum octoginta tres terrestri pergunt itinere. Caeterum iam destinatum ad conueniendum fluminis ostium praeteruehi cum videret Emmanuel, haud destitit palam admonere datae fidei Praefectum, et obtestari, ne tam multos vel fami, vel Barbarorum immanitati conficiendos obijceret. Ille tamen duos dies quarumdam [Note: 261 Quadam nauigia capiunt.] insularum legens oram, nauigare perrexit, explorandis (vt vero simile) regionibus. Sub auroram diei tertij procul in mari cernitur nauigium ex ijs, quos praecipue apud Indos magnitudinis Iuncos appellant. Cumque visum esset explorandum quid spei afferret, ambae scaphae cum lectis militibus, et cum sua quaeque minoris formae bombarda, quos Berzos vocant, accedunt, ac statim rogant, num quid venale ad victum habeant, num ipsum vendere iuncum velint. Ad quae Barbari respondent se Acenos esse (sunt hi Ethnici ex insula Somatra Lusitanorum capitalissimi hostes) nec mercaturam exercere, sed pugnam. Ab hoc responso hinc atque hinc bombardarum sclopetorumque explosio, aliorumque telorum missio. Denique capitur iuncus: nec multo post duo insuper nauigiola, quas Lanciaras nominant, in quibus et aliquid commeatus inuentum, in potestatem venere. Continuo Pater Emmanuel ad solandos in litore desertos, nunciandumque missam prope diuinirus omnes auehendi opportuniutem destinatur. Quibus laetissimus accidit nuncius, quod et periculis maximis, et Barbarorum incursu, et fame acmulto magis esperatione se plane proditos iam existimantes, afflicti ac semiuiui ia cebant. Multo autem fuit gratulatio maior, vbi paulo post vniuersi conuenere. Cunctis in nauigia distributis iam meliore cum spe, et nonnulla specie classis nauigia sex numero sinum ingentem, quem Somatra insula efficiebat, secabant; cum orta iterum tempestate dissi pantur magno omnium dolore, ingentique eorum periculo, quos Barbaris erepta nauigia vehebant, cum ea nec satis firmo textu, nec picata multum aquae acciperent. Verum post noctem ac diem superato sinu ac promontorio iterum in vnum coactis indigenae conspecti in litore spem bonam restituêre. Interrogati enim de Monacabio Rege Lusitanorum amico, responderunt haud procul inde fluuium esse: in quo non Regem, sed eius filium inuenire possent nihilo parente minus beneuolum [Note: 262] Lusitanis. Eo nun cio vehementer exhilarati, demonstratum ad locum procedunt: verum cum mare ferueret, dum amnis ostium paulo angustius subeunt, nauigia quaedam inter se ita implicantur, vt iuncus vadis inhaeserit, nec sine rerum iactura, aegre saluis hominibus extemplo perierit. Caeteris nauigijs ad fluminis ripam applicitis continuo Barbari magno cum cibariorum numero adfuerunt. Idibus Aprilis ipse, quem Regis aiebant filium, secundo flumine cum festo tintinnabulorum ac fistularum cantu descendit. Dona primum Mellus ad eum misit, dein in colloquium venit. Ac Regulus inde exorsus, se nequaqua dona a naufragis expectare, verum omnia, quae opus forent ad seruandam multitudinem abunde prouisurum, Xarauandario (quod est genus magistratus, et dicitur quasi maris custos) mandat, vti benigne, quae vsui sint, vel vendat, vel permutet. Lusitani comitare Reguli, tum Xarauandarij, et gentis vniuersae, quae cum rerum venalium magna copia quotidie commeabat, vtendum rati, ad respirandum, et colligendas tantisper vires, et instruenda nauigia aliquot dies subsistunt: multique in litus egressi tuguriola sparsim extruunt, in quibus et pernoctabant. Pater Emmanuel tametsi tantam securitatem ac negligentiam minime probabat, tamen ausus est et ipse se ad capiendam quietem terrae committere. Postremo et Iacobus Pereria Vasconcellus valetudinis causa vnaque vxor eum curatura descendit. Sed posteriore nocte qua is fuit in litore, cum vehementissimi imbres ac venti longa vigilia fagitassent, ac demum sub auroram mitiore iam [Note: 263 Perinsidias mali accipiuntur.] tempestate somnus ferme omnes oppressisset; repente clamor, vlulatus ac tintinnabulorum strepitus ingens ab superioris amnis parte maior ac maior, prout Barbari appropin quabant, accidit. Inde alij super alios Lusitani vix prae anhelitu ac trepidatione sui compotes, decurtunt ad arma, et, Proditi sumus, alternis vocibus clamantes. Proditione comperta paucis in tanta consternatione armorum subit. Qui nauigia habebantin flumine, continuo subducunt a ripa: qui descenderant in litus, vel in manus incidêre Barbarorum, vel desiliere in flumen, vt ad nauigia
adnatarent. Ipse quoque Pater Aluarius deiecit se, terque praegrauantibus vestibus in profundum raptus, tandem Deo iuuante ad lembum emersit. Multos tamen nandi imperitos hausere vortices; multi intercepti occisique a Barbaris: in ijsque praenobiles quidam: alij grauiter saucij cum euasissent, ex vulneribus postea perietunt. Pereria Vasconcellus coniugem inter fugam oblitus, nun quam postea quid illa factum esset, resciuit. Nobilis alius dum coniugem ptae se in flumine ad nauigium agit, et contegit, telis proditorum confixus occubuit. Alia miseranda euenere: nec rerum damnum modicum factum est. Decimo quarto Kalendas Maias ab omnibus rebus, vt subito in tumultu imparatis, et plerisque nudis fugiendum fuit, directo cursu ad proiectum quemdam, vbi sperabant insulae finem. Vbi eo venerunt, vastum alterum inuenere sinum: quem praecidentes per varios casus, iterumque inuicem seiuncti ac demum consociati ad euripum valde periculosum deferuntur, prope quem Sundam esse sperabant. Eo aegre superato, complures instar piscaroriarum apparent cymbulae. Dumque misse ad eas scapha de regione sciscitatum, illae videntur recedere, ecce tibi nauicula in conspectum venit, quae e regno Calapiae veniebat. In ea forte Lusitanus aderat iuuenis, qui Lusitana agnoscens insignia cum infinita vtrimque gratulatione se prodens, docuit, quam e regione cernerent Sundam esse: ibi stare bonam Lusitanorum classem, eique Petrum Barrettum praeesse. Eo laeti nuncio tertio Kalendas Maias in Sundam venerunt, egressis obuiam Lusitanis cum omni genere officij, apparatuque rerum ad vestiendos naufragos ac recreandos. Consaluus Vazius Carualius optimae vir per totam Indiam famae, beatoque olim Xauerio peramicus vt cognouit inter naufragos e Societate duos esse, conquisitos vt apud se haberet contendit: adeoque hospitaliter habuit, vt Patres, iam se domicilium Societatis inuenisse et fraternam Sociorum caritatem arbitrarentur. Nec Carualius ijs dumtaxat, sed caeterae quoque mi serosum turbae omni genere benignitatis leuamento [Note: 264 Malacam veniunt.] fuit. Ad haec ipsemet, tametsi iam in Sinas nauigare statuerat, quo negotiorum vocabat ratio, tamen vt tutos ab Acenis deportaret, iter Malacam vertit, non sine aliquo pecuniae detrimento, sed insigni cum incremento caritatis. Malacae tum erant Socij duo P. Hieronymus Fernandius, qui successit Balthasari Diazio, et Franciscus Georgius laicus. Ab his Emmanuel ac Roscius consuetis officijs excepti eis vicissim magno adiumento fuere Interim enim dum idoneam ad nauigandum Goam tempestatem expectant, [Note: 265 Trimus Malacensis Tpiscopus.] Emmanuel et ceteris sacerdotum munijs functus est, et concionibus operam dedit. Septembri mense Malacam primus eius ciuitatis Episcopus Georgius a sancta Lucia venit: qui continuo Societati aedem Deipare haud dum vllam propriam Malacae habenti attribuit. Cum eo venit, Malacensi domicilio praefuturus, vna cum duobus socijs Christophorus Acosta, qui Bazaini fuerat. Sub id tempus etiam Marcus Prancudus Malacam appulit cum duobus sacerdotibus ac tribus laicis (quorum duo ibidem sacerdotio iniuau sunt) ad Molucas tendens rem Christianam procuraturus valde laborantem, et Socios pto Francisco Viera vita hoc anno sancte functo, recturus.
[Note: 266 laponiae status.] Iaponiam duo tantum hoc anno sacerdotes habuere Cosmus Turrianus, et Gaspar Villela. Nam Balthasar Gagus tum ad accersenda subsidia, tum alias ob causas, quas proditas haud reperi, sexto Kalend Nouembris, anno priore vna cum Roderico Pereria, cuius valetudo Iaponium non ferebat caelum, discessit in Indiam, foedaque tempestate iactatus, anno amplius in via consumpto, nec minoribus dein Acenorum defunctus periculis, tandem applicuit Goam. Tantis igitur in angustijs Iapones Socij destituti praeter labores maximos, imis angebantur sensibus, quod nec ad parata conserenda noualia, nec ad maturas demetendas segetes operarum manus suppeterent. Octo iam praecipuis locis seri Euangelium coeperat, Funaij in Bungo, itemque regni eiusdem in oppido, cui nomen Cutami: tum Firandi, Facatae, Cangoximae, Amangucij, Meaci, et Sacaij. Alij praeterea populi vt ad se cultores mitterentur, precibus summis instabant. Itaque nisi auxilia deessent agricolarum, spes haud dubia messis amplissimae affulgebat, eo. etiam amplior, quod Rex Bungensis praeclaris ex hoste potitus victorjjs, regionem longe lateque pa carat. Bungensem Ecclesiam, quae florebat maxime, [Note: 267 Initium scholarum in laponia.] Cosmus Turrianus regebat. Hocanno primum litterariae in Iaponia scholae haberi coeptae. Cum enim Cosmus animaduerteret Christianos, pueros, dum ad Bonzios litterarum Iaponicarum causa Magistros adeunt, pessimos vna mores condiscere; iuuenem laponem Damianum nomine viginti annorum circiter, cupientem in Societatem adscisci, ac dudum inter Socios agentem, iussit ludum aperire. Que res non ad mores solum, sed ad doctrinam quoque mirum in modum valuit, cum plus apud Damianum pueri vno discerent mense, quam olim apud Bonzios quatuor. Quo in munere, quoniam ad euangelizandum Ethnicis dimittendus mox Damianus fuit, qui succederet prope diuinitus Firando venit. Erat Firandi Christianus senex quintum et sexage simum agens annum, scriba Reguli, ac magno apud eumdem in honore. Is parum sibi vitae superesse intelligens, componere animae suae rationes, et quia nusquam erat vicinior sacerdos, Bungum confessionis causa petere statuit. Non ignorabat eam profectionem ingratam Regulo suo futurum: et reditum, quo familiam sustentabat, ab eo fortassis ereptu iri. Id circo rem totam cum vxore ante communicauit: quaes cum eius consilium Christianae sinceritate feminae vehementer [Note: 268 Senis Iaponis constantia.] probasset, monuissetque vt quam occultissime aiscederet, nauigium ille conscendit. Postero die Regulus Firandensis cognito senis discessu, a vicino Dynasta amico suo, in cuius ditionem peruenerat, postulauit, vt teneretur. Ita datur in custodiam, et male accipitur. Regulus, qui reuocarent, ipsiusmet senis necessarios misit: quibus ille respondit, certum sibi esse potius mori, quam coeptum iter omittere: et ab vxore accepit litteras, quibus virili animo ad constantiam hortabatur, adnuncians, se quoque breui calsuum
omnium consortem fore. Mansit in ijs solicitudinibus aerumnisque senex, quoad Pater Cosmus de tota re admonirus, a Bungensi Rege epistolam impetrauit, per quam Rex ipse Dynastam, aquo senex tenebatur, rogauit, vt eum [Note: 269 Confessionis beneficium magni saciendum.] sibi grauisane de causa necessarium traderet. Is, qui Regis epistolam tulit, optimum senem reperit sancta plenum humilitate ac fide in Deum, memorantem indignum se, qui in Bungum confessionis causa deduceretur. Quotidie flagellum, aliasque sponte subibat poenas: et assidue cum Deo versabatur in precibus. Denique Funaium perductus nullum finem faciebat laudandi Numinis, eique gratias agendi, quod ad votorum se metam suorum perduxisset, ea vultus alacritate, eoque feruore, vt et suauissimum sensum pietatis tum intuentibus excitaret, et nunc merito possit rubore omnes perfundere, qui caelestibus praesidijs per diuinam indulgentiam affluentes per suam ignauiam non vtuntur. Hunc igitur, quoniam diuersari apud Patres voluit, Cosmus quippe optime scientem scribentemque. Iaponice, pueris instituendis praefecit. Nec paucos manu sua libellos descripsit, ita diligens ac laboriosus, quanquam tantae aetatis, vt nunquam quisquam cessantem, nunquam parcentem affecto corpori cerneret. Per ide tempus nobilis mulier a demone agitata insano cum vlulatu incituque ferebatur [Note: 270 Sacri baptismatis virtus] per campos. Hanc, vti ipsa per requietis interualla flagitauerat, Christianis praeceptis rite imbutam Cosmus in magna Christianorum corona Dominico die lustrare baptismo constituit. Erat mulier tum sane tranquilla, sed cum primu salutis aqua tetigit caput, ita se repente concussit vehementer, inque clamores ita immanes erupit, vt quotquot aderant, terrore compleuerit. Tum Cosmus a quatuor viris apprehesam teneri ad finem vsque solennium baptismi cerimoniarum iussit. Quibus absolutis in terram semianimis lapsa inter manus referenda in hospitale cubiculum, vbi degebat, fuit. Ita intemperiae omnes, daemonesque abacti. Ex eo enim tempore nullum eiusmodi postea ineommodum perpessa est. Inde et Christianorum aucta fides; et maritus feminae, qui erat e Bungensis Regis familia, vnacum liberis, cognatis et famulis ad Ecclesiam accessit.
[Note: 271 Bungensium Christianorum seruor.] Iam Bungensium ardor Christianorum is erat, ea in templo assiduitas, tantus ad sacra concursus, interque diuinam rem ea modestia, submissio, attentio, super haec in se diuerberandis constantia ac seueritas eiusmodi, vt qui fuse haec descripta in missis inde litteris legat, AEgyptiorum Anachoretarum potius, quam Iaponum neophytorum acta se putet legere. Haud minor in caeteris Ecclesijs efflorescebat ad pietatem indoles, si par obtigisset institutor et rector. Ex ipsis neophytis, ac fere, qui Bonzij fuerant, substituti erant vicarij Magistrorum; ijque certatim ac populus officio suo defungebantur. Tamen ad eos solandos quempiam interdum e Socijs mittebat Cosmus. Atque hoc anno cum Christiani Facatenses, et praesertim vnus primorum, missis nuncijs vehementer institissent, vt aliquis ad se [Note: 272] mitteretur, Ludouicum Almeidam ire iussit. Is Funaio initio Iunij profectus secum Melchiorem duxit Iaponium iuuenem mirae in dicendo suauitatis. Facatam appropinquanti Christiani complures ad multum viae ingenti cum gaudio obuiam effusi. Duodeuiginti dies apud eos moratus ad septuaginta capita fidelium adiecit choro. Duo in his Bonzij fuere Iaponicarum religionum apprime periti; cum quorum altero grauis aetatis, qui Regis Amanguciani concionator fuerat, septem dies disputando interrogandoque consumpti optabili euentu. Nam et ipse cognitae veritatis salutare iugum accepit, et eius exemplum ad vulgus potentissimum fuit. Et quoniam [Note: 273 Ludouieus Almeida morbos complures miresanat.] Deus mirandis etiam beneficijs sancire sancti Euangelij auctoritatem volebat, et animos ad se allicere Ethnicorum, multos grauiter aegros Almeida diuina ope sanauit. Id adeo patuit in elephantiaci curatione. Nam aliquot alijs sanatis conceptaspe ingenti Christiani etiam hominem lepra foedissima coopertum adduxere: cumque negaret Almeida ei se posse facere medicinam, tamen, ne plane moestos dimitteret, perfacili medicamento praescripto, aegrum redire ad se post diem tertium iussit. Redijtille, sed ita sanus ac nitidus, et absque vllomorbi, qui insanabilis habetur, vestigio, vt Almeida ad hominis conspectum obstupescens, aperte denunciarit Christianis, ne sanitatem pharmaco, sed Deo Domino, fideique suae ad scriberent. In exitu Iunij Facata discedens, in insulam Tacuximam ambitu [Note: 274 Firandensium Christianorum feruor.] passuum sex millium in ditione Antonij Fitandensis venit. Insula, inquit Almeida, si vlla est Angelorum, haec profecto est. Adeo in templo, et in cultu pietatis delicias habet. Praeerat eorum institutioni excellenti virtute vir olim Bonzius. AEdem habebat, que idolorum antea fuerat, in veri Dei iam domicilium versam: cuius reditu, itemque eleemosynis, quas Sodales, quibus a Misericordia cognomen, erogabant, non modo ipse institutor alebatur, sedetiam inopes peregrini: qui satis multi religionis eo causa ventitabant. Eadem in caeteris tum Ecclesiis Iaponiae vigebat pietas. Quo fiebat vt ad peregrinationes in ijs regionibus sarcinarum nihil necesse esset, cum omnia gratis ac sedulo prompta essent non alimenta modo, sed etiam maritimo itinere cymbae, terrestri comites et iumenca. Quae si recusares, iniuriam sibi fieri crederent, quasi inter Christianos minus officiosis. Almeida e Tacuxima in maiorem insulam Iquicuquim traiecit: quae ex incolis circiter bis mille quingentis, octingentos ferme censebat Christianos. AEdem sacram habebant, sed exiguam: itaque cum confluentes ad catechismum non caperet, aream pro vestibulo storeis contexere. Erat aedes plano loco, arbusto vndique denso, et ad aspectum iucundo obumbrante. In imis gradibus modicum erat stagnum, in quo pauperes abluere solebant pedes, ne storeas, quibus aedis solum constratum erat, contaminarent. Quod alias etiam inituris domos, prae munditiarum studio, est in more Iaponibus. [Note: 275 Sacrae aedes nouae aedificantur.] Ab hoc templo distabat pagus Christianorum tria prope millia passuum aspera ac difficili via. Qua de causa ad laborem minuendum, et augendam pietatem in eo quoque pago templum exaedificandum Almeida curauit: paucisque diebus multorum subsidio magna omnium alacritate perfectum est. Ex hac insula ad
alium Christianorum pagum, quem Xixi vocant, perrexit, vt in aede noua, quae tum ab ijs ad tectum perducebatur, sacellum extruendum curaret: quam in rem Christiani Iquicu quienses fabros lignarios septem, aliaque auxilia volenti animo contulere. Humanissimi illi Christiani non aliter [Note: 276] atque si Regem expectarent, purgauerant et ornauerant calles. Inde profectus Iram, ibi quoque templum statuedum curauit, quod incolae, cum omnes Christiani essent, omnisacra aede carerent. Idem mox Casungae, tribus circiter ab Ira milliaribus, vbi item incolae praeter Christianos nulli, decreuit. Ad omnia haec templa necessarius sacrorum apparatus ex India aduectus transinissus ab Lusitanis Firando est. Firandum inde venit Almeida, vbi cum fidem Christianorum excoluit, tum Ethnicorum circiter quinquaginta sacro fonte respersit, in ijsque Dynastam Antonio nihil inferiorem. Nulla erat sacra aedes Firandi: eam vt extrui liceret nauarcho Lusitano roganti, Regulus super ea re consulturum se responderat. Idcirco Almeida intra parietes Christiani viri sacellum excitare constituit. Quod ille vir pro ingenti benenficio ducens, et aedium duarum, quas possidebat, vltro optionem tulit, et professus est se aedituum fore. Igitur Antonio praesertim operas, et caetera vtilia benigne praebente aedicula extructa, et omnibus rebus ornata est. In ea singulis deinceps noctibus Caelites salutabant vsitato carmine, et conciones habebantur. At vbi Dominicus dies illuxit, e pagis insulisque circumiectis ingens Christianorum multitudo confluxit tum auditura verbum Dei, tum sacram visura imaginem ad Patres ex Europa transmissam, quam Almeidae rogatu nauarchus in naui proposuerat, loco peristromatis vexillisque, et virentibus arborum ramis ornato. Referta iam spectatoribus naui loco aptum sermonem Almeida instituit: tum omnes nauarchus, quod longe ab domibus suis abessent, liberali cibo ac potione recreauit. Post haec Almeida Iquicuquienses ex itinere reuisens, cum iam dies appeteret, qua in Bungum redire Cosmus iusserat, lutulenta via cinculo tenus saepe demersus, assiduo praeterea sanguinis [Note: 277 Iaponum erga Praedicatores Euangelij pies as.] profluuio grauiter exercitus iter fecit. Eas omnes difficultates Christianorum caritas eximia compensabat, cum hospitij mercedem non modo omnem respuerent, sed et abeunte viatico liberaliter instructum largo fletu prosequerentur.
Villela interim in vrbe Meaco multa passus, Sacaij quoque hoc anno coepit Christi Ecclesiam congregare. Meaci multis ad fidem adiunctis, iamque sacra aede instituta, felicem progressum diaboli ferre [Note: 278 Villela Meaci vexatur.] inuidia haud diutius potuit. Eius igitur acres fatellites Bonzij consilio habito, initaque conspiratione, modis omnibus eijciendum Meaco peregrinum sacerdotem statuunt. Id vt efficiant, Mioxindonum vrbis Praefectum, tresque magistratuum praecipuos ingenti pecunia aggrediuntur: eorumque ita animos emunt, vt non eijcere modo Villelam decrenerint, sed quanta maxima cum ignominia et infamia possent. Quod dum occulte struitur, Cubosama quoque, qui manendi docendique fecerat potestate, plane inscio, ad Villelam Dynasta Ethnicus morum haud malorum detulit, simul exhortans, vt suam in arcem, inde passuum millia duodecim, dum deferueret tempestas, subduceret sese. Id vbi audiuit Villela, aliquot Christ ianis adhibitis in consilium; ex istimantibus illis vtendum viri benignitate, ne diuine legis existimatio euilesceret, si palam ignominioseque deturbaretur, eadem nocte multis Christianorum deducentibus ad eam arcem abijt. Sed quarto post die existimans minus otiosas fore in ipsa vrbe latebras, domum Christiani hominis occulte redijt. Ibi delitescens rerum statum, varia Meacensium studia, variosque de se sermones, alijs iuste, alijs per summam iniuriam eiectum dictitantibus a Christianis cognoscebat; eosque ipse consolans, et confirmans in fide, simul de negotij administrandi ratione ac via consulebat. Quibus cum visum esset quadrimestres petendas inducias ad causae cognitionem, ijs impetratis in publicum prodit, ingentique non Christianorum modo, sed partim etiam Ethnicorum gratulatione in Ecclesiam restituitur suam. Per hanc dilationem aliquot Ethnicorum fauentibus Cubosama edoctus, quam male contra beneficia ac iussa eius Villela et Socij vexari essent, diploma edidit multo seuerius firmiusque, quod in posterum tutos omnino praestaret; ad stabiliendam suis praeconibus sedem id consilium Deo vertente, quod diabolus ad inique pellendos excogitarat. Restituta Meacensi Ecclesiae pace, nouae in vrbe Sacaio condedae [Note: 279 Sacaianae Ecclesiae ortus.] oblata occasio est. Sacaium vrbs ingens ac diues est, ac munita in primis, eademque per id tempus libera erat, suique iuris. Ex ea tum vir e primoribus ad Cosmum litteras cum donis misit, obtestans, vt doctorem ad se mitteret diuinae legis, suammet domum in scholam ad ciues edocendos promittens. Hanctemporis benignitatem minime ratus praetermittendam Cosmus, ad Villelam Meacum scripsit, vt, quoniam sacerdos iu Iaponia praeter ipsos duos, erat nullus, ipse qui propior et expeditior, Sacaium ex curreret. Is ad obediendum aeque ac serendum Dei verbum paratus Augusto mense Sacaium concessit. Caelestem vulgare aggressus illico sapientiam, complures habuit auditores, etiam eorum ex ordine, ad quos Iaponicae doctrinae palma vulgo deferebatur: quos tamen nihil non vehementer probantes a susceptione baptismi inanis quidam ab sterrebat ignominiae: metus, quasi Christiani (quibus nihil excelsius, nihilque diuinius terrarum orbis, et humana gens habet) hominum genus abiectum esset. At demum gratia Christi Iesu Satanae artes euertente omnes, vir ille primarius, qui accersierat ex ceperatque, cum vxore, liberis, quatuordecim militibus, alijsque indigenis, ac multo pluribus aduenis in Sacaianae Ecclesiae primarios lapides consignati dedicatique sunt. Patri familias hospiti Sancius, vxori Maria, puero ac puellae liberis Vincentius ac Monica nomina data. Ac suauissimum sane Christi odorem cum ceteri, tum praecipue manipulus ille nobilis militum coepit spargere. Quippe ab sacro fonte noui homines nouis digressi cum moribus ad se ciuitatis oculos conuerterunt. At Sancius, qui et Iacobus apud (hristianos, Iaponice autem Rioquey nomen habuit, ad vltimam vsque senectutem annos amplius quinque et quadraginta hospitium Patribus et patrocinium constantissima
caritate praebuit: eius denique domus pro sacra aede Sacaij annos complures fuit. Vix Meaco Villela exierat, cum graue ibi exortum est bellum, vt diuino prorsus consilio euocatus extra gladiorum licentiam videretur. Tum vetitus a Cosmo rebus nisi pacatis reuerti, confirmandae omnem Sacaianae Ecclesiae curam impendit.
[Note: 280 In Brasilia ingens conueersio Christianorum.] Haec in India Iaponiaque dum fiunt, in Brasilia prorsus mira ab superiore tempore facta rerum conuersio est. Quasi post annos infelices ac steriles opimis ac pinguibus aduolutis, ita indomitae adhuc siluae, impatientesque culturae votis operaeque colentium affatim responderunt, vt iam quo minus omnino Domini complerentur horrea, non tam soli obstaret malignitas, quam paucitas operarum. Nouae huius felicitatis causa post genitabilem aurae caelestis afflatum multiplex fuit: in primis magna inter indigenas pax: deinde Episcopi ac Praetoris incensa, [Note: 281 Prouincialis Granae industria.] et coniuncta ad religionis propagationem studia: postremo cum aliorum Patrum et hoc anno et superioribus constans labor, tum Ludouici Granae Prouincialis ante omnes sedula et patientissima caritas. Is, Episcopo ac Praetore omni officij genere fauentibus iuuantibusque, ad congregandam in pagos gentem, ac peragendos magna celebritate baptismos (quam rem Indi Patres adeo efficacem experti modo erant) animum vertit. Inde fiebaris vt pago constituto, primoque ibi mira Barbaris specie ac pompa peractolustrico, ad proximos quosque progressa fama passim et vite communis et diuinorum mysteriorum cupidne excitaret. Igitur anni principio post lustratam prouinciam reuersus in vrbem S. Saluatoris Ludouicus ex aerumnis in peregrinatione exhaustis in quartanam incidit: qua vsque ad Paschales ferias exercitus nihilo interim minus et vrbanae concioni, et rei diuinae per prouinciam curandae suffecit. Ita cum Apostolo ex infirmitate (quae caritatis potentia est) fortior fiebat. Socijs per Ecclesias distributis mandauit, vt instituende multitudini, et ad suum aduentum quam maximo catechumenorum numero praeparando intenti, a baptismis, praeterquam eorum, quibus periculose differrentut, interim abstinerent: et Patrem Gasparem Laurentium ac Simonem Consaluium ad pagum mittit instituendum, cui nomen deinde a sancto Ioanne fuit. Nomina enim ferme a patronis caelitibus vbique nouum per orbem oppidis et pagis indunt. Binos item sacerdotes, ac laicos Antonium Petrium, et Ludouicum Rodericium cum Emmanuele Andradio, et Paulo Rodericio in insulam Taparicam non procul ab vrbe misit; vt ibi quoque pagum Ecclesiamque colligerent. Ipso die festo Paschae nondum viribus confirmatis ipse ad inuisendas Ecclesias [Note: 282] viam carpit. Vicinior vetustiorque, et in qua prope Christiani omnes, Ecclesia erat sancti Pauli: proxima huic sancti Iacobi. Rebus in his ordinatis, solennique cerimonia multis sacro fonti admotis ad nouum sancti Ioannis coetum perrexit. Appropinquanti viam trium prope millium passuum strauerant catechumeni; et obuiam processere coronati, faustisque cum acclamationibus ac sonis. Centum sexagintatres prima lustratione ad Ecclesiam ibi adiuncti; et nonnulla coniugum e Christiano Sacramento copulata paria. Iter inde persecutus asperrima via ad sancti Antonij, tum inde quatuor circiter leucas ad sancti Spiritus processit; ac solatus vtrobique Christianos, quique parati erant latice vitae perfusis, ad Baiam reuertit, in Taparicam transiturus. In ea insula non sine ingenti labore praemissi [Note: 283 Ecclesia sanctae crusis in Taparica insula condita.] Socij congregauerant sparsam per agros et saltus gentem. Vbi Prouincialis aduenit, sexto Nonas Maias ingens crux succollantibus certatim neophytis, caeterisque inter cantus et plausus identidem procumbentibus, et adorantibus cum pia, neque ineleganti supplicatione perlata, et in edito monte statuta est. Postero die, quem inuentio consecrauit patibuli Saluatoris, centum septuaginta tria capita per salutare lauacrum in militiam crucis adscripta; et ab sancta ipsa cruce Ecclesiae pagoque traditum nomen. Ibidem pueri initia cum religionis, tum litterarum ad trecentos [Note: 284 Pagus sancti Spiritus alio traducitur.] iam do cebantur. Prouincialis nouae huius statum Ecclesiae dum componit, propere ad pagum S. Spiritus aduocatur. Situs erat is pagus loco parum salubri: eamque ob rem ita multi quotidie moriebantur, tantaque erat aegrorum strages, vt afflicti attonitique incolae nallum admitterent animo solatium. Grana igitur eo raptim profecto, populoque in regionem innocentem traducto confestim morbi et funera quieuere. Inde magnas inter pluuias, quod eo tempore hiems in Brasilia est, rursus nouum sancti Ioannis coetum inuisit. Cui obuiam progressi pagani, factis [Note: 285 Pagus boni Iesu conditur.] in morem gentis carminibus eas ipsas molestias et pluuias, quas ipsorum ferebat causa, celebrabant. Tredecim supra centum ad Ecclesiam tum adiuncti. Haud multo post ad nouum instituendum pagum animum adiecit: perque summa incommoda et pericula sexdecim a Baia leucas progressus ipsemet super amnem locum cepit, amoeno situ et periucundo, vnde liber in mare prospectus. Patrem Antonium Rodericium congregandis reliquit incolis; qui per valles, siluas montesque discurrens multas quoquouersum leucas, Deo sane operi aspirante, multitudinem frequentem coegit, cui abono Iesu nomen factum. Concordi adeo voluntate duci se permisere, vt longo interuallo nullum sit relictum mapale. Ille etiam, qui genti precrat, et vocabatur Magnus Caquiriacus, humanarum vorator carnium, volens libensque in socictatem vitae concessit. Iam et pueri catechismum frequentabant facile quadringenti. Dum in hac peregrinatione Prouincialis strenue euangelizat, ex Ille orum ditione Henricus Ludouicus indigena [Note: 286 et Assumptionis.] neophytus, quem priore anno Episcopus ibi baptizarat, cum Ethnico e Summatibus loci ad Baiae vrbem rogatum venerat, vt apud sequoque statuere Ecclesiam Patres, et suum domicilium vellent. Huic pariter occasioni manum inijcit Prouincialis: et quamuis viginti et octo leucarum esset iter, et influminibus transmittendis, quae multa lateque stagnantia intercurrunt, summa essent obeunda diserimina, nihil pensi habet, modo euangelizet. Vbi peruenit, opportunum, in quem commigrarent, locum ostendit; eumque Assumptioni Deiparae destinauit: bonaque ostentata baptismi spe, cum iam S. cruci deuota in Septembri dies appeteret, et lustrale in Taparica sollenne
ingens adornaretur, ad eam redit. Simul ab vrbe Episcopus adfuit. Quingenti triginta eo die lustrati, et ad coetum aggregati Sanctorum: [Note: 287 Granaepatiens caritas.] postridieque octoginta paria matrimonij Sacramento rite coniuncta. Episcopus alijque non pa rum eo die Prouincialis laborem atque patientiam suspexere: qui ad multam vsque noctem ieiunus, stansque assidue, et magna molestia nunc hos, nuncillos aduocans, edocens, initians, nihil interquiescens perseuerauit. Vix diebus sex interiects, iterum ad S. Spiritus Ecclesiam abijt, vbi P. Antonius Pinna primum sacrificium erat facturus. Sacras eas primitias loco solennium alibi donorum, centum septuaginta capitum baptismus honestauit. Inde Prouincialis ad S. Antonij progressus, ibique ducentis quin quaginta sacro fonte [Note: 288 Primus baptismus in boni lesu.] ablutis, ad paulo ante coeptum boni Iesu pagum contendit Primus hîc baptismus, et ad eam diem in Brasilia maximus quarto Nonas Octobris conspectus est. Nongenti minus octo S. Trinitatis signo impressi sunt: et postridie septuaginta facta coniugia. Sed constantia patientiaque opus egregia fuit. Pridie quam institueretur baptismus, homo inter catechumenos atro praeter morem foedus apparuit: qui circumiens leuem et instabilem populum, in eam suspicionem induxit, vt crederent, ideo se in vnum coactos a Patribus, vt simul omnes necarent. Qua suspicione excitati territique captabant fugam, cum Patres ex insolito motu susurroque argumentati aliquid noui eos moliri, expiscatique trepidationis causam, continuo suspicione abstergere inanem conati sunt. Illud maxime fidem fecit, quod cum iussissent conquiri, ad seque perduci rumoris illius auctorem; neque ille apparuit vsquam, nec qui eum aut nosset, aut posset diecre, quo fugisset, quisquam inuentus est. Postero die dum congregati baptismum praestolantur in templo, nescio vnde aura rumusculi afflar, subditum pago ignem: mapalia omnia conflagrate. Nec mora: tu multu ingenti foras proripiunt sese. Vbi vident salua omnia, inanibusque se delusos terriculis. haud sine aliquio pudore sacram repetunt aedem, et peragitur tandem baptisimus. Die inse quenti Sacrum quam maxima cerimonia exorditur [Note: 289] Prouincialis, vt dilata in eum diem coniugia rite perficeret. Vbi ad solennem oblationem ventum est, ad populum in sacra veste conuersus sacros matrimoniorum ritus auspicatur; iamque vnius e sponsis apprehenderat dexteram, vt cum dextera sponsae consereret; cum repente siluestris ac volucris turba quasi momento codem insusurratum quippiam singulis in aurem foret, non aliter ac grex auium strepitu excitus diffugit. Nec vero templi fores inquirunt: qua cuique proximum, perforatis impulsu capitum corporumque parietibus, qui palmis erant intexti, celeritate mirabili euanescunt. Patres, qui rei diuinae intererant administri, sic vt erant linteati, reprehensuri sequuntur. Ita momento templum omnino vacuum est factum: solusque relictus P. Prouincialis ad aram, aegre eum, cuius antea apprehenderat manum, tenens: reducti tamen, et perfecta coniugia. Sed qui iam se vtcunque ornarant ad nuptias, laceris rediere tegminibus, anhelantesque et saucij, nescires ridiculum magis, an miserandum inmodum: duoque paucis diebus acceptaper eum ???umultum noxa interiere. Vltra hunc pagum leucas decem sponte multi concurrerant, sperates sequoque a Prouinciali magistrum impetraturos. Ita valebant praegressorum exempla, et ardor ille. per quem res gerebatur. [Note: 290 Pagus S. Fetri instituitur,] Prouincilis tempori instans, P. Vincentio Fernandio curae populi boni Iesu relicto, ad eum locum contendit. Adfuere obuiam viginti valentes praemissi iuuenes, qui Patrem in rete, vt ipsis mos est, deferrent. Mox ad tria passuum millia multitudo omnis occurrit, praeeuntibus cum sertis in fronte pueris, medio in agmine viris, tum feminis in podtremo. Lapillis ora quibuddam didtincti, ad haec plumis versicoloribus sparsi magnifice sese circumspectantes, tympanorum strepitu, et inconditis vocibus Patrem salutabant. Qui vbi eos concione ad catechismum, frequentandumque pagum adhortatus est, loco aedi S. Petro Apostolo extruendae lecto, vlterius octo leucas ad templum [Note: 291 et S. Andreae.] S. Andreae, pagumque metandum processit. Non minore ibi gratulatione acceptus. Quin etiam primores inter eos gloriabantur, quod ipsi inter vicinos primi Deilegem susciperent. Progrediendum adhuc ratus, ad populum huic inimicum, totoque in eo tractu principem leucasdecem perrexit. Praecipuus in eo populo erat senex annorum (vt ferebant) centum et viginti: cuius loco iam prae senio minus idonei, res administrabat nepos sexagenarius nomine Capinus. Hic quoniam magnae erat inter suos auctoritaris, optimum factu ratus Prouincialis, si vrbanam frequentiam, Lusitanamque humanitatem videret, quamuis non omnino volentem, sibique ab inimicis, per quos erat transeundum timentem, ad vrbem S. Saluatoris perduxit euentu multis modis bono. Nam in transitu cum incolis pagi S. Andreae reconciliatus est, atque in vrbe pexhonorifice a Praetore exceptus, vestitus, vinoque (quod inter memoranda posteris credebatur traditurus) Lusitano gustato iussus est insu per omnibus suum circa pagum ius dicere. Haec circa vrbem S. Saluatoris dum tam laeto successu procurantur, ipsa in vrbe prosuo erga Societatem, resque diuinas studio, Praetor templum septimo ante anno formatis e luto parietibus aggeratum [Note: 292 Pestifero morbo succutsum.] ac fictum, calce ac caementis aedificare coepit. In Praefectura S. Vincentij precipuus fuit Sociotum labor in aegris iuuandis. Quippe pestifer inter Brasilos maxime fusus morbus tam multos corripuit extinxitque vt haudquaquam omnibus, quamuis nihil quietis pauci illi sacerdotes caperent, satis approperari Sacramenta potuerint. Nec solum animis, verum etiam corporibus aegrorum subueniendum fuit; cum gens nulla valens industria, et ab alijs rebus, et ab medicamentis omnino inops, nisi externa ope curaque iuuaretur, iaceret miserabilis praeda mortis. Piratiningani neophyti cum a vicinis Ethnicis pessime vexarentur, ausi ad eorum terras bellum deferre. Vnus Patrumm aciem pendentis e cruce Domini effigiem praeferens cum saico auxiliari proecssit; ac Deo inuante victouria ab melioribus sterir. At in S. Spiritus portu, in quem haeretici, eorum receptaculo ad lanuarij flumen anno priore euerso, cum duabus inuect nambus omnia terrore impleuerant; Blasius Laurentius e Societate non solum comitari pugnatores voluit, sed etiam S. Iacobi vexillum magno animo praetulit: et inde quoque eiecti piratae sunt.
[Note: 1562.] ANnus iam alter ac sexagesimus supra sesquimillesimum sequitur, rebus maxime ab Lainio, alijsque Societatis hominibus tum in Gallia, tum in Tridentino Concilio gestis; obitu etiam virorum insignium nobilis. In AEgypto Rodericius maiore labore curaque, quam successu pro re Catholica desudauit. Magnis inter hec Societas incremetis aucta est, non paucis Collegijs, et prouincia vna. Pro Salmerone [Note: 1 Borgia Vicarius Generalis per ablentiam Lainij.] ad Concilium Tridentinum a Pontifice misso, Franciscus Borgia regendae in Italia Siciliaque familiae Vicarius Lainio Romae successit, tanto praestantiore obsequio, quanto magis contra sua vota. Quippe eo maxime Romam studio venerat, vt ad Lauretanam Deiparae cellam impetrato secessu, priuatus ibi et obscurus animo vacarer suo, alienis pro viribus inseruiret. Hoc primum anno in Romano Collegio Sociorum numerus summam ducentorum expleuit. Kal. Ianuarij cum vota de more instaurassent, Borgia eos secundum epulas grato exhilarauit nuncio, exponens id, [Note: 2] quod Alexander Cardinalis Farnesius demonstrarat, magna impensa templum Professis aedificaturum (id, quod iam regali magnificentia conditum Farnesiae pietatis monumentum leta Vrbs videt colitque:) cumque hortatus esset ad significationem grati animi, vt aliquid religiosi muneris conferrent; pro se quisque certatim sacrificia, preces, peregrinationes, flagellorum susceptionem, ieiunia, idque genus alij alia ingenuitate ac feruore summo professi sunt: atque id, quod [Note: 3 Templum Collegy adificari coeptum.] quisque receperat, in paratum ad hanc rem libellum relatum est. Templum Collegij hoc anno aedificari est coeptum. Primarium in fundamenta lapidem solenni ritu Otho Cardinalis Augustanus vltro sibi mittendum sumpsit. AEdificatio, quanquam per inopiam lentius aliquanto processit, id tamen habuit praecipuae dignitatis, quod nullam in eo profanus siue faber, siue famulus operarius partem habuere. Tota religioso Fratrum nostrorum labore stetit. Et decuit profecto nobilem adeo sanctimoniae palaestram, cunctarumque fere gentium religionis altricem domum (quod iam in tanta iuuentutis sacrae laicaeque celebritate pariter ac pietate gestientes videmus) non nisi deuotis aedisicari manibus. Propitium adesse operi Deum vel inde captum est pignus. Promotis iam prope culmen parietibus fabrûm vnus, cui nomen Simon, ab summo prouolutus in praeceps, soloque allisus, cum plane [Note: 4] obteri prae altitudine debuisset, grauiore nullo affectus est detrimento. Saeculi euntis anno sexagesimo septimo dedicatum templum est, concinnius, quam satis pro vsu capax. Interpaucas tum visebatur Sanctissimae Eucharistiae magnifica cella. Eam Bartholomaeus Truncus elaborarat ex auxiliaribus nostris, exiguo vir corpusculo, sed maxima pietate; quique postea pleraque Italiae ac Siciliae templa nostra sacris statuis, et huiusmodi lanctuarijs exornauit. Caeterum apsidis picturam hodieque commendant intelligentes, inchoatum ab Thaddaeo Zuccaro, perfectum, post eius immaturum excessum, ab germano Frederico opus, pictoribus inclytis. Argumentum est nunciatum Mariae Virgini ab Gabriele Angelo sacramentum inenarrabile nascituri ex ea hominis Dei ad gentis humanae reparatiouem. Superne diuina Trinitas ex immensa luce ardentes aureo fulgore in Virginem et Angelum radios iacit. Circa sacri Vates, qui sacrosanctum mysterium cecinere, cum suis quisque adstant oraculis. Hunc templo titulum optauit Victoria Tolfia Marchio Vallensis, quae Collegio donarat aedes: factumque eo libentius, quod nullum intra Vrbis moenia per id tempus extabat eo nomine; et aperientes fundamenta caelatam eodem argumento aeream forte lamellam, inuenerant. Marchio eadem ad sanctuarij inaurandi, [Note: 5] et picturae apsidis impensas suppeditauit. Dum templum aedificaretur, addidit pretiosius donum Borgia sacello domestico. Nam ante eam diem cum diuinissimum in eo Christi corpus minime asseruaretur, Borgiae, simul vt Salmeronis discessu administrationem suscepit, hoc primum curaefuit, vt sancto illi fidelium seruorum populo praesentia amantissimi Domini, et ad sotium et ad tutelam, et ad fomitem caritatis praesto esset. Nec sane postea videbantur illi absistere ab sacello posse, eo studiosius id frequentantes, quo diutius tanto bono caruerant; vt qui optime intelligebant, nusquam melius esse posse mortalibus: nec profecto, nisi auocarent humanae necessitates, cum Dominus omnium potens rerum, spesque vnica et decus nostrum adeo inenarrabili indulgentia inter nos sub sacro illo tegumento praesens adesse non dedignetur, vllo vnquam momento, siue dies, siue noctes ab eius conspectu recedendum. Multi, vt saepe alias, Procerum benigne Collegium inuisere: praeque caeteris eximium par Franciscus Varga Philippi Regis orator vtraque parte sapientiae, et intelligendi et [Note: 6 Sanctu??? Carolus Borromaeus Collegium visit.] agendi clarus; et Carolus Cardinalis Borromeus ille vir singularis, iam et Apostolico iudicio sanctus, et communi Christianarum gentium quasi suffragio publicus terrarum patronus, vltro in clientelam vniuersis et singulis, cum pietatis tam mirabili incremento currentibus. Pariter ambos sua primum in classe Petrus Perpinianus oratione, quae extat, excepit: tum intra Collegij septa ipsi multa carminum vi constructi parietes vario et numerorum et idiomatum genere salutarunt.
Nulla res tamen perinde quam nationum varietas humanissimos Principes delectauit. Cum enim Socios sibi omnes turmatim in suas quosque nationes discretos sisti iussissent; septemdecim linguarum diuersarum gentibus in conspectum datis, intra pusillam domum mundi quasi compendium (cum quidem vicissim natalium discordia, et concordia animorum gratiam augerent) [Note: 7 Benedicti Pererij existimatio.] pari cum voluptate et admiratione viderunt. Benedictus Pererius iterum Philosophiam docens, ita cupide audiebatur, vt publicus in Vrbis Academia legum interpres haud infimi nominis auditorem se ei assiduum, quamuis sectatores ipsius et collegae reclamarent, praeberet. At nobilis adolescens accepto colapho, ea tantum re ab vlciscenda iniuria prohiberi se dixit, ne Vrbe deinde excedendum, et intermittendae scholae essent. Solennem studiorum repetitionem prae caetera nobilitate Cardinales decem, duoque Principum oratores primo die, quo Perpinianus de Christiani officio doctoris elegantem orationem habuit (quae item est edita) honestarunt.
Nec minor virtutum, quam doctrinarum presidia [Note: 8 Iosephi Cortesoni virtus.] conquirendi collegas habebat ardor. Iosephi Cortesoni perspecta constantia optimo fratribus exemplo fuit. In quem cum Petrus Ioan. Aleottus eius auunculus Foroliuiensem Episcopatum transferre cuperet, idque se pro maiore Dei laude, et Ecclesiae Foroliuiensis bono affirmaret velle; non modo ab se moderatione sagacissima, quod alij tantopere ambire solent, propulsauit, verum etiam auunculo enixe persuasit, vt sacrum illum honorem, vnde salus tam multorum aeterna pendet, ne fratri quidem suo, aut omnino necessariorum cuipiam, sed viro idoneo, quicunque is esset, tradendum curaret. Benignam sane talium exemplorum siluam Romanum Collegium, magnarum virtutum ferax scribenti suggerit: sed nimis multum, quamuis contra nitar, opus excrescit: vererique subit interdum, ne rerum, quae, si vere aestimentur, praestantissimae sunt, ipsa copia [Note: 9 Precationam ???is.] pretium euilescat. Experti collegae vt alias, ita saepe hoc anno suarum vim precationum. Adolescens annum ipsum scelera sceleribus cumulans per summam rerum diuinarum iniuriam flagitia occultans, abusus confessionis et Eucharistiae mysterijs, relicto etiam, quo prius vtebatur confessario, quo licentius volutaretur in sordibus; eo demum progressus insaniae miser est, vt corpus animamque suam diabolo deuoueret: eique fraudulentum illud monstrum, quo catenas tenaciores adijceret, indignissime illudebat, spectandum se specie venusta prebens. Sacerdote, apud quem prius confitebatur, nec latuit tanta vitae mutatio, nec pristinae caritatis zelus destituit. Quarae omnino statuit conuenire vltro hominem, vt qua posset re opportune, importune iuuaret: sed Deum inprimis, vr certum quoddam negotium secundet, ab omnibus Collegij Socijs enixe rogandum curat. Illi cum paruissent, adolescenti iam in barathrum prope demerso, cum horariarum ad Beatam Virginem precum (ex vsu veteri scintilla hec pietatis residua erat) in manus libellum sumeret, is corpus omne languor ac stupor inuasit, vt nec linguam ad preces pronunciandas expedire, nec sustinere libellum posset manibus. Quam rem admiratus, et ad vitae suae horrendum statum retortis oculis, primo quidem conspectu attonitus, seque ipsum execrans, tum de misericordia diuina desperans, foedam animam sponte praecipitare in tartarum, accersita morte constituit. Sed misericordiarum Pater seruorum suorum precibus exoratus haud distulit bonitatis suae opes proferre. Inijcit adolescenti mentem, vt ad priorem confessarium reuersus, auxilium ab eo fidenter petat. Ita ipsemet adolescens, antequam aduo caretur, vltro eum sacerdotem adit cum lacrymis: totiusque rei seriem pandens, id vitae nouae exorditur genus, quo et diuini beneficij gratus, et scelerum [Note: 10] suorum vindex seuerus esset. Eodem precum auxilio subuentum homini est, qui amissa re omni familiari, insuper datus in carcerem moerore intolerando oppressus, saepe mortem sibi tentarat consciscere; et, nisi esset prohibitus, consciuisset. Qui de collegis ad eum carcerem itabat, hunc frustra consolari, et erigere ad bonam spem conabatur semperin ore habentem, vnde, quo cecidisset. Excidit tandem imptudenti nescio quo pacto se peccata confessurum: at proxima nocte tantum in confessionem, et Iesuitam talis auctorem consilij odrum in eius animo diabolus excitauit, vt apud se plane statueret, cum primum importunus ille suasor rediret, male cum dictis, tum factis mulctare. Postridie redit frater, et sacerdotem excepturu vincti confessione adducit. Quem is vt aspexit, cum exerere ad vim manus, et linguam ad contumelias vellet; vi brachiorum mirum in modum infracta, vinctaque lingua, nec commouere se, nec vocem mittere vllam potuit, nisi, non dum se ad confessione paratum. vixque frater abierat, cum rursus coepit furere, seque ipse prope discerpere, quod euadere e manibus hominem passus esset, nec lacerasset. Tres dies totidemque noctes luctatio tenuit, nullam interim misero quietis partem capiente. At Patres in telligentes rem esse, quae valde diuino auxilio indigeret, domesticorum omnium precibus ac sacrificijs id sedulo exposcendum curant. Hac demum via mitigatus, sanitatique restitutus homo, confessione totius vitae crimina expiat, miraculo maxime adscribens linguam manusque inhibitas a Deo sibi fuisse, ne sacrilege in sanctu monitorem, vt ardebat, saeuiret. Nec multo post Christi Domini, qui regnum Dei, iustitiamque eius quaerentibus humana bona pro appendice adijcit, factum benignitate est, vt qui animum peccatorum nexu exsoluerat, is aere alieno a creditoribus, [Note: 11 Vis confessionis, et disciplina Religiosa.] vinclis a iudice solueretur. Praeclare quoque vnus e Collegij sacerdotibus in virginum coenobio et vitijs, et a daemonibus, quibus multae torquebantur, purgando operam posuit. Plurimum iuuit expiatio conscientiae, et quadragenarum horarum precatio. Denique non sine magna admiratione eorum, qui rem cognouerunt, fugatis vitijs, vitaque ad normam Religiosae vitae redacta, daemones quoque, quamuis rabide frementes sacerdotem probris et conuicijs onerarent, in fugam compulsi. Inter morte mulctandos Episcopi cuiusdam Graeci in multas saepe relapsi, [Note: 12 Benignitatis efficacia.] haereses, celebris vulgo poenitentia fuit. Hunc diebus compluribus Doctor e nostris cum disputando frustra redarguisset, reluctantem ferociter, erroresque tenentem mordicus alia via aggressus,
comitate, sinceraeque significatione caritatis, eo tandem adduxit, vt scripto errores detestatus, et animo generali confessione purgato, supplicium extremum fortiter pieque pertulerit. Potuit recognosci quanto ad humanos expugnandos animos potentior sit humanitas lenitasque, quam seueritas et dominatus. Caeterum nequaquam haec mortalis industriae, sed clementiae diuinae facta sunt, cuius et illud. Inter excursiones in vicina Vrbi castella vnus collegarum industria tali vtebatur. Vbi habita concione auditores sub primam lucem confessionis amore incenderat, producto pugillari iubebat nomen edere, qui confiteri vellet: ac vesperi, cum rustico ex opere in castellum redierant, ipsemet domum eosblande conueniebat, rogabatque vti statent promissis, [Note: 13 Benignitatis diuinae exemplum.] et ad confesserium adducebat. Nec raro fiebat, vt, dum vnius alicuius domum ex ijs, quos habebat in libello descriptos, quaeritaret, multo alios lucraretur. Sed quodam inuestigando diu fatigatus, nusquam cum reperisset tandem ad pauperem senem mittitur, qui id habebat nomen, de quo ipse percunctabatur. Vbi hominem vidit, continuo sensit non esse eum, quo cum pactus erat. Haesit paulisper: tum breui diuinitus factum intellexit, vt alterum quaerens hunc inueniret. Comiter enim instituto sermone deprehendit senem capularem toto vitae suae tempore nunquam ad Sacramentum confessionis accessisse; amiceque admonitum ac diligenter edoctum, tandem ad sacerdotis pedes adduxit. Qui peregre missi sunt, Dei atque hominum multis modis sunt caritatem experti. Pontifex in satis magnam manum partim Lauretum, partim in Septemtrionem euntium prope Vrbem incidit; fixoque gradu singulis benigne compellatis, acsaepe benedicens, et num viatico egerent rogitans, pedes ibidem in via osculandos praebuit; cum interim Cardinales, alijque Procerum circumstantes pauperum viatorum baculos sustinerent. [Note: 14 Capuccinorum insignis hospitalitas.] Capuccinorum Patrum religiosa hospitalitas peregrinantibus nostris patuit semper, hodieque patet. Sed singulare pietatis documentum erga duos alterum sacerdotem, alterum laicum, qui ad eos forte diuerterant, haud queat sine piaculo reticeri. Cum prope incredibili excepissent gaudio, ac cibo ita recreassent, vt hospites tantam caritatem plurimum mirarentur, illi haud dum contenti, ad lauandos eorum pedes accingunt se, et vsque eo certant, vt peregrinis Dominicum praeceptum (quo nomine id officij ab S. Laurentio beatus presbyter Iustinus excepit) impedire religio fuerit. Itaque sacerdoti duo, qui Conuentui praeerant, laico alij duo Patres in genua prouoluti aperto capite, magna non solum caritate, sed praecipua obseruantia pedes lauant: et interim alteri Canticum B. Virginis, alteri Zachariaepia gratulatione decantant. Hospites ad illud obse quium quanquam confusi, tamen animo immensa quadam pietatis dulcedine fruebantur, Christi Domini humilitatem caritatemque sibi repraesentantes, qua pedes abluit Apostolorum: eumque suis in famulis tanquam ad suos abiectum pedes humillime venerantes. Vbi vero lauandi finis est factus, tum Custos pedes vtriusque exosculatus, caeteros subsequi ordine voluit. Rependat bonis famuli, bonus Dominus tam benigni animi gratiam, augeatque mutuum in Religiosis omnibus sanctae caritatis certamen.
Fuit cum in Collegio amplius quadraginta eodem tempore decubuere. Annus enim multis locis pestiferrheumatibus in Vrbe stragem haud leuem fecit: sed duos tantum videtur Deus maturos caelo inuenisse, quos anno superiore AEgidius indicasset, Hieronymum Bassum, et Leonem Lilium, [Note: 15 Mors et virtus Hieronymi Bassi,] vtrumque sacerdotem praestantisque virtutis. Hieronymus natione Belga anno M.D.LIII. cum Parisijs inter exercitationes spiritus, quas dictabat P. Paschasius, adiungendi se Societati consilium suscepisset, idemque mox maleuolorum obtrectationibus abiecisset; demum luce diuina confirmatus ad constantiam redijt, secum reputans iniquum esse vocationem diuinam humano consilion frustrari: et ex nosocomio, vbi aegris, quanquam pestilentiae periculum non aberat, caritatis studio ministrabat; domum receptus iam tum sa cerdos, omnibus obedientiae, modestiae et caeceris Religiosorum laudibus admirationi erat. Inde multis Claromonte alibique inter Aruernos praeclare gestis rebus parum abfuit, quin bono viro Satan illuderet, vaticinia quaedam de regno Galliae, deque Ecclesiae Romanae progressu fraudulenter immittens; sed vocatus Romam cum se Moderatorum arbitrio permisisset. obedientiae suae fructum egregium tulit, ex ijs in perpetuum praestigijs liberatus. Remissus in Galliam multa iterum in Aruernis praeclare ad pietatis culturam effecit, et Billomaeum Collegium multos annos bene administrauit. Caeterum quia Theologicas disciplinas vix, vt dicitur, a limine salutarat, vt ijs quoque perpolitus eo instructior ad maxima quaeque esset, reuocatus in Vrbem est. Iamque magno progresse facto, haud leue destinabatur afflictis rebus Galliae adiumentum, cum pestifera febris, et acutus lateris dolor septimo die mortalitate exemit. Quoad superfuit spiritus, nulla dolorum immanitate est victas, quo minus longos clara voce de rebus diuinis haberet sermones. De contemnenda morte, de submissione animi, de perfecta vitae ratione instituenda expedite, et contentione magna disserens admirationem audientibus excitabat. Adeo non moribundus loqui, sed homo valens concionari serio videbatur: cumque admoneretur ne tam intenta rerum caelestium meditatione malum forte irritaret, Quis, inquit, imperare sibi nunc queat, quin illud propheticum perpetua animi cogitatione meditetur, Laetatus sum in his, quaedicta sunt mihi, in domum [Note: 16 et Leonis Lilij Bassanensis.] Domini ibimus? Leo Lilius sexdecim annos excellenti cum opinione virturis in Societate vixerat, vt zelo et studio animas ad Deum vocandi eximio, ita solertia magna et felicitate; eaque mansuetudine ac morum facilitate, qua sibi atque virtuti mire omnium animos deuinciret. Eas ob res pietati quoque promouendae inter collegas praefectus fuerat. Ei valetudine attrita, cum potestatem vniuerse Patres fecissent ad exercendum, auramue captandam, quandocunque libitum esset, prodeundi, et alijs soluissent disciplinae muneribus, siquid forte dulcedo libertatis, et proprio arbitrio disposita vita valetudini commodaret; vir obedies indulgentiam illam et immunitatem modestia summa remisit, enixeque rogauit ne eo seadigi vellent.
Nullam enim duriorem sibi fore seruitutem, nec valetudinis leuationem, sed certam perniciem. Vnicum vero solatium, et perinde dulcissimam ac saluberrimam libertatem in obedientia se, et disciplinae legibus inuenire. Geminum sane factum ei, quod de S. Francisci socio AEgidio produnt annales; nisi quod Lilius ne experiri quidem libertatem sustinuit: quantoque vehementius atque probabilius incitare ad experiundum poterat languoris necessitas, tanto clarius ostendit perfectionem obsequij vel ipsa vita sibi esse cariorem. Nolebat scilicet causae quidquam praebere, vnde perturbaretur securitas illa, quae morientem postea recreauit. Diuinissimo enim Viatico, sanctoque oleo instructus, vt, sicut in obedientiae exercitatione vixerat, ita in eius commendatione moreretur, omnes aduocari fratres expetijt: consuetaque sua lenitate singulos et vniuersos ad constantiam in suscepto Religionis instituto adhortatus, hac re fore dicebat, vt extremus vitae dies, qui multis timori esse solet, consolationem ipsis ac voluptatem, spemque certam de Christi Domini promissis afferret. Tum adiecit inde sibi in illo rerum cardine summam voluptatem adesse, quod omnibus in rebus semper Moderatoribus paruisset, neque ab eorum vnquam sententia dissensisset. Dein cum vellet quietius rerum diuinarum contemplationi vacare, omnes non sine dulci sensu et lacrymis dimisit. Dimidia fere ante vltimum spiritum hora pedem alterum in se collectum impetu magno excutiens, Facesse, inquit, bellua istinc: et quaerenti quid abigeret, adfuisse illic daemonem respondit. Rursus interrogatus num timeret, negauit, quod Christus cor suum inhabitaret: cui paulo post animam reddidit, in multis, quos ad Societatem per eum Deus vocauerat, expressum vitae suae simula rum relinquens. His duobus ereptis sacerdotibus, vnum Laicum praecipue fratrum votis reseruauit concessitque clementissimus Pater caelestis. Is erat cum virtutum exemplis, tum aedificandi, qua excellebat, arte inprimis Collegio opportunus, Laurentius Tristanus: qui cum grauissimo aestu febrique summum in discrimen venisset, precibus et sacrificiis pro salute eius Moderatorum iussu oblatis, et diuinissimo Eucharistiae Sacramento ad aegrum allato, statim vt salutis ac vitae suscepit auctorem, nono morbi die praeter omnium opinionem omnino febri solutus est.
[Note: 17 Perusini Collegij ineremensa,] Perusiae quarto Nonas Aprilis magna celebritate primarius lapis in templi fundamentum iactus est, grato vrbi spectaculo, quae diu cerimoniarum id genus non viderat. Lainius tanquam pro fundatore consuetas preces pro Cardinali Fuluio Corneo per Societatem omnem edixit. Collegij labores valde in publicum et probabantur, et proderant: quippe quos auctoritas se studia tum Cornei Cardinalis, tum Hippolyti Cornei Episcopi commendabant. Atque is quidem cum Rectoris (Ioannes Nicolaus Notanus Rectorerat) antea semper consilijs et opera plurimum esset vsus, vbi grauem in morbum, ex quo decessit, se implicitu sensit, quindecim diebus ac noctibus vsque ad extremum spiritum adesse eum sibi voluit; illum iudicem peccatorum, quae generali confessione retractauit, illum diuini Viatici, et summae vnctionis administrum optauit. Nec oblitus est mortuum Rector, sed et prosequendum ad superos communibus precibus Societatis curauit, et ad memoriam inter superstites celebrandam egregium laudatorem e Collegio, quem ciuitas summe probauit, in exequiarum iustis apposuit. Adolescentium, qui Collegij gymnasium frequentabant, numerus affatim bonus, sed virtus erat insignis, nonnullorum praesertim, qui in Sodalitatem ad studia pietatis institutam nomina dederant. Parentes, et quicumque eos antea norant, morum mutationem stupebant, et gratias agebant Deo. Nihil adolescentes experebant auidius, quam sacros festosque dies, non, vti plerique eius aetatis mortales, laborum taedio ad vacandum ab serijs; sed vt animum et diuinis mysterijs reficerent, et totum vndique collectum traderent pietati. Diebus ante Quadragesimam, quibus prauo more licentius alij bacchabantur, in gymnasio se libentissime vsque ad diei continebant serum, ne eas viderent ineptias. Non raro ab veteribus sodalibus ludibria ac probra perpessi, libenter haec quoque in Dei gratiam tolerantes e Christi Domini consilio pro ijs ipsis fundebant preces. Iam ea pietare atque attentione conciones sacras, et Christianam institutionem audiebant, et sacrosancto intererant sacrificio; vt qui eos aspicerent, ad laudandum sanctitatis omnis auctorem sensim incalescerent, et quamdam Angelorum intueri sibi speciem viderentur.
[Note: 18 et Maceratensis.] Maceratae peruicit tandem Sodalitatis sanctae Mariae virginum caritas, vt templum, quod extruebat, plane liberum Societati daret, id tantum petens, vt quatuor ibidem sacerdotes assidui essent. At ciues per absentiam eius, qui publice Philosophiam profitebatur, eam quoque Cathedram Patribus tradere communi consilio decreuere: nec minore benignitate quam obtulerant, causas, quare non susciperetur, probarunt. Quippe plane videbant, quae de caetero praestari siue in commune, siue in priuatum animorum bonum possent, ea strenue geri omnia, nec loco vllo modoue declinari laborem. Seruos Dei velut sacros quosdam mediastinos die ac nocte, quotiescunque et quocunque vocarentur, ad aegros accurrere; totas solandis praeparandisque ad bonum exitum supplicio afficiendis peruigilare noctes; assiduos ad subsellia, et ad sanctum altare in templis. Iam nosocomium, quod neglectum iacuerat, componi; et ad conuocandos agricolas et erudiendos circumire agrum et vrbem. In templis, in vicis ac foris omnia pijs exhortationibus personare. In id curam intendi vt pellicatus et scandala omnia tollerentur. Venerant Maceratam anni principio histriones, mimique eorum de genere, qui vagi oculorum ludibria ac ferme animarum exitia per oppida et pagos venalia circumferunt. Eam pestem vt protinus abigerent, Angelus Douitius Rector Magistratum rogauit: qui polliciti, dum procrastinant, Pater Amaronus Amaronius media in fabula aditu in aulam inuento, in scenam ipsam euasit; et, vbi de morte quaedam intonuit, repente mortui hominis prolato capite ita omnes conterruit, vt statim quibusdam egressis, aliisque deinde super alios ingruentibus, scalae (ligneae erant) frangerentur, et
histriones subita fuga ciuitatem liberarent. Quorum etiam e numero fuit, qui vehementer commotus (rem sane raram) ad Collegium abiret, noxasque confessus, ludicram ac foedam artem relicturum sponderet. Haud multis postea diebus cum ab ipsis ciuibus e prima iuuentute comoedia adornaretur in aedibus Quatuorvirûm agenda, Patressatis gnari quae sancti doctique viri de ea poeticae parte doceant, quam praua scriptorum ingenia corruperunt et infamarunt; deprauatumque adulatione eorum vulgus nisi condimento sit turpitudo, insulsam ducit; simulque cogitantes quam multas peccatorum occasiones offerant tales coetus; putabant id ab se mutuae caritatis beneuolentiae erga se ciuitatis deberi, praesertim eo primo anno, quo Maceratam incoluerant, vt id quoque periculosum animis disturbare ludicrum conarentur. Itaque Douitius Rector Quatuorviros alloquens cum damna et pericula demonstrasset, reuocat ijs in mentem decretum paulo ante ab ipsismet editum, ne aedes [Note: 19 Ioannis Catalani feruor.] publicae ad id rerum genus commodatentur. Cum gratiarum actione optime monentem illi Rectorem laudant, et obstitutos, quanquam subtimide pollicentur. Verum praeualuit iuuenum gratia. Coepta agi comoedia, cum vniuerfa prope ciuitas conuenisset, Ioannes Catalanus veniam prope extorquet a Rectore, vt liceat aliquid saltem interponere, quod datae Christo fidei spectatores admoneat. Indulsit Rector antiquae homo simplicitatis, tatus, quod nemo post inchoatam fabulam admitti soleret, ne Ioannem quidem admissum iri. Verum docuit res ipsa, quam temere quisquam speret aliunde prohibendum, quod ipse, qui fieri nolit, non prohibeat. Ioannes aditu inuento, vbi in confertissimam spectantibus aulam venit, prolata, quam sub pallio gestabat Crucifixi effigie, vocem ex improuiso ingentem tollit, Huc Christiani, huc oculos, ad hoc spectaculum vertite, quod ego propono nobis. Aduertit nimirum repentina vox oculos animosque omnium: et proximi quique conspecta Domini imagine venerabundi aperto capite adorauere: vt probae ciuitatis mores agnosceres. Ille ipse, qui tum suas agebat in scena partes continuo verticem nudauit, et in genua procidit. Verum inter remotiores rei ignaros cum tumultus exoriretur, ac periculum esset, nequis e turba, quae gradus vndique circa aulam extructos repleuerat, prolaberetur, et perturbatio, vt in eiusmodi celebritatibus vsu venit, aliquam cladem afferret; qui intererat, Prolegati locum tenens importunum declamatorem iussit rogari, vt tantisper facesseret. nec Ioannes cunctatus est. Fuit haud dubie factum animo pio, sed parum considerate. Periculum enim praeter alia erat, ne eo rerum in aestu, eaque promiscua turba, et concionator ipse, et Christus Dominus iniuria grauiore violaretur. Itaque quod id permisisset, iussere Praesides sui Rectorem ex Prolegati vicario, et Quatuorviris imprudentiae suae veniam postulare. cui tam benigne illi responderunt, vt dicerent sibi potius veniam petendam esse, quod non curassent, vt honores Christo Domino maiores haberentur, et protinus fabulam non abrupissent. Ciuium reliquorum alij aliter reminterpretati sunt. Euentus magis, quam consilium mihi probatur. Haud enim dubium, quin illa subita vox, et improuisa species acriter hominum mentes percusserit: vt quemadmodum iniecta feruenti aquae gelida, eam ne efferueat atque effluat temperat comprimitque, ita ea res multarum prauarum sedarit feruorem illecebrarum, et animos aduersus multa crimina praemunierit. Denique vt fugatos ab Amarono peregrinos histriones, genus nebulonum infame vulgo commendarunt, ita ciuium interpellata oblectamenta non pauci doluere. Adeo eadem nequaquam vbique quadrant.
[Note: 20 Progressus Foroliuiensis Collegij.] Collegium Foroliuiense in primis florebat, et celebritate et profectu siue gymnasium, siue templum frequentantium; dum Michael Lauretanus summae classis Magister orationibus, dramatisque longe lateque gymnasij propagabat famam, rem diuinam ante omnes Rector promouebat [Note: 21 Exempli, et opportunitatis effic???cia.] Leonettus Clauonius. Acciditque, vt in templum ingressus homo, qui quod nollet cum inimico redire in gratiam, sacris mysterijs iam quadriennium abstinuerat, numero et ad sacra subsellia, et ad diuinam mensam circumfusorum conspecto, ad suam miseriam, qui tantis vltro se fraudabat bonis, cogitatione conuersa, ibidem inimicitiam se peccata apud sacerdotem poneret. Adeo potens est et recte facientium conspectus, se recte faciendi oblata commoditas. Ingens autem templo ornamentum ex pulcherrimo asseruandae diuinae hostiae tabernaculo accessit: quod multi cum celeberrimis quibusque temporis eius maiestate operis comparabant. Nec sane mirum. Magnificentia enim, et elegantia, quam hodie laeti in sacrarijs hisce conspicimus, et quidem Sodalitatis huius tum industria, tum exemplis ex parte non exigua inductam, vix vspiam apparebat: pudenda enimvero incogitantia, atque ingrata rusticitate mortalium. Materiam Episcopus, manus et ingenium faber lignarius e Societate contulit, cui antea in opificij eo genere admodum imperito, facultatem ad id raram Deus indidisse visus est. Cumque Episcopus paterne fouere Collegium pergeret, nec pauca iam ad stabilitatem eius donasset; Lainius pro eo quoque tanquam pro fundatore consueta Societati precum et sacrificiorum suffragia imperauit.
[Note: 22 Bononiensie Collegij insignia incrementa.] Prospere adolescebat Bononiense Collegium. Superiore anno quaedam extra vrbem S. Reparatae aedes tradita fuerat ab Episcopo Ioanne Campegio laeta euentu ciuitate. Namque magna vis mortalium ad Diuae solennia cum esset consueta singulis annis prodire, non modo cultum ornatumque probauit aedis et sacrorum, sed etiam melior domum remissa est. Quippe cum cateruatim sparsi die abuterentur in ludis, saltationibus ac tripudijs, in eos globos immissi Collegae opportunis concionibus adhortantes ad fugam peccatorum, et ad cultum pietatis, veram sanctamque feriarum rationem edocuerunt. Hoc vero anno ipsa in vrbe templum S. Luciae auctoritate Pontificis, quo commodato ad id loci Collegium vtebatur, attributum est ei, certo rectoribus paroeciae vsu relicto. Et quanquam de caetero summa egestate Collegium premebatur,
cum certi aeris nihil haberet, et iam multos annos annonae saeuiret caritas; tamen Rector Franciscus Palmius aedes Guzadinorum S. Luciae templo [Note: 23 Praedictio Violantis Guzadinae.] peropportunas, Christi arca fretus coemit. Maxime vt id auderet, confirmauit tum spes incrementorum in ea vrbe Societatis, tum memoria verborum honestissimae feminae Violantis Casaliae Camillo Guzadino olim nuptae: cuius fuerant illae aedes. Haec enim spectata pietate matrona indeusque ab eo tempore, quo Beatus Franciscus Xauerius Bononiae fuit, Societatem amore studioque complexa, perpetuoque tenore prosecuta, semper habebat in ore Deum velle, vt templum S. Luciae, in quo primum Xauerius, et alij primorum Patrum, munia Societatis auspicati essent, Societati addiceretur: ad eamque pariter Guzadinorum venturam domum. Quippe sibi nescio quo interiore instinctu praedici, non esse Deo cordi, vt suis filiis huius vitae res prospere cuenirent. Quae tanta asseueratione dicebat, vt Iulius Caesar, qui primus erat stirpis, cum in Clerum dedisset nomen, et sacra vectigalia possideret, veritus ne fratres non relicta sobole tollerentur, noluerit antequam vnum eorum alligatum nuptiis vidisset, matrimonij ius praecidere sibi per Ordines sanctiores Caeterum praesagitio matris immutari non potuit. Robusti tres ac bene constituti iuuenes nulla suscepta prole omnes, in supremo spiritu Patribus nostris iuuantibus, vnus Augustae Vindelicorum, alter Placentiae, tertius Florentiae exiguo interuallo tolluntur. Quos vbi mater alium super alium audiebat mortuos, mira animi constantia subiiciebat, Nonne ego vera sum? nonne praedixi? En Deus alios in domum meam incolas, alios introducere meos filios parat. Quin etiam cum iam tantum maximus, isque iam sacerdos superesset, optima femina, quod mox praeuidebat futurum, statim repraesentatura, id agitabat, vt domo egressa, eam et sua omnia Societati concederet. Quod tamen P. Franciscus Palmius, apud quem noxas illa expiabat, ne vulgo sermonum, superstitique filio querelarum materia praeberetur, non modo tum prohibuit, sed etiam cum moritura testamentum conderet. Denique templum S. Luciae Societati addicitur. Iulius Caesar moritur: aedes ab heredibus venum proponuntur. Quaevidens admiransque Palmius, et cum praedictione religiosissimae eius matronae totam rerum seriem conferens, nihil dubitans affuturam opem diuinam, vbi tam manifesta voluntatis argumenta essent, difficultates per eam omnes expugnatum iri confidit. Nec frustra confidit. Prosperrime initio transacta re, cum superuenissent difficultates grauisimae, et populi etiam ingens obtrectatio, tanquam Religiosos parum decerent ea tecta, et spoliaretur nobilitas et vrbs magnifico aedificio; tamen Palmio et coram, et edito commentario rationem reddente, et ostendente quam ille necessarius Societati esset locus, quam nihil magnificentiae vrbis decederet, sed potius Collegio olim condito Bononiensi splendore digno accessurum esset, omnis consedit procella: et postea, quanquam aegre, tamen pretium quoque piorum benignitate est persolutum, et laeta ciuitate Religioso vrbs aedificio non modice honestata: quae praecipua Christianarum vrbium ornamenta censeri conuenit.
[Note: 24 Collegium Sassaritanum absolutum.] In Sardinia domicilium tribus ante annis Sassari coeptum, hoc anno ad iustam Collegij formam perductum est. Cum enim primo anno quatuor, altero septem fuissent, hoc tertio quatuordecim in eo Socij egerunt: et praeter Abecedarios, tres institutae sunt discentium latinitatem classes, praeceptoribus ex Hispania missis. Vix vspiam gentium foedius lapsos a pietate Christiana homines antea reperisses. Archiepiscopus Calaritanus ad Lainium eo consilio, vt Pontificem edoecret, praeter caetera scripsit: Tota sua dioecesi non esse vel vnum presbyterum, qui quae legeret, intelligeret. E quatuor et viginti Canonicis Calari tres tantum vetulos psalmodiam frequentare; caeteros vel in alienis terris agere, vel mercaturae intentos, contra Antistitem immunitatibus mendaciisque armatos. Religiosos haud Clero dissimiles. In pagis nullus prope Curio absque pellice erat: quin id primum venturo Curione, pagani curabant, vt is praeparatam mulierculam inueniret, quam ex honoratioribus ambitiose et auare se offerentibus lectam certo ei iungebant ritu: interque presbyterum et eam conueniebat, vt quod facerent rei, ex aequo inter sese diuiderent: habebaturque etiam publice in templis nequissimae meretriculae honos: vt in solennibus oblationibus ipsa prima e populo ad offerendum accederet. Caeterum non vestitu, non tonsura, non moribus, ac ne operibus quidem presbyter ab rusticanis fossoribus discrepabat. Vnde facile est intelligere quanta esset in populo nox, cum, qui esse lux debuerant, vsque eo tenebrae essent. Ipsis in vrbibus, qui vel formulam cruce se signandi nescirent, qui sacerdotibus noxas quindecim aut viginti annos nunquam aperuissent, miserum quam multi erant. Diuinationes, cantiones magicae, diabolicae superstitiones ita vulgatae, vt vix quisquam eas res in vetitis numeraret, religionique sibi duceret. In montanis multi liberos ante octauum decimumue annum non baptizabant. Inter mercatores nihil tam vulgare, quam foenus exercere: quam contrahendarum rerum rationes sine aequi et iniqui respectu [Note: 25 Desiles ad pietatem Sardi.] inire quam quaestuosissimas. Hanc igitur immanem siluam excidere, haec aggressi monstra tollere pauci illi cultores, itasolum facile cultu, cunctaque prona inuenere, nihil vt obstaret, quo minus omnia supra vota responderent, praeter operarum paucitatem. Subsidia itaque postulantes scribebant nusquam se ita perditam gentem, ita ad emendationem paratam vidisse: obrui prope multitudine ad diuina mysteria conuolantium; consilium in dubiis rebus, auxilium ad vitae nouae institutionem petentium: omnes extollere ad caelum manus: et homines Societatis vulgo sanctos appellare, ad salutem suarum animarum quaefunditus perierant, a Deo velut e caelo missos. Balthasar Pinna Rector ingentes concionando ciebat motus. Erat enim vir ipse optimus et ardens, et gloriae diuinae summe amans. [Note: 26 Renouata pietas in Sardinia.] Sassari tribus deinceps annis in templo maximo per Quadragesimam concionatus est multitudine semper audientium nunquam antea conspecta. Quibus concionibus tantus iniectus est
iniquorum contractuum timor negotiatoribus, vt non pauci ad innocentem se agriculturam ab periculosa mercatura transferrent: alij nihil cum quoquam contrahere prius auderent, quam qualis formula esset, de Patribus cognouissent: alij libros rationum ad eosdem ferrent, vt quae inuenirent iniqua, libere indicarent, parati (quod cum fide exequebantur) male parta ad assem iustis dominis reddere. Cum autem interrumpere aliquando conciones Pinnam coegisset morbus, praeter publice fusas preces, multasque a plerisque susceptas priuatim pro eius salute poenas, fuit vir bonus, dignus cuius se nomen proditum esset, qui enixe a Deo petiit, vt Pinnae morbum ad se transferret, quo publicis vtilitatibus seruire ille posset: auditasque preces euentus docuit. Afflictus enim ille febri lecto est: Pinna continuo ad suggestum reuersus. Superstitiones quo facilius euellerentur ex animis, curatum est, vt Vicanus anathemate ter denunciato eas interdiceret. Inoleuerat quoque mos prauus, vt feminae, siue earum parentes, siue fratres aut sorores, siue vir aut liberi moretentur, annum totum continuarent luctum in tenebris, nunquam adapertis fenestris, nunquam extra domesticum limen elato pede: vsuque veniebat, multos vt annos nonnullae, aliis suorum nondum finito priore luctu supermorientibus, nunquam templum aspicerent: neque interessent Sacro: nec diuina mysteria vsurparent; sed omnibus animae praesidiis destitutae in foediore animum haberent nocte, [Note: 27] quam corpus. Haec quoque consuetudo superstitiosa cum animorum se corporum bono sublata est. Calarim, Alguerium, Oristanum, ad Castellum Aragonium, multosque praetetea in pagos excursum est: et vbique Euangelicae forma pietatis ante oculos posita miros hominum amores accendit. Diuinissimum Christi Corpus, vt cum aliqua dignitate asseruaretur, passim curatum: etiam mortuorum cadaueribus prospectum: data opera, vt coemeteria valido vndique munimento sepirentur, cum alicubi in campo haud septo exiguae iniectu terrae condita canes atque etiam porci effossa vorarent corpora. Quibus rebus per insulam late vulgatis plurimi vnius et duorum dierum itinere, familiaeque totae, vir vna cum vxore acliberis ad expianda apud Patres peccata, et remedia animis suis accipienda properabant. Cumque populus valde inops sit, vbi videbant pecuniam confessionis causa non accipi, aiebant enimuero se posthac multo frequentius confessuros, cum ante id retardaret vel maxime, quod si praeter peccata nihil ad confessarium [Note: 28] afferrent, nullus fere acciperet. Adiuuabat pietate atque auctoritate sua rem Antiochus Bellitus Praetor, latum Sociis sua faciendi opera praebens campum. Tanti eorum consilia faciebat, nihil vt paulo grauius moliretur, quod cum illis non ante deliberaret: idque ea modestia atque benignitate, vt nunquam ad se accerseret eos, verum si quid vellet, ad Collegium itaret ipse. In nosocomio ordinando, in iuuandis carcere clausis, in familia sua regenda, in rebus denique diuini cultus vniuersis Patrum vtebatur solertia operaque. Etiam in noxij hominis supplicio nouum cuitati gratumque spectaculum editum. Ante Societatem si de quopiam in Sardinia supplicium publice sumeretur, puerorum modo accurrebant spectatum greges: at vbi hoc primum anno consuecti sunt duo Patres hinc atque hinc medium deducentes reum, et quae apta ei erant tempori memorantes, conuenere quamplurimi. alij accedebant proxime, vt quae dicerentur exaudirent: alij eo commoti exemplo Litanias, alij preces alias tenui murmure depromebant: alij inter se pios habebant sermones, et inuicem ad vitiorum fugam adhortabantur. Demum [Note: 29 Scholae Sassari aperta.] Sassaritanorum explendis votis, quod vnum decrat, institutio addita iuuentutis. Kalendis Septembris in Archiepiscopi aedibus, cum haud dum suas Collegium haberet, quatuor in classibus coeptum doceri, elementariis ab classe infima non exclusis. Ad exhilarandam ciuitatem variorum generum carminibus locis celebrioribus valuisque templorum affixis, postquam Pinna Societatis rationem in gymnasiis instituendis pro concione explicarat; vnus Magistrorum Ioannes Naualis nomine, in templo principe Latinam orationem habuit, deque Philosophia positiones defendit Cui celebritati omnes pariter, summi, medij, infimi adfuere: ac Doctores, quotquot fuere Sassari, contra disputarunt. Laetitia, gratulatione, plausu prope incredibili tota res gesta est; et suam populus probationem perenni benignitate contestabatur: qui, cum nihil dum e Fontanae attingeretur hereditate, tam multa tamen e sua tenuitate suggerebat, vt non modo Collegium adeo amplificatum nihil desideraret, sed superesset etiam, vnde aliquot valde pauperum familiarum necessitas leuaretur. Sed iam diu orationem ad se Gallia vocat, vbi summa rerum agebatur.
[Note: 30 Res a Pelanco in Galliagestae.] Dum Lainius Parisiis omnia ad sustentandam religionem mouet, Polancus, vt ante semper adiuuerat, ita maxime mitio anni huius in regia laborauit. Allocutus est Bezam, et alios eiusdem farinae adhortans vt irent ad Concilium, et vrgens scriptas edere, quas vellent conditiones: cumque obiicerent multas difficultates, omnes sustulit: adeo vt Beza reciperet, acturum se cum suis, vt communi consilio conditiones statuerent: dein vt id ipsum vrgerent, Cancellarium et Bottellerium (is erat concionator Reginae) Episcopum Valentiae, et Castillonium nouorum dogmatum sectatores allocutus, eo redegit rem, vt, si haeretici abnuerent ad Concilium se ferre, appareret nonnisi per eos stare, qui male conscij odissent fugerentque lucem, vti euenit. Cum Cancellario praeterea egit, vt quae essent in iurisdictione, et publica administratione corrigenda colligeret, vt possent in Concilio, et conuentu illo sanctissimo remedia adhiberi: et quamplurimos Episcopos, Abbates Doctoresque ad Concilium mittendos curaret: seipsum probatorum [Note: 31] idoneorumque virorum indicem editurum. Multa cum Legato et illud inter caetera egit, vt Frater Angelus Iustinianus, qui vtiles in eius familia per sacrum Domini Aduentum conciones habuerat, eas porro vltra prosequeretur. Erant enim necessariae piorum assiduae voces, non ad infectos modo sanandos, verum etiam ne ex promiscua consuetudine, ad integros sensim contagio
(vt est haeresis quasi cancer) serperet. Ad haec exempla Principum, quorum miserrimi exitus fuere, quod haereticis fauissent, vel Apostolicam Sedem oppugnassent, e veterum monumentis collegit, atque Legato inter Proceres spargenda dedit, si quem diuinus per ea admotus propius terror ad respectum rerum suarum et religionis conuerteret. Egit cum Perosellio nobili haeretico, vt et ipse consilia pacata susciperet; et Principem Condaeum, apud quem auctoritate valebat, ad consensionem cum Catholicis et pacem impelleret. Episcopos quoque verecundis hortatibus, et fidelibus imbuit monitis; iuuitque ad muneris sui officiique partes explendas. Et quoniam rerum valde anceps, et proxime discrimen vltimum erat status, Lainius quoque in regiam retulit se pacis nomine. conten debant haeretici, vt templa sibi concederentur, quo conuenire suae sectae gregi; vbi docere, suaque tractare [Note: 32 Lainij commentarius ne templa haereticis concederentur.] impune liceret sacra. Lainius et Polancus quanti momenti res impudenti eo conatu verteretur, optime peruidentes, cum indignitatem haud quaquam ferre taciti possent, commentarium Reginae in haec verba edidere: Cum ab multis saeculis Christi fidem complexa Gallia Catholicae Romanae Ecclesiae perpetuo adhaeserit, et noua nunc ei obtrudatur religio, quae ab Romana segregat, videndum etiam atque etiam est recipienda sit nec ne. Nam, quoniam nonnisi vna est fides, vna religio sancta, vna Ecclesia, profecto altera harum religionum falsa est, vel noua, vel vetus. Si noua falsa est, nulla relinquitur eam sequentibus via salutis: si vetus, populi igitur Regesque priores aberrarunt omnes, ac periere exitio sempiterno. Quis autem non videt, quanti negotij sit maiores omnes non solum e populo, sed Antistites Regesque, quorum multi coluntur in Sanctis, de caelo quodammodo detrahere et damnare. Erit ergo prudentissimae Reginae tantam in regno conuersionem Rege pupillo nequaquam pati. Nec vero e concilio regio suadere id quisquam debet. ne scilicet cum (necessitas nulla sit, quae moram non ferat, Regis pueritiae videatur illusum: cui non paternum auirumque, sed nouitium quoddam, praecipiti fictum prolatumque consilio traderetur regnum. Quippe eorum, qui templa petunt, doctrina non modo ea non est, quam adhuc secuta est Gallia, sed illi plane contraria: multisque damnata Conciliis est, in Romano ac Vercellensi sub Leone IX. Pontifice, in Turonensi sub Victore Secundo et Innocentio Tertio: itemque in eo, quod Basileae, quodque Constantiae habitum est. Quibus Conciliis cum explicata se tradita sit Ecclesiae Catholicae doctrina, qui sectantur hanc nouam illi contrariam, luce clarius est in Catholica Ecclesia eos non esse. Quare nec rectam habent [Note: Hebr. XI.] fidem, sine qua, vt ait Apostolus, impossibile est placere Deo. At fidei subruto fundamento, omnes istius nouae sectae ritus ac cerimoniae inuisae sunt Deo. Atque adeo nullo modo concedenda sunt templa, quae talibus ritibus, polluantur: quae sint superstitiosae impietatis receptacula, et sacrilegiorum officinae: sed potius, subtrahenda illis materia est, per quam maiestatem diuinam violent, iramque eius in totum regnum concitent: et quam possit celerrime excidenda radicitus tantae prauitatis semina sunt. [Note: 33] Atqui templa permittere, quid est nisi publice ac palam haec scelera fouere atque alere? Aliae haereses conciderunt per sese, cum populus publice nonnisi Catholicos audiret exhortatores, nonnisi Catholicos spectaret ritus. Compertumque vsu est diutius viguisse eas, quaeloca publica se con ciliabula habuerunt: iisque ademptis paulatim resipuisse etiam deceptos. Itaque si certa sedes, et quasi arx hisce nunc hominibus, quorum haud pauci errote abducti sunt, detur, in eorum quoque perniciem cedet, quibus hic ad sanitatem recessus adimetur: se pertinaciae propugnacula, et alimenta errorum tribuentur. Nec vero quisquam pacis nomine, perque minoris incommodi speciem indulgendum hoc dixerit: contra enim prorsus eueniret. Quippe quanquam haud pauci factionis huiusce sunt, multo tamen sunt Catholici se numero et genere superiores. Neque tam indulgentia haec grata illis, quam inuisa his foret. Nec prudentia fert, vt placeas deterioribus, irritare meliores potentioresque: qui, si qua demum desperatio ad nouas res consternarit, periculosius tumultuentur. At enim etiam Nouatores hi turbas tempestatesque maximas excitarunt. Excitauere enimvero plus satis. Inuasere vrbes totas: exturbauere Catholicos viros: feminas Deo sacras Religiosis eiecere adytis: incendêre ac diripuere templa: etiam lacerare sacras imagines, cruces infringere, conculcare diuinissimum Christi Domini Corpus ausi sunt, praeter latrocinia, et caedes, et genera omnia barbarae immanitatis. At haec, impunitatem inter initia nacti, furtim aggregatis ad sua consilia multis insaniae sociis ausi sunt. Quid ergo fiet, si publica auctoritate vires nanciscantur: et, copia templorum facta, gratiam ab se stare Principum credant? [Note: 34] Quid contra haec Catholici? Sine dubio haud ferentes indignitatem, ad haec iure veriti solicitique, ne, si istorum opes corroborentur, eas contra se expromant; et facultates ac templa (quae sunt consueta haereticis facta) per vim eripiant, ad arma ac manus venient. Atque ita, quod pacis credebatur foretessera, id erit classicum belli: meritoque formidari seditiones poterunt ac bella ciuilia. Ac proinde templorum his condonatio, fraus et crimen sit violatae maiestatis, non Dei modo, sed Christianissimi etiam Regis. Quippe ad hanc diem id regnum popularium amore aduersus Regem suum, fide, obsequio potentissimum et inexpugnabile semper fuit. Sed post haec discordiae ciuiles attererent eneruarentque eius opes. Religionis dissidium dissidia parit animorum. Isti ne vt Regem vnquam religionis alienae bona fide ament? illud potius, vt suae factionis habeant Principem adnitentur. Igitur hac ratione fides, qua regna, vt neruis corpora, continentur ac vigent, tolhtur. Quid tum si forte externus hostis ingruat? Nonne multis modis regnum patebit iniuriae? Nec opinandum est, posse parti vtrique fieri satis. Vetat id ea causa, ob quam Christus dixit, Neminem duobus seruire dominis posse. Illud magis timendum est, ne regnum in se diuisum desoletur:
idque eo metuendum est etiam, quod si adhuc, quamdiu in religione auita perstitit, protexit illud semper et fouit Deus; poethac, si deseratur, deseret. quod Orientis imperio miserum magis, quam miserandum in modum videmus, factum: nimiumque multis prouinciis. Vt iam minus mirum sit, quod sacrae Litterae narrant de Israelitica gente, quam Deus ob religionem desertam [Note: 35] Assyriis Chaldaeisque praedam dedit. Veterum Imperatorum ac Principum maxime commendati clarique templa haereticis non dedêre, sed abstulere: ita Constantinus primus, ita Theodosius, ita Marcianus. Ab horum exemplis Christianissimae Reginae degenerandum non est: nec committendum, vt quanta cum laude facta eorum memorantur, tanta cum infamia posterorum historiae ac litterae aeternis temporibus, si quid indignum nunc committatur, canant. Ipsi (Deus immortalis) haeretici in iis, quae per iniuriam inuasere locis, si quis Catholicum vsurpet, cultum, in eum seuere animaduertunt: et nos non antiquis modo Imperatoribus, sed etiam nequissimis hisce turbatoribus nequiores erimus? facileque domicilium dabimus impietati, cum ipsi nullum pietati velint esse, sed obstinate eam ex regionibus, quas inuadunt, expellant? Sinemusque eos ad superstitionem hodie enatam tuendam audaciores esse, quam simus nos, ad obtinendam auitam pietatem acveram constantes? Nequidquam dein Principes excidere malum, incendiumque conentur extinguere, si per indulgentiam templorum corroborari nunc sinant ac spargi. Licentia quae praedicatur, cateruas ad se magnas pelliciet: nec agitare isti ac ventilare cessabunt flammam; donec, si quo modo queant, redigant omnia in cineres, se Angliae Saxoniaeque, et aliis Septemtrionis prouinciis Galliam similem faciant. Denique, si templorum potestas fiat, innumerabiles animas ea res a via salutis abducet; et tamen grauissime comminatur Christus ei, qui vel vni e minimis, qui in se credunt, ruinae causam obiecerit. Iniuria fiet Episcopis, quorum e ditione ereptis quamplurimis tum res et auctoritas concidet, tum potestas ac minae contumacibus ludibrio erunt. Permanabit ad externa regna e pernicioso exemplo velut contagione calamitas: quantoque huius regni amplior auctoritas, vis ac dignitas est, tanto erit pernicies maior latiusque fundetur. Iniuria fiet Oecumenicae Synodo, quae maxime huius rogatu regni conuocata Tridentum est. Id enim re factoque comprobaretur; de quo vt cognoscant ac statuant, ex omni Christiano orbe Antistites, [Note: 36] ac viri sapientissimi conuenere. Ad extremum graue vulnus vniuersae Catholicae infligetetur Ecclesiae, ab qua tam praecipuum ac nobile abscindi membrum inciperet. Grauis imponeretur plaga Apostolicae Sedi, si contra eam conuerteret se Christianissimum hoc regnum, cuius Principes turbulentis temporibus semper ei perfugio, auxilio, propugnaculo fuerunt: cuiusque maiestatem et auctoritatem armis ac virtute Gallica immortali cum sua gloria tutati sunt. Eoque videretur absurdius in regni viscera Sedis Apostolicae hostes inducere, recordantibus iusiurandum, quo ex vna parte suo regnique nomine Carolus Magnus, et Galli; ex altera Adrianus Pontifex hoc nomine primus, et Romani super diui Petri sanctum altare aeternum foedus et amicitiam pacti sunt, adiecta conditione, vt alterius partis hostes, se alterius essent. Quid? quod qui in Christianis Principibus sectis fauere, grauissima etiam inter mortales luere supplicia? Alij ab inimicis trucidati sunt: alios iugularunt sui: alios repentina mors oppressit in flore aetatis: ac plurimum Deus etiam ab stirpe imperia eorum ad alios transtulit: vt satis testimonio sunt Valens Imperator, Anastasius, Constantius, Leo, Theodoricus, aliique permulti. Quamobrem omnibus circumspectis, nec ad Dei gloriam, nec ad dignitatem amplitudinemque Christianissimi Regis, nec ad commune regni bonum, nec ad totius Catholicae Ecclesiae rationes expedit, vt Regina templis concessis tantam rerum commutationem permittat; sed, vt ad tollenda doctrinae dissidia, et morum corruptelam, vel ad Apostolicam Sedem istos reiiciat Ludouici Imperatoris se Galliarum Regis exemplo, qui per legatos a Michaele Constantinopolitano Imperatore de habendis nec ne in templis imaginibus sacris consultus, ad Romanum Pontificem, ad quem norat talia pertinere negotia, rem detulit: vel certe Tridentino Concilio hanc ob causam praecipue repetito, causam permitti integram curet. Haec aliaque multa cum Principes animaduerterent, ita communi consensu negata templa haereticis sunt, vt Castillonius, et quidam alij caetera nouorum cupidi dogmatum, hac in re a Catholicis minime discreparint. Non tamen haeretici quieuere; sed, vt coram Regina apud sanctum Germanum nouus fieret conuentus, institere, quem Lainius [Note: 37 Haeretico. um pertinaces conatus infringuntur.] et Polancus frustra disturbare conati sunt. Multa in disquisitionem vocari volebant. Primum de sacrarum cultu imaginum agi est coeptum. Quatuor haereticorum Ministri aderant, Beza, Marloratus, Perosellius, et alius quidam. Primo conuentus die multa Beza contra disseruit, quem bene e Catholicis Pelletarius Doctor confutauit: aliisque diebus alij Ministri, et Catholicorum Doctores, interque eos Pobucus semel, Lainius bis disputauit: resque ita male cessit haereticis, vt cuperent ad alia capita non procedi. Quare ipso Cineralium die iussis, qui in conuentu aderant, scriptas edere sententias suas; quae, quandoquidem non conueniretur, ad Pontificem Summum, vel ad Concilium mitterentur, solutus omnino conuentus est. Eo die, qui fuit quintus ante Idus Februarias, Lainius diligenti imaginum tractatione confecta, Reginamque et Principum multos de religione sedulo allocutus Lutetiam se recepit. ac deinceps quater in heb domada ad concionem Italice dicens in templo sancti Augustini, Latine etiam in Collegio S. Barbarae aliquoties verba fecit. Quorum laborum felicem exitum Senatus Parisiensis videns. Societatem tandem in Poisiaco ante conuentu receptam ipse pariter ad Collegia habenda admisit. Polancus quoque assidue concionibus Latine habendis ad varia discentium Collegia salutarem nauabat operam, cum a Cardinali Tumonio ad S. Germani grauiter aegrotante
[Note: 38 Cardinalis Turnonius religiosissime moritur.] raptim accitur. Eum bonus senex generalem totius vitae suae confessionem excipere, et supremo tempore sibi adesse voluit. Non desticit reuocare in mentem illi Polancus Christianum officium: atque in primis vt famulis, quorum plerique anuoium flore apud illum consumpto valde ab re imparati relinquebantur, prouideret: reditus autem Ecclesiasticos, sic, vti sacra postularent iura, distribuendos curaret. Quaediligenter Cardinalis executus est. Et quoniam ad Turnonium gymnasium quidam accedebant in amictu ouium lupirapaces, sammam Catholicaedoctrinae inuisa haereticis capita diserte complexam, quam omnes, qui Turnone esse vellent, profiterentur, eidem Pater auctoritate sua confirmandam, vnaque decreta quaedam spectantia ad honestatem morum proposuit: quod item libenter fecit pius Princeps, et lusto Turnonensi Domino, vt onseruanda curaret, [Note: 39] plurimum commendauit. Mirum sane est, quantum alterius amore vitae arderet, cum iam se praesenio, et infirmitate corporis reipublicae superuacancum diceret. Rogauit Polancum, vt Parisiensibus Sociis preces ad Deum indiceret, libi vt vitae diem contraheret. Miserebatur laborum, quos in se curando domesticos videbat subire. Medicamenta, et quae alia vitae adminicula praebebantur, eo tantum sumebat, quod id velle Deum sciret, iubentem, quoad ipse euocet, in custodia corporis permanere: quanquam interim videre se diceret migrationem ad caelestem patriam ea re inuito sibi differri. Ita exuerat immodicum erga cognatos amorem, vt neptem, quae Parisiis ad eum visendum venerat, haud laeto animo viderit, et abire confestim iusserit. Denique multis pro sancta Ecclesia perfunctus laboribus, et tum maxime periclitanti patriae solicitudine et angore animi ingenti pristinum Catholicae fidei tueti decus contendens, annis cumulatus ac bene factis mortuus est IX. Kalend. Maij, annum agens (vt Vincentius Laurcus, qui valetudinem eius regebat) prodidit, tertium et septuagesimum. In templo Collegij sui Turnonensis, quod Societati tradiderat, humari voluit, et grato animo Societas non tanquam fundatori modo Collegij, sed etiam veluti Ordinis totius parenti ob singularem erga se pietarem meritos suffragiorum honores liberaliter soluit.
[Note: 40 Haereticorum duces ex aula eiecti.] Sub id tempus respirare Catholica res Parisiis coepit. Cum enim, postquam frustra conati erant specie conuentus, perque nomen concordiae quaerendae sancta omnia protuere, diaboli Ministri in apertum furore erumperent, vtque rerum summam rentate molirentur; eiecti ex aula regia sunt, qui per religionis obtentum priuatarum opum respectu firmamentum mali ac robur erant; Princeps Condaeus, Admiralius, et eius fratres, Odettus Cardinalis Castillonius, Andalottus, Nauarraea Regina, et alij: contraque Guisij, Comestabilis, Rex Nauarrae, qui primo cum Sectariis faueret, serio deinde Catholicae fidei propugnationem suscepit, [Note: 41] in aulam rediere. Parisus Gubernator praepositus Catholicus: omnes Ministri diaboli eiecti, synagoga eorum exusta: exilium sectatoribus, nisi ad sanitatem redirent, propositum. Quas res magno cum gaudio Lainius, omnesque boni videbant: cum intelligerent exoneratam sentinam, et secretos pestilentes, ne, indiscreti si agitarent, nihil salubre ac sincerum reliquum fieret.
Hoc eodem tempore in aliis Galliae partibus homines Societatis, in Delphiuatu Turnonij collegae, in Aruernia Billomeses, in Aquitania Apamienses strenue dimicabant. Turnone Annibal Codrettus intermisso tantisper gymnasio per inediam quadragintadialem egregio cunfructu ad suggestum transiit. Vicinos quidam in pagos dimissi multos mortalium, quibus facile haereti caefraudes praesimplicitate imponebant, edocuere. Verum in Edmundi Augerij labore Deus sibi praeter caeteros placuit. [Note: 42 Edmundi Augerij praestans zelus et eloquentia.] Is concionatus Valentiae est cum approbatione summa, etiam haereticorum. Mira cum dexteritate et comitate agebat, et apte ad ingenia Gallorum, singulari praeditus facultate ad omnium sibi animos conciliandos. Aiebant haeretici, nisi quadrato pileo, et superpelliceo inter concionandum vteretur, parem illi oratorem nusquam fore: assidueque ad Deum fundebant preces (quae scilicet fiebant eis in peccatum) vt ad ipsorum Euangelium eum conuerteret. Profitebantur exiguo spatio circiter centum ex albo, in quo descripta habebant suorum nomina, post quam concionari Edmundus instituerat, delendos sibi fuisse, quod ad Papam (sic enim loquebantur) rediissent. At numerus eorum, qui quanquam non dederant nomen, tamen clam prolapsi iacebant; atque eorum, qui iamiam casuri nutabant, at confirmati et erecti sunt, maior multis partibus fuit. Ab circumiectis oppidis alij sex, alij nouem, [Note: 43] alij quatuordecim lencis Edmundi exciti fama, Valentiam ea tantum causa permulti viri feminaeque migrarunt nobiles, vt puram sinceramque doctrinam ex eo audirent: qui mox cum ad suos remigrassent (adeo incensi redierant ipsi) domesticos quique suos, et populares inflammare coeperunt. Ad Edmundum vero legationes multarum circa vrbium, aliae super alias ad se certatim aduocantium veniebant: et Valentini Collegium Societati moliebantur. Aderat aperte famulo suo diuina vis, vt inter assiduos dicendi labores, cum senas diebus singulis horas audiendis confessionibus, colloquiisque alias priuatis ac disputationibus daret, modicae vir valetudinis pondus tamen diei et aestus non incommode ferret. Notauit etiam capita quaedam, et in meditationum distinxit formam, quibus possent, quae bono semini superseminabat inimicus homo, zizania internosci. Quae capita cum inter eos, qui plus ingenio valebant, distribuisset, sane apprime efficacia ad confirmandos animos reperit.
[Note: 44 Posseuinus praeclare Lugduno auxiliatur.] Lugduni eodem tempore haud labore effectuque dissimili versatus est Posseuinus. Is nondum domesticis expediri tricis ita potuerat, vt praeceptoria illa Fossanensi relicta palam se amictu de Societate ferret; tamen magna in existimatione apud Sabaudiae Ducem sedulam eius ditioni purgandae confirmandaeque operam nauans, momentum, vt vere inest, magnum in Catholicis spargendis libellis ponebat. Quorum ingenti numero distributo, cum Lugdunum se, vt nouam copiam sufficiendam typis curaret, quemadmodum supra demonstratum est, contulisset; latum ibi et ad caritatem interim, se ad constantiam suam probandam nactus est campum. Comes a Saltu pro Rege Lugduno praefectus se Catholicum simulans, per speciem conciliandarum partium, et haereticos declamare sinebat publice, et vrbis custodiam ita distribuebat, vt dimidium eius ex Catholicis, dimidium ex
haereticis esset, eo consilio (quod euentus ostendit) vt vrbs tota in haereticorum veniret manus. Ad haec comportarant Geneua sectarij vim infinitam librorum pestiferorum, quos non per Galliam modo sererent, verum etiam Constantino polim, et ad Orientem versus mitterent, vt qui residui iis in terris Christiani sunt, vel seruiunt apud Turcas, vnaque Graeci inficerentur; rati hos haud cunctanter quae contra Pontificem afferebantur amplexuros; eaque re vndique se obsessuros, [Note: 45] et in angustias redacturos pietatem existimantes. Hoc in statu vrbs erat, cum Posseurnus Lugdunum venit: qui primum omnium egit effecitque, vt pestilentium illa farrago voluminum flammis aboleretur. Deinde propter quos venerat, curanti libros, cum forte bibliopolae puer idololatriam, quod Sanctos veneraretur, exprobrasset, ea res cogitationem ac mentem, a qua prorsus ante aberat, alloquendae concionis, illud que ipsum de Caelitum cultu argumentum tractandi subiecit. Vbi auditus est, quia Quadragenarium solenne instabat; propterque perturbationem rerum, qui Italae nationi de more concionaretur, haud quisquam aderat; Italici homines, vt ipsum sibi tantisper Posseuinum concederet, ab Sabaudo Duce impetrauerunt. Magno ille animo cum e suggestu populum alloqui Italice, tum Gallice pueros catechismum (quanquam non dum expedite ea vt ebatur lingua) docere apud Domini canos aggreditur. Vtraque res male habebat haereticos. Catholici explicatio catechismi nun quam ad eam diem Lugduni vsitata, mentes fidelium, quae ante veluti inermes ictibus patebant hostium, salubri tegumento [Note: 46] praemuniebat. At in concionibus summe efficacem ad plane expugnandas Caluini arces, et quam postea secuti multi sunt, rationem iniuit. Priore concionis parte in Euangelij expli catione et castigatione morum consumpta; initio posterioris (quoniam haeretici duo maxime concrepabant, verbum Dei, prout ipsi deprauabant, et auctoritatem Caluini) Institutione ipsa Caluini sumpta in manus: Videamus, aiebat, de Euangelij loco, qui hodierno die tractatur, quid aduersarij doceant. Tum recitata Caluini sententia, quam idem confirmare modo Patrum solebat, modo Conciliorum testimoniis vafre seu vitiose prolatis; continuo a sacerdote, quem ad id sedulo instructum subsidere in suggesto iubebat, volumina vel Conciliorum, vel Patrum accipiens, ea ipsa testimonia, quae attulerat pro se Caluinus, clare distincteque pronunciabat. Hac via cum palam omnes deprehen derent quam vel deprauatas, vel detortas Caluinus afferret sententias, qui auditorum Catholici erant, impudentissimi nebulonis os admirati, execratique fallacias, summe in Catholicis institutis animos obfirmabant: haeretici vero cum quid contra hiscerent, non haberent. disrumpebantur dolore scilicet. [Note: 47] Quos tamen humaniter saepe inuitabat Posseuinus, vt eos ipsi per otium recognoscerent conferrentque locos; vel, si copia librorum non esset, ad se domum adirent, nec sinerent sibi tanta in re, quanta est animae aeterna salus, fucum fieri. se libros oculis subiecturum Basileae impressos: his enim deditâ operâ vtebatur, ne cui posset adulteratae a Catholicis sententiae suspicio suboriri. Haec ita cum dissererentur, nobiles duo Galli sancti Ioannis Hierosolymitani Equites, ne quam haeretici machinarum suarum euersori iniuriam facerent; suapte sponte excubandi sibi pro eo, huius rei prorsus ignaro, protegendique negotio sumpto, intenti pone suggestum quotidie consistebant. Valde etiam pupugit Hugonottos libellus, quem idem scripsit ediditque de Diumissimo Eucharistiae Sacramento, adeo vt multi biennio proximo contra eum obganniendi nullum finem fecerint: atque e contrario Angli Catholici Anglice versum disseminatumque experti saluberrimum sunt.
[Note: 48 Ludouici Codretti fortis indastria.] Ebredunensibus eodem tempore Ludouicus Codrettus praesidio fuit. Quo dum Guilielmi Auansonij Archiepiscopi accersitu se confert; quo facilius Caluinianorum manus effugeret, amicorum multi suaserant, vt in Delphinatus quibusdam oppidis ne proderet se Catholicum sacerdotem. Verum is perspecto supremo discrimine, in quo populorum animi versabantur, vitae suae pericula posteriora duxit. Quacunque pedem ferebat, clamans se quasi tuba exaltans vocem suam ad Catholica vbique signa aggregare omnes nitebatur. Quamuis serum diei iam esset, cum ad populorum quempiam perueniebat, tamen concionis edi iubebat signum: et longos faciebat sermones. Obstrepebant dicenti verbi hostes diuini: manibus, oculis vultuque intentabant minas. Fuit etiam cum pueros concitarunt, vt digredientem e templo sibilis infestisque clamoribus insectarentur. At ille libenter hauriebat omnia, dum confirmarentur animi Catholicorum: quibus mirum ex iis sermonibus accidebat solatium: aegerrimeque sinebant [Note: 49] ab sese diuelli. Ebredunum vehementer expectatus ipso die Cinerum venit, populumque ita ad se omnem illexit andiendum, vt Minister haereticus iam diu aditum in vrbem opperiens, nunquam accedere eo sit ausus. Perfunctum deinde munere Antistes non sine lacrymis ab se dimisit: ciuiumque multi prosecuti sunt flentes. Ille vero quo in aduentu, eodem in reditu tenore per prouinciae castella et oppida sanctam praedicans audacter fidem (Deo protegente) ad Montis Regalis Collegium sospes, et praeciare gestorum diues reuertit. Temporis eodem tractu Pelletarius iam penitus custodia liber, Tolosae pristino suo ardore animi solennes conciones habuit.
Hic fuit vlque ad extremum ver Galliae status: reliquo anni tempore et armis se pestilentia vexata est: et mali vtriusque ad homines Societatis pars bona pertinuit. Pridie Kalendas Maias haeretici introductuspaulatim ementito habitu militibus, quos Geneua, aliisque circa locis acciucrant, et in priuatorum domibus occulte dispositis, Lugdunum noctu occupant. Posseuinus strepitu excitus dum [Note: 50 Lugduno ab haereticis capto Posseuinus periclitatur.] Caelestinis, apud quos diuersabatur, animum facit in Dominicanos perterritos incidit, qui occupato ab haereticis suo templo, in contiguos Caelesti norum hortos transgressi erant. Cum vtrisque Religiosis in Caelestinorum templum recipit se, et omnes quanquam satis per se constantes ad propugnandam vel sanguine, si sit opus, sacrorum integritatem ante diuinissimum Christi Corpus hortatur. Sub ea cum speculatum misisset, num qua transitus in vrbis
partem, quam Itali trans Ararim incolebant, pateret, pontem ab armatis haerericis insessum, cymbas fere omnes inter ceptas renunciatur. Ipse tamen aurora iam albescente, totum se Deo committens, viam, quae ad laeuam oblata est, sibi antea ignotam insistit; bonoque nimirum Angelo regente vestigia, ad fluminis ripam ducitur, vbi inter circumfurentium sclopetorum ictus nauta cum cymbula quasi attonitus stabat: ab eoque sine mora, vesut diuinitus ad id praeparato traiicitur. [Note: 51] Vix ad Archiepiscopi aedes venerat, cum regius Praefectus Comes a Saltu, qui aedes eas occupauerat, obuiam fit, simulansque mirari se, quod Posseuinus et solus et id veniret temporis, specie honoris, et tanquam ipse quoque obsideretur, consiliarium super tumultu habiturus ad se ducit: ac principio etiam mensae adhibet, cum interim et eius frater Dominus a S. Andrea aperte haereticus in vrbe penitus sub iugum redigenda vim omnem intem deret: et ipse per simulationem conseruandi a militum iniurus multa strenue raperet: inter quae cum templi S. Ioannis, quod in ea vrbe princeps est, argenteam omnem supellectilem adferri ad se iussisset, ea postea nunquam comparuit. Denique ducentis praeterea militibus domum introductis, et foribus bombarda munitis Posseuinum affatur: Vides nos vndique tanquam custodia et earcere obseptos: optimum mihi quidem factu videtur, vt in vnum e superioribus conclauibus tu te recipias: mihi incolumitas tua curae erit. Ita traditur custodien dus haeretico. Nec ita multo post Caluinianus Minister Ruffinus nomine illud in conclaue irrumpit tectus lorica et sclopeto armatus, manu satellitum facinorosorum hinc atque hinc cingente latera. Post multas contumelias, et supremi supplicij minas ait se ad disputandum venisse. Id esse tempus, quo, quae Posseuinus pro defensione euomuerat Missae, cogeret eum resorbere, vel eluere sanguine. Posseuinus, tametsi vi debat loricam, sclopetum, armatos satellites non esse tela decertantium verbis, constanter tamen respondit, Quod pro Catholicae fidei defensione praedicasset, id cum nitorem purissimum veritatis contineret, se non eluere, sed et consignare et testificari sanguine suo paratum, si Deus tanto beneficio dignaretur: animumque componit ad nece fortiter subeundam. Sed Minister cum quaesiuisset quaedam de sacrosancto sacrificio Missae, et obrutus esset testimoniis sacrorum librorum, SS. Patrum, memoriaque omnium post Christum saeculorum, cum vix Latine ipse nosset, nihil nisi iterum superbe et ferociter extrema omnia minitari ausus recessit. Tantum aderat animi inter praesentem mortem Posseuino, vt de se prope securus omne curam ad sollandos Catholicos et Religiosos viros conuerteret: qui consternati animo ad indignitatem rerum, quas videbant ferebantque vix mente [Note: 52 Hugonottorum impieius et furor.] constabant. Etenim nocte vna cuncta virorum sacrarumque virginum monasteria, omnia templorum sacraria direpta et spoliata sunt: tabularia omnia incensa: multa templa euersa: veneranda S. Irenaei ossa cremata, S. Bonauenturae in profluentem abiecta: praeterea sacris calicibus ad ingurgitandos se mero abusi: nec sancto oleo per summum contemptum ocreas inungere puduit. denique viua etiam sancti Spiritus templa vt violarent, iuuenes petulantes atque flagitiosos ad sacra virginum penetralia solicitatorrs ausi adducere. Adeo robusta impudentia erat, et frontem ita cum fide perdiderant. Quas tamen Dei ancillas diuina omnes gratia, et in proposito constantes, et liberas ab ignominia [Note: 53] conseruauit. Inter haec natio Florentina, quae semper egregie se Catholicam praebuit, Consulesque ciuitatis vias omnes, quibus Posseuinum eriperent, inuestigabant, cum Montis Luelli (quod oppidum tribus ab Lugduno leucis in potestate tum Sabaudi Ducis erat) Praeses (Capitaneum vocabant) apparuit, sua sponte cognito hominis periculo ad eum liberandum profectus. Is, cum Proregi sigrufi casset, quo loco apud Ducem Emmanuelem Posseuinus esset: sique ei iniuria fieret, Ducem permoleste latutum, vt dimitteretur, expressit. Ergo populari vestitu Centurioni haeretico traditur abducendus. Aderant compacto et Florentini, qui exceptum ab Centurione longo flexu per montis accliue, dum infre quentiam captant, circum duxerunt. Domum tandem mercatoris ductus, ibidemque ea die haud frustra exacto (nam Florentini hominis, qui sedulam operam liberationi suae nauarat, totius vitae confessionem excepit) postridie per mediam vrbem, pluuia ad haereticos fallendos iuuante, transito Arari, qui leniter vrbem circumfluens, sub ipsa moenia in Rhodanum influit, ad alium mercatorem in domum [Note: 54] Rhodani impositam ripae traducitur. Hinc conducta a Montis Luelli Praeside cymba piscatoris habitu aduerso Rhodano auehitur insigni Deitutela seruatus. Nam haeretici ob conciones, et catechesim infesti ad omnes portas dicebantur homines, qui eum probe nossent, ne qua effugeret, collocasse. Quod si priore die, vt haeretici praeceperant animis, in priore illo domicilio mansisset, prorsus in eorum incidisset manus. Quippe Dux Vasconettus cum quinquaginta sclopetariis eo nocte iusequenti venit, vt vinctum pro arbitratu perderet, eo infensior, quod idem Vasconettus pro haereticis Angroniae Vallis arma tulerat, dum copiis Sabaudi Ducis Posseuinus pietatis armatura [Note: 55] muniendis et incitandis praeesset. Vbi primum in Sabaudia pedem posuit, et ab equitibus obuiam ad praesidium factis exceptus Posseuinus est; dum piscatorium exuit cultum, pariter ex animo quamdam constantiae quasi loricam, quae adhuc mire fortem inter tot pericula et securum praestiterat, detrahi sibi prope videnti sensit, tum pauore, cum causa desierat, subeunte. Nempe vt animaduerteret non sua nuper vittute tam fuisse constantem, sed ope diuina, [Note: 56 Res a Pesseuino Cherij gestae.] quae summis temporibus maxime adest. Inde sospes in subalpina reuersus Cherium ab Taurinorum Augusta tribus millibus procul, quam (vt diximus) arcem sibi errorum haeretici destinarant, sedem industriae suae delegit, vt faceret propugnaculum veritatis. Decem mensium concionibus et catechesi cum multa alia perfecit, tum florentem Sodalitatem instituit in Sanctissimi Sacramenti nomine legibus iis deuinctam, vt praeter hebdomadariam caelestis epuli instaurationem, publica supplicatione diuina hostia deferretur singulis mensibus ad vnum e quatuor praecipuis templis: et vbi in eo per mensem augustioribus feriis exposita publicae venerationi fuisset, ad alia deinceps in orbem deferretur. Quod cum animorum insigni ardore fieret, non modo id procul arcendae impietati munumentum erat, sed aliqua ex patte, quos in occupatis a
se terris haeretici fraudabant. debitos incoparabili Christi charitati honores resarciebat. Semper enim per haereses Catholica Ecclesia, et sapientia profecit et sanctitate: idque maxime quod Satan oppressam voluit, extulit caput et floruit.
[Note: 57 Augerius ab baereticis capitur.] Edmundus Augerius Quadragenario perfunctus curriculo, ad Turnonensis Collegij, cui praerat, inspiciendas res, Valentia redic. Sed breuis concessa mora est; Valentinis enim Catholicis opem summis precibus, quod haeretici insolentiores in dies euaderent, flagitantibus denegan dum quod in se esset, auxilij non putauit. Ergo celeriter reuersus more suo imperterritum se atque, prudenrem Ecclesiae custodem praebebat, cum dolo ab haerecis Valentia quoque occupatur. Praetor, qui Catholicus erar, Ordiuis S. Michaelliis, ex vna aedium suarum fenestra, ceruicibus fractis suspenditur. Non dissimili supplicio damnatur Edmundus. Statuitur in foro patibulum, ad idque rapitur, illico, nisi quae pro Catholica praedicauerat fide, recantaret, inserto in laqueum collo suspenden dus. Hîc vero Euangelicus praeco no modo non reuocat dicta; sed clara et constanti voce gratias Deo agit infinitas, qui eo se loci vocaret, vt sanctissimae religionis eastitatem non tautum voce, sed vita et sanguine contestari posset. Quae cum eo diceret spiriru ac sensu, vt passim Catholicis, atque haereticorum haud paucis exciret lacrymas, vnde speranda minime videbatur, inde salus affulsit. Pro comitate sua, ex cellentique ingento et doctrina (vti supra indicatum est) haereticorum multis carus erat Edmundus: ac velutise ipse libenter, vt eos ad pietatem conuerteret, dabat in amicitiam eorum, ita ilii vicissim ambitiose eius [Note: 58 Ab summo discrimine liberatur.] gratiam, vt ipsum peruerterent, venabantur. Ergo Ministrorum quidam haereticum Ducem adeunt, docentque quanti ingenij, quantae facultatis ille vir sit: quam se non inhumanum praebeat. Quantum accedere rebus Hugonottorum momentu queat, si is accedat. Disserat paulisper necem corporis, duntentent spsi, si possint, animum expugnare. Hoc consilio dilatum suspendium. Edmundus in custodiam ducitur, et Ministrorum caterua hinc minis, inde fallacibus officiis, adhaec captionibus et praestigiis armata conuolat: quorum ille et illecebrosa omnia et formidolosa, denique et captiosa tormenta non modo Catholici docturis virili constantia repulit, sed ipsos praeterea ita vanis exuie armis, implicuitque veris, vt qui capturi venerant, capti haererent: nec iamtanta in luce propositae veritatis nisi improbae virae, ac vitiatae mentis pertinaciam obtincrent. Itaque Duci renunciant perstare cum quidem in sententia, sed tamen non videri occiden dum, quod spes sit fore, vt veluti S: Pauius, ita Edmundus nullo suadente hominum persese resipiscat. Ille interim pia Catholici hominis industria opportunum equum, et euadendi viam nactus, spes et manus impiorum elusit: seque et Christi praecepto, et Apostolico excmplo ad noua certamina reseruauit. Dum ita elabitur Edmundus, Turnonenses quoque [Note: 59 Turnonense Collegium haeretici exturbant.] Socios sub alarum suarum vmbra indulgens cura Dei protexit. Lugduno Valentiaque capta, Rbodanum se quentes Hugonotti furorem suum ad Turnonem quoque admouent. Principi denunciant, aboleat Missam Iesuitas eiiciat: vrbem arcemque pro Hugonotris habeat. si cunctetur, ignem, ferrum, vastitatem omnium rerum expecter. Iustus Turnonius Princeps. et veteris religionis tenax, et Socictaci optime cupiens, confestim, quia Edmundus Rector Valentiae ab haereticis tenebatur, Prorectorem Collegij accersit: quidque ad eam dsnun ciationem respondendum, quid agendum sit rogitat. Annibal [Note: 60] Codrettus, qui locum Rectoris obtinebat, responder, ea dere, quoniam adeo grauis sit, si Principi videatur, cum reliquis collegis libenter consultaturum. Id cum Principi placuisset, Patres respon derunt paratos se pro fide Catholica mori: nec relicturos in supremo belli periculo Catholicos, quos ex colendos tuendosque pacis tempore suscepissent. Laudauit Princeps eorum constantiam sidemque: verum per Dei amorem videre etiam atque etiam iussit, num expediret parcere in praesens vitae, quam reipubl. Deuouissent, et qua tantum tempora indigerent, nec haereticorum furorem perrinaci mora extimulare, vt sanguinarij auanque homines, siue per odium, siue per simulationem odij Iesuitarum omnia caedibus et rapinis foedarent, dum ipsi Patres nec sibi, nec aliis manendo posent opem vllam afferre. Haec famulis Christi recte cum dici viderentur, respondent, morrem sibi pro asserenda religione, tutandoque populo optatissimam: consilium nequaquam esse Turnoni vllam in partem incommodare, sed solum qua re cun que possent prodesse, et calamitatem auertere. Si ipse ad id pertinere arb itretur eorum secessum, itaque iubeat, testatos se ea dumtaxat proficisci gratia, continuo capturos iter. Denique eadem hora quaterni viis diuersis proficiscuntur. [Note: 61 Natalis in Galliam aduentus.] Billomum eo ipso die Hieronymus Natalis Visitator, ex Hispaniacum eadem summa potestate transgressus ad visenda Collegia Galliae, ex periculis plurimis mirabiliter sospes aduenit.
Res in Hispania ad hunc modum transegerat. Initio [Note: 62 Res in Hispania quomodo ordinarit.] anni cum Senatus regius quiesceret, et Rodericus Gomius confirmaret Natale, vti regni Toletani spectarat Collegia, ita Veteris Castellae posse raptim visere: iusso Araozio Burgis praesto esse, vt Collegiorum inspectis rebus, de statuprouinciarum ordinando ibi ageretur; i???sque ordinatis in Galliam inde ipic contenderet, Segouiam venit Nonis Ianuarij. Archipresbyter Solierius nulla [Note: 63 Segouiensis Collegij status.] apposita conditione sex aureorum millibus dono promillis, Segouiam Socios aduocarat: dein cogitarat instruere suis omnibus partibus, et omnino explere Collegium: palamque pro fundatore ab omnibus habebatur, cum tamen nihil effecisser, nec promissam dono pecuniam dedisset. Cum eo Natalis, vt rem conficeret, sermone instituto, vbi vidit iam multas, quae difficulter praestari possent, conditiones exigi, re cum Deo, cumque Patribus inultum expensa, bene sperare domesticos iubet, et coepta continuare Segouiae, vitam ele emosynis, vti adhuc fecerant, toletantes: nihil desuturum si suo ipsi muneri non deessent: commodum quoque fundatorem in tempore a Deo prouisum iri. Ita Socios consolatus, donationem Archipresbytero omnem remisit. Quod in negotiis, quaerecta mente, Deique inuocato ductu geruntur, vsu venit, vt semper quidem optime
cadant, ac saepe etiam felix euentus in aperto sit; id in praesentia videre licuit. Occasionc redituum xenodochij, de quibus Collegio addicendis supra actum demoustraui, quanquam res effectu caruit; tamen vehemens non Segouiae modo, sed in regia quoque multorum animos occuparat oninio, non plane expertem cupiditatis Socienrtem esse. Nunc vero vulgata fama sexcenorum (tot enim Solierius destinabat) aureorum nummûm vectigal annuum repudiatum, ita Segouiae circaque propinquas per vrbes, et in regia ipsa res bonis animis accepta est, vt videretur immissa diuinitus opportunitas grassanti prius rumori abolendo. At Segouienses, qui paulo ante, quod vel suppeditare Archipresbyterum quidquid dies postularet, vel certe ad eum pertinere arbitrarentur, quamuis rogati nihil admodum conferebant: iam fundatoris vmbra sublata, sponte sua necessitatibus occurrebant. Itaque ciuitate et communiter et priuatim iuuante, hoc ipso anno emptum est domicilium, vbi Collegium postea mansit: concinnataque sacra aede, in eam octauo Idus Decembris Sanctissimum Christi Corpus illatum. Natalis Segouia Abulam, inde Salmanticam venit: vbi Hieronymum Montis Regij Comitem nactus, egit cum eo quoque, vt suum Collegium quibusdam conditionibus liberaret, ostendens neque Societati, neque iis, qui cum illa rem contrahunt, expedire conditiones apponi ab Ordinis [Note: 64 Alienae ab instituto conditiones nec iniungenti, nec suscipienti conueniunt.] instituto alienas. Nam Societati optimum haud dubie esse non degenerare ab legibus suis. Qui vero Collegia instituunt, iis sane curandum, vt permanenria, maximeque diuturna eorum acta sint. Atqui, quae discrepant ab Societatis moribus, facile olim Praepositum quempiam, Generalem emend daturum, vel dirempturum rem omnem. Cumque obiiceret Comes, se verecundia parentis sui, qui earum conditionum partem addiderat, prohiberi, ne quid mutaret; respondit Natalis gratum fore honestumque parenti, si ab se gesuta meliora filius et perpetua raceret. Denique cum parum proficeret, re ad Prouincialem reiecta, Methymnam Campi pergit. Vix eo venerat, cum a Roderico Gomio litteras accipit, quibus per Deum obtestabatur, vt festinaret; compendio rem expediret: iam commoueri Senatum cognito ipsum adhuc haerere in Hispania, quem dudum excessisse crediderat. Eodem tempore ex Araozio et Antonio Corduba cognoscit Araozium valetudine teneri, quo minus Burgis, vti conuenerat, praesto esset. Quibus rebus Natalis cognitis raptim Vallisoletano quoque Collegio inspecto, pridie Idus Februarias Complutum redit, ad Montem frigidi fontisprae magnitudine niuium periculo ingenti perfunctus. Hîc Castellaeprouinciae in Toletanam et Castellanam, quam pridem instituerat, diuisionem, et Prouincialem Toletanae Ioannem Valderauanum, Castellanae Ioannem Suarium pridic inter Professos adscriptum, et Commissarinum loco Francisci Borgiae Araozium promulgauit. Sua cuique nonita non in vniuersum modo, sed ad singula etiam negotia dedit: explicauit quoque ad tollenda, quoad fieri posset, semina querelarum, quid potestatis Araozio futurum esset, suo Prouin cialibus iure in totum relicto. Qua in lubrica et ancipiti re ipse quidem Natalis potuit, quod omnibus probaretur, inuenire temperamentum. Lainius enim, qui procurationem eam penitus extinctam cupiebat, tametsi multum detractum erat; tamen plus Commissario potestatis relictum, quam oporteret, postea iudicauit.
His peractis, et auctoritate Araozio apud Socios omni ope conciliata, Caesaraugustam Natalis iter intendit: vnde octauo Idus Aprilis rebus Collegij eius compositis transcendit in Galliam. Apamias cogitanti nunciatur omnes, qui ibi de Societate erant, pariterque alios Religiosos ab haereticis vrbe potitis eiectos: quare Tolosam perrexit. Hîc Apamienses Socios, quos propter Euangelium extorres in monasterio sanctae Mariae Deauratae, vt vocant, inuenit, consolatur, et pro tempore consiliis regit et iustruit. Pelletarius a Cardinali Armeniaco euocatus Ruthenis agebat. Eo Natalis iit, vt de Collegio Ruthenis extruendo, quod Cardinalis moliebatur. cognosceret. Ad oppidum Rebastenum in via ab [Note: 66 Natalis pericula in Gallia.] Tolosa Ruthenas ipse, et Ximenius, et Bertrannus, quem cupientem in Societatem excipi Caesaraugusta duxerat, intereipiuntur ab haereticis. Periculum fuit summum: vexatio maxima: interrogationibus plurimis, minis, contumeliis, carcere [Note: 67] exagitati, sine noxa demum mittuntur. Cum Cardinali ex sententia actum de condendo Collegio. Caeterum, quoniam Lainius nondum ex Gallia abierat, ei peractio reseruata. Ruthenis cum abiissent, tres haeretici viatores comites aggregantur. Haud placebat Patribus comitatus: nec aliunde in tanta rerum perturbatione metu vacabant: tamen, quod Catholicorum insigne esset, nihil dissimularunt vnquam, neque intermilerunt. Gestabant palam rosaria, et iis in tempore ad precandum propalam vtebantur. Clare inuocabant Sanctorum opem: quodque haereticos vrebat maxime, in oculis oranium adorabant cruces. Ad biuium perucetos, vnde seu Turnonem, seu Billomum ae que licebat petere, aliquamdiu incertos consultatio vtram arriperent viam, sustinuit: tandemque haud dubio Angeli boni instinctu, omisso Turnone, Billomaeam viam nisistunt. Latuit tum eos diuina in ea re clementia, quam, mox vbi attigere Billomum, audientes eo ipso tempore Turnonem captum, vt ipsi, eo si pergerent, in laqueos omnino se induereut, gratis [Note: 68 Billomaei Collegij status.] animis cognouerunt. Erat tum Billoini Paschasius vehementer solicitus, tum quia Billomum ipsum circumstre pebant haeretici, tum quia quid Turnonensibus factum esset Sociis, ignorabat. Eo Natalis adnentus perse plurimum optatus, in tanta perturbatione rerum in cundior accidit. Naralis vicissim innocentissimi senis plurimum laetatus conspectu est. Verum non sinebat sincero frui gaudio incertus Turnonensium exitus; cum biduo aliqui palantes veniunt; dein alij atque alij, vt iam nemo desideraretur praeter Edmun dum: sed et is ad cumulan dum gaudium e carcere et paribulo, vti supra est demonstratum, elapsus repente incolumis, et praeclara fidei confessione honestatus apparet. Post mutuam gratulationem, iueundameque diuinae prouidentia pignorum,
quae quisque expertus, per quae et seruatus erat, commemorationem, Natalis rebus Collegij Billomaei, et ibidem Turnonensis, quando rotum aderat, quantum ferebattempus, compositis, vna cum Ximenio, qui Lugdunum tametsi ab haereticis occupatum, ad certam pecuniam recipiendam missus, tutante sancta obedientia, redierat saluus; cumque Bertranno et Paschasio Lutetiam versus, vbi Lainius expectabat, discedit. Adducebat etiam Turnonensium aliquot Sociorum, quod cognouerat ex Paschasio Lainium cupere gymnasium primo quoque tempore Parisiis institui, existimantem nonnihil habiturum momenti illo rerum in turbine ad rei Catholicae firmamentum. Sed tantus circumuolitabat vndique haereticorum terror, vt ne copiolas illas Christi in periculum daret, Billomum remittendas putarit: ipsi quatuor, quibus cessare minus integrum erat, non vsitata ac regia via, sed ad dexteram diuertentes per Burgundiam iter fecerunt. Vrbes, castella, pagi, omnia erant in armis, insessae viae, sublati pontes, custodiae ad portas, pericula toto itinere multiplicia et magna. Billomaei Patres, postquam tenere eos nequierant, cum pleni lacrymarum quasi ad certam calamitatem properantes dimisissent, non supplicibus modo ad Deum votis prosequebantur; sed etiam anxij, quam prospere via [Note: 69 Stephanus Mirabellus ab haereticis capitur.] procederet, submiserunt Stephanum Mirabellum vnum ex Turnonensibus Magistris, qui Lainium saltem certiotem faceret, eos iter ingressos. Is ab haereticis interceptus, graui ferri pondere ad pedes adiecto, in vincula coniicitur. Ad quindecim dies cum ita vinctum habuissent, non soluerunt modo, sed ad mensam quoque familiariter adhibere coeperunt. Cumque ille statis diebus, ab Ecclesia Romana vetitis abstineret cibariis, nihil, nisi leuiter irridebant. Nam sunt in omni genere varierates morum et gradus: et inter bonos minus boni, et intermalos placidius mali: neque latronum par omnium immanitas est. Denique ferme post, mensem qua victi constantia serui Dei, qua modestia et prudenti consuetudine deliniti, tutum in Catholicorum castra deducendum curarunt. Itais, qui periculi alieni nuncius mittebatur, periclitatus est. Natalis cum Paschasio et sociis Lutetiam omnis expertes iniuriae contigere.
[Note: 70 Lainij Tridentum Lutetia iter.] Iam dudum Pontifex Maximus Lainio mandarat, vt ad Concilium se Tridentinum conferret: verum is, cum propediem Natalem adfuturum cognouisset, vt coram quae in rem Socictatis essent, conferret, eius opperiebatur aduentum. Ergo vbi primum adfuit, Ruthenensi et Tolosano Collegiis receptis, nouaque domo ad Collegium Parisiis dignum eius celebritate vrbis instituendum designata, quinto Idus Iunias in Belgium discessit, quod id minus ab haereticis infestum erat iter futurum: praeclara suae sanctitatis vestigia, magnum doctrinae, magnum prudentiae nomen, plurima ad rem Christianam tuendam recte instituta, cum ingenti desiderio sui relin quens in Celtis. Patiter Natalis abiit: quo Tornaci relicto, Bruxellas Lainius Societatis res Cardinali Granuelano Viglioque Praesidi commendaturus perrexit. Ii cum diecrent tandem se factorum testimonio coactos fateri Societatem Dei plane opus esse, prolixe operam suam despondere. Praecrat Belgio pro Philippo Rege fratre suo Margarita Austriaca Dux Parmensis. Ea plurimum gauisa Lainij conspectu l est, quod olim Romae frequentare con cionantem, et apud eum dem per homolo gesim noxas poner, vbi Beatum Ignatium inualetudo distineret, [Note: 71 Cameracense Collegium promittitur.] consueuisset. Hîc Cameracensi Episcopo t multum roganti, asseuerantique sine adiutorio Societatis Episcopatum se recte administrare non posse, promittendum Collegium fuit. Inde Lainius totius negotij tractatione ad Natalem (quod ferme in rebus omnibus faciebat) reiecta, [Note: 72 et Antuerpiense.] Antuerpiam contendit, quod Lusitani primum, qui nobili eo in emporio negotiabantur, dein Hispani caeteri magno pere sacerdotum pae e suis nationibus postularant, quos animarum rectores suanim, et e suggestu cohortarores haberent: promisitque eos Lainius in Collegij sementem proximo Domini Aduentu missurum. Louanium inde profectus singulari honore et humanitate ab praecipuis Theologorum excipicur: nec prohiberi potuit, quin digredientem vnius diei iter prosequerentur. Hos aliosque ad vr, gendam Societatis in prouinciarum iura susceptionem vbi Natalis aduenisset, valde animatos reliquit. Porro quae obuiis in vrbibus expertus sit Procerum ac populi studia, ne longum fiat, paetermissis, id modo semel dixerim, quod [Note: 73 Benignitus obuiarum ciuitatem erga Lainium.] Ioannes Polancus scriptum reliquit: Quemadmodum quosdam inhumanitas interdum hospirum fugat, ita inter causas maturandi discessus Lainio nimis effusam hospitum benignitatem fuisse. Quod cum officiis erga cum permulti vbique inuitando, domum vocando, aliterque certarent, mosque geri omnibus nequaquam posset; ne quis quem praelatum sibi doleret, ab omnibus se properato abitu libetabat. Collegia item passim, vbi non adessent, postulabantur: de qua re, vri saepe ante per litteras, coram multa egit Leo diensis Episcopus. Coloniae Agrippinae, quo tertio Kalendas Iulias ventum est, tum Socios Collegij comnsuniter ac viritim sanctis colloquiis, tum Carthusianos Patres id summe rogantes Latina concione mirifice recreauit. Sed arduum cogitatu, ne dum dictu est, quantum mox Treuiris in eum humanitatis Antistes exprompserit. Ita agebat nobilissimus Princeps, ea caritate atque obseruantia, vt veluti oblitus amplitudinem suam. Perinde vt vnus de grege nostro aduersus Praepositum Patremque se ferret: palam etiam confirmans hanc disciplinae formam vsque eo sibi probari, vt, si alligatus vocatione sua non esset, ab hac minime alienum fore se crederet. Haud ab similem prae se benignitatem tulit Antistes Moguntinus. Vtrum que Lainius, quod apud omnes, in quos incidisset, sacros Praesules magnopere curae habebat, vt ad Concilium irent, vehementer hortatus est. Sed illi (id quod ernt) pericula ditionum suarum proprer confines haereticos, causati; aiebant tamen, si Pontifex mandaret, [Note: 74] omnia obsequio postlaturos. Augustam vbi venit, tantum Canisij, qui Oenipontanires Collegij componebat, desiderium inuenit apud Catholicos
vt precibus eorum victus, continuo Augustan reuerti iusserit. Cum Fuggeris de Collegio ibidem aedificando, quod postea singulari benignitate fecerunt, locutus est. Vrsula Marci Fuggeri vxor, ea, quam supra memoraui ad sancta Ecclesiae gremium Canisij concionibus reuocatam, iamque Christians sanctitatis forma habebatur; dolo haud malo vsa est, quo benignitatis suae participe faceret. Cum multa offerret, eaque Pater repudiaret omnia, quod Pontifex Maximus quidquid vsui foret, praeberet, saltem rogauit sacra quaedam linteola (corporalia vocamus) ne aspernaretur. Haec tandem, vt pietati eius aliquid indulgeret, accepturum se cum respondisset, Vrsula protinus mittit inclusa in arculam; qua aperta inuenitur corporalium tegmen phrygio pictum opere aureis argenteisque distinctum laminis, cum Deiparae eleganti effigie in vmbilico vnionibus ac gemmis illuminata. Id vbi vidit Pater, negat se accepturum. At pia femina vna cum sacris sudariolis, et tegmen acceprum esse contendens, vetuit ad se referri. Itaque missum est Romam piae eius liberalitatis monumentum: et Lainium Augusta digressum postero die Ingolstadium excepit. Vbi praeter caetera summouendum ab Academia publica Doctorem, qui haeresim proseminabat, curauit. Ingolstadio Monachium vnius et dimidij diei itinere perlatus ingentem voluptatem ex Theodorici Canisij virtute, ac totius Collegij disciplina, religiosaque compositione (vt ad Rectorum mores facile parentium vita formatur) percepit. Inde Oeniponto transiens, Tridentum tandem iam diu expectatus, et obuiam etiam misso nuncio festinare iussus, Idibus Sextilibus insigni omnium gtatulatione ingreditur: duobusque e Socictate Theologis Ioanni Couillonio, et Alfonso Salmeroni, quorum ille Bauari Ducis, hic Summi Pontificis missu aderat, conducta in domo coniungitur. [Note: 75 Canisius ad Concilium vocatus.] Fuerat ibidem duos circiter menses Canisius quoque, ac sententiam suam inter Theologos aliquoties magna cum appropbatione dixerat, et alia multa curarat. Quippe cum haud facile alius crederetur de Germaniae rebus Concilij Patres, quam Canisius, propter diutinum earum vsum posse melius edocere, quemadmodum Cardinalis Varmiensis Romam ad Augustanum scripsit: atque ex altera parte nullo modo Germania eo spolianda praesidio id temporis videretur; ea medio critas probata erat, vt is tantisper dumtaxat, dum res Gennaniae postularent, Tridenti subsisteret. Itaque cum Maio ferme ac Iunio ibi fuisset, propere ad custodiam suam recsserat, cum Tridenti non modo ad rem communem, [Note: 76 Cardinali Hosio valetudinem restituit.] sed etiam ad priuatam Cardinalis Hosij salutem eius aduentus contulisset. Qui cum aeget ita decumberet, vt iam se ad obitum serio compararet, statim vt Canisius adfuit, morbus abscessit. Id quod et mirabatur, et precibus sanctitatique Canisij Cardinalis acceptum palam praedicans [Note: 77 Quilocus sedendi Lainio datus in Concilio.] referebat. Iam Lainio ad publicum conuentum vocato, quod Praepositus Religiosi Ordinis esset rite ab Sede Apostolica confirmati, et Societas religio Clericorum esset; rituum Magister in Generalium subselliis proximum ei post Canonicorum Regularium Generalem sedendi locum assignat. Cumque reluctaretur, libenterque cessurum iuri suo, ac postremum Generalium, ne quem forte offenderet, sessurum diceret; Legati dixerunt, nequaquam ad ipsum pertinere, quem locum mallet deligere, sed ad se, qui tueri dignitatem Ordinum, vetustosque Ecclesiae mores deberent: planumque esse Presbyterorum Ordinem Monachorum Ordinibus praeferri solitum. Itaque modeste obteraperaret. Id vbi viderunt Fratrum ac Monachorum Praepositi, quod Societas eo tempore Religiosarum familiarum nouissima esset, suarum quisque partium existimarunt familiae sibi commissae tueri locum: diserteque passuros negant, rem maioris, quam in speciem videatur, ponderis ita repente decidi, et in Occumenico Concilio praerogatiuae eius possessionem occupari. Cardinales Legati ob eam difficultatem iubent Lainium vnum aut alterum diem abstinere a conuentu, quoad cum Religiosorum Antistitibus quid ferret decori ratio, conueniret. Apparebat non mediocrem imminere perturbationem si pergerent Legati destinatam Lainio sedem tribuere: et iam interminantium voces audiebantur, se domum protinus ab ituros. Quippe vt Religiosis priuatim de loco potius inferiore Christi monitu, quam de superiore certandum est; ita Magistratus, quibus non modo disciplinae cuiusque coetus, sed et proprij iuris, et ornamentorum omnium demandata custodia est, pro eorum tutela non segniter excubare decet: cum praesertim, vt sunt humani casus incerti incidere possint tempora, in quibus ex re alioqui perleui pendeat summa grauissimarum. [Note: 78] At Lainius ea videns certamina, re domi consultata, de communi Sociorum sententia Legatos per Deum immortalem orat, modo testatum sit Societatem esse Clericorum e genere, imum sibi locum, ne qua rerum communium tractationi afferatur mora, concedant. Nullam fieri Religiosae familiae, nullam sacerdotali dignitati iniuriam, si pro pacis et caritatis bono volens ac prudens iure decedat suo. Laudauerunt omnes hanc animi aequitatem: dixeruntque facere cum pro cognita sua modestia, bonique publici perpetua cura: tum ad litem dirimendam ita rem temperarunt, vt ipse extraordinario loco in subselliis Episcoporum sederet, verum sententiam postremus Generalium diceret. Visus est vniuersus ille vencrabilium Patrum senatus id temperamenti probare: nihilo tamen secius, dissipantibus iis, qui postea Lainij auctoritatem ac sententiarum pondus obstare suis conatibusdo luere, in multas prouincias, et nominatim ad Caesarem et Ducem Bauarum infestus manauit rumor, tanquam se ille Praesulibus inuitis in locum sibi non debitum intrusisset. Quam falsam et vero etiam perniciosam fabulam Concilij Praesides extinguendam rati, diploma, quod infra [Note: 79 Cardinalium Concilij Praesidum de Lainij modestia testimonill.] scriptum est, ediderunt: Nos Hercules Gonzaga titulo S. Mariae Nouae, de Mantua; Hierony mus, titulo S. Susannae, Seripandus, Stanissaus titulo S. Pancratij, Varmiensis; et Ludouicus titulo S. Cyriaci in Thermis, Simonetta vulgariter nuncupari, sanictae Roman Ecclesiae Presbyteri Cardinales, sacri Occumenici et generalis Concilij, Tridentini Praesidentes, et Apostolici de latere,
Legati intelleximus non sine animi nostri molestia variis in locis et prouinciis vano sane et iniusto rumore iactari, quod Reuerendus Pater Magister Iacobus Lainez Praepositus Generalis Societatis Iesu renitentibus et inuitis Praelatis ad sententiam inter eos dicendam se ingesserit: ac aliarum Religionum Monasticarum Generales praecedere sit conatus. Cum autem nostrarum sit partium, qui huic sacrosancto Oecumenico Concilio nomine Sedis Apostolicae praesumus, et moderari ea, quae in illo geruntur; et de personis in eo sententiam dicturis, deque ordine ipsarum legitimo cognoscere; et, cum opus est, attestari, omnibus et singulis Christi fidelibus fidem faciendam censuimus, prout per praesentes facimus, quod praedictus Pater Praepositus Generalis Societatis Icsu nullis Praelatis contradi centibus, sed potius cooptantibus, et Sanctissimo Domino nostro id ipsum iubente, iuxta consuetudinem iam pridem in Ecclelia Dei receptam (qua Generales Religionum cum suffragio definitiuo ad Concilia ad mitti solent) et ipse vt Praepositus Generalis approbatae Religionis a nobis est admissus. Cum autem huius Societatis Religiosum institutum Presbyterorum, et non Monachorum sit, et de iure Presbyteris et Monachis sua in Coneiliis loca assignari soleant a nostro cerimoniarum Magistro; dubitatio ex orta est, quo in loco Pater Praepositus praefatus, esset constituendus, num vt Presbyter ante Monachos, an vt posterius institutae et approbatae Religionis caput post antiquarum Religionum capita sedere, et dicere suam sententiam deberet. Licet autem Praepositus dictae Societatis, Presbyterorum et non Monachorum esse suum institutum affirmaret, et constare vellet: quod ad dicendi ac sedendi locum attinet, modestiae et pacis studio postremum inter Generales se velle declarauit: et re ipsa postremum postulauit. Nos vero cum ex aliis Conciliis exemplum non haberemus, quippe cum post vltimum Lareranense haec Religio Presbyterorum, quae iam latissime per Christianorum et Gentium etiam prouincias (Deo quod coepit opus promouente) cum maximo animarum fructu patet, instituta in Ecclesia Dei, et approbata per Sedem Apostolicam fuerit; nihil de loco legitimo statuentes, extraordinarium locum eidem Praeposito, et a Monasticarum Religionum Generalibus seiunctum, vt sine Presbyterorum praeiudicio suara sententiam post alios Generales diceret, assignari iussimus. Quo in loco ipse Reuerendus Prae, positus ab eo die, quo in generali congregatione primum admussus est, scilicet die vigesimapri mamensis Augusti praeteriti semper omni animi mode stia ac quiete sedit, ac sententiam dixit. In quorum omnium fidem praesentes manu nostra, propria subscripsimus, et antiquioris nostri sigilli impressione communiri fecimus. Datum Tridenti, die prima Nouembris, M.D.LXIII.
[Note: 80 Quam extraordinarius honos Lainio habitus in dicenda sententia.] Iam vero vbi Tridentum Lainius attigit, ante omnia placuit de sacrificio Missae, de quo diu multumque disputatum fuerat, disserentem audire. In pomeridiano conuentu diei septimi ante Kalendas Septeinbris iussus est dicere: verum eo die, cum alij quidam verba fecissent, quo commodius ille, perque otium audiretur, in diem posterum dictione dilata, totum matutini conuentus ad dicendum ei vni tempus attribuunt. Nemo erat, quem non audiendi hominis mira cupido teneret: hos, qui vel Romae alibique concionantem, velin eodem Concilio Pauli Iuliique temporibus disputantem audierant, quod norant, quid dicendo posset; illos vt experimento suo sententiam ferrent, verene tandem in angusto illo pectore tamtum litterarum esset reconditum, tantum eloquentiae, quantum adeo magnifice fama celebraret. Memorabantur quae modo egisset in Gallia, quam conitanter ac sapienter haereticorum retudisset audaciam: postremo destinatum illi praeter consuetudinem ad dicendum spatium expectationem omnium erexit. Itaque postero die, quanta raro frequenria Concilium fit, nullus e Cardinalibus Legatis, nullus e Principum oratoribus, nullus omnino ex Episcopis aliisque Praesuribus desideratus est. [Note: 81] Lainius eloco sibi constituto dicere exorditur; sed cum paulo remotior ab Legatis esset, hi, quo clarius exaudirent, ad se accersitum, apud le locant. Verum inde quam ab Legatis commode, tam difficile ab imis Episcoporum audiebatur qui, cum aures ipsi quoque sitientes haberent, nec viam promptiorem vllam, qua desiderium earum explerent, dispicerent, suis relictis sedibus accedere propius coeperunt. Iamque alij super alios, plurimi commouebant se, et magna subselliorum remoriorum pars vacua relinquebatur. Tum demum Legati afferri suggestum iubent; interque se et Episcopos collocari, ex eoque [Note: 82] fari Lainium. Dum haec fiunt: dum ita interrumpitur dictio. Tantoque motu ad audiendum certatur: dum a viatoribus fertur statuiturque suggestum; noti Lainij amicique animo trepidabant, verentes, vt parem expectationi exitum res sortiretur. Ex aliis hae voces passim audiebantur, fieri non potest, vt hic fauori, quem habet, expectationique, quae de eo est, respondeat. At ille conscenso suggesto, diumoque affsante spiritu ita sensim ingressus in causam est: tam clare facileque res ab ditissimas enucleare; nubes ex opinionum varietate auditarum obortas disiicere; resque, quas ingenij humani acies vix consequitur, quasi ante oculos ponere coepit; vt, cum duas ipsas horas, ac dimidiam perpetua oratione dixisset, henesti ssimus ille exflore et apice gentis humanae consessus prope attonitus haeserit: omnes profiterentur et fauorem auditorum, et expectationem longo interuallo superatam. Quem adeo felicem successum Polancus ac caeteri Patres, non Lainij modo facultati, sed communibus Societatis precibus tribuebant. Hominis fortasse magnam partem modestiae submissionique debetur; cum adeo solenne Numinisit, vt se quisque maxime effert, demittere; vt demittit, efferre. Haud dissimili frequenria et approbatione deinceps saepius in conuentu Praesulum sententiam dixit, et concionatus in templo est. Verum in dicenda sententia cum alias semper constantiam, rectamque suam mentem, tum bis [Note: 83] potissimum palam fecit. Caesar et Bauarus Princeps vsum calicis postulabant popularibus suis permitti. Lainius id sentiens rei Christianae omnino
[Note: Verba Lainij praeclara. Cum dissidio sententiarum posse obtineri concordiam voluntatum.] nino perniciosum, acerrime contra disseruit, hoc prudentissimo vsus exordio: Libenter plane Illustrissimi ac Reuerendissimi Domini, et Patres, sanctissimi, ego postremus dico, tum quia sic mihi plus est spatij ad meditandum, quod supectam arduis rebus afferre debeam; tum quia etiam audiens tot optimos et sapientissimos Patres, qui ante me dicunt, multa ab eis disco, quibus mens mea, et controuersia illustratur. Atque in praesentiquaestione ex ijs, quae quisque sapientissime contulit, duo piaecipue collegi: ex vna parte summamtot doctissimorum Patrum inter se consensionem, ex altera dissensionem pariter summam. Consensio fuit in voluntate; quod propositum in hac deliberatione ac destinatum omnibus idem est; Deo scilicet optimo maximo placere; populis, quorum causa tractatur, consulere: pijs votis Inuictissimi ac religiosissimi Imperatoris, et Illustrissimi Ducis Bauariae