NB: Greek words may not display properly on your browser (Sgreek Greek font installation required; see http://www.silvermnt.com/fonts.htm).

HISTORIAE SOCIETATIS IESV LIBER QVINTVS

[Note: 1 Prouinciales noui.] INITIO anni, Prouincialium veterum peracto triennio, noui iam ante designati munus inierunt, in Castellanâ prouinciâ Aegidius Consaluius, in Toletanâ Emmanuel Lopius, in Aragoniâ Antonius Cordesius, in Boeticâ Ioannes Cannas, in Siciliâ Ioannes Montoia, qui eam Prouinciam recognouerat Visitator: cum Paulus Achilles, qui Prouincialis designatus erat, serio id munus conscientiâ, vt aiebat, imparis facultatis, sed pariter [Note: 2 Canisius contra Centuriatores scribit.] modestiae studio recusasset. Superiori Germaniae Paulus Hoffaeus ordinariâ potestate traditus, qui iam plus anno Canisij vices obibat, vt is confutandis Haereticorum Centurijs, quod Pontifex ipse nominatim opus iniunxerat, totus vacaret. [Note: 3 Visitatores.] De ceterarum prouinciarum Praepositis nihil mutatum. In Longobardiam Petrus Ribadeneria Visitator missus: in Galliam Euerardus Mercurianus, qui Aquitaniam simul, et Franciam inspectaret. Namque Natalis per tumultus bellicos, quodque Romam properare iubebatur, non nisi leuiter Gallicarum Prouinciarum res cognouerat: quae tamen haud modicam poscebant curam, praesertim Aquitania, cum Praepositus Augerius iam diu publicae pietatis causâ peregrinaretur. Boeticam quoque, cum haud totam visendi Bustamantio fuisset copia; [Note: 4 Borgiae cura in Societate inspectanda.] Ioannes Suarius peruisit. Quippe Borgia domicilium nullum, ne dum Prouinciam, volebat reliquum fieri, quod non et ordinarij Prouinciarum Curatores, et certi ab se extra ordinem legati Spectatores adirent, ex quibus ipse diligenter de statu rerum edoceretur. Et quoniam adhortari singulos, atque instituere coram ipse pro voto nequibat; id epistolâ, traditum ab Apostolis, alijsque sanctis viris, ac proprie a Sancto Patre Ignatio morem sequutus, praestitit. Cuius sententia ex autographo hispauo est talis.

[Note: 5 Eius epistola pastoralis.] Vehementer, inquit, Procuracorum Patrum aduentu laetatus in Domino sum, recognoscens quam benigne conseruat Diuina Maiestas, augetque suae huius vineae [Note: 6 Benignitas Dei erga Societatem.] fructum. Quae, quamuis nouella, extendit iam palmites suos vsque ad mare: quoque latius propagatur; eo manifestius fit grano sinapis Euangelico similem esse, quando tam paruâ ex origine iam tanta succreuit arbor per Domini opem: qui respicit famulos suos ita clementer, non modo, vt quaecumque faciunt, prosperentur; sed et successus longe spem, quam initia pollicebantur, exuperet: et nostra saepe nobis incogitantia salutaris magistra fiat, et insectationes grauissimae proficiant in alimenta virtutum. Itaque gratias sine intermissione agentes, et laudis hostiam immolantes summae bonitati, tum quod vineam talem hoc tempore, atque ad huiusmodi fructus conseuit, tum quod nouis eam rigare donis non intermittit, incrementi magnitudine misericordiae in eâ conserendâ, atque rigandâ liberalitatem testante, precemur, vt sit splendor Domini Dei nostri [Note: 7 Vigilantia necefsaria.] super nos, et opera manuum nostrarum ipse dirigat. Verum, quia fere ita euenit, vt zizania cum tritico simul existant; verendumque est, ne quanto est laetior bonae segetis vigor, tanto acrius inuidos inimici hominis vrat oculos, et ad nocendum improbitatem extimulet; eoque magis nos vigilemus necesse est, ne teterrimo seminatori, qui nunquam consopitur, ad bonas fruges, agrumque perdendum aditus vnquam pateat; visum est mihi nonnulla, pro mei numeris, et caritatis officio, admonere, ne sceleris arguar, si tacuero. Nam vt in praesens adeo necessaria non sint; forsitan et haec olim iuuabit meminisse. Caelestia quidem dona ita recipi conuenit, vt quanto sunt illa maiora; maior tanto sit metus, ne inueniamur ingrati. Beatus homo, qui semper est pauidus. Ad haec iacula praeuisa

[Note: 8 Nouitij quomodo deligendi.] minus feriunt. Primum itaque illud sit, vt in communicanda Societate constitutionum mens, ac spiritus conseruetur. Nam si hac in re diuersa ab Instituto nostro habuerit locum opinio; ea euertendae familiae porta erit. Fac enim doctrinae hominum tantum, et naturae ornamenta spectentur, parum habitâ ratione vocationis, ac spiritus; tempus erit, cum multum literarum habeamus, pietatis nihil. Inde ambitio, inde superbia immigrabunt: nec erit, vnde coerceantur. Eodem modo si pecunia petitori, genusue suffragetur; erit post paulo Societas pecuniae diues, inops virtutum. Scribatur ergo praeceptum hoc in capite libri, ne quando, quod ratio praeuidet, doceat vsus. Atque vtinam ipso quoque experimento nunquam didicissemus. Iam vero, quos re verâ Deus vocet, vbi susceperimus, [Note: 9 Quomodofor mandi.] eorum necesse est vocationem fouere: et tanquam probas, verasque stirpes in terrâ defodere sanctae humilitatis, ac domus probationis disciplinâ excolere. [Note: 10 Ex bono nouitio scholasticus bonus.] Siquidem ex bono nouitio fit scholasticus bonus. Huius curae neglectu idem euenit, quod in aedificijs si careant fundamento: quibus collabentibus, perit impensa: neque iam pecunia, neque domus superest. Festinata nouitiorum productio perniciem ingentem habet, quam et processus temporis in dies maiorem aperit. Cui rei si nos indormiamus; haud dormitabit zizaniorum sator. Et sane quis non recte positum credat, quod formando Dominicae vineae cultori tempus impenditur: cum Dominus ipse, qui summum sapientiae, ex quo primo conceptus erat momento, possederat; tamen ostensurus quid perfectionis id munus requirat, ante trigesimum aetatis annum prodire ad docendum noluerit? Eo etiam, valent experimenta, vt vnusquisque tentet se, et cupiditates edomet. Nam ante eas domitas ad agendum cum Aegyptijs qui redeat; certior vadet cladis, quam victoriae. Comminatus est Mosi necem Deus, cum ante circumcisos filios Aegyptum adiret: nimirum quod eo loci non perpurgatâ carne versari, periculosius longe, quam fructuosius sit. Nouitius, qui probationis tempore, instar formicae, [Note: 11 Domus probationis instar Bethleem,] fruges aestate in hyemem non reponit; laborabit cum hyems ingruerit. Domus probationis Bethleem est nouitijs, hoc est domus panis. Ibi buccellatum verbi diuini, et cetera nauigationi subsidia, ad portum vsque caelestis Hierusalem, comparantur. Eam ob rem nouitiorum, qui considerati sunt, haud sane volentes ab nouitiatu euocantur: conscij haud satis instructos se commeatu virtutum. Contraque prepropera ingenia declarant, nec plene cognitam sibi penuriam suam, [Note: 12 Scholasticis quomodo in Collegijs agendum.] nec grauitatem expeditionis, quam ita imparati suscipiunt. Istiusmodi (qui vtinam nulli sint) monitos volo vel in primo gradu, congressuque, qui est transitus ad Collegia, negotij plurimum habituros, nisi ante literas simplicitatem didicerint: quia scientia inflat: et inde existimatio sui, propriae amor sententiae, opinionum dissidia: quodque est grauius, etiam caritatis fraternae labes nascitur. Vae illi, qui hoc in primo conflictu caecus suorum, delicta tractat aliena: vae item illi, qui literarum studijs animum sic immergit; vt interualla non eximat, per quae auditis e disciplinis aliquod animae lucrum seponat. Quod quidem ex omni re capitur, si fixum in omni re amorem in Domino habeamus, a quo et scientia, et lumen intelligentiae deriuatur: quique nos alloquitur, et docet. Nec vero scientiae nobis sequendae alia esse debet causa, quam, vt amplitudine eius maiestatis, fapientiâque, et bonitate magis cognitâ, inhaereamus illi amantius, atque inseruiamus perfectius. Quod studium si cui videatur arduum; exerceat id parumper cum aliquo labore: ac statim procliue deprehendet. Nam tandem, quamuis alia Marthae sit, alia Mariae vita; sorores sunt tamen. Ita pietatis studia, et literarum [Note: 13 Lainius exemplum domesticum germanitatisliterarum, et pietatis.] germana sunt: quamuis interdum exercitationes habeant discrepantes. Quam certe nec pietas literis, neque hae pietati officiant (qui serio velit proficere) spectabile, vt aliarum rerum, exemplum reliquit sanctae memoriae parens noster Lainius: qui tantum sapientiae, cum pietate tantâ, solidisque humilitatis, et caritatis virtutibus vsque adeo copulauit. Propterea rursus illi malum denuntio, qui quanto amplius se literis dedit; non tanto clarius apud animum suum ratione perduxit ad liquidum, quam parum possit, quam parum norit, quamque dignus contemptione sit: cum philosophia non christiana solum, sed profana etiam in eâ

cognitione fundetur, vt studiosus sapientiae se ipsum norit. Itaque qui non sibi ipsi deiiciendo, verum extollendo inaniter studeat; recte eum dicas, quod legit, non intelligere: et antequam ad scholam accederet, plus sciuisse. Ex omnibus his apparet, quam sit necesse luculentum in probationis domo, priusquam ad Collegia transeatur, apparatum fecisse virtutum. Nam de scholastico arenae innixo quid speres, nisi vt ambitionis, iactationisque ventis incidentibus corruat? Inde et aeger animus, et inquies pacem Domini, qua caret intus, et foris turbat. Inde querimoniae, atque etiam oblocutiones, et studia nationum. Neque haec solum aduersus aequales; verum et aduersus superiores audent, de curationum, et graduum, ac rerum id genus assignationibus conquerentes: plane ostendentes ignorare se funditus professionis vocabulum, si forte honoris eam studio, vel fugâ laboris [Note: 14 Professorum quod proprie munus.] appetunt. Nam similiter vt haustum pharmacum, nisi excitetur ad exerendam vim suam; ita professio nocet magis, quam prodest, nisi ad id, propter quod suscipitur, euocetur: quod est, vt plus laboretur in Domini vineâ, impensius obedientiae, humilitati, contemptioni sui, proximorum rationibus seruiatur, et clariora coram hominibus exempla luceant. Vos enim estis lux mundi, dicit Dominus ijs, qui sequi se profitentur. Ergo quod institueram dicere, manifestum fit, quo scholasticus bonus sit; oportere bonum esse nouitium: itemque professus, vt sit bonus; oportere, et nouitium, et scholasticum bonum fuisse: quod per Domini opem fiet, si prima Constitutionum pars in cooptandis Tyronibus: in Tyrocinio tertia: in Collegijs quarta seruetur: ad quae vos loca reijcio: precans vehementer omnes in Domino, vt nequaquam satis habeant Constitutiones legere, et intelligere, ordinemque earum, ac spiritum admirari; verum et pro se quisque ad opus referre studeant. Hinc enim prouentus, et progressus spiritualis, quem optamus, efflorescet. Hactenus exararam, quo tempore peruenerunt Romam Procuratores. Ita deinde longinquo sum morbo attritus; vt cum vellem esse longior (libenter enim scribo, vt vel sic Prouincias visam) aegre hanc rerum grauiorum summam adijciam, Diuinam obsecrans Maiestatem, vt et mihi donet, qui scribo, et ijs, qui audient, legentue, ne simus eorum de numero, qui ad iter faciendum cum omnia compararint, et viatorium instrumentum assum pserint; [Note: 15 Vtendum oblatis ad proficiendum praesidijs.] nunquam domo efferunt pedem. Peregrini sumus omnes: iamque votis, tanquam ocreis, et calcaribus instructi, alienum foret procedendi curam, quoad veniamus ad montem Dei Oreb, tanquam domi desidentes, omittere. Sit ergo primum compendij huius monitum illud ex Constitutionum decimâ parte, dum de conseruatione, et augmento Societatis agunt. Quae praesidia instrumentum cum Deo coniungunt, apteque temperant, vt a diuinâ manu recte gubernetur; efficaciora [Note: 16 Pluris facienda quae cum Deo coniungunt.] esse, quam quae idem erga homines aptant. Cuiusmodi sunt probitas, ac virtus, et praecipue caritas, et pura mens diuini seruitij, et familiaritas cum Deo in exercitationibus pijs, et zelus sincerus animarum ad gloriam procreatoris, ac redemptoris earum, quouis alio emolumento posthabito. Verba profecto cara, et consideranda nobis, vt parentis, qui tam amanter scripta reliquit filijs suis. Quod si recte animaduertimus, quod his praesidijs, quae administrum cum Deo conserunt, cumque eius spiritu per caritatem copulatos nos tenent, minus vtamur; hinc vniuersa pernicies oritur, hinc dissidia, hinc difficultates, turbaeque omnes Religionum. Arescente terrâ; et flos arboris exarescit, et fructus. Ita nimirum, quod arida nostra sit anima in oratione, et alijs muneribus spiritus; spirituales flores, fructusque languescunt. Quod minus exerceamur in meditatione, et imitatione Christi cruci affixi; subrepit patiendi torpor, atque impadentia. Quod in oratione non ita frequenter ad cognoscendos nos ipsos, et humanam vilitatem [Note: 17 Meditatio Crucis quam efficax.] mentem intendimus; subit existimatio nostri, aliorum contemptio. Mirum quantum virium est ad labores in Cruce Christi. Virga Moysi profligabat Aegyptios: et Christi Crux seculares non euertet cupiditates? Quae si viuunt in nobis; inde profecto est, quod vita nostra in Cruce non est. Quis in Cruce viuat, et careat caelesti consolatione? Nam si deriuantur ad nos consolationes; per eam deriuantur: si quid amari ad nos peruadit; in ea dulcescit. Contra habitatores Crucis,

quandiu quidem in eâ sedem habebunt, quis pugnabit? Et quis feparabit adilectione Christi? Maneat ergo, quod inquieti grauibus tentationibus agitantur, remedioque defecti succumbunt; inde esse, quod quantum in se est, quae iungunt Ministrum cum Deo, adiumenta non adhibent. Perditio tua Israel: in me tantummodo auxilium tuum. Vna haec praeceptio decimae partis, quomodo ibi scribitur, obseruetur, et satis erit, quo sine dissensione viuamus, idemque sapiamus omnes. Neque erit cui moueat querelam vestitus: cui grauis sit victus: qui ad munus musset: quia caritas benigna est, non inflatur, nec agit perperam, nec quaerit, [Note: 18 De obedientia Santi Ignatij epistola perfecta.] quae sua sunt. De sanctâ obedientiâ, quae velut destinatum est, et gubernaculum totius Societatis, et princeps eius propugnaculum; cum sanctae memoriae Noster Pater Ignatius tam salutarem, atque miram epistolam scripserit, cui nec detrahi quicquam, nec addi potest; ad eam omnes reijciens, tantum dico: Hoc [Note: 19 Paupertas Religionis murus] fac, et viues: et verus obedientiae filius eris. Sanctam paupertatem idem Sanctus Pater parte Constitutionum decimâ pronuntiat esse tanquam murum Religionum, quae conseruat eas in recto statu, ac disciplinâ, et ab hostibus multis defendit. Quare videndum est plurimum, ne murus hic, quo defendimur, labem faciat: neu per studium fundandi Collegia, vel iuuandi domos, aut aliam honestam speciem, inuadat solicitudo nimia, quae non solum extraneos offendit, verum et angit domesticos. Solicitudinem immoderatam sancta Euangelia reprehendunt. Caueatur ergo ne cuniculos Diabolus agat, per quos sanctâ paupertate extrusâ, cupiditatem inferat, quae est venenum Religionum. Non id quidem aio, vt in rebus prouidendis, quas Collegiorum, domorumque vsus postulat, iusta ratio [Note: 20 Eadem quaestuosa.] negligatur. Ceterum id, quod saepius animaduerti, signisicare iuuat, euenisse non semel, vt, cum multae, variaeque ad fundanda Collegia tentatae viae essent, ex quibus plus molestiae ad homines, quam probabilis exempli redibat, vbi deinde abdicata est humana fiducia, eoque contenti fuimus, vt in Collegijs haud plures, quam qui non magno negotio possent, alerentur; breui diuina prouidentia vijs inopinatis plus vno dederit anno, quam complurium ante laboribus conquisitum esset. Adeo immodica studia retardant negotia magis, quam promouent: contraque prudentia, et quies in silentio, ac spe longe plus, et sine cuiusquam offensione proficiunt. Denique nobis, dum vere nos pauperum modo gerimus, vberius [Note: 21 Abscondenda vita in Christo.] auxilium, et fauor Domini praesto est: Quia tibi, inquit, derelictus est pauper, orphano tu eris adiutor. Praeterea, quoniam paschalibus his diebus excitat nos Apostolus dicens: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo; meminerimus Patres, Fratresque carissimi in Christo, nos per suscepta vota mortuos esse: quamque viuimus vitam, iam minime nostram esse, sed eius, [Note: 22 Quae signa mortis, quae in Christo vitam abscondit.] qui, vt nos viueremus, est mortuus. Aequum proinde sit, vt absconditam vitam habeamus in illo: quia in malâ custodiâ est, si custoditur in nobis. Mortuum vero quempiam esse documento est, si non videt, non respondet, non expostulat non sentit. Itaque Religiosus, qui oculos habeat, quibus aliena facta diiudicet, qui iussa obedientiae repugnanter accipiat, et commoueatur cum de suis admonetur erratis; quisquis eiusmodi est, profecto non est mortuus, sed viuit in perturbationibus suis: oblitus a primo interrogatum, num corrigi se, indicarique passurus [Note: 23 Correctio quam bene accipienda.] esset. Quod adnotare placuit, quia sic accepi, Societatis initio magnâ simplicitate, et candore hac in re vsos Patres: cum correctio ita onerosa non esset; vt vehementer etiam caritatem, et gratiam conciliaret: idque optimo sane iure. Nam si vulgo homines, quibus forte labes ora deformet, grati sunt monitoribus; quauto decet se gratiorem is praebeat, qui de maculâ admoneatur, quae in animâ insideat. Quod si pro gratiâ perturbatio succedit, abalienatio, et dissidium; iam alterum e duobus reliquum erit, vt vel correctionis neglectu (dum aegrum adeo difficilem quiuis attrectare vitat) incurati morbi resideant: vel domus, et collegium fiant lacuna fellis. Nec vero simplicitatem sanctam et humilitatem obliusci debemus: Cum simplicibus enim sermocinatio Dei: vt mirum proinde non sit, si absit Dei communicatio, vnde simplicitas exulet Super haec in lege gratiae, vt vetita est circumcisio carnis; ita commendata est circumcisio cordis. Alioquin

[Note: 24 Mortificationis studiuoe.] propriam voluntatem qui non abnegarit, et ad Redemptorem sequendum suam non sustulerit crucem; ei proposita ea poena est, vt discipulus Christi non sit. Similiter aio, vetitas in Societate iustis de causis mortificationes publicas esse, quae Praesidum iniussu suscipiantur: at suae cuique voluntatis mortificatio commendata est, eâ lege, vt non sit eius vera progenies, qui perturbationes suas non edomuerit. Enimvero qui voluntatem suam indulgenter habet, ignorat quid ea supplicij commerita sit: quae Procreatorem suum cum ausa sit violare; id scilicet poenae meretur, vt nihil eorum, quae amat, vnquam fiat. Huius rei negligentia tam erit noxia Societati, quam est putatio praetermissa vineae: quae cassa frugum in pampinos luxuriat, et celerrime defetiscitur. Qui commoditates immodice suas affectet, is verendum est, ne in vineâ Societatis pro vuis sarmenta ferat: quae deinde arida ad nihil valeant vltra, nisi vt in ignem mittantur. Ceterum amor sui non praecisus etiam aliud malum creat nihilo metuendum minus. Namque cor impurum, et mortificatione non perpurgatum obscuram exhalat nebulam, quae [Note: 25 Versandum coram Deo.] impedit, tollitque Domini praesentiam in animâ. Equidem vbi Patris Ignatij sanctae memoriae, Patrumque ceterorum primigeniae Societatis recordor, ita versantium coram Deo, itaque agentium, atque deliberantium, tanquam praesentes diuino conspectui adessent; accendor cupiditate, ne culpâ nostrâ amittatur hoc donum, quo nascentem iam tum familiam Deus initiauit. Nam si populus Israeliticus tam admirabilem, licet in columnam, ducem nactus, tot, tantisque in solitudine peragrandâ conflictatus periculis, et malis est; quid ijs eueniet, qui per hanc vitae solitudinem caelesti lumine destituti peregrinantur? Nisi enim in lumine Dei non cernitur lumen. Ergo diligenter ad cordis nostri mortificationem intenti cuncta opera nostra coram Deo perficiamus, vt possimus cum Propheta dicere: Propter hoc laetatum est cor meum, et caro mea requiescet in spe. Quod dicere nequit, qui praesentiam Dei negligenter exquirit. (Quid vero tum mirum, si neque laetatur cor eius, neque caro quiescit? quia hoc donum non negligentibus, sed laboriose appetentibus datur. Iam, vt cum primis extrema coniungam, vt laetabar initio videns nostram hanc vineam extendere palmites suos vsque ad mare; ita nunc addendum videtur, tametsi illa satoris, cultorisque Dei, et incrementum dantis ope iam edidit, et flores, et pampinos, et abundat vuis; deesse tamen id, [Note: 26 Vua calcatur, vt vinum fundat.] quod praecipue propositum est, vt vinum ferat. Ad id autem premi vuas, calcarique necesse est: aliter non exprimitur vinum. Hoc nobis restat, carissimi Patres, Fratresque, vt gaudeamus conculcari nos, abijcique, et despici, quo mustum consolationis, et optatae dulcedinis fluat. Metuendum est, ne sint, qui laborent, et vuae fiant, et inhaereant viti: verum simul maturitas, qua pedibus subijciantur, aduenerit; vinum nequaquam fundant. Meminerimus ergo de Christo Domino dici: Torcular calcaui solus. Et erit, qui premi refugiat, cum videat Christum in torculari positum, vt nobis illud praebeat vinum, de quo dixit: Amodo iam non bibam ex hoc genimine vitis, donec bibam illud nouum in regno Patris mei? Haec monuerim, et inhaerere memoriae velim, ne quis vel ex honore gestiat, vel ex contemptione aegrescat. Nam si inanis haec aura non proteritur pedibus; ipsi nos proteremur ab inimicis, degenerantes a vero Christi discipulatu. Denique summa haec sit: recordemur Apostolicam vocem: Videte, Fratres, vocationem [Note: 27 Considerandum, quid postulet a nobis vocatio.] vestram. Qui cupit apud animum suum confundi, et erubescere, seseque, despicere, huc oculos intendat: intueatur permultum illud, quod vocationi suae debet, atque pusillum, quod reddit, et sine dubio erubescet. Quem ambitio, aut existimatio sui pulsat; animaduertat, quam alienum a vocatione id sit: et, nisi plane mens excidit, concidet extemplo tentatio, et fastus. Postremo quae quisque dicit, facitve; videat num digna sint, quae dicat, faciatque vir, qui Societati Iesu nomen dederit. Ad hanc vniuersa regulam exigat: tumque in sermone modestus, decorus in consuetudine, spectandus in exemplis, prudens in actione, et sanctus, in animarum medelis potens, in duris pro Christo, sanctâque Ecclesiâ tolerandis alacer: denique (quales Constitutiones informant) sibi saluti, ceteris adiumento, operariusque erit eiusmodi, de quo dicatur: dignus est mercede suâ. Mittat

Deus ad hanc suam vineam operarios huius notae tam multos; vt non solum per Europam, sed et per Africam, et Asiam, et Indias sparsi Christum vbique disseminent: fiatque vnum ouile, et vnus Pastor. Bonus noster, ac verus Pastor Christus Iesus, qui nos ad hoc vocauit, vt suae essemus oues, det nobis vocem [Note: 28 Borgiae pietas.] suam audire, ac sequi: vt hîc illum per speciem, in caelo de facie cognoscamus. Et quoniam, Patres carissimi, vt ex meâ valetudine coniectare est, tempus resolutionis meae instat; precor ex omnibus in caritate, vt me in sacrificijs, et precationibus vestris commendatum habeatis: vt exiguo hoc lucis, quod superest, cognoscam vocationem meam, et ad illam reuocem, dirigamque actiones meas: meque comparem ad migrandum ad Dominum in sanctitate, et iustitiâ coram ipso omnibus diebus meis. Idem ego cunctae Societati, pro eo ac debeo, et eam amo, precor quotidie, nec precari desistam. Romae Aprili mense, salutis anno Millesimo quingentesimo sexagesimonono.

His scriptis literis Borgia, diutinâ octo mensium sebri periculose exercitus, nec dum explicitus; tertio Nonas Maias, nemine, nisi ipso, rem satis probante, quem [Note: 29 Lauretum adit aeger.] solum forte non latebat, quid ageret; Lauretum ex voto, de plurimis, vt ipse loquitur, inter morbum a Diuinâ Matre beneficijs acceptis grates acturus, discessit: aegre adductus, vt lecticâ vteretur, quam Cardinalis Patiecus per vim prope obtrusit: quanquam et eam Pater conductam ex meritorijs voluit esse, non qua vtebatur ipse Cardinalis. Adeo sanctae humilitatis cuncti in rebus erat tenax. Accidit [Note: 30 Borgiae humilitas.] autem quo propius ad sanctam aedem accedebat, vt eo magis attenuatâ febri, et a trigesimo sere lapide omnino consumptâ; summum pariter animi solatium, et [Note: 31 Conualescit in via.] corporis valetudinem, salutari Virginis patrocinio, impetraret. Ceterum, quod consueuit in his, qui recte diuinis donis vtuntur, effecit in beato viro corporis languor, vt animus robur acquireret, et abscedens ingentem relinqueret proficrendi [Note: 32 Profuit ex morbo.] ardorem, existimanti spatium sibi diuinâ benignitate concessum, quo anteactam vitam corrigeret. Itaque Romam reuersus, tanquam recens stadium ingrederetur, nouum ad omnem virtutem impetum redintegrauit: egitque coram cum Assistentibus, cumque praecipuis Patrum per literas (hanc enim pariter necessitatem imposttam sibi reputabat) quemadmodum vniuersis, et singulis creditae sibi cohortis animos, et vires adderet ad militiam supernae vocationis impensiore studio persequendam. Subinde, tum vi quanto remotlor a mortalium frequentiâ, tanto propior im mortalium coetibus ageret: tum caeli experiundi causâ, consilio, hortatuque Medicorum, et Patrum, qui videbant quanti eius jncolumitas publice interesset; vna cum Assistentibus, et ceteris publici muneris administris [Note: 33 Secedit in Tusculanum.] in Tusculanum secessit: et ibi non sine aliquo quidem incidentium negotiorum incommodo, propter secessum ab Vrbe, nec commodo magno valetudinis comitum, aestatem sanctissime, et validus satis peregit. Benedictus Palmius conciones [Note: 34 Palmius Neapolim Concionaturus mittitur.] coram Pontifice cum toto anno continuasset; institerunt Neapolitani per aliquot Cardinales, maxime per Aragonium, vt in primariâ ipsis aede Annuntiationi Deiparae sacrâ, per magnum ieiunium, verba faceret: quod cum Pontifex concessisset; [Note: 35 Salmeron Romam venit Pon. tifici dicturus.] eius loco Salmeronem haud sane volentem Neapoli ad se accersiuit. Is conciones Dominicâ sexagesimae exorsus ad Pascha vsque Cardinalium, Principumque aliorum, ac Praesulum frequentiâ magnâ, et admiratione perduxit. Tum et valetudinis causâ, quam intregerat, et otij literarij (nam et ipsum Pontifex cupiebat aduersus Haereticos stylum sumere) missionem bonam accepit. Borgia [Note: 36 Huic succedit Franciscus Toletus.] Franciscum Toletum Theologiae in Collegio Romano clarum interpretem, Pontificium oratorem substituit: tum vt Palmium ad Assistentis expeditum haberet munera: tum sperans Toletum pro eo doctrinae, quo pollebat nomine, Carranzae Toletani Archiepiscopi sibi amicissimi, et, vt putabat, plane innocentis, quae disceptabatur, causam adiuturum. Visus erat non paucis, vltra conuenientem eo loco verecundiam, vitia Palmius castigasse vehementer, ac libere: nec abfuit suspicio propterea fuisse summotum: cum illum item constaret relictum a Pontifice in mediâ concione de Conceptâ Deiparâ disputantem. Sed (quanquam fortasse Borgiae ea quoque fuit causa hominis liberandi, ne qua Societati conflaretur

inuidia) tamen creditur a Pontifice postea repetitus. Nam et statim de Conceptae Virginis disputatione satisfactum sibi prosessus est, aures suas accusans, quas [Note: 37 Pontifex probat libertatem in suo Concionatore.] verba quaedam dicentis fugissent: et de libertate illâ sibi loquentibus, respondebat: Hanc nos volumus concionatoribus nostris fiduciam esse. Idcirco aduocauimus, vt extra dissimulationem nos, et vos de officio nostro comonefaciat. Quin adeo acerrimam de ambitione concionem ita probauit; vt statim diploma aduersus [Note: 38 Fructus concionum Palmij Neapoi.] ambientes Summum Pontificatum ediderit. Neapolitani Palmium quam cupide aduocarant; tanto, et studio, et profectu audierunt. Auxit hominis opinionem viua vox. Foeminarum luxum repressit: inueteratam consuetudinem sustulit, qua Christi Domini corporis per vrbem circumlatio, histrionalibus spectaculis, et bacchantium quadam licentiâ temerabatur. Auxilia egregia egestati multitudinis, et pijs contubernijs collegit: Sacerdotibus quoque templi, apud quos dicebat, stipis incrementa, vnde sumptus decore tolerarent, impetrauit. Denique multa recte constituit: multa iam recte constituta firmauit, et perpoliuit. Toletus, alterâ secundum ferias Paschales dominicâ, suarum initia concionum fecit: quas rarâ felicitate non apud Pium modo, sed et apud Gregorium, Xistum, et reliquos deinceps Pontifices per annos amplius duos, et viginti, quoad Clemens Octauus Cardinalem creauit, famâ ingenti, commodoque publico persequutus, ex eodem suggestu, ad consessum, et coronam eandem, hoc est ad humanae, diuinaeque sapientiae apicem de rebus ijsdem disseruit, nunquam facundâ docti sui [Note: 39 Toletus in pontificias aedes migrat.] pectoris venâ, nunquam audientium admiratione vel exhaustâ vel imminutâ. Qui adhuc eo fuerant persuncti munere, cum ad domum professorum sedem haberent, quo die habituri concionem erant, eo tantum degebant in Vaticano. Verum Toletum Pontifex, vt in multos, quos destinabat, vsus promptum haberet, migrare in pontificias aedes iussit. Grauem haec res Patri Generali curam iniecit, metuenti, ne exemplum subterfugiendae religiosae disciplinae esset: neve rima aperiretur, per quam olim honores irreperent. Ergo a Pontifice vehementer institit, vt sineret eum in Collegio diuersari: nec perstitit ille prorsus inexorabilis. Nihil se pro summo iure, et potestate facturum dixit. Tum Borgia, cum videret Pontificem, quanquam abstineret imperio, moleste tamen laturum, si aliter atque ipse vellet statueretur; bonâ spe sumptâ, simulque ratus ad Collegij Romani, et Germanici quietem pertinere, si tantisper Toletus, cuius auctoritas interdum Rectoribus grauis erat, remoueretur, vt is ad aliquod tempus in Vaticanum concederet; [Note: 40 Paenitentiariorum Sancti Petri Collegium Societati traditur.] duobus adiectis e Societate comitibus, permisit. Idem sub tempus sanctissimus Dominus, cum Poenitentiariorum Collegium, dissoluto vetere, nouum instituisset, cui Cardinalem Alciatum Borromaei loco praefecit, velletque consultationibus duos interesse, alterum Pontificij iuris, alterum Theologiae consultum; Theologi locum Doctori Toleto tradidit: Iuris consulti Martino Nauarro Azpilcuetae. Ad haec minores Poenitentiarios Sancti Petri de Societate iussit esse, vti anno [Note: 41 Emmanuel Sa et Petrus Parra corrigendae Bibliorum editioni designantur.] proximo, cum ea suscepta est procuratio, referemus. Item aliquot notae sapientiae Cardinales, atque Theologos corrigendae Bibliorum editioni cum designasset; duo loca Theologis nostris attribuit: atque Emmanuel Sa, et Petrus Parra a Patre Generali nominati, magnâ cum collegarum approbatione, ei negotio interfuerunt. Ad haec auxilia contra Hugonottos in Galliam mittens adiecit e Nostris [Note: 42 Missi Patres cum exercitu Pontiticio in Gallias.] homines, qui et aegrotorum valetudini, et totius exereitus animis inseruirent: lectique sunt tres sacerdotes, Curtius Amodaeus, Rodulfus Florius, et Francicus a Sancto Germano, cum duobus laicis Laelio Sanguineo, et Mario Gentili: quos amplâ potestate, et indulgentijs, et necessario itineri apparatu ornatos Vere ex [Note: 43 Missi cum Hispana classe.] tremo dimisit. Nec multo post Christophorum Roderi cium Prouincialem Romanum, et Michaelem Spem Sacerdotes, cum duobus fratribus Francisco Brione, et Alfonso Brauo Ludouici Requesensis Praeceptoris Castellae Maximi rogatu adiunxit classi: quam is sub Ioannis Austriaci auspicijs Granatensium turbarum causâ in Hispaniam deducebat. Denique Cardinali Innocentio Montensi, quem in Montem Cassinum semouerat, multorum Cardinalium postulatu curator pietatis, ac rector Iosephus Cortesonus vna cum comite datus est. Collegia

[Note: 44 Quae Ciuitates in Sicilia, et in Italia peterent Collegia per id tempus.] per Italiam, atque Siciliam multa cum peterentur, nulla hoc anno suscepta. Petebant in Siciliâ Nethini, Agrigentini, Herbitenses, Politunenses, Drepanitani, Lentini. Per Italiam Dux Vrbinas Pisaurum; Atriensis instinctu maxime filij sui Rodulfi Aquauiuae Atriam: Comes Camillus Gonzaga Nouellariam aduocabant. Tum Asculum, Ancona, Spoletum vetera vrgebant vota. Sed interim Spoletini quamstudiosissime contenderunt, missis Romam de nobilitate Legatis duobus, et hinc Socijs totidem impetratis ad capiendum locum: sed cum qui locus placuerat, impetrare Ciuitas non potuisset; occasio, et conatus euanuit. Pari studio Brutij Interamnates Legatos in Vrbem de suis miserunt. Societatem non nisi de famâ cognorant, cum consilio publico decreuere aduocandam. Paucis post diebus dum res, cum maxime calet, Ioannes Victoria, qui vt Apostolico ritu pagos, et oppida peragrabat, laboriose iuxta, ac fructuose Asculanam simul vrbem, ac dioecesim proxime obierat, Interamnam peruenit: quem vt populus vidit, tanquam diuinitus ad Collegium inchoandum missum excepit. Ille dum res cum Praeposito agitur, satis habuit ad pietatem instaurandam propensâ illâ beneuolentiâ, et docilitate vti. Bergomates item Collegium, sed Episcopus maxime postulabat. Incenderat ibi studia Carolus Pharaonius, qui cum Patauij Theologicas scholas haberet, tantisper vt caelestia verba Bergomatibus ministraret, [Note: 45 Domus Probationis Romana ad Sancti Andreae collocatur.] ad populare suggestum ab scholasticâ sellâ transierat. Romae interim primaria domus probationis ad Sancti Andreae constituta est: eo cum plerisque Nouitiorum Alsonso Ruitio translato, paucis apud Professos sub Iulij Mancinelli curâ relictis. Huic domui, tanquam membrum, subiunctum est domicilium Tusculanum. [Note: 46 E Tulculano scholae remotae.] Namque cum e scholis per discentium infrequentiam minime extaret pretium operae; redditâ Ciuitati, quam nomine earum atrribuerat pecuniâ annuâ, Prouincialium, et Professorum, ad quos pertinet consensu, nomen Collegij sublatum est, relictis ad animas Oppida norum iuuandas duobus Sacerdotibus: itemque aliquot domestici vsus adiutoribus, qui exciperent, curarentque missos ab [Note: 47 Ea sedes primo domui probationis, deinde Collegio Romano subiuncta.] Vrbe conualescentes. Existimarat Borgia eam sedem (nam et vineae aliquantum possidebat) domui Probationis, quam percupiebat radices agere, fructui nonnulli futuram: sed postea cum animaduersum esset secus euenire; ad Romanum Collegium, cui ex tantâ iuuentute inter studiorum labores nunc fessis, nunc valetudinarijs recreandis necessaria erat, cum vtriusque familiae commodo traducta [Note: 48 Secunda Congregatio primaria in Collegio Romano condita.] est. In Collegio vero ipso, cum Sodalitas sub Magnae Matris clientelâ condita felicius in dies ad literarum, morumque opem proueniret; quo id auxilij latius funderetur, alter eius generis conditus coetus est, discretusque a priore sodalium aetate: vt in alterum maiores duodevigesimo anno, in alterum minores conscriberentur. Praeterea ad literarias tum Humanitatis, tum Philosophiae, atque [Note: 49 Academia instituta.] Theologiae exercitationes instituta ex his sodalibus Academia, et Cardinalis Augustani patrocinio commendata. Quanquam postea salubrius ad disciplinam Collegij visum est ab externis patrocinijs abstinere. Inter haec nihilominus attentâ curâ conseruandis collegarum, consummandisque virtutibus studebatur, per [Note: 50 Cura perfectio nis in Collegio tum Neapolitano tum Mamertino.] interualla praesertim longiorum ab studijs vacationum. Quo in genere salutare praebuerunt exemplum Neapolitanum, et Mamertinum Collegia. Quippe ferias Autumnales ex asse totas, duos fere menses in Tyrocinij quandam instaurationem contulerunt. Ad matutinam commentationem vespertinam adijciebant. Cohortationes alternis diebus, et collationes de more habebantur. In durandâ mollicie, in frangendâ contumaciâ naturae per aspera, per abiecta vulgo experimenta toti erant: pulchriores eo victoriae reportabantur, quod Tyronum [Note: 51 Congregationes iam passim introducuntur.] studia, et arma veterani vsu tractabant. Ceterum salutarem illam Sodalitatum, et Academiarum industriam iam passim Prouinciae, sed alibi aliter imilitabantur. De conditâ sub id tempus in Monte Regali Subalpinorum Sodalitate, itemque in Siciliâ Panormi, cui Academia nomen vocatum, satis constat. In Collegijs autem Mamertino, et Catanensi ab superiore iam anno caepta consuetudo vigebat, vt secundum vespertinas scholas, quos praecipua duceret pietas, pariter conuenirent in templum, nixique genibus ante Dominum in Sacramento

praesentem, agitandis mente diuinis, et precibus faciendis per horae [Note: 52 Spiritu des Sodalium exercitationes.] dimidium, nec pauci horam ipsam immorarentur. Quod adolescentes, puerique religiosissimi, velut: quidam caelestes ephebi, tam pulcro faciebant exemplo; vt ex alienis quoque gymnasijs discentes, et promiscuorum Ciuium multi, eâ pellecti specie, conuenirent, et meditationem consociarent, et preces. Porro cetera vitae actio tali erat quotidianae palestrae conueniens: digressosque a diuino colloquio, haustus inde quidam fulgor diuinitatis, et bonus Christi odor prosequebatur. Octauo quoque die per homologesim repoliti diuinas epulas regustabant. Leuandae mendicorum inopiae singulari studio prouidebant: vt meliores proximos quosque essicerent, nitebantur: tum animo sensim ad celsiora erecto, diuinorumque munerum capaciores effecti, perfectionis studio prope omnes incendebantur. Itaque exiguo interuallo duodequinquaginta numero e Mamertinis in alia alij sese coenobia condiderunt. Caeterum, vt deinceps (quando iam res huc abstulit) reliqua Siciliae pertexamus; multis ibi modis hoc anno vtilitati publicae inseruitum: nec in postremis numeranda per totum regnum peregrinatio Sociorum duodecim. [Note: 53 Missiones per Siciliam.] Marchio enim Piscariae Prorex cogniturus Iusulae statum, cum iussisset oppidatim, pagatimque describi totam, ac facultates quoque censeri singulorum, et explorari quemadmodum leges vigerent, et num inopes vspiam per iniuriam premerentur; viris principibus, quos ei negotio praefecerat, in his, quae conscientiam attingerent, adesse consilio quempiam de Societate voluit. Ergo frustra saepe conatis Patribus id prouinciae genus, vt professioni parum aptum, excutere; tandem Panormo Gregorius Peralta, et Ioannes Lucas Ferla: Messanâ Pantaleo Rodinus, et Antonius Bononia: Syracusis Nicolaus Faranda, et Alfonsus Villalobus, omnes praeter Ioannem Lucam Sacerdotes, cum suo quisque comite missi. Hi pro se quisque memores instituti, necessitate peregrinationis in occasionem versâ caritatis; nullum vsquam praetermiserunt, vsitatâ Societati solertiâ, de cunctis bene merendi locum: effeceruntque, vt pro simplici, quae metuebatur, inuidiâ, gemina cum a Principibus, tum a populo [Note: 54 P. Antonius Bononia moritur.] gratia referretur. Eo de numero Antonius, qua erat praestanti in Deum pietate, et in salutem animarum ardore, dum in omne se genus laborum, aunis quoque florentibus, alacer immittit; morbo collecto, Messanamque relatus, ad vitam potiorem permunitus diuinis pie decessit. Mamertinus patriâ, ornatior virtute quam literis. Sed difficile dictu est, in propinquos Messanae vicos identidem catechistae, hortatoresque submissi, quantum reipublicae commodarint. Quippe gens agrestis, feroxque naturâ, ad haec religionis, ac bonarum rerum inscitiâ efferatior, haud suo magis, quam publico bono mitigabatur: eâ praesertim tempestate, qua grassatorum furor in modum teterrimae [Note: 55 Latronum grassationes in Sicilia.] tempestatis omnia peruastabat. Monstra hominum amplius sexaginta ex ijs, qui vel ob aes alienum, aut patratas caedes, aut foeda flagitia in proximas se solitudines eiecerant, in vnum coacti, et in apertum latrocinium progressi; non modo rerum aliarum, sed et puerorum, ac foeminarum rapinis, virorum caedibus, omnium exquisitis cruciatibus, vastitatem agris, solitudinem vicis, terrorem oppidis eum attulerant; vix vt quisquam e limine efferre pedem auderet. Ipsosmet constabat professos, per vnum mensem Maium, amplius ducentos homines ab se per supplicia inaudita mactatos. Praeerat sanguinariae cohorti quidam, [Note: 56 Insignis conuersio latronum principis.] veluti dux, qui obseurissimus ortu, specie quadam fortitudinis in alienos, et iustae moderationis in suos annorum duodeuigenti miserrimâ felicitate id nominis, et beneuolentiae erat consequutus; vt eximijs adaequaretur imperatoribus. Et quic quid vsquam non in Siciliâ modo, sed inter Cretenses, et in Venetis, et in Calabris (quibus omnibus locis fuerat) ceterâque ltaliâ praedonum esset, certatim sibi pro duce eum et poscerent, et haberent. Miserabantur calamitatem funestissimam Mamertini Patres: quoque minus in se humanae opis, atque adeo perparum etiam in Ciuitate aduersus adeo robustam luem videbant esse; hoc impensius omni piaculorum genere requirebant e caelo. Iacobus Suarius

Collegij Rector, dum omnia secum versat, in eam quoque incidit mentem, vt Sociorum par, quasi pro salute publicâ deuotos, furtim mittere exoptaret, si forte (rem Christo neque arduam, neque inusitatam) lupos agni domarent. Nam et periculosa in magnis malis tentanda remedia. Ecce autem in hac curâ, hisque votis defixo, ab ipsomet Praedonum principe missus Internuntius, narrat cupere eum Sociorum alicuius congressum. Misso confestim per tenebras [Note: 57 Missus ad eum Sebastianus Cabarasius.] noctis fratre Sebastiano Cabarasio, ei sacinorum dux remotis arbitris ait: si Patres effecerint, vt inimicitiae, quae sibi cum viro nobili intercedebant, tollantur; alio se cum suorum plurimis migraturum. Rector, quod petebatur, magnâ ex parte Christo praeside consequutus; per eundem fratrem admonet, respiciat tandem sese: suspiciat caelum: Patri satis non esse, vt loca, sed vt vitam mutet. Qualem se Diabolo satellitem praebuit; talem Christo militem praestet: secedat aliquam religiosorum in arcem: sitque latronum pulcro illo de genere, quorum exempla tam multa inuitant, qui bonam caelo vim intulerunt. Hanc indole, hanc operâ eius dignam praedam, rapiat aeternitatem. Visus est non surdis auribus audire, spatioque dierum octo ad cogitandum sumpto, quo tempore, et apud Deum precibus res in Collegio vrgebatur. Vbi rursus frater accessit; alle obuiam longe aliter a principe latronum occurrit, rosarium, et imaginem Deiparae, quam superiore congressu a fratre acceperat, manu tenens, vultu in terram demisso, ita plenus lacrymarum, et aestuante prae scelerum dolore pectore; vt vox colloqui conantis intercluderetur: et mox quidam latronum militariter fratrem ita compellaret: Quid tibi negotij nobiscum est? Quam [Note: 58 Fit Capucinus] telam ordiris, qui Principem nostrum ex latronum ductore concionatorem secisti? Demum condicitur dies, et locus, quo superioris vitae venenum confessione euomat: idque vberrimas inter lacrymas exequutus, cum altero eiusdem consilij socio, per eundem Suarium impetrato ad Capucinos aditu, cultuque eorum indutus, in aliud reguum, ad perimendam longâ illâ, salubrique morte mortem aeternam, et serendam vitam discessit. Sublato duce, dissipa tisque praedonibus, respirarunt circa mortales. Prorex, cui ea in primis cause fuerat per aestatem veniendi Messanam, atque aureos mille, vnaque exules quinque restituendi copiam spoponderat, qui hominis ad se caput attulisset; vbi [Note: 59 Messanae datum drama Stephani Tuccij.] mactatum Deo cognouit; summae eius bonitati gratias egit. Dum Prorex Messanae fuit magno apparatu, plausuque populi editum drama Christus Iudex, Stephani Tuccij opus: quo conciliatum gymnasio nomen, et incensi etiam discipulorum animi praemiorum illecebrâ: quae proposito literarum certamine diuisa victoribus, adhibitis iudicibus, praeter quosdam de Socijs, aliquot Ciuium doctis, pijsque, inter quos etiam Abbas Maurolysus fuit Mathematicus inter primos nobilis. Idem sperabatur Panormi successus e spectaculo tragico, quo Virginis, Martyrisque Catharinae inclytum edebatur certamen: illo ipso poemate, quod habitum Romae vernaculo versu ad illustrissimum consessum tertio ab hinc anno prodidimus. Sed exitus alio prius vertit, vt nouum documentum frequenti vsu testatam rem affirmaret, quam ex leui causâ [Note: 60 Turbo quidam Panormi ex re leui.] non leuia incommoda saepe nascantur. Anniuersario Diui Francisci Assisinatis solenni, cum res proludendi gratiâ, tantum quibusdam actorum propinquis, alijsque e nobilitate, ac Prorege ipso familiari comitate spectantibus, ageretur; Ioannes Bezerra Quaesitorum alter interuenit: atque fores templi, vt admitteretur pulsans, per ianitoris imprudentiam rati seu pueros, seu quempiam e perstrepente, vt vbique fit, et alias ibi factum erat, plebeculâ esse, admissus non est. Homo alioqui minime infensus, et qui nominatim, in editionis publicae diem inuitatus erat, tamen ita excanduit; vt humanum errorem pro voluntariâ cuntumeliâ accipiens, abierit ingeminans (quod subinde rescitum est) faxo vt huius noxae piaculum alteri vitae ne debeant: nec postridie Paulum Achillem ad satisfaciendum profectum admiserit. Interim tertius ex eo die dies publico spectaculo destinatus illuxit. Referto iam spectatoribus templo, praecipuâque nobilitate considente, Prorege mox adfuturo cum comitatu, reliquum nihil erat, nisi vt demisso velo prodirent actores: cum eo momento adest

a Bezerrâ formidabile iussum sub graui anathemate, si ea fabula, quoniam ad sacra pertineret, inuisa Quaesitoribus ederetur. Nihil repugnandum visum est. Elusâ expectatione multitudo dimittitur: vrbs sermonum impletur: defertur ad Bezerram sabula: Theologis Praedicatorum ex ordine dijudicanda traditur. Nec prope lis minor de contumeliâ agitatur: pernegantibus Patribus quicquam ab se sponte peccatum: illo testem citante, qui confirmabat a Sociorum quodam fores pulsantem sese conspectum, et cognitum. Quae maxime controuersia alteram profligabat: cum quo maiorem contumeliae (vt vocabat) laesus dolorem proderet; eo clarius appareret, inde Sanctam Catharinam plecti: quae nihil fuisset negotij habitura, si fores Bezerrae patuissent. Rector Collegij Paulus Achilles cum fabulam nosset Romae in tantâ celebritate actam, consimilesque alias, Quaesitoribus ijsdem Panormi inconsultis, sed spectantibus editas: qui, si quid tale offerretur, Patribus cognoscendum tradebant; vt erat lenissimus, et sanctus, perdolebat se non diuinasse huius videndae cupidinem Bezerrae subituram: nihiloque magis de Collegij, quam de Quaesitoris existimatione [Note: 61 In dramatae de Martyrio Sanctae Catharinae quaedam notara.] solicitus; assiduas pro eo preces faciebat, et domesticis de caritate, modestiâque seruandâ admonitis indicebat. Poema interim diligenter expendebatur: censoribusque theologis cuncta probantibus; Bezerra ipse nominatim duo notabat. Primum quod Sancta Catharina, cum ad rotam admoueretur, pronuntiabat se laetam ad Martyrium proficisci, quod paratam sibi Deus haberet in caelo sedem, et coronam gloriae pro terrestri regno, quod Martyrio posthabebat. Id aiebat Bezerra cum fidei orthodoxae dogmate illo pugnare, quod edocet, mortalium nemini certo esse compertum, vtrum odio, an amore dignus sit. Deinde Sanctam Catharinam, quod in scenâ cum philosophis disputaret, aiebat contra Iulij Tertij decretum facere, quo de religione disputationes coram laicis interdicuntur. Haec, vt erant quaesita per meram calumniam; ita Patres clarissime refutabant. Nam de certâ Dei gratiâ, quod ordinariâ Dei lege ignotum est, id nihil absurdi esse demonstrabant, singulari extra ordinem beneficio quibusdam (cum de tam multis narrent Historiae) concessum existimare. Quod autem Sancta Martyr Catharina de sese praedicabat; id non modo in eius vitâ legi, sed etiam in Missae ingressu, qua tum Diuam Ecclesia honorabat, disertissime celebrari. Pontificium vero decretum disputationes vetare, non simulacra: et disputationes cum Haereticis, non cum Philosophis, qui reuincti, edoctique et Christiani fiebant, et Martyres. Ad haec eandem illam disputationem in vitâ Sanctae Catharinae omnium fere maternis nationum linguis vulgatam esse, terique manibus, omnium magno bono: vt quae ostenderet Deos gentium Daemonia esse, ac Deum verum, Deum vnum esse in personarum trinitate. [Note: 62 Editur tandem magna approbatione.] Denique cum res clarissima nullum dubitationi locum relinqueret; potestas facta est edendae tragoediae. Quater reposita est, multis semper cum lacrymis spectatorum. Ter Prorex palam spectauit: fassus, si conspicuo minus loco fuisset; et se multum fuisse lacrymaturum, et saepius affuturum, si saepius ederetur. Bezerra quoque interfuit, nec sine approbatione spectauit. Qui, vbi resedit animi commotio, et quid tragoediarum extra orchestram excitasset, animaduertit; totum Patribus pristinae fructum amicitiae reddidit. Hinc tamen, alijsque talibus eodem in genere molestijs confirmatus in sententiâ est Praepositus Generalis, vt actiones paulo celebriores non nisi maturo consilio, perque [Note: 63 Corporis Sancti Ignatij translatio.] raro haberi vellet. Hac aestate Romae cum Professorum aedis pars summa Farnesianae Basilicae fundamentis occuparetur, sacrae Sancti Ignatij reliquiae ipso migrationis eius anniuersario die, maximâ cum pietate, minimâ cum pompâ translatae sunt. Veneranda Petri Fabri vel non reperta (damnum enimvero ingens) vel non cognita ossa. Placuit Deiparae quoque, quae Aedi nomen dederat, in pariete pictam effigiem asseruari, in Basilicâ postea reponendam. Eaque est, quae hac tempestate in Sacello, sub ipsius Deiparae nomine, magnifice, et eleganter exculto visitur. Ceterum Sancti Ignatij sub idem tempus coepta gloria prodigijs illustrari. Permulti sane dolebant, inter tanta Familiae incrementa Parentem pene obliteratum latere. Non deerant, qui nesciam modi

modestiam, tantumque non ingratam socordiam filiorum in proferendâ tanti [Note: 64 Eiusdem vita describitur.] Patris sanctitate damnarent. Excitati ergo sunt aliquantum, eatenusque progressi; vt et vitam viri conscriberent, quam paulo post Ribadeneria primum vulgauit, et effigiem ex typo in aereâ lamellâ exciso ederent. Ceterum dum lentiora sunt hominum studia, memor Deus promissi, quo honorantes se honoraturum [Note: 65 Editur effigies cuius et Daemones vim ex horrent.] confirmauit; ipsos Daemones gloriae famuli, per quem tantum vbique honorabatur, primos esse praecones voluit: veteri nimirum suo illo more, quo a primis Ecclesiae temporibus Martyrum quoque celebrandis nominibus, eadem monstra seruire adegit. Erat Senis nota probitate Virgo ancilla nobilis domus, Iacoba a Prato nomine, quam longo tempore tenebricosi satellites [Note: 66 Iacoba a Prato vt vex aretur a Daemonibus.] multis, dirisque exagitabant modis. Minime dubia, et obscura res erat. Nam spectandos se non exercitae solum Virgini, sed alijs quoque praebebant: et saepe verberibus vsque eo contundebant misellam; vt decumbere complures dies cogeretur: tumidaeque vibices, et liuentia plagarum vestigia oculis, et manibus tenerentur. Ad haec in conclaui, quo nemini omnino mortalium patuisse constabat aditum, validissimâ reste ambabus post tergum manibus vincta inueniebatur. De supellectili etiam, et reculis eius in arcâ reconditis, alia, atque alia subinde Mali tollebant: postque interpositos aliquot dies, ingenti cum fremitu, eodem loco reponebant. Igitur hanc illustrandae Sancti [Note: 67 Sancti Ignatij imagine Daemones coercentur.] Ignatij gloriae inter primas materiam Sapientia aeterna legit. Aliquot enim praedictarum imaginum Senas perlatis, cum earum alterâ Christi famula sese muniuisset, alteram in arcâ posuisset; prorsus infracta vis Daemonum est. In conspectum etiamnum sese dabant variis formis: sed furor omnis effundebatur in probra, et execrationem venerandae imaginis: cuius et oblatae conspectum cum horrore refugiebant: ipsam Virginem adire propius, iniuriâue quamuis leui contingere non audebant. Persimili modo circum arcam strepebant tumultuosissime, vt fragorem domestici exaudirent: sed mouere loco nil poterant. Vt vero certius diuini virtus tegumenti pateret; euenit, vt post aliquantum tranquillitatis faemina, non illatâ secum Sancti effigie, seu fiduciâ peractae victoriae, seu curiosa experimenti, ad nocturuam quietem concederet. At ita inermem, immunitamque tortores vbi deprehenderunt; quam antea nunquam, rabide ceciderunt. Et illa, malo edocta, nullo deinceps tempore fidum ab se munimentum abesse sustinuit, eoque vim inimicam semper efficacissime arcuit, Harum rerum fidem publici Scribae consignatam literis Alsonsus Scariglia Senensis Collegij Rector in Vrbem misit. Quaesierit fortasse quispiam, quid ita non et statim, ac penitus liberata Virgo sit? Vtcumque alij sentiant: crediderim equidem diuinae illud sapientiae placuisse temperamentum, tum ad Patroni gloriam, tum ad clientis vtilitatem: vt miraculum prope quotidianum, quanto diuturnius, atque frequentius, tanto esset illustrius: et Virginis pietas crescendi semper ex attentâ custodiâ, nunquam intepescendilocum ex securitate inueniret. Conuenientissima certe Ignatio, et scilicet gratissima esse prodigia, quae maxime prosint animis, dubitare non licet.

[Note: 68 Ferrariensibus aegris succursum.] Ferrariae huius anni aestate ita vulgati sunt morbi; vt eodem tempore ad hominum dena millia miserum in modum iacerent. Is fuit Collegij praeclarus et caritatis, et patientiae campus. Non enim solum quocumque accerserentur adibant, aegrotantium noxas absoluturi; sed et remedia eorporibus suggerebant, extundente misericordiam miseriae magnitudine: cum alicubi, nullo resiquo qui adiuuaret; cunctam domum afflictam, aliosque in alijs angulis prostratos, ac destitutos viderent. Illud vero pignus ipsi diuinae clementiae acceperunt, quod tot in laboribus, tam late fuso malo, quamuis in assiduo morbidorum [Note: 69 Seminarium Clericorum Bononiae Nostris commendatur.] vsu, nemo tamen eorum, vel leuiter, morbo tentatus est. Bononiae Gabriel Cardinalis Paleottus, cum Seminarium instituens impetrare a Borgiâ nequiuisset, vt vniuersam eius procurationem Bononienses Socij susciperent; illud tamen curauit, vt domicilium proximum Collegio esset: adolescen tuli gymnasium. Collegij frequenrarent, literasque, et pietatem inde peterent: domesticae

quoque Seminarij procurationi non nisi, quos Franciscus Palmius probauisset, praefecit. Initium mense Iunio, haud sine apparatu, item Collegij industriâ factum. Ab templo principe, post luculentam Rhetoris nostri orationem, prima [Note: 70 Quo apparatu prima sumpsit exordia.] sacri plantarij semina adolescentes in templum Collegij deducti. Praeibat lectus puerorum chorus, ornatu tali; vt cunctos gradatim Ecclesiae ordines ab Ostiario ad Episcopum amictu, et insignibus in conspectum darent: interpositis alijs, qui in Angelorum conformati speciem, sua cuique ordini aureo praefixa hastili insignia praeferebant, adiecto titulo vncialibus literis; quae et cuiusque ordinis, et insiguium vocabula loquebantur. Succedebant, post Matricis Ecclesiae Crucem, modestiâ singulari, Seminaritae violaceo vestitu: tum Clerus, Canonicique, et Cardinalis, ac Praetor, vniuersique siue sacrae, siue humanae Reipublicae Administri, cum densâ, primâque nobilitate, Simul ventum ad Sanctae Luciae; in parato pueri theatro collocati, Doryphorique Angeli, ad ingressum Cardinalis, atque Praetoris, singula apta ijs, quae quisque gestabant argumentis dystica pronuntiarunt. Tum accommodata rei acta fabella peruenuste. Secundum quam, cum Cardinalis ad aram maximam consedisset; accesserunt Seminaritae bini, et obedientiam Pastori suo profesti; inde domum inducti, eam ipsam, quam Collegium de Gozadinis emerat. Hoc primum Seminario domicilium fuit, quoad in aedes suas, viâ duntaxat a Collegio discretas, vertente anno migrauit. [Note: 71 Patris Gasparis Loarris missio per Sarzanensem dioecesim] Dioecesim Sarzanensem, Episcopi Saulij rogaru, et magnam partem ductu, visit Gaspar Loartes. Per aspera quoque iuga, et prope inuias rupes profectus est minime tolerando labore, nisi praeuius cum Cruce Iesus, et animarum dulcedo leniuisset: sed inde maxime recreabatur, quod paratiora, quam in vrbibus, pietati pectora inueniret.

[Note: 72 Patrum Achillis Gagliardi et Ioannis Martinij alie missio. nes.] Augustâ Taurinorum Collegij Rector Achilles Gagliardus in Oppidum Lucernam, eiusque vallem: Pinerolium Ioannes Martinius adiere, superante omnino et laborem, et fidem successu. Tanta ab Haereticis imminebant pericula: tam non magno negotio, si propugnatores adessent, depellebantur. Mediolanensibus Socijs, quam vellent amplam, suggerebat materiam Sanctus Cardinalis: qui, vt omnia suo illo ingenti ardore expolire, restituere, ad normam dirigere conabatur, ita ferme ad omnia illorum vtebatur industriâ. In Concilio prouinciali [Note: 73 Mediolani publicae tranquillitati consultum] etiam ad conciones cum latinas, tum vernaculas adhibuit. Sed illud plane arduum dictu, at pronum intellectu est, quantum effectum sit summorum inter se capitum fouendis studijs, prohibendisque dissidijs. Namque cum Sanctus Carolus plurimum Societati (ita rem comparaueut Deus) itemque Dux Albuquercius, qui et confessarium ex eâ habebat, tribueret; in difficillimis temporibus, quae hoc anno maxime inciderunt (tum propter Pontificij diplomatis, quod in Caenâ Domini edi solet, promulgationem; tum propter contumaciam Canonicorum ab scalâ) vtraque pars velut sequestram illam, et conciliatricem interponebat. Valuit ad haec Petri Ribadeneriae sub annum extremum auctoritas. Sed illi, dum Longobardiam Prouinciam inspicit, plurimum negotij Brixiae fuit. Supra est memoratum quanto Ciuitatis, quantoque Sodalitatis eius, [Note: 74 Brixiensis proceila.] quae Societati se totam inseruit, susceptum id Collegium consensu, et gaudio sit. Sed breui communem gratulationem, Diaboli, vt mos eius est, perturbauit inuidia. Foris primum, dein etiam domi turbae. Fons ille existimatus est, quod quidam veriti, ne aedes Sancti Antonij, quas Religiosis ipsi alijs animo destinabant, Societati inperpetuum attribuerentur. Id nullâ ratione commodius impedituros rebantur, quam si effecissent, vt initus cum Sodalitate illâ nexus dirimeretur. Idautem continuo futurum, si sanctissimae Sodalitati probrum aliquod, et infamia afficta esset. Nimirum tanquam hostiles inter se hominum prouidere solent exercitus, si quae alteri parti parentur auxilia, vt ne sinant in vnum coniungi; ita tenebrarum vaferrimus rector, ex illâ consociatione quantum Christi partibus accederet firmamenti prospiciens, nihil non moliebatur, ne solide coalesceret. Ergo aduersus Angelum Paradisium, et alios quosdam parum decori sermones, plane autem probrosius aduersus vnum Sacerdotum, cooriuntur,

[Note: 75 Calummiae inflictae.] faeminam ab eo solicitatam. Qui rumor, quanquam falsus, cum increbesceret, atque adeo de industriâ vt vsque magis increbesceret; tantum eorum, qui excitarant, aduersus innocentem exarsit odium; vt tutus nec foris, nec domi esset. Inuentique duo sunt, qui, per simulationem reddendi literas, euocatum sub noctem ad ianuam ferro conficere conarentur. Porro, quo testatior infamia esset; ex ipsis Nosocomij procuratoribus quidam (nam praestantiores ab innocentiâ acerrime stabant) quaestionem suspiciosissime exercebant: testes citabant, interrogabant, et criminationum volumina implebantur. Interrogatique quid ita pedem in rem non suae iurisdictionis inferrent; responderunt nihil se nisi causam instruere, quam ad Episcopum diiudicandam deferrent. Suspicio non neminis fuit (vt erant tum tempora) ab clandestino quopiam Haeretico totam fraudem compositam: adeo vltra ius, fasque omnia gerebantur. Infamia certe, quod est eius ingenium, iatissime, et incremento maximo fundebatur. Non modo Senis, et in alijs Italiae vrbibus; sed et in Germaniâ cum alibi, tum Oeniponti vulgatur, non iam quempiam vnum de Clericorum Sodalitate Brixiensi, sed aliquot de Societate Iesuitarum Brixiae in Caenobium Virginum irrupisse. Quae maxime causa fecit, vt Patrum voluntate cognoscendam sibi causam Antistes sumeret. Qui, habitâ diligenti quaestione, et inspectis aduersariorum actis; sententiam in haec verba ad verbum tulit.

Dominicus Bollanus Dei, et Apostolicae Sedis gratia Episcopus Brixiae, Dux, Marchio, et Comes, Vniuersis, et singulis praesentes literas inspecturis salutem in Domino.

[Note: 76 Literae Episcopi de Collegij innocentia.] CVm ante aliquot annos nonnulli probatae vitae, et doctrinae Sacerdotes, propriâ pietate, et chistianae religionis zelo commoti, in hac vrbe conuenissent, et quoddam Clericorum veluti Seminarium, et Collegium nostrâ primum auctoritate, nec non Sedis Apostolicae postmodum approbatione accedente, in Ecclesiâ Diui Antonij, a Gubernatoribus maioris Hospitalis huius vrbis illis concessâ, instituissent, magnâ cum piorum hominum aedificatione simul viuentes, et sua in commune conferentes, ac bonorum morum, et doctrinae informationi in ciuitute, et dioecesi nostrâ cum multorum fructu incumbentes, diuinaque fideliter administrantes: nec non praedicto Hospitali bene, et diligenter in spiritualibus inseruientes, vt a pluribus eiusdem Hospitalis Gubernatoribus certâ relatione percepimus. Ij omnes partim Sacerdotes, partim inferiorum ordinum Ministri, superioribus diebus cupientes in Domino certiorem bene viuendi regulam, et perfectiorem religionis statum nancisci; magno ipsorum omnium consensu, et nostro cum gaudio, piae Iesu Societati, ac Religioni se iunxerunt, atque in eius Generalis Praepositi obedientiam, Domino, vt credimus, inspirante, se dederunt. Quo tempore antiquus humanae salutis hostis fortasse prospiciens ex huiusmodi suscepto instituto vberiorem animarum fructum in hac vrbe prouenturum; maiores et ipse insidias praeparauit: ac, vt est ab initio calumniator, incertas quasdam in nonnullos ex praedictis Sacerdotibus voces excitauit, quae multorum animos commouentes, nobiles aliquot huius vrbis viros praefati Hospitalis Gubernatores induxerunt ad se diligentius de illorum vitâ informandum. Quae res non tam aduersus duos, aut tres (tot quippe erant, ad quos res tota spectabat) quam aduersus praesatum Collegium, materiam multis praebuit obloquendi. Quod quidem Collegium, cum paucis ante diebus Societati Iesu vnitum esset, vt dictum est, inde arripuit Diabolus occasionem huius tam sanctas Religionis nomen in multis christiani orbis partibus, prout multorum literis didicimus, inuadendi, falsisque criminibus non sine scandalo, et animarum iacturâ impetendi. Quod nos summo cum cordis dolore cernentes, vt huiusmodi

Satanae insidias det egeremus; praedictas informationes, prout apud ipsos dicti Hospitalis Gubernatores, velut pro negotio suo priuatim inquirentes, absque vllo praedictorum Sacerdotum interuentu scriptae fuerant, nobis tradi fecimus, easque legimus quantâ potuimus diligentiâ, perquirentes si quid esset tandem, quod saltem ad legitime aduersus aliquem de praedictis Sacerdotibus procedendum iure mouere nos posset. Quale nihil cum inuenissemus, ne falsis rumoribus seruorum Dei sama periclitetur, neue pusilli scandalum patiantur; de praedictis omnibus, et dictorum fratrum nostrorum, et consacerdotum innocenti, et immaculatâ vitâ, totiusque praedicti Collegij nunc primum Societati Iesu vniti integrirate, quantum nos iamdiu nouimus, fidem facere decreuimus, facimusque praesentibus literis subscriptione, sigilloque nostro communitis. Sic illos Deus in suo sancto seruitio confirmet, ac roboret: praesertim vero ipsam Iesu Societatem toto corde, et totis caritatis visceribus amplexamur, non minimum huic gregi nostro commodum quorumdam eius Sacerdotum operâ accessisse videntes: qua et nos maiorem ex eâ in dies fructum sperantes, in lectionibus, et praedicationibus, quibus noster hic populus frequens interest, libentissime vtimur. Datum Brixiae in nostro Episcopali Palatio die vigesimaprimâ Iunij anno Millesimo quingentesimo sexagesimo octauo.

Hactenus superiore anno res gesta. Testimonium Episcopi rite consignatum, Brixiaeque vulgatum, et post infamiae dimissum vestigia paulatim innocentiam itlustrauit. [Note: 77 Domesticae tur bae per Angelum Paradisium.] Eâ re sedatis magnam partem turbis externis, domesticae, quarum semina adulta erant, maturuerunt. Inter inuidiae popularis aestum, cum Angelus Paradisius longo vsu multorum contraxisset offensam; existimarunt Sodales consultum ad leuandum incendium fore, si tantisper oculis se Ciuium subduxisset: et Patauium secessit. Is vitam per omnem et libertati, et rectioni assuetus, vbi domus, vt ad reliqui ordinis formam componeretur, Pauli Candij, qui dein de Ioannem Baptistam Peruscum successorem habuit, demandata curae est; more imbecillitatis humanae egre coepit ferre in ordinem se se redactum. Quod vero summotus Patauium esset, nullâ concoquere ratione poterat; id prorsus ingrate factum quiritans ab his, quos ipse enutriuisset; nec ferendum ab Societate vnquam fuisse, vt tantâ cum iniuriâ parentem filij ablegarent. Denique ferre cum Brixiae desiderium non valeret, et ad redintegrandam existimationem pertinere suam clamaret, vt restitueretur; redire quidem permissus est, sed nihilo plus solidae, stabilisque quietis, quam auexisset animo reportauit. Per valetudinis causam plerisque communis vitae solui legibus postulabat: quod homini vsque eo merito concessum haud grauate fuisset, si quicquam pacare priuatum potuisset: nec quaedam exempli non permittendi (vt [Note: 78 Is e Societate dimittitur.] priuatos in vsus pecuniam penes se) postulasset. Hoc statu Ribadeneria res offendit. Cumque, Patre Generali consulto, visum esset ex re partis vtriusque fore, vt ab Societate segregaretur; bona petenti missio data est. Tum omni ex parte Collegio tranquillitas restituta: altissimoque Dei consilio, qui tam multos Societati, seque ipsum bis dederat; eius expers ad vltimum fuit: quanquam nunquam studio, et caritate seiunctus est. Duo praeterea Sacerdotes ex his, qui primo nomina in consociationem subscripserant, sententiam mutauerunt; quorum alter is fuit, in quem grauissimae obtrecta tiones extiterant: ceteri omnes [Note: 79 Catacense Collegium a viro nobili vexatij.] constantiam egregie tenuerunt. Catacense quoque proximis annis non nihil iactatum est Collegium, quanquam priuatâ magis ab vno Procerum vexatione, vt receptum inter nos filium ad Patrimonium abdicandum compelleret, quam communi vllâ inuidiâ. Sed Iosephi Blondi in primis, qui idem Rector erat, conciones ita sedarunt, conciliaruntque Ciuium animos; vt nouum, amplumque templum exaedificandum collatâ stipe vltro susceperint: idque tanto approperarint studio; vt cum Sancti Ioannis Baptistae peruigilio Episcopo rite auspicante coepta aedificatio esset; decimoquarto Kalendas Decembres in parte ad tectum perductâ, sacrosanctum Christi corpus collocatum sit, et tractari diuina coepta. Templi quoque Sancti Fidelis amplificationem Mediolani Sanctus Cardinalis magnâ ceremoniâ inchoauit, Hic per Italiam, atque Siciliam status rerum

nostrarum erat: cum inter longinquas Prouincias non vnius (vti rerum bumanarum instabilitas fert) generis, ac modi esset.

[Note: 80 Haeretici nobilis conuersio.] Praeclarissimae apud Viennam Austriacam gestae res. Inter multos ab errore deductos digna memoratu Haeretici satis docti ad resipiscendum occasio. Cum octo annos partim Tubingae, partim Argentinae Schmide lini auditor fuisset, iamque Superintendentis, summâ inter ipsos insanae sapientiae asseclas dignitate esset ornandus; Viennam venit Citrhaeum, Camerarium, allosque Lutheranae factionis principes inspecturus. Ijs non repertis, vtendum occasione putauit, vt Collegium Iesuitarum, in quos Schmidelinum Magistrum tertio quoque verbo contumeliosissime inuehentem audierat, ante discessum videret. Venit ergo ad Collegium. Excipitur a Patribus humanitate catholicâ, religiosâ modestiâ, comitate sapienti: et idoneus Sacerdos apponitur, qui sermones cum hospite de Euangelio veritatis conferat. Mirari ille principio nouam doctrinam: tum obiectare si quid habebat: deinde, vbi animaduertit consentanea dici, et consideranda; Schmidelino succensere Magistro, quod earum rerum mentionem nusquam fecisset. In summa ingenuus vir, diuinâ scilicer praeeunte luce, manuque, paulo post publice in magnâ studiosorum coronâ haeresim, in qua adoleuerat, quam gloriabatur ex tanti doctoris fontibus hausisse, quam declamationibus propugnauerat, execratus est: vitaeque totius commissa ad Sacerdotis pedes magno cum doloris sensu deposuit: haud modicâ felicitate doctoribus veritatis [Note: 81 Matronae, et Baroniseiusvi. ri insignis poenitentia.] inuentis, dum ministros quaerit errorum. Insignis etiam fuit Matronae cum primis nobilis poenitentia. Hanc Haeretici non ita multis ante temporibus, et praecipue concionatricula quaedam Lutherana vsque eo infatuauerant; vt eius pertinacia obstinationem et haereticae, et seminae superaret. Vir eius Dynasta nobilis, post admotas complures incassum machinas, etiam diuortium frustra comminatus; ad doctorem Martinum Eysengrenium concionatorem Caesareum deduxit: cuius tandem oratione cum diuinâ ope loco mota traditur Patribus penitus reducenda in viam, et ad poenitentiam praeparanda. Quod vbi est factum, strenue etiam adiuuante viro, qui ad suam ditionem reditum maturabat, cum vna simul adessent vir, vxor, et Sacerdos, qui eam instituerat; incidit forte mentio de vsuris. Arrigit ad eum sonitum continuo aures senex: facileque suspicionem mouit Sacerdoti nequaquam ab viri rationibus abhorrere sermonem. Eo igitur studiosius, acriusque rem tractat. Senex aperte earum propugnationem suscipit. Certatur, clamaturque vsque ad rauim. Res erat iucunda. Nam vxor, quae paulo ante summas viri preces, vt Catholicam Religionem respiceret, auersabatur; viro iam preces admouebat, vt ab iniquo lucro recederet: contestans malle se pane vitam, ac gelidâ tolerare; quam contaminatis iniquitate fructibus gaudere. His vxoris precibus, et productis a Sacerdote argumentis, tandem dat manus senex: posteroque die vterque per sacram exomolegesim liberatâ conscientiâ, flatim ab consessione mutuos in amplexus iuerunt, inuicem gratulantes, suamque alter alteri acceptam salutem cum verbis officiosissimis, tum vero studio reserentes. Et profecto, vt cetera non comparentur, [Note: 82 Haereticorum insidiae aduersus Patres Viennenses.] nescias vtrum tenaciores haeresis, an auaritia nectat cathenas. His, alijsque, quarum hae specimen sunt, Haeretici affecti cladibus, illuc toti veteribus artibus, nouis conatibus incumbebant, vt Iesuitarum tela, detractâ viris auctoritate, bebetarent. Ad conciones magnus saepe pseudoprophetarum cunens accedebat cum suis quisque pugillaribus, si quem forte capere in sermone possent. Verum vbi solide, ac diserte, cumque populi totius plausu catholica stabiliri dogmatae, suaque refutari audiebant somnia; pudore, quamuis inuictam, subigente frontem, templo exibant multam habentes inter se quaestionem. Promulgarunt etiam typis insulsam fabellam, quod de Caluino fertur, idem ab Iesuitâ factum fingentes, vt Matthaeum quendam simulantem se mortuum, dum excitare tentat, occiderit. Sed maiora pericula ab gladijs, quam ab calamis impendebant. Tumebat malum, nihilque magis formidabatur, quam ne quid Geuseanis, et Hugonotticis suroribus fimile oriretur. Ipsum quidem Collegium

constat hebdomadâ maiore, dum Patres in Domini honorando sepulcro, quod magnifice exornarant, toti sunt, et Nuntius Apostolicus, Episcopus Agriensis, Cancellarius Boemiae, duo Legati Hispaniae, Legatus Poloniae, Legatus Venetus, Ferrariensis, Florentinus, Genuensis, Mantuanus, et plerique de excelso, quod appellant, regimine Interessent, quos omnes impij, vt vnâ strage culmina religionis deijcerent, mactatos volebant, discrimen vltimum adijsse. Sed, Deo suos tegente, ac tantum prohibente nefas, iniecto coniuratis metu, viris fortibus magis carnifices, quam ipsi carnificibus defuerunt. Ita Prouincialis Magius se, [Note: 83 Viennensis Collegij labores multiplices.] et alios Dei famulos in quemuis paratos casum fuisse testatur. Inter haec pariter, cum periculis vt intenderetur industria; super conciones per varia vrbis templa ferme septenas, binasque in Collegio tempore eodem Germanicam, atque Italicam; addita est in peramplo Gymnasio Latina, ad quam doctissimi quique conueniebant. At secundum meridiem vulgaris in templo catechesis introducta. Vnaquaque Domini luce catechistes Sacerdos in suggestum cum vno, alteroue puero conscendebat: et inuocatâ cum omni populo Sancti Spiritus ope; de superiore loco puer, praemisso salutiferae Crucis signo, orationem Dominicam elatâ [Note: 84 Doctrinae Chri stianae tradendae ratio.] voce inchoabat. Illum veluti praecentorem sequebatur turba puerorum; ac puellarum, qui suis distincti locis, et subleuatis in caelum manibus stabant in pauimento. Precatione Domini, et salutatione Deiparae decantatâ, vna puellarum e scabello Symbolum Apostolorum eodem modulo praeibat in cantum. Tum in sellas e diuerso constitutas duo pueri euadebant, doctisque, ac breuibus quaestiunculis e catechismo Romano petitis, mirifice auditores edocebant, et oblectabant. Eam disputationem rursus precationum, quas diximus, symbolique, et decalogi decantatio excipiebat: clausulam postremo aliquid enucleatius [Note: 85 Eiusdem vtilitas.] tractans apponebat Sacerdos. Multiplex inde commoditas, sed praecipue triplex referebatur: primum, vt homines e vulgo, qui plurimi accurrebant auditum, id tempus, quo commessationibus, et compotationibus abuti mos erat, innocenter, et pie collocarent: deinde vt pueri, ac puellae, quae vel mendose a parentibus, vel nullo modo docebantur, imo et ipsi parentes recte discerent christiana rudimenta: postremo, vt frequentaretur precandi vsus, vulgareturque per domos. Namque simili modo domi circa mensam statutos paruulos eandem elementorum fidei, et precationum iterare cantilenam iubebant. In Collegio primâ Quadragesimâ Theologicae doctrinae schola longo interuallo repetita. [Note: 86 Adalberti Bausechij laboriosa sapientia.] Adalbertus Bausechius repetijt: idem, qui in Academiâ alteram scholam habebat: vbi, cum et Decanum ageret, tum alia fortiter ad religionis munimentum gessit, tum obstitit ne volumina parum pietati congruentia, quae magno numero offerebantur, in lucem prodirent: tum denique effecit, vt qui doctrinae publicis donarentur insignibus, ex diplomate Pij Quarti, Catholicum Symbolum profiterentur. Reducta etiam veneratio sacri Chrismatis, quod procax Haereticorum impietas in contemptum vocabat. Cum enim de eo Concionator ad populum ardenter, ac docte semel, iterumque disseruisset; incensi eius cupiditate tam multi sunt; vt cum Patrum rogatu Episcopus Volaterranus Florentinorum ad Caesarem Legatus, quem Rontificius Legatus Commendonus paulo ante ibidem consecrarat, in Collegij templo id impertiret (iamdiu enim Episcopo Vienna suo carebat) vnus dies confluentium consignando numero [Note: 87 Pragensis Collegij salubris in dustria.] satis non fuerit. Consimilia Pragensis Collegij studia, nec facta minus prospera erant. Sacratiore quaque feriâ quaterni personabant caeli tubicines, bini Germanico, tertius Boemico, postremus Italico sono. Italis propria iam condita in Collegio aedicula erat, ad quam conuenirent. Nec facile vsque adeo manisestum pretium operae factum est. Namque cum essent Itali frequentes, Pragae praesertim, negotiandi studio: et variorum generum fabri, opificesque; sensim per cultorum inopiam moribus, deinde etiam religione in accolarum prauitatem degenerabant. Iam vero ita feliciter opus processerat, ita suum studiose sacellum, et sacra, et concionem celebrabant; vt non modo religionem bonam, sed etiam bene tenerent. Ex alijs gentibus multi ad Ecclesiam reuocati: et quidem

per vnam Iobelaei occasionem, quod pro difficultatibus Galliae promulgatum vbique saluberrimum accidisse comperio; Lutherani sex et viginti, Hussitae triginta quatuor, Picardus vnus excitati. Ab longo propter saeuientem luem literarum iustitio, cum ineunte anno patefactum gymnasium est, tanta fuit omnium, etiam Hussitarum laetitia; vt vel longe positi certatim per literas gratularentur: et, velut ex agro post requietem, inde laetior annona prouenit: non ipsis modo pueris haurienribus auide pietatem; sed in parentes quoque suos, domesticosque alios blande transmittentibus. Sed haec, et alia eiusmodi, quanquam praestantissima, et relatu digna, quoniam, et singulis ferme annis, et Collegijs omnibus sunt communia, nec vacat diligentius persequi; satis tantum sit subinde [Note: 88 Olomucenfis Collegij incrementa.] ad ea aestimanda prudentiam excitare lectorum. Certe Collegij Olomucensis ita celebrabatur in docendo felicitas; vt Haeretici quoque suos liberos ei committerent. Hîc quarto Nonas Octobris in Sancti Francisci solennijs, lecto ab Antistite, et Collegis die, vt praecipuo quodam Sancti Francisci patrocinio noua familia foueretur; in aedes Collegium suas migrauit. Id caenobium Fratrum Minorum fuerat, quod, ipsis compensatione acceptâ volentibus, et confirmante Pontifice, Episcopus Collegio dedicatum, curâque, et impensâ suâ restauratum apte nostris moribus conformarat. Haud sine publicâ, piâque ceremoniâ [Note: 89 Episcopi in So cietatem benignitas ac liberalitas.] gesta res est. Episcopus cum sacrum ob eam rem splendide fecisset, pulcherrimum calicem, totumque sacerdotalem apparatum, quibus nouis vsus est, itemque alia sacerdotalia indumenta Collegio dono reliquit. Secundum sacrificium, et aptam tempori homiliam; solenni ritu, ac prece domicilium totum lustrauit, ac praemuniuit. Tum ab oratore, et poeta modeste collaudatus est. Denique conuiuium ibidem, quod magnifice appararat, in tribus seorsim conclauibus dedit. In primo Consules ipsemet, Senatoresque, et nobiles praecipuos, itemque Canonicos excepit: in altero nobilium quidam, et aulicorum epulati: in tertio cum sancta hilaritate, et gratiarum actione Collegae refecti. Sub haec Oppauiam [Note: 90 Oppauiensem dioecesim visentem Episcopum Patres Magius ac Rimelius comitantur.] abijt suae dioeceseos Oppidum, haereticâ totum labe corrupsum: quod in prisca restituere sacra cupiens; Magium Prouincialem, ac Stephanum Rimelium Concionatorem e Societate adiutores operis duxit. Stephanus in primario templo conciones exorsus, semel, atque iterum pacate auditus est. Tertio ad suggestum, ab praefato bona verba Episcopo, dum pergit, aditu intercluditur. Accurrit moras amoliturus Prouincialis: accurrit ipse simul Antistes. Populus furore impio [Note: 91 Eius Oppidi Haereticorum feroxpertinacia.] percitus, vt qui penitus tartareum virus hauserat, nihilominus obstare: nec iam tumultuari solum; sed etiam lapidibus Concionatorem, Prouincialem, Episcopum petere. Adfuit non obscure fidei suae propugnatoribus patrocinium Dei, qui cunctos tanto in discrimine seruauit incolumes. Illi autem, ne omni ex parte impiorum furori cederet piorum constantia; in alio eiusdem Oppidi templo, quod iustituerant, peregerunt. Vbi, inter cetera, ipsa, Concionatoris spectata firmitudo pectoris: qui cum tantum non obrutus paulo ante lapidibus fuisset; tanquam non ex eâ tempestate, sed e religiosae cellulae pace aduenisset; ita sedate [Note: 92 Vilnense Collegium caeptum.] dixit, ac libere, animo perinde, ac voce constanti. Vilnam Lithuaniae caput ex votis religiosissimi Antistitis, qui (vt supra est demonstratum) amantissime aduocabat, Balthassar Hostouinus ex Olomucensi Collegio cum aliquot missus [Note: 93 P. Balthassar Hostouinus eo missus.] est Socijs, qui interim, dum Collegij numerus expleretur, tanquam in statione considerent. Proprouincialis Franciscus Sunerius deduxit. Episcopus duas rhedas, quibus veherentur, et equitem viae ducem vsque Bransbergam cum misisset, suum quoque obuiam equitatum misit. Se Sunerius cum contra tenderet, vt et soli, et pedites vrbem inirent; hoc solum impetrare potuit, vt equitatus [Note: 94 Nostri magna gratulatione excepti.] modestiam religiosam ne oneraret. Itaque eo regresso, sine comitatu quidem, sed vrbanis omnibus ad fores, ac fenestras effusis, Vilnam intrarunt. Verum qua gratulatione quibus lacrymis ab studiosissimo Antistite, qui vitam nonnisi in eum diem prorogatam sibi cupierat, excepti sint; nequicquam exequi coner. Secundâ sacri Aduentus Dominicâ, quae in Nonas Decembres incidit, Magdalena, et Helena Reginae Ferdinandi Caesaris filiae, quae in magnâ vitae sanctimoniâ

[Note: 95 Hallensis Collegij origo.] perpetuae se dedicarant integntati, Oeniponto Halam commigrarunt. Quae, cum adduci nullâ ratione possent, vt Societatis, sub cuius adoleuerant disciplinâ, carere operâ vellent; cunctis opibus contenderunt, vt et illam ad se Halam aduocarent. Ergo Socios aliquot Prouincialis Hoffaeus ad ineundam possessionem aedium, quas ad id Reginae comparauerant, deduxit. Ita Collegij initium factum est Halae: cui Reginae domum, ac templum, quo ipsae interim vtebantur, [Note: 96 Recens Monachij Tyrocinium P. Bonauentura Paradiniusre git.] post suum obitum possidendum donarunt. Tyrocinium Monachij ordinatum, Patrique Bonauenturae Paradinio ab Vrbe misso traditum est regendum. Dilingâ distat duabus leucis ditio quaedam, quam Bissingensem nominant. Eam ab Haereticis per annos circiter quinque et viginti occupatam cum emisset Conradus Bemmelbergius, vir egregie catholicus, nec suae modo, sed et alienae cupidus salutis, praesertim eorum, quorum si negligeret, suam minime obtineret; eo praecipue curam intendit, vt restitueret Saluatori. Eam ob rem [Note: 97 P. Io. Rabesteni opera Bisfingae Haeretici multi contrersi.] cum Patris Canisij eo tempore Prouincialis iussu Ioannem Rabestenum Collegij Hieronymiani Dilingae Rectorem (ipsi Regentem vocaut) acciuisset; is et oris docti facundiâ, et (quod multo est facundius) vitae innocentis exemplo, ad haec promptâ cuiuis benignitate, et comitate plus quadringentos permouit, qui execrati publice sectas, permansuros se in Romanae Ecclesiae fide iurarunt: pauloque post pertinacioribus quoque expugnatis, prope ad vnum, omnes pietatem catholicam receperunt. Sed hîc quoque turbandus est lugubri narratione rerum laetarum cursus: vt nec in Solen ter tot victorijs, tanquam incruentae prorsus nobis acciderint, gloriemur: nec vnquam callidissimis hostibus nuda sancto [Note: 98 Antonius Kleselius ab Societate, et Catholicis deficit.] Dei timore latera ostendamus. Oeniponto, vbi concionatorem ordinarium apud Archiducem Ferdinandum agebat, Antonius Kleselius ab Societate, et Catholicâ religione profugus furtim se ad Haereticos proripuit. Is Dilingae, vnâ cum Eduardo Thorn, ac Simone Emrio olim versatus, vehementer de orthodoxâ fide dubius cum vacillaret; miraculo quodam (vt ipsemet commemorauit) in gradum sanae mentis repositus est. Eâ de causâ, quedque aliquid literarum habebat, nec impromptus ingenio, linguâ promptus erat, edebatque constantiae certa satis documenta; permissus est cum populo agere. Sed hominem superbum, ac leuem breui recte facti poenituit. Literis contra Papam insaniae suae testibus ad Ferdinandum Archiducem missis, eiecit se in terras Samaritarum, magno cum populi sancti dolore: illud Euangelicum re ipsâ pronuntiatum confirmans: Qui Moysem, et Prophetas (hoc est diuinae legis auctores (non audiat, eum, ne si mortui quidem resurrexerint, crediturum: quandoquidemis ab eâ religione, in qua praedicabat se miraculis confirmatum, sustinuit tam [Note: 99 Simonis Emrij apostatae exi tus luctuosus.] foede deficere. Eodem tempore Simon Emrius, qui Dilingâ superiore anno ad Natalem in Belgium missus, inde Parisios translatus fuerat, si quo modo curari posset, segregauit se â caetu bonorum. Quodque magis est miserandum, cum in Societarem ipsam calamum stringere multa minitans statuisset, iamque epistolam exarasset adeo probrosis refertam mendaeijs, vt nulla impudentior ab Haereticis exisse diceretur; in hominem inimicum incidens Louanij repentino occisus est. Animaduersum est hunc maxime Simonem Dilingensis auctorem calamitatis fuisse, eique et Kleselio immoderatum aduersus impiam Arabis Aueirrhois doctrinam studium noeuisse. Sed Kleselium tandem dementia diuitta, quae tenuerat ante labentem, etiam prostratum luminibus pietatis respexit, potentique [Note: 100 Kleselio Haereticorum discrepantia auxilio est ad resipiscendum.] manu erexit. Is, postquam Oeniponto (vt supra est demonstratum) profugit, sui miser ingenij nimium fragili, inermique cymbâ confisus, sine gubernaculo, et cynosurae conspectu, immensum tentare diuinarum oceanum scripturarum instituit. Dum ergo, quocunque tempestas impelleret, praeceps in exitium deferretur; libros peruolutans Haereticorum, et primos quosque eorum conueniens, diuino nimirum miserante Numine, in mediâ tenebrarum caligine radium dispicere vitalem caepit. Nam considerans quibus se inuoluisset ambagibus, quam inextricabilem in labyrintum mersisset, quam omnia extra Ecclesiam incerta, abrupta, inter se pugnantia essent, quam innumerabiles

in opiniones distracti Haeretici, superbe vnoquoque de cogitationum suarum ludibrijs fabricante sibi religionem, eodemque mox negante, quod paulo ante affirmauerat, secumque pugnante: quemadmodum filius prodigus memoria repetens quas copias in domo patris sui, quas delicias reliquisset, easque cum miserrimo rerum suarum statu praesenti comparans; epistolam, vt ipsamet docet, cum insigni doloris sensu, ad Collegi; Pragensis Rectorem Henricum [Note: 101 Kleselij Episto la ad Patrem Rectorem Pra. gensem.] Blyssemium scripsit, quae ad verbum est talis. Quod in hac tantâ necessitate, quae me et Deum, et homines compellare cogit, ad Reuerentiam tuam, tanquam ad primum salutis portum confugio; illud me inter alia mouet, quod quondam, veluti infans in Christo recens natus, a te spirituali Patre spirituali alimoniâ enutritus sum. Quare magnopere confido eius auxilio me renasci posse, cuius olim diligentiâ, atque studio et natus in Domino, et educatus fui. Nec vero opus esse arbitror roultis explicare, quae me tam vehementer vrgeat necessitas, quae tantopere premant angustiae, vt diuinum, humanumque auxilium implorare compellar: cum procul dubio non te lateat, quin infeliciter ego prodigus ille filius (fatebor enim verum) ex aedibus paternis, contra pientissimi parentis voluntatem, tredecim ab hinc mensibus discesserim. O infaustum illum diem, qui hoc monstrum edidit. Non addam exaggerando reliqua, quae in Historiâ Euangelicâ sequuntur, cum res suâ ipsius mole conscientiae plusquam plurimum grauet, et solummodo non opprimat. Hanc potius, mi Pater, vocem [Note: 102 Eiusdem poenitentiae signa] supplicem accipe: Peccaui, Pater, in caelum, et coram te: nec iam sum dignus vocari filius tuus. Poenitet ex animo Serenssimum Principem offendisse: poenitet Societatem vulnerasse: poenitet Ecclesiae Dei scandalum magnum exhibuisse: poenitet denique Haereticorum libros et legisse, et vidisse vnquam. Testor sanctam, et indiuiduam Trinitatem scrutantem corda, et renes, me sincere loqui. Scio enim non absque meo ingenti damno edoctum quid sit versari in. Babylone, vbi omnem conscientiam in rerum diuinarum cognitione inuestigandâ, haud secus quam nauim in mediâ tempestate amisso clauo, fluctuari neceile est: vbi, veluti in labyrintho, nullus exitus inueniri potest: vbi ipsimet infelicissimi Ciues in mille factiones dissecti, mutuis vulneribus sese miserabiliter conficiunt: vbi denique quot capita, totidem sunt sententiae. Non referam alia innumera, quae me mouent, vt, exemplo columbae sanctissimi Noe, ad arcam Dei Ecclesiam redire summis votis contendam: quandoquidem extra eam nullus portus, nulla appareat statio. Itaque agnitione culpae, tanquam caelesti fulmine percussus, ad te, Pater Henrice, Ananiam meum, confugio, consilium componendi hoc tam funestum negotium obnixe flagitans. Forte Reuerentiae tuae videbitur, vt rem referam, vel ipsemet proficiscar ad Patres eius Prouinciae, ex qua discessi. Verum cum multis de causis tanta nondum ausim, et te intercessore omnia felicius transigenda sperem; oro te, per Iesu Christi viscera, et per piam Patris Ignatij memoriam, ne me in his angustijs deseras: sed ad Patres siue Romanos, siue Petrum Canisium, et Paulum Hoffaeum, qui me discedente in Prouinciâ superioris Germaniae primi fuere, quamcitissime scribas, hunc meum animum exponas, et quid faciendum sit ab ipsis reseias: simulque meo nomine roges, ne se difficiles hac in parte praebeant. Ad hoc impetrandum plurimum conferre spero, quod apud Sectarios nec conditionem vllam susceperim, nec suggestum publicum aliquando conscenderim. Re cognitâ Patres Romani multum laetati, pium raptae ouis ex lupi inferni faucibus extrahendae negotium eidem [Note: 103 Reconciliatur Ecclesiae.] Blyssemio commendant. Eius accitu venit Pragâ Antonius, publice damnat errores, ex formulâ Pij Quarti profitetur catholicismum, noxas apud Blyssemium exponit: tum rite absolutus, a Praeposito quoque Generali veniam per literas poscit: [Note: 104 Veniam a Borgia per literas petit.] quarum caput totidem apicibus tale est. Benedictus Deus, et Pater Domini Nostri Iesu Christi, qui secundum misericordiam suam magnam regenerauit nos in spem viuam. Placuit, Reuerende admodum in Christo Pater, ab hac exordiri sententia, quod ingenti Dei beneficio iam a mortuis excitatus, et quasi denuo renatus sim. Hodie enim coram Nuntio Apostolico, Reuerendissimo

Archiepiscopo, et alijs viris catholicis haeresim abiuraui, et Ecclesiae Catholicae restitutus sum. Quare Domino Deo, quantas possum, ago gratias, qui me, pro suâ infinitâ bonitate, de profundo inferni extraxit, et supra firmam petram collocauit. A tuâ vero Reuerendâ Paternitate, et a totâ Societate in primis supplex veniam peto, quod tam pernicioso exemplo, scandalo, et offensioni fuerim: prominens me omnibus modis, quibus potero, maculam hanc, qua sanctam Societatem conspersi, abstersurum. Deinde vero infinitas quoque gratias ago Reuerendae Paternitati vestrae, et toti Societati, quod et precibus, et alijs plurimis caritatis officijs in hac miserrimâ calamitate meâ adiutus sum. Vtinam possem tantis beneficijs pro dignitate gratus existere. Reliquâ epistolâ, quanquam obedientem se fore spon debat; declarabat tamen grauem admodum sibi [Note: 105 Extra Societatem eum degere satius iudicatur.] reditum ad Societatem fore. Itaque, quoniam solennibus nec dum votis obligatus erat, et tantâ se infamiâ macularat, et acre, ac refractarium ingenium vel commodaturum amplius, vel minus incommodaturum publice, si religiosis nexibus liber ageret, apparebat; suas sibi res habere permissus est. Qui religionis damnum vt resarciret; non contentus execratione publicâ exitialium opinionum; libellum in earum detestationem, et commendationem Catholicae sapientiae scripsit, et vulgauit: eandemque deinceps strenue defendens, ac praedicans, ad senectam vsque perseuerauit.

[Note: 106 Rhenanae Pronin ciae tes.] Rhenana Prouincia superioris anni statum obtinuit in Scholasticorum domesticorum partitione: vt, qui studijs humanitatis, et rhetoricae expoliebantur, Herbipoli: qui naturalibus, quique caelestibus disciplinis, Moguntiae essent. Nouitij [Note: 107 Osualdus Redlingius Tyronum magister.] coacti Treuiros sub Osualdi Redlingij institutionem. Hîc etiam restituta philosophia, quam pestilentia, et bellum ante biennium dissiparat. Totam vero Ciuitatem iam reflorescentem inter Paschalem laetitiam Antistitis Iacobi ab Els consecratio exhilarauit. Cum ingenti res dignitate, ac maiestate gesta, nec [Note: 108 Antistes Iacobus ab Els cum laetitia, ac pie. tate consecratur.] minore magnificentiâ: epulo cunctis Ecclesiasticis, et Senatoribus dato: diuiso pro more patriae Ciuibus vino: erogatâ large tenuissimis stipe: sed omnia ipsa anteuenit Antistitis pietas: qui quo diuinum spiritum per caelestes ritus copiosius hauriret; diuturno se cilicio, ieiunio, poenisque alijs, solitudine, consideratione, et precibus ex Sancti Ignatij praeceptis, demum pridiano non suo tantum, sed et omnium Religiosorum ieiunio, ac precatu capacem fecerat. Continuo ad regendam disciplinam aggressus, conuentu maximo conuocato, post solenne [Note: 109 P. Io. Berchelius Religionis ac morum cor rectionem e suggestu commedat.] de Sancto Spiritu sacrum, in suggestum ascendere Patrem Ioannem Berchelium iussit. Is, vt egregie praemeditatus erat, luculentam orationem habuit. De redemptione pallij Archiepiscopalis non pauca praefatus; ad corruptelam transijt deplorandam et rituum sacrorum, et dogmatum: cumque necessitatem ea restituendi tractasset viam expeditam ostendit, si quae in vnum coniuncti Christianarum gentium sapientiâ, et sanctitate primi quique Patres perduodeuiginti annorum curam modico libello comprehendissent, inducerentur in mores. Hanc ad Pastores Ecclesiae pertinere curam. Quod si sua quisque pro virili parte defungeretur, iam in effectu fore omnia. Ipse vero ante alios Princeps in eum se se locum reputaret euectum, vt euelleret, ac plantaret, destrueret, et [Note: 110 Suum Antistiti munus inculcat.] aedificaret. Mente parumper intueretur quantum animarum (ipse Princeps vti libertate iusserat) ex sese penderet: quarum si qua per incuriam speculatoris periret; sanguinis eius, et sanguinis Iesu Christi redditurus ipse rationem esset. Proinde obligatam Deo, Pontifici maximo, Ecclesiae suae fidem meminisset. Quae cum grauiter disputasset; subiecit: Talia nimirum cum animo suo perpendentem [Note: 111 Concilium Tridentiaum Treniris promulgatur.] Antistitem, consilium caepisse Tridentini Concilij promulgandi: eiusquo rei commoditatibus indicatis finem dicendi fecit. Tum Praesulum vnus, orationis summâ collectâ, ostendit, iubere omnino Excelsissimum Dominum Sanctissimas Concilij Tridentini seruari leges. Itaque secundum illas in posterum causae, et controuersiae iudicarentur: ac nominatim decreta de cooptandis ad sacros ordines, deque clandestinis Matrimonijs (quae continuo ex magno, praeclaroque volumine, quod Pius Quartus ad priorem Archiepiscopum per Canisium

miserat, clarâ voce recitata sunt) precipuâ curâ obseruarentur. Ad extremum suum cuique de conuentu Concilij exemplum donatum est. Nam edi typis minore formâ, egregieque compingi, ornarique ob eam rem Princeps iusserat. Fuitque munusculum opportunitate gratum, liberalitate iucundum, simul afferens ad officium explendum et facultatem, et stimulum. Sub ea, dioeceseos inspectionem prudenti temperamento salubrem instituit, eo nomine, vt cognosceretur quae quibus locis dissicilia seruatu essent. Itaque cum pleraque non magno negotio in mores inducerentur; in alijs iubebantur Pastores, quique alij repugnarent, difficultates, quas Antistes cognosceret, scripto complecti. Diuisâ in duas partes dicecesi, inferiorem circa Confluentiam, superiorem circa [Note: 112 P. Hermannus Tyraeus Treuirensemdioecesim excurrir.] Treuiros. In hanc obsisti non potuit, quin cum Decano Vesaliensi Hermannus Thyraeus Rector Collegij mitteretur. In Herbipolitanam dioecesim coeptae anno superiore excursiones latius explicatae. Ipse enim praeibat Episcopus. Rector Collegij Georgius Baderus, praeter domesticam solicitudinem, Eissielstadium, [Note: 113 P. Georgius Ba derus in Herbipolitanis mis fionibus adlaborat.] non procul Herbipoli, singulis hebdomadis itabat: parochique, et concionatoris ita vices supplebat; vt optimi quique cuperent nunquam eiusmodi curam omitti. Sed palma Apostolicarum peregrinationum penes Christianum Haluerium erat. Ochsemfurtum ille, et Murstadium, aliaque Franconiae oppida, et [Note: 114 P. Christianus Haluerius in ijsdem egregie se gerit.] vicos percursans, alloquendo plebem, erudiendo parochos, omnes incendens ardore suo, ingentes Christo Domino praedas, ex inferni lupi raptas faucibus, referebat. Coloniae etiam num Collegij magis communis, ac popularis, quam religiosi forma sustinebatur. Hoc tamen anno in aedium partem religiosis vsibus aptiorem translatum est, et ab contubernio Conuictorum omnino seiunctum. [Note: 115 Coloniensis Col legij incrementa.] Haud facile dixerim an aliud vsquam Collegium lentioribus adoleuerit incrementis, idemque et patriae, et societati maiora per incommoda plus commodarit. Notatu dignum est, hoc primum anno, qui sextus super vigesimum ab eius exortu numerabatur, perpetui census aliquid possedisse Sed et ipsa notabilis [Note: 116 P. Henrici Dionysij in idem Collegium pecuniarum adiumentum.] summa est: duodequinquageni fuerunt Caroleni, quos Pater Henricus Dionysius in patrimonij sui distributione addixit. Interim ad aggrauandam infamiâ inopiam, excitarat Satan hominem improbum, qui, simulatis nominibus, ingentem sibi pecuniam deberi ab Patribus contendebat. Iamque totam vrbem foedissimo rumore complerat, Iesuitas, concionatores pariter, et infitiatores mirificos [Note: 117 Ingens in Patres iniecta calumnia, moxque disiecta.] celebrare publice eleemosynas, exercere priuatim rapinas: se miserum viuum ab ijs, videntemque spoliatum. Quae, quanquam apud aequos partium aestimatores fidem non inueniebant; tamen apud leuem, et credulam multitudinem non poterant non suspiciosa, et Religiosorum auctoritati non damnosa esse. Patres, dum vias resarciendae infamiae non negligunt alias; adfuit pijs supplicum votis humanorum cordium versator Deus: et ita fodit conscientiam, ita mentem, linguamque conuertit auari obtiectatoris; vt suâ sponte dicta recantans, damnarit sese, et ipsos absoluerit. Quo sane mali remedio nec inuenire erat ad populum gloriofius, nec religiosis optatius, nec nocenti salubrius: cum efficacissime idem Ciues errore, Religiosos infamiâ, criminatorem crimine liberaret. [Note: 118 In Belgio Tornaci Tyrocinium instituitur.] Tornaci domus empta, vbi Tyronum palaestra instituenda propriam sedem haberet. Cameracense quoque Collegium, cum adhuc sui nihil solo fixum possideret, tectum, et aliquid annui reditus, priuatâ Ciuium liberalitate, ade, [Note: 119 Robertus Bellarminus Loua nij conciona. rur, et docet.] ptum est. Louaniense haud modice illustrari coeptum Roberti Bellarmini concionibus primo, deinde Theologicis scholis. Is, post decursum philosophicum. Romae stadium, cum annum vnum Florentiae, tres in Monte Regali apud Subalpinos Humanitarem, et Rhetoricam, ingenti cum omnium approbatione, rvy docuisset, interimque religiosis diebus ad populum verba fecisset, ac postea Patauij sesquiannum, nequaquam concionibus intermissis, dedisset operam Theologiae; Louanium huius anni Vere missus est: vt interim dum studia Theologica, persequeretur, Latinis concionibus, quemadmodum olim Franciscus Strada, ac deinde Petrus Ribadeneria fecerant, Academicos adiuuaret. In templo igitur Sancto Michaeli sacro, octauo Kalendas sextiles beati Iacobi festo die, dicere

exorsus est haud dum Sacerdos: sed paulo post Gandaui ab Cornelio Iansenio [Note: 120 Discessus eius aegre fertur.] inclytâ doctrinâ viro initiatus est. Illud animaduerti, cum de eo mittendo ageretur, ac Longobardiae Patres aegre se tantae non spei modo, sed praesentis opis iuuene spoliarent, ac medici quoque non nihil dubitarent de valetudino; Patrem Borgiam perstitisse in sententiâ, vt iret, ac, tanquam vaticinaretur, praeclara [Note: 121 Obedientia eius dem.] semper de illius profectionis exitu promisisse. Ipse vero Robertus cum cognouisset Patauinos Patres, vt Collegio suo prospicerent, quod quem sufficerent Ecclesiasten non habebant; per alias, atque alias moras Praepositi Generalis sententiam retardare, ad ipsum Praepositum scripsit: Siquidem vellet se proficisci; literas ad se huius mandati nuntias daret, se viam obedientiae inuenturum. Atque ita est factum. Adeo sinceri studiosus erat obsequij. Vbi vero [Note: 122 Praedictionum euentus.] peruenit in Belgium; tacitâ quadam animi praesensione, qua fere nunquam fallebatur, septem annos Louanij se futurum dixit: quemadmodum triennium in Monte Regali ante fore praedixerat: ac neutrobique est falsus: nec in alijs postea [Note: 123 Audomarensis Collegij pro. gressus.] praedictionibus, quae suo loco prodentur. Audomarensis Antistes Collegij ab se fundati reditus auxit: et scholarum absoluto aedificio, templi iecit fundamenta.

Galliae, si vllus memorandus hic annus fuit, tum alijs minoribus, tum ob insignes [Note: 124 Catholicorum victoriae in Gallia de Haereticis.] duas de Haereticis reportatas victorias. Prior tertio Idus Martias ad Clarentiam amnem parta, vbi et Condensis Princeps, funesta incendij Gallici fax, occidit: altera quinto Nonas Octobres prope Pictauos inter duo flumina, quae paulo post confluentia quinque circiter leucarum quasi Insulam efficiunt. Vtrique adfuere, et quicquid in ipsis fuit, religiosi auxilij contulerunt homines Societatis. Certe Borgia Generalis, post alia multa ad Deum placamina, vno mense ante posteriorem victoriam, mille Hostias Societati edixerat. Itaque dum illae maxime imolantur, prospere pugnatum est. Ad haec Edmundus Augerius cum initio anni Lugdunum venisset simul publicarum rerum causâ missus ab Henrico Regis fratre, simulque ob priuata Societatis negotia, vt Procuratorem reuersum ab Vrbe Ludouicum Codrettum conueniret; vtrisque sedulo procuratis, longo, ac periculoso itinere ad exercitum reuersus, dici vix potest quantâ ab Henrico exceptus voluptate, et gratulatione sit. In pago, cui nomen Ruffech, quarto ab Engolismâ milliario tum praecipua exercitus pars habebat castra. [Note: 125 Edmundus Augerius Galliae Primoribus ea rus.] Neque ei solum, sed etiam Ducibus Montepenserio, Guisio, Ioiosae, alijsque percarus, summaeque auctoritatis Edmundus erat. Ibi, quod barbara perduellium impietas aedes sacras euerterat, conuocatis in peramplas aedes ad forum sitas militibus, et nobilibus post insignem concionem, quasi Indicae vastitatis, vel exorientis Ecclesiae facies representaretur, rem diuinam fecit: eo maiore homiuum frequentiâ, quod vnusquisque militum, vti iussus erat, hospitem, apud quem diuersabatur, adduxerat. Nec interim segnius in Ciuitatibus pro victoria contendebant Socij, perpetuis in dicendis precibus, habendis concionibus, [Note: 126 Billomaeorum piae supplicationes.] instituendis supplicationibus. Billomaei Patres, apud quos Prouincialis Oliuerius in Quadragesimâ diuini verbi semen multiplici respondens fruge spargebat; alias, atque alias supplicationes, sed vnam celeberrimam instituerunt, in qua Sancti Irenaei patroni vrbis, quod nunquam ab triginta annis factum erat, sacrae Reliquiae circumlatae. In hac, cum et Consules, et Canonici contulissent operam; omnis generis hominum spectata est et frequentia, et pietas singularis. Praecedebant scholastici terni caelestium singillatim inuocantes opem e solenni nomenclaturâ: sacrae Reliquiae, et Canonici medium tenebant: secundüm Canonicos succedebant Collegij Patres (nihil enim rebantur se contra morem ordinis tempore tali committere) dein popularis multitudo seiunctim a Matronis, Virgines passis capillis, velo superiniecto, nudis pedibus, pium quippiam sermone patrio succinentes. Has cingebat vtrinque honestarum ordo Viduarum eodem eultu incedentium: ac ne quid turbae incideret, vtrumque latus armati sepiebant. Tum viri ab adoleseentibus disereti. Suo quique pro dignitatis modo incedebant ordine taedara manibus incensam ferentes: Deinde pauperes octodecim, quos Claromontanus Antistes alendos, instituendosque Societati testamento

commisit. Nudis ibant pedibus, linteis amicti candidis, nudocapito: ardentes faces, et insignia Patroni gestabant. Hoc autem in longissimo, et praeclaro agmine nihil erat spectabilius, quam modestia, pietasque, et animi commotio singulorum, deiecti vultus, immoti oculi, incessus grauis, totus animus ad propitiandum Deum collectus. Paulo minore apparatu eo ipso die, quo Condaeus deletus, caesusque est, iterum supplicatum: vt non mirum sit miseratum e caelo Deum tantam religiosissimi populi pietatem. Longum esset, quae alibi his [Note: 127 Augerij insignes in Castris labores.] fimilia curarentur, exequi. At Edmundus in castris tantum priuatis, publicisque apud Duces, militesque sermonibus, ad rem fortiter gerendam, contulit; vt partae ad tertium Idus Martias victoriae nonnulla pars merito illi tribueretur: quam videbatur etiam praedixisse. Nam quo die ad Iarnacium feliciter pugnatum est, peracto rite sacro, praebitâque Regis Fratri Henrico, et Duci Monrepenserio, alijsque nobilium, qui perfrequentes intererant, diuinissimâ Eucharistiâ; dum Henricum ipsum loricam se induentem iuuat, et fibulas thoracis ipse met nectit, magno eum ardore ad viriliter pro Deo, proque religioue certandum adhortans: Ito, inquit, bono animo: haud dubie victor redibis. Caeso praeclarâ eâ clade Ludouico Borbonio Condensi Principe, perduellium copiarum summa, penes Admiralium Gasparem Colignium mansit: qui dum vndique contrahere auxilia, et nouas reparare conatur vires; catholici quoque Principes [Note: 128 Romanorum Sociorum curae in Pontificio exercitu.] ad debellandum intenti, confirmandis opibus suis insistunt. Tum Pius Pontifex vrgendum maxime, et pessimum stirpitus excidendum semen ratus, auxilia misit, quibus Sfortiam Sanctae Florae Comitem praefecit. Cum his copijs eos de Societate, quos supra nominauimus, voluit proficisci, qui tum aegros curarent, tum vniuersis druini verbi praeconio, sacrosanctisque mysterijs praesto essent. Exercitus primo Vlpianum conuenit. Hîc primum, dein alibi ita Socij instituere eum diligenter, ita se ipse docilem praebuit; vt nec ludi, nec dicta impia, nec rixae, nec ferme vlla, quae solent militarium esse hominum vitia, inter eos inuenirentur: maxmaque pars, antequam Alpes transirent, tum leuauerunt confessione animas, tum recepto caelesti pane roborauerunt: perque ipsam Galliam principio eam modestiam praestiterunt; vt praeclaram incolis admirandi materiam darent. Verum sub ingressum in terras bello infestas, cum omnia reperissent vasta, augente etiam aestiuo tempore aerumnas; et illa disciplinae pulcherrima forma non leuiter obscurata est: cum id quisque ad vitam tolerandam haberet, quod aliunde quoquomodo corrasisset: et quamplurimi ex inopiâ, et cerasorum, fabarum recentium, et id genus parum salubrium alimentorum immodico vsu grauiter aegrotarunt, et multi confecti. Quo propius ad regia castra venerum; eo magis vtrumque sensim malum leuatum, egregie suo munere praefectis fungentibus: qui non modo stipendia in tempore, sed etiam auctiora pependerunt. Ita enim iusserat Pontisex, optime gnarus ab exercitu esuriente nec morum disciplinam, nec ad pugnandum alacritatem exigi posse. In Turonensi suburbio institutum Nosocomium est, vbi magno labore Patres septingentis [Note: 129 Augerius Lemouici multos Haereticos Ecclesiae restituit] initio circiter aegrotis et diuina praebuerunt; et humana subsidia. Interim Augerius post Iarnacianam victoriam Lemouicum ab castris tantisper et publicas obres, et valetudinis causâ digressus, ibidemque maiore hebdomadâ concionatus; Haereticorum trecentos sexaginta ad Catholicos reuocauit, et coenobium [Note: 130 Coenobium Virginum instituit.] Virginum instituit, rebus curatis omnibus, vnde vicenae quinae alerentur. Atque, vt non praesen tibus modo, sed etiam absentibus leuamento esset; ad Tolosates Ciues, quorum non modo religionem in Deum, sed etiam humanitatem [Note: 131 Vtilem Catholicis libellum conscribit.] erga se merito curae habebat: gallice scriptum libellum misit: vt quos diuturni belli calamitaubus defatigatos, afflictosque acceperat, solaretur. Illi libellum ediderunt. Titulus erat: Spirituale saccarum ad condiendam bellorum praesentium [Note: 132 P. Guerandus sacra catholica Isidori reparat.] amaritiem. Eodem tempore Pater Bartholomaeus Guerandus Catholica sacra instaurauit Isidori. Ea Ciuitas receptaculum fuerat Haereticorum Aruerniae: synagogamque satanae habuerat, et Caluiniani verbi ministros: sed superiore anno Catholicum praesidium in Haereticorum fanum iustas iras exprompserat.

Vbi primum eo Bartholomaeus venit; Haeretici adfuturos se disputanti, si modeste ageret, proraiserunt: sed non stetere promissis. Tum Bartholomaeus libere inanium Theologastrorum proferre in medium exorsus nugas; illustrare dolos, rationum figroenta diffingere, multos profugorum ad castra Dei retraxit, Fidelium roborauit constandam; denique non paucos ita concussit; vt cum paulo ante nihil certius errore suo arbitrarentur; iam inciperent (qui primus gradus bene sentiendi est) dubitare. Princeps illud operae pretium fecit, quod edicto a Prouinciae Praefecto impetrato, vt suos Haeretici liberos ad baptismum deferrent; tantus eorum numerus adfuit, vt Annuntiationis Deiparae sacro die Sacerdotes tres ab meridie ad clausum vsque diem baptizandi labor tenuerit, Et, quoniam tres magnâ celebritate gerebatur; homines, qui priscas Ecclesiae ceremonias oderunt; non modo suos certatim ad sacrum fontem offerebant liberos, sed et afferebant sumptuose, ac splendide exornatos. Ad haec catechssmo post meridiem explicando plurimum profecit: et bis quaque hebdomadâ Sacerdotibus, virisque religiosis priuatim instituendis. Menstruam quoque synaxim in primum cuiusque mensis Dominicum Diem induxit, designatis ex acrio ribus quibusdam, qui posthac ceteros incitarent. Postremo tres ludimagistros, [Note: 133 P. Annibalis Codretti conciones Ausci.] et bibliopolam satores errorum eiecit. Nec segnius eodem vere, nec minore successu Auscitanos Annibal Codrettus excoluit, Auscum vndecim ab Tolosâ leucis distat, vrbs Archiepiscopali sede nobilis. Praesulem tum habebat Hippolytum Estensem Cardinalem, cuius Vicarius Gerardinus, imminente solenni Quadragenarum concionum tempore, concionatore ex improuiso destitutus, ad Tolosanos Patres confugit. Ergo quanquam non sine Collegij, et Ciuitatis incommodo, vberiore tamen communis boni propositâ spe, ipsemet Annibal Collegij Rector profectus; tum quotidianis sermonibus, tum doctâ catechesi diebus [Note: 134 P. Petrus Christinus in Oppido S. Spiritus Haereticos dedocet.] alternis, expectationem, qua exceptus estmaximâ, longe superauit. In Oppido Sancti Spiritus prope Auenionem Petrus Christinus non modo multos e vulgo, sed etiam doctos, et eloquentes ad meliora conuertit. Quorum non nullis haud satis fuit recantare publice insanas opiuiones; sed insuper e superiore loco ad concionem ardore animi ingenti insectari haeresum fallacias, et sanctae Romano; [Note: 135 In Lugdunense Collegium procella.] Fidei praedicare veritatem coeperunt. Quo tempore in Lugdunense Collegium leuis exorta, facileque excussa procella est. Cum maxime incerta esset plerorumque religio, altâque Haereticorum simulatione abditae voluntates, quo tenerae aetati prospiceretur, Praeses (quem vocant iustitiae) edixit, vt quotquot in Ciuitate paedagogi essent, commissos sibi quisque pueros literarum, et catechismi causâ ad Collegium Societatis ductarent. Ea res paedagogorum animos, cum scilicet (vt verosimile est et Haeretici instigarent, nisi totam ipsi accusationem confinxerint) haud leuiter pupugit. Ad querimonias, et calumnias versi, apud regium Aduocatum, ac Praesidem expostulant, Iesuitas velle dominari solos in vrbe: nil sibi non modo djgnitatis, sed ne vtilitatis quidem relinqui: et tamen apud eos docere homines, qui docendi ipsi essent: nec sedem opportunam esse, in quam ex totâ vrbe pueri compellantur: postremo discentium classes inntiliter, et perperam distributas. Talia querelarum capita scripto cum tradidissent; iudicij Praeses Patrem Guilielmum Crittonium Collegij Rectorem, cum vno, alteroque Sociorum, pariterque expostulatores accersijt. Adfuere duo et trigintapuerorum ductores: qui iussi causam agere, coramque Patribus querelas exponere; seu conscientiâ coërciti, seu diuinitus stupore iniecto, seu maioris damni metu deterriti, pars etiam quod prorsus ignara libelli esset, ne hiscere quidem ausi sunt. Ad extremum, dum in angulos alij se abdunt, fugam nom nemo tentat: quidam aperte Collegij institutionem, doctrinam, et diligentiam laudant: singuli viritim interrogati, nunquid aduersus Societatem, aut eius disciplinam [Note: 136 P. Guilielmus Crittonius aduersariorum calumnias refutat.] haberent; nemo vnus inuentus, qui non publice profiteretur nil sibi esse, de quo iure posset expostulare. Tum Pater Rector ad ea, quae libello comprehensa erant, respondendi veniâ a Praeside impetratâ: Ad id, inquit, quod primum omnium conqueruntur, dominari nos velle solos; non est quod ego

respondeam. Vestri vos edicti rationem reddite. Nos libenter hoc quicquid auxistis laborum, pro sacrorum incolumitate suscipimus: illud pro certo habentes vtrum quid cuipiam ex vestro edicto vel decoris, vel emolumenti decedat; a vobis, ad quos pertinebat, satis prouisum. Nil a nobis tale optatum pro me ego sum testis: num forte nostro petitum sit nomine conscientia vestra testetur. Eodem modo cum angustiae classium, vel situs Gollegij reprehenditur; non factum aliquod nostrum, sed Consulum, ac publicum Ciuitatis accusatur. Nos ibi degimus, vbi vos collocastis: vtimur eo Gymnasio, quod vos tradidistis: ibi vestros instituimus liberos, vbi doceri vos vultis. Haec Rector cum dixisset, quae [Note: 137 Pioneusstudio rum praeses Societatisscholas luculenta orationedefendit.] videbantur proprie ad ipsum spectare; Pioneus, qui regendis studijs praeerat, de distributione classium, totâque oeconomiâ, et ratione docendi, quanquam ex tempore, tam luculentam, ornatamque habuit orationem; vt non diluerit modo calumnias; sed Praesidem, ac Senatum omnem in admirationem rapuerit. Vbi ille finem dicendi fecit, Praeses encomium Societatis instituit, commendans eius institutum, commemorans vtilitatem, atque adeo talibus temporibus necessitatem demonstrans. Ad vltimum, cum ad Patres conuersus seruire, quemadmodum faciebant, plurimorum commodis sine vllo obtrectatorum metu iussisset; grauiter expostulatores increpuit, additis minis, si quid in posterum commouerent. Id cum Martio mense contigisset, ex eo tempore tranquillitas Collegio fuit. Parisijs consopitae iam cum Academicis erant controuersiae: qui, quanquam decretum ediderant, quo Collegij nostri auditores omnibus Academiae priuilegijs, et gradibus honorum priuabant; nihil tamen ea res, aut auditorum minuebat frequentiam, aut Ciuium gratiam deterebat. Ab ipsomet Rege Kalendis Augusti, quo die in frequenti Senatu honestissima de religione catholicâ decreta facta sunt, praeclarum nos quoque in eâ luce hominum approbationis, [Note: 138 Rex Galliae Societati legata testamentis rata iubet esse.] et beneuolentiae pignus accepimus. Per Cardinalem Lotharingum exposuit dudum cognitum sibi grauia detrimenta, quae Societas, dum piorum testamentis legatas eleemosynas per infinitas lites repetere cogitur, toleraret. Et quoniam aduersarij opponerent nequaquam legitima eius Collegia esse, ac proinde irrita, et caduca, quae illis obuenirent legata; idcirco se voluisse, quod tum faceret, coram Senatu auctoritate regiâ, quam quae optimo iure legitima ea esse et capacia legatorum, tum quibus ad hanc diem donata essent, tum quibus in posterum donarentur, declarare, atque decernere. Simulque seuere ipsi praecipere Senatui, vt omni posthac eius generis exceptione posthabitâ intentatas Societati lites quamprimum decideret. Respondit primus Praeses, quod Maiestas regia iuberet, Senatum studiose facturum. Hoc Judicium regium, vti fuit, ita habitum est nomini nostro perhonorificum. Ipsi quoque Parisiensi Collegio [Note: 139 In Auenionense Collegium grauis tempestas.] Legatum ab optimo Senatore Albonio sane Optimum accessit. Ceterum commotiunculam Lugdunensem Auenionensis tempestas excepit. Sub anni huius initium Antonius Posseuinus Collegij Rector simul protessionem solennem editurus (cum edere optasset suscipiente Borgiâ) simul quaedam cum eodem de seque, et Societate acturus veniâ impetratâ, Romam venerat. Per eam occasionem Cardinalis Armeniacus, qui in administratione Auenionensi, et Venascini Comitatus Borbonij collega erat, ipsique primarij Ciues Auenionenses abeunti mandata ad Summum Pontificem addiderunt, vt Beatissimus Pater Auenionem, et Comitatum Venascinum, quemadmodum pro loco, ac tempore indigebant, ita respicere singulari indulgentiâ, tuerique praecipuo patrocinio vellet. Quae Posseuinus fide optimâ, et summo studio exegit. Iis gestis, professione editi, seripto etiam interim libello ad militem christianum formandum: quia tum Pontifex, quas in Galliam mitteret, copias conscribebat, cum Assistente Euerardo, qui mittebatur Visitator, retro iter ingreditur primâ aestate: idemque sub tempus Pontificiae quaedam perseruntur Auenionem literae, in quibus de Cleri disciplinâ restituendâ, et regendis moribus agebatur: ac nescio quid etiam de quaestionibus violatae religionis significabatur. Ansâ inde arreptâ nouarum studiosi rerum, quibus illa Collegij fida, vigilque custodia erat supramodum

grauis; omnia in maius attollere, per vrbem tumultuose spargere, concitare plebem. Eam nimirum adeundae Romae Posseumo causam fuisse; vt in Coi mitatum Venascinum Inquisitionem Hispanico ritu introduceret: vt honestissimas quatuor Sodalitates se se flagellantium abderet: denique, vt si cui Auenionensium religio noua non displicuisset, eos index Pontifici ad exitium proderet Iactabatur po certissimo argumento verbum, quod excidisse olim concionanti aiebant: Haud modice Auenionis e re fore, si quo modo Quaesitores fideinancisceretur. Tempus praeterea congruebat, quo et suerat ille Romae, et a Summo Pontifice datae, quas diximus, erant literae; denique adscriptum ferebant, [Note: 140 Plebis tumultus.] vt Antistes, ad transigenda omnia, Societatis operâ vteretur. His inter plebem gliscentibus; conuentus edicitur ad nouos Consules designandos in diem quartumde cimum ante Kalendas Iulias. Eo die, cum innumerabilis confluxisset ad Praetorium populus, fieri non potuit, quin promiscue, cui libitum eset, irrumperet iate: aream reliqua multitudo complerat. Hîc magnis, et inconditis vocibus de Posseuino conqueri, ingratissimum vociferari, perfidum, proditorem, et Collegium e vestigio diripiendum. Nec dubium fuit, quin si hominem in vecordi illo furentium auimorum impetu nacti essent in frusta discerpturi fuerint. Ad Collegium agmine, et damore infesto itum est. Sed famulos suos Deus seruauit: qui, circumstrepente procellâ, cum fores occlusissent; ad pacem ab eo exposcendam, cui vt maris, atque ventorum, ita populi furor obedit, sese receperunt, perque horas quinque perseuerarunt. Detonuit ergo sine fulmine popularis [Note: 141 Sociorum precibus compescitur.] fragor. Verum Senatus fiue etiam ipse inductus, siue (quod dein affirmabat, et propius vero erat) vt exasperatos vulgi aninios per indulgentiam mitigaret; inaudito reo consultum edidit, quo et donatam paulo ante tanto consensu domum, et reditus, et quicquid vnquam beneficij in Collegium contulisset, [Note: 142 Cardinalis Armeniaci beneuolentia erga Nostros.] quantum ipsi; fas esset, irrita esse iubebat, ac penitus reuocabat: Summo enimuero cum dolore bonorum, etmaxime Armeniaci Cardinalis: qui de Posseuini innocentiâ nihil dubitans: et, si quid esset ab vno commissum, satis gnarus Ordinem inique damnari, pristinamque beneuolentiam constantiâ indubijs rerum adprobans; continuo ad Collegium mastos consolaturus accessit, spondens fore, vt ortam ex errore procellam lux veritatis breui discuteret. Idem Archiepiscopus, idem Consules beneuolentiae officium praestiterunt, iubentes animo bono coeptis insistere: Ciuitatem nihilominus benignam habituros. Adiecit Cardinalis per totam vrbem edictum vltimi supplicij, siquis quem de Collegio dicto, factoue laederet, Iam Augustam Taurinorum cum Euerardo venerat Posseuinus: de eo tumultu fit certior: indoluit Saclorum aerumnis; Diaboli fraudes detestatus est. Ceterum pro testimonio conscientiae, et fiduciâ Dei affatim securus, ac laetus egit. Subinde dum Tolosam, et Castra regia perit Augerius, ex itinere Auenionem venit. Postque habitas triduo (non enim diutius haesit) magno nomine in Collegj aede conciones quinque; de Cardinalis Armeniaci consensu, [Note: 143 Augerij verba ad Senatum Auenionen sem.] Senatu vniuerso, et alijs e primoribus conuocatis, ita locutus est Si nostra, qui sub Crucis militamus signo, spectetur causa; praeclare nobiscum agitur, Ciues, dum digni essieimur, qui propter iustitiam aliquid patiamur: habemusque potius ijs gratiam, qui nos ad supplicium, ac caedem deposcunt, quam vt vllâ ex parte succenseamus. Illud dolemus vehementer per nostrum nomen religionem peti. Vident aduersarij nihil nobis pensi esse vel vitam, vel existimationem, dum eorum impijs conatibus pro virili obsistamus. Intelligunt dum Auenione pusilla haec statio erit; nunquam defuturam vigilem, fidamque custo diam, quae pro Romanâ, orthodoxâque fide exeubet dies, ac noctes. Idcirco versant se, audesque comminiscuntur, quibus vel nos de statione deijciant, vel ignominiâ notent: vt, quos tutari conamur, ijs inuisi, et execrandi, ne dum, inutiles simus. Quid igitur consilij capiamus? Nimirum danda est aduersarijs laetitiae optatae materia. Dissimulare non possum, multa extare honestissimae huius, ac religiosissimae Ciuitatis erga Ordinem nostrum merita. Nosque, si quid est in nobis obsequij, cum mortalibus omnibus debeamus, praecipuâ dependere

voluntate vobis. Ceterum, vt nunc status est rerum, cum vestrâ gratiâ, Socios hinc abducam. Nam quid eo loci moremur, vbi et domus, quam dederatis et vectigal ademptum est. Leuius est praecipere, quam expectare exilium: minus flagitiosum proficisci, quam pelli. Nec vero Dei sert causa, cum tot ad se vndique auxilium vrbes accersant; vt hîc, inter assidua capitis discrimina, tempus in cassum teramus. Quae namque profectus reliqua spes est, apud quos et tecto, et victu, hoc est vitâ indigni habemur? Erit, Deo aspirante, vbi et tutius, et fructuosius labores nostri ponantur: nec defutura vobis diuina speramus auxilia, quae nos quoque, quando a praesentibus non placet excipere, absentes quaecumque poterimus, sacrificijs, ac precibus afferemus. Haec cum dixisset, ingemuit et Senatus, et Cardinalis: conclamantque haud paffuros se vnquam eo praesidio, quod tanto accersiuissent studio, spoliari Ciuitatem. Edmundus rursus, ac tertio instare: abducere omnino velle. Idque tam vere, ac vehementer; vt Cardinalis magnopere vereretur, ne, quoniam perturbatorum animi nondum plane quierant; exclamaret aliquis recipi conditionem, et seditio grauior oriretur. Ad extremum Prouincialis illud petere institit, vt exploraretur res diligentius. et cum in auctores sermonum, tum in Posseuinum inquireretur: vt, si cui affinis [Note: 144 De Posseuini innocentia testimonium.] culpae deprehensus esset, meritas daret poenas. Res ad Pontificem, ante vllum ab Societate indicium, Auenione scripta est a viris bonis, magnopere monentibus in eâ criminatione plus subesse veneni, ac pestis, quam primâ facie appareret: Quippe in eâ fece temporum, cum Iesuitarum tam vtilis totâ Galliâ, atque adeo necessaria opera esset; Diabolum, eiusque satellites per hanc fraudem eo grassari, vt, cum in inuidiam apud Catholicos quoque eos vocarint, destitutum tantâ parte tutelae Catholicum gregem impunius mactent, ac perdant. Non fefellere Pium Quintum fraudes, qui longo vsu Haereticorum ingenia percallebat. Itaque ad suum in Galliâ Nuntium Calatinum Antistitem, ad Cardmalem Armeniacum, ad Archiepiscopum, et Ciuitatem Auenionensem seorsim dat literas, cum praeclaro innocentiae, virtutisque Posseuini testimonio: iubens eos hominem pium, et in vineâ Domini diligenter pro suâ parte laborantem, ab innidiâ falsi criminis vindicare, et supplicium de calumniatoribus sumere. Literarum, quas ad Nuntium dedit exemplum infrascriptum est.

Pius Papa V.

[Note: 145 Pontificis literae de Posseuini innocentia.] VEnerabilis Frater, salutem, et Apostolicam benedictionem. Quidam peruersitatis fllij, suggerente Diabolo christiani nominis hoste, superioribus diebus improbissimum rumorem Auenione fuse dissipauerunt, Antonium Posseuinum Iesuitam in sermonibus, quos dum hîc esset, varijs de rebus ad religionem pertinentibus nobiscum habuisset, duo nobis persuadere conatum fuisse. Primum, vt in Auenionensi Ciuitate noua Inquisitionis haereticae prauitatis ratio, ad Hispaniae modum, introduceretur. Alterum, vt Sodalitates illius Ciuitatis, quas vocant disciplinan tium, abderentur. Tertium adiecerunt eundem nobis multos de haeresi suspectos indicasse. Quae omnia salsa, et ad pemiciosissimam hominum libidinem, ad excitandos tumultus conficta, non satis habuerunt Auenione in vulgus proferre; sed et eadem per totam fere Galliam, et aulam quoque regiam, vtaccepimus, sparserunt: hominemque pium, nec minus vitae fanctitate, quam doctrinâ praestantem eo redegerunt, vt aliquibus istius regni Ciuitatibus satis tuto se committere non possit. Quo quidem nos et hominis incommodo, et rei indignitate permoti; non solum, vt, quantum in nobis est, ab hniusmodi illum infamiâ liberaremus; sed etiam, vt veritati testimonium, pro nostro pastorali officio, perhiberemus, has ad te nostras literas dandas existimauimus: quibus fraternitati tuae significaremus, tantum abesse, vt praedictus Antonius Posseuinus quicquam earum rerum, quse sibi ab hominibus vel Haereticis, vel inuidiosis, vel seditiosis, improbis certe, obijciuntur, nobis persuadere

conatus sit; vt pro certo habeamus, illum de his rebus ne cogitasse quidem, nedum nobiscum aliquid egisse. Quod non solum ad dilectum filium nostrum Georgium Cardinalem Armeniacum, Cardinalis Borbonij in Legatione Auenionensi collegam scripsimus; sed etiam ad ipsos Auenionenses Consules, cum eorum literis eâdem de re ad nos scriptis responderemus: eosque, et ipsum Cardinalem ad in quirendos eiusdem falsi rumoris auctores, puniendosque hortati sumus. Haec ad te scribere voluimus, vt, cum a nobis id, quod verum est, didicisses; calumniatorum falsitatem tutius redarguere, hominemque pium, et in vineâ Domini diligenter pro suâ parte laborantem ab inuidiâ falsi criminis vindicare nostrarum literarum testimonio possis. Quod te, quantum in te est, facere volumus. Datum Romae apud Sanctum Petrum sub annulo Piscatoris, die vndecimâ Septembris, Anno Millesimo quingentesimo sexagesimonono.

T. Aldobrandinus.

Fuit quoque ingenuus Inquisitor Berardus e Dominicanâ familiâ vir pietate, atque doctrinâ venerandus: qui reuersus Româ Auenionem, candide aperuit, [Note: 146 Restituitur Col legium Auenio. nense in pristinam caritatem, et dignitatem.] quibus de rebus scripserat Pontifex, earum se suasorem fuisse. His rebus, et fugâ etiam eius, qui praecipuus concitator turbarum fuerat, vulgo cognitis; tempestas elanguit. Moxque ita illustrata est veritas, ita populi aeque, ac Senatus placati animi; vt Consultum die duodeuigesimo Iunij per seditionem expressum, die Nouembris item duodeuigesimo, magno cum omnium gaudio, antiquatum sit: et vetera Collegio beneficia, ac decora restituta: et ab Senatu, ab Cardinali, ab ipsis Consulibus rogaretur Posseuinus, vt cum altero Consulum in Regis Curiam, ad promouendam apud Cardinalem Borbonium communem Ciuitatis causam, pergeret. Qui, vt religiosum virum decebat, non oblitus modo iniuriarum, sed et caritate, quam iniuria ventilarat, ardentior; Patris Euerardi missu, simul quaedam apud Regem pro Societate curaturus, perlibenter tetendit. Sed nimirum Deus, qui vitam hominum, nobis nec sentientibus, quasi fabulam summo ingenio textam dispensat, mirisque implicat modis, et explicat, inde promens lucra, vnde detrimenta formidabantur; opportunum subsidium Socijs ad Turonem [Note: 147 Sociorum labores in Pontisicio exercitu.] cum Pontificio exercitu laborantibus com parabat. Illum caritatis manipulum, ob grauissimas super communia incommoda exhaustas in curatione militum, animis inuictis, aerumnas, cedente tandem lassitudini corpore, morbus vehemens vniuersum afflixerat. Principio quidem vni Laelio Sanguineo, inter ia centes ceteros, integra valetudo durabat: nec fieri poterat, quin in commune damnum euaderet aegrotatio eorum, ex quibus aegrotorum omne leuamentum [Note: 148 Laelij Sanguinei strenua caritas.] pendebat. Laelius tamen ita praesto erat Socijs; vt et Sociorum vices apud destitutos milites, supra vnius viri vires, expleret: administros regens, ac stimulans, inuisens, et consolans afflictos, morientium animos Deo solenni prece commendans, mortuorum ad sepulturam deducens corpora, quoad tandem intolerando labori etiam ipse succubuit. Tumque, cum omnes iacerent, solum Curtius leuari nonnihil inciperet, et ceteras incommoditates etiam linguae Gallicae inscitia aggrauaret, Posseuinus interuenit. Eius piâ sedulitate ceteris paulatim recreatis; vt maxime caelo maturum, placuit caelesti Imperatori Laelium [Note: 149 Eiusdem pia mors et virtutes.] euocare. Nono Kalendas Octobris, non sine decessus sui praecognitione, Sacramentis Ecclesiae communitus emigrauit, magno sui aeque militibus, atque Socijs relicto desiderio, praeclarâque praestantissimarum virtutum memoriâ. Hic Romanus genere nobili diuturnas gesserat inimicitias cum Paulo Sanguineo, qui ei parentem occiderat. Verum inimicitijs tandem Christo Domino condonatis, quarto ante anno ih Societatem admissus, praeter ea, quae domi christianae generositatis exempla edidit; nouitius cum Patre Generali ad Pontificem admissus, eum vt parentis interfectori maleficium condonaret, serio et pluribus rogauit: quae et Pontifici, et Vrbi toti summe probata est virtus. Sepultus est Turonibus in paraecia, quae Sancti Petri de Boile nominatur. Iam tota belli vis ad Pictauium incubuerat, quod Haeretici arctâ obsidione premebant. Quo Ducis Guisij, et auxiliaribus Pontificijs copijs liberato Octobri ineunte, collectis vndique

[Note: 150 Publicae ad Eu charistiam preces.] viribus vterque exercitus in mutuum conspectum venit. Interim cum alibi, tum praecipue Turonibus, vbi Regia erat, propositâ publice Sacrosanctâ Eucharistiâ, perpetuae ad eam, concursu iuxta Principum, atque populi, fieri preces, deque eius honore frequentes haberi conciones: in quibus, ante alios omnes, et assidue desudabat, et probatissime Posseuinus. Eiusdem et illud breue, et obiter, sed faecundum aeternitatis opus fuit. Forte interuenit supplicio militis e custodiâ regiâ, qui inserto in laqueum collo, reuinctâque ad trabem reste, [Note: 151 Posseuini indu stria ad lucrandam perditi rei animam.] iam iam deijciendus de gradibus erat: cum Posseuinus conspicatus totum sanguine circa collum, ac pectus sordentem, causam sciscitatus, in clamauit: promptâque illâ animi sui fiduciâ vetuit carnificem agere. Vbi ducturus ad patibulum carnifex adfuit, raptum ab latere eius pugionem, furiatus desperatione miles in iugulum sibi adegerat. Sed perpetrare caedem prohibitus, aegre animam retinens, fluenti super cetera miserandus cruore, hoc sestinantius ductus erat. Posseuinus scalis conscensis, et miserum ad animae curam hortatus, ibidem, quantum locus ferebat, noxas magno dolore consessum absoluit. Ille non eâ re contentus, etiam saepius testari voluit (quod, cum vocem tollere vulnus non sineret, per ipsum consessarium egit) se catholicum mori, et preces pro se circumstantis multitudinis, nominatim ad Deiparam, postulauit. Tum piaculare manu rosarium, ab eodem traditum Posseuino, tenens, cum bona spe vitae immortalis mortalem amisit. Laudauit cuncta Ciuitas religiosae industriam caritatis. Et Posseuinus neutiquam occasioni defuit, quin cum ijs, ad quos pertinebat, verecunde expostulabun dus ageret, ne vna, cum corporibus, ita in curatae noxiorum animae proijcerentur. Inter haec dum adeo Catholicorum, non per Galliam modo, sed per Italiam, et alias Prouincias feruent preces; pijs armis, causaeque suae [Note: 152 Monteconturana victoria.] Christus adfuit: quintoque Nonas Octobres nobilis sub Monteconturum parta victoria est. In eâ, praeter alia multa ab alijs, viginti quinque vexilla (duo quidam adijciunt) ab Italo milite capta, Romamque ad Pontificem deportata, vsque ad annum salutis millesimum sexcentesimum sextum, quo anno, dum haec scriberentur, aeuo putrescentia sublata sunt, in Lateranensi Basilicâ supra principes valuas interius affixa pependerunt. Inter has et pacis, et belli vicissitudines, [Note: 153 Rothomagense Collegium, et Burdigalense, et alia designam tur.] cum, Deo aspirante, constaret vbique Societatis opera; Cardinalis Borbonius Rothomagi omnino statuit fundare Collegium. Eam ob rem suâ sponte die Sanctis omnibus sacro, aduocato Posseuino, quem et ad conciones per sacrum Aduentum habendas eo misit, bis mille Francorum vectigal ad primordia iacienda donauit, frustra non paucis renitentibus. Multaque alia ab eo, et ab Rege Societati commoda im pertita. Eidem Burdegalenses suum Collegium penitus permiserunt: Cum Apamienses, aliaeque multae Ciuitates (quarum nulli in praesens, prae operarum inopiâ, satisfactum est) hand studio minore certarent.

[Note: 154 Hispanici tumultus.] Nec desuerunt hoc eodem tempore in Hispaniâ (vt est turbulenta semper im pietas) tumultus ab pseudochristianis. Vnde factum, vt Granatae domicilium, quod Societas habebat in Albaizino, dissolueretur: Neophytis, quorum causâ institutum erat, alio traductis. Cuius rei narratio si strictim ab origine [Note: 155 Ferdinandus Catholicus pri mo dictus.] primâ repetatur, ad multa praeluxerit. Anno salutis humanae millesimo quadringentesimo nonagesimo secundo, cum Granatense regnum penitus in ditionem venit Ferdinandi (eius, qui primus ob eam maxime rem, vna cum Isabellâ coniuge, Catholici Regis cognomento ornatus est: et sub cuius auspicijs Christophorus Columbus nouum Orbem aperuit) qui Granatam incolebant [Note: 156 Granatensium Neophytorum rebellio.] Mahometani, ibidem ex conditionibus manserunt. Paulo deinde post defectionem molitos Rex ad Christianos transire cultus, vel abire in Africam, et Hispaniam liberare iussit. Multi profecti: multi haeserunt suscepto baptismate. Ex eo tempore, quanquam sedatius obtem perarunt, nunquam tamen non suspecta religio plurimorum fuit. Ad christiana templa peraegre com pellebantur. Pertinaciter Arabicum amictum, et sermonem obtinebant: aliaque subinde certiora prodebant documenta im pietatis. Ex hoc genere permulti in eâ Granatensis

[Note: 157 Albayziniorum Neophytorum salutem curat Petrus Guerrerus Antistes.] vrbis parte, quae Albayzinum dicitur, habitabant. Quorum de religione Petrus Guerrerus Antistes optimus, vt suo loco proditum est a nobis, solicitus, saltem vt succrescens soboles paulatim Christianos ex animo sensus, ac mores imbiberet; ali quot de Societate ibidem collocauit. Qui, cum ad hanc diem rem egregie prouexissent; eo iam peruenerant, vt vberrimam breui affore messem [Note: 158 P. Ioannis Albototi virtus spectabiliorem red dit originem.] sperarent. Nouem circiter eo loco Sociorum degebant: quibus praeerat Pater Ioannes Albototus, vir, in quo nihil cuipiam, nisi, sicui forte stirps ex eâdem gente, displicuit. Quanquam supergressae communem modum virtuti degener origo, vt frutex spinosus rosae, magis admirationem cumulat, quam minuit auctoritatem. Ipsemet Auellaneda Prouincialis anno superiore Granatam cum [Note: 159 Auellanedae Prouincialis in Albayzino labo fes, ac directiones.] venisset, rem serio aggressus, tum conciones per se ipse in Albayzino habuit multas, tum saepe confessiones multorum audijt, tum demum instituit, vt ex Collegio diebus sestis seni, septeniue Socijs auxilio adirent: vnde fiebat, vt multae sacrarum aedium tubis caelestibus personarent. Ad haec praecipuum quemque ex eâ natione sapienter arreptum, blandeque conciliatum priuatim instituebant: ad ductumque, vt si quid dubitaret, fidenter ex promeret; diluebant dubitationes ad eum modum, quo in Iaponiâ, alibiue inter Ethnicos fieri consueuit. Quo studio haud pauci commoti, de peccatis confessi, non modo reliquos e domesticis suis ad consessionem deducebant; sed etiam (quod in auidissimâ lucri natione maximo argumento erat vere agi) illata per fraudem damna resarciebant. [Note: 160 Sodalitas ab Antistite instituta.] Exorsus erat postremo Antistes Sodalitatem opportunis colligatam legibus de audiendo catechismo, et sacrosanctis mysterijs frequentandis: dederantque in eam nomen amplius viginti de primis: numerus pro vetustate malitiae [Note: 161 Occasio tumul tus et rebellionis.] hominum, et nouitate Sodalitij nequaquam negligendus. Ceterum, quoniam Archiepiscopus idem existimabat, et Concilium Prouinciale consenserat, superstitionem vsque eo inueteratam, penitusque infixam nunquam radicitus auulsum iri, nisi vndique fibrae omnes succiderentur, et quaecumque fouere eam, vel reuocare in memoriam possent, abolerentur; eius simul, et Petri Dezae Praetoris regij postulatu, edixit Rex, vt, quae inter ipsos balnea erant, ad vnum euerterentur: vestimenta, quae faeminae potissimum patrijs moribus retinebant, in Hispanicum ritum mutarent: denique et Arabico sermone obliterato Hispanice loquerentur, aliaque in modum eundem. Secundissimo res videbatur ire cursu, ac Praetor ipse Regis dono tenuioribus multum iam vestis, ad habitum nouum, donarat, Patre Albototo distributore: et id agebat, rogato per literas vehementer Borgiâ, vt Sancti Michaelis Collegium iam dudum educationi Mauricorum destinatum, pueris eorum quam plurimis com pleretur, et Societas in disciplinam acciperet. Sed Diabolus (cui solenne est optime factorum consilijs ad pessimorum facinorum occasionem abuti) rem totam peruertit. Mahometicarum studiosi fabularum callide peruiderunt nouas leges ad sectae excidium pertinere: inde clanculum concitare popularium animos, atque conspirationem moliri. Destinatam primo ferunt opprimendis Christianis anno superiore noctem feriae quintae maioris hebdomadae: inde rem translatam in noctem Domini natalem, quam Hispani merito bonam appellant. Tempora nimirum captabant, per quae maxime feriatos, incautosque Christianos aggrederentur, ignari tum maxime excubare Deum: nec Saluatorem passurum, vt salutis monumenta pie colentibus [Note: 162 Alpuxarranire belles.] in perniciem verterent. Praecipui coniuratorum in regione montanâ, et asperâ, quam Alpuxarram vocant, agebant. Inde Dux assumptus Hernandus Valor, ex natali pago cognomen factum. Is titulum sibi Alpuxarrae Rex adsciuit. Ita conuenit, vt nocte bonâ vis armatorum ingens (clanculum enim arma compararant) ex Alpuxarrâ in Abayzinum contenderent, Albayzinisque adiunctis, Granatam vrbem aggrederentur. Et eâ quidem nocte permulti Pagi rebellarunt. Sed qui iter Granatam ex Alpuxarrâ in tenderant (ita suos protegente fideles Christo) inter valles magnitudo niuium interclusit. Cognita res orto die Granatae est: sed tam propemodum neglecta; vt, proximâ nocte in lucem iam inclinatâ, ex valentissimis Alpuxarranis, qui niues penetrarant, manus non

magna, aliquot praeterea aliunde aggregatis, numero omnes circiter centum [Note: 163 Eorumdem impetus.] in Albayzinum venire non dubitarint. Praecipua suburbij lustrarunt, libertatem, et Mahometum alternis vocibus proclamantes. Ad domicilium quoque peruenerunt Patrum, atque deiectâ cruce, et aliquot magnis ictibus percussâ ianuâ, cum Albototum, quem proditorem nominabant, seroci clamore depoposcissent, abierunt, vltra nil sinente Deo moliri. Albayziniorum perpaucos ad defectionem mouerunt, fortasse, quod neque ad statum tempus, nec editis, quae conuenerant, signis, adhaec perpauci venissent. Opinio fuit etiam cum Africanis initam ante coniurationem. Certe magnus circum populorum numerus continuo ad spem et praedae, et dominationis erectus defecit. Agebant videlicet furore caecos ad poenam nefaria sacrilegia simulatae tandiu, ludibrioque habitae religionis. Vt bellum exorsi, cum rapinae nullum genus, nullum crudelitatis omitterent, maximeque in templa, ac diuinas res, in parochos, et alios Deo sacros viros furerent, vna in re humanitatis meminerant: faeminarum generi, et im pubi aetati parcebant, eo consilio (quod et diserte professi sunt, et postulauerunt) [Note: 164 Naturalis caritatis in proximos quanta vis.] vt Hispani vicisum faeminas, et pueros eorum miserarentur. Adeo inexpugnabilis est necessitudo naturae, et sanguinis: vt qui aduersum se per omnia, dira exempla stimulatum vltro ibant hostium iras; eodem tempore demereri suis eorundem pacem curarent. Aduersus armatam im pietatem arma primo tulerunt diuersâ regione Marchiones Mondexarius, etValesius, ille Granatensi, hic Murciano regno vice Regis praefecti. Deinde post secunda quaedam praelia pollicentibus pacem rebellibus, cum per cunctationem regij responsi, et militarem dissolutionem, malum robustius euasisse; ad Ducem Suessanum, et Ioannem Austriacum summa rerum delata. Accessit et anno proximo in Boeti eam ipse Philippus Rex. Biennium prope bellum tenuit tuentibus se per vim, ac fraudes, maximeque asperitate locorum, et latebris inaccessarum rupium coniuratis, quos inuenire, quam conficere negotium maius erat. Interim latrocinium sane cruentum, vt desperati, ex occasionibus, et insidijs exercebant. [Note: 165 Neophytorum quorumdam constantia.] Multos religionis causâ dirissime cruciatos necarunt: et in his quosdam e gentilibus suis, christianos vere bonos, atque constantes, qui maluerunt omnia subire tormenta, quam ad im purissimum Mahometum redire. Vrbs Granata in perpetuâ solicitudine, nec extra periculum fuit, dum in Albayzino Maurici perstiterunt. Ad extremum omnes inde, et alijs circa oppidis, pagisque, qui non rebellauerant, in Castellam, et Regni in teriora traducti, quo causa tumultibus [Note: 166 Statio Societatis ex Albayzino remota.] nouis praecideretur. Abductis ex Albayzino Neophytis, homines quoque Societatis, qui ibidem, vti demonstratum est, ipsorum causâ consederant, receperunt se ad Collegium, et hunc sedes illa exitum habuit anno decimo postquam [Note: 167 Socij cum exercitu missi.] caepta est. Ab huius anni exordio ad Pascha in Castris Marchionis Mondexarij fuere Sacerdotes de Societate tres, Petrus Nauarrus, Iacobus Sancta Crux, et Petrus Mugnozius: duo non Sacerdotes Franciscus Rodericius, et Ioannes Arana. Qui, quod ad opus diuinitus ducerentur, primâ statim nocte didicerunt. Marchio enim in Alpuxarram ducens, cum tribus ab Granatâ leucis constitisset in pago, cui Padul est nomen, Patres quanquam plurimum, vt eodem loco subsisterent, inuitati; leucam amplius processerunt ad Pagum nomine Durcal: vbi praemissi milites circiter octingenti, reliquas Marchionis copias opperiebantur. Cohortem hanc, antequam Marchio superueniret, callide perduelles opprimere decreuerunt, et collocatis interiecti torren tis in faucibus, qui refugientes Padul versus (ex eâ enim tantum parte effugium patebat) exciperent; nocte [Note: 168 Militum exerdium a perduellibus.] intem pestâ in Durcal irrumpunt. Vigili, antequam signum daret, sublato, per inermes, et somno torpidos milites tanquam impune grassantur, hos conficiunt, illos pro confectis relinquunt: haud dubie reliquum nihil facturi, nisi repentino tubae sonitu, quem ab Padule sorte editum concaua vallium, vt inter anfractus, diuersa regione reddiderunt, rati Marchionem, superatis iam, quas ipsi interposuerant, insidijs, adesse; omisso caepto trepide in tutum se recepissent. Circiter sexaginta partim periere, partim grauiter vulnerati. Per illum errorem

placuit Deo immunem carnificinam prohibere, a quo, et Patres apparuit in vltimam [Note: 169 Sociorum erga milites caritas.] morientium opem paulo ante nil tale cogitantes aduectos. Illi enim strepitu excitati inter saucios discurrere, hortari ad paenitentiam, absoluere, quosdam et sacro oleo praemunire. Pariter discursare duo non Sacerdotes, et conquirere etiam num trahentes animam, et vel Sacerdotibus indicare, vel inter manus afferre. Hoc posito velut sacri tyrocinij rudimento, deinceps inter asperrimas rupes niue insuper, et glacie horrentes, et omnia humanae vitae intoleranda, incitando ad pietatem, et ad fortiter agendum milites, deterrendo a vitijs, ludos, rapinasque prohibendo, curando saucios, vel aliter aegros, sacramenta poenitentiae praesertim, et supremae vnctionis ministrando, religiosis dignam stipendijs militiam militauerunt. Fuerunt deinde et in Austriaci Castris aliquandiu Patres Ioannes Legas, et Iulianus Ouiedus. Nec cessauerunt Collegae Granatenses. Pater Ioannes Plazza ad custodiam vrbis quam qui maxime, et efficacissime [Note: 170 Granatae Societatis vigilantia vtilis.] excubuit. Illi effecerunt, vt regium Nosocomium, quod intermissum erat, ad vulneratos curandos in strueretur: cumque faeminarum miserabilis turba ex hostibus recepta Granatam adducta esset; ad earum leuandas calamitates intenti, tum alia ab alijs, tum ab Dezâ Praetore satis liberalem ad eas vestiendas im petrarunt stipem ex eâ, quam Rex in tenuiorum vestimenta Neophytorum destinarat. Contra rebelles eosdem cum classe reuocatus est in Hispaniam Ludouicus Requesensis Praeceptor Castellae maximus, ad custodienda littora, ne rebellibus [Note: 171 Christophori Rodericij profectio cum classe.] auxilia submitterentur ex Africâ. Cum eo, iussu Pontificis, Christophorum Rodericium, et aliquot Socios missos initio voluminis memoratum est. Rodericius principio statim Genuae ex turbâ Nauticâ quatuordecim, qui ad Mahometum impie defecerant ad Christi obsequia reuocauit, duosque praeterea Mahometanos a faedo magistro abstraxit. Tum Massiliae ad propitiandum ante omnia caeleste Numen, et animas peccatorum leuandas onere classiarios adhortatus, prope omnes diuinis mysterijs praemuniuit. Quae res cum salutaris semper, ac [Note: 172 Tempestas ma xima.] digna Christianis hominibus est; tum eo tempore opportunissima fuit. Quippe teterrima tempestas in Narbonensi freto ad diem quartumdecimum Kalendas Maias exorta, duos fere dies, totidemque noctes desaeuijt adeo immaniter, vt omnes de salute desperarent. E quatuor et viginti triremibus, quae vna soluerunt, solum primaria, in qua Praeceptor maximus, et Marcus Antonius Columna, alijque Procerum vehebantur, cursum aliquo modo tenens, ad minorem Balearem appulsa est. Ceterae disiectae, miserumque in modum laceratae, aliae alio, pleraeque in Sardiniam euaserunt: non nullae funditus, vna cum epibatis, perierunt. Dum supremus casus im minet, ceteris omnibus metu exanimatis, Pater [Note: 173 Obedientiae bonum.] Christophorus propemodum agebat securus, qui tum maxime, quantum in obedientia boni sit ap paruisse testificatur. Scilicet inde ortam sibi securitatem, quod cum nequaquam suapte sponte, neque mortalis cuiusquam compendij, commodiue causâ, sed eius duntaxat missu, cui se tanquam internuntio, vicarioque Dei subdiderat, eo loci venisset; non dubitaret, quin is esset futurus exitus, qui diuinae gloriae perquam foret aptissimus. Quanto autem ipse securior, tanto et ad consolandos, excitandosque ceteros, et ad peccata confitentium absoluenda erat paratior. Ad haec fiduciâ maxime sacrorum, quos secum gestabat, cinerum, et Deiparae Lauretanae, cui certa quaedam vota nuncupauit, semper ita constanter euasuros pollicebatur; vt non praeuisam modo prope omnes diuinitus, sed et im petratam eius, et Sociorum precatione salutem profiterentur. In eâdem cum Christophoro triremi vehebantur ceteri Socij, praeter Alfonsum Brauum. [Note: 174 Alfonsi Braui virtus.] Is in triremi, quam Patronam vocabant, deprehensus, proxime ab exitio quater abfuit, semel abreptus a fluctu, ter ipsâ naui sic obrutâ, vt non nisi mirabiliter emersisse vniuersi crederent. Plane nudus in Sardiniam eiectus, in promptâ Sociorum caritate omnia reperit: sed illis non minus ipse constantiâ suâ reddidit consolationis; quam ab eis acceperit. Adeo alacrem post pericula ad persequendum obedientiae cursum, adeo fiduciâ diuinâ fretum, et boni apud omnes exempli viderunt. At Rodericius terrâ potitus, ante omnia, quae seuerat

inter tempestatem, vt in portu adolescerent, et frugem darent, vtque promissa [Note: 175 Malacae aegris militibus, et Classiarijs connsultum.] Deo exoluerentur, curauit. Inde continenter Sacerdotali aure, dexterâque vbique omnibus praesto fuit: denique et aegrotorum, et sauciorum saluti prospexit, qui supra septingentos ad Malacitanum Nosocomium delati sunt. Regebat eo tempore Malacitanam Ecclesiam Pastor idem, et vir egregius Franciscus [Note: 176 Franciscus Blam cus Malacae An tistes Collegium optat.] Blancus. Is in Christophoro, et Socijs rarae documenta caritatis vehementer admirans; et grandem pecuniam ad Nosocomij im pensas contulit, et ad Collegium Malacam, quod diu agebat, aduocandum magis exarsit. Super haec in eâ totâ peregrinatione, praeter quotidiana, consuetaque lucra ex communibus, [Note: 177 Christophori Rodericij solers industria.] ac priuatis de pietate sermonibus, ex catechesi, ex morientium, aegrorumque praemunitione, atque solatio, ex collatione Sacramentorum, et aliquot etiam ex Mahometicâ faece, quod supra significatum est, vel reuocatos ad Christum, vel vocatos; dedit operam, vt im pudicae faeminae ad auertendam peccatorum materiam, matrimonij sanctitate colligarentur: vtque e damnatis remigibus, haud pauci, qui legibus fecerant satis, eximerentur in libertatem. Quorum multi, cum praefinitae sibi poenae tempus idoneâ fide probare non possent; corrogatis Rodericius mercedibus, hominem circummisit, qui ea testimonia conquireret, perferretque: et perlatis, tum soluti miseri sunt, tum decretus in posterum, qui damnatorum eiusmodi hominum causas gratis curaret. Denique ita omnium ordinum hominibus operam suam ipse, Socijque probarunt; vt non sine lacrymis summorum aeque, et infimorum, cum recessere, dimissi sint: testante Requesensi, quamuis Pater Rodericius, nisi quotidie ducenos ad Christum adduceret, ludi operam crederet, immensum ab eo profectum: et se omnino curaturum apud Regem, vt aliqui semper de Societate in classibus versarentur. [Note: 178 Classiariae expeditionis difficultates.] Ceterum Rodericius (quo et Requesensis ten debat oratio) opinabatur classiarias id genus, maritimasque peregrinationes, praesertim si prolixae sint, non vsque quaque fructus ex remigibus ferre qui laborem aequaret: non modo quod profligatissimum fere, et vitijs obduratum nauticae turbae genus est; verum etiam, quod raro offertur tem pestiua cum ijs agendi sacultas. Nam inter nauigationem nemini non esse vehementer in opere cuique suo sudandum: si quando cessatur; iam defatigatos, et fractos aerumnis ad quietem totos, viresque instaurandas [Note: 179 Non abstinendum omnino difficilibus ani marum curationibus.] conuerti. Quae cum minime absurde dicantur, nequaquam tamen idcirco fideles coloni, siue Domini gratiam, siue lucra sua sectentur, illam fundi partem, quod laboriosior, ac sterilior videatur, neglexerint. Nam et illa Domino pari stat pretio: et colentium hîc horrea non alienae fruges, sed ipsorum implent labores. Beatum enim vero negotium, vbi totum in agricolâ est. Opus illi suum et ager, et annus est. Tendat licet auara vota: non ea differt, aut ludit messis, sed ipsa sunt messis. Granatensium plerosque Sociorum ex militari ex peditione domum reuersos grauissimae aegrotationes, tanquam ad manubiarum cumulum, exceperunt. Vnus decessit Franciscus Rodericius, pius, nec indoctus iuuenis religiosae [Note: 180 Biatiani Collegij origo.] militiae, nec dum tyrocinio perfunctus. Ibidem Granatae decimo Kalendas Quintiles Eluira Auila nobilis Matrona decessit, quae iamdudum viro viduata Bartholo Sancio, qui ex regio consilio fuerat, itemque liberis destituta, quae videbat Granatae ab Collegio fieri, ea patriae quoque suae cupiens, hereditatem legauit, vnde Biatiâ in vrbe (ea Baeza hodie est) Collegium conderetur. Placuit Borgiae hereditatem adiri, ne facultas vetustae, ac nobilis iuuandae Ciuitatis praeteriretur: datumque negotium, vt res ad Collegij institutionem praeparentur. [Note: 181 Magistri Ioan. nis Auilae mors] Montellae mense Maio decessit Ioannes Auila: is, cui vulgo in ditum Magistri nomen, ob excellentem pietatis doctrinam, et regen darum ad sanctitatem mentium, inter paucissimos conuenit. Adfuere morienti Patres. Ille quanti Ordinem hunc secisset supremo consignaturus iudicio, sepulchrum in Montellano Collegio sibi delegit: nempe vt ij corpus haberent demortui, apud quos [Note: 182 In Societatem cooptari desi. derauerat.] viui animus semper habitarat. Compertum habeo Societati se penitus traditurum suisse, idque confirmasse Hieronymo Natali, nisi affectum corpusculum minus disciplinae idoneum credidisset. Institit Marchio Plegi Catharina, vt apud

Sanctam Claram, vbi filiam ea Sanctimonialem id maxime optantem habebat, condi se pateretur: at ille nunquam de sententiâ potuit dimoueri. Ita Patres rati se non vulgare pignus adeptos; in templi sui Sacello maximo posuerunt. [Note: 183 Catharinae Marchionis Plegi obitus.] Paulo post ipsa Marchio Catharina, quam saepe nostri annales, vt parentem Patris Antonij Cordubae, et Montellani Collegij, atque adeo Societatis vniuersae, memorarunt, qua religione duxerat, vitam finiuit: approperatâ, vt creditum est, morte, assiduitate, atque solicitudine, qua Magistri Auilae su premis laboribus noctes, ac dies adfuit. Florebat interim Montellanum Collegium, auctum etiam Tyronum parte im becillioris aetatis, quos Hispali propter luis reuiuiscentis indicia missos, Pater Franciscus Arias instituebat. Accessit et strenuus, et sanctus vineae Christi cultor Iacobus Lopius per aestatem ab Canarijs Insulis, tertio [Note: 184 Ca narienses quantum pro retinendo Patre lacobo Lopio certarint.] vertente, postquam adierat, anno reuersus. Post Episcopi Turriani funus, in Canariâ magnâ cum constitisset; adeo salutaris, carusque Insulanis erat, vt ad alias insulas digredi non paterentur. At literis, per quas in Hispaniam reuocabatur, perlatis, omnium comploratio consequuta est. Proepiscopus obedientiae praecepto vetuit proficisci, maiore opinor piae voluntatis studio, quam legitimae iure potestatis. Senatus vterque pro se sacer, ac laicus, itemque regij Magistratus vltima suppliciorum decreuerunt, qui auehere, aut in nauim recipere ausi essent. Tum communiter ad Prouincialem Baeticae ita scribunt. Bartholomaeo [Note: 185 Eius praesentia quam vtilis lasulanis ijs.] Turriano parente, atque pastore optimo orbatis Canariensibus, quicquid solatij residuum fuit, in vnâ fuisse Patris Iacobi Lopij doctrinâ. Nam re verâ, postquam ille venerit, mores supra modum correctos: tantumque profecisse, vt ad reuocationis eius nuntium vehementer omnes ingemuerint: probe intelligentes quanta cuiusque res agatur. Itaque conuicio se omnium compulsos, frequens habuisse consilium: et, quamuis Pater cum multum lacrymarum, tum obedientiae sibi deuotam religionem opponeret; tamen omnino retinuisse, dum ipse Prouincialis, atque etiam Generalis clamores omnium ordinum, et querimoniam cognoscerent dolentium tantum sibi a Deo concessum boni, prope per iniuriam rapi. Nam si ad Indos, et ad alias longissime abiunctas gentes catechistas mitterent; omnino scirent necessitatem apud se leuiorem non esse: neque quicquam abse commissum, quare post alias haberi gentes deberent, et Sacerdote iam sibi tradito spoliarentur potius, quam submissis aliis iuuarentur. Itaque ergo, Christi Iesu verbis, ac nomine orare se Prouincialem tantum indulgeat spatij, dum Praepositus Generalis, probe cognitâ causâ, quid fieri velit, decernat. Confidere enim iustissima vota non repulsurum, Episcopumque nouum, [Note: 186 Obedientia Eiusdem.] a quo Collegium perficeretur, se propediem habituros. Haec in Boeticam, Romamque cum scripsissent; sedare tamen Lopium non poterant, quominus in omnes abeundi occasiones anxie im mineret. Parum se obedientem existimabat, nisi quibuslibet seu solutis, seu ruptis compedibus auolauisset: et argumentabatur, quamlibet benigna illic arua coleret; tamen, qui auocabant, videre Praesides alibi cum maiore diuinae laudis messe culturum. In Canariensium pectoribus diuersa certabant studia. Inuitum retinere parum humanum videbatur: vnicum pietatis magistrum dimittere parum pium. Nec videre moerentem poterant, quem plusquam suos oculos diligebant: nec cogitare absentem, quo plusquam oculis indigebant. Pro pignore quoque, et obside Collegij, quod Turrianus condi testamento mandauerat, custodiebant. Controuersiam vtrinque religiosam artifici aequationis temperamento composuit. Deus Namque cum literae neque ex Italiâ, neque ex Hispaniâ referrentur, instante iam Quadragesimâ huius anni, oblatâ opportunitate nauigij, diutius tenere, et torquere amantissimum Patrem noluerunt: prosecutique abeuntem cum ploratu, eiulatuque [Note: 187 Prouidentia diuina in eius nauigationis regressu.] publico dimiserunt. Sed vbi in altum prouecta nauis est, aduersi cohorti venti, adeo grauiter, pertinaciterque obstiterunt; vt post dierum decem tristissimam iactationem, tandem in portum se, vnde soluerant, volentes, nolentes receperint. Qua re celeriter per Vrbem, Insulamque vulgatâ; quo occursu, qua gratulatione, vicis quoque ad laetitiam exornatis, non modo vt saluberrimus

Magister, sed et tanquam diuinitus retractus propheta receptus sit, dicere non aggrediar. Et ille tacitis Deo vocibus obsecundans, per totum sacri ieiunij tempus, saginandis diuino pane officiosissimorum Ciuium animis hoc institit accuratius, quo magis videbat esurientes. Interim expectatus venit Episcopus Ioannes Azora ex Hieronymianorum generalatu lectus. Qui, cum aliena suppleret, [Note: 188 Canariensis expeditionis exitus.] nec multum desideraret auxilia, et destinata Collegio ab Turriano pecunia litibus non careret; tum demum Pater Lopius, omnium bonâ gratiâ, ingentique apud omnes in omni genere admiratione virtutis suae relictâ, nec multorum sine lacrymis, discessit: Oceanoque iam, et ventis, et scilicet Deo fauentibus, breui in veteres Turdetanos appulsus, inde cum Socijs, quos reliquos habebat duos, pedestri itinere Montellam contendit. Aragonia Prouincia singulari voluptate iterum Prouincialem accepit Antonium Cordesium ex Lusitaniâ ab Conimbricensis Collegij rectione reuocatum. Is Collegia Sardiniae nunquam adhuc Prouinciali conspecta primo quoque tempore visenda sibi suscipiens, secum [Note: 189 Sardiniae Collegia Aragoniae Prouincia lis visit.] par Sacerdotum praestans adiecit Iacobum Puellam, et Raphaelem Peregrinum. Prouincialis interim vices in Aragoniâ Iosephus Aiola Barcinonensis Rector suppleuit. Accidit ea lustratio Sardis siue domesticis, siue extraneis iucunda, et percommoda disciplinae. Raphael inde Peregrinus Prouincialis Vicarius sussectus: et Balthassar Pinna, qui ad id loci rebus praefuerat, quemque nunquam pro parente desinet Sardinia venerari, Hispaniae redditus. Maioris Balearis [Note: 190 Balearici Collegij et Barcinonensis incrementa.] Collegium priuata Ciuium in dies benignitas adhuc aluerat: per id tempus eorumdem collatione niti radicibus coepit aliquanti annui vectigalis. Bareinonae Theologiae curriculum institutum, et aucti reditus benignitate: eximiâ honestissimae matronae Mariae de Larâ. Lucronij in Castellanâ Prouinciâ, post decursum artium liberalium orbem sub Ioanne Osorio, Theologia [Note: 191 Maria de Lara Barcinonensis Collegij reditusauget.] explicari coepta, praecisis quaestionum subtiliorum, et minus ad vsum spectantium moris. Patres Antonius Rueda, et Petrus Ximenius inchoarunt. Ipsum Collegium in angulo vici ignobilis, exituque carentis im portune sane cum situm [Note: 192 Collegij Lucroniensis pro gressus.] esset; celebritatem haud modicam adeptum est publico Ciuitatis consensu: quae ob eam vnam rem singulari beneuolentiâ moenibus ibi deiectis portam fecit, et ponte fossam committens, per medios priuatorum hortos viam nouam aperuit. Ad Collegij aedificationem non ciues modo, sed et circumiecti populi, ad quos identidem erudiendos, laetos aeque, et obsequentes ex currebatur, studiose contulerunt. Interim et Legionem, et Numantiam, et Ouetum, et Pampilonem, et alias in Ciuitates Collegia accersebantur. Pampilonem Iacobus Ramirius, Ouetum Ioannes Aiorla Episcopi vocabant. Ouetense iam [Note: 193 Seguritanum Collegium conditur.] diu coeptum negotium etiam num vlterius distulit mors Aiorlae, in quo subinde erepto, amicum verum, et perofficiosum amisimus. Toletanae Prouinciae Collegium Seguritanum accessit, initio nequaquam silendo. Christophorus Rodericius de Moiâ Seguritanus ciuis cum primis honestus ex Eluirâ Diaziâ coniuge suscepit filias tres: quarum duae Catharina, et Francisca cum in tegritatem Deo vouissent; Mariam, quae reliqua erat, vrgebant parentes, vt ad propagandam stirpem in matrimonium consentiret. Eam vero nihilominus illibatum seruare ad caelestis Agni Nuptias virgineum florem cupientem, eamque ob rem aegre ferentem parentum flagitationem, precatam a Deo ferunt, vt se vitae subduceret: idque visam impetrasse, quod quinto die lateris dolore extincta est, et in ipso [Note: 194 Christophorus Rodericius de Moia idem fundare molitur.] mortis articulo se quoque virginitatis astrictam voto occumbere, sororibus, ad earum solatium, declarauit. Tum Christophorus, spe stirpis ereptâ, ad meliorem sufficiendam sobolem animum appulit. Teresa Iesu clara sanctitate soemina, et sanctissimae familiae parens in stabat, vt Coenobium excalceatarum Carmelitarum extrueret, ornaretque. At ille, cum sorte Nunnius Vargas Ioannis Auilae discipulus eo tempore multus esset Segurae in habendi concionibus, idemque et consessiones sedulo audiret, et Cathechismum rudibus explicaret; ita probauit ea munia, et nutriendae pietati accommodata censuit; vt prius nihil optaret, quam rationem perpetuandorum iniri. Fixum in eâ curâ et ipse Nunnius coram, et Magister Auila per literas perpulere, vt Collegium Societati fundaret.

Ipsam enim in his, quae tantopere ille probabat, votisque requirebat, totam versari muneribus: et opus mansurum fore, quod cum Religio esset, non item vt singuli hominum, casibus mortalitatis subesset. Contigit autem subinde, vt Christophorus domesticae rei causâ profectus Madritum, conspectâ in Madritani Collegij templo frequentiâ, et obseruat is Patrum laboribus, multo vehementius Collegij Segurae coudendi cupiditate succenderetur. Nec cessabant Catharina [Note: 195 Bustamantius Carauacae, circaque adlaborat.] et Francisca filiae suâ sponte ardenti patri subdere nouas faces. Haec ita cum essent, Bustamantius Carauacae, praeter ordinarias conciones, quaestiones conscientiae ter in hebdomada explicabat, magno vsu Clericorum: illis iuxta, populoque vniuerso summe gratus, ac venerandus: cum a ciuibus Veanis, qui et ipsi Collegium moliebantur, missus cum equis duobus nuntius adest etiam atque etiam rogans, vt, quando non vltra bidui viam abesset; eos quoque inuiseret. Adijt, in suggestum ascendit. Fama ad Christophorum Seguram peruenit quatuor inde duntaxat paruis leucis distantem. Christophorus condicit locum, vbi cum Patre congrediatur. Cuius vt primum venit in conspectum; aliquantisper tacitus haesit, im pedientibus vocem subortis lacrymis. Cumque fari potuit: [Note: 196 Cum'Bustamantio Christopho rus de Collegij molitione studiose agit.] Ne quaeso, inquit, mirere Pater puerilem, hanc animi mei teneritudinem, atque mollitiem: multi sunt anni, cum id, quantumcunque est rei familiaris, quod mihi Deus largitus est, percupio eius obsequio consecrare: iamque diu est, cum animum induxi conserre in Collegium vestrae Societatis. Itaque, cum Deus mihi copiam tui fecerit, iamque mea videre videar ad culmen prouecta vota; nequeo temperare oculis, considerans quantum nostris hominibus Deus adiumenti paret. Obijcit continuo Bustamantius auditum sibi id Oppidum haud satis Collegij capax videri. Modicum enim est in Montanis Oppidum Segura: familias eâ tempestate sexcentas circiter numerabat. Tum ille: Veni, inquit, et oculis quid rei sit disce tuis. Sique non indigni prorsus curâ vid emur; locum [Note: 197 Seguram simul proficiscuntur.] domicilio ex animo tuo cape. Ergo simul proficiscuntur. Et populus quidem, vbi sacrum tubicinem audijt, velut diuino quodam aestro ictus, mire ad pietatem concitatus est. Verum Christophorus triste tulit responsum: plane aptam sedem Collegio, qualia et ad priuatae disciplinae custodiam, et ad publici operis materiam Societas ex instituto suo, et decretis Congregationum requirit, censeri non posse. Vnam tamen sibi viam offerri, per quam potiri Societate Segura posset: si Tyronibus educandis domus bene nixa vectigalibus excitaretur. Quod tamen opus non opes priuati ciuis, sed Dynastae cuiuspiam opulenti liberalitatem [Note: 198 Christophori in Societatem liberalitas.] postulet. Tum Christophorus, quanta tandem sat foret summa percunctatus; acceptoque responso, extra templum, domumque, et vtriusque instrumentum, aureos minimum in singulos annos sesquimillenos: Atqui, inquit, ista omnia iam nunc ego vere, sancteque promitto. Quae tam suse narrarim, tum vt ex Bustmantij literis continuo ad Borgiam datis rei series, quae paulo aliter ab alijs narratur constet: tum vt aduersus tam pium, liberalemque virum grati hoc animi monumentum extet. Virginibus quoque filijs suum publice declarandi studium, peruersitas hominum bono publico inuidentium, locum praebuit. Namque Rex per calumniam monitus, Christophorum extorquere filiarum [Note: 199 Filiarumeiusdem in Collegij molitionem conspiratio.] consensum in patrimonij alienationem; cum eas interrogari iussisset: imo a se id negotij multis lacrymis expetitum, et potius persuasum parenti, magno animo, et insigni pietate responderunt. Eaedemque postea Collegij fundum (Collegium enim, quod postulabant, sensit Borgia concedendum) maternae quoque suae hereditatis parte iuuerunt. Accessit ad Borgiam im pellendum, quo res maturaretur, Ducis Feriani, cuius in commen datione tum Segura erat, vehemens [Note: 200 P. Milanus Garzia primus Col legij Seguntini Rector.] flagitatus. Ergo aliquot statim Milano Garziâ Rectore missi coloni. Paruâ initio vsi domo, sed non modico totius Oppidi, ac praesertim viciniae lucro. Eodem tempore aliquot missi Seguntum. Iacobus Cardinalis Spinosa Seuntinus Episcopus iam dudum cognitam inter exercitationes spiritus Compluti Societatem benigne complexus, cum Ecclesiam suam monitu Summi Pontificis (vt Episcopos ille omnes monebat) diligenter visisset, latiusque opinione dominari rerum bonarum inscitiam, et scientiam malarum, actionesque comperisset;

[Note: 201 Cardinalis Spinosa Seguntinus Episcopus Nostris vtitur ad lustrandam dioecesim.] habito de remedij viâ consilio; cum assensu Canonicorum, et Cleri decrerat nullam praesentiorem offerri, quam Societatis doctrinam. Quod cum stelisset, non rogatu modo, sed modesto prope imperio confestim voluit antecursores mitti. Ergo Pater Marcus Valdesius praeses cum Socijs quinque missus. Hoc eodem anno aedes Toleti coemptae, in quibus postea domus Professorum mansit. [Note: 202 Aedes olim Sancti ille phonsi To leti Societatiad dicta.] Eo prae ceteris nomine placuerunt, quod constans fama est, ibi Sanctum Illephonsum natum. Eas vendidit Ioannes Hurtadus Mendoza Comes de Orgas pecuniae adactus angustijs: cuius ad certum diem regio aerario, ob quaedam redempta vectigalia, repaesentare vim ingentem debebat. Multa in eius negotij [Note: 203 Quaedam Deieam rem probantis argumenta.] susceptione, progressu, exitu nota Dei rem probantis argumenta. Animaduersum est, quot quot vel ad scribendas rite literas, vel subseribendas testificandi more, nullâ industriâ, sed, vt sorte res tulit, sunt aduocati; nomen Alfonsos, quod ab Illephonso profectum est, habuisse. Verum praecipue perspecta Dei benignitas in repraesehtandâ ad diem pecuniâ: quod nisi fieret, emptio nulla erat: et Comitem facti iam poenituerat. Quantum plurimum potuere Patres pecuniae mutuae ex amicis corrogarunt: nec tamen iustam conficere summam potuerant: tum id, quod corraseraut, raptim Madritum detulerunt: nec ta men citius peruenere, quam eâ prorsus nocte, quae suprema fidei erat. Sed regij Quaestoris, cui assignari oportebat, ita cor praeparauerat Deus; vt, quamuis alieno, et importuno tempore allatam, nec totam, nec spatio ad numerandum iam reliquo; tamen ita innumeratam in praesens et cceptam retulerit, deque suo, quod deerat, supplerit. Itaque cum postero die Comes rei gestae ordinem didicit, vehementer admirans, argumentansque eas aedes Deo cordi esse, et suo velle culrui dedicari; de suo etiam ipse facto laetatus est. Cum bonâ veniâ Vicarij Archiepiscopi possessio inita sexto Kalendas Septembres. Interruperunt dein de secundum cursum difficillimae, perque molestae subortae lites: sed tandem, vt suo loco ponemus, eo valuere; vt Sancti Illephonsi natales Societati diuinus fauor non obscurius, quam quaesierat, conseruaret.

[Note: 204 Olisippone pestilentibus inseruiunt Socij.] Interim Olisippone lues stragem immanem edidit. Sub extremum ver exorta, perque contem ptum adulta, denique diris fusa incrementis, Augusto mense exitiale virus totum effudit. Vbi certo constitit, omnium fuga Ordinum consecuta. Patres Collegij, ac proprio etiam nomine domus Professae, vt quos ordinis gradus, et ipse templi sui praeses Diuus Rocchus admonebat, Nouitijs, ac paucis, praeterea iuniorum, vel infirmiorum ex vrbe dimissis, illud existimarunt tempus optime de se meritae Ciuitati, apud quos beneficia poneret, ostendendi. Salutem suam pro publicâ deuouent. Primus fuit operis fructus in citamentum [Note: 205 Sociorum exemplo Parochi et Religiosi alij suas vitas caritati deuouent.] aliorum. Nam et hortatu, et multo magis exemplo effecerunt, vt Sacerdotes passim, atque Parochi, atque ex alijs quoque Religiosorum Ordinibus haud pauci, quod suâ sponte fuerant facturi, alacrius ad eandem properarent aerumnarum, et caritatis palmam. Itaque Sancti Dominici, et Sancti Francisci asseclae, et Religiosi alij sanctissimo in opere, magnâ suorum clade, egregie desudarunt. Extremo Iulio ita funesta morbidorum seges exuberarat; vt, praeter valetudinarium extra vrbem ex eâ parte, qua domus Professorum est, quod Patres Michael Stephanus, et Alphonsus Aegidius curabant; ceteri domus Professae Patres in tribus paraecijs quingenis, Collegae trecenis in seruirent. Inuisebant miseros, aures confitentibus dabant, necessaria suggerebant etiam subsidia corpori. Et erat in opum (vt quos fuga locupletiorum, et opificiorum cessatione, annona omnis defecerat) ea calamitas; vt iam Sancti Rocchi Patres statuissent calicibus [Note: 206 Aulae regiae benignitas.] sacris non parcere. Sed admonita Aula, nihil desiderari passa est. Ingentem pecuniam Cardinalis Henricus, ingentem Regina subministrauit. Rex vero Martino Pereriae Praefecto vrbis praecepit, vt quicquid vsus posceret, regijs impensis vndecunque tribueret. Ceterum, quamuis cura intenderetur; superauit tamen tam amplâ in vrbe miseriarum moles: nec euitari potuit, quin complures vel humanae, vel diuinae opis egenos mors acerbe opprimeret. Animaduersum est in flagitiosos, atque intem perantes siue mares, siue faeminas immanius

[Note: 207 Insantibus suecursum.] desaeuijsse malum, pestemque Ciuitatis alterâ peste abactam. Miseranda in primis erat infantium conditio, quos inopes parentes vni commendaros diuinae curae deserebant in vrbe: cum se ipsi, vitae cupidine, in agros eriperent. Quippe hoc ingenium mali magni, publicique est: efferat sensim humana pectora. [Note: 208 Magna mala sensushumanitatis minuunt.] Territis enim misereri non vacat, exhauriente metu misericordiam, et extrudente necessitudines propriae respectu salutis. Sed viguit Christi, vbi Adae naturae caritas torpuit. Innocentium solitudinem miserata Societas ingentem eorum numerum collegit: signisque appositis, vnde postmodum a parentibus, si forte redirent, internoscerentur, cum curâ seruauit. Haec, aliaque cum populus cerneret; caritate quo minus obuiâ, eo magis conspicuâ, vbicunque homo de Societate appareret, tanquam ipsa occurreret salus, exhilarati, infinitis cum [Note: 209 Leonis Henricij Prouincialis curae.] actionibus gratiarum, et faustis precati onibus excipiebant, ac dimittebant. Leo Henricius Prouincialis eâ tempestate deprehensus Conimbricae, cum aueret simul vt Ciues, simul vt curae suae creditos iuuaret Socios, Olisipponem accurrere tum vehementer primae auctoritatis Patres obstiterunt, tum pro potestate, quam a Summo Pontifice in omnes Religiosos acceperat, Cardinalis Henricus coercuit: vetitum non olisipponem modo, sed etiam nusquam in periculum adire. Ergo, id quod proximum suit, tum quotidianis per Prouinciam precibus, et placamentis edictis, tum summittendis in vrbem, quae vsui forent, tam cumulate absens curauit, vt Socij Olisip ponenses inter aestum laborum, et mortis incendia non tam fere suis periculis commouerentur, quam anxiam aduersum [Note: 210 Cura Societatis erga suos aegros Francisco Henricio, et Anto. nio Monserrato praefectis.] se Sociorum misericordiam miserarentur. Praefuerunt eo tempore ad Sancti Rocchi Franciscus Henricius, ad Sancti Antonij post Rectoris mortem Antonius Monserratus. Horum diligentiâ, et submissis a Prouinciali adiumentis, cum domum vtramque lues arripuisset, ijs curati sunt aegri mundicijs ita scienter, ac vigilanter, eâ remediorum copiâ, salubrium quoque odorum eâ suauitate; vt medici affirmarent, inde bonitatem Dei, et curam erga famulos suos intelligi. Nam nec cetera posse, vel primorum cuipiam contingere potiora: nec esse comparabilem ministrantium caritatem. Ceterum magnum opus magno stetit. Multos, et praestantissimos viros ex selectâ cohorte sibi pigneratum est caelum. Ex his, qui se morbidorum dedicarant obsequijs, merito chorum duxit, [Note: 211 Alfonfi Aegidij probitas, et in curandis peste contactis contracta mors.] qui omni probitate praeibat Alfonsus Aegidius. Is in pago Cadarfaem dioeceseos Guardiensis, tenui genere natus, sed ad clericatum â puero educatus, maxime addictus Beatae Dei parenti, amans quietis, et proborum sodalium, ad religiosam vitam semper aspirans, in Societatem iam Sacerdos conscriptus est Kalendis Maij vndequinquagesimo seculi anno. Positis Conimbricae rudimentis, Olisippone in Collegio discentium confessionibus, itemque domesticorum, et instituendis Tyronibus aliquamdiu praefuit. Inde translatus ad professos; ibi quoque Tyrones instituit: sed in templi praefecturâ ad obitum vsque permansit. Candidissimum ingenium habuit, summam morum facilitatem, pietatem singularem. Nunquam nisi cum Deo, vel propter Deum cum proximis agenat. Vni sibi asper, et implacabilis. Quanquam imbecillum erat corpusculum, valetudo nulla; tamendisciplinae pertinax, laboriosus extra modum, animarum cupidus ad miraculum, animo semper hilari, beatoque: cuius pax, et iucunditas in oris perpetuâ serenitate emicaret. Valebat priuatis sermonibus, et homilijs circum pagos. Miserrimum quemque studiosissime complectebatur. Barbaris mancipijs, vel vinctis in carcere, vel ad remum damnatis, vel vltimo supplicio afficiendis aderat propensiore studio. Et miserae turbae amabant eum vti parentem, audiebant vti Magistrum, pro Sancto venerabantur. Haud sane supra merita. Quippe quo subleuari siue corpora, siue mentes afflictae possent, nihil praetermittebat. Conquirebat eleemosinas, per quas certis interuallis obaeratorum, qui soluendo non essent, bonum numerum in libertatem assereret. Solatia, et remedia aegrotis, vestimenta seminudis, alia egentibus subsidia curabat. Nullum loci squallorem, nullam sordium foeditatem, vt assideret benignissime miseris refugiebat. Dicebatur iam vulgo pauperum pater, et suspendiosorum consessarius,

quo titulo gaudebat, et suos mortalium id genus fratres vocitabat. Vt vero pestilentiâ incubuit, tanquam tum demum res posceret remoueri habenas; toto impetu ferri, satagere, festinare, vt quisque foedissime laborabat, maxime amplecti, solari, expiare: videri plane sese, et omnia, praeter vnam caritatem, oblitus. Monente comite ne tantum se fatigaret: Necesse est, inquit, Deo, et eius gratiâ proximis seruire discamus. Alias, vt se, et ceteros extimularet; aiebat: si tandem moriendum est, vlta, quanti valet, tanti addicatur. Quod peregit sane faeliciter, breuis lucis iacturâ mercatus aeternitatem. Beatae Mariae [Note: 212 Mors Francisci Consaluij in pestilentium obsequio.] Magdalenae natali decessit. Sequutus proxime est tertio Kalendas Quintiles Franciscus Consaluius, acer, ac frugifer operarius. In Insulâ Materiâ, et nuper in veteribus Turdetanis probata solertia? Patriam Visaeum habuit: paucos in Societate annos (namque iam aetate, et studijs maturus aggregatus est) octo [Note: 213 Et Michaelis Stephani.] circiter vixit. Successit deinde sexto Idus Angusti Michael Stephanus, candore ingenij, tranquillitate animi, constanti modestiâ, perpetuâ vultus hilaritate, ad haec studio animarum, ceterisque virtutibus Alfonso Aegidio quam simillimus. Procuratorem Professae domus annos complures egit: inter varios casus semper idem, suique potens, et negotijs maior, rarum domesticis, et alienis spectaculum. Porro loquentis ab ore ea dulcedo fluebat; vt quicumque audirent, placidissimae eius mentis saporem summâ cum iucunditate gustarent. Nec im pediebat domestica procuratio, quin animis procurandis, et in templo assiduus, et frequens apud aegrotos interdiu, noctuque esset. Fertur per Iobelaei tempus viginti perpetuas horas eonfessionibus audiendis institisse: quibus officijs et notissimus, et carissimus summis, atque infimis erat. Immobilem animi iucunditatem, etiam supremo spiritu, cum pestilentiâ ictus inter maximos dolores enecaretur, obtinuit. Itaque posteaquam permunitus est Sacramentis, conuersus ad Deum: En, inquit, omnia peracta sunt: veni iam, Domine: petijtque in cubiculum deferri, vbi Alfonsus Aegidius decesserat: vt quo loco Sanctus (sic enim vocabat) erat mortuus; et ipse moreretur. Couillanum patriam habuit. In Societate ab anno seculi voluentis duodequinquagesimo vixit. Hos constat pestilentiâ absumptos, cum se coniecissent in medias flammas alijs succursuri: at Emmanuel Godinius, Gaspar Aluarius, Gaspar Planus, et Ioannes Mora, cum promiscue promptam, domum venientibus, praeberent operam charitatis [Note: 214 Emmanuelis Godinij vitae summa.] palmâ donati, magni animis, magni virtute, et rebus gestis viri. Emmanuel Godinius pridie Nonas Augusti confectus est. Egregie ad pietatem animas prouehebat, parcus verborum, et innocentissimae linguae, secessus amans, ad modum prudens, prolixus precum, primae retinentissimus disciplinae, quam ex ipso capite hauserat. Quippe secundus ille in Prouinciâ Lusitanâ Societatem auxit. Versabatur in aulâ inter cubicularios Regios, et quaestorios scribas, cum Patrum Simonis Rodericij, et Sancti Xauerij, apud quem generalem confessionem peregit, conciliatus vsu, plane commotus est ad eos sequendos concione Ioannis Suarij, postea Conimbricensis Episcopi: in qua de transfiguratione Domini disputans, conferensque cum terrenis bonis caelestia, horum praestantiam vel inde ostendit, quod modica stilla attonitum Petrum, et sui impotem reddidisset. [Note: 215 Caelestium bonorum desiderio terrenis se abdicat.] Tanto igitur quaestu Godinius spes, ac studia commutaturus, eodem die allocutus Simonem, altero, et quadragesimo seculi anno, aetatis suae tertio et vigesimo, quinto Idus Martias domum receptus est. Perobscura tum erat Societas, nominisque perinde egens, et alumnorum. Inde post exercitationes Spiritus, et vltro suscepta vota, per viam mendicans Conimbricam Godinius mittitur, vt populari cultu vtrique rei seruiret. Eam prae se et firmitatis, et solertiae maturitatem ferebat. Annum ipsum ita exegit, constantiae eo maiore documento; quod cum apud germanum caenobitam diuersaretur, ibidem studiorum causâ commorantem; is nunquam desinebat compellere, et vrgere, vt, si religionem meditaretur, non incognitis Presbyteris, sed familiae, quam nominabat, celebri sanctitate se dedicaret. In Collegium deinde Conimbricae institutum reuocatus, omnia vnus, quae postea procuratoris, quae ministri, et subministri

vocata sunt munera, Oeconomi, seu Magistri domus homine obibat: nihil, quamuis vel opere graue, vel sordibus diosum non libenter exhauriens: adeo vt lasana idem, vsque ad latrinas conditas perpetuo purgarit. Praesuit deinde [Note: 216 Conimbricense Collegium regit.] Rector eidem Collegio, quo tempore satisfacturus populo, quem rebatur offensum, insigne de se, tametsi nihil necessarium, exemplum publicis flagris sumpsit Tum primo Generali Conuenmi Lusitaniae Procurator iuterfuit: et Sancti [Note: 217 Primo Generali conuentui Lusitaniae Procurator interest.] Antonij Collegium rexit, et apud Prosessos aliquandiu Minister egit. Seuero, quam miti cum sibi, tum ceteris propior. Commercia Patrum cum aulâ necessaria magis (quod commode vitari non possent) quam siue publice, siue priuatim vtilia existimabat. Inter alias curas Prouinciali a consilijs saepe fuerat, eratque cum cecidit. Vianae dioeceseos Eborensis oppido tantum virum debemus. [Note: 218 Gasparis Aluarij vocatio resque geltae.] At Gasparem Aluarium Grisio non procul Brigantiâ. Salmanticae iam Sacerdos studia persequebatur Pontificij iuris, tertio, et quinqua gesimo seculi anno, cum Stradae concione impulsus in ipso exercitiorum spiritualium fundamento plane decreuit Societatem sequi: ibidemque vreceptus, ac subinde missus Conimbricam, per varia experimenta magis semper, magisque industriam, ac pietatem probans, atque perficiens, ad Collegij Olisipponensis gubernacula admouetur. Annum iam nonum egregiâ cum laude ea tenentem arripuit lues, et rapuit. In Africam quoque olim cum militibus, ad liberandam Lufitani Regis ex Barbarorum obsidione arcem, excurrit. Eminebat inter virtutes cupiditatum victoria. Natum sine vitijs diceres, vsque eo emendauerat. Pecuhiae summam forte obsonator pro Collegij egestate non leuem, siue per incuriam suam, siue per iniuriam [Note: 219 Lepide dictum.] alienam amiserat: ob eam rem consternatum intuitus Gaspar, subridens id modo dixit: Nunc vero caue ne et te perdas. Creditos sibi alumnos, vt amabat maternâ suauitate; sic paterno spiritu ad voluntates infringendas, et virtutum profectum exercebat aequalitate mirabili. Ad aegrotos nocturnis temporibus, vt Sociorum quieti parceret, ipse plurimum itabat: et, quae alia poterat; ex durioribus officijs, silentio praecipiebat. Multum familiari vsu apud Ciues valebat, et insignia ad Dei obsequium effecit. Nec profecto mirum, cum et prudentia viri nota esset, et summa in sese macerando asperitas: ad haec lumen; opemque ex augusto fonte sedulus hauriret, super alias precies, quoridie horas binas ante caeleste oraculum, Christi sacrosanctum corpus, in genua prouolutus. Ceterum, vt antea semper, prouide, amanterque Socios habuerat; ita pestilentiâ saeuiente in omnes, maximeque in eos, qui laborantibus inseruirent, omnem effudit benignitatem. Nihil illo laetius cum vesperi domum manipulorum plenos, et illaesos reciperet: nihil attentius ad suppeditanda, quae vsui forent: nihil solicitius ad curandos manu suâ, quos contagio perculisset, quoad gloriosâ in acie, et ipse letiferâ, seu potius vitali plagâ prostratus, quae viri aequitatem, et magnitudinem animi clariorem fecit tot caelum triumphis clarus iniuit, quot perse, perque suos victorias reportarat. Idus Augustas supremum egit in terris [Note: 220 Gasparis Plani vita, ac mors.] diem. Pridie Gaspar Planus praeiuerat Rector in eodem Collegio studiorum, et Rectori ipsi Aluario a consilijs. Hic Belga genere prope Antuerpiam natus, primis literis Antuerpiae perceptis, tum latinis, et graecis Louanij percultis, Dolam in Comitatum Burgundiae ad iuris ciuilis studia missus a Patre, postque biennium regressus in patriam, cum Procerum cuiusdam aulâ in Hispaniam transit. Ibi post Philosophiam, atque Theologiam Salmanticae mediocri profectu cognitam, ex graui valetudine ad serio prospiciendum vitae futurae excitatus; aetate iam tricenarius nomen Societati dedit, eunte seculi anno supra quinquagesimum sexto. Salmanticâ Septimancas, inde Conimbricam missus, annos septem ludum e medijs rexit: tum ad moderanda Collegij Olisipponensis studia, et impendendam animis sacerdotalem operam traductus, vtraque munera, quemadmodum alia semper, magno suo, et domesticorum, et extraneorum profectu, exemplo, bonoque administrauit. Patria quaedam bonitas elucebat in moribus. Facillimus, et in omnes partes obedientiae versatilis, summeque pius erat. Triduo confectus expirauit, coniectis in Christi Domini effigiem oculis,

mirâ fiduciâ talia supremum effatus: Domine Iesu, nonne quaesitum nocentes [Note: 221 Et Ioannis Morae.] venisti? En eximie nocentem accipe. Ioannes Mora Olisipponensis bono genere natalem Principum Apostolorum Societati natalem habuit, seculi anno quinqua gesimoquinto admodum adolescens. Vitam inde in studijs, et in dirigendis ad salutem mortalibus ore, et aure, et manu, innocentiâ, et sanctimoniâ spectabilis, magnâ cum obsequij, pietatisque laude consumpsit. In dulci colloquio, quod, Dominum in cruce fixum intuens, instituerat; cum semel, iterumque dexterâ simul pectus tundens dixisset: Deus propitius esto mihi peccatori: dum idem tertio iterat; in mediâ voce animam exhalauit manu suspensâ, digitisque, [Note: 222 Alij in pestilentium obsequio mortui non Sacerdotes.] vt iuncti ad feriendum erant, haerentibus. Hos omnes sacerdotio praeditos fortis non sacerdotum comitatus, nihil admodum cedente passu, est subsequutus: scholastici tres Consaluus Barreria quaestionibus conscientiae, Iacobus Caruallius Theologiae, Stephanus Nunnius Humanitati studens: Coadiutores Ludouicus Brauus, Cosmus Vazius, Gaspar Correa, Georgius Aluarius: qui, vt aliunde deessent, quae tamen abundabant laudes, ab exitu satis nobilitantur. [Note: 223 Ludouici Braui laus.] Damni plurimum in Ludouico Brauo factum. Namque Tauilae in Algarbijs natus, cum annos sex miles, quinque captiuus multum peragrasset terrarum; tandem in Italiâ Florentiae ad religiosam, quam semper in votis habuerat, militiam facto gradu, hoc incensiore studio, et exactiore solertiâ, procuratoris Prouinciae comes Deo famulabatur; quo plura in seculi famulatu periclitatus, atque perpessus erat. Multi praeterea sancto in opere desudarunt, quibus ad mortem paratis ipsa mors defuit: inter quos maxime memorandi Sacerdotum Balthassar Barreria, et Antonius Monserratus. Auxiliarium Fratrum Fulgentius Freires, [Note: 224 Iacobi Acosta et aliorum.] is, qui ex Memphiticâ captiuitate redierat: et Iacobus Acosta: qui post Patrum stragem diu solus aegros per vrbem ad sexcenos perseuerauit inuisere, accommodata cuique nutrimenta, atque remedia ex regiâ stipe diuidens, et conductum circumducens Chirurgum, qui gratuito mederetur. Balthasar Barreria a principio animose progressus in aciem, contractâ lue, visus est ideo seruatus prope diuinitus; vt postea domestico praefectus valetudinario, quod munus mirabili caritate, ac sedulitate gessit, multos Societati, et Christianae reipublicae viros [Note: 225 Balthatsaris Barreriae constantia.] vtiles conseruaret. Et edidit, dum ipsemet curatur, memorabile inter pauca documentum plusquam virilis duritiae. Namque dum pestiferum tuber secundum pectus enatum vt exsecet, adacto saepius Chirurgus cultro circa pertentat, quousque vitium pertineat, adeo nihil commotus est; vt obtorpuisse circum totam, emortuamque carnem intuentes arbitrarentur: parique constantiâ stetit immotus, dum vndique recisa tandem circiter libra carnis reuulsa est, attonitis medentibus, qui norant, quam intoleranter alij carnificinae id genus perferrent. Neque negauit percunctanti Rectori Barreria sibi quoque doloris acerrimum sensum fuisse. Ceterum haec adeo perfectae virtutis facta Barreriae, et Monserrato pro rudimentis numerare licet eorum, quae postea in longâ aetate, et barbaris regionibus addiderunt. Ex reliquo desideratorum numero, quos nominare nihil attinet, exceptione digni Antonius Correa, et Franciscus Andrada, quam aetate dispares, tam bene comparati virtute, velut optimo cum [Note: 226 Antonij Correae virtus.] discipulo optimus magister. Primus Correa Tyronum institutioni, cum disciplina ordinari coepta est, in Lusitaniâ praefuit: neque aliud magis vitam per omnem munus tractauit. Vir vere humilis, et pius, et Crucis amator, suique victor: denique religiosae sanctitatis prius forma, quam doctor. Ferunt Olisippone, cum Prouincialis periocum dixisset, oportere eum comitem obsonatori ire cum manticâ sine pallio, quemadmodum Tyronum quendam miserat; ita plane fecisse: multumque se ita tunicatum, manticâ pendente ex humero, celeberrimis compitis ostentasse. Vrbem Portum habuit patriam: in Societate ex anno [Note: 227 Francisci Andradae insignes laudes.] seculi duodequinquagesimo vixit. Scalabitanus erat Andrada, nec vltra biennium, ac bimensem in religiosâ scholâ superfuit: sextodecimo aetatis anno peruehementem, ac diuturnam petitionem, multasque lacrymas aditum eblanditus: sed quantum exiguo interuallo processerit, inde prompta est coniectura

Petrus Fonseca Conimbricensis tum Rector Collegij ad Borgiam scripsit, neminem pari omnium motu, ac desiderio, post conditum Collegium, obijsse. Idque merico, inquit, pro eo quantum in illo Dei erat. Vt primum in sacram palaestram intulit pedem, eam aduersus veterem hominem pugnam suscepit; vt plane totum hominem (alioqui ingeniosus, et acer) et omnem proprie quicquam volendi, omnem diudicandi exuisse facultatem videretur. Frequens flagellum, frequens cilicium, et cruciamenta alia innocentibus artubus adhibebat. [Note: 228 In sui contemptu singularis industria.] Ad conciliandum sibi contemptum veniam petiit errata sua libellis adnotandi: qui per domum, quasi excidissent, dispersi, in Sociorum manus venirent. Tanquam vltimum habebat se. Ne vestimenti quicquam nouum indueret, de genu, et lacrymans deprecabatur. Non ita chrystallus pura tranflucet, vt magistro Nouitiorum tota eius anima penitus aperta, atque perspicua erat. Magister erat Blasius Gomius. Is, inter ceteras Audradae laudes, profitebatur nec [Note: 229 In castigationibus tranquillitas.] perspectam sibi, nec vsquam lectam parem mentis tranquillitatem in castigationibus suscipiendis. Ita postea serenum vultum, ita simplicem obtinuisse, bonamque fiduciam; tanquum nihil ad eum castigatio pertinuistet. Nec vero do re, quamuis leuissimâ, suisse vnquam bis admonendum. Affirmauit emendationis curam inter schedas demortui inuentus libellus, in quo quicquid sibi vnquam poenarum, et qua de causâ iniunctum fuisset, consignarat. Amabat supra modum Societatem. In remissionibus si quid loquendum sibi, aut quaerendum putaret; de vocationis religiosae beneficio, de donis a Deo Societati collatis, de perfectione, quam praestare vnumquemque Sociorum deceret, plurimum agebat: eâ modestiâ, quam miram vbique, et in rebus omnibus obtinebat: oculis ita submissis, vt acies, velut circumscripto limite, intra vnum, alterumue pedem contineretur. Obseruantissimus omnium erat, in quibus velut in [Note: 230 Exercitationes piae Andradae.] imagine, ac templo, Deum agnoscens venerabatur. Ad hanc se cogitationem assuefecerat, vt vbique locorum ad dexteram Christum Dominum, ad laeuam Virginem Matrem haberet. In mensâ Christum sibi cruci suffixum proponebat. Cruciatibus eius in horas diei distributis, singulas partes singulis recolebat horis, aeternoque Patri offerebat, suam vnicuique certam precatienem adiungens, nunc pro Summo Pontifice, nunc pro Regibus Christianis, nunc pro defunctorum animis, alias pro necessitatibus alijs. Praeter vsitata rofaria, et solennes Deiparae, cui addictissimus erat, honores, texebat ei quotidie tale coronae genus. Generatim res creatas mente collustrans, inuitabat separatim vnumquodque genus, vt de virtutibus admirandis, deque ornamentis amplissimis, quibus cumulata est, Deo gratias agerent: gaudens ipse, ac gestiens, quod summa illa Regina ijs bonis omnibus, et celsissimo gloriae culmine frueretur. Iam diu singulis horae quadrantibus in conscientiam inquirebat suam. Per sesquiannum singulare examen in eo continuauit, vt ad voluntatem se se diuinam totum, ac penitus fingeret: cuius exercitationis quinos quartâ quaque horae parte actus instaurabat tanto profectu, quantum exacta obedientia, quantum, qua supremum languorem tulit, aequitas animi declarauit. Nihil enim neutram in partem seu vitae, seu mortis specie commotus est. Quin vbi vincere morbus caepit, omnes admirabantur securitatem, atque laetitiam, qua de morte, tanquam de migratione, in familiare domicilium, cunctantem prope incusans: et a quolibet accipiens in caelum mandata, accipiebat, reddebatque sermones. Monente socio, vt morbi vexationem pro suis delictis offerret Deo: Non id faciam, inquit: non refugio, in offensi Dei mei poenam, quemcunque ignem: hoc quicquid est, in gratiam suam bonus Dominus, proque amore suo dignetur accipere. [Note: 231 Obedientia eiusdem.] Immensum gaudebat, quod in religiosâ obedientiâ moreretur. Rogante Fonsecâ quid vellet fratres a Deo sibi precari: Vt, inquit, eius de me voluntas vndecunque fiat. Alias vero inrerrogatus, quid vellet a fratribus pro se fieri: quamuis iterum, atque iterum, vt aliquid explicaret admonitus, aliud non potuit exprimi, quam id iucundissimum fore sibi, quod obedientiae placuisset. Rursus quaerenti quid se maxime solaretur eo tempore: Obedientia, inquit: Et

in qua vellet maxime virtute elaborasse: In obedientiâ, subiecit. Item supremo iam inunctus oleo admonitus, vt vni fratrum expromeret, in quo maximum eius profectum cuperet: In obedientiâ, respondit. Quae curationis gratiâ adhibebantur, vt obsequenter omnia, sic insuauia libenter, blandientia pene grauatim sumebat. Denique a principio monitus ne in dexterum latus recumberet, et ad vltimum constantissime obsecutus, cum iam moribundum naturae impetus in eam partem, quo scilicet sinistrae fatigationem leuaret, vertisset; disputantibus inter se fratribus, vtrum ita sinendus esset manere, quando iam tam prope ab fine abesset; ex eo sermone recordatus (vt apparuit) moniti; vltro se ipse conuertit, dicens: Tamen: hoc est, etiamsi nihil refert ad vitam; tamen ad obedientiam praestat, ne id quidem laxamenti naturae permittere, sed obedientiae immori. Exanimum corpus gratior, quam cum viuum integer sanguis, atque aetatis ver pingeret, serenitas quaedam, ac pulcritudo vestiuit. Itaque cum linteis ad sepulturam more patriae inuolueretur, aliquot praeter morem horas relicta facies detecta est, vt Sociorum indulgeretur luminibus, qui iterum, ac saepius intuendo, et beati iam fulgorem animi delibando, Deumque in caritatis suae delicijs laudando, expleri nequibant. Inde diu nulli fuerunt inter Socios Conimbricenses alij sermones, quam de Francisci Andradae virtutibus, magno cum omnium incitamento ad imitanda, quae laudabant. Et fuere, qui rem quampiam aggressuri, vt ad optime gerendam excitarent se; illum proponerent sibi, cogitarentque si agenda Andradae res ea foret, quemnam ad modum esset acturus. [Note: 232 Eiusdem ad huc pueri erga moribundos sedulitas.] Tum item vulgata est illa pueri ante initam Societatem singularis, ac propria virtus. Dum Conimbricae studiorum causâ diuersabatur, vbi cognouisset quempiam in paraeciâ sua moribundum esse; domum eius adibat gestans sub pallio Crucifixi effigiem, et candelabra bina cum cereis: locoque apto arulâ in aegri conclaui excitatâ, et ibi Cruce, candelabrisque positis, et incensis candelis, ad hominem accedebat, exhortans, atque confirmans, et colloquia cum Christo Domino instituens, pij modo, peritique Sacerdotis, nunquam desistens, donec vel animam aeger exhalaret, vel capax auxilij esset. Quae res cognita adeo viciniae, et curialibus placuit; vt iam, si quae talis necessitas ingrueret, accersendum ipsimet puerum (sic enim nominabant) dicerent. Haec sunt gratiae Christi miracula: cui nulla cum sit non idonea aetas; quanto sim plicior, ac purior, tanto est aptior puerilis: in cuius floridâ amoenitate, caelestis quoque artificij suauius rident colores. Condemnat autem iustus mortuus viuos impios, et iuuentus celerius consummata longam vitam iniusti: neque id solum, sed militibus sapientiae veteranis cana Tyronum perfectio cum salubrem pudorem inijcit, [Note: 233 Conimbricensium Sociorum caritas.] tum calcar blandissimum addit. Ceterum quos ad oppetendam pro caritate mortem Conimbricenses quoque socij gererent animos, declararunt. Primo cum institere permulti ex Prouinciali, vt liceret Olisipponensibus auxilio ire: quorum nulli permissum, nisi domestici valetudinarij procutatori, ob vsus, peritiaeque praerogatiuam. Deinde cum ex plebe Olisipponensi profugum quendam haud procul iacere allatum esset; tela mortis haud satis fugâ elapsum. Tum enim conuocatos in vnum Fonseca cum interrogasset, ecquis ad expiandum, coufirmandumque miserum satis animi haberet; confertim in genua prociderunt, suum quisque caput in periculum offerentes: ex quibus lecti duntaxat duo, qui persuncti pietatis officio sospites redierunt. Ad iuuandum quoque Pagum, quem lues infecerat, vitam, et operam detulerunt: sed Episcopus remisit, quod Parochus [Note: 234 Eborensium quo que seruor.] bene partes suas obiret. Aliquanto plus praestiterunt Eborenses. Namque ex tantâ Olisipponensi frequentiâ per omnem Lusitaniam fugâ dispersâ, cum Eboram multi venissent, receptis intra moenia integris, peste attacti milliario, ac dimidio procul moenibus iacebant: nec erat, qui morientibus consueta piacula ministraret, nec qui puluerem inijceret mortuis. Hanc destinatam sibi benignitate Numinis Collegae Eborenses prouinciam iudicarunt. Quam cum certatim vniuersi deposcerent, ne plures, quam necesse esset, in casum darentur; quatuor duntaxat bini Sacerdotes, laicique delecti sunt. Eos miserabilis turba,

veluti lapsos e caelo Angelos, exceperunt: placuitque diuinae clementiae omnibus prope cum animi, tum corporis restituere sanitatem: quatuor solum desideratis, quibus Socij, cum in supremo illo, maximoque, vtpote rem aeternitatis secante certamine, sedulo adfuissent; defunctis iusta funebria, et sepulturae beneficium addiderunt: et ipsos tandem bene, feliciterque prouinciâ administratâ, sospites ceteri Socij, cum pro deploratis habuissent, incolumes praeter spem, et plenos frugum caelestium reuisentes, complexu laetissimo exceperunt. Secundissimo rumore Patrum Olissiponensium caritatem Lusitania cuncta celebrauit. Pro Martyribus habendos Cardinalis Henricus ad Generalem Borgiam [Note: 235 Regis in Societatem studium.] scripsit, qui in eâ procuratione ceciderant. Et, quoniam tam multis orbata, et adeo praestantibus Prouincia viris erat; ex Pontifice postulabat Rex, vt quadra ginta Sacerdotes, veteri Societatis instituto, nullâ solennium votorum editâ professione, creari ins esset: pollicens de suo sacerdotia, vel patrimonia, si quando cuipiam eorum mendicitatis periculum immineret. Sed Borgiae visum est, cum ad se literae perlatae essent, debito Pontifici obsequio conuenientius hac [Note: 236 Laudat Borgia caritatem Sociorum Lusitanorum.] Regis liberalitate non vti. Itaque literas eas reddi noluit. Magnopere autem laudans pietatem Sociorum, qui gloriosae morti obiecerant se animarum causâ, et excitans ad pergendum, quod opus hoc vocationis nostrae esset; non precum modo auxilia, sed et hominum supplementa pollicetur: simul affirmans, qui praeiuerint in caelum, nihilo minus inde prouinciam adiuturos: et in eorum loca Deum (vt nunquam liberalitate vincitur) nouam sobolem magno soenore submissurum. Rex, et Cardinalis, vbi periculum increbuit, Olisippone egressi, [Note: 237 Rex ab Eborensi Academia pulchro ordine excaeptus.] varia subinde mutantes loca, Eboram Octobri mense venerum. Excepti sunt ab vniuersâ Academiâ summâ obseruantiâ, et magnifico apparatu. Rector erat Pater Georgius Serranus. Is scholasticos omnes cum in Gymnasium conuocasset, ordine obuiam misit eâ regione vrbis, quae fert ad aedem Diui Sebastiani extramuranam. Praecedebant prima rudimenta discentes pueri: qui partim lauro, partim aliâ decorâ fronde ad innocentiae magis gratiam, quam scientiae praemium coronati: et partim palmis insignes christianae religionis initia concinebant. Sequebantur aetate adultiores, et literis: qui variâ antiquitatis cognitione, reconditisque Poetarum, et Historicorum operibus, et ditiore Rhetorum supellectile ad Humanitatem instruebantur, et Eloquentiam. Adhaerebant sui quibusque Magistri, et identidem viri graues patritiorum ex ordine, velex Academiae magistratibus inauratis bacillis euntium incessum moderabantur. Pone subibant, qui Dialecticorum argutias, et certas peruestigandae vias veritatis persequebantur: accedentibus, qui scrutando naturae opificio, et his, quae vltra naturam sunt contemplandis operati erant. Tum magisterij dignitate praediti, vel diuinae sapientiae donati laureâ suorum quisque insignibus honorum nobiles. Eos Religiosi de Societate scholastici excipiebant: hos ex eâdem Doctores, donec agmen clauderet, proxime praegrediente Bedello, medius inter primos Doctorum Serrauus Rector. Eo ordine simul peruentum ad Regem; primus Rector eius manum, dein ceterorum quidam exosculati. Omnia Regis consummauit benignitas, cum in gratiam sic accepit, vt nihil vnquam siue iucundius, siue magnificentius spectatum sibi profiteretur. Proximis deinceps diebus ipse, et Cardinalis, alijque Procerum in Gymnasio honorifice excepti cum apparatu Musaeo: eleganti quoque fabulâ comicis, tragicisque temperatâ motibus exhilarati. Cumque Cardinalis familiari facilitate in Collegio ipso diuersaretur; Rex totum haud semel, et scholas prope quotidianus auditor inuisit. Praeter cetera illud admirabatur, Theologiae quoque Professores, et summo in pretio apud populum viros, infimis domi, vel in coquina, muneribus inseruire: auditum videlicet adhuc magis, quam compertum habens, religiosa simplicitas quantum ab seculi vrbanitate distet: quamque diuersa sit in Christi, et mundi aulis ambitio: cum primatus, vt hîc a vertice, ita illic ab imo petatur.

[Note: 238 Manopotapia missio.] Per huius anni Ver expeditionem in Manomotapae regnum adornauit, Francisco Barretto, qui Goae Praetor suerat, ei praeposito: qui, cum se prouinciam

suscepturum negaret, nisi aliquot Sociorum praesidio instrueretur; quatuor libenter sunt attributi, vt, si qua forte daretur accessus, in eo solo, quod Consaluus Sylueria triumphali olim sanguine irrigarat, fidem Christi consererent. Ergo Franciscus Monclarus, et Stephanus Lopius Sacerdotes: Laicique Consaluus Dinius, et Dominicus Consaluius missi. Qui, cum in Mozambicum venissent, militibus magnam partem, vt infra reddetur, morbo, cladibusque alijs absumptis, expeditione exitum non sortitâ, docendae quidem religionis occasione frustrati [Note: 239 Visitatoris Indiae res.] sunt, sed praeclaram nacti exercendae caritatis. Indiae Visitator Consaluius magnum domi, forisque ad res Christianas momentum attulit, non solum praeclaris monitis, ac praeceptis, sed magis omnium virtutum actionibus ad absolutam religionis formam praecurrens. Quippe in Goano Collegio humilia, tyronis instar, ministeria obire, et Patrum, Fratrumque necessitatibus inseruire adorsus; iter ad perfectionem melius manu, quam ore monstrabat. Itaque omnium animis eius ardore incalescentibus (vt maxime noua permouent) solennis votorum instauratio, ineunte anno, nouo quodam animi sensu peracta est. Nec fuit quisquam, quin sedulo amouere studuerit quicquid sibi priuatim caeleste curriculum [Note: 240 In votorum instauratione facta a Socijs abdic atio.] poterat retardare: ac nominatim, quo propius ad sanctam Christi Domini nuditatem accederent, eique vni in vnum collectis ad haerescerent studijs, quicquid ex communiter concessis (aliud enim nihil habebant) paulo habebant carius, reliquias sacras, praecatorias lineas, icunculas, libellos seu typis, seu calamo scriptos, alia de genere hoc magnâ alacritate se penitus expoliantes, vltro ad Consaluium detulerunt. Quae non solâ in Indiâ, sed per cunctam Societatem solennes expoliationes identidem cum essent, hodieque sint; detur hoc Goano. rum Sociorum ardori, vt de ipsis proprie referatur. Multa in Goano Collegio, quantum natura loci permisit, ad communem Prouinciarum morem accomodauit. Posita in orâ Cambalae domicilia, Tanaam, Bazainum, Maim, Damanum visit, magno cum incremento tum priuatae pietatis, tum publicae. Vt enim recenti impetu ad sui culturam animi pro se quisque Sociorum incubuit; ita in proximorum quoque vtilitates elaborauit ardentius. Siquidem et fabrilia videre est ferramenta, cum cote magister extimularit, plus operis, leuiusque moliri. Multi ad Ecclesiam aggregati cum alibi, tum praecipue in Salsettanâ continenti: quos inter et celeberrimus Iogues. Hunc conspicati Neophyti, cum in pagum Vernam forte venisset, pene captiuum ad Patrem Andream Fernandium [Note: 241 Ioguis celeberrimi baptismus.] Sanctae Crucis Ecclesiae praesidem pertraxerunt. Aetate videbatur annorum quinque circiter, et viginti. Ac suum perbelle Monachum Satan ornauerat. Vestitu attrito vtebatur, et lacero: ne scilicet nobis nos placeamus, nisi philosophiam vltra scruta profiteamur. Pendebat ex humero sarcina, in quam friuola quaedam, velut religiosa monumenta, congesserat. Hinc ab lateribus aenea scutella, inde excauatum in cucurbitae formam poculum. Brachia, et crura, item manuum, ac pedum articulos ferreis circundederat annulis. Fistulam e ceruice suspensam, buccinam venatoriam manu gerebat: quibus inflatis aduentum suum in oppida gloriolae mancipium praesignificabat. Ad haec mortis meditandae monumentum (an per errores volatici, emortuique ingenij documentum?) extinctam ferebat auiculam vniuersâ cum plumâ. Caeterum forma ipsi corporis egregia erat, vultus modestus, nec lingua infrenis: barba, et caput abrasa. Exigui tantum circuli spatio comam in vertice raram, sed promissam, beneque comptam reliquerat: qualis Iaponum mos est: contrarius Sacerdotibus nostris, qui tantum verticis radimus, quantum illi intactum relinquunt. Ligna quaedam in aures quatuor, aut quinque locis perforatas inseruerat, tanquam professionis argumenta. Hoc habitu cum ante Patrem Andream stetisset, interrogatus quo consilio tantâ se asperitate frangeret; anteactae vitae commissa expiare se, et prospicere saluti respondit. Tum Andreas: Metam quid em, mi homo, proposuisti tibi non malam, sed aberras a viâ. Multisque rationibus neque expiationem criminum, neque salutem aeternam, nisi in verae cultu religionis, summique rerum parentis, atque reparatoris cognitione ostendens posse consistere;

hominem, nimirum diuinâ intus perdocente sapientiâ, ita permouit; vt continuo responderit: quoniam Deo ita placeret, velle fieri christianum. Ac protinus magnâ et Christianorum, atque Ethnicorum turbâ sectante, progressus in forum, ibique rogo excitato, subitoque igni, varium illum, ac multiplex Iudificantis Daemonis instrumentum colligatum in fascem iaculatur in flammas. Vt vero per otium christianâ imbutus est disciplinâ; maiore diuinitus luce perfusus, domum regressus, inde secum matrem, cum filijs tribus germanis suis, [Note: 242 Iogues alius Ignatij nomen quare sibi in baptismo delegerit.] Vernam ad Catechismum, et ad Christum adduxit. Eiusdem Sectae vir alius in Trauancoris orâ baptizatus est: qui Religiosorum Societatis admiratus virtutem; auide quaesiuit, quis eorum ordinis repertor, et magnus (vt aiebat) parens esset: cognitoque Ignatium appellari; ad viri venerationem id sibi nomen delegit. Inter haec Ludouicus Taidius Prorex cum Prouinciam offendisset grauiter a Malabaribus Mahometanis infestam; vt optime armis, virisque e Lusitaniâ venerat ad bellum instructus; non solum dimissis Septentrionem versus, et meridiem classibus, pacare maria; sed etiam, quantum fieri posset, periculorum, et praedationum [Note: 243 Onoris expuguatio.] semina excidere aggressus est. Itaque magnâ extructâ classe ad Onorrem, et Bercelorem in Canarinorum orâ expugnandas arces contendit. Onor et propugnatoribus, ac situ munita oppugnationem triduo sustinuit. Tertio die, qui clarissimae Virginis, Martyrique Catharinae sestus illuxit, vltro deditionem [Note: 244 Patres Sebastianus Consaluius et Martinus Sylua in exercitu ducti] fecit. Duxerat Imperator in exercitu duos e Sancti Pauli Collegio Sacerdotes, Sebastianum Consaluium, et Martinum Syluam. Is, quo die Lusitani castrum ingressi sunt, Franciscano Custode in gratiarum actionem sacrificante, verba ad concionem fecit. Idem in eâ expugnatione periculis summis defunctus est. Nam vt primum excensio facta est, dum conatur globo militum animos addere, et Crucifixi Domini signum ostentat, emissa ab hoste artificiosi ignis olla huc, illuc magno impetu volitans in eum impulsu sibi cauentium militum prolapsum incidit: sed ita, vt vestem duntaxat discerpserit, intacto corpore. Deinde saepius tormentarij globi ita proxime viri caput praeteruolarunt; vt propius sine noxâ non possent. Hac arce captâ, Prorex copias vltra ad Bercelorem duxit, quae ab Mahometanis vim experiri non ausis deserta in potestatem venit. Patres ambo substiterunt curandis Onori militibus, qui ex vulneribus decumbebant. Haud minus militares necessitates subleuatae Cocini, vbi Iacobus Menesius cum [Note: 245 Cocini res gestae.] triginta Nauigiorum classe, ac mille ferme armatis hybernauit. Inter omnes conseruata, vel restituta pax, licentia, visque compressa. Ante omnia priuatis, publicisque sermonibus effectum, vbi conscendendum fuit, vt de laudabili more Indicorum militum vnusquisque curaret conscientiam. Itaque multi etiam publicis sponte flagris commissa vindicarunt: et praeter Socios nauales militum octingenti in Collegio expiati, caelique mensâ refecti: vt mirum non sit egressis ad custudiam littoris eius frequentes Deum ex hostibus, et praeclaras dedisse [Note: 246 Emmanuel Texeria Melchio ri Nunnio in Coccinensis Collegij procuratione succedit.] victorias. Procuratio huius Collegij post Melchiorem Nunnium, quem Goae Visitator tenuit, Emmanueli Texeriae demandata est. Is nuper serio susceptum Ethnicos pelliciendi negotium longe promouit: et suffragante Lusitano Praefecto ab Cocinensi Rege impetrauit, vt Palurti, qui recentium Christianorum est pagus, liceret templum extruere. Leucas circiter viginti Cocino in Austrum abest Porca Oppidum, quod et Regioni dat nomen. Eius quoque Regulus cum Cocinensem Regem grauiter aegrotantem inuisisset; ab Texeriâ, et Lusitanorum Praefecto excitatus, quae Cocinensis Rex imperij sui Neophytis beneficia dederat, concessit popularibus suis, qui ad Christum accederent: vtque templa christiana non Fidelibus modo, sed etiam Ethnicis pro asylo essent. Alij duo Reguli, quo facilius in Lusitanorum venirent amicitiam; praedicatores christianos postularunt. Eo missi rerum statui speculando Socij duo, optime praeparatum [Note: 247 Gaspar Aegidius Neophytus magnae vir tutis.] ad opimam messem inuenerunt solum. Inter Neophytos Cocinenses longe fides eminebat, et ardor Gasparis Aegidij. Qui, cum animaduerteret haud modicum praeparandae religionis impedimentum, quod Competentibus instituendis nullum receptaculum esset; suis sumptibus Catechumenos, in aedibus

ad eam rem comparatis, alendos depoposcit. Cuius honesta vidua imitata virtutem; non modo alendis, verum etiam erudiendis faeminis operam, et impensam benigne detulit. Denique aliquot magnifice adornatis baptismis, hoc anno Cocini fere quingentis capitibus piorum coetum Collegij industria locupletauit: Deo etiam singularibus, vt consueuit, pietatis suae pignoribus aspirante [Note: 248 Conuersus qui dam Paganus Beatae Virginis monitu.] coeptis. Paganus erat genere nobilis, quem Patres nostri per se, perque communium amicorum consilia, ac preces conati saepe a falso cultu auertere, scopulum verberarant. Sed quo die Sancti Iacobi solennes honores instaurantur, ita euenit, vt Christianos circa vrbem mussens catechista Sacerdos cum socio ad eum diuerteret, perque humaniter acceptus precaretur, vt tandem aliquando respiceret se, atque obedientem veritati praeberet. Cui Ethnicus, non vt ante consueuerat, tergiuersans, et pertinax, sed mirâ alacritate respondit. Nihil amplius in se recusationis futurum: proximâ nocte augustâ specie visam sibi Reginam, quam, ex frequenti cum Christianis vsu, etiam ipse Dominam nostram appellabat: eamque talibus ad se verbis loquutam: Crastino matutino christianus Sacerdos hâc iter habebit: Tu, quicquid ille auctor erit, facesse. Ergo, quoniam vultis, inquit, me christianum fieri; en ego praesto sum: me, et omnem pariter domum meam facite christianam. Ita post paulo laetus cum suis in Collegio ad salutarem fontem accessit. Nihilo erat minus pecuniâ, et negotijs, vmbraticaeque legis peritiâ clarus ludaeus nomine Ioseph: qui Cocinum (vnde erat [Note: 249 Indaei primarij conuersio.] domo) cum Bengalâ rediret; Coulani graui morbo, ex quo decessit, implicitus; vnum e Patribus aduocauit, sepeque ingeminans multo cum fletu: Nimium diu se aberasse caecum, et pugnasse cum Deo: Nunc demum Christo Iesu, quem Dei filium in lege promissum crederet, velle duram ceruicem subdere, et quicquid Romana Ecclesia doceret, totâ mente complecti: Etiam atque etiam rogabat, vt sibi salutarem aquam inijceret. Pater gratias agens Deo, quod per morbi perniciem salutis principium homini praeparasset; pia eius vota non distulit: continuoque ille de duro lapide verus Abrahae filius, nouâ quadam voluptate, ac luce perfusus, ita suauiter coepit, ita magnifice de Christianis mysterijs verba facere; vt quotquot aderant, in lacrymas irent. Literas etiam, paulo ante quam moreretur, ad Cocinensem Antistitem Henricum Tauoram scripsit, quibus, post rogatam veniam, quod eius monitis tandiu obstitisset; certiorem faciebat, se tandem a diuinâ bonitate victum, suscepto baptismate, iter caelum versus ingredi. Quae, et alia huius generis multa vehemens commoti a Deo animi studium spirantia dum legit Antistes, ei quoque oculi maduerunt. Praeter hunc quadringenti [Note: 250 Coulani multi baptizzati.] quadraginta septem Coulani in Collegio baptizati. Multi item in Trauancoride orâ, cuius procuratio ad id Collegium pertinebat. In his grandaeuus [Note: 251 Pastor centenarius Christia nus efficitur.] Pastor annorum ferme centum canitie pulcrâ, nec sine caluitie venerandus, qui prope oppidum ipsum Trauancor praetereuntem conspicatus Patrem, Ecclesias illius plagae lustrantem, ouibus in agro relictis, ad eum accessit rogans, vt secum duceret, et christianum efficeret. Ductusque Raquemangolanum pagum Christianorum, et baptizatus, paucis interiectis diebus excessit e vitâ. Multa his adijci possent miracula fidei, si talia coaceruare in haec monumenta consilium esset. Illud tamen apponam, Adolescentem christianum Coulani apud Patres agentem, egressum ad lignandum forte cum deprehendissent, abduxerant sui, vt qui vanis Deorum cultibus tenebantur. Pius adolescens amorem religionis ante naturae necessitudines habens, vt primum opportunitas data est, fugam arripuit. Dumque Coulanum rediret, in tigrim non modo feritate, sed et magnitudine [Note: 252 Tigris Neophy to blanditur.] immanem incidit. Tremefactus belluae conspectu ad diuinum auxilium, in quo spes vna supererat, fugit: repetitoque saepius vitali Crucis signo se munit. Mirum dictu, eo tigris repente mansuefacta propius accedit, adolescentique vix mente prae pauore constanti, et nihil nisi Cruce se consignanti [Note: 253 Tranuancoridis orae in fide progressus.] blandissime lambendo adulatus, tum recedit innoxia. Ille iter, tanto corroboratus experimento, prosequens, eo laetior ad Patres remigrauit. Trauancoride in orâ, nempe Rege, quanquam Ethnico, nil morante, ac potius fauente,

processit bellê christiana res. Iam quinque et viginti numerabantur in eo tractu Christianorum pagi, ex quibus quindecim ferme millium capitum numerus conflabatur. In vnoquoque pago, tribus exceptis, suae stabant sacrae aedes aedituis impositis: quos Patres, cum ipsis nequaquam liceret assidue interesse, in multis functionibus vicarios sibi substituebant. Canacopolas ibi, vt et in orâ Piscariâ, nominant: quorum est, praeter templi custodiam, et ornatum, rudes, ac pueros bis quotidie christianis praeceptis imbuere, discordias amoliri, statis temporibus conuocare plebem in aedem sacram ad preces, notatis absentibus, vniuscuiusque obseruare mores, ac fideliter Patri, vbi is accedat, referre: ante [Note: 254 Sacrae Aedes ibidem erectae] omnia infantibus periclitantibus opportune exhibere baptismum. Duo condita hoc anno ex ijs, quae numeraui templis, vnum Mampoli, alterum Carangolani. Mampolis quinque Coulano lencis abest septem millibus incolarum frequens: quorum haud paucis iam fidem amplexis, cum ceteri haud difficile amplexuri viderentur, suis Pagodis nihil addicti, pagi totius Christo subdendi spe, Patres multos iam annos in occasionem templi ibi excitandi imminebant. Obstabat Regina Chirangae, cuius in ditione est Mampolis, verita ne Lusitani portus, et aquationis opportunitate illecti (nam propter fluuium nauium potentem pagus est) extructo templo arcem adijcerent. Sed Rex Trauancoriensis, cui Chirangensis Regina paret, susceptâre, tentatâque per literas, vbi parum profecit, vnum e sui Regni procuratoribus (Pulam ipsi vocant) Mampolim cum armatis misit, iussum terrore, vique Reginam, nisi sponte maneret, in officio, Continere: sed vi opus non fuit. Ipsemet Pula (qui vtinam et animo coluisset) Crucem suâ manu statuit: continuoque templum aedificatum est, in quo caelestis Hostia natali primum Deiparae die sacrificata, eodemque die aliquot baptismo geniti, et matrimonio christiano iuncti. Multo minore negotio alterum illud [Note: 255 Ciarauensis Reguli liberalitas.] conditum est templum Carangolani. Regulus Ciarauensis non modo permisit condi, sed ad templum, et ad Sociorum tectum materiam prolixo animo dedit. Haud procul abest Carangolano Couar oppidum propter amnis opportunitatem eo tempore Christianis, Ethnicisque, et Mahometanis frequens, Regulo Cianganatae subiectum, quem Mahometani, pro innato christianae religionis odio, ab concedendâ templi aedificatione annum iam quintumdecimum abducebant: eo essicacioribus monitis; quod eorum commercium valde erat Regulo fructuosum. Verum vbi Carangolanum Christiani Couarienses, templi ducti commoditate, migrare coeperunt; metuens Cianganatanus oppidi sui solitudinem, quod tot annorum flagitatione extorquere Patres nequiuerant, vt Couari [Note: 256 Res in Amboino.] templum vero Deo fieret; vltro ipsemet detulit, Hoc demum anno in Itu praecipuâ Amboni insulâ Consaluus Pereria arcem extruxit Lusitanae ditionis, et christianae Ecclesiae propugnaculum. Delectus is arci locus, quod ea praecipue gens, Gimillo duce, coniuncta cum Iais, alias oppresserat insulas Lusitanis, et Christo ereptas. Anno superiore dederant Ituani fidem arcem apud se aecepturos: sed huius initio anni cum praemissi legati Consaluum venire ad eam aedisicandam nuntiarent; solicitati ab Iais, qui paulo ante cum duobus iuncis, alijsque minoribus nauigijs Itum appulerant, eorumque auxilio freti, vix manus a Legatis abstinuerunt. Eâ re Mendornelas praetoriae ductor nauis Iaos aggressus, nauigia eorum iniecto igne consumpsit, Iaorum plerisque, Ituanisque in rupem vndique abruptam, planeque inaccessam fugâ elapsis. Quorum expugnatione frustra tentatâ, Consaluus ad gentis oppidum copias duxit, omniaque ferro, et Hammâ corrupit. Ea vastitas Mahometanos in rabiem egit. Deuouent sese, et Amoci, vt illi aiunt, effecti, in primam aciem velut lymphati feruntur, magno quidem cum suo malo. Eorum Cacizius impiam animam ibidem reliquit. Dux aegre fugam arripuit, scisso ventre, erum pentibus intestinis. Cecidere multi ab [Note: 257 In expugnatione Turcarum Secij cum Crucibus praeeuat] Lusitanis quoque. Vincentius Dias e Societate laicus cum Odoardo Menesio in primâ acie ibat, Crucem elatâ manu praeportans: cum Consaluo Pereriâ, et reliquo exercitu item suam praeferens Crucem Pater Petrus Mascarenia sequebatur. Ac Vincentius quidem lanceâ perstrictus in brachio est: sed tot alijs

super alios valide percussus ictibus; vt haud dubie superaturus non fuerit, nisi prouide milites eum quoque firmâ induissent loricâ. Hac reportatâ victoriâ, coepta est arcis aedificatio. Sperabant enim suâ sponte reliquias hostium, statim, vt impositum sibi iugum illud viderent, imperata facturos. Ex materiâ extructa, vt ijs locis apprime firmâ. Duorum spatio mensium (tam multi ex vniuersis [Note: 258 Ara in Itu aedi ficata.] Amboini insulis, oppidisque Christiani pariter, et non Christiani confluxerant) perfectum est opus, inclinato iam Maio coeptum. Denique consilio, ac virtute Consaluus vniuersam Amboinum pacauit: ac ne se inuicem oppida, pagique [Note: 259 Adbaptismum concursus.] assiduis consumerent bellis; cuncta mutuo foedere colligauit. Inde populorum multitudo tanta statim coepit baptismum rogare; vt Patribus illa esset omnium aerumnarum acerbissima, quod non plurima cuique brachia, et ora suppeterent, quo possent tantum animarum Satanae ereptum in felicitatem sempiternam inserere. Tum Petrus Mascarenia, Ludouicus Goens, alijque pauci per Insulas, Pagosque dispersi, consolari Christianos veteres, restituere Cruces, erigere lapsos, Mauros, Ethnicosque auidissime ad fidem accurrentes excipere: adeo vt paucis mensibus, praeter infantes, octo adultorum millia recepta in Ecclesiam sint, religionis sanctitatem diuinis etiam confirmantibus signis. Catechumeno enim puero Cacizij sepulcrum demolienti, repente dolore coepit immani guttur vrgeri, faucibus foede intumescentibus: quae res ceteros vehementer deterruit. Itaque relato puero domum, illico perterrefacto populo referta est. Defertur [Note: 260 Sacrae aquae virtus.] trepidus ad Patrem nuntius, qui Diaboli terriculamenta noscitans, iussis bono animo esse Catechumenis, raptim accurrit, puerum baptizat: continuoque, sacrae attactu aquae, fugato Daemone, dolor, ac tumor e faucibus omnis abscedit. Hic rei exitus christianae religionis admiratione gentem compleuit: tamen, qui baptismum nec dum susceperant, tamquam diuino munimento destituti, Mahometica fana, suaque Idola contingere ipsi non ausi, ad ea euertenda christianorum puerorum agmina adhibebant. Ecce autem dum in Amboino regerminat generosior, pulcriusque reflorescit diuina seges, noua praeter spem in [Note: 261 Mauricarum Insularum vastitas.] Mauricis Insulis vastitas. Boccanorae dominus Regi Ternatino subiectus, superioribus quoque annis vehementer Mauricarum Christianos vexarat. Is callidissimâ simulatione, quandiu Consaluus Pereria praesens in Maluco fuerat, pollicitus large satisfacturum, resque Christianis, et libertarem redditurum, vbi secedentis in Amboinum Consalui terga conspexit, existimans inde porro in Indiam rediturum, sibique impunem fore perfidiam, christianum in gregem multo crudelius inuasit. Sed in oppido, cui nomen Pune, diram exercuere carnificinam missi ab eo praedones. Horâ ante lucem ad Oppidum cum triginta nauigijs appulsi, plerosque puerorum infantium, ac mulierum saeuissime trucidant. Cetera multitudo magnam in partem beneficio fugae seruata. Fuit tamen vir magni inter Punenses nominis: qui cum conaretur innocentium prohibere necem, atque tueri Crucem; nunquam adduci potuit, vt fugâ (quod prodiue erat) sibi consulens, pia coepta omitteret. Itaque iuxta Crucem, pro qua pugnabat, [Note: 262 Punensis viri nex pro Cruce tuenda.] in frusta concisus est. Huius cladis nuntius haud facile est concipere animo, quanto dolore Patres affecerit, qui eam sobolem tot laboribus Christo genuerant, tot educarant: quorum prope sub oculos faeminae plusquam barbaricâ feritate confectae plagis: et adhuc spirantibus aperta viscera: viuique extracti foetus ante oculos non dum plane clausos discerptarum matrum concisi. Huiusmodi acerbitates, praeter continentia vitae suae pericula, ab vi, venenoque hostium, ab tempestatum et maris insaniâ, constantissimi illi Summi Regis praecones libeutissime exorbebant, vt legatione pro Christo fungerentur, ac bena patientes essent, vt annun tiarent.

[Note: 263 Amacusanae Ecclesiae origo] In Iaponiâ Amacusana Ecclesia interim exorta. Amacusa, et Xiquium vnâ Insulâ continentur. Sed Amacusanus Dyuasta multo erat opibus, et ditione Xiquiano superior. Amacusam Ludouicus Almeida profectus, factâ a Tono spe idei suscipiendae, initium baptisim a Praefecto oppidi fecit, vnâ cum familiâ, numero fere hominum quinquaginta. Praefectus nomen Leonis, gratam Iaponijs

proceribus appellationem, sibi delegit. Eius inde socer, alijque centum vig inti, ac paulo post, aspirante Numine, enixeque collaborante Leone, ampliûs quadringenti lustrati sunt. Iamque diuinus ardorita vniuersum arripuerat Oppidum; vt vix quempiam inuenires e populo qui non sanctum lauacrum postularet. Quo citius, acriusque Satan, ac Bonzij contra coorti. Duos Amacusadoni germanos, congestis in Christianam legem, et Almeidam impudentissimis [Note: 264 Christiano rum ardor, et Martyrij cupiditas.] criminibus, incitant, vt fratrem suum ab Christianorum fauore cunctis iuribus auocent. De Leone in primis e medio tollendo, tanquam praecipuo Ecclesiae munimento, consilium capitur. Coguntur armati clanculum fere sexcenti per silentium noctis, vt primo diluculo Leonem, eiusque socerum nec opinantes opprimant. Ceterum, ne tantam rem penitus Amacusadono ignaro moliti perniciem sibi ipsi crearent; ei, quod moliuntur, exponunt. Is nefaria coepta, vt audijt, animo inhorrescens, minis, precibusque non destitit diro furori obuiam ire, ad vltimum addens, se quoque pariter moriturum: ac protinus Leonem totius coniurationis certiorem facit. Re inter primitias illas Amacusanae Ecclesiae extemplo diditâ, vt omnes primus Sancti Spiritus incendebat, agebatque ardor; fit ad Leonis aedes concursus mori pro Christo cupientium. Et quoniam rumor, vt assolet, verum amplificans, vna cum Leone, Christianos ferebat omnes neci destinatos; mulieres, pueri, puellaeque pretiosis, tanquam ad festum diem, indutae vestibus, ad sanguinem pro Christo fundendum celerrime conuenire. Leo, tametsi nihilominus erat paratus occumbere; non tamen permittendum omnino ratus, vt christianâ mansuetudine Bonziorum ignaua insolentia nutriretur, et in gregem piorum, quicquid libido ferret, impune expromeret; [Note: 265 Amacusadoni labefactatio.] domum suam validis munimentis sepsit: eodemque animo christiani iuuenes, ad arcendam vim, arma sumpserunt. Interim coniurati, cognito quam ab eorum coeptis: Amacusadonus, abhorreret; rursus ad eum primarium Bonzium allegant: primum quidem etiam, atque etiam rogantes, vt consilia eorum boni consulat: tum id impetrari si nequeat, vt suo arbitrio moriatur: certum ipsis Leoni non parcere. Quae desperata adeo denuntiatio Reguli constantiam labefecit. Itaque parumper cedendum tempori arbitratus; Leonis causâ desertâ, [Note: 266 Leonis constantia.] se se coniuratorum voluntati permisit. Amacusadono inducto, iam reliqua in expedito, ac tuto videbantur. Ergo idem, qui Principem expugnauerat, Bonzius ad Leonem mittitur fratrum Amacusadoni verbis denuntiaturus, vt, Iaponum more nobilium, ventrem sibi ipse fortiter secet, non expectatâ ignominiosâ ex alieno ferro nece, quam euitare non posset. Cum his mandatis ferox incedens Bonzius, vbi ad aedes Leonis peruenit, longe aliam, atque sperauerat, rerum faciem conspicatus, omnia diligenti septa custodiâ, et firmis occupata praesidijs, eo territus apparatu, mandata quidem peregit; verum nequaquam eâ, qua praemeditatus erat, ferociâ, et animositate. Leo respondit nullam sibi in praesens siue causam, siue voluntatem adesse ventris secandi. Fratribus Amacusadoni, vel Bonzijs si quid secum rerum esset; praesto essent, cum commodum videretur: eodem se vestigio opperiri. Haec Bonzius pro eo, quem conceperat, terrore vna cum apparatu sic retulit coniuratis; vt posito armorum consilio, tantum vrgere Leonem verbis institerint, vt, peregrinis abiectis, ad patrias se religones reciperet. Id enimuero sibi grauius morte cum diceret tyro Christi fortissimus; rogant, vt velit egredi Amacusâ. Quod cum item abnueret; Bonzij, vnaque Amacusadonus conuentum etiam atque etiam orat, et obtestatur, donet paci, donet Patriae, donet saluti omnium breuem absentiam. Ne christianae quidem rei expedire enatas propter eam turbas promiscuae caede restingui. Cum et hi parum proficerent; Almeida progressam eo seditionem videns, vt vix alia restaret ad quietem via, auctor fuit Leoni, vt christianae lenitatis, et fortitudinis speciem cedendo praeberet. Ad religiosi Catechistae, nec dum Sacerdotis [Note: 267 Eiusdem modestia.] vocem, quem nullae nec preces, nec minae aduersariorum tot, tamque potentium commorant, cum vxore, filijs, socero, et familiâ, mortalibus fere quinquaginta, Cocinocum Christi causâ exulatum concessit. Hac victoriâ vsi

sunt Bonziorum praecipui pacatiores. Perlatae quoque sunt ab Rege Bungensi literae ad Amacusadonum, per quas mandabat, vt christianae causae patrocinium commodaret. Quae Proceribus ostensae item aliquid otij fecerunt. Sed nunquam impietas, praesertim victrix, bonâ fide mansuescit: neque fert rerum natura, vt arrogantia felicitate non conualescat. Is breui Bonzios furor peruasit, [Note: 268 Arrogantia felicitate fit insolentior.] vt vniuersi magno cuncta strepitu permiscentes, vno animo conuenirent ad Principem, conuitioque denuntiarent alterum e duobus: vel Almeidam iuberet facessere, vel ipsos continuo Amacusâ abituros. Id longe praestabat, vt abire malos in malam crucem sineret, iuberetque: sed. non dum paganum pectus tantum Christus intrarat. Tamen Regis Bungi prolatis literis, quibus aiebat sibi esse obtem perandum; frementes, secumque truculentum quiddam immurmurantes reiecit. Nec eo retardatus Almeida est, quo minus animas numero quingentas, quas iam affatim erudierat, ceteris paulo ante initiatis adijceret. Tum vero nouâ exutus praedâ furere Satan, furere Bonzij in omnes se versare [Note: 269 Noui in Christianos tumultus.] partes, proxima, longinqua tentare. Demum tres instigant e vicinis Dynastas, qui Amacusadono, si peregrina suas in terras inuehi patiatur sacra, bellum denuntient. Iderat non obscure ad extrudendum Almeidam comparatum: neque eum fefellit. Itaque, Amacusadono rogante, et nihil non in sedatiora tempora pollicente, cum satis iam Ecclesiae eius firma posuisset fundamenta, coram Cosmum totâ de re edocturus absecssit, vnum, et alterum e peritioribus Iaponum loco suo vice Magistrorum relinquens: quibus item, non longo post tempore, solum fuit mutandum. Persimili varietate casuum in Bungensis regni Oppido, [Note: 270 Indae oppidi Christiani pri. mi.] nomine Inda, Melchior Figeredius primas Ecclesiae plantas conseuit. Indae, et Mixi quatuor erant veteres Christiani, quorum et moribus, et adhortationibus permoti profani cupiebant de diuinâ lege cognosecre. Missus est e numero Sociorum Guilielmus Sacerdotij expers, qui sedulâ catechesi plurimis praeparatis, centum sexaginta per genitabilem rorem, et auram illuminauit. Ex eâ velut scintillâ diuinum statim incendium longe, lateque summos inter, et infimos [Note: 271 Tonus Bungensis suos Christianos fieri petit.] propagatum est. Itaque etiam Tonus Bungensis Reginae affinis, eorumque locorum patronus ad Patrem Melchiorem scripsit, pergratum sibi fore populos sibi creditos legem christianam amplecti: rogans, vt administros, quales id opus posceret, destinaret. Idemque in omni sermone Christi instituta com mendans, ad ea suos familiares, ac ceteros, quibus cum agebat, viros principes incendebat: nisi certa causa impediret, diserte confirmans, non se voce magis, quam re ad baptismum omnibus praeiturum. Postremo etiam aream, materiem, [Note: 272 Sacra promouet.] et auxilia cetera ad extruendam protinus aedem sacram vltro donauit. Ex hac ita propensâ voluntate Principis magis sensim, ac magis in popularibus baptismi ardor exarsit. Itaque maturandam sibi eo profectionem Melchior duxit. Ad eius aduentum continuo Tonus in praecipuo pago, vbi sedem habebat, denuntiari publice iussit, omnes pradicationi diuinae legis interessent: tum, si visum esset, mysticum lauacrum, quam quae optimo iure licet, capesserent. Confestim Euangelica tuba inflari coepta, tanto hominum ex varijs pagis accursu; vt quatuor lecti praecones per diuersa loca fuerint disponendi. Duo nobiles Regis familiares cum suis, et multis e populo in Ecclesiam adsciti. Inter ceteros multi edocti, Christoque geniti innocentis aetatis, quorum continuo puris, ac suauissimis vocibus laudes victricis Crucis, et sanctae legis dogmata decantantium totus ille tractus ad eum vsque diem sacrilego cultu, et ceteris vitis contaminatus personare, atque mundari coepit. Nec solennes Tartarei hostis, eiusque satellitum turbae moratae sunt. In Melchiorem, ac Socios probrosa crimina confinguntur. [Note: 273 In P. Melchiorem, ac Socios conficta crimina.] Pro veneficis, et Diaboli administris, atque legum Iaponicarum, quibus salus contineretur, euersoribus accusantur. Quae voces, vbi Neophytos mentiendi impudentiam exosos, quo magis erant probrosae, eo minus commouent; ad minas, et arma conuersi, necem ijs, atque extrema omnia minitantur. Ceterum non id tantum retardauit sancti operis cursum, quantum paucitas operarum. Iam enim ieiunij magni curriculo inito, Melchiori ad veterem Funaij Ecclesiam

redeundum fuit, et ad Cutamensem, aliasque circa Prouincias excurrendum. Accessere deinde bella inter Bungensem Regem, et Moridonum Amangucianum tyrannum, tentante Bungensi Terufirum Regis, olim per summam [Note: 274 Multi multis locis ad Christum connersi.] iniuriam interempti, heredem legitimum restituere in regnum. Interim Pater Cosmus ad Omuram totam Christo subiungandam inteutus circiter octingentos Christianos effecit: plures Nangasacchi Villela: trecentos in Xiquij pagis Michael Vasaeus: totidem in Regno Goti Alexander: alijque alios in attributis sibi [Note: 275 Ludouieus Froes Meacum restituitur.] regionibus. At Pater Ludouicus Froes hoc tandem anno restitutus in vrbem Meacum est, operâ potissimum Vatandoni. Is erat in regno Vomi nobilium morum, ac praestans animi Dynasta, cui, cum christiano Meacensium primario, Dario nomine, Iusti Vatandoni, crebro inferius memorandi parente, intima [Note: 276 Vatandoni Dynastae in Christianam religio nem pro pensio.] intercedebat necessitudo. Eius hortatu Vatandonus de diuinâ lege quiddam Gaspare Villelâ exponente audierat: tantumque probarat; vt ex eo tempore christianum se animo ferens, prope impensius, quam si foret christianus, religionis rem tutandam, promouendamque susceperit. Ad hunc, vbi occisus Cubosama est, Cauadonus Bonzius Cubosamae frater, qui vnus e regiâ stirpe supererat, vim Tyrannorum declinans, profugit: ac Vatandonus non benigne modo profugum suscepit, suâque in arce amplius anno, grandi ob eam rem alieno aere conflato, honestissime habuit; sed etiam, vt in fraternum dominatum reponeret, [Note: 277 Nobunangae Regis Oaris mores.] circuire finitimos Reges, et omni solicitare ope non destitit. Late per id tempus, et opibus pollebat, et nomine Rex Oaris Canzusandonus, quem et Nobunangam nominabant: quo et a nobis vocabulo, vt iam Europaeis auribus vsitato afficietur. Vetusta ei nobilitas erat, et praepotens in Oari regno: ceterum, quae regni ipsius vix quartam obtineret partem. At Nobunanga paternae ditioni regnum totum Oarense, et finitimum ab Septentrionibus Minense, et alias circa terras virtute bellicâ, et sagacitate adiecerat: et plane indolem ostentabat amplissimi cuiusque imperij capacem. Robur erat summum, aetatis annorum circiter septem ac triginta, procera statura, vox sonora, et grauis, barba rara, munditiarum in cultu corporis, atque elegantiarum perstudiosus. Non abhorrebat ab aequitate ingenium, sed gloriae supra modum appetens: bellicosus, et callidus in re militari, consilia premens, nec ferme quempiam, praeter se, in consilio habens. Vniuersos prae se Iaponiae Principes contemnebat, etiam Idola: quae hominum commenta fatebatur, et nominabat. Acer, morarum osor, osor et in sermone proëmiorum [Reg: prooemiorum] . Nemini ad eum cum ferro accessus patebat. Stipatores bis mille ducebat in equis. Quibus rebus late omnibus terrori, partim etiam venerationi erat. Ad hunc Vatandonus Cauadoni Bonzij restitutionem [Note: 278 Eiusdem vires.] in fratris Cubosamae imperium detulit. Materiam sibi crescendi oblatam ratus Nobunanga, occasioni volens manum iniecit: nec ante quieuit, quam cum armatorum quinquaginta millium exercitu in Meacum ingressus Mioxindoni et Daniadoni Tyrannorum compressâ audaciâ, et opibus fractis, Cauadonum Bonzium in fratris solio collocauit. Belloque perfunctus ad quadam in suis regnis componenda festinaturus, temporariam arcem nouo Cubosamae dignationi, atque praesidio in Bonziorum Focquexiorum templo, atque coenobio, cui nomen Ro. cugio erat, praestanti structurâ, Bonzijs eiectis, excitauit. Quo euenit, vt qui principes exturbandorum fuerant Patrum nostrorum; pariter ipsi tecta, ac templa [Note: 279 Arcem insignem aedificat.] amitterent sua, et sua nostri recuperarent, vt mox paulo dicetur. Nobunanga celeriter Oarensibus rebus compositis, cum Mioxindonus, et asseclae rursus noua molirentur, in Meacum regressus, eo loco, vbi Cubosama ceciderat, magnificentiâ inter primas, et firmitate nobilem ponere arcem aggressus est. Accurrerunt ad opus plerique Procerum, Regumque Iaponiae: ceterorum tam multi; vt quina, et vicena millia hominum fere assidue versarentur in opere. Discurrebat huc, illuc sedulus Nobunanga, instar praefecti fabrûm, praescribens vbique quid vellet, vrgensque, [Note: 280 Militis impu. dentiam vindicat,] terga pelle tigris incinctus: persimilique habitu duro, ac laborioso Proceres vtebantur, Regis ad exemplum. Accurrebant spectatum agmina non virorum modo, sed etiam faeminarum: quarum vni cum operarius miles paulum

ab ore velamen, intuiturus in faciem, summouisset; rem Nobunanga forte conspicatus, in eodem vestigio stricto acinace militi caput abscidit. Cauadono igitur Bonzio restituto, Vatandonus, vt qui tantum de eo erat meritus, gratiamque haud paruam ab Nobunangâ inierat, Regnorum Iamaxiri, et Zunocuni partem summâ cum potestate accepit. Cuius potentiâ Darius conspectâ, nequaquam tempori defuit. Sedulo edocuit quantam per indignitatem Christiani quoque Sacerdotes, sublato Cubosamâ, a quo domicilij iure donati fuerant, factione Bonziorum exturbati Meaco essent: quantum moeroris inde, ac detrimenti christiana gens hauriret. Susciperet aequitate suâ dignum, et conueniens rebus gestis patrocinium, et iusto Meacensibus Cubosamâ reddito, diuinae quoque legis praecones redderet: non a Christianis modo, sed etiam ab Christo Deo eâ re gratiam initurum. Impulerunt haec dicta Vatandonum per se se propensum. [Note: 281 Ludouicus Froens quo pacto restitutus et quanto cum gaudio.] Ita apud recentem Cubosamam, et Nobunangam institit; vt tandem Ludouico redeundi potestatem expresserit. Mittitur Sacaium Darius, qui eum reducat. Christiani Meacenses subodorati rem, obuiam ad binas leucas egrediuntur, quem vna cum Laurentio, ac Melchiore Iaponijs lacrymarum pleni excipiunt: vt repraesentaretur tempus illud, quo olim abeuntem prosequuti erant: nisi quod, quas olim lacrymas dolor, has in praesens gaudium exciebat. Ac gestientibus cunctis, senum praeoipue voces exaudiebantur, sublatis in caelum manibus, oculisque, nil iam sibi votorum reliquum esse affirmantium, quam vt, depositis confessione peccatis, ex hac statione mortis ad immortalitatem migrarent. Quinto Kalendas Apriles Meacum iniere. Antonius nomine inter Christianos nobilis, quod ethnicus Dynasta in pristino Patrum domicilio diuersabatur, redeuntes excepit hospitio tantâ cum voluntate; vt Ludouicum in ipso suo Zaxiquio habitare voluerit. Sunt autem Zaxiquia Iaponibus pretiosa conclauia, ipsis prope cariora oculis, munditijs, ornatuque insignia, non ad habitandi vsum, sed ad oblectamentum, atque delicias. Ceterum par Christianos laetitia ex Ludouici reditu, ac sanctae fidei hostes dolor incessit. Continuo ad [Note: 282 Insidiae illi contextae.] Nobunangam Sotaius ingressus calumnias impuden tissime congerens, magnopere suadet, vt tale caput nullo modo patiatur Meaci esse. Quo genus illud hominum pedem inferret, ibi repente concuti, ac verti omnia. Sed apud hominem nihil ldolis tribuentem nihil profecit. Nam protinus Nobunanga hominem intuitus, cum risu eludens: Nimium, inquit, Sotai pusilli, angustique es pectoris, qui putes in tantâ Ciuitate, quanta Meacum est, vnum adiectum numero homunculum quicquam posse momenti ad rempublicam facere. At Vatandonus auctoritati Euangelio comparandae, et Meacensi Patribus stabiliendae commorationi intentus, enitendum censuit, vt Ludouico aditus ad nouum Cubosamam, itemque Nobunangam salutandos pateret: et ab ijsdem literae impetrarentur, quibus domicilij ius daretur. Nobunanga primum ad se adeuntem [Note: 283 Quomodo acceptus a Nobunanga.] Patrem admitti noluit, excusans quod tum audiendae symphoniae vacaret. Sed veras deinde protulit causas: tum quod nesciret, quo officij, humanitatisque genere tam longe profectum hominem accipi oporteret: tum ne quis forte suspicaretur, si christianus Sacerdos priuatim admissus esset, ad eum initiandum venisse. Ita formidabat suspicionem eius rei, quam si saperet, imperio, ac vitae praeterret. Itaque paucis post diebus in propatulo, dum aedificationi arcis inflat, sui copiam fecit. Multa primo de regionibus nostris, deque itineribus Indicis sciscitatus, demum Ludouicum interrogat, quid faceret si legis, quam praedicabat, propagatio in Iaponiâ non procederet: retro ne in Indiam se referret, an frustra Iaponiae inhaereret. Respondit Ludouicus: Si vel vnus in Iaponiâ [Note: 284 Ludouici responsio de animarum zelo.] Christianus foret, ad eum conseruandum quemlibet Patrum censere totam ibi vitam bene impensum iri. Inde quaerenti, cur Meacensi in regno haud multum proficeret christiana lex; Laurentius Ludouici comes respondit: Bona semina, simul atque nascerentur, tot vndique circumueniri sentibus, vt attollere caput non possent: Bonzios eo colore perstringens. Quod Nobunanga intelligens, multa de eorum vitae turpidine, et morum improbitate subiecit: auro inhiantia,

et proiecta in ventrem animalia nil agere aliud, quam vt pecuniam vndique coaceruent, et in corporis voluptatibus volutentur. Hinc Laurentius captato ingressu: Atqui satis, inquit, Rex praestantissime, notum tibi arbitror, nec pecuniam, nec gloriam, nec vllum mortalium bonorum Christianis Sacerdotibus curae esse: sed id modo, vt legem Conditoris, Reparatorisque gentis humanae peruulgent. Quin igitur, quoniam tantum tua Maiestas pollet, tamque in promptu est, animi causâ, huius praecepta legis cum Iaponijs conferre Sectis; praecipuos quosque, ac nobilissimos magistros e Fienoyamâ, e coenobio Ienxuensium, e Regno Bandoënsi [Reg: Bandoensi] , atque aliunde conuocas, vt coram te lex Procreatoris mundi in certamen cum eorum Sectis committatur? Quippe tum merito Ludouicum, si appareat eum succumbere, e Iaponiâ exterminabis: e contrario, si redarguantur Bonzij; aequum erit eos legi dininae clementiores se se praebere. Haec nimirum vna pacis via est: aliter nunquam ipsi finem facient tendendi nobis insidias [Note: 285 Nobunangae de Patribus existimatio.] exitiumque moliendi. Haec audiens Nobunanga, conuersus ad suos hilari vultu: Fieri non potest, inquit, quo minus magnis e regnis magni animi, et magna existant ingenia. Tum Patribus haud se nosse respondet, num Iaponij Maistri vellent in certamen descendere: tamen et id forte olim se curaturum. Institit tum Ludouicus petere, vt suo diplomate potestatem libere faceret Meaci manendi, quo plenior benignitatis, et magnificentiae eius ad exteras quoque nationes, et Christianos alterius orbis iret fama. Cuius mentio rei hominem gloriosum, vt prae se vultu explicatiore tulit, molliter titillauit, ac Vatandono praecepit, vt Ludouicum arcem spectatum deduceret, submisso post abeuntes nuntio, vt omnia singillatim diligenter ostenderet. Re ita cum Nobunangâ transactâ, haud minora humanitatis argumenta edidit Cubosama, praeter morem eorum Imperatorum, qui prae maiestate neminem sermone dignantes, tanquam [Note: 286 Ius domicilij Patres Meaci impetrant.] simulacra muta coluntur. Sed quia haec com morationis Meacensis fundamenta parum stabilia erant, nisi Principum literis firmarentur, quae ab ipsis etiam Ciuitatibus, et primarijs Bonzijs non nisi magno auri, argentique pondere emebantur, cum Christiani non nihil argenti in eam rem contulissent Nobunangae donandum; Vatandonus septem partibus summam de suo, insciente Ludouico, auctam offerens, excusauit Sacerdotis peregrini paupertatem: addens eum, quod indignum maiestate Regis munusculum sciret, non ausum coram suâ manu offerre. Tantum Vatandono rerum christianarum studium, tantum ad eas promouendas industriae, et constantiae, et munificentiae erat. At Nobunanga, ad quem aceruatim quicquid erat in Iaponiâ nobilitatis, ac pretii singularis comportabatur, risisse ad eam summam fertur, ac dixisse: suam agi famam, ne homini externo suas literas venales haberet. Conciperet ipse literarum formam, ostenderetque Ludouico, num plane ad voluntatem essent. Ita impetratae sunt literae a Nobunangâ, pauloque post a Cubosamâ paris sententiae: quibus non modo potestatem faciebant hominibus Societatis tuto habitandi Meaci; sed etiam immunes ab omnibus viciniae muneribus iubebant esse, graui poenâ propositâ, qui negotium ijs facesseret. Nec quieuit Vatandonus donec etiam templum, domumque pristinam Dynasta, qui tribus iam mensibus occupatam incolebat, vacuam redderet. Redierat plane amabile, ac foecundum serenum: [Note: 287 Meacenses res per Bonzium inimiciffimum Christianorum turbantur.] cum Deus, qui gaudet humanam vitam laetis, tristibusque contexere, permisit cuncta rursus caligine tetrâ foedari. Iam Nombunanga, constabilito Cubosamae Imperio, in sua regna adornabat reditum: quem Ludouicus, ex vsu religionis, duxit, antequam discederet, salutare. In eo congressu forte Bonzius interfuit, quem Christiani partim Antichristum Iaponiae, partim in hominis figurâ Diabolum nominabant. Homo erat infimae sortis, corpore pusillo, ac turpi, literarum expers, legumque Iaponicarum: ceterum mobili, sagacique ingenio, linguâ ad miraculum promptus, confidentiae procacissimae, prorsus ferreae frontis, vt aptiorem aegre posset Tartarus sibi fingere administrum. Multa ausus, missumque se ab Amidâ spargens in populo, vt Dairi veterem maiestatem, opesque restitueret: ex eoque mendacio quaestu vberi facto, aliquando etiam captus pro

proditore, et verberatus, ac summâ notatus insamiâ, tandem ad Datris gratiam repserat. Nichiso Xonin vocabant. Sed Nichiso nomen erat: reliqua pars insigne praestantiae, vt apud nos Doctor, aut Sanctus. Liceat nobis, conflato vocabulo, Nichisoxonem nominare. Dairis, vt alias demonstratum est, totius Iaponiae legitimus habetur Princeps: sed iam diu obsoleta, et nil nisi merum vocabulum, Imperio ab alijs occupato, ea potestas erat. Is, qui hâc tempestate inanis eam nominis gerebat vmbram, posteaquam vidit Nobunangam Meacum venisse, et imperium Cubosamae restituisse, locum ratus tentandi, si posset etiam ipse e miseriâ suâ per eum emergere; Nichisoxonem allegat. Ea fuit Bonzio rimula, per quam in animum se Nobunangae insinuauit. Cuius gratiâ tumens eo neruos [Note: 288 Congressus Bonzij cum Patre Ludouico ac Laurentio coram Nobunanga.] intendebat, vt Christi legem funditus extirparet. Is igitur cum saepe alias Nobunangam fictis impudentissime criminibus in Ludouicum incitasset; forte intererat cum Regem discessurum Pater cum Laurentio inuisit, neutri eorum de facie notus. At Nobunanga certamen commissurus, post alia Ludouicum interrogat, num Christiani Cames, et Photoques colant. Cumque responsum esset haud coli, quod omnino e numero mortalium, ac ne sibi ipsis quidem saluti suissent; conuersus ad Bonzium: Quid tu ad haec, inquit, affers Nichisoxones? Quin aliquid percunctaris? Tum ille oblique ambos intuitus contemptim, ac veluti ludens: Quem igitur adoratis? inquit. Vnum Deum, eundemque Trinum, caeli, terraeque opificem, Ludouicus respondet. Ostende istum mihi Deum, subijcit Bonzius. Negat Ludouicus mortales sub oculos posse diuinitatem cadere. Inde Bonzius: Num ante Xacam, et Amidam fuit? Hic visus est locus fusius disputandi. Itaque Laurentius, cui promptior Iaponica oratio erat, excipiens: Carere omni principio Numen, et ante tempora, omninoque aeternum esse exorsus docere; non pauca de infinitâ illâ, sempiternâque naturâ, quae ab nullo pendeat, in se habeat omnia, rerumque omnium fons, et origo sit, disseruit. Quae Bonzius concoquere cum haud posset, nec inueniret quemadmodum res adeo vel manifestas, vel scientiâ suâ superiores reselleret; ad imperitorum versus suffugia, magno clamore interpellat, vociferans: Nugae sunt istae, Rex, et ludibria: Abige protinus, exterminaque praestigiatores istos, populi corruptores. Ad quae Nobunanga minime risum tenens: Quid doles? inquit. Percunctare, si quid contra habes, ac respondebunt tibi. Illo cunctante, multa Laurentius ex ipso quaesiuit. Ad quae singula stomachans, ac dentibus frendens, quasi simulatione inscitiae inscitiam obtecturus, nescire se respondit: identidem ferociter, velut intercalare carmen, ingeminans Regi, vt exturbaret primo quoque tempore eas pestes. Eorum vitio cuncta verti in Iaponiâ: eorum culpâ Cubosamam priorem extinctum, et modo Ludouicum Sacaio profugum aduenisse, vt rursus pessundet omnia. Quas voces ostendebat Rex vultu seuero sibi minime esse gratas. Ceteri de coronâ, Ludouici, et Laurentij disputationem auribus, [Note: 289 Nobunangae interrogationes.] animisque secundissimis audiebant. Duas horas altercatio tenuit. Postremo Nobunanga interrogauit: Num Deus, quem praedicabant, bene, maleque factis praemia, et supplicia redderet. Cumque Laurentius respon disset, reddere omnino, duumque generum vel in hac vitâ, quae finem haberent, vel quae nunquam desinerent, in futurâ; excepit Bonzius cum petulanti cachinno: Ergo hoc dicis, homine mortuo aliquid superesse, quod poenae, praemijue fit capax? Tum Ludouicus, defatigato iam prope Laurentio, recens disputationem exorsus de animorum immortalitate grauem orationem instituit, Bonzio identidem interstrepente: Ostende igitur, et subijce oculis istum, quem praedicas animum. Cumque Pater pergeret demonstrare, non corporis, sed mentis luminibus animum immortalem, et omnis concretionis expertem cerni, rationesque, quibus id Philosophorum, etiam Ethnicorum, praestantissimi cognouere congereret; [Note: 290 Bonzij stolida ferocia.] Bonzius, qui ad eum sonitum, velut anguis sensim intumescens, disrumpebatur; eo demum vecordiam effudit, cucurrit, gladioque, qui ad parietem forte pendebat, furenter rapto inclamat: Profecto istius ego tui discipuli caput auellam a corpore: nobisque hodie animum eius, quem post mortem manere vis, sub

oculos statues: eaque vociferans truci vultu, cruentis lummibus rapit e vaginâ ferrum, magnoque impetu in Laurentium irruit, incertum an perpetra turus facinus, an per insanam iactantiam. Rex, et Vatandonus, et alij Procerum accurrerunt, comprehensumque exuerunt ferro: ac demum pro se quisque verbis grauibus castigarunt. Sedenim incudem tundebant. Coërceri nunquam potuit quin tumultu identidem procacissimo intonaret: expelle, exige, tolle istas [Note: 291 Nobunangae in Ludonicum benignitas.] pestes. Sed quantumuis latera rum peret; perbenigne Ludouicum praecipiti iam die Nobunanga dimisit. Fuit eius diei certamen christianae quidem veritati gloriosum, sed eius defensoribus ingentium dimicationum semen, et nobilium vena periculorum. Regresso in regnum Oarim Nobunangâ Nichisoxones, quem acceptae; ignominiae vrebat dolor, corroboratâ audaciâ ab Dairi edictum aufert, quo Ludouicum, atque Socios ex omni Iaponiâ iubebat extrudi. Hoc edictum nisi Cubosama probaret, vt nulla erat Dairi, nisi imaginaria potestas, nihil habebat virium. At Cubosama, Vatandono, cui tantum debebat, intercedente, [Note: 292 Nouae procellae in Patres exortae,] nullo modo probauit. Inde homo turbulentus, et amens, quoniam res apud Cubosamam non procedebat; sermonem dissipat, iussisse Dairim Ludouicum impune vbicunque regnorum Goquinai (ita nominant quinque circa Meacum potiora regna) deprehenderetur, occidi: idque totâ vrbe promulgari: vt Vatandono praesidium militum mittendum fuerit, ne proscriptio in eâ vianiâ, vbi Ecclesia erat, promulgaretur. Neue facinorosus quispiam occasione aduersus innocentes abuteretur. Inter hos turbines, et assidua vitae discrimina, alter iam mensis abierat haud sine religionis profectu, cui proprium est inter aduersa, ceu frugibus inter hybernas niues, fibris solidioribus propagari: cum Nichisoxonis non modo furor, sed etiam potentia aucta est. Multum intererat Nobunangae totius Iaponiae dominatum affectantis Cubosamae vires haud coalescere. Itaque gnarus quantum is Vatandono deberet: ne forte, si vires inter se copularent, inuicti euaderent, Nichisoxonem Dairis agentem causam, ac Vatandono infestum, Cubosamae velut Magistrum addidit, vt nihil inconsulto Bonzio moliretur. Bonzium eundem restituendis Dairis aedibus, et magnificentissimo olim delubro Narensi, quod magnum Daibut vulgo nominabant, praefecit, grandi attributâ pecuniâ: eundem legitimae toto in Meacensi im perio pecuniae probatorem: eundem inter finitimos regulos belli, pacisque interpretem vnicum iussit esse. Quae Bonzius omnia nihil prope ducens, nisi ad pietatis perniciem valerent, illud simul expressit, vt Ludouici exterminandi causa ad Dairis tribunal reijceretur. Nec dubium fuit, quin Pater vel morte, vel exilio multaretur, nisi Vatandonus vel cum suarum opum, dignitatisque periculo, acerrime Bonzij, [Note: 293 Vatandoni absentia Christianis obest.] et Dairis conatibus obstitisset. Verum in ipso aestu discriminum Vatandonum necessitas importuna visendarum quarumdam arcium Meaco abstulit. Tum Christiani omni praesidio destituti, nudique relicti, omnibus aduersariorum patebant telis. Quare Darius, eiusque filius Iustus Vcundonus, primique alij Christianorum, qui et commendatitias ad Proceres literas addiderunt, auctores Ludouico fuere adeundi Nobunangae, docendique quam parum frui Nichisoxones regiâ benignitate sineret. Quippe Regem sine modo auidum celebritate sui nominis terras omnes implendi, nequaquam passurum, quam aucupabatur maximi animi, et munificentiae apud exteros famam Bonzianâ sibi fraude intercidi. Dedit ergo Pater cum Laurentio se in viam, quanquam nec tuta erant itinera, nec ipsi integra valetudo. Sed et addebat animos, et condiebat aerumnas via, et vita cui seruiebatur. Interim Vatandonus, quamuis absens, Christianorum recordatus, in eorum commendationem ad ipsum Nichisoxonem graues literas dedit: ad quas literas Satanico fastu prolixum commentarium furia illa rescripsit, acerbe accusans, quod Dairis iussa, quem constaret iustum cunctae Iaponiae caput, ac principem esse, superbe aspernari vnus ipse non dubitaret. Ludouico vero Meaci non apparente, dissipat famam iam tandem incidisse in casses feram: constrictum eum cathenis a Nobunangâ teneri. Quod tantum a vero distabat, quantum non modo distant ea, quae vana, sed et quorum contraria maxime

[Note: 294 Nobunanga perhonorifice Patrem Ludouicum accipit.] vera sunt. Quippe Nobunanga, ad propositum sibi illud supra mortales fastigium nitens, non perh umaniter modo Ludouicum excepit, solatusque est, arcisque suae, et regiarum aedium magnificentiae plane mirandae spectatorem fecit, literisque insuper aduersus Dairim, et quemcunque alium communiuit; sed omnino mirum documentum humanitatis ad vltimum addidit, inclytum genti Iaponum potionis genus, quod Ciam vocant, et quasi honorificae benignitatis tesseram habent, filio suo ministrante, prius voluit hospiti propinari, quam sibi. Deinde cum filium iussisset men sam Laurentio ferre (nam Iaponijs humilia scabella, quae singulis conuiuis singula apponuntur, pro mensâ sunt) Ludouico suâ ipse Nobunanga manu attulit, Dynastis ad inusitatam comitatis speciem admiratione defixis: et secundum mensam vtrumque Iaponicâ veste, pretij non contemnendi, donauit, qua voluit continuo indui, num satis congrueret inspecturus. Ad extremum ita dimisit, vt redire ad se crebro iuberet. Itaque, praeter omnium opinionem, Iunio mense Meacum redierunt, tanto Christianorum dulciore laetitiâ, vulgatis Nobunangae beneficiis, quanto spem, atque cogitationem anteuenerant. Verum enimuero Nichisoxones, cui Ludouici incolumitas morte erat grauior, quod extare in eo propositum oculis omnium de se trophaeum arbitraretur, sique post euulgatam a se Dairis nomine eius proscriptionem staret adhuc, geminari victonam, quo magis publicam, eo sibi foediorem crederet; adeundum sibi quoque Nobunangam putauit. Abijt plenus furoris, atque minarum. Sed, causam Deo suam agente, nihil nisi dedecus reportauit. Nobunanga, qui vtilem sibi ad famam Patrum Meaci commorationem rebatur, acriter Bonzium increpuit, quod tam ferociter in hominem peregrinum in ueheretur. Qua tamen increpatione (vt verum appareat, nullum inter animalia implacabilius, aut tetrius, quam hominem esse, vbi mentem efferatis cupiditatibus mancipauit) non coërcita, sed incitata Bonzij insania est. Quoniam aduersus Euangelium aperta dimicatio exitum non habebat, aliâ grassandum viâ ratus, impetum omnem in Vatandonum conuertit: vt quo maxime christiana res nitebatur, qua vi, qua fraudibus euerso, omnia in praeceps daret.

[Note: 295 Brafiliae Vifitator Azebedius in Europam redit.] Has inter Meacensis Ecclesiae vicissitudines, rebus in Brasiliâ inspectis, proque praesenti copiâ compositis, cum primum mitior se annus aperuit, Ignatius Azebedius in Europam ad edocendum Generalem, et comparanda auxilia nauigauit. Mirus in Lusitaniâ ad eius aduentum ardor extitit ad Brasiliam transmigrandi. Socij certatim ad eam expeditionem dare nomen: adolescentes externi flagitare eam ob rem se ad vitae societatem, atque laborum admitti. Opifices ad artificia illuc, et humanae vitae cultum inducenda se vltro paratos offerre: Principes, ac praesertim Rex large, quicquid foret opus, suggerere. Quem insolitum ardorem nulla alia magis causa excitasse videbatur, quam de Ignatij virtute opinio, diuinique spiritus promeritis eius effusa vbertas. Adeo calente Lusitaniâ, Romam extremum sub Maium aduolat. Non sancto solum Praeposito Borgiae, ceterisque domesticis, sed etiam sancto Pontifici Pio Quinto optatus, et carus venit. Multa Pontifex, et maximi vsus ad Brasiliae adiumentum eius rogatu Ecclesiastici iuris beneficia tribuit, declarans inter cetera quaecunque concessa fuerant Indiae, ea se ad Brasiliam quoque proferre. Multum ad haec sanctorum pignorum, rerumque sacrarum dedit. Borgia, cognito quam necessaria videretur insignis aliqua Sociorum manus ad domicilia, in quibus disciplinae religiosae vis teneri posset, ad literarum perfectas Academias, ad formam Tyrocinij absolutam; Brasiliae Ignatium Prouincialem creat, facitque potestatem e Lusitaniâ quidem quot commodum prouinciae illi foret, e ceteris vero Hispaniae Prouincijs quinos, quos ipse, simulque Prouincialis earum probasset e numero id postulantium deducendi. His, alijsque permultis instructus praesidijs, maturauit [Note: 296 Imago Virginis in Exquilijs culta Borgiae studio primum expressa.] discedere. Inter alia ad Reginam Lusitanam, nomine Patris Borgiae, imaginem Deiparae ex eâ, quae Sancti Lucae manu picta in Sanctae Mariae ad Niues colitur, expressam tulit. Idque primum. quod quidem memoriâ extet, Borgiâ rem curante, eius sanctae imaginis, cum ante nemini fas esset imitari, factum

exemplum est. Ex quo tam multa deinde tanto cum honorum Virginis incremento proseminata sunt. Vno auctus comite Ignatius Româ discessit. Tres Valentiae accesserunt: Salmanticae totidem: duo praeterea ad Tyrocinium ob [Note: 297 Pestis Olisi ppone baccatur] eam rem accepti: aliunde alios expectabat. Iam pestilentia, cum in Lusitaniam venit, Olisip pone, et aliquot circa locis furebat. Ea res moram festinanti obiecit. Nam nec transigere negotia, commercijs impeditis, licebat, nec transmissionem ex Olisipponensi portu curare. Itaque Socijs in Collegij Sancti Antonij villâ, quam Vallem Roseti vocant, locatis, ad Vrbem Portus contendit, ibique perbonam onerariam, cui Sanctus Iacobus nomen, ex dimidiâ parte conduxit, inde quamprimum vela facturus: sed per varias moras, in anni insequentis aestatem protractus est, haud sine Brasiliae incommodo, quae, ex properati eius auxilij spe, tota pendabat. Pax ibi Lusitanos inter, et Barbaros, cum nunc maxime vigeret, tantum euangelicae desiderabantur operae ad religionem cum robore propagandam. Nec interiecta spatia Ignatio fluxerunt cassa fructu: ad copiolas augendas, et ad solide virtutibus formandas percommoda acciderunt. Ita nimirum et expleri numerum oportebat destinatorum caelo heroum, qui postero anno dicentur, et fideles animas ad mortem fortiter fidei causâ obeundam expoliri.

[Note: 298 Res Floridae.] At in Floridâ, propter ferocia, atque infida incolarum ingenia, nihil fere promouebatur. Cum Petrus Menendes ad Caroli venisset Prouinciam, Philippus Caciqua persuaderi sibi passus erat, vt Idola summoueret: quod metu ab eo factum quidam interpretabantur, haud incorruptâ fide. Certe non multo post, suspicione proditionis, cum Caciquis quatuordecim, eum de medio sustulerunt Hispani. Quâ caede exasperata gens suis dirutis, incensisque mapalibus, cum in mediterranea recessisset, ac milites quoque, ne frustra manerent, ab eâ statione fuissent abducti; Patres Consaluus Alamus, et Franciscus Villaregius Habanam [Note: 299 Cum magnis difficultatibus uctandum.] redierunt. Verum inde quoque breui discessum est. Namque Collegium, quod Praefectus ostentarat fundandum, cum exitum non haberet, et proximam Floridae oram exteri pariter, indigenaeque solam, vastamque deseruissent: nec expeditum esset ex Habanâ cum Floridae cultis locis commercium: adhaec, vt omni conatu, iam satis vernaculâ perceptâ linguâ, quid posset in religionis propagatione effici tentaretur; Socios omnes in continentem Segura traduxit. Et quia omnium difficillimum erat negotium ab Christianorum militum iniurijs, praesertim in summâ rerum inopiâ, tueri indigenas, qui odio hominum, religionem quoque inuisam habebant; Gualae, et Sanctae Helenae Prouincias legit, vbi ingenia barbarorum mitissima videbantur: atque inter populos procul ab Hispanorum praesidijs Euangelij praecones locauit. Quod si non in longum tempus, certe quidem saluberrimum in praesens consilium fuit. Nam vulgatis inter indigenas morbis; cum praeclaram sibi in corporibus curandis pepererunt apud Deum gratiam, tum vero non paucos rite praeparatos, inque supremo spiritu baptismate consignatos, cum optimâ sempiternae vitae spe, dimiserunt. Ac ne hoc quidem aerumnarum genus ab ipsis Dei famulis tam multas inter asperitates abfuit. Grauiter vniuersos tertianae vexarunt. Et Dominicus Vaes illo turbine sane quamincommode abreptus: vir laborum cupidissimus, et quaerendarum Christo animarum: quique non didicerat modo eius tractus linguam, sed in artem redegerat, et praecipua ex christianis rudimentis in eam conuerterat.

[Note: 300 In Peruuia rerum status pro sperrimus.] Longe diuersus in Peruuiâ erat status rerum. Cuncta, vt a principio coeperant, fluebant e sententiâ. Inde cum Magistratus Limenses apud Regem Philippum, et Patrem Borgiam, vt noua Sociorum auxilia mitterent, institissent, et Franciscus Toletanus Prorex iturus enixe id ipsum apprecaretur; Borgia tam benigno Numinis afflatui obsequuturus, lectissimos e varijs Hispaniae Prouincijs [Note: 301 Duodecim Socij Bartholomaeo Hermandio Praefecto summissi.] duodecim destinauit, Bartholomaeo Hernandio, qui, post Salmaticense Collegium diu administratum, Burgense tum regebat, praefecto. Nunquam Hernandius ad eiusmodi longinquam expeditionem suopte nutu propenderat, metu maculandae suae conscientiae, dum inter Barbaros occupatus existimat minus

intentam sui custodiam habiturum. Sed vbi Praepositi Generalis nutus inuitauit; [Note: 302 Alfonsus Barzana velut Apostolus Peruuiae.] fretus obedientiâ, ad quaeuis discrimina gaudens cucurrit. In hoc manipulo fuit Alfonsus Barzana egregiae virtutis vir ex Ioannis Auilae disciplinâ, qui, cum ad Ethnicorum conuersionem semper auide inhiasset, eamque ob rem quindecim ipsos annos perseuerasset, ingressum in Societatem opperiens, a quâ domesticorum suorum difficultatibus prohibebatur; tandem anno ante hunc quarto receptus, expeditionem hanc in Peruuiam ita suscepit ardenter, ac triginta deinceps annos fructuose vrsit; vt Peruui vulgo Apostolum suum nominent. Quiddam in nauigatione hac mirum accidit, quod per nouum orbem, [Note: 303 Miraculum insigne ligni Sanctissimae Crucis.] ac veterem fama celebrauit. Tribus dispertiti nauibus ibant Socij. Cum tempestas classem distraxisset, quae Patrem Ioannem Zunigam, et Ioannem Casasolam non Sacerdotem praestantis vtrumque virtutis vehebat, nauis fracto gubernaculo eo demum venit, vt, quoniam nihil ad regendum cursum suppetebat, inter immensa aequorum spatia impotentis Oceani, atque tempestatum libidini necessario permitteretur. Ioannes Casasola Româ discedens, quo Michaelis Gubernij comes ad conuentum Procuratorum venerat, particulam ligni Sanctissimae Crucis, Pontifice probante, auexerat, quam pius Sacerdos testamento iusserat cuipiam tradi nouum in orbem ferendam. Ergo cum prorsus nihil humani gubernaculi superesset, pariterque vectores, ac nautae pro deploratâ salutem haberent, et ad famulos Dei conuersi opem caelestem poscerent; Pater Ioannes Zuniga, ad erigendam in Deum fiduciam cohortatus, sanctissimum lignum e claui loco suspendit. Mirum dictu: statim nauis, quae transuersa ferebatur, prorâ sponte prouectâ cursum direxit, attonitis se seque initio mutis inspectantibus nautis: qui deinde, vbi respirarunt, in diuinae clementiae laudes infinitas cum lacrymis, et clamoribus eruperunt. Iamque nauis diuino illo pignore, mundi gubernaculo, certius, quam adminicula artis humanae possent, gubernante, recta cursum tenebat ad Sanctae Marthae portum. Quo cum appropinquasset amplius leucarum mille, confecto itinere, praesentissimum instabat periculum. Tractu enim perangusto hinc, atque hinc insidiantibus scopulis portus intrandus erat: et velum medium, cuius tam praecipuus erat vsus, statim, gubernaculo fracto, sustulerant: sed Deo summam beneficio imponente, per sese nauis, sine alio rectore, per tutissimum limitem accessit, non minore vectorum laetitiâ, quam Insulanorum admiratione. Cognito enim miraculo Clerus, Magistratusque, cum vniuerso populo obuiam egressus, ordineque rediens, sacrum pignus veneratione maximâ exceperunt, delatumque in templum adorauere. Nec potuit precibus omnium obsisti, quo minus particula ex eo relinqueretur: cum celebraturos diem solennem, inclusuros auro, argentoque, custodituros duplici sub claue recepissent. Diditâ autem et inter classem famâ, institit ambitione piâ Prorex, vt sibi quoque frustulum, quod negari non potuit, traderetur. Sexto idus Nouembres, magnâ totius Ciuitatis voluptate, noua haec auxilia Limam introierunt, sed imminuta Patre Ioanne Garziâ aegro Panamae relicto: [Note: 304 Patris Ioannis Garziae mors, et insignis obedientia.] qui; tanquam tributum quoddam vrbs ea exigeret, cum e primo quoque manipulo vnum rapuisset; ibi decessit, suarum virtutum, et praesertim obsequij celeriter praemium confequutus. Cum enim ex oppido circa Toletum, vnde erat oriundus, germanus frater Hispalim ad profectionem illius impediendam, cum acribus omnium propinquorum mandatis venisset; ille neutiquam commotus, preces, obtestationes, causasque contra allatas, hoc vno omnes dicto refutauit: Sum religiosus, debeo obedire. Interim Limae, qua coeperat curâ, et prosperitate [Note: 305 Prima Peruuia ni Collegij fundamenta.] res gerebatur. Ceremoniâ magnificâ festo Principum Apostolorum die primus ab Archiepiscopo noui templi positus erat lapis, Collegio Sancti Pauli indito nomine, et altera addita grammaticae classis, maximoque plausu proditum literarum specimen, dramate de Sanctissimo Christi corpore in scenâ dato. Sed multo editum maius, vbi nouorum aduentu Sociorum multis carminibus latino, et vulgari idiomate scriptis, Franciscus Toletanus Prorex conceptae Deiparae die, quo ad Collegij templum primum venit, exceptus est. Super

omnia et Collegium, et Ciuitatem Sanctae Crucis admirabile pignus exhilarauit. [Note: 306 Ligni Sanctae Crucis veneratio.] Nec modo statim venerationi coepit esse; verum multis saluti. Namque ex maiore fragmento, quod locuplete cultu asseruatur, minuta hastula. Cruci indita deferri coepit ad aegros mirificae opis experimentis: sed maxime in expediendis partubus ita auxilium praesens increbuit; vt iam passim, posteaquam cetera defecerunt auxilia, ad solenne illud, mireque efficax subsidium adeatur.

HISTORIAE SOCIETATIS IESV LIBER SEXTVS.

[Note: A. D. 1570.] AD quinque domicilia, quae iam Romae Societas incolebat, Professorum [Note: 1 Poenitentiario rum Vaticanum Collegium Societati traditur.] domum, Romanum Collegium, Tyrocinium Quirinale, Collegium Germanicum, atque Seminarium Pontificium, Septuagesimus seculi euntis annus sextum apposuit Poenitentiariorum Collegium ad Basilicam Vaticanam. Id Collegium a Romanis Pontificibus multis ante seculis conditum, Poenitentiario maiore vno Cardinalium, et minoribus vndecim constabat: eâ varietate linguarum; vt Christianarum nationum pleraeque, dum sanctam in Vrbem vndique conscientiarum explicationem petitum veniunt, patrij sermonis paratum auxilium inuenirent. Binos Italica lingua, Gallicaque, et Hispanica habebant, Germani, Pannones, Belgae, Angli, Poloni singulos: sed Anglis Scoti, Hybernique: Polonis Boemi, et Illyrij, quorum dialectus magis, quam lingua citra commercij impedimentum diuersa est, adnumerabantur. Legebantur siue de Clero, siue de Claustro Sacerdotes trigesimo quinto anno maiores, iustis natalibus, integrâ famâ, idoneâ doctrinâ, quos appositi censores periclitando probassent. Poenitentiarios creabat Pontificium viritim diploma. Munus in omnem manebat aetatem. Aedium incolebant alij alia membra earum, in quibus hodieque Collegium visitur, ad laeuam areae in Vaticanum euntibus contra obeliscum. Nulla erat vitae communio, sed pari stipendiorum honore suam priuatim quisque domesticam rem, pro arbitrio administrabant. Nequaquam [Note: 2 Quare traditum.] expeditum negotium erat eam lectissimorum ad tantam rem iudicum varietatem conquirere, et in Vrbem accersere: nec semper ad votum copia pro necessitatibus, quas humani casus afferunt, affluebat. Ad haec perpetua vni, eidemque sedi per cunctam aetatem affixio, quam id genus officij postulabat, non tantum molesta; sed interdum supra conditionem rerum mortalium erat. Inde paulatim consuetudo inuaserat, vt vicarios subdi liceret. Iamque vitio sensim in deterius labentium morum, ex necessitate orta licentia eo venerat, vt Poenitentiarij quidem eximij ferme legerentur; sed hi per alias alij causas dilapsi, sufficerent sibi vicarios, nec a doctrinâ, nec a moribus, nec a ceterâ facultate, grauissimae procurationi pares. Quod incommodum, itemque alia Pius Quintus cum accuratâ inspectione scrutatus omnia comperisset; dum alia strenue corrigit, totamque Poenitentiariae rationis formam in eam, quae visa est commodior, redigit, ratus ex vsu fore, si talia diuersarum gentium Collegia maiore aliquo inter se nexu colligarentur, inque vnam vt disciplinae, sic administrandi muneris rationem conuenirent, ac vicissim inter se opem in omnes vsus ferrent: vtque semel se, ac successores Pontifices legendi, ac substituendi probatos homines curâ liberaret; tribunalia Vrbis praecipua destinata poenitentiae inter Religiosas familias distribuit. Ergo ad Lateranensem Basilicam Franciscanos obseruantes: ad Sanctae Mariae Maioris Praedicatores: ad Vaticanam statuere Societatem decreuit, idque anno superiore: vt ex diplomate canstat vndecimo Kalendas Iunias eius anni dato, per quod Poenitentiarijs. Vaticanis quatuor, qui de veteri Collegio reliqui erant, annuas in vitam pensiones assignat, proemio tali. Quoniam de ministris idoneis ad conferendum poenitentiae Sacramentum apud Basilicam Principis Apostolorum de Vrbe nouam rationem habituri, Collegium duodecim minorum Poenitentiariorum apud dictam Basilicam de Praesbyteris Societatis IESV proxime reformandum instituimus: eiusdemque rei causâ dilectos filios Ioannem Baptistam Calderinum Ordinis Fratrum Beatae Mariae

Seruorum pro linguâ Italicâ: et Gabrielem Martinetam pro linguâ Gallicâ: et Alfonsum Ciaccon pro linguâ Hispanicâ, Fratrum Praedicatorum Professores: et Nicolaum Mortum Praesbyterum pro linguâ Anglicâ, reliquos ex numero duodecim diuersarum professionum Poenitentiarios subduximus: et reliqua. [Note: 3 Difficultates in eo recipiendo,] Mentem Pontificis, vt ex Alciato Cardinali, qui maioris Poenitentiarij locum pro Sancto Borromaeo tenebat, Praepositus Societatis Borgia cognouit: multa ei, et Assistentibus offerebantur, quae, quoad debitum Christi Vicario pateretur obsequium, detrectandum id muneris suadebant. Verebantur inuidiam apud eos, qui in praesens excludebantur, et apud alios, qui solebant ad tribunal illud, tanquam ad gradum altiorum honorum eniti. Nam si tantum obtrectationum, ac tempestatum sexto ante anno conciuisset demandata Seminarij procuratio, quae, praeter solicitum laborem, haberet ferme nihil; quid tum impenderet, cum multos ad magnas spes aditus intercludi sibi, ciues aeque, ac peregrini viderent? Dubitabant deinde, ne honorificum adeo ministerium inter honores censeri deberet Societati interdictos. Sed multo maior habebat cura, ne locus aperiretur disciplinae olim religiosae, humilitati, atque obedientiae debilitandae. Super haec ipsum onus, eâ tempestate praesertim, grauabat. Nam, tametsi quibus e nationibus linguae expetebantur, non deerant affatim instructi Sacerdotes; tamen non sine multiplici iacturâ spoliatis Prouincijs, per quas domesticae, publicaeque vtilitati inseruire latissime potuissent, intra Basilicae, principis quidem, sed tamen vnius angustias concludendi erant. Ad extremum ne illud quidem liquebat, Collegij hoc genus vtrum cum Societatis ratione congrueret. Non enim ad Professorum pertinere domos, quas vetitum esset vectigalibus vti perpetuis: neque ad Collegia cetera, quae ad formandam literis iuuentutem, et sufficiendam Professae Societati sobolem haberentur. Haec, atque alia modi huius cum et coram, et scripto diligenter edita considerasset Pontifex; permansit in susceptâ [Note: 4 Pontifex iubet recipi, et difficultates remouet.] sententiâ, eiusque verbis tandem Cardinalis Alciatus omnino bibendum hunc calicem renuntiauit. Verumtamen, qua pollebat in omni genere, ac nominatim in religiosae gubernationis modo, prudentiâ sanctus Antistes, vniuersis, quae curam inijciebant, occurrit incommodis. Ne subtracto virorum robore eneruarentur Prouinciae; satis fore dixit adesse par hominum praestantium, ad quos in causis paulo implicatioribus, et grauioribus perfugium ceteri haberent. Ne quid paupertas, humilitas, obedientia detrimenti caperent, sed potius, vt omnis ambitioni, licentiaeque, et contumaciae rima obstrueretur; iussit censum annuum in commune attribui: instituique familiam, quae vsquequaque, perinde atque aliae Societatis, legibus eius, Praepositisque pareret: ita vt integrum Generali, siueProuinciali foret; quos, quandiuque vellent eo loci habere: qui statim vt illic collocati essent; in Poenitentiariorum iura succederent, ijsdemque carerent vbi remouerentur. Quod non solum eo valebat, vt disciplinae rigor incorruptus, et integer seruaretur, sed pariter, vt administraretur poenitentia fructuosius: cum, vt quisque probatissimus religiosus est; ita fere sit mysteriorum Dei dispensator aptissimus. Inuidiae si quid in posterum immineret; copiose praeponderandum publicâ commoditate visum est, breuique casurum: praesens formidanda non videbatur, quod de Collegio veteri alij aliâ causâ: et quidam quod facultatem inspectoribus non probassent, dimissi iam erant: residui [Note: 5 Procuratio caepta.] largiter sunt attributis reditibus honorati. His ita constitutis, ceterisque, quae res posceret, praeparatis; Borgia, cum postridie Nonas Apriles procurationem admisisset; quinto Idus Iunias delectos Patres, doctrinâ, pietate, vsu praestantes, qui tantae molis idonea fundamenta ponerent, ad Pontificem, vt fausta operi initia precaretur, adduxit. Quos Summus Pater benigno lumine, et studio paterno intuitus, vehementer admonuit, vt considerarent, quanti momenti commendaretur eis prouincia: com loco Chricti Domini nostri constituerenrur in ijs sedibus, ad quas vniuerso ex Orbe christiano concurrerent homines, vt medicinam, et solatium suis inde animis reportarent. Itaque darent operam, vt quantâ maximâ caritate possent, venientes ad se exciperent, tractarentque.

Non tamen, si qui duros, ac pertinaces se se offerrent, grauius facerent, molliter tractando, malum, et suas insuper in exitium darent animas; sed aduersus eos, qui peccata contemnerent seueritatem Iudicis obtinerent. A Pontifice ad Subsellia deducantur: inuocatoque, et fauente Numine, alacres munus auspicantur, non modo suae quisque genti, sed omnes omnibus, tum a laborum cupiditate, et amplitudine caritatis, tum a linguarum praesidijs parati ministri. Quippe videre erat non in vnâ solum domo, sed et in vno pectore Nationum quasi Collegium: adeo cuncti multas, nec pauci quinas, senasque, quidam octonas callebant linguas. Franciscus Toletus, quanquam in aedibus Pontificijs adhuc sedem habebat, Collegio toti praefectus: cuius vice Gaspar Loartes Genuâ accitus praeerat domi. Sed breui ad Ferdinandum Solerium administratio omnis delata. Ac ne quid ad Collegij Societatis formam deesset; Scholasticos etiam [Note: 6 Etiam Scholastici quidam ibi collocantur.] sex (qui ad quatuor breui redacti) placuit aduocari: qui, praeter doctrinam, quam ex Collegio Romano petebant: domi binas in hebdomadâ de conscientiae iure, Vsmaro Goisonio interprete, scholas audiebant, non nullorum extrariorum quoque, praesertim ex Pontificiâ aulâ conuentu. Verum paucis post annis, monstrante vsu, cum supra docentium, atque descentium vires, tum maligni prouentus laborem assumi; omissus est, et Collegij ea forma retenta, quae potuit. De cetero tota res percommode ac ferme extra inuidiam, cumque Pontificis [Note: 7 Successus felix] approbatione summâ cessit. Poenitentium maximum in modum increbuit numerus: simulque Sacrosancta Eucharistia in Basilicâ Vaticanâ longe amplius, cum admiratione Aedituorum, frequentari caepta. Consecutis porro temporibus, cum et prompta Sacerdotum copia, et eorundem humanitas, ac facilitas inuitaret: seque ipsi minime contenti qualicunque perfunctione muneris, et reseruatorum cognitione criminum, et censurarum absolutione, non integros magis Iudices, quam sapientes praeberent medicos; quae conscentiarum prope incurabilia sanata sint vulnera, quantum profugorum religiosis redditum castris, quantum haereticorum reconciliatum Ecclesiae, eo difficilius dictu est, quo impensiûs eius fori res venerandâ quâdam silentij sanctitate vallatas esse oportet. [Note: 8 Poenitentiariorum fructus.] Illud significari fas, piumque fuerit, saepe euenisse, dum naui Sacerdotes non resecandis tantum vulneribus, sed etiam persanandis insistunt, vt annuo spatio hi ducenas, alij paulo pauciores, alij longe plures ab infantiâ repetitas homologeses acceperint: hominesque expeditos, atque recentes, velut renatos, optimeque animatos ad nouam inchoandam aetatem, ad suos dimiserint. Neque non saepius insignes adeo commutationes effectae sunt; vt viderentur homines permissi aliquo ruere, vt in poenitentiariorum necessitatem inducti, per eorum clementiam, atque dexteritatem, quam alioqui nunquam experiri voluissent, non ad quamlibet innocentiam, sed ad eximiam, perfectamque virtutem vel in communi, vel in arctiore Religionis cultu perducerentur.

Iam de Collegio Germanico rem magis non tacendam, quam dictu magnam apponam. Id Collegium per haec tempora, quam cum maxime, florebat: sed ita, vt retineret a Germanis vocabulum: praecipuum corpus, ac prope totum Conuictores efficerent: magnam partem primae nobilitatis ex Italiâ cunctâ, et Prouincijs externis. Horum in aulâ fabulam acturi veniunt ex Romano Collegio Parthenij [Note: 9 In Collegio Germanicoex ludicro periculum.] adolescentes Quinquagesimae Feriâ secundâ. Fabula erat vernaculo sermone ex Euangelio, filius Prodigus. Odorati rem Conuictores inter sese conuenerant, vt latinum drama de Sanctis Vito, atque Modesto ab se paucis ante diebus editum, occupato loco, elusisque Parthenijs, ad paratum ijs spectaculum reponerent. Ita factum est, vt in pulpitum tempore eodem actores vtrique prodirent. Dumque de obtinendo loco certatur, et gladij etiam, nescio vnde prompti, nudantur; parum abfuit, quin scena in arenam verteretur, facinusque tragicum non simularetur, sed fieret. Aegre compressit motus, qui ad cohonestandas literas, et excitanda adolescentium studia inter spectantes sedebat Praepositus Borgia: et vtrisque iussis absistere, neutram, sinit dari fabulam: ac deinde in Conuictorum Praefectos, qui eiusmodi motus, nec praeuidissent mature, nec

valide praecidissent, pro meritis animaduertit. Spectatum affluxerat promiseua, vis mortalium sine numero: quae, vt aegra animi frustrata expectatione dimissa [Note: 10 Ex periculo bonum.] est; impleuit Vrbem sermonibus: et fama inde, vti consueuit, multiplicata, foras manauit. Illud Patres ex damno factum lucri putauerunt, non modo vt cautiores in posterum fierent, quae secunda prudentia est; sed vt solicitudine praesenti, grauiorisque mali periculo liberarentur. Quippe cum admodum paucos, eximiosque spectatum ipsi admittere statuissent, simul ad vitanda, quae in magnâ frequentiâ (nam vere omnis turba turbulenta dicitur) incommoditates incidunt, simul quod aulae contignationi, animaduerso vitio, diffidebant; vbi irrupisse tantum populi, seque ita constipasse multitudinem viderunt, acerbissime angebantur, ne forte succumbentia oneri malefida tigna cladem immanem traherent. Ergo tantum periculi ambitiosâ adolescentium leuitate dispulsum religiosis mentibus, vbique consuetis benignam Dei prouidentiam admirari, solatio erat. Sed maioris fama spectaculi, pugna non inter ludentes iuuenes, sed [Note: 11 Energumenae insignis liberatio.] inter fortissimos bellatorum, Christi Sacerdotem, et Tartareas potestates commissa, latius subinde, ac laetius fusa est. Ioannes Fuggerus, et Vrsula Georgij Fuggeri coniux, haud minus religione, et sanctitate, quam bonis vulgo pretiosis, pecuniâ, et nobilitate abundantes, et clari, ad Sanctam Lauretanam aedem, et Apostolorum limina, pietatis ergo, Augustâ Vindelicorum profecti, puellam iam pridem a daemonibus dire exagitatam secum duxerunt: si quod posset misellae vexationi remedium augustissimis illis locis inueniri. Romae cum essent, tentatis alibi ab alijs nequicquam exorcismis; Sacerdos noster accitur. Congressui campus delectus in aede percelebri, cui vulgus a figurâ nomen Rotunda fecit. Id opus a Marco Agrippâ, Augusti temporibus conditum, inter antiquitatis miracula superest, iam meliore conditione in diuinae Parentis, Martyrumque omnium dedicatum: cum olim Deorum omnium, quod et nomen Pantheon loquebatur, hoc est daemonum vniuersitati seruisset. Itaque locus vtrosque poterat, et Christi Sacerdotem triumphorum sui Ducis, et nequam Spiritus suarum cladium admonere. Hîc igitur commisso certamine, furialis obstinatio nihil primo die labefactata est. Postero autem, cum multum precum Socij fecissent, et diuinissimam hostiam immolassent, in maximâ circumfusae turbae coronâ, dum Sanctae Reliquiae, et solennes adiurationes admouentur, significantibus daemonibus iam se consistere, amplius non posse; energumena, post dirissimum cruciatum, exanimis concidit. Quam cum subleuassent, quoddam insolo inuolucrum apparuit: quod collectum dum propalam explicatur; id repertum est, quod omnibus curis expetebatur. Pactio erat puellae, quam quondam male cauta cum diabolo fecerat, eique tradiderat: quae cum recipi nullâ ratione posset, nec nisi recepta mancipij fide, libertas speraretur; demum misericors Deus, in pietatis suae, et indulgentiae documentum, cum tradita in Germaniâ esset, Romae iusserat reddi. Ita maximo bono suo, et gaudio suorum, ingentique omnium admiratione, quam diu per Vrbem omnium ora celebrarunt, [Note: 12 Vincentius Brunus Collegij Romani Rector.] quae perierat ouicula e lupi faucibus extracta: bonoque pastori suo, Redemptorique, ac Vindici Christo IESV asserta est. Romani Collegij gubernaculis pro Hieronymo Domenecco, qui in Siciliam remissus est Visitator, Vincentius Brunus Rector appositus. Qui ex Lauretani Collegij administratione ad id Romam [Note: 13 Vocatio memorabilis Io. Thomae Lauretani.] accitus, nouitium secum in Vrbem duxit, Ioannem Thomam Lauretanum insigni vocatione recens adiunctum. Is Mutinae ortus Robertorum stirpe olim non obscurâ (Amurates Robertus ante nomen habuit) a primâ pueritiâ obseruantissimus Coeli Reginae fuit: cuius obsequijs, quo expeditius se totum impenderet; Lauretum decreuit concedere, existimans, ex celebritate famae, ingentem ibi vrbem, magnamque Religiosarum familiarum inuenturum copiam, ex quibus aptissimam sibi pro arbitratu legeret. Autumno superioris anni ineunte Lauretum peruenit. Vbi, cum, praeter opinionem, modicum oppidum, nec vllum, praeter Societatem, Religiosorum inuenisset ordinem; vehementer dolens, suumque admirans errorem, reditum meditabatur in patriam. Nam a

nostris hominibus, cum puer Mutinae contemptim appellari audisset, haustâ inde opinione non quidem prauâ, sed humillimâ, prorsus alienum gerebat animum: vsque adeo temperandum est linguis, quarum, quamuis leuia, tela grauiter seriunt, et semel infixa mentibus haud minus pertinaciter, quam perniciose inhaerent: tum vero, cum inaestimabili peste, si forte sacrorum hominum, publicaeque vtilitati viuentium auctoritas deformetur. Octauum iam diem Amurates ad Canonicorum aliquem, confessionis causâ, aditum captabat: se fere ita eueniebat, vt ad quemcumque accederet, is seu lassitudine, seu qua aliâ causâ continuo ab sellâ se auferret. Interim ad hospitium, quo vtebatur, gemini veniunt iuuenes, modestiae summae, ac pietatis. Hi, sermone familiariter instituto, interrogant Amuratem, num in Sanctum Deiparae sacellum ingressus dum sit: eoque negante, quod nec ausus esset augustissimum limen inexpiatus intrare, nec confessarij nancisci copiam ad eam diem potuisset; tantam admirati cunctationem, inuenturos ei se confessarium pollicentur: posteroque die ad Guilielmum Banzium Senensem de Societate, qui tum forte vnus vacabat, deducunt: sane perinuitus ille, pro veteri abalienatione animi, eo secutus est: tamen non ausus humanitatem iuuenum repudiare, confessionem explicuit, recessitque opinione suâ quietior, et in figendae Laureti sedis mente constantior. Inde aedificandi sibi tugurij potestatem ab Roberto Saxatello Praetore impetrat. Ibi Eremitarum instar habitans, orationi, diuinisque mysterijs operam dabat, ac, reuiuiscente paulatim religiosae vitae cupidine, vehementer retardabatur offensione illâ pristinâ animi, quâ Societatem abhorrebat: deinde etiam metu, ne, si se obedientiâ obligaret, Laureto migrare cogeretur. Has inter curas fluctuanti, die Sancto Thomae Cantuariensi sacro, cum septies, ad opem diuini spiritus impetrandam, hymnum Veni Sancte Spiritus pronuntiasset; succurrit prompta Sancti Petri obedientia, qui naui, ac retibus relictis, Christi Domini vocem illico secutus est: eaque dum secum in suo tugurio voluit; vocem sibi videtur audire increpantis: O miserum, nonne vides te nihil posse? Ad me conuertere, et audi. Ad quam vocem cum sustulisset oculos, Beatae Virginia eâ specie, qua Romae in Basilicâ ad Niues cernitur, vt postea obseruauit, os venerandum videt: deiectisque, [Note: 14 Beata Virgo quomodo audita illi loqui.] prae reuerentiâ, oculis, attentas sermoni eius aures praebuit. Illa, non vt homines vulgo, qui vnum, deincepsque alterum, atque tertium, dein alia ordine verba promunt; sed total simul quasi sub aspectum sententias conijciens, similiter atque nummulariorum peritissimi, qui non singillatim nummos dum numerant, sed vno iactu complures in mensam effundunt, breui momento permulta dixit. Exprobrauit collata in eum beneficia, nominatim multa enumerans, quae tum primum ille animaduertit. Obiurgauit, quod illius mallet sacelli sui mutis affixus haerere saxis, quam ex ignobilitate, ac vilitate eorum humilitatem, ac paupertatem addiscere. Iussit diserte Societati nomen dare, magnopere minitans ni pareret: diemque sacrum Epiphaniae nominauit, quo domum se ad Patres reciperet, addito, vt minime grauate iret, si ex obedientiâ alio vocaretur: quando et Pastores, et Reges, quanquam vehementer infantis Dei cunis tenebantur; tamen quo latius manifesta fieret diuina gloria, ab sacro Praesepi, et amabilissimo diuini oris conspectu recessissent. Quae, aliaque non pauca cum dixisset; visa est, tanquam benedictura, brachio protenso, explicatâque dexterâ addere: I celer, teque totum obedientiae subde: Huc te ego perduxi, nec deseram: sed qua caepi tutelâ ad extremum vsque spiritum prosequar. [Note: 15 Virginis iussis obtemperat.] His dictis desijt apparere. Ille continuo a precatione surgens in sacrum sacellum pergit, Deiparae se totum de integro tradit, dicatque. Tum instans, et vrgens apud Patres, ipsâ Epiphaniae luce, quam Virgo praestituerat, receptum in Collegium impetrat. Inde, velut nouum vitae exordium iniens, pro veteri nomine, Ioannes Thomas voluit dici: vt Ioannis Apostoli, quem quasi ostiarium Beatae Virginis legerat fuisse, patrocinio, et fauore liberiorem ad eam aditum haberet: Sanctique Thomae Cantuariensis, quo die ei sacro singulare illud

beneficium accepisset, perpetuam memoriam, vna cum ipsius memoriâ beneficij conseruaret: assumpto Lauretani cognomento, vt propinquos, stirpemque mortalem prorsus oblitus, in familiâ tantum, atque seruitio Virginis, quae salutem hominum genuit, esse se testaretur. Hic ergo iuuenis tam insigni clementiâ ad ChriSti IESV Societatem vocatus, quanquam aegre ab augustissimae Matris conclaui abstractus est; tamen eiusdem praecepti memor, et laudabiles etiam voluntates per obedientiam immolare assuescens, duci se Romam passus, [Note: 16 Indiarum mis. sionem, studiorumque dimissionem exoptat.] in caritatis, atque humilitatis muneribus caepit sedulo exerceri. Nec multo post vehementius aerumnarum cupidine, seruiendique Euangelio, et infidelium conuersioni succensus; magnopere cupijt ad occidentales, quas vocant, Indias mitti: simul instans simplicitatis, atque obscuritatis amore, vt deserere studia literarum liceret. Quod cum vtrumque impetrasset, nec in Indias mitti per valetudinem potuisset; a literis tamen, et Sacerdotio abstinuit. Erat quod in homine desiderares: ceterum superabant laudanda. Itaque in magnâ vitae asperitate, nullo vtens cubili, ieiunia seuera continuans, precibus diuturnis immorans, constanter perseuerauit, quoad tandem in Romano Collegio senex decessit. Sed quo primum anno Ioannes Thomas Lauretanus in id Collegium insigni, vt narratum est, ingressu venit; eodem Ioannes item Lauretanus inde migrauit memorabili exitu: ambo Sanctissimae Dei Parentis, cui addictissimi [Note: 17 Ioannis Lauretani mors insi. gnis.] erant, indulgentiam singularem, ille vocatus, hic euocatus, experti. Ioannes Lauretanus aeditui munus in Collegio iam diu procurabat diligenter, ac pie. Anginâ correptus nec graui, nec, vt videbatur, periculosâ, neque enim decumbebat: tamen ne malum exasperaret, semestrem, cuius instabat tempus, homolegesim in firmiorem valetudinem reseruabat. Quod non raro coecis futuri, salutisque aeternae incuriosis mortalibus vsu venit, vt praesumpto poenitentiae spatio, praeoccupante morte, destituantur; id ne vigilibus alioqui, attentisque seruis, si quid forte per imprudentiam peccent, eueniat, bono Domino curae est. Ita Ioannis intutam securitatem oblata secundum quietem species discussit. Vidit [Note: 18 Custos Angelus ad confessionem generalem vrget.] enim quendam ore sibi, vultuque subiratum (Custodem Angelum suspicari licuit) et lanceâ minitantem, quod tam diu generalem confessionem distulisset. Quae fuit increpatio eo grauior; quod confessionis eius tempus nec dum abierat. Eo viso Ioannes ita est conterritus; vt omnino decreuerit non a sexto mense, sed a primâ aetate quicquid commissum, praetermissumue cum Dei offensâ recordari posset, de integro absolutioni subijcere. Quod ortâ luce dum facit, superfusae pituitae copiâ vox interrupta est. Sed non idcirco animum despondit. Ad eum piâ mente conuersus, qui gemitus cordium, et voces lacrymarum audit, soluitque ora mutorum, fit iterum loquendi potens: ac protinus ingenti suâ, et confessarij voluptate institutam accusationem peragit, et absolutione donatur. Inde, vt appareret, neque visum fortuitum, neque frustra eam componendarum vitae futurae rationum fuisse curam; morbus inualuit. Ad vitae marginem ventum est: solennia migraturis collata sacra. Dein aeger animo totus in beatam illam emicans lucem, sermonem, quem circumstantes de coelesti Patria, et quibusdam Sanctis instituerant, intentis auribus prope gestiens audiebat: cum repente, tanquam admonitus imminere momentum, quo abiret; sic interpellat: Quaeso, Patres, Fratresque, abiecti in genua rogate pro me Beatissimam Dei Genitricem, semelque pronunciate Salue Regina. Qui, cum extemplo paruissent; vix precationem illi absoluerant; cum mortalis ipse limi retinaculis lenissime est solutus. Fuit hic annus non vnâ re parum prosper Italiae, [Note: 19 Calamitates publicae.] ceterisque terris. Rerum penuria, graues morbi, calamitates aliae, terraemotus, bella, praeter haeretica, etiam Turcica desaeuierunt. Quibus vbique malis omni ope leuandis, dum ex instituto haec pusilla cohors curas dispertit; ab annonae angustijs Romana domicilia, vt nullis dum fulta vectigalibus, et alienam [Note: 20 Borgiae caritas erga paupares.] benignitatem deterente tempore, haud modicis pro se quaeque difficultatibus premebantur. Tum Borgia non satis vulgo vsitatum, at industriâ dignum suâ, tanquam mercaturae genus instituit. Praeter eam opem, quam de more

inopi populo, corrogatis inter concionem, perque vias alias adiumentis, conabantur sodales afferre, iussit in singulis familijs aliquid extra ordinem quotidie praeparari, quod in mendicos distribueretur: eo consilio, vt pauperum beneficentiâ aduersus pauperes, clementiae Dei thesauros, cui nomen ipsum honorabile pauperum est, erga vtrosque prouocaret. Et notat Ioannes Polancus rem [Note: 21 Ex caritate soenus.] praeclaro cessisse cum foenore. Adeo verum est Christi Domini verbum: Date, et dabitur vobis. Docuerat olim Christianae negotiationis hoc genus populum suum Magnus Basilius, quem, gliscente propter siccitatem penuriâ, his verbis affatur: Si duo tibi sint panes, ad fores autem rogator aderit; prome illi alterum: dans vero manus in coelum tolle, dicque pia haec, et benigna verba: Vnum panem, quem vides, Domine, do meo periculo: sed ego tuo mandato meum commodum posthabeo: et ex modico do panem: Noui tuam bonitatem, tuae potentiae confido, quod non diu tuam gratiam differes: sed breui, cum tibi placuerit, affatim dona tuae magnificentiae patebunt. Quod si feceris, ac dixeris; non dubium, quin panis hic, quem ei hac dabis angustiâ, agriculturae semen, ac copiam suppeditabit, multumque tibi ex terrâ foenoris reddet diuinae gratiae conciliator. Haec Basilius docuit: haec Borgia fecit: eo etiam cumulatius, quod non cum rogante modo diuidi buccellam voluit, sed et vltro voces supplicum praeueniri. Nec annona solum filiorum solicito Patri, vigilique Praeposito curae fuit: sed in id maxime intentus, vt Sanctâ in Vrbe, in qua, vti Christianae Religionis, ita Societatis sons, caputque est, vigeret quammaxime disciplina, vnde per omnes terras, et pleni homines diuino spiritu, et suauissimus virtutum odor propagaretur; singula domicilia sibimet visenda, instituendosque, [Note: 22 Borgiaquotannis se colligere solitus.] et excitandos Socios sumpsit. Habebat in more quotannis, cum Deiparae Elisabetam visentis rediret honos, totum se intus, extraque reuisere, scrutarios, oculos, aures, denique cunctos exteriores, interioresque sensus ad iudicium separatim vocare: nec solum notare noxas, quae iam paucissimae residebant; sed impensius mentem intendere, vt cuiusque vsum limaret magis, atque perficeret. Quod quidem continenter alijs temporibus, sed tum, cum simul demandati sibi muneris circumagebatur orbis, praecipuâ faciebat curâ. Igitur eo die [Note: 23 Inuisere statuit Romanas domos ac Collegla.] Assistentibus aduocatis: Decreui, inquit, vestro auxilio, Patres, nisi vos aliter censueritis, Vrbana haec Societatis nostrae domicilia coram inspectare: Pater Polancus adiuuabit me in hac domo: in Romano Collegio, itemque Germanico Natalis: Madridius in Seminario: denique apud Tyrones, atque Poenitentiarios Miro. Eritque curae postea insuâ cuique familiâ, vt quae decreta fuerint in rem deducantur. Sed ante omnia ope diuinâ opus est. Itaque perpetua videtur hanc ob rem instituenda supplicatio: quae quandiu visitatio tenebit; nunquam [Note: 24 Supplicationes, ac preces statutae ad bonum Visitationis successum.] interrumpatur. Et horas quatuor ac viginti succurrit mihi ita posse distribui; vt domui Professorum, et Collegio Romano quinae: Domui Probationis, Collegio Germanico, ac Seminario quaternae: Poenitentiarijs binae attribuantur in singulos dies. Ad haec vt singula etiam faciant sacra familiae singulae: bina vero, quae inspicitur: ita vt septena quotidie negotij eiusdem gratiâ offerantur. A vobis autem, Patres, non alia tantum auxilia, sed et hoc in primis sacrificiorum, ac precum expeto, expectoque: nisi enim totum vos onus sustineatis; quicquid in me incubuerit, ruet. Fauet operi tempus, quia et vacari iam ab studijs incipiet, et recens accepta cognitio, ad conuenientem operarum in Prouincias distributionem, [Note: 25 Borgiae submissio.] quae autumno fiet, magnopere commodabit. Ceterum, quiapar est iudicium incipiat a domo Dei; ad extremum vos, vere, atque ex animo per Christi IESV caritatem oro, quaesoque, quicquid in me, sine in vitae ratione, siue in administrationis modo desideratur, liberrime vt mihi vel scripto, vel oratione aperiatis. Tantum enim de summâ bonitate confido, vt vestra mihi monita profectui sperem fore. Quid ad haec Assistentes responderint, et vtrum quicquam ipsum monuerint, nusquam notatum reperi. Cetera ipse, quantum valetudo permisit, cum curâ, communique gaudio, et profectu peregit. Interim Regno Cyprio cum Selimus Turcarum Princeps immineret, atque auxilio

Venetis Pontifex, ac Philippus Rex suas classes mitterent; in eandem expeditionem sacris perfuncturos muneribus, aliquot de Societate, Pontificis, ac Ve [Note: 26 Patres missi in classe contra Turcas.] netorum postulatu, ire placuit. Cum Pontificijs, quos ducebat Marcus Antonius Columna, Ioannes Victoria, Raynaldus Galesius, ac Thomas Radius profecti Sacerdotes, et pari numero facerdotij expertes auxiliares. Cum Venetis Pater Carolus Farao, Prosper Malauolta, Camillus Porcellaga: et hi cum suorum quisque comitum leuamento. Omnibus Ioannes Victoria praeerat: idem Columnae a confessionibus erat. Pro se quisque militibus aeque ac nautis, tum in ceteris, quae serebat vsus, opportunam tulerunt opem: tum praecipue in [Note: 27 In ea expeditione mortui magna virtute Socij.] morbis, quibus grauiter conflictatae sunt classes. Eminebat Patris Raynaldi caritas. Non ille vnâ quapiam triremi circumscribebat labores suos; sed in alias, atque alias assiduo discursu transiliens, indigentibus et doctrinâ, et diuinis mysterijs, et manuum obsequio praesto erat: non modo cum beneuolentiâ, sed etiam cum admiratione plurimâ vniuersae classis: donec et laborum magnitudine, et commercio aegrorum concepto exitiali morbo, in Zacyntho Insulâ, nunquam intermittens, ne vltimis quidem verbis adhortari omnes ad consulendum [Note: 28 Patris Raynaldi Galesij insignis operarij labores.] animis suis, plenus recte factorum, et magna votis ardentissimis moliens, excessit e viuis. Inter cetera, si Deus dedisset longiorem vsuram lucis, ad Graeciam, aliasque subiectas Turcarum ditioni terras vel sanguine fuso iuuandas, iam diu vehementer animo incitabatur: iamque satis versatus erat in Apostolicis per agros excursibus: ac nouissime vrbis Sancti Angeli populos peragrabat, cum in classem accitus est. Venetus erat, octauum iam annum religiosus, in robore constantis aetatis. Iam in Phariâ (hodie Lesina) Camillum Porcellagam Brixiensem olim ex Sancti Antonij sodalitate, eiusque comitem Balthassarem Appianum laborum moles oppresserat: magnumque omnibus moerorem, ac desiderium sui reliquerant. Postremo in Cretâ Frater Laurentius, cuius praecipue feruor laudabatur: et Petrus Angelus Manutius, cui multa ingenij, et manuum solertia inerat, mortales exuuias posuerunt. Omnes denique videbantur digni eo, quem consecuti sunt exitu, vt in obedientiae, et caritatis opere vitâ perfungerentur. Ceteri et animarum aliquantâ, et magnâ aerumnarum diuites praedâ, [Note: 29 Diony sius Vasquius Neapolim Visitator missus.] incolumes remeauere. Sub Autumnum Dionysius Vasquius, qui ab Collegio Romano ad Professos scribendis adiutor epistolis reuocatus fuerat, ad Neapolitanae Prouinciae visenda Collegia missus: quod Salmeroni assidue vrbanis curis, et studijs affixo non vacabat. Vrbis Sancti Angeli domicilium, praesentem maxime curam poscebat, subsidijs omnibus destitutum. Interim nouum Collegium [Note: 30 Collegium Interamnae Samnirum inchoa. tur.] Interamnae Samnitum ponitur. Inuitati enim Interamnates propinquo Angelopolitanorum exemplo enixe postularunt, vt ad ipsos quoque inuandos, operam Patres benigne porrigerent. Et quia magna tum ostendebatur rei bene gerendae spes, praesertim tollendis inter Ciues dissidijs, et ad Collegij firmamenta auxilij; quod satis foret, ne aut anxie cum egestate luctandum, aut partim decore coepto abstinendum esset, promittebatur: spesque erat praeterea hoc, et Sancti Angeli domicilium ex propinquo in multis, quos humanarum rerum varietas offert vsibus, mutuas praestare sibi operas posse; susceptum negotium [Note: 31 Tarquinius Raynaldus eidem praeficitur.] est: atque Tarquinius Raynaldus primus Rector est missus. Ad haec datum Dionysio negotium inspiciendi, quae opportunitas offerretur Consentiae. Vbi cum Iosephus Blondus quadragenarias in aede principe conciones euentu prosperrimo habuisset, incredibile exarserat desiderium Collegij. Itaque re ad [Note: 32 Consentinorum studia in optando Collegio.] consilium publicum relatâ, cum maxima esset in compitis, priuatisque domibus totius populiexpectatio, multique eâ de causâ vota facerent; is in animos ciuium consultantium impetus incidit, vt non expectatis suffragijs, vno animo, voceque vnâ clamare coeperint: Veniant Patres: Collegium fiat. Quod eo mirum fuit magis; quod alias eadem res ad eundem conuentum relata exitum non habuerat. Reliquus feracis praedicationis prouentus, vel inde potest intelligi, quod, praeter sublatas mali magni minaces inimicitias, multaque aureorum nummûm millia dominis restituta, atque id genus complura; longe amplius

quingenti totius vitae noxas Sacramento poenitentiae retractarunt. Dubitatum diu fuerat Siciliensi Prouinriae, an Neapolitanae commodius Rheginum Collegium; et Catacense attribuerentur: tandem post longam consultationem, et alternata ex perimenta, Neapolitanae vtrumque attributum. Neapolitanum vero ipsum roborabatur in dies validius, inque communes frequentissimi, et perinde facillimi ad pietatem populi vtilitates, industriae omne genus latius explicabat. Colonos iam sexaginta, quorum Sacerdotes quindecim, numerabat. [Note: 33 Neapolitani Collegij status.] Disciplinas, queis vel rudia ad sapientiam imbuuntur, vel culta perficiuntur ingenia magistri tradebant octo. Accessit hoc anno ordinaria, ac fima controuersiarum [Note: 34 Eiusdem inpro ximos fructus.] de moribus enarratio, singulari Clericorum vsu, et voluptate. Feruebat diuinum verbum per vrbis varia templa, et in Proregis aulâ, et in regio carcere illo percelebri, vel millenis referto custodijs, et in sacrarum coenobijs Virginum, et per alimentaria puerorum, ac puellarum contubernia: quibus Neapolitana pietas prope mira culum abundat. Feruebant Sacramenta duo, quae summa Dei benignitas familiaria labenti humanitati remedia aduersus morbos, ac vetustatem animarum, prouidit. Haud minus mille conuiuarum iam ferijs augustioribus diuinas epulas regustabant. Addebat incitatis vltro operarijs amanter Antistes Marius Carrafa pariter arimios, et auctoritatem: eo maxime, quod benignam operis materiam, siue circum ducens cum lustraret dioecesim, siue in vrbe quaecunque se offerret professioni causa conueniens, fuggerebat. Institutionem Christian legis per vrbem inducturus hoc anno, cum templa septem ei negotio apposita delegisset; catechistas in singulis e Collegio collocauit. Praeter Salmeronem, qui iam abditus in studia, cumque seculis, vel praeteritis, vel futuris rationem habens, apud praesentes auctoritate, quam operâ (quae scilicet diu seuerat, vltro prouenientibus) impendio magis proficiebat: duo in primis sustentabant nomen Collegij, et labores, Ioannes Nicolaus cognomento Peslongus, seu Longipes, et Ioannes Baptista Bonumcor, vel, vt vsitatius, sed corruptius dicatur, Boncorius. Accipiat vtcumque talia lector nomina: [Note: 35 Pater Io. Nieolaus Peslongus spectabilis vitae probitate.] mihi ne postulare quidem veniam vacat. Ioannes Nicolaus in oppido natus agri Hydruntini, cui Mons Sardus nomen, Augusto eius anni, quo Sanctus Ignatius coelo receptus est, in Societatem, iam legum fatis peritus adScri. ptus Neapoli, post experimenta, et puerilem doctrinam per annos tres, totus ad animarum institutionem collatus, poenitentiae sacramentum scienter, constanter, ac fructuose tractabat, apud domesticos, et externos. Namque iam decennium Sociorum confessionibus domi praeerat, et a compluribus ciuium earundem causâ celebrabatur. Vir humilitate singulari, patientiâque, et obedientiâ, [Note: 36 Pater Io. Baptista Boncorius proximis proficuus.] et caritate, et vndique ad imitabilis exempli formam compositus. Ioannes Baptista Neapolitanus, et nobilis, annum non nisi Septimum in sacris castris agebat: sed cum accessisset iam aetate, atque doctrinâ robustus, ac famâ etiam notus, vt publicus Pontificij iuris interpres, exercitatâque multis modis caritate, in Sodalitate, quae per illud tempus nobilissima inter Neapolitanos vigebat, Candidorum nomine, vbi ad ea omnia ardorem religiosi athletae, et auctoritatem deuotae Deo personae adiecit; mirum quantum apud ordines omnes efficiebat. Siue quem implicita conscientiae quaestio torqueret, siue consilij capiendi ambiguitas distraheret, siue nouissimum vitae discrimen vrgeret; tanquam ad vnicum praesidium interdiu, noctuque ad eum confugiebatur. Et moribundis quidem iuuandis iam pridem ab Sodalitate illâ Candidorum, cui praecipuum negotium erat adesse supplicio vltimo afficiendis, collectam habebat solertiam. [Note: 37 A moribundis desideratur.] Itaque in opere illo summo operum valebat, ac versabatur plurimum, et hoc ipso anno egregie desudauit: omnibus eo tempore (sic enim quidam loquebantur) affuturum sibi corbonum putantibus, si Pater Boncorius adfuisset. Haec autem, vel inter magisterium quaestionum conscientiae, vel inter Theologiae discipulatum cum faceret; vt primum studijs summam manum suis imposuit, et inscendere suggestum coepit; miros repente concursus, et propemodum clamores excitauit. Anno superiore, cum in Collegij templo per ieiunium magnum

[Note: 38 Concionatur egregie.] rudimenta iustarum concionum poneret; vix quenquam veteranorum habuit parem. Loca certatim occupabantur: morum commutationes insignes fiebant: colligebantur inter concionem loculentae pro egentibus stipes: quibus praesens pecunia deerat detractos annulos, gemmas, monilia, velut pignori tribuebant, quae, submisso mox argento, redimerent. Itaque prosimo anno Archiepiscopus in templo suo, deque suggesto principe, illam voluit salutarem buccinam personare. Hîc vero, dum cupidissime, et religiosissime auditur, significaturae suam erga virum Dei caritatem honestae complures matronae, coeperunt inter se, quam ei donarent, corrogare, et conferre pecuniam: iamque summam consecerant luculentam; cum re Pater cognitâ conquestus pro suggesto, vsque eo Societatem Neapoli, et instituta eius etiamnum ignorari; seuere iussit incaepto absistere: quodque congessissent vel largitoribus reddere, vel quocunque [Note: 39 Veriusque Socij mors et exequiae.] arrisisset, pie conferre. Quod ita vere, atque ex animo egit; vt expresserit, idque plurimum ad illustrandam eius virtutem valuerit. His igitiur velut columinibus cum status Neapolitani Collegij nixus videretur; plalcuit rerum gubematrici Sapientiae modico in teruallo vtrumque per Autumnum subducere, vt ipsis mature coelum potiretur: et tellus disceret, diuinum opus nequaquam terrenis niti fundamentis, sed speranda, et petenda de coelo. Ad Ioannis Nicolai exequias is Ciuium sexus vtriusque, eorumque clariorum, quorum animas habuerat in disciplinâ, ploratus extitit; vt Collegae quoque communis parentis acrius icti memoriâ lacrymas associarent. Grauius vniuersam Vrbem commouit desiderium Ioannis Baptistae: cuius eo quoque miserabilis visa migratio est; quod cum ad limina Apostolorum, inde perrecturus Lauretum, religiosae peregrinationis studio Romam venisset; ibi apud Professos quinto die ex morbo, medentium affirmatione nihil periculoso, perijt: si perire dicendus est, qui commutatur in melius: et expericulis euocatur in beatam securitatem. Magna certe indoles, magnarum spes rerum simul elata.

[Note: 40 Leonettus Cla noncus Longo barchae Pioum ciolis.] Prouinciae Longobardiae, loco Francisci Adomi, qui iam munus explerat, praefectus est Prouincialis Leonettus Clauonius. Collegium, quod erat Venetijs, in domum Professorum conuersum est, reditibus Collegio Patauino adiunctis, de fundatoris Andreae Lipomani, deque Pontificis voluntate. Id censuerat [Note: 41 Collegium Venetum in domum professam versum.] curandum proximus Generalis, conuentus, vt vnum potius plenum, dignumque celebratâ vrbis sapientiâ, quam tenuiora duo Gollegia haberentur. Domui Professae primus Ioannes Baptista Perucus praepositus est, cum ad id loci Caesar Helmius per multos annos Collegio summâ cum laude praefuisset. Vt aliquid literariae [Note: 42 Io Baptista Peruscus primus Venetae Professorum domui praepositus.] exercitationis in Brixiensi Collegio inchoaretur, eo philosophiae curriculum Patauio translatum est, relictis Patauij Theologis. Ferrariae, quod impar confluentium numero vetus erat templum, noui iacta sunt fundamenta: vtque iustis Reginae Barbarae Ducis coniugis mos gereretur optatis; Barbarae Sanctae patrocinio, ac titulo decoratum est. Sed interim Ferrariae calam itas insolita, [Note: 43 Terremotus Ferrariae.] quae multo quam prosperitas efficacius solet alumna esse diuini cultus, vberem pietatis prouentum tulit. Extremo autumno motibus terrae ita crebris, et grauibus vrbs tota concussa est; vt effusâ in agros multitudine, metu ruinae tecta desererentur. Tres praecipue concussiones praeter modum vehementes foedam aedificijs stragem priuatis, ac puplicis attulerunt. Collegij cum familiaris, tum sacra aedes, Dei bonitate potius, quam firmitate suâ steterunt. Duos prope menses ea calanutas grassata est. Quo tempore, nec dies, nec fere noctes, Patribus ab consolandis, miseris, absoluendisque poenitentibus, quicquam reliquum otij fuit: eo maiore frequentiâ; quod pleraque aliatempla tremorum immanitas strauerat, cultoresque animarum magnam partem [Note: 44 Ad Nostros ter riti confugiunt.] dissipauerat pauor. Ergo cum sua cuique tecta diram in horas oppressionem, infelicemque tumulum minarentur, et nutante vbique solo, atque infero rum viuis horrifice pandente hiatus, nihil vsquam suffugij, effugijue restaret; solatio desperantibus erat domus Dei, et famulorum eius consortio: non quod tutiores ibi, sed quia securiores agereut: aequiore animo cum sacris obituri viris,

et sacrâ in humo habituri sepulcrum. Confertim itaque perseuerabant in templo, neque ad exitum loco, neque ad ingressum patente. Assidue sacrosanctum Christi corpus propositum adorabatur, quamplurimis in quintam vsque, et sextam noctis horam, aliquando vsque ad lucem perstantibus. Multum ibi fundetbatur lacrymarum, multum condonabatur iniuriarum, multos annos pressa animo scelera expiabantur. Ipsae identidem Sodalitates agmine supplicatum accedebant. Denique id, quod Deus public hisce terroribus agit, effectum est, [Note: 44 Ex terrore mo rum facta corectio.] vt vniuersa vrbis facies ad pietatem renouaretur. Eorum etiam animos, quos ab Societate vel inanes suspiciones, vel falsi rumores auerterant, haec Sociorum constantia, et assiduitas, qui ne miserum populum summâ in difficultate desererent, cum assiduo perstitebant suae vitae discrimine, emolliuit, atque conuertit: vt quorum nuper ferre conspectum nequiuerant; eos iam velut parentes intuerentur, et colerent. Ipse quoque Dux serio coepit ad res diuinas animum adijcere, vehementer Fuluij Androtij, qui Collegio praeerat, fidelibus monitis, hortatibusque commotus. Quae res, adiuncto Romae Patris Generalis studio, atque opportunâ Polanci operâ, suboffensum illi mitigauit Pontificem, planeque conciliauit. Venetijs impigre laboratum in subleuandis aegrorum animis, [Note: 45 Venetijs exercita a Socijs caritas, et patientia.] atque corporibus: quorum vim ingentem e classe, quam contra Turcas profectam diximus, deportarant. Sed pio perfunctos munere religiosos administros ita e contactu, et fatigatione malum inuasit; vt, qui alios modo iuuerant, alienâ fuerint ope leuandi. Boni duo Iuuenes vltro susceperunt id laboris, et curae: qui, cum magnâ sedulitate gratuitam praebuissent operam, non tamen caruere mercede suâ. Nam sanctis excitati exemplis eorum, quibus aegrotantibus ministrabant, religiosae vitae illecti amore, alter in Societate mansit: alter, quod certâ causâ per leges eâ recipi vetaretur, ad alium concessit religiosorum ordinem. Et quoniam supra memoratum est, infestum totâ ferme Italiâ fuisse annum; praeter alia alibi benigne, et laboriose curata, Brixiae non modo iacentibus passim per vrbem, sed praecipue Nosocomio incurabilium subuentum est. Plus ibi quingenti decumbebant aegroti. Tres Sacerdotes curationi destinastos [Note: 46 Egregie a Socijs succursum aegrotis Brixiae] letifera tem pestas abstulerat. Ceterorum nemo audebat in periculum se se committere, quod passim ferebat rumor, contagione vulgari malum. Eâ ire cognitâ, Patres vltam suam pro Ciuium salute deuouentes, pium susceperunt onus; nec omiserunt, nisi postquam metu contagionis extincto, Praesbyteros, qui succedere vellent, Nosocomij Praesides inuenerunt. Tribus itaque mensibus continua inter pericula fideles Christi, eiusque minimorum ministri, nunquam cessarunt expiare confitentes, sacrosanctum Viaticum, supremamque vnctionem impertire morientibus, sepelire mortuos, diuinum Sacrificium coram omnibus facere: interque haec sua quoque somenta adhibere corporibus: tam promptâ caritate; vt aegri ipsi admonerent, ne vitas adeo suas obliuioni darent. Et tamen, quae fuit diuina clementia, nec Patrum, nec Fratrum, quod vice miraculi vulgus circumferebat, quisquam periclitatus est. Duo quoque Brixiâ missi Veronam, Augustini Valerij Episcopi, post Cardinalis, rogatu, qui institutum ab eo Seminarium ordinarent. Quod vsque eo ad Episcopi voluntatem actum est; vt is vellet, quandoquidem ipsimet Socij onus abnuerent, saltem per homines regi, quos illi censuissent. Nec vllam egregius Praesul intermittebat viam, [Note: 47 Petri Christini res Niciae, et circum.] qua inducere Collegium Veronam posset. Niciae ad extrema maritimorum Ligurum Petrus Christinus egregio Euangelici coloni functus officio est. Quad ragenarijs in vrbe concionibus, re catholicâ sedulo procuratâ, ad circumiacentia excurrit oppida. Ex quibus duo ita purgauit; nullus vt palam haereticus reliquus factus sit: in ceteris amplius quasdringenta capita reconciliauit Ecclesiae. Dein reuersus Niciam, praeter matutinas hebdomadae cuiusque, et intercurrentium feriarum conciones, secundum meridiem operosis diebus in gymnasio ad discentes, feriatis vero in aede principe ad omnes, qui plurimi affluebant, rudimentariam instituit religionis scholam. Super haec de rebus ad Sacramenta, et Sacerdotalia pertinentibus munia apud Clerum disserebat: Episcopo, qui nunquam

desiderabatur, assiduitate suâ audiendi ceteris siue incitante sitim, siue alleuante molestiam. Iude Dux Sabaudiae annui firmamenta census promittens, de aduocando Collegio vehementer egit: sed nihil inchoandum visum est noui, antequam, quae iam in ditione eius coepta erant, solidius fundarentur. Lugdunenses [Note: 48 Lugdunesium Sociorum officia in Italos milites.] Socij Italiam simul, et Galliam suae famâ caritatis implerunt, extremo superioris, et hutus principio anni praestitis officijs erga Pontificios milites, qui ab Gallicanâ expeditione reuertebantur. Pars dissipati per vicos, agrosque destituebantur grauibus impediti morbis: complures vestimentorum, et necessariarum vitae rerum aliarum inopiâ, ad miserandum vsque spectaculum, laborabant. Eâ de re Pontifex Pius admonitus, paternâ benignitate, qua plenum pectus gerebat, continuo succurrendum statuit: ipsique: Lugdunensi Collegio miserorum remedia commendauit, iusso attribui quod opus foret pecuniae. Illi, qui fuâ iam sponte diuinum incoeptabant opus, pontificiâ tum facultate subnixi, tum voluntate concitati, discursant per omnem circa regionem, magnam aegrorum vim Lugdunum comportant, nudos vestiunt, fame enectos recreant, perque occasionem corporum, studiose pariter animos curant. Denique Pontificiae caritatis, et suae, apud omnes circa gentes, Igratissimum odorem spargunt. Eodem [Note: 49 Posseuini caritas.] tempore admirabili felicitate primum Rothomagi, dein Deppae Antonius Posseuinus versatus est. Visa est promereri eum euentum fortis viri caritas, vel ea ipsa, qua proximum iter ornarat. Nam quo primum die ab regijs castris discessit; ad obuium pagum coecâ iam nocte peruectus, cum tectis omnibus a militari turbâ occupatis, nihil vsquam receptaculi inueniret, et coeno altissimo iumenta prope demergerentur, et tenebrae conspectum, et consilium eriperent; ad domum processit extra pagum paululum ab alijs secretam, foresque pulsanti respondetur aliud tecti quaereret, ibi mori omnes, eo ipso die vnum, pridie alterum elatum esse, matrem familias iacere moribundam. Tamen ex necessitate audax, rogatâ saltem, atque impetratâ stabuli copiâ, fuccedit vna cum comite. Ecce autem vix ad quietis aliquantulum composuerant sese in foeno, cum eiulatus ad aures accedit e tecto superiore: cognitoque matrem familias intemortuam; Posseuinus reputans secum id tempus esse, quo vitae suae praeferre animam moribundae deberet, fidenter ascendit. Inuenit inter lamen tantes liberos, animo defectam anum quam, porrecto vino, cum excitasset; ad confessionem hortatur, patienter instituit, comiter audit, rite absoluit. Nec multum tempore abierat, cum iterum ploratu excitus, iterum ad laborantem iuuandam, et ceteros consolandos ascendit. Ita nocte in magnanimae caritatis traductâ officijs, et spe bonâ anum, et ceteros consolatione plenos relinquens, albescente caelo discessit. Parisios autem cum venisset, ad mercatorem opulentum natione Italum, ex vulnere conclamatum, poenitentiâ expiandum accitur. Bonus vir, quoniam salutem salutem corporis desperarat, ad saluandam animam curas omnes applicuerat. Ergo, post generalem confessionem, dum cetera componit, illud etiam [Note: 50 Malorum librorum lectio bonorum distirbutione compensatur.] ex Posseuino quaesiuit: Quemadmodum resarcire damnum posset, quod librorum lectione inutilium, et obscaenorum, quos domi habuisset, sibi, et fortasse alijs attulisset. Cui Posseuinus: Quando, inquit, haecte cura merito coquit, me audi: Plurimi sunt in Nosodochijs, atque Custodijs, qui otio abutentes, si quid piorum libellorum nanciscantur, facile lectitent: tu facultatem praebeto: simul heredibus testamento iniungito, vt certam quotannis pecuniam in hoc ipsum impendant. Ita, si quid cui per te nocitum est; compensabitur: et quidquid inde proficietur, particeps fies. Paruit ille: et pensione heredibus, qus visa est satis, iniunctâ, praesentes in eam rem aureos ducento attribuit: vnde Gallico sermone omne genus comparatos, compactosque libellos, viritim Posseuinus [Note: 51 Rothomagi multa Posseuinus praeclare gerit.] ipse, per Nosodochia, et Custodias, pro cuiusque captu diuisit. Rothomagum inde profectum, quotidie, vt Galliae mos est, et Santioribus diebus bis, terque dicentem, longe frequentissima, Clero, et Senatu praesente, concio audiuit: quae religiosam facundiam, nequaquam inanitate sonorâ plausuum, sed tacitâ pietatis instauratione, comprobauit. Vt erant miserrima tempora, et hominum

partim impietate, partim ciuilibus discordijs, partim assiduo vsu miseriarum obduruerant pectora, cum ingens numerus Custodijs publicis attinerentur, alios complures per vrbem angustae res premerent; excitanda fuit, quae aduersus haec calamitosorum genera intermortua iacebat, hominum misericordia, ac [Note: 52 Catechismorum sparsa copia.] liberalitas. Multi per omnes Custodias distributi catechismorum libelli: aliquot etiam in medium ferreâ appensi cathenulâ. Inter populum vero amplius eorum libellorum terna millia sparsa sunt. Consuetudo inambulandi sacras per aedes inter diuina, quae pasim apud profanos, sacrosque homines nullâ religione increbuerat, magnâ ex parte cohibita. In pueris catechesi instituendis, quod continenter faciebat, non modo illud profecit, vt ad orthodoxam pietatem rudis informaretur aetas; sed etiam, vt Haereticorum non pauci per eam instincti, edoctique remigrarent ad Ecclesiae Sanctae communionem. Ad haec, cum haud paucae Rothomagi, vt in principe Normandiae vrbe negotiorum causâ Hispanorum familiae degerent, interque duas earum praecipuas inueteratae simultates cunctam distraherent nationem; id quoque malum, quamuis rem ante alij frustra tentassent, diuino aspirante Numine, redintegratâ pace summotum est. His Rothomagi prioris anni exitu gestis, cum Cardinalis Borbonij Vicario Deppam [Note: 53 Deppam Posseuinus vtiliter excurrit.] excurrit, statum eius populi vnâ, alterâue concione exploraturus. Oppidum Deppa est ad oceanum Britannicum (qua secundo vnius diei cursu Angliatenetur) et arce, et portu, et frequentiâ incolarum nobile: sed iam diu Caluiniana pestis foede vitiarat. Ipsis Ianuarij Kalendis ante meridiem Posseulnus verba e suggestu facit: post meridiem catechesim ad exemplum, vt alij postea prosequerentur, explicat. Iamque post trecentos catechismorum libellos inter praesidiarios milites, Cutionesque, et Ludimagistros, et clausos carcere distributos; reditum parabat mature ad Aquas Sextias (Aix hodie vocant) quo iam pridem ab Cardinali Strozio flagitabatur ad Quadragesimae operam praesto futurus: cum ab oppidi Magistratu, regioque arcis Praefecto religionis sincerissimae viro conuenitur, rogantibus aliquantisper subsistat, fauere tempus negotio, quod Rex peruicaces in haeresi exterminari iussisset. Eas ob preces quatriduum subsidet: quibus diebus nouies ad populum pro concione egit, tantâ omnium frequentiâ, et commotione ordinum; vt omnem comprehendisse diuina flamma Ciuitatem videretur. Quatriduo exacto sine cunctatione abiturum, quin equo iam insidentem, iterum Praefectus idem, cunctique Magistratus circumsistunt: postque adhibitas frustra preces, aperte denunciant: Nequicquam eum abniti: nusquam exitum inuenturum: suo iussu custodiri portas: nec profecto se dubitare magnum eâ fugâ diuinae gloriae detrimentum afferri: denique datam fidem Aquensi Antistiti obiectantem eâ curâ liberant, in seque suscipiunt Tum Pater eiusmodi constantiam pro diuino interpretans nutu, et scilicet vim insuperabilem videns; desijt odiosus altercari. Illi continuo Parisios ad Regis fratrem Ducem Alenconium, qui pro Rege res administrabat, et ad ipsum Regem, et Cardinalem Borbonium dant literas, quibus bene gerendae rei opportunitatem demonstrant, si dux, et excitator populo adsit. Qui rescripsere, maneret omnino Posseuinus, quoad mitteretur successor. Se Strozio Cardinali satis facturos. Ita conciones ad initium vsque ieiunij magni produxit, optimo cum operae pretio. Faeminae mille quingentae, octingenti viri publice execrati errores ad Catholicorum rediere partes. Permagno puerorum numero vel repraesentatus baptismus, quem Haereticorum scelus distulerat, vel lustrales adhibitae ceremomoniae, quas ijdem superbâ temeritate neglexerant. Accersitus est Rothomago bibliopola cum optimorum librorum copiâ: quibus statim oppidum, eaque tota oceani plaga referta est, cum Praefectus (Dominus de Sigogne vocabatur) vir maximae pietatis, ad vniuersa eos praesidia dimisisset. Vbi sacrum ieiunium venit, ne tum quidem licuit Antonio ad Aquas Sextias pergere: Sed Rothomagum Borbonius Cardinalis reuocatum Euangelij praeconem in templo principe statuit. Ad Aquas Sextias Ludouicus Codrettus missus est: Deppam inchoato operi persequendo Oliuerius Manaraeus Ptouincialis Lutetiae venit. Eodemque

[Note: 54 Patres missi in Hictauos.] tempore indidem Pictauium, Regis, et Cardinalis Lotharingi postulatu, praestates operae missae Ioannes Maldonatus, Nicolaus Belfilius, Carolus Sagerius, Nicolaus Clerus, Odo Pigenatius, Petrus Loierius, cum interim Tolosae, quam belli circum strepebat suror, decimo inde milliario, Gaspare Colignio Perduellium duce, coniunctis cum Montgomero armis, cuncta vastante, Edinundus Augerius aedem primariam catholicâ personaret tubâ. Hi omnes, alijque complures, vbi Societatis domicilia stabant, quos nominatim appellare necesse non est, vno animo, parique conatu diuinum inflantes classicum, conabantur vbique per Galliam, ad legitima Christi Domini continere signa fideles copias, [Note: 55 Iterum Posseuinus Rothomagi egregie operatur.] et reuocare abductas. Posseuinus Rothomagi coepta in sacro Aduentu per Quadragesimam persequens, ipter cetera Sodalitatem instituit ducentarum matronarum, quae more eius, quam condiderat Lugduni Augerius, Nosocomium interuiserent, reque, ac manu iuuarent: sed id curae adiecit, vt simul, paruis pueris, puellisque conualescentibus in tuto locastdis studerent. Iam suam illam pios proseminandi libros industriam, vt salutarem experiebatur, ita studiose colens, cum magna Clericorum vis ad sacros ordines Rothomagum concurreret, quibus diebus eiusmodi hominum permulti concioni intererant; ille de industriâ in laudem digressus librorum, certos proponebat argumento, et stylo percommodo, quibus se, et populos sibi commissos, instruere possent. Qui libri, cum iam ex composito apud bibliopolas parati, compactique prostarent, nimirum addita ad cohortationem concionatoris, opportunitatis illecebra faciebat, vt passim compararentur. Concilium Tridentinum, quoniam publice receptum non fuerat, commendabat plurimum, illam vulgandi eius facilimam putans viam, si apud populum in existimationem meritam adduceretur: simulque catechissmum Romanum iam Gallice versum laudans, adhortabatur Parochos, vt, qui aliter docere suam nequirent plebem; festis saltem diebus secundum maximum sacrum vel cum opportunissimum ducerent; accommodatum tempori caput ex eo recitarent. Et valuisse commendationem, distractorum ingens codicum vis planum fecit: nec ferme aliud videbatur solerti viro praesentius contra haeresum [Note: 56 Salutarium librorum saluberrima lectio] pestem medicamentum; quam si Christiani oratores consensu omnes, pro suggestu, commen darent librorum salutiferorum lectionem: darentque operam, vt eorum facilis, ac parabilis copia ad manum cuique foret. Sed ad quotidianam in templo principe fati gationem, labores alios ferrea Posseuini operositas addens, secundâ, quartâque seriâ, pomeridianis horis rudiori aetati in paraecijs duabus, feriâ sextâ detentis in carcere operam dedicarat. Atque his eo viri conspectus gratior, et cohortatio grauior accidebat; quod eis benignitatem populi inter concionem studiose conciliabat. Palmare illud huius curae praemium [Note: 57 Duor um iuuedum Hugonot torum conuerfio ante supplicium.] tulit. Inter vinctos attinebantur duo nobiles adolescentes, qui in haeresi educati, catholicam fidem armis etiam oppugnarant. Tenebatur et virgo catholica famula eorum, nec multo ante mater ibidem obierat. Reuincti erant testibus, natu maximo fratri, cuius corpus repertum erat in puteo, necem attulisse: iamque exactâ Quadragesimâ supplicium instabat: cum accersito Posseuino: En (inquiunt) Pater, inique damnati vadimus ad mortem: sed quopiam Deus, per tuos sermones, ad veram animarum nos curam adduxit; adiutorem eundem te aduocauimus. Statura procera corporis, dignitas oris, ac venustas etiamnum imberbium, emicans ex toto habitu nobilitas commiserationem ciebant. Posseuinus, vbi firmitatem propositi explorauit, atque vtriusque consessionem, pariterque famulae, a primâ recti, prauique intelligentiâ (nunquam enim vsurpauerant) audiuit; sic affatur: Nobiles adolescentes, quoniam vitari necessitas [Note: 58 Cohortatio ad mortem patieter obeundam] nequit; optimo estote animo: magna sunt iudicia Dei: sed is nunquam aufert a iudicio misericordiam, quae est magna nimis: sine his vinculis nupquam laqueos haeresum exuissetis. Quid si dum Catholicos armis insectabamini, cecidissetis? quantus vos horror excepisset in omnen aeternitatem? Fratrem non interemistis: at certe per vos non stetit, quin vestrarum animarum (si emori possent animae) caedem per perpetraueritis. Bene ergo reimitur vitâ breui mors sempiterna.

Agite, sequimini Dieum, qua vocat vos: ista vobis momento ocyor mors vitam pariet immortalem. Vix ea dicta, cum apparent cum carnifice satellites, et carpento detecto, quo sontes per vrbem circumuehi solent, fratribus, ac famulâ [Note: 59 Pater loannes Tellerius Posseuini soclus.] in id impositis; Posseuinus, et socius (Pater Ioannes Tellerius erat frater Senatoris Rothomagensis, qui egregie Posseuinum vbique iuuabat) ascendunt. Dum longo circuitu vehuntur in forum, ad templorum ianuas carpentum Posseuinus tantisper sisti iubebat, vt morituri diuinissimam Eucharistiam adorantes, nouum robur in vltimum ictum conciperent. Inde primum in virginem suspendio animaduersum, quae, velut innocens agnus, mortem constanter, ac pie tulit. Tum adolescentes in solenne detruncaudis suggestum, quod turriculae humilis iustar, rotundâ figurâ, medio in foro stat, introducti. Iamque procumbebat praebiturus ceruices maior frater; cum Posseuinus carnifice sustinere ferrum tantisper, iusso, quaerit secreto, vere ne extra noxiam sit. Nam si male conscius sit, omnino, si saluus esse velit, esse culpam publice deprecandam, et Senatum, quem carcere egrediens palam iniustitiae insimularit, eâ suspicione liberandum. Respondet, ipsos fraudis eius vndique immunes esse. Et Posseuinus, vis ne igitur, vt huius te populi precibus commendem: rogemque, vt vnusquisque pro vestris animis sacrificium semel curet? Peruelle cum affirmasset; quantum maxime potuit vocem Pater contendens, haud sine lachrymis ad preces populum cohortans: Si cui, inquit, ea pietas sit, vt velit sacrum pro eis curare; manum attollat. Nemo non sustulit. Et ad quadraginta fere hominum millia, non solum foro oppleto, sed longissime ad senestras, et in tectis domorum putabantur spectaplo interesse. Tum dextera, dein ceruix ambobus praecisa, prorsus innocentibus, vt vix interiectis hebdomadibus sex compertum est, sontibus comprehensis: qui mmirum ab se amolituri, in eos culpam coniecerant. Illis sublatis, populum Posseuinus in templum inuitat paroeciae proximae, simul vt preces pro mprtuis facerent, simul vt sermonem audirent, quem semihorae spatio quotidie sub vesperas post Pascha instituit. Ad confirmanda enim per Quadragesimam gesta id curauit, vt in quibusdam paroecijs diuinissima Eucharistia cum apparatu, ac symphoniâ proponeretur: vbi sermonem ipse accommodatum addebat, vt populus orandi Dei rationem, viamque addisceret: et noua dona ex inexhausto illo boni fonte, quem immensa Dei intelligentia, nobis patere in hac mundi solitudine voluit, hauriret. Quinquaginta diebus in eo negotio positis, miro concursu populi, et ardore, quo etiam tempore vehementius ad iuuandos aegrotos, ac pauperes omnium inflammati sunt animi; ad alios alibi labores Poss euinus [Note: 60 Oliuerij Manaraei res Deppae.] discessit. Eodem temporis tractu Oliuerius quoque Deppae feliciter orsaim pigre pertexens, et eorum, qui modo resipuerant, constabiliuit in veritate mentes: et ad mille quingentos praeterea ab errore deduxit: atque vt semotis peccatis, quae ferme haeresum origo sunt, pietas, doctrinaque catholica adolescret, dignasque caelo progigneret fruges; Sodalitatem instituit, in quam octingenti ferme nomina, ipseque oppidi Praefectus dederunt. Sodalium id erat institutum, vt, praeter alia pietatis munera, singulis mensibus purgatum confessione auimum diuino pabulo saginarent, ad per petuam frugiferae pietatis viriditatem. Eiusdem consilio aduocatus Episcopus est, qui, rem prope ab hominum memoriâ exoletam, ingentia hominum agmina sacro muniuit chrismate: quorum in numero primus oppidi Consul fuit, homo sexagenarius, alijque eiusdem aetatis non pauci. Purgatae sunt des sacrae, atque arae abrasis, ablatisque picturis, aut tabellis, quibus Haeretici veram adulterare pietatem, ac simplicium mentibus immisto salubribus pestiferos errorum instillare tendebant succos: simul pro vanis, ac noxjjs, verae, piaeque historiae substitutae. Denique eo in oppido, vbi nulla impietas aliquandiu receptaculum, ac sedem non hahuerat, ita commutata est sorma; vt iam grandioribus natu Haereticis nullus priuatim, aut publice honor esset: adolescentiores irrisui essent aequalibus orthodoxis: et Praefectus assereret, plane iam sibi compertum, quod ante fieri posse diffidebat, quam procliue sit Ciuitatum moderatoribus, vel retinere eas in priscâ religione,

vel ab nouâ superstitione abstrahere, si ipsimet solide velint, atque idoneos nacti sint administros. Caelestis quoque Pater visus est ijs, qui iam germanos filiorum receperant animos, pristitina paternae indulgentiae documenta reddere. Frequens [Note: 61 Oiuinae vltionis indicium,] est Deppae, magnique emolumenti Halecum piscatus. Ceterum ex quo tempore populariter amplexa Ciuitas haeresim, disiectis altaribus templa spoliauerat; iam non pisces comodos, sed marinos canes inuoluebant retibus: qui morsibus et retia lacerabant, et piscatores. Hoc vero anno ita respondit captura votis; vt planum fieret, nihil tam noxium esse rebus humanis, quam diuinarum [Note: 62 Documentum diuinae prouidentiae.] neglectum: nihil tam salutare, quam pietatem. Illud proprio foemina primaria clementiae diuinae pignus accepit. Agebat misera animam haud primae morti propior, quam secundae, dudum epoto, demissoque in venas impietatis veneno. Oliuerius Lutetiam rediturus iam Rothomagum venerat: sed quoniam expectandae itineris opportunitati aliquot ibi sedere cogebatur dies; nescio quo instinctu, ne vacuum elbi spatium sineret, Deppam regreditur, et commodum in eam, quam dixi, foeminam incidit: et adhortans ad poenitentiam, Deo miserante, ita permouit; vt reiectâ erroris peste, Christian mysterijs mirâ cum pietate receptis, omnes sperarint mortem illi exordium vitae fuisse. Haec Deppae dum fiunt, haud minus e sententiâ inter Pictauos magni Patris familias agricultura [Note: 63 Res in Pictaais gestae.] prouenit. Trigesimus agebatur annus, cum zizania, radicibus ibi alte depressis, ita luxuriarant; vt tandem Regis, fideique catholicae hostes oram illam, cum vicino Sanctonum agro, aptissimam iudicarent, vbi arcem, et regiam impietatis suae statuerent: cui et nomen a felicitate sceleris fecerant, regionem subactam, seu iam quaesitam, ac partam vocantes. At Rex post perduelsium conatus superioreanno geminâ victoriâ fractos, quia nequicquam expugnantur armis corpora, nisi exterminetur error e mentibus; concionatorum suorum primario id negotij dedit, vt aduersus corruptas opiniones tela diuini verbi capesseret. Quem, cum populi et animo auersarentur, et auribus; ad Societatis homines itum est, inuitante famâ tum vetustiore, tum recenti rerum, quae Deppae gerebantur. Rex ad fratrem, eundemque vicarium interim suum Parisijs Aleconiensium Ducem scribit, vt primo quoque tempore sex de Societate [Note: 64 Nostro rum prompritudo in iuuandis proximis.] in Pictauos mittendos curet. Appellati Patres, et perpensâ negotij grauitate, cum in Collegio nemo esset inuentus, qui non libenter, vel ad euangelizandum, vel ad seruiendum euangelistis iret; incunctanter se quicquid virium inesset, in tam iustum Regis, Deique, et Gallicae religiosissimae nationis collaturos obsequium respondent. Commendarunt Parisienses Proceres, ac nominatim regij consilij Praeses Senonensis Archiepiscopus Gardinalis Pelleuius alacritatem: eoque largius, quod viatici mentione inductâ; responsum est, neque moris Societati, neque fas esse quicquam in eam rem postulare, sed debere quemque paupertate suâ, Deique suppeditatione fretum, iter continuo vel sine baculo, et perâ suscipere. Quam modestiam ita Senonensis laudauit; vt Regis tamen dignitati, et causae quae tractabatur, consentaneum iudicaret, euangelizantium curas nec onerari mendicitate, nec distrahi. Sexto Kalendas Martias Pictauium Patres ingressi. Ceteris in alia opida Castrum Eraldi, et vrbem Sancti Maxentij, et Niortanos distributis, in ipsâ Pictauio tres substiterunt. Quorum duo Carolus Sagerius, et Petrus Loieriusi, cum duobus primis in templis, quotidie ante, postque meridiem concionibus, et cathechisino darent operam; [Note: 65 P. Io. Maldona ti labores frugiferi.] Ioannes Maldonatus, quanquam venerat potius, vt dum modicâ vacatione grauiorum studiorum ad nouum curriculum vires instaurat, operarios regeret, quam vt opus faceret; tamen et Sociorum incitatus ardore, et sperati copiâ fructus, sibi quoque binas in die disputationes, grauissimam vnam, leuiorem alteram sumpsit. Matutinis scholis disputare de Ecclesiâ latine in Academiâ coepit: idque argumentum ita tractauit; vt multos multorum spatio annorum haeresi infixos vehementer concusserit: quos deinde, adiectis de Sacrâ Eucharistiâ, contra impietatem Caluini disputationibus, ad fidem catholicam plane retraxit. Locum ad docendum consulto profanum delegit, quod norat Haereticorum

deterrimos iurasse nunquam se limen templi catholici intraturos. Vbi vero satis animos auditorum conciliatos anima duerrit; denuntiauit maiore hebdomadâ, sepositis controuersijs, pugnacique stylo, de poenit entiâ, deque conuenienti ad suscipiendum Christi Domini corpus praeparatione sedate, ac pie locuturum, idque in templo. Quae res ita illos Hugonottorum iuratos non absterruit; vt primi ipsi properarent in templum, et orthodoxis loca praeriperent. Imo vlri inter ipsos grauitate praestantes, quorum auctoritas plerosque in sectâ continebat, non modo dissertationibus de Ecclesiâ, Sacrosanctâque Eucharistiâ perstudiose commodabant aures; verum etiam catechismo, quem in Collegio Picarraeo (florentissimum erat, auditoribus frequens ducentis, et magnam partem Caluinianis) post meridiem explicabat: sedebantque intermixti pueris, et libellum singuli manu tenebant suum: vt nimirum, qui se in superbiae scholâ pro magistris venditauerant; in disciplinâ humilitatis non erubescerent pueros confiteri, si non aetate, at sensu. Denique tum reliquorum concionibus, tum Maldonati praecipue doctrinâ, Sectarij Pictauienses edocti, impulsique sunt, nullus vt prope fuerit, quin serio de mutandâ sententiâ cogitarit: et mutaturus libenter fuerit, si iussum potestatis accederet, quo videri posset coactus. Id eo maxime compertum, quod regius Prouinciae Legatus Ioannes Hayus, cum, instante Paschâ, per viros graues ostiatim interrogari iussisset, vellent ne catholico ritu sacram Synaxim [Note: 66 Haereticorum ex malo pudore pertinacia.] obire; non pauci responderunt: tum obituros, cum Rex imperaret: interim, quam ille potestatem faceret, vti velle. Adeo praeposterus pudor (quod et Donatistis olim euenisse Sanctus Augustinus narrat) obligatas tenebat miserorum mentes, erubescentium suo arbitrio ad rectum callem redire, ne ante sefaterentur errasse: et praeoptantium pertinaciter perire, quam videri abrupisse constantiam. Tamque vtilis est tempestiue admotus terror, qui ad coenam magni Regis intrare cunctantes compellat. Praepotuit tamen in multis veritatis amor, et salutis. Non de plebe modo, et rudi vulgo, sed docti plerique, ac primi in impietatis scholâ subsellij circiter quadringenti errorem pestiserum et pudorem pudendum vicere. Praeter haec, in corrigendis Catholicis, quibus vt in tantâ rerum confusione, prauorumque consuetudine nihil ferme incorruptum, [Note: 67 Catholici excultr.] praeter nomen, restabat, haud leuius negotium fuit. Praeceptores quicunque Collegijs praeerant haerefi contaminati, hoc est prope omnes, itemque paedagogi non solum ab Academiâ segregati, sed totâ vrbe exacti. In bibliothecas diligenter inquisitum, et voluminum vis plurima corruptorum igni corrupta, Regio Legato Ioanni Hayo ad haec confereme auctoritatem. Denique moribus integritas, templis dignitas, sanctis mysterijs magnâ ex parte restituta celebritas. Quae res ita Rictonum coeperunt animos; vt gloriarentur simul se praestantissimorum Ducum auspicijs, et armis ab perduellium vt, et crudelitate, simul doctissimorum Theologorum pietate, atque sapientiâ ab opinionum tyrannide, ac peste vindicatos. Et fuit vir grauis, qui taliâ facinora aeternitate memoriae digna ratus, cum tradidisset accurate literis; peraegre cohiberi a Patribus, inuidiam [Note: 68 Collegium Societatis etiam a Caluinianis optatum.] eâ temporum iniquitate formidantibus, potuit, ne in vulgus emitteret. De Societatis quoque instituendo Collegio (vti ferme vbique fit in aestu rerum ad vota respondentium, dum ocutis, manibusque comprehensa bona voluntates incendunt) agitari serio coeptum est: ipsorum Caluinianorum plerisque optantibus, ob praestantem opinionem, quam de Patrum sapientiâ perceperant animis. [Note: 69 Augerij Tolosae gesta.] Augerius hoc tempore nullam Tolosae, circumfremente hoste, capiebat quietis partem, vt adderet animum abiectis, coerceret temerarios, excitaret torpentes, omnes ad propitiandum Numen alliceret, cum supplicibus ad Deum votis suis, tum concionibus, et priuatis colloquijs, et omni genere Sacerdotalis vigoris, atque sagacitatis. Id Sanctae Ecclesiae, id militiae suae, id religiosissimae Ciuitati, amantissimaeque debere se ducens, vt noctes, atque dies aduersus hostes excubans idem, ae dimicans, nullam interim in vrbe neghgeret partem, si quam animaduerteret effici posse meliorem. Cum in Custodijs publicis, quae quinque erant, multitudo ingens clauderetur, quos intoleranda omnia conficiebant;

Edmundus, qui Nosocomijs ante prospexerat, miseriarum hanc quoque partem leuaturus, Sodalitatem conflauit, quae sua studia sancto huic muneri dedicaret. Idque eo fuit magis opportunum; quod cum totam Ciuitatem arcte inopia premeret; multo in miseros, ab vsu communi, conspectuque semotos, ingruebat acerbius. In eam Sodalitatem viri, faeminaeque certatim vt nobilitate, opibusque praestabant; ita libentissime conuenerunt. Haec, atque alia spectantia eodem quamplurima dum Socij per Galliam, maximeque in Aquitaniâ prosperrime administrant; consecuta pax est, quae tantis rebus moram haud modicam intulit, mali stirpe, quae tuto videbatur excidi posse, relictâ, mox saeuius regerminaturâ. Solutâ tamen periculo Tolosâ, patefactisque pace itineribus, [Note: 70 Lugduni, ac Re mis.] Augerius Lugdunum venit valde expectatus ab Euerardo Visitatore. Ibi et confirmato populo concionibus, et rebus Societatis cum Visitatore transactis, nouum iter aggreditur. Lotharingi Cardinalis accitu Isabellae Maximiliani Imperatoris filiae, quam Carolus Rex in matrimonium ducebat, obuiam euntis Remos festinat: eâque in vrbe sacri Aduentus tempore coram Cardinali, ac multitudine [Note: 71 Maldonatus Lutetiae Theologiam, Mariana Genesim explicat.] ingenti nobilium, successu quo solebat, nempe optimo, verba fecit. Interim Ioannes Maldonatus, quem paulatim Socij insequuti sunt, ex Pictauis reuersus Lutetiam, auctâ ex intermissione famâ, et auditorum auiditate incensâ, Theologicam repetit scholam: et Ioanni Marianae, qui sacram interpraetabatur [Note: 72 Petri Velae apo stolica peregri natio.] Genesim, plus in dies et ad auctoritatem, et ad celebritatem accedebat. Per oppida Campaniae, et Lotharingiae Petrus Vela vix vero simile est quanto cum effectu excellentium operum peregrinatus sit. Is erat Sacerdos e Virdunensi Collegio, quod superiore anno pestilentiae causâ dissipatum, non erat consilium, restituere, nisi Episcopus, quantumuis impensissime reuocaret, ad perpetuitatem [Note: 73 Guidonis Roiletti vita, et obitus.] aliquid prouideret. His in acie, pugnâque laboriose versantibus, Guido Roilettus ad triumphantes in coelum migrauit, vir egregiâ religione, sui negligens, cupidissimus animarum, impigerque earum venator, et laborum tolerantissimus: idem bene doctus, aeque ad agendum, ac docendum instructus. Notat [Note: 74 Primus Philosophiae magister in Romano Collegio.] Oliuerius Manaraeus hunc omnium primum in Romano Collegio docuisse Philosophiam. Aliquot deinde annis Ferrariae exactis, in Aruerniam missus, pacate, ac diligenter, cumque domesticorum, atque externorum beneuolentiâ, et profectu Billiomaeum Collegium annos multos rexit. Auctoritate non Billomi solum, sed late circum valebat, per quam et priuatim, et publice inter eas belli ciuilis tempestates saepe Ciuibus magnopere commodauit. Multos ab [Note: 75 Pauperum amans.] haeresi abstraxit: dissidia multorum extinxit: grauia populi vitia correxit. Praecipuâ inopum occultorum misericordiâ tangebatur. Itaque et cum matronis opulentis egit, vt colligerent eis stipes: et cum Ciuitate, vt proprius eorum procurator constitueretur. Talia agebat vnicâ virtute animi, qua et corpus sustentabat exangue, exesum, hostiam viuam in suauitatem odoris Domino sensim liquescentem. Itaque vix tridui morbo consectus est duodecimo Kalendas Iunias. Mortis genus sanctitati vitae respondit, caritatis maxime laboripus accersitum. [Note: 76 Moriturus dum non potest Eucharistiam sumere gaudet adorare] Cum diuinissimum Christi Corpus suscipere non liceret per stomachi inconstantiam continenti vomitu laborantis; perlatum in cubiculum non modo summissione infimâ adorauit, sed clarâ voce ita compellauit; vt adstantibus multum excusserit lacrymarum: pauloque post deficiente iam animâ, cum quicquid supererat spiritus, in deosculando Crucifixo, complectendoque effunderet, et summâ pietate alloquendo, forte interfuit Billomaeus ciuis, homo ferox ingenio, et linguâ intemperanti, quem saepius ante Pater christianâ caritate conatus ad meliora flectere, retulerat pro amicâ monitione maledicta, et contumelias. [Note: 77 Placide morietis aspectu ferox homo emollitur.] Is spectaculo adeo sancti exitus, ita compunctus, et emollitus est; vt ibidem in coronâ adstantium prouolutus in genua, de suâ pertinaciâ saepius veniam, emendationem spondens, rogarit. Exequias Ciuitas publice, et misso funeralium numero, et praesentiâ Consulum honorauit. Visitator inter haec Euerardus Mercurianus, per magna viarum discrimina, pari pietate, atque prudentiâ ordinandis intendebat domesticis rebus. Quae sane (cum inter tot bellorum

[Note: 78 Status Societatis in Gallia.] strepitus, in tam prolixis, et crebris peregrinationibus, Collegijs tam saepe conoussis, ac dissipatis, resigiosae disciplinae ordo, qui vt in acie profanâ, item in sacrâ custos virtutis, salus militum, et victoriae parens est, inuiolatus teneri [Note: 79 Audomarensis Collegij progreffus.] nequi et) non modicâ et sapientiâ indigebant, et curâ. Gallia Belgica nihil magnopere nouum offert. Audomarensis Episcopus Collegij templum ab se extructum in Sanctissimo IESV momine consecruauit: cui cum daretur, vt fun, datori, pro more cereus; profluentibus exceptum lacrymis in altari posuit, praedicauitque valetudinem sibi eo tempore, qua perditâ vtebatur, singulari Dei beneficio restauratam: in documentum id accipiens gratum habentis, clementerque respicientis perfectum opus. Ita demum in proprio Collegij templo coepit fructus animarum copiosior capi, multis ad meliorem vitae frugem, [Note: 80 Tornaci Tyrocinium inchoatur.] nec paucis ad catholicam religionem reuocatis. Restituta, seu potius institute Tornaci probandis Nouitijs domus. Post dissipatum Geusiorum impio furore, quinto ab hinc anno satis florens in eâ vrbe Collegium, Pater Ioannes Mortagna, et pauculi, qui cum eo redierant Socij, apud amicum Sacerdotem diuersantes, occupationem suscepenant primae pueris tradendae literaturae, quae lectionem, atque scriptionem elementariam non transiret. Obtulerant id prouinciae cum aliquo prouentu, et conditionibus multis Canonici: sed tandem ita susceptum erat; vt integra vtrique parti cessatio esset. Belle procedebat ludus sub duorum labore Fratrum ex numero adiutorum. Multi restitutum optabant Collegium: sed quia in conditiones non conuenibatur; Tyrocinium introductum [Note: 81 Ludouicus de Vvingheme Ca nonicus aedes donat.] est. Ludouicus de VVingheme Canonicus in eam rem domum cum hortulis duobus in regione optimâ et faluberrimâ vrbis, emptam donauit. Eo postridie Idus Aprilis cum Patre Iacobo Dulio Praefecto, septem Louanio translati Tyrones: quibus breui nouem, tum alij deinde accesserunt. Robertus Bellarminus [Note: 82 Roberti Bellarmini conciones ac Theologicae scholae Louanij.] Louanij in magnâ sapientiae operatorum, sapientumque coronâ prosequens, concionem latinam eâ approbatione, quae non laudibus magis, quam emendatorum testimonio morum proderetur, etiam interpretari ex primiâ summae Sancti Thomae parte Theologiam coepit: cum vix biennium apud Theologum ipse doctorem sedisset. Adeo per ingenium illud eximium, idemque tum sanctitate morum, tum fusis ad Deum precibus, tum curâ, et labore purgatum, rigatum, excultum, sibi, alijsque idoneus erat magister. Is primus Louanij in Societatis Collegio, consentiente Decano, ac Primoribus Vniuersitatis, publice docuit; sexque deinceps, magno bono catholicorum dogmatum, sacram doctrinam continuauit annis. Non enim ea tantum ab Haereticis tuebatur; sed et Michaelis Bay opiniones damnatas, sensim repullulantes, et pro auctoris celebritate serpentes, vt non mediocriter nobilissimae Academiae integritas, periclitaretur vt sedabat occasio, dilsimulanter, sed acriter, et singillatim arreptas stirpitus [Note: 83 Cameracenfis Collegij status] elidebat. Cameraoenses quoque Socij, Canonici cognomento Care beneficientiâ, qui se velut vnum e Collegio, et studio, et operâ, iuuans etiam in poenitentibus expiandis gerebat, proprias aedes adepti, cum hortis; Maximilianus Archiepiscopus iam de firmando reditibus Collegio, quod tam cupide aduocauerat, amanterque habuerat, agitabat ex animo, cum eius consilia moriendi necessitas disturbauit. Ita caepti operis cum ipse destitutus effectu, tum Collegium in discrimen adductum. Adeo male sundata consilia sunt, quae mortis fide nituntur. Veruntamen, qui successit illi, Ludouicus Barlaimontius de suâ [Note: 84 Treuirensis Collegij progressus.] nihilominus paternâ benignitate sperandum ostendit. At Treuirense Collegium, quod ad id temporis in tectis, et commodatis apud scholas Academiae, et ab frequentiâ admodum remotis hospitabatur, hoc anno stabilem sedem adeptum. Quippe vigil, ac pius Antistes Iacobus ab Els videns vnâ operâ posse vtrique parti commodari, quod coenobium Frantrum Minorum Conuentualium fuerat, de benignâ eorum volintate Collegio attribuit: et opsos largâ insuper stipe muneratos in coenobio Virginum iam deserto ad Sancti Germani, minus ruinoso, et aliquantis instructo reditibus collocauit. Cumque Patres vellent templo Collegij, quod idem consecrauit ab Sancto Iacobo nomen imponi;

ad conseruandam pariter ipsius Principis, qui donarat memoriam, maluit religiosissimus Pontifex ab Sanctissimâ Trinitate nuncupari: quod eius ad gloriam recte facta omnia referri, eiusque nomine consignari oporteat: nec recta solum, sed etiam vectigalibus auctis, cum simul ab supenore Antistite Ioanne a Petrâ donata confir masset, ad aeter nitarem Collegium roborauit. Factum quoque initium est contubernio tenuiorum adolescentium, ex quibus, piorum collatione, in morum disciplinâ, et literarum educatis, vt ilium supplementa militum Ecclesia [Note: 85 Hermanus Tiraeus, et Io. Berkelius per Treuirensem dioecesim excurrunt] olim caperet. Per dioecesim Treuirensem Hermannus Tiraeus Collegij Rector, et Ioannes Berkelius, quod proximo anno instituerant, Archiepiscopi missu discurrentes, praeter cetera, curarunt, vt Sacerdotes, atque Ludimagimistri editae clarâ voce professioni catholicae fidei subscriberent: incassum repugnantibus, Principumque suorum nomine intentantibus minas Haereticis. Spirae hoc anno Maximilianus Caesar comitia habuit. Eo cum legaretur ab Philippo Secundo Rege Franciscus Hurtadus Montis Acuti Comes, eidem Rex summe [Note: 86 Patris Auellane dae, et Francisci Antonij res Spi rae.] id volenti Patrem Iacobum Auellanedam a Praeposito. Borgiâ per literas postulauit, adiunxitque comitem. Eodem venerat cum Imperatrice Mariâ Pater Franciscus Antonius. Hi duo, cum Spirensibus Patribus operâ coniunctâ, non solum germanas, sed exteras quoque nationes pro virili iunerunt. Quidam a Mahometo, ab Iudaicâ non nemo perfidiâ, multi ab haeresi reuocati sunt. In Xenodochio pulchre positus labor: quo cum Comes ipse Legatus impetrasset ab Senatu haeretico Socijs aditum, sibique corporum suscepisset curam, dum eleemosynas idem, atque vxor propriâ manu distribuunt inopi turbae, aliaque praestant obsequia; Patres curandis intenti animis, et confirmarunt in religione nutantes, et confessiones ex multo tempore multorum audierunt, et quibusdam ad Sanctae Ecclesiae recuperandam pacem duces fuere. Ad haec inter Mantuanum, et Sabaudium Oratores enata biennio ante dissidia, quae vel Principes ipsi conciliare nequiuerant; per suos famulos Deus (quibus quicquid tribuitur ipsi Deo tribui omnes intelligunt) magnâ cum populi, et Principum voluptate [Note: 87 Auellaneda Reginae Galliae confessor designatus, a tali munereliberatur.] composuit. Imperatrix Maria Isabellae filiae Carolo Regi Gallorum desponsae confessarium destinarat Patrem Laurentium Magium: qui, profectus in Pololniam, cum nequaquam posset in tempus occurrere; perspectâ Auellanedae pietate, atque prudentiâ, idem iussus est cum Reginâ in Galliam proficisci, a confessionibus interim ei futurus, dum Magius adueniret. Sed graui Societatem onere Galli Proceres liberarunt; qui maluerunt in eo loco hominem e suis. Ita Auellaneda, cum ad Galliarum venisset fines, repudiatis, quae Rex offerebat, locupleribus donis, quanquam perhonesto, tamen vltra periculoso liber munere, auctior abstinentiae famâ Spiram recipit se. Haud procul Spirâ est Marchionatus [Note: 88 In Badensi Marchionatu Religio caepta restitui.] Badensis, cuius Marchio superiori anno cum in conflictu Gallico cecidisset, eiusque filios in tutelam Caesar Duci Bauaro tradidisset; Albertus non praetermittendam occasionem propagandi cultus diuini ratus, Comitem Schuarcembereg Marchionatus Praesidem mittens, vna cum illo Patrem Georgium Schoritium ire iussit. Breui res tum Comitis, tum Patris humanitate, labore, industriâ eo venit; vt non magno negotio restitui posse Ecclesiae cuncta Prouincia videretur. Quae res cum propugnatores impietatis male haberet; literas ab Caesare exprimunt, per quas vetabat quicquam aduersus Lutherani verbi ministros fieri: ijsque literis debilitatum nonnihil est saluberrimum opus in medio [Note: 89 Augustae Petrus Canisius Daemones expellit] cursu. Sed deinde, vt referam, libere repetitum. Augustae Petrus Canisius non solum aduersus Haereticos; sed etiam aduersus daemones bello suscepto, decem nequam obsessores ab nobili virgine solen nibus exorcismis abegit: quo facto virginis Pater ad eam diem obstinatus haereticus, ad deserendam cum pertinaciâ impietatem emollitus est: alijque ad pietatem incensi, praesertim cum incolumis conspecta ea quoque puella est, quam Romae liberatam demonstrauimus, reique gestae series dimanauit in vulgus. Tot nimirum modis clementissimus Deus contumacia ingenia despicientium Ecclesiae Sanctae ritus, et tot seculorum firmata suffragijs conuellentium instituta, domitum ibat. Nouum Halae

[Note: 90 Halae Collegij fructus.] Collegium optatos coepit creare fructus: Sanctorum veneratio, precationes pro mortuis, supplicationes publica, litaniae, hisque similia, quae prope obsoleuerant, redintegrata sunt, vniuersaeque Ciuitati, testimonio Principum, salus [Note: 91 Graecium Pater Stephanus Rimelius primò missus praeclara gessit.] reddita. Ex Collegio Viennensi per quadragesimam missus Graecium Styriae caput, Archiduce Carolo postulante, Pater Stephanus Rimelius, rem praeclare gessit. Erat fere cuncta Ciuitas haeresi corrupta: et apud populum Societas infamis, tanquam omnia hominum factis, et Sanctorum inuocationibus arrogaret, nihil Christo salutis auctori, eiusque gratiae tribueret. Hac enim strophâ lanij animarum Haeretici fucum faciunt populo, et simplicem Diabolo mactant gregem. Aerumnas praedicant Christi, vt ad nequitiam prolectent, per summam impietatem peruertentes Dei consilia, et misericordiâ abutentes, et sacrosanctum sanguinem, quem ad extinguendum peccatum fudit, non verentes (quod horrendum est cogitatu) fomitem facere peccatorum. Verum cum dicere ad populum coepisset Stephanus, neque vnquam abesset Archidux, eoque cuncta simul nobilitas, et populus frequentissimus afflueret, apud permultos, praeter cetera, id est effectum, vt admirantes simul doctrinam, simul vitam Societatis longe ab Haereticorum criminibus discrepantem, quod in eam temere conceptum habebant odium, id in obtrectatorum malignitatem iure conuerterent. [Note: 92 Brunae Patris Alexandri Helleri vtiles conciones.] Brunae quoque, cum Olomucensi Antistite profectus eo Alexander Hellerus, auditus ex concionatorio tribunali tanto cum momento; vt existimatus sit ruentem ibi in exitium pietatem vnus sustinuisse. Atque hîc domum probationis Antistes, Graecij Collegium meditari Archidux coepit. Viennae inter pestilentiam, famemque, quibus vexata est grauiter, ducenti ferme ab haeresi expediti: tametsi Patrum conatus tum sparsae calumniae, tum miserrima apostatae [Note: 93 Haereticorum fabulae Viennae de Societate.] impudentia retardauit. Dissipata calumnia est, sub virili habitu admissam in Collegium per fenestras quinque ipsos annos foeminam, quam tandem deprehensam vterum gestantem, et in custodiam datam. Fabula, quamuis tam impudenter, ac stulte ficta; tamen, dissipantibus Haereticis, apud summos, et infimos sparsa, non parum de famulorum Dei auctoritate detraxit. Sed iam erat prope solenne, vt quotannis noui aduersus Iesuitas monstri aliquid ex Haereticorum officinâ mendaciorum foecundâ prodiret. Nam et eodem tempore Olomutij passim ferebant Patrem Ioannem Merquitium Saxonem, qui ibi concionabatur, VVitembergae conatum Lutheri monumenta corrumpere, eamque ob rem virgis caesum, atque probrose eiectum: nihilque adeo per ebria voluebatur guttura, atque flagro caesum Iesuitam: cum tamen nunquam, ne fuisset quidem VVitembergae Ioannes. Ceterum huiusmodi perfrigidae, monstrosaeque fallaciae, quia non diu viuebant, nec nisi ex nouitate quicquam mellis, aut fellis habebant; ideo necesse erat subinde progenerari, suggerique nouas prurientibus linguis: quamuis interim noxam res inanissimae haudquaquam inanem afferrent. Illud acerbe, et insolabiliter Christi IESV milites cruciabat, quod, per foedissimam commilitonum interdum fugam, incruentum non dabatur gerere bellum: ac perniciosum aliquandiu hoc anno scandalum versatum [Note: 94 Adami Helleri defectio.] Viennae est. Adamus Hellerus veteranus iam coelestis vexilli comes, primisque annis admodum laud bilis, frater Alexandri, quem modo Brunae velut conseruatorem nommauimus, cum paulatim, remissâ custodiâ sui, simul rebellandi copiam intestinis hostibus, simul externis intrandi praebuisset; ad extremum tandem nequitiae, et impietatis deuolutus, ab Collegio Conuictorum Pragensium, cuius praefecturam gerebat, infami se fugâ proripuit. Quem, vt ad deserta reuocaret signa, Prouincialis Magius grauissimâ epistolâ conuênit, quam [Note: 95 Magij ad eum epistola nobilis.] hoc loco subscribi placuit totidem verbis. Carissime frater (fratrem voco, si tamen adhuc fraternitatis nostrae affectum retines) precor tibi ex animo eam salutem, a qua respiciens retro, post manum ad aratrum missam, excidisti. Vix mihi potunt adhuc persuaderi, te castra Dei, cui nomen tantâ pietate, et animi propensione dederas ante multos annos, fratrem etiam tuum tecum in eandem gloriam adduces deseruisse, et in vastum carnis, et sanguinis gurgitem te denuo

immersisse: tot tamen fuerunt indicia, tot conuenientia testimonia; vt dubitationi nullum locum potuerim amplius relinquere. Quae tua defectio tanto mihi accidit ingratior, atque molestior; quanto mihi etiam fuit insperatior. Dormiui semper tibi in vtramque aurem. Quomodo enim de te quippiam huiusmodi vel suspicari potuissem, quem veteranum militem existimabam? Quem stationem suam non minus fidenter, quam fortiter retenturum, aduersus omnem hostium impetum, non dubitabam? Cui, quod tibi vehementer confideremus, munera non vulgaria commendabantur? Sed, vt video, mea me de te sefellit opinio: et non solum Deo, a quo, quod pie illi dicasti, sacrilege abstulisti; sed mihi quoque, sed omnibus nobis fratribus tuis insignem iniuriam fecisti, pro bono malum reddens. Cum enim de te tam bene opinaremur; tu tuo turpi facto mendaces nos fecisti, quia nos decepisti. Et vtinam nos tantum, non autem te: ferendum aequo animo istud esset. Nos enim quid inde detrimenti, praeter dolorem praeter solicitudinem? at tibi soli ad damnationem reputatur ista defectio: quia fidem tuam irritam fecisti: quia mentitus es Spiritui Sancto, Non enim arbor perit si ramus frangatur, et recuset socius esse radicis, et pinguedinis oliuae, in quam, cum oleaster esset, insertus est inter bonos ramos. [Note: 96 Societaris desertores damnationem habere conuincuntur.] Sed ne quis me putet blasphemum, quod te dixerim damnationem habere, quia Societatem deseruisti; duplici quemuis syllogismo, dialecticorum more, conuinco. Scribitur Numerorum trigesimo. Iste est sermo, quem praecepit Dominus: Si quis votum Domino vouerit, aut se constrinxerit iuramento; non faciet irritum verbum suum, sed omne, quod promisit, implebit. Sit igitur primus Syllogismus: Quicumque virorum vouerit Domino, et non impleuerit quaecunque vouerit; is transgreditur praeceptum Damini: atqui Adamus Deo vouerat, quod, relicto huius mundi strepitu, in secessu Societatis illi soli es set inseruiturus, quod tamen non impleuit, Societatem deserens: ergo Adamus in hoc, quod non impleuit ea, quae Domino Deo tam sancte vouerat, et deserens fraternitatem irrita fecitverba votorum suorum, transgressus est mandatum Dei, et consequenter damnationem habet. Diuus Paulus prima ad Thimotheum quinto docet Timotheum quales viduas debeat admittere ad vouendam perpetuam castitatem in obsequium Christi, et Ecclesiae eius: et monet trasgredientes votum illud habere damnationem. Sit ergo secundus Syllogismus. Quicumque rem bonam, ac piam Deo vouit, nisi persoluerit, quod vouit, sed irritam fecerit fidem voti sui; habet damnationem: atqui Adamus vouens per petuam paupertatem, castitatem, et obedientiam in Societate IESV, rem bonam, et piam vouit: ergo si non persoluerit, quod vouit, sed irritam fecerit fidem sui voti; habet damnationem. Quamobrem quo in statu verseris tu ipse videris. Adam, Adam vbi es? Vnde discessisti? Quo te praecipitasti? ex ponte in mare, ex samulatu Dei in seculum: vb quidquid est; concupiscentia carnis est, concupiscentia oculorum, superbia vitae: ex semitâ salutis in viam perditionis. Dic mihi, obsecro per illum amorem, quo te semper a me non solum diligi, sed vehementer etiam amari expertus es, dic mihi, quae te dementia, quae te Aeua decepit? Siccine, miles Christi duodenarius, militiae Christi assuetus, post iuramentum militare, post votum perpetui obsequij, ducis tui castra deseris? Non dimissus a Duce, non absolutus a iuramento, in hostium te recipis cuneum, et eorum, qui, cum temporalia a te extorquere non potuerunt, animam, quae est pretiosior, conantur perimere? Ita ne etiam fidei aduersarijs praebes triumphi materiam? Quanto consultius fecisses, si ad eos, quos facit Deus habitare vnius moris in domo, cum quibus et tu aliquando dulces capiebas cibos, et ambulabas cum consensu in domo Dei, declinasses. Non in tot, tantosque incidisses laqueos diaboli, a quo iam captiuus teneris, ad ipsius voluntatem. Nec erat cur a fratribus tuis metueres te vel in cisternam inclusum, vel Ismahelitis venditum iri. Ab amantibus enim ista non sunt timenda. Sed prout ducebaris a carne, et sanguine ire voluisti, nullâ habitâ ratione Dei, nullâ salutis tuae, nullâ aedificationis proximorum, de quibus mandauit Deus vnicuique, nullâ demum

fraternae consolationis, et erga Societatem, quae, vt bona mater, te aluit, te instituit, te sacrauit, gratitudinis. Obsecro te, per misericordiam Dei, cuius famulatum deseruisti, obsecro te, inquam, considera diligenter, et in conspectu [Note: 97 Quot mala contrahant.] Domini, ac Creatoris nostri attentâ cogitatione dispicias, quae sequuntur. Quod omnium caput est, grauissime offendisti Deum, et Patrem Domini nostri IESV Christi, cui fidem non seruasti. Et quae poena huiusmodi homines manet? Audi Apostolum dicentem Hebraeorum decimo: Irritam quis faciens legem Moysi, sine vllâ miseratione, duobus vel tribus testibus, moritur: quanto magis putatis deteriora mereri supplicia, qui filium Dei conculcauerit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit, in quo sanctificatus est, et spiritui gratiae contumeliam fecerit? Scandalizasti multos. Quid tum? Audi Christum dicentem Matthaei decimooctauo. Qui scandalizauerit vnum de pusillis istis, qui in me credunt, expedit ei, vt suspendatur mola asinaria in collo eius, et demergatur in profundum maris. Praecipitasti te, et sanguinis Christi efficaciam sacrilege, quantum in te est, mutilasti, dicente Christo Lucae nono: Nemo mittens manum suam ad aratrum, [Note: 98 Excusationes in peccatis.] et respiciens retro, aptus est regno Dei. Dices, longum erat, graue erat: non poteram tam immania, tam diuturna portare. Vae ijs, qui sustinentiam perdiderunt, dicit Scriptura: et tu putas huiusmodi caluis rationibus te excusationem habiturum de peccato? Fucum facere poteris caecutientibus, sed Deus non irridetur: cum acceperit tempus, ipse iustitias iudicabit: et, si iustus vix saluabitur; quid respondebis petenti rationem villicationis tuae? Bene currebas: quis te non solum impediuit, sed de medio cursu reuocauit? Pondus, et pondus: onus, et onus respondebis mihi. Et nunquid decet sub spinoso capite membrum delicatum viuere? Delicatus es, si vis et hîc cum seculo gaudere, et postea regnare cum Christo. Et certe necdum a Iudaeis quinquies quadragenas vnâ minus accepisti: nec dum nocte, ac die in profundo maris fuisti: necdum plus omnibus laborasti: postremo necdum vsque ad sanguinem restitisti, et de laboribus conquereris? Nae tu delicatus es miles: et quomodo coronaberis nisi legitime certaueris? Quomodo denarium diurnum accipies, nisi vsque ad vesperam in vineâ Christi, tanquam operarius inconsusibilis, laboraueris, et sudaueris? Verum te certare velle, et laborare dices in vnieâ Christi, non in Societate. Sed audi tu me vnum verbum. Nonne pacto conuenisti cum Domino, vt laborares in istâ parte vineae, non in aliâ? Vinea haec Domini est: ipse conducit operarios: ipse vnicuique assignat partem, et stationem. Si quis eam deserat, vt ad aliam transeat; ordinem Domini perturbat: et tantum abest vt mercedem accipiat; vt pro mercede punitionem sit consequuturus: non quia non laborauit; sed quia non laborauit iuxta voluntatem Domini. Ait enim Matthaei septimo. Qui facit voluntatem (non suam, sed) Patris mei, qui in coelis est; ipse intrabit in regnum coelorum. Alioqui audi petram illam, super quam fundata est a Christo Ecclesia, Actorum quinto: Anania cur tentauit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui Sancto, et fraudare de pretio agri? Non ne manens tibi manebat, et venundatum in tuâ erat potestate? Quare posuisti in corde tuo hanc rem? Non es mentitus hominibus, sed Deo. Quicquid feceris, extra desertam a te fraternitatem, quantumuis bonum, quantumuis honestum, quantumuis sanctum; non ad iustitiam, sed ad iniquitatem tibi reputabitur: oratio ipsa fiet tibi in peccatum. Quomodo enim opera tua placere Deo poterunt, si persona non placeat. Respicit Deus prius ad Abel, deinde ad munera eius: nam Deus intuetur cor, et ex conditione cordis iudicat externa, ait Diuus Bernardus: contrario modo ac homines faciunt cor ex verbis coniectantes. Quî autem fieri potest, vt tu placeas Deo; si Deo fidem fregisti: si ab eius vocatione te subtraxisti, ipso vel inuito, imo et repugnante? Conscientiam tuam appello. Ergo in damnatione es. Quid hinc conficitur? Absolui non potes, absoluere non potes, sacrificare non potes, concionari non potes, conuersari non potes, quin abyssus abyssum inuocet peccatorum. Nolo enim te ignorare mysterium hoc: quod, praeter peccatum tuum, poenâ excommunicationis illaqueatus es,

Satanae traditus es: hoc non ignoras, si memoriâ tenes. Quid igitur mihi faciendum erit, forte interrogabis? Consilium tibi non denegabo. Furtum commisisti nullâ auri magnitudine compensandum. Si vis, vt tibi dimittatur peccatum; [Note: 99 Ad redeundum incitamenta.] restitue male ablatum, idest te ipsum. Reuertere vnde discessissi, et fiant nouissima tua meliora prioribus. Quanto te amore, ac studio semper sim prosequutus conscium tuum pectus non ignorat: eamdem caritatem, et nunc senties tibi esse paratam. Quid facis in saeculo, qui maior es mundo? Reuertere, reuertere ad pusillum gregem. Occultum est delictum tuum: non dum factum notum multis: facile ista ruina implebitur: nullo te odio prosequimur, sed potius amamus: et quia amamus, vicem tuam dolemus; considerantes nos ipsos, ne et nos tentemur. Te quaerimus, non tua: animae tuae salutem sitimus, non tuarum rerum cupiditate tenemur, Quid ergo moraris in mari magno, qui potes esse in ponte? Scimus legem Christi esse, vt alter alterius onera portemus. In spiritu lenitatis tecum agemus, memores erimus benignitatis, et mansuetudinis Christi, et Apostolorum eius Petri, et Pauli. Egredere de domo Patris tui, et de cognatione tuâ, si vis, vt concupiscat Rex decorem tuum. Omnis mora periculorum plena est, et inimici hominis domestici eius. Nec te terreat magnitudo laborum. Audi Apostolum dicentem: Momentaneum esse, et leue quicquid tribulationis patimur in praesenti: quod tamen supramodum in sublimitate aeternae gloriae pondus operatur in nobis. Vide igitur quam non sint condignae ad gloriam illam passiones nostrae. Quod est tribulationis nostrae, momentaneum est, et leue: quod gloriae, aeternum est, et pondus etiam supramodum in sublimitate. Quid in incertum tibi dies, et annos numeras? Transit hora, transit, et poena: nec accedunt sibi, sed cedunt potius, et succedunt. Noli ergo timere, magis autem redi ad seruitutem Dei, indutus animositate regiâ ad imitandum illum, qui propter te humiliauit semetipsum, factus obediens vsque ad mortem, mortem autem crucis. Alioqui audi Spiritum sanctum Apocalipsis secundo: Habeo aduersum te pauca; quod caritatem tuam primam reliquisti. Memor esto itaque vnde excideris, et age poenitentiam, et prima opera fac: sin autem veniam tibi, et mouebo candelabrum tuum de loco suo, nisi poenitentiam egeris: quam, si Deo adiuuante, impleueris redeundo; gaudium erit magnum super peccatore poenitentiam agente, non solum coram Angelis Dei, sed etiam coram fratribus tuis: nec deerunt patres, qui filium prodigum redeuntem suscipiant, et complectantur. Bene valeas. Viennae, die tertiâ Aprilis Millesimo quingentesimo sexagesimo nono. Rationum id robur, comminationis haec caritas, et viri grauissimi auctoritas, quam parum apud obduratum [Note: 100 Adami Helleri acerbus exitus] iam pectus, et in vltimum praecipitans exitium valuerit, res ostendit. Impudens transfuga, post desertam Societatem, religionis quoque Catholicae infamis proditor, Viennae prapalam e loco superiore cum populo caepit agere, Dei Ecclesiam, itemque Societatem proscindens maledictis, maximo popularium Haereticorum gaudio, eorumque fauore, qui de Senatu erant. Tandemque homo et votorum sanctitate religiosorum adstrictus, et sacerdotali castimoniae deuotus, tremendo Dei iudicio, penitus in suarum cupiditatum potestatem traditus, incestas nuptias celebrare sustinuit: insaniâ, et turpitudine, contra sapientiam, et sanctimoniam pugnans. Sed adeo exitiosam, exultantemque impudentiam diu diuina mansuetudo non tulit. Pestilentiâ paulo post ipse, et quam duxerat meretricula, infelicem animam euomuere: quanquam fuit rumor, ipsum tandem morti proximum edidisse signa poenitentiae. Quicquid sit, Dei quidem [Note: 101 Magius Poloniam iterum visit.] infinita est pietas, sed iustitia quoque formidanda. Hoc iterum anno Magius Prouincialis Poloniam visit, tum caepta confirmaturus Collegia, tum Vilnense constituturus. Est Vilna caput, ac metropolis totius magni Ducatus Lituaniae. [Note: 102 Lituania Italiam amplitudinesu perat.] Magnus enim dicitur ille Dux, quod et minores habet sub se Duces: et regio eâ amplitudine patet; vt facile Italiam superare dicatur: quanquam magnam partem occupant syluae, paludes, et stagna. Vnde fit, vt hyeme magis, cum concreta gelu etiam fluminum sola sustinent plaustra, quam per aestatem commercijs

[Note: 103 Vilnae situs.] pateat. Vilna sita est in opportunâ planicie, neque inamaena: duobus alluitur fluminibus: alteri Vilna est nomen, vnde cognominis vrbs: alteri Vilia, idque maius, in quod et Vilna influit. Annona, nisi insignis calamitas, qualis [Note: 104 Fecunditas, ac frequentia.] hoc anno grassata est, incidat; est ibi vilissima. Vrbs porro, quamquam tectorum pleraque ex materiâ, vt alibi per eas oras, imprimis ampla, et nobilis; ad haec frequens, non Lituanis modo, sed Polonis, Germanis, Italis, Ruthenis, [Note: 105 Status Religionis.] Tartaris, et gentibus alijs: eoque multarum inibi vsus linguarum est. Status religionis deterrimo erat loco. Ciuitas catholica censebatur, vt aliae ferme regiae: magnam tamen partem, ac templorum multo maiorem occupabant Rutheni. Quod nomen, cum proprie Roxolanorum, seu Russorum nationi [Note: 106 Russia duplexs] conueniat, quae Russiam, siue rubram, siue albam (sunt enim duae, eaeque permagnae prouinciae) incolit; tamen iam et sectae factum est proprium: Ruthenosque per ea loca nominant, qui Graecorum sequuntur siue schisma, siue haeresim, [Note: 107 Rutheniqui di cuntur.] cuiuscunque nationis sint. Ad haec, praeter Iudaeos, praeterque Tartaros Mahometanos, multi multarum sectarum haeretici erant: qui tamen extra Zuuiglianam synagogam opibus Palatini recens demortui exaedificaram, nullam dum potuerant inuadere sacram aedem, nec publicam sibi superstitionum suarum condere officinam. Porro fructus ex Collegio vberrimus sperabatur: praesertim in tenerâ aetate instituendâ: eo praesertim, quod nec Rutheni, neque alij Sectarij ludimagistrum, siue concionatorem habebant vllius nominis: Populus autem, vt fere in vniuerso Poloniae Regno, suapte sponte propensus ad [Note: 108 Valeriani Episcopi cura de Collegio Vilnensi instituendo.] religionem, ac simplex. Valerianus Vilnensis Antistes vir optimus iam duobus ante annis, coemptam loco maxime accommodato e regione Curiae Episcopalis domum affatim instruxerat, facile triginta capacem habitatorum: et vectigal attribuerat, quod annuis victibus alumnorum prope quadraginta sufficeret. Quae tamen, quoniam Collegium numerosum, et Academiam generalem meditabatur; vocabat initia, domuique amplificandae, ac templo extruendo necessaria comparabat: nil metuens vehementius, quam cum iam quintum ac sexagesimum annum ageret, fractissimâ valetudine, mors caeptis ne interueniret: tametsi aduersus subitos quoque casus diligentissime alebat testamento sibi esse prouisum, per quod omnia Bransbergensi Collegio ad condendum Vilnense legebat. Prouincialis Austriae Magius, cui Prouinciae tum contributa Collegia [Note: 109 Stanislaus Varseuitius in Poloniam remittitur.] Polonica erant, Stanislaus Varseuitius, is, quem anno ab hinc quarto Romae additum Societati memoratum est, vnde nunc auctior pietate, ac literis ad Sarmatas suos remittebatur, alijque explendo Vilnensi Collegio destinati, ad tertio Kalendas Iunias Posnaniam attigerunt. Aberat vrbis Antistes Adamus Carnouius [Note: 110 Posnaniensium in Magium, ac Socios humanitas.] ad Caesarem paulo ante ab Sigismundo Augusto suo Rege legatus: tamen sacros hospites hospitaliter excipi suas in aedes iusserat. Quod ita est factum Procuratoribus Episcopi, et Canonicis, et Ciuitate omni officiorum genere certantibus: vt profiteretur Magius nusquam sibi humanitatis amplitudinem repertam tantam; quantam in Poloniâ, vel in ijs, qui se ab Ecclesiâ segregarant, [Note: 111 Praesertim Palatini Posnaniensis.] homo alienigena, Papista, Iesuita quotidie experiretur. Nam et a Posnanien si Palatino, Haereticorum propugnatore alioqui acerrimo inuitatus est, acceptusque in eius suburbano tum splendide, tum imprimis modeste, atque beneuole, vt diceret Magius: si tantum vir ille castae religionis haberet, quantum humanitatis a naturâ, et vrbanitatis acceperat; dignum profecto fore, in quo omnes amando, colendoque certarent. Nec praetermisit ipse occasionem ingerendae diuinae lucis, qui exemplo Christi Domini propterea inuitationem non repudiarat, vt meliores interim dapes conuiuatori suggereret: sed grauioris operae, et prolixioris negotij res erat. Ita nihil vltra processum, quam, vt amicitiae semina iacerentur. Porro Ciuitas nihil auebat ardentius, quam, quandoquidem eam nacta Iesuitarum copiam erat; apud se in perpetuum retinere: nihil non moliens, vt Collegium statim excitaretur. Quoniam autem in praesens retinere non poterat; ex Senatus consulto decreuit vniuersis copiosum viaticum, perque honestos viros, nomine totius Senatus, cum praefatione perhonorificâ

[Note: 112 Magius Senatus viaticum recusat.] delatum est. Sed cum accipiendam grate voluntatem, remittendam pecuniam Magius censuisset; amantissimi Ciues vltro speculantes viatorum commoditates, si quid deesse subolfacerent; id diligenter vel ignorantibus subministrabant, vel etiam repugnantibus obtrudebant, certatim et sua plebe quoque munuscula deferente: quae (quia nihil praeterea accipiebatur) quamoptimo pane illorum currus impleuit. Nec potuit denegari communi auiditati, quin verbi Diuini panem Pater Staniflaus Varseuitius de suggestu porrigeret. Itaque frequentissimae, secundissimaeque concioni in Curiâ Sanctae Mariae Magdalenae caeleste epulum dedit. Digressi Posnaniâ, Pultouiam venerunt. [Note: 113 Varsauiamadit ad Regem.] Hîc Socijs relictis, Varsauiam, vbi tum Regni comitia habebantur, Magius cum Proprouinciali Francisco Sunerio, et Varseuitio Pontificis Internuntij Vincentij Portici accitu, excurrit. Ibi quoque magnâ humanitate excepti: et Magio [Note: 114 Stanislaus Varseuitius cum laude concionatur] iam noto Rex in omnes vsus patrocinium detulit: eiusdemque iussu coram eo, et Senatu, et cunctis Episcopis Varseuitius haud sine approbatione est concionatus. Ante omnes laetata Reginula est. Ita vocabant sororem Regis, nomine Annam, pietatis maemorandae virginem. Attulerat ei ab summo Pontifice Varseuitius literas, per quas hortabatur, vt sororis suae virum Sueciae Regem [Note: 115 Agitur de Collegio in Russia condendo.] Ioannem ad Ecclesiam reuocandum susciperet. Inter Episcopos contendit vehementer Presmiliensis Valentinus Herbortus, vt Collegium in Russiâ primo quoque tempore conderetur: quod nihilo minore studio iampridem Sophia et genere matrona, et pietate clarissima perurgebat. Itaque simul ac Pultouiam Magius redijt, Patrem Iacobum Vuiecum Vangrouicium cum cetera exploraturum misit, tum proprie dispecturum, Leopoli, an Presmiliae condi praestaret. Ipse, cum suo manipulo non mediocriter assumptis e Pultouiensi Collegio Socijs aucto, Vilnam, cum Episcopus longiorem ferre expectationem non [Note: 116 Magius Vilnam Collegium de ducit.] posset, protinus iter intendit. Deoque propitio, et bono eius Angelo duce, tandem cuncti sospites, tametsi inde humus vbique foeno substrato pro cubili fuerat, ad finem peregrinationis longissimae peruenerunt, milliaria ab Austriae Viennâ permensi Germanica, quorum singulis quina Italica continentur, centum sexaginta: longius interuallum, quam Viennâ Romam: vnde nonnisi quadraginta supra centum numerantur. Accelerato per noctem itinere, quae id loci, ac temporis paulo longior ex quinque horis, matutino vrbem intrarunt: ne cum officiosissimi Antistitis altercandum benignitate foret, qui magnificum occursum equitum, et alia honestando ingressui compararat. Cuius vt in conspectu religiosa cohors venit (et pontificali fulgens amictu, aureâ circum collum fluente torque, circumstante Canonicorum, et virorum nobilium praeclarâ coronâ, compositus ad maiestatem in sellâ constiterat) incredibilis gratulatio, atque vberes fuerunt lachrymae. Magius ornandam etiam verbis magnificam eius pietatem, et Societatis in eum obseruantiam ratus, venerando illo, planeque probo suo ore, vt vel spectaculo eminentis modestiae, et grauitatis, [Note: 117 Verba eius ad Valerianum Episcopum Vilnensem.] omnium ad se oculos, et amores raperet, talem habuit orationem. Tandem aliquando, Reuerendistime Praesul, homines expectat issimi tibi, et cupidissimi tui diuino beneficio adsunt. Ambigebam ego, vnde nam haec verba ordirer: et cogitabam excusare principio, aduentus nostri tarditatem, vt statim (quod praecipiunt Rhetores) quicquid primam huius congressus minuere posset gratiam, amolirer. Sed, vt primum frui tuo conspectu datum est; tua singularis humanitas, et summa benignitas, quam vultus optimi et pollicentur, et exhibent, persuasit nihil esse salutationis officio praeuertendum. Ante omnia igitur Praepositi nostri Generalis, et cunctae Societatis, et nostro, qui praesto sumus, nomine, plurimam tibi studio tanto, quantum maximum humanus capere potest animus, salutem dicimus: omniaque fausta, felicia, diuturna: et, post hanc vitam, beatam aeternitatem precamur ab eo, a quo omne datum optimum, et omne donum perfectum descendit: simulque tibi omnem operam, cunctosque labores nostros dedicamus, et tradimus: satis gnari vicissim in te, disciplinae nostrae defensorem acerrimum, et conseruatorem studiosissimum, fore. Socieras quidem

nostra, vt sanctis morem gereret votis tuis; nullâ importunitate temporis nullo Collegiorum incommodo, hunc, quem in conspectu iam, et iure tuo habes manipulum, per iniurias coeli, per viarum erumnas, per incerta casuum ad id vsque terrarum misit. Misit autem libentissime geminâ de causâ. Primum, quod curas omnes, atque cogitationes tuas in eâ religione sustentandâ, atque restituendâ defixas esse cognorat, in qua tuendâ, atque instaurandâ cunctis ipsa quoque suis viribus elaborat. Deinde quod tuorum experta, quibus praeoccupata est magnitudinem meritorum, cum partem essequi nullam referendâ gratiâ posset; hâc saltem significatione profiteri se non ingratam curauit. Nos vero gratias immortales clementissimo Duci, Deoque agimus, qui nos tandem per quicquid molestiarum, atque discriminum fuit, incolumes huc perduxit, vt te, quem absentem obseruabamus, contemplari, ac venerari praesentem, atque excelsum istum, cunctisque virtutibus exaggeratum animum coram admirari possimus. Tibi deinde, Ecclesiaeque tuae Vilnensi gratulamur omnes ex animo, quod pietatis, ardorisque erga diuinum cultum in tuum pectus summa bonitas tantum effudit; vt singularis quaedam longe, lateque per exteras quoque gentes excitata opinio sit Apostolicae solicitudinis tuae; et inspem vbique boni omnes erecti fore, vt catholica sacrosancta religio, per homines nescio quos nouitios, et adolescentulos labefactata, breui per sapientiam, et grauitatem tuam in statum pristinum reponatur. Quod profecto, ne vel grauior aetas, vel inclinata impediat tua valetudo, magnanime pater, vereri non debes. Aderit enim senectuti Dauidis fouendae virgo Sunamitis: aderit ea virtus e coelo, quae vltra maternos annos prouectae Sarae non modo prolem, sed et eiusmodi dedit, per quam ad vniuersitatem gentium felicitas, ac benedictio permanaret. Deus noster boqus est, potens est: nunquam abest ijs, qui pro ipso laborant in remigando. Si non adsit in primâ vigiliâ, si cesset in alterâ, si ne in tertiâ quidem appareat; at certe adest in quartâ: increpitoque vento, ac mari, et factâ tranquillitate [Note: 118 Munuscula Epilcopo oblata beneuolentiae ergo] magnâ, perseuerantes deducit in portum voluntatis eorum. Ad extremum reliquum est, Praesul optime, vt et muneribus, quae de longinquâ regione adueximus, praestantiam tuam, pro nostrâ tenuitate honoremus. Alia praebebunt alij. A nobis quantulacunque sunt, accipe nos ipsos, et nostra nobiscum omnia. Accipe, qui te clementissimum nobis Dominum, et indulgentissimum patrem exhibes, obsequentissimos seruos, et obseruantissimos filios. Vnum est, quod vereri nobis conuenit, ne eueniat tibi, quod olim Dauidem quaerentibus, qui pro homine statuam inuenerunt. Digna quidem vota Saulis fuerunt, propter immanitatem, quae frustrarentur; et digna tua sunt, propter caritatem, quae superentur. Nam, quemadmodum decuit innocentem hominem ad exitium quaerenti, simulacrum offerri; sic aequum esset tibi, tot animarum spectanti salutem, vel statuas animari Sed id quoque merito tuo, precatuque, praestabit spero is, qui potens est de lapidibus istis suscitare filios Abrahae. Iam ad tarditatem excusandam obsequij nostri, inexsuperabilia occupationum impedimenta commemoranda essent. Verum praestat simpliciter profiteri, si quid in eâ re peccatum est, iam nos abunde poenarum dedisse, quibus optatissimâ tuâ praesentiâ interim, magna nostro dolore, carendum fuit: et nunc denique connisuros, [Note: 119 Episcopi pia benignitas.] vt quicquid cessatum est in itinere, compensetur in opere. Talia disserente Magio, venerabilis senex graui suauitate vultus, et decoris lacrymis approbabat. Et vbi ille conticuit, haud item sine lacrymis respondit, gratias agens Deo, qui iam se proxime finem votorum suorum perduxisset: saepiusque confirmans, nunc demum sperare se gregi suo bene consultum fore, nunc vineam Vilnensem, situ squallidam, vepribus horrentem, et ab syluestri apro deuastatam redintegrandam, et in eam speciem excultum iri, vt nulli pulcherrimarum cederet. Tum pateruâ indulgentiâ cunctos prandio excepit, eorum se [Note: 120 In Collegium perhonorifice recipitur.] spectaculo pascens: sacram illam coronam, quasi filios, quasique nouellas oliuarum in circuitu mensae suae contemplans, breuî fructiferas in domo Domini suturas oliuas. Sexto post die, cum in Collegium magno, et honestissimo comitatu

venisset, post decantatum in sacello de Sanctissimâ Trinitate sacrum, salutatus est primum oratione latinâ, tum hebraicâ, dein latino carmine, itemque hebraico, postremo graecâ oratione. Sub eâ in studiorum laudem, ad excitandam iuuentutem, declamatum. Quae, cum ipsi collegae omnia praestitissent; postea quinque nobiles pueri suum quisque breue carmen ex ordine addiderunt. Inde per dioecesim literis missis, quibus, et constitutum Collegium, et ad proxima Sancti Stanislai solennia scholarum (nam tantum pueri quidam nobiles, aut Episcopi propinqui ad id loci recepti erant in disciplinam) exordia denuntiabat; Sacrum Diuo Alexio diem quintumdecimum ante Kalendas Sextiles haberi natalem Collegij, et anniuersarium obseruari voluit: quod eo die ab Lucouiensi olim Episcopatu ad Vilnensem ipse fecisset gradum. Primus regendo [Note: 121 Stanislaus Varseuitius Collegij Vilnensis pri mus Rector.] Collegio praefectus est Varseuitius: cui, cum egregia contigisset apud omnes fama virtutum; minor tamen vero contigerat. Idem in Sancti Ioannis curiâ conciones habebat. Magius, rebus apte compositis, cum inter cetera Vilnae etiam singulis diebus sacris ad Italos inquilinos verba fecisset; extremo Augusto in Prussiam iter intendit in curru, quem donarat pro potestate Episcopus, addito et viatico, et qui ad Lituaniae fines Augustam vsque omni humanitate deduxit. Prouinciali digresso Vilnenses Collegae totos se ad exornanda studiorum initia, quoniam religionis in eo agebatur dignitas, contulerunt. Namque Haeretici, vt sunt gloriosa animalia, et meretriciae frontis, ante solebant Catholicos fatigare, passim iniectis quaestiunculis, et quassare, iactantes se intoleranter simplici populo, et insultantes. Porro inter eorum Sophistas fatebantur omnes apud Andream Volanum, qui Palatino Vilnensi erat a secretis, Caluinianae [Note: 122 Andreas Volanus Vilnense Collegium tencat.] insipientiae rudem esse. Is adiuncto sibi Andrea Tricesio, et aulicorum globo de eodem grege Caluini, cum Lutheranorum etiam concursu tentandam sibi Iesuitarum facultatem putauit: et ad Collegium profectus, de sacramento Eucharistiae quid Patres sentirent, interrogauit. Qui, cum sententiam catholicam ita explicassent, probassentque maxime auctoritate Sancti Ambrosij, et Augustini, quibus se stare haereticus aiebat, vt nemo dissentire, nisi obstinatâ pertinaciâ posset; tamen nihil commutatus discessit. Tum Patres ante omnia infringendos Haereticorum illos spiritus, comprimendamque plebis lacessendae [Note: 123 Contra Haereticos de Eucha ristia disputatum a Socijs.] procaciam rati, de cunctâ Philosophiâ theses, atque ex Theologiâ nominatim de verâ corporis, et sanguinis Christi in Sacramento Eucharistiae praesentiâ, deque communione sub vni specie, sustinendas proposuerunt. Quae, cum ad valuas templorum septem dies pependissent, ad disputationem ventum est. Ioannes Haius Scotus Rhetoricae designatus magister propugnabat, Praesidibus Varseuitio, et Balthassare Hostonino. Ingens ad audiendum etiam Haereticorum numerus conuenit: at ex his, quanquam semel, atque iterum, ac tertio inuitatis, nemo vnus toto triduo, quo disputatum est, conserere manum voluit. Ita res inter Catholicos gesta, et Haereticorum argumenta serio tractata, et magnifice refutata sunt. Haud faciie dictu est, quantum illae disputationes, aliaeque subinde pari felicitate, et eâdem Haereticorum fugâ editae, Catholicorum et animos confirmarint, et vultus: itemque aduersariorum temeritatem [Note: 124 Templum Sancti Ioanis Collegio addicitur singulari Dei prouidentia.] frenarint. Deerat ad cumulanda vota Episcopi, et Collegij perficienda fundamenta templum. Nam nec proximi Sancti Ioannis vsum nisi maligne concedebat ei praepositus Petrus Ruitius: et ad nouum condendum nec situs comptus reperiebatur idoneus, et Episcopus incipiebat desperare impensis se sussecturum. Haec reputans, simulque illud Varseuitius quam nihil solide effici ad populi excitandam, alendamque pietatem sine templo posset; ad Diuinum consilium, et auxilium studiose confugit: impenseque oranti succurrit, si peteretur a Rege ipsum Sancti Ioannis templum, omnino impetrandum. Quoque magis rem animo agitabat; eo certiorem spem capiebat. Probauit consilium Episcopus: Rex quoque, praeter multorum opinionem, probauit: confirmauit Pontifex: confirmauit et Deus. Nam Ruitius, qui nullâ conditione, quoad viueret, consensurum se demonstrarat; paucis diebus post perlatum a Rege beneficium

[Note: 125 Bransbergensis Collegij status optimus.] est mortuus. Inter haec Magius, cum postridie natalis Deiparae Bransbergam venisset, cum omnes recreauit fausta narrans nouelleti Vilnensis exordia, tum est ipse vicissim mirifice recreatus conspectu maturescentium frugum, quas Bransbergensis adulta iam, ac robusta vinea procreabat: ita sacra in templo se ruebant opera: ita gymnasium florebat: eas Conuictorum nobilium contubernium, [Note: 126 Pater Philippus Vidmanstadius Collegio praeficitur.] eas Clericorum Seminarium spes ostendebant. Nouum Collegio Rectorem Patrem Philippum Vidmanstadium doctrinâ virum, et religione maximis parem imposuit. Et Tyrocinium in secretâ domus parte, vnde postea magnae in Prouinciam omnem vtilitates profectae, constituit. Elbingam item, et Gedanum excurrit. Hîc nobilem Ciuitatem miratus aeque, et commiseratus est. Quippe omnia tenebat, et plane dominabatur impietas. In Catholicorum reliquijs mirus in erat ardor Collegij. Sed gemere, et vota facere licebat, [Note: 127 Gedani, et Elbingae quo loco Religio.] aliquid moliendi facultas longe aberat sub dominatu Lutheri. Elbingae res meliore loco, et Catholicos ad Christum confitendum audentiores reperit: eoque etiam ferocius insanae factionis incentorem Sebastianum in Iesuitas totis lateribus, et gladiatoriâ firmitate vlulantem, dirisque deuouentem, quicunquo ad eos, hoc est ad Ecclesiam accederent. In singulas conciones quinas exigebat marcas: tanti populo sempiternum exitium vendebat: vtque tanto saepius, ac quaestuosius Christum auarissimus latro, nouusque Iudas venderet; quater in hebdomadâ praeconium iterabat. Magius ex Prussiâ transgressus in Masouiam, dum Pultouiensis Collegij res componit; literas accepit, per quas, et a Presmiliensi Episcopo ad Collegium Presmiliae statuendum (illam enim sedem omnes [Note: 128 Posnaniense Collegium recipitur.] praeoptabant) aduocabatur, et a Posnaniensi Varsauiam accersebatur. Huc raptim profectus, de Collegio Posnaniensi conuenit, tabulasque confecit: et iuuit causam templi Vilnensis, quam diximus, quae commodum eo temporis momento apud Regem agebatur. Ad transigendum de Collegio Presmiliensi, quoniam ipse properabat in Austriam anno cadente, Proprouincialem Sune rium mifit.

[Note: 129 Res Hispaniae.] Hoc Borealium Prouinciarum statu, in Hispaniâ Collegium Carauacense duodecim incolis, et scholis instructum est. In maioris quoquem Balearis Collengio, Prorege, ac praecipuâ nobilitate, quorum votis, ac precibus Prouincialis Cordesius tres magistros duxerat, primordia honorantibus, doceri caeptum feliciter, et subinde conflata Deiparae Sodalitas, et templi iacta fundamenta. [Note: 130 Segouiae scholae sublatae.] Granatae Theologia inchoata. At Segouiae, quia Ciuium quidam plurimum auctoritate pollentes non sinebant comparari necessariam gymnasio domum, et praeceptorem publice conduxerant, quo ostenderent alijs sibi doctoribus opus non esse, scholae sublatae sunt: ne collata in inuitos beneficia pro maleficijs, et obsequia pro contentionibus haberentur. Academia Salmaticensis Collegium Societatis in suum corpus, velut membrum, cooptauit, additâ exceptione, ne quid contra instituta Ordinis committeretur. Huetae, atque Oropesae in Toletanâ [Note: 131 Huetae Collegium inchoatur.] prouinciâ nouis Collegijs initium factum. In Conchensi dicecesi non ignobile oppidum Hueta est. Iam inde ab anno millesimo quingentesimo quinquagesimo primo Doctoris Ioannis Ramirij non dum in Societatem allecti, apostolicis excitata laboribus, contubernium apud se nostrorum hominum expetierat, per quos perpetuo exercerentur, quae tractare ipsum in tempus videbat. Quam cupiditatem quidam e Clero, qui, Ramirij eiusdem suasu, Complutum ad exercitationes spirituales adierant, in Patriam regressi, multo acrius ac latius incenderunt: sed defuit optatis potiundi facultas, donec eam sapientiâ, ac [Note: 132 Petri Ortitius ty ronis firmitas.] bonitate suâ Deus ita subministrauit. Anno millesimo quingentesimo quinquagesimo nono Petrus Ortitius iuuenis Huetensis dum Compluti studet, aggregatur Societati: in quo Patruus Stephanus Ortitius honoratus imprimis, ac locuples Saaerdos omnem posteritatis spem reposuerat. Is, vbi tam diuersam consilijs fuis initam a Petro viam cognouit; vehementer dolens, misso fideli nuntio, nihil omisit, quo reuocare ad se iuuenem posset: etiam atque etiam admouitum, seu clericalem militiam, seu popularem rationem mallet; facturum

se, vt nec opima sacerdotia, nec patrimonium abundans desideraret. Quae omnia, cum tyro Christi, qui maiores in opprobrio Crucis honores, atque diuitias degustarat, constanter repudiasset; Stephanus dum crudus fuit dolor, iram aduersus nos aluit: sed paulatim, diuinâ permulcente gratiâ, et sacer dotibus ijs, qui Societatem optabant, opportune subijcientibus, quanto satius foret, quam destinarat filio fratris pecuniam, ignarus quo tandem modo absumendam, in Collegium conferre, vnde ipse, et cognati, et Ciuitas decus, et commodum sempiternum caperent: rediturum enim ad ipsum in omnem posteritatem quicquid inde proficeretur; probato salutari consilio, accersitoque rursus Ioanne Ramirio, cum aliquot Socijs, saeculi anno sexagesimo tertio, eorum consuetudine, et industriâ, cum Stephanus ipse, tum Ciuitas vniuersa profecit plurimum. Tandem biennio post receptum a Borgiâ Collegium, et rebus paulatim explicatis, hoc demum anno senescente, missi sunt incolae, Petri Seuillani ductu primi Rectoris. Vnica schola instituta est, in qua pueri elementarijs literis imbuerentur: quae postea, rogatu Ciuitatis, atque collatu in sumptus, in tres commutata est grammaticae classes, magno oppidanae iuuentutis, et circum [Note: 133 Oropesae Collegium instituitur.] positae bono. Iam pridem Ferdinandus quoque Aluarus Toletus Oropesae Comes, vt Collegium suae ditioni impetraret acriter decertabat. Amabat enim hunc Ordinem impensissime, et popularium suorum nihilo minus studebat saluti. Ad haec Franciscus Toletus eius frater iam inde ex eo tempore, quo cum Carolo Quinto in Germaniâ fuerat, ex multis super eâ re disputationibus auditis, omnino apud animum suum statuerat, adolescentium Seminaria, vnde docti, pijque Ecclesiae ministri proferrentur, praesentissimum esse remedium, siue curandis, seu certe leuaudis laborantis seculi morbis. Ergo cum Oropesae, id genus alimentarios congregare ipse vellet adolescentes, Collegium, per quod instituerentur, dudum exoptans, cum ad ordinanda exordia, tres Socios aliquot ante annis impetrasset, vbi Prorex in Peruuiam abijt, ita enixe postulauit, orauitque; vt quanquam in proximo generali conuentu reiectum negotium erat, iam nouae locum repulsae nullum reliquerit. Quare missis hoc anno Colleges, ludoque a perto, amantissimi, ac religiosissimi Proceres, ingenti cum [Note: 134 Patris Franci sci Consaluijvirtutes, ac mors.] populi gratulatione, voti compotes facti sunt. Decimo septimo Kalendas Aprilis Franciscus Consaluius ex oppido Alesone Episcopatus Calagurritani oriundus, post exactos septemdecim religioso in cultu annos, et quinque postremos, in cruciatibus ex pectoris dolore grauissimis, tandem Compluti desijt viuere. Ex Tyrocinio missus in Lusitaniam, cum Grammaticam, magno discentium ad mores, literasque bono, doceret, laesâ valetudine reuocatus Complutum est, nec tamen valetudini melius factum. Doctus erat latine, grece, hebraice, humanasque, et diuinas disciplinas optime tenebat, sed eminebant coelestium [Note: 135 Consilium atque prudentia] dona virtutum. Super cetera donum consilij, prudentiaeque Sanctorum vulgo ferebatur illi inesse. vsque eo, vt Rector Complutensis, et Toletanus Prouincialis Francisci Consaluij grabatum sibi pro quodam oraculo esse, praecipuâque eius ope Prouinciam se, et Collegium regere confirmarent. Nec minor inerat vis siue de more domesticos exhortanti, siue priuatos conserenti [Note: 136 Verborum pondus.] sermones. Pauca verba, sed ponderis magni promebat. Quae dona ex familiari cum Deo communicatione, qua vtebatur assidue, haud temere censebatur trahere. Ad Patrem enim luminum accedentes quid consequens est, nisi vt illuminentur, et incalescant? Quantum vis animi ex infirmitate corporis impetrare poterat, nunquam ab opere desistebat: et Tyronibus vsque ad mortem e [Note: 137 Religiolae caritatis studium.] suo conclaui instituendis praefuit. Nullum inter Religiosos vitium oderat peius, quam quae caritati fraternae dictis, factisue aduersarentur. Scommata, et quae aliacumque, perexigua licet, vnde caritatis sapor hebetaretur, appellabat candentes prunas, quae exurerent animas. Cuius morbi si quae vnquam initia in Tyronum quopiam deprehendisset; vindicabat seuere, et protinus elidere conabatur. Obedientis aiebat esse, quicquid imperetur, totum vbique esse. Sed viri patientia, cuius depromendae spatium amplissimum habuit, prorsus admirabilis

memoratur. Tantam enim, inter acerrimos dolores corporis, hauebat animo voluptatem, considerans eam esse Dei voluntatem, et ita sibi ficei, quod placitum Deo esset; vt foras iuterior laetitia emineret, occultarique non posset. Mortis properandae ea causa mit. Feriâ quadragesimae sextâ, qua excitati Lazari historia legitur, sacro inuitante tempore, ad sacrificandum e lecto surrexit. Sacro peracto dum scipionem, cui solebat inniti, inter prehendendum [Note: 138 Barthoiomaei Bustamantij egregia facta virtutes, et finis.] e manibus lapsum colligit, apoplexiâ percussus, paucis post horis expirauit. Prolixiori stadio Bartholomaeus Bustamantius, multarum gloriâ palmarum nobilis, finem imposuit, quod et athleta iam clarus erat ingressus. Nam aetate iam maturâ, latine, graeceque doctus: item Philosophiae, et Pontificij Iuris, et Theologiae laureâ donatus, architecturâ quoque praestans, ad haec multo seculi limatus vsu, lateque notus ad Societatem accessit: cumque se ad Franciscum Borgiam (vt primâ horum annalium proditum parte est) contulisset; eum vnice dilectum sibi comitem Borgia, et a consilijs adsciuit. Arctius inde coniunctis caritate animis, cognitisque vicissim, et auctis virtutibus, cum in rectâ Tyronum [Note: 139 Primus in Hispania Nouitiorum magister] institutione pene omnia Franciscus poneret; Septimacense, quod primum Hispaniae fuit, Tyrocinium condens, Bustamantium ei magistrum praefecit. Inde translatus in Baeticam, non modo eam Prouinciam ipse multos administrauit [Note: 140 Secundus Bae ticae Prouincialis.] annos; sed prope fundauit, auxit certe vehementer, ac roborauit. Eandem postea, cum ex secundo generali conuentu reuersus ex Vrbe esset, itemque Toletanam Visitator lustrauit: donec aetate praecipiti, impetratâ publicorum [Note: 141 Visitator eiusdem, ac Toleti.] vacatione munerum, ad euangelizandum se per vrbes, et oppida, quem laborem nunquam inter alias curas omiserat, totum contulit: Collegijs interim, quae ipse idem inchoarat perficiendis intentus. Ergo, ad Seguritani explicanda exordia, cum totam hyemem in aspero illo, et perfrigido coelo, non leui cum valetudinis noxâ exegisset; rebus tandem compositis, Triguerum ineunte Iunio venit, fastigium templo impositurus Hîc vero fessam annis, aerumnisque fragilitatem humanam, ita labor itineris aggrauauit; vt paucis post aduentum [Note: 142 Mortis genus.] diebus, magnis sebribus, et lateris dolore prosterneretur. Non fefellit vigilem seruum Domini appropinquantis aduentus: et Triguerensibus continuo dixit, adesse se, vt vltimum apud eos spiritum exhalaret. Dicebat quoque peropportune mortem adire, cum eâ tempestate, procurationis publicae oneribus expedito, sine alieno incommodo vacaret mori. Grauissime iam laborans circumstantes hortabatur, vt de rebus diuinis assidue, nullo metu creandae sibi molestiae, loquerentur. Nam auditionibus ijs nequaquam fatigari se, verum leuari, [Note: 143 Sacrum Viaticum insigni [reading uncertain: print faded] pietate excipit.] Vbi perlatum est Sacrosanctum Viaticum, lecto teneri nequijt: sed, velut inuentae vegetus robore (adeo integra vigebat pietas, tantumque ex vitae praesentiâ virium habuit) impetu exiliens, positis humi genibus, Dominum, et Saluatorem suum, summâ et animi veneratione, et corporis, adoratum excepit. [Note: 144 In deliratione morbi nunquam mens a diumis declinat.] Aliquot ante obitum horis, cum vsum mentis ad, cetera mali vis ademisset; visus est ciuinitus, ad diuina constantem retinuisse. Ita continenter, apteque vel Psalmos, vel salutationem Angelicam pronunciabat, pollice dexterae, salutarique digito, pro multo vsu, ita coniunctis, tanquam globulos rosarij ad numerandas preculas pertractaret. Tertiâ ante meridiem horâ vndecimo Kalendas Iulias septuagenarius, plenus dierum bonorum decessit. Populus frequens in templum conuenerat, quemadmodum haberet, et num quicquam spei reliquum [Note: 145 Populi existimatio.] esset, studio cognoscendi. Qui, vbi ex improuiso Sacerdos cum apparatu sunebri sacrificaturus apparuit; intellectâ inde Patris morte, in ploratum, ac lamentationem miserabilem versus est. Magnum, et Sanctum virum, ac suum praecipuâ caritate parentem vulgo amissum querebantur. Haud fere alius compluribus Hispaniae, praesertim Baeticae, populis fuit doloris sensus. Quippe eâ erat vir tute, vt, apud quos fuisset, eorum animos Deo, sibi, Societati arctissime copularet. Optimi vbique exempli, prudentiae excellentis: animi constantia nec laboribus vnquam, nec annis, nec morbis fractâ. Sobrietatem religiosam, et consueta sua ieiunia ad extremum vsque non modo intermisit nunquam;

[Note: 146 Abstinentia, ac pietas.] sed ne de summo quidem rigore in ciborum delectu quicquam remisit. Preces Sacerdotalis officij, quandocunque facultas suppeditauit, coram Sanctissimo Eucharistiae sacramento, deque genu semper exegit. Eodem modo [Note: 147 Peculiare studium in Eucha ristiam.] ibidem quotidie tres ipsas Rosarij partes in laudem Deiparae absoluebat. Peculiari etenim studio ad diuinissimum Eucharistiae mysterium bonus immensi beneficij, thesaurique existimator afficiebatur: ac Reginae coeli obsequijs mire [Note: 148 Erga Derparam se atque alios afficit.] erat addictus: cuius in honorem, quicumque se locus offerret, excitabat hominese, instituebat ad Rosarij obeundas preces, praesertim cum inter viam in agricolas, aut pastores incidisset. Diu exoptarat formulam precandi nancisci, qua Virginis ab ipsâmet Virgine obseruantiam postularet: tandemque Sanctum Bonauenturam huiusmodi quadam vsum cum inuenisset (Dulcissime Domine IESV, dignare me infimum omnium peccatorum sacratissimae Virgini Mariae matri tuae reuerentiam debitam exhibere. Et tu, clementissima Domina mea, mihi indignissimo peccatori impetra, vt perfecte sim tuae deditus seruituti, et tibi omni tempore obsequar purâ mente: ac deuoto corde continuo tuae benignitati assistam) hanc et ipse Iaetus arripuit, ac saepissime vsurpans ceteris auctor erat, vt frequentarent. Nec dubium, quin vberrimos ex hoc cultu perceperit fructus: inter quos, et illa quoque prope Conimbricam tutela, cum per praecipitia vna cum iumento, cui insidebat, ruens, haud dubio miraculo, in abruptâ rupe stetit incolumis, poni debet. Nam et tum maxime, cum exangusta semitâ fallentibus vestigijs volutari in praeceps iumentum coepit, salutandae [Note: 149 Fallaciam seculi quam deploraret.] Virgini internus agebat. Quoniam satis vtrumque cum seculi, tum Christi Domini seruitium expertus erat, rerum vitae huius, quarum studio mortales insaniunt, vilitatem altissime penetrarat: ac si quando de hac fallaciâ sermo nasceretur, vehementi solebat cum gemitu erumpere: Quid tot Proceribus, quid tot Principibus, quos ego ipse vidi, actum est? Ego Carolum Quintum tantâ cum maiestate. Ego hos, illosque Dynastas noui, quos videbatur ne ipsa quidem mors adire propius ausura. Ego tot Pontifices, Cardinales, Antistites, Doctores, Concionatores celeberrimos, atque eminentissimos noui, et iam non sunt. Perijt memoria eorum cum sonitu. Hosque inter sermones incendebatur vsque eo, et commouebatur; vt singultiens, ac flens vbertim interclusâ voce eriperet se de medio, et fugâ in cubiculum abderet, acres ad saeculi contemptum in auditorum, ac spectatorum animis relinquens aculeos. Vt erat impiger, industrius, et ardentissimae caritatis, genus operae nullum recusabat, [Note: 150 Zelus boni publici.] vnde commoda publica iuuarentur. Si suo tamen permissus esset arbitrio; vel pueros prima elementa literarum docendos, vel Nouitios Societatis instituendos suscepisset. Tantum existimabat interesse quemadmodum initia ponerentur. [Note: 151 Bona initia po ni curabat.] Ob eam rem puerilem catechesim omni loco, ac tempore pro virili prouexit, conditis etiam vernaculo rythmo versiculis, per quos tenerae mentes religionis semina, cum cantus illecebrâ, iucundius acciperent. Annum iam sexagesimum septimum agens, oblatâ spe numerosae ad fidem conuersionis, in [Note: 152 In Floridam mitti deposcit.] Floridâ nuper Hispano imperio adiungi caeptâ; sumrois votis eam expeditionem depoposcit: peritiam tam longâ aetate collectam in Euangelij fundamentis recte ibi ponendis, optime dicens collocatum iri: idque faciebat in orbis eo tractu idcirco libentius; quod minime illic agendum cum Europaeis foret: ex quibus, quod ferme pecuniae lucra sectarentur, longe occupatio maior, quam [Note: 153 Collegia per eum constituta.] solidus animarum fructus rediret. Prudentiâ viri, ac pietate compertâ Lainius monuit, vt propagandae Societati, nouisque instituendis Collegijs daret operam: velut praesagiens non infelicem euentum. Nam Triguerum, Carauacam, postremo Segutam, et magnâ ex parte Gades colonias ipse duxit, ac multa interim [Note: 154 Quae censeret seruanda ad Collegia condenda] obseruauit ei curae accommodata: quae non alienum fuerit delibare. Ante omnia dicebat ad id opus propagandae familiae requiri homines, qui animarum ministerio plurimum, at pecuniae negotia minimum tractent. Quippe Numini curae esse operarios suos, vt quamdiu muneri suo ipsi non desunt, nihil deesse illis patiatur. Proinde minime ingerendam apud Collegij molitores redituum

mentionem: sed consuetis erga Ciues officijs strenue, ac fideliter immorandum. Si sermonem ipsimet auctores inferant; simpliciter indicandum quis in quoque domicilio religiosorum numerus legitimus sit: eosque comiter admonendos, vt animaduertant num ipsorum facultas alendo sit ei numero. Quod hac moderatione suggeratur excipi libenter, amiceque, velut a fideli consiliario prosectum, non tanquam ab negotiatore, aut parte aduersâ, quae suspecta merito haberi queat. Hac ipse simplicitate sapienter vtens, quae hoc in genere [Note: 155 Mira in agendo dexteritas.] tractauit, sine contentione, strepituque transegit. Eâque modestiae, atque prudentiae amabili quasi escâ, ita infimorum aeque, ac summorum animi capiebantur; vt Ioannes Villaregij Dominus ad Patrem Borgiam scripserit, videri Deum, vt quibusdam Sanctis; ita Bustamantio, non tantum ostendisse quid, sed etiam quemadmodum agi deberet. Et plane visus interdum est Deus, tum [Note: 156 Diuina eiusprae dictio.] suggessisse viro consilia, tum mirabiliter comprobasse. Narrabat dux Methymnae Sidoniae Alfonsus Petrius Gusmanus, cuius in ditione erant cetariae nobiles, ac fructuosae supra Gades, Bustamantium inter piscatum Thymnorum ex Comite Nieblae (mater erat Ducis ipsius) precatum, vt quoniam subiectis ei populis profuturum Trigueri Collegium parabatur, symbolam et ipse suam conferret, aureos mille: qui tribus pensionibus, quo minori incommodo praeberentur. Cumque Comes primo excusasset eius anni extra modum malignam capturam, cuius iam tempus prope totum exierat, deinde bonitate Patris, et pretio operis compulsa, non modo, quae petebatur, summam, sed et semel totam continuo editâ syngraphâ praebuisset; Bustamantium ad eam benignitatem, velut diuinitus instinctum dixisse: Atqui scito, quoniam ita liberalis Deo es, ipsum tibi hoc eodem anno centuplum redditurum. Ac protinus euenisse rem, et prioribus, et posterioribus annis inauditam. Paucissimis, qui residui erant apti capturae, diebus, adeo exuberasse praedam; vt centies mille aureorum nummûm, detractis impendijs, lucri sit factum. Quod pro miraculo celebrasse Dominos, et memoriam suis codicibus consignasse. Porro Bustamantius, vt ad negotij inchoandi modestiam regendi, prouehendique solertiam adiungebat; sic apponebat vtrisque perficiendi constantiam: quod vel nouissimum ostendit Seguritanum incoeptum: cuius perficiendi gratiâ, tantâ cum valetudinis iniuriâ, [Note: 157 Collegiorundotes malebat non tribui a Ciuitatibus.] aduersissimo tempore anni, loco sibi insesto perseuerauit. Collegiorum dotes laudabat maxime, in quas publice nihil Ciuitates conferrent: qualis erat Carauacensis. Quicquid enim Reipublicae nomine, publicoque consilio detur, cum adeo multi communibus deliberationibus intersint, tamque frequenter magistratus mutentur; maioris non raro strepitus, et contentionis, atque adeo inuidiae, [Note: 158 Minuta Collegia nolebatinstitui.] quam emolumenti rem esse. Ab minutis familijs instituendis animum valde alienum gerebat: quod in ijs ratio disciplinae domesticae, in qua plurimum reponebat, fustineri aegerrime posset. Qua tamen in re condita ab ipsa Collegia intuenti videri poterit secum pugnasse. Ita nimirum comparatum est, vt quae quisque tractat, vel exigua neget, vel putet in ijs exceptionis inesse causas: sicut his locis populorum necessitas, et magnitudo publici profectus Bustamantio [Note: 159 Neque praemittipartem familiae ante Collegia bene instituta.] persuadebant. De cetero ne illud quidem probabat, quoquam praemitti Collegij partem, dum domicilium, ac necessarij reditus toti Collegio compararentur: quod Fundatorum ex nimiâ cum pauculis illis consuetudine, quamuis nil videant praui exempli, tamen quia non eum, quem in iustis familijs mirari consueuerunt, agnoscunt ordinem; velut expectatione elusâ, studium ex facili intepescat. Si Ciuitas eiusmodi esset, vnde non mediocres animarum fruges, et olim Collegij incrementum expectari liceret; quamuis principio dos modica offerretur, neutiquam praetermittendam existimabat. Faciliores enim in eiusmodi Ciuitate ab tenui ortu ad conuenientem modum processus, quam alibi a [Note: 160 Constitutiones quam cuperet in Societate vigere.] magno fore. In administratione Societatis fidem prope superat, quantum cuperet, studeretque constitutiones vigere, integreque seruari. Quod in homine, qui tantae aetatis, tamque multa expertus hancarripuerat disciplinam, tantumque pollebat in genio ad architectandas per se viuendi formas, multo est commendatius:

[Note: 161 Nouorum prae sicum vitium est noua moliri.] eo etiam magis; quod talium solent opiniones, moresque in figuram suam induruisse. At ille recentium Praesidum, maximeque iuniorum, communem esse morbum aiebat, aliquid, noui moliri, quod quodammodo pro iudicio, ac testimonio foret, ipsos esse cum potestate. Saepe habebat in ore Prouincialium operam in eo potissimum versari, impendique debere, vt recte instituant, [Note: 162 Ex probis Rectoribus domorum probitas pendet.] ac forment Rectores. His probe excultis, totam domum haud magno negotio compositum iri; sin autem secus fiat, vbi quid in superiore desideretur, nec magnum, nec stabile esse, quod cum inferiore proficitur, Negabat Religioso clauo idoneos, quorum domestica vita, ceteraeque virtutes apud subiectos sustinere non possent auctoritatem exempli, dolens se se iam per aetatem, ac valetudinem minus praestare, quam vellet: quanquam re ipsâ vel robusto, valentique iuueni anteiret. Solitus etiam dicere tum maxime sibi, cum, iam adeo haberet propinquam mortem, coelum vero adeo procul, duplicandum esse cursum. Cum vero tantâ se ipse primum seueritate acciperet, tum ita conniteretur, vt disciplinam ad regulas, et constitutiones vbique accommodaret; vigebat vbique sub eo, florebatque religio: nec spatio quinque annorum, vt idem obseruauit, vnus quisquam e Prouinciâ Baeticâ, se praeside, ab Societate discessit. Nec vero austeritatem amabat fastidiosam, ac tristem, quae interdum animo virtutibus vacuo extrinsecus inducta velat vitia magis, quam sanat: sed maxime probabat [Note: 163 Qualem maxime administrationis formam probaret.] solidam animi virtutem, quam exterior cultus non horridam, sed amabilem faceret: scripsitque ad Patrem Borgiam, cui semper (vt dictum est) carissimus, et maxime auctoritatis fuit, vt praefuturos per Prouincias Nouitijs, aliosque id genus homines Romae, vbi spiritum hunc integerrimum seruari cognorat, [Note: 164 Pro Collegio Romano vel vendi se cupiebat,] aliquandiu curaret Societatis moribus imbuendos. Collegium Romanum, quod commune semper, et vniuersale vocabat, sic habebat in pretio, tantique ad rem catholicam ducebat momenti; vt non solum in eorum temporum angustijs adiumenta vndecumque vigil conquireret; verum etiam profiteretur libenter operam, libertatemque suam Saracenis, si quid id valeret, eius iuuandi gratiâ, venditurum: toto in orbe Christiano nullum, se quidem iudice, esse pium opus [Note: 165 Visitatores crebros vbi ne cessarios putaret.] affirmans largitate piorum dignius. In Hispaniâ, et id genus longinquis Prouincijs summe necessarios arbitrabatur frequentes Visitatores, ad coniunctionem membrorum, et capitis: per quos super alia doceretur accuratius Generalis quid quaque in causâ esset, ne quando Praesidum quisquam confideret per literas quaecunque vellet probaturum: neu tenacius suis adhaereret inuentis, sed missa ab Vrbe decreta, cum fide omnes, curâque seruarent. Haec, aliaque vir [Note: 166 Eiusdem obedientia insignis.] prudentissimus cum ad Patrem Borgiam, pro veteri familiaritate, vsuque scriberet; vbi parendum ipsi foret, nihil per se posse excogitare dixisses, nihil nisi ad parendum natum. Adeo iussa non modo sine haesitatione, sed et alacriter excipiebat, et solertiae vires eo conferebat omnes, vt effecta quamaptissime daret. [Note: 167 Conuersatur cum Dynastis sine diminutio ne virtutis suae, et magno aliorum profectu.] Primam videlicet, ac summam religiosi viri prudentiam in eo verti intelligebat cardine: oportere inferiorem prudentiae suae diffidere, et ad nutum fingi superioris. Ita enim profecto est: cuius, obedientia labat, is, quantumuis oculatus sit, in in religiosâ republicâ nihil videt. Illud postremo in magni huius viri laudibus numeratur, cum siue pro sui muneris vsu, siue ad animarum, auxilia minime infrequens apud Dynastas, et magnas potestates ageret, etiam apud omnes gratiâ, [Note: 168 Agentes cum proximis sint velut adamantinum signum, non sicut cera] et auctoritate polleret, multum illis suae bonitatis indidisse, nihil de illorum ambitione traxisse. Erat quippe non cerae similis, vt apud Cassianum de iusti mente disputat Abbas Theodorus, quae characteri signantium cedens, pro eius formâ, atque imagine figuratur: sed, velut adamantinum signum, quod suam in uiolabilem semper figuram custodiens in eam vniuersa, quae sibi in currerent, [Note: 169 Lusitaniae res] transformaret.

Olisippone restitutâ coeli salubritate, restituta quoque sunt ordinaria pietatis aduersus proximos munia: ac praecipue explicata est caritas in adiuuandâ multitudine, quam post mala pestilentiae, vt fit, penuria rerum oppressit. Eborae Regis, et Cardinalis, Regiaeque domus praeclara edita sunt erga Socios indulgentiae

documenta: et Socij tum domi exercuerunt feruide pietatem, tum [Note: 170 Cardinalis cum Nostris religiosa consuetudo.] cunctâ in Ciuitate, tum denique in multis circa Oppidis. Eâ familiaritate Cardinalis, eâque religione versatus est in Collegio, non modo vt ab ceteris religio, sorum pijs actionibus non abesset; verum etiam vna cum ijs conueniret frequenter in locum voluntarijs flagris destinatum, se pariter ipse diuerberans. Extremum sub annum Georgius Serranus in Prouincialatu Leoni Henrico successit, liberato tum quod tempus explerat, tum vt Cardinalis consessionibus vacaret: quod ipsimet per literas enixe flagitanti Cardinali, Borgia ita concesserat; vt inter Socios Leo, non in aulâ sedem haheret. Iam pridem pariter cum Societatis muneribus id Leo tractabat muneris: verum iam Cardinalis per aetatem infirmior hominem expeditum optauerat: cuius sententiam in conscientiae suborientibus in singula prope momenta causis perobscuris, et grauibus, interrogare securus sub manu posset. Huius principio anni Sebastianus Rex Collegijs, quae iam pridem impetrarat, Angrensi, et Funcialensi perpetuum vectigal attribuit: pauloque post in vtrumque Collegae missi duodecim: terni Sacerdotes, totidem domestici vsus administri, reliqui literas percepturi. Sacerdotes [Note: 171 Angrensis Collegij exordia.] Angram profecti Ludouicus Vasconcellus Rector, idemque moralium quaestionum interpres, Balthassar Barreria, et Petrus Gomius Ecclesiastae: sed simul cum his muneribus alia omnes omnia conaturi. Angra princeps est vrbs in modico sinu Insulae Tertiae. Haec vna est Insularum nouem, quae et Arsores, et communicato ex eâ, quam diximus, nomine, Tertiae nuncupantur, et Flandricae interdum: quod a mercatoribus Belgis, dum Olisipponem peterent, longius in altum auectis, anno salutis humanae supra mille, et quadringentos vndequinquagesimo inuentas ferunt. Recta regione ab Lusitaniâ in occidentem nauigantibus, post leucas ducentas quinquaginta (quidam trecentas numerant) occurrunt, [Note: 172 Eiusdem Collegij condendi causa.] ab aequatore in Septentriones partes quadraginta sublatae. Indigebant maxime culturâ: et Lusitani Reges, vt rectores perpetui, atque procuratares ordinis Equitum Christi, decimis earum, concessu Romani Pontificis, fruebantur. Inde consilium, quod a conscientiâ vocant, quaerente Sebastiano, vt primum gubernacula regni coepit, quid officij ab se praestari eâ gratiâ oporteret, introducendum Societatis Collegium censuit. Nunquam ad id loci Societas in eas Insulas, quanquam tentatâ saepius nauigatione, tenere cursum patuerat. Tandem hoc anno pridie Idus Maias, qui dies in Pentecosten incidit, destinati Collegae, cum Olisipone conscendissent, quanquam non sine iactatione, ac periculis, tamen Sancto afflante Spiritu, sospites in Portum Angrensem Kalendis Iunijs inuecti sunt: omnium ordinum summâ laetitiâ, et gratulatione excepti. Ciuitas apparatam illico scapham ad ipsam nauim, vnde educti in littus deportarentur, [Note: 173 Ciuium erga Nostros benignitas.] officiose misit: in qua regius Praetor, et quidam Magistratuum, et alij Primorum honorifice occurrerunt. Episcopus, cum Vicario, et Clero, ingentique populo praestolabatur in littore, ac descendentes, inter hilarem tormentorum strepitum, et communem gratulationem, benignissimo amplexu laetus excepit: continuoque ad gratias Deo agendas, et optima precanda auspicia in Deiparae aedem deductos, in hospitium introduxit. Sed nemo vnus maiore studio, et liberalitate nouam coloniam firmandam, ornandamque suscepit, quam Ciuis quidam ceterorum Ciuium longe primus. Is, praeter cetera, quae continenter adiecit, commodauit primo, deinde dono dedit, opportuno situ, aedes cum horto, et aediculâ quoque sacrâ. Ciuitas optionem liberam summâ benignitate fecit, sedem, vbi maxime arrisisset, metandae. Sed Patres, Ciuis dono contenti, voluntatem publicam pro re acceperunt. Munera quoque sua continuo exorsi in aediculâ domesticâ, in principe templo, et misericordiae, laetiorem in dies aduentum Ciuitati fecerunt suum. Erant vulgo deprauatissimi mores: [Note: 174 Insignis per Socios animarum profectus] Sacramentorum sepultus thesaurus: iniustis compendijs, et inimicitijs irre, tita omnia. His, et ceteris morbis allatum paulatim remedium. Magnus pecuniae numerus per iniquitatem auersae, reuolutus ad Dominos: diuinorum mysteriorum publicatae opes, cum prosectu incom parabili morum, vulgo iam cum

laetitiâ celebrante, nunc primum Christianam speciem Angrae cerni. Confessionum generalium vix ad id loci fando auditarum, vbi necessitas explicata est, et degustatus experiendo fructus, nemo sei me erat, qui pacare conscientiam nisi per eas posset. Duo illa ad communem multorum, et mansuram vtilitatem pertinuerunt. Primum coactae vnum in angulum, quae sparsim degebant lupae: vt vel loci infamia, et intuentium adeuntes oculi a flagitijs cohiberent. Deinde Custodijs extructo in conspectu Sacello, additoque presbytero, spectandi sacri facultas oblata. Ceterum praessantissimum initio editorum Angrae operum existimatum est dissidiorum, atque odiorum extinctio. Alterâ, quae habita concio est, septem resartae amicitiae, ac deinceps aliae, atque aliae, multis vltro ab concione protinus ad pedes inuicem accidentibus, et rogantibus veniam. Ad catechesim, quae diu singulis diebus est habita, non puerorum maior, quam aliarum aetatum celebritas visebatur: cantiunculae piae mirum quantum teneriorem affecerunt aetatem: quas cum arripuissent, passim, vice profanarum, per lucem, ac tenebras cantitabant. Idque regio Praetori ita placuit, vt edicto quoque vetuerit alia concini, quo sanctus ille mos penitus prauum extruderet. Duae institutae literariae classes ornatissimo, et commendatissimo exordio autumni [Note: 175 Francricus Ber nardius primus Angrae de Societate mor tuus.] initio: pauloque post quarto Idus Nouembris obijt Franciscus Bernardius nondum Tyrocinio absoluto, veteranae virtutis frater, sedulus Marthae operum administer, spectabili modestiâ, humilis, obediens, precum amicus: denique iam dignus domicilio emeritorum: cuius ad sepulchrum vetulae precatum itare caeperunt. Episcopus quoque amantissimus, et animi in Collegium vere paterni, cui ex bibliothecâ instructissimâ, quam ex peculio suo parauerat, magnam librorum portionem testamento reliquit, sub idem tempus decessit: eo laetior, quod et iam Collegium Angrae vidisset, relinqueretque, et suprema erga se Patrum officia cum fide, ac studio dies, ac noctes experiretur. Nouem, quas diximus, Insularum maxima est, cui ab Sancto Michaele nomen: nec opibus cedit Tertiae, quanquam portus illam, et commercij opportunitas clariorem fecerunt. Sed hanc naturae etiam miracula nobilitant. Distat ab Tertiâ leucis triginta. Insulanos iam olim Collegij desiderio captos rerum, quas Angrae fieri audierant, iecunda fama vehementius flammauit. Itaque missus eo per Autumnum [Note: 176 P. Petri Gomij labores in Insula S. Michaelis.] Petrus Gomius, cum bis sacro quoque die ad concionem diceret; non modo cupidissime auditus est, sed et obrutus poenitentium quotidiano concursu: sic distributis temporibus, vt antemeredianum faeminis, pomeridianum ad multam noctem viris impenderet. Et apparebat vere rem, atque ex animo agi: adeo quorum grauissime animi aegrotabant, primi ad medicum properabant. Itaque et ibi insociabiles ante paces compositae, et perperam parta recte redhibita, et ex longo retextae confessiones, putriaque conscientiarum, et inueterata vulnera ad sanitatem producta: et carceri sacrificium ibi quoque prouisum: et egestati miserorum benigne consultum: et alia gesta, quae nouam rerum [Note: 177 Huius Insulae mira.] faciem induxerunt. Inter haec, quanquam vix otium ad respirandum dabatur impigro Sacerdoti; tamen ad collaudandam Procreatoris inaestimabilem potentiam, quaedam Insulae miraculorum inspexit. Vidit caminos duos, qui dies, noctesque globos ingentes fumi eructabant: prope quos lapis effodiebatur, vnde alumen fiebat. Vidit excelsum montem, cuiuse vertice igneus torrens effusus lon go tractu fluxit, adustam materiam torquens, ferrariarum officinarum scoriae similem, permanente adhuc limite, quacumque decurrit. Quod flumen antequam erumperet, tantum cineris (vt e Vesuuio olim) egestum est, ac deuolutum in mare; vt spatij non parum mari semoto ad aridam adiunxerit. Hiatus alibi terrae vidit, per quos euadente fumo, fragor intus audiebatur, ex imo spirantium ignium, non secus atque si vehementi follium spiritu cierentur. Haud procul os patebat halitu hominibus innoxio, mortifero belluis. Vidit, et in planitiae non magnâ fontes aliquot inter se mire dissimiles. Calidas quidam habebantaquas immissae manui tolerandas: alius omnino feruentes, itâque aestuantes, vt bullis maximis intumesceret; alius vliginem habebat vrentem. His ab exordijs Angrense

Collegium magno non modo Tertiae, sed circum quoque positarum bono Insularum deinceps profecit: ac proximo quidem anno, qualem supra in Italiâ descripsimus, terror iuuit diuinum opus. Contremuit cuncta Insula motibus post [Note: 178 Terremotus in Insula Tertia animabus salubris.] hominum memoriam immanissimis, et creberrimis. Fuit cum vno die decies octies mouit. Nec vero labascens dumtaxat solum mortales exanimabat; sed insuper verebantur, ne, quod in Sancti Michaelis, aliâque Insulâ factum nouerant, ruptis cauernis, alicunde flammarum se se torrentes eijcerent, quibus omnes inuoluerentur. Notabile enim vero humanae imbecillitatis documentum, in medijs oceani aquis vltimum ab terrâ, et igne discrimen. Ergo attoniti in agros effundebantur: sed ante ad confessarios festinabant ita confertim, moraeque impatientes; vt, occupato a prioribus loco, longius affusi inceptarent clarâ voce peccatorum enarrationem, et a Patribus, quin peragerent, aegre cohiberentur. Haec Angrae dum fiunt, Funciale neque minus laborum, atque [Note: 179 Funcialenfis Collegij ortus.] industriae, neque ferme felicitas nisi vnâ re dispar fuit. Eo gratior Insulanis Societas venit, quo miseriore vtebatur fortunâ, paucis ante annis a Praedonibus, Gallis foedissime deuastatâ Insulâ, ac direptâ: vt quidam fortunatam iam dicerent iacturam illam, quae noui huius auxilij causam accelerandi dedisset. Memoria etiam vigebat rerum a Patribus post deuastationem missis ad commune omnium solatium, ac leuamentum gestarum. Eo etiam Sacerdotum fidele praesidium id loci magis necessarium erat, quod quamuis non magna Insula sit; magno tamen commercio ab Italis, Hispanisque, et Belgis, et Gallis, alijsque nationibus celebratur: vt non solum integritas morum, sed et religionis castitas munimentum desideraret. Quin eo ipso tempore haereticus e Rupellâ venena furtim spargebat: qui ad Collegij aduentum desperato successu, Olisipone, quo fugerat, [Note: 180 Quaedam de Materia Iusula.] captus, meritas dedit poenas. Distat Insula haec ab Lusitaniâ, flexo in meridiem secundum Asricae oram per Athlanticum oceanum cursu, leucis centum quinquagiuta, supra aequatorem duas, et triginta partes, priscis mortalibus haud dubie, cum Fortunatas norint, ante quas sita est, minime ignorata, et ijsdem fortassis adnumerata: cum quidem adeo beatum nomen, siue feracitate mnltiplici, siue praestantiâ fructuum earum nulli magis conueniat: sed, quae rerum humanarum alternatio est; pariter cum Romani Imperij occasu intermissâ oceani nauigatione diu latuit. Quoad seculi proximi anno vigesimo reperta, inde nomen accepit, quod totam cum syluae occupassent, materiâ scilicet abundabat. Itaque igne subdito septem annis tenuisse incendium ferunt, eâque ratione culturae apertam, adeo felici gremio mandata excepisse semina; vt multis deinceps annis in sexagesimam frugem multiplicata reddiderit. Quanquam et inde conueniat a materiâ nomen, quod ingentem cedrorum ingentium copiam educet: vnde arcae, et alia pretij non vulgaris elaborata, late per terras omues deferuntur. Cumulat porro soli felicitatem Indoles bona gentis, in omnia sequax quaecumque ducatur, et omnium capax artium honestarum, maxime pietatis, si duces, magistrique non desint: quo maius, et ei beneficium a Collegio accidit, et paratiorem sacri coloni segetem inuenerunt. Septimo Idus Martias [Note: 181 Sociorum in Materiam aduentus.] cum Socijs nouem Olisippone soluerunt Sacerdotes Emmanuel Segueria, Collegio idem, et concionibus praesuturus, Petrus Coresma recti, prauique difficultates explanaturus, Melchior Oliueria commune cum alijs munus proprie tractaturus Poenitentiae Sacramentum. Nono die peruecti, antequam invrbem admitterentur, vsumque promiscuum, quod ab recenti venerant Olisipponensis luis incendio, expiare contagionis periculum solenni secessu amanter iussi. Fatigatis nauigatione hospitibus ad instaurandas cum animi, tum corporis vires non importune ea quies cecidit. Et quoniam primarius ciuis Hernandus Fauella excepit in suburbano suo in eâ regione sito, quam primam praedones haeretici occuparant, vt solent talibus initijs notari omnia, conuenienter factum gens obseruauit, vt vnde vastitatem importantes aditum habuerant sectatores errorum; inde sincerae religionis magistri, ac defensores ingrederentur, pro virili omnia meliora facturi. Post quartum, et vigesimum diem intra moenia

recepti, perhonorifice in conductâ domo Collegium statuerunt, vbi duae latinitatis expositae classes, et in proximâ Sancti Sebastiani aede, explicatio caeptamoralis [Note: 182 Eorundem ini bifructus.] Theologiae, maximo sacerdotalis ordinis leuamento. Nec moenium ambitu contenta solertia; sed per pagos, et oppida peregrinationes apostolico ritu obitae, catechismique vbique doctrina, et cantus inductus. Plurimum hîc operae, et maximum pretium in confessionibus fuit: ad quas ex totâ Insulâ currebatur, et maxima pars populi repetiuit a primis annis: aduersus Patrum labores, et caritatem obseruantiâ, benignitate, profectu, vrbanis pariter, oppidanisque, et paganis certantibus. Deo laus, et gratiae, qui et Sacerdotibus industriam, et docile cor populo largitur. Ne tamen sincera esset vsquequaque laetitia; Insulae Praetor, quem minime suspicareris, effecit. Simon erat Consaluius, [Note: 183 Aduersarium habent Praetorem.] Ludouici nostri, et Martini Consaluij frater, dissimillimus eis. Is ab initio statim parum sibi gratum Collegij aduentum haud obscure significans, siue, vt vulgo interpretabantur, quod talibus vitae suae spectatoribus, ac testibus nihil egeret, siue quae alia causa, vbicunque se locus obtulit, tum ne coemeretur certa sedes, tum alibi, perpetuum se aduersarium praebuit. Nec vero eo solum quod contra agebat, Collegio incommodabat; sed multo magis, quod germanorum apud Regem gratiâ fretum multa audere passim rumor ferebat. Vbi, quamuis culpâ Ludouicus. vacaret, quis tamen multitudini eum satis vnquam purgaret, existimanti, si non corrigi per eum, at certe successorem accipere potuisse? Ita ex fratre in fratrem, tum ex socio in Societatem permanabat inuidia. Vt famuli Dei, quibus popularem alioqui gratiam, vt fieri solet, iniqua vexatio conciliare debuisset; extra omnem prope misericordiam, prout rarus est aequus rerum existimator, sed magis exosi et suis premerentur, et alienis malis: omnia luentes quaecunque vel in se, vel in alios amicus ille (nam et talis volebat videri) peccasset.

Sed ab Oceani Insulis, quae ad nauigationem Indicam tum aperiendam, tum deinceps frequentandam plurimum habuere, habentque momenti, et noster in [Note: 184 Res Indicae.] Indiam pergat labor. Visitatoris Consalui Aluarij exemplis, ac monitis vehem enter inflammata sunt in Goano Collegio Sociorum studia ad omnem perfectae virtutis conquisitionem, praesertim ad sui contemptum, et proximorum caritatem. [Note: 185 Feruor publicarum mortifica tionum Goae.] Quaterni singulis hebdomadis publicum Ciuitatis Nosocomium, quod incurabilium vocant, adire lauandis aegrotorum pedibus, sternendis lectis, sordibus pauimenti tergendis, alijsque eiusmodi officijs, adhaec catechismo explicando, et confessionibus audiendis magna afferentes adiumenta et animis, et corporibus miserorum. Verum cum publice Visitator, antequam Goâ discederet, domicilia ad meridiem posita inuisurus, omnes plurimum ad idem studium, quod mortificationis dicimus, durandâ mollicie sensuum, inanibusque ignominiae suspicionibus abolendis, [Note: 186 Prouiocialis Quadrij exempla.] adhortatus esset; nimirum stimulos currentibus addidit. Antonius Quadrius iam tot annis Prouincialis, exinde omnium primus posito pallio, tunicatus, nouitio comite, progressus in publicum, mancipia, et infimam plebem religionis docere summam occaepit, et ad christianum officium concionabundus impellere, stupentibus ad id spectaculum, qui hominem norant: nemo autem erat, qui ignoraret. At ille e triuio recta in Nosocomium pergens, admixtus non vllis, qui praeiuerant collegarum; aggreditur vlcerosorum pedes abluere, sordidissimum quemque, et foedissimis deformatum vlceribus vendicans sibi: nec minus intra Collegij septa domesticos mouit, cum omuibus viritim abiectus humi in coenaculo pedes exosculatus, expedito ibidem flagello acriter in medio se se [Note: 187 Et Melchioris Carnerij.] cecidit. Geminus Melchiorem Nunnium, quanquam aetate, et valetudine fractiorem incitabat spiritus. Itaque non modo pari habitu ad infimam erudiendam plebem itauit in vicos; sed cum inopum, et aegrotorum turba vestimentorum penuriâ laboraret; cum aliquot comitibus, ad aliquid eius generis ostiatim emendicandum egressus, ingenti ex benigne collatis onustus sarcinâ per vias [Note: 188 Aliorum seque la.] gradiens, omnium ad se oculos, Deum in famulo laudantium vertit. Persimilis ceteros primorum Patrum cum haberet ardor; iuniores, vel verecundia impulit,

vt quemadmodum robustiora gerebant corpora, ita duriora aggrederentur. Nihil pene cogitando fingi tam aut asperum, aut despicatum potest, quod non votis excederent. Alij per vrbem incedebant, baiulorum instar, sarcinis onerati. Alij, cum seruilia in Nosocomio obirent ministeria, cibos dein sibi ostiatim emendicabant, vel, inter mendicorum greges, ad coenobiorum ianuas propalam vescebantur. Aegrorum alij foedissima amicula, et cunctam Nosocomij supellectilem linteam publice purgarunt in flumine. Haec, et alia gemina horum, leuissima, et honestissima erant ex ijs, quae certatim a moderatoribus flagitata nequaquam impetrabantur. Sed neutri commodo carebant suo. Quippe, vt illi recte petebant, quia parentis ardor modum nescit in votis; ita hi recte negabant, quia prudentia imperantis modum requirit in factis. Ecce autem inexplebili auiditati par, ac vera materies. Goanae vrbis regionem vitiato aëre lues aggreditur. Praeter ceteros minus incommode affectos, circiter nongenti decubuerunt omni [Note: 189 Aegrae Ciuitati inseruitum a Socijs.] ope destituti. Quadrius quid Romae, alibique Societas in eo calamitatum genere secisset iam probe gnarus, ac memor, corrogatâ stipe, suscipiedum, et Collegio sanctum opus putauit, Commodum feriae interuenerant literarum, et Collegae iam centenariam prope summam explebant, vt tolerabile onus esset. Diuiditur tres in partes vitiata regio, sui cuique e Collegio Sacerdotes, itemque Sacerdotij expertes, ad animas curandas, et corpora attribuuntur. Pro se quisque viriliter labori admouent manum. Cum permulti in sordido quopiam tuguriolo, ne storeâ quidem subiectâ, qui vulgo ibi lectus est, humi iacerent, ipsi lectulos curabant, ipsi praeparabant cibos, ac deferebant, ipsi aderant morientibus, et exequias faciebant mortuis, et humum effossâ; foueâ postremum inijciebant. [Note: 190 Petrus Alfonsus ad aegros curandos virtute donatus huc a Salsettis aduocatur.] Initio medici, ijque Ethniciremedia praescribebant: quae cum nihil prodessent; Quadrius e Salsettis Petrum Alfonsum e Societate, magnâ virtute a Deo ad aegros curandos donatum, accersit. Cumque medicum simul christianum, qui ea tempestate Collegio medentium praeerat, exorasset, vt ipse vellet miseros inuisere, quae is medicamenta praescriberet, Petro Alfonso suâ manu conficiendi negotium dedit. Inde ccepta multo pluribus vita seruari, et valetudo restitui. Duos menses, atque dimidium pius labor tenuit: nunquam, quamuis literariae occupationes redissent, quoad vsui fuit, intermissus: quem Deus ita propitius respexit; vt nemo quicquam inde morbi contraxerit. Iam vero, quod consequens est, vt se habiliora diuinae prudentiae instrumenta reddebant coelestes operarij suae quisque cultu virtutis; ita ad alendam, propagandamque pietatem alienam acrius, et fructuosius admouebantur. Goae, atque in sedibus circumiectis termille [Note: 191 Nouum tem plum in Salsettis.] octingentos quadraginta ab Idolorum seruitio liberarunt. In Salsettis maxime profectum. Additum ibi nouum templum in Sancti Andreae patrocinio, in eoque Sacerdos cum Socio constitutus. Nonis Aprilis prima apparatu magnifico sacrosancta Hostia immolata. Goae hoc anno, Sebastiani Regis iussu, laudatum illud consiltum, quod mensam conscientiae vocant, institutum est, praeside Archiepiscopo: in quo quicquid ad Regis conscientiam pertineret, sedulo tractaretur. In eo consilio nominatim a Rege Quadrius adnumeratus est cum altero de Societate, qui ibidem Goae deligeretur. Delectus est Melchior Nullius. Nec licuit in praesentiâ id muneris declinare: nec sane e re publicâ videbatur, ne rei tam necessariae, tamque vtili nouis Indiarum Ecclesijs subtrahentibus operam suam, his, quibus Rex imposuerat, mora obijceretur. Iam pridem optabatur, vt Ecclesias ab Societate vel omnino conditas, vel magnopere auctas, quas eadem ad eam dieni praeter morem, legesque suas ob aliorum penuriam Sacerdotum administrarat, Archiepiscopus paulatim capesseret, perque Curiones ab se impositos procuraret. Huc ergo dum Visitator incumbit, impetratum est, vt ab suburbanâ Bazacini, pagique Maym Ecclesiâ regendâ liberaretur. [Note: 192 Summae gentis inopiae in Ora Piscaria coasultum.] Porro exercendae caritatis, quam Goae v et letudinis vitium, hanc in orâ Piscariâ materiam annonae grauiias praebuit. In id mortales angustiarum adacti, non modo vt multos miserrime fames enecaret; sed etiam passim filij a parentibus, ab viris vxores, fratres a fratribus venderentur; atque adeo se ipsos haud pauci

perexiguâ mercedulâ manciparent. Quod incendium cum late Ethnicos inter, et Christianos fureret; Pater Henricus Henricius corrogatis ex locupletiorum liberalitate pecunijs, per varias Sodales loca disposuit: vbi, tanquam Xenodochijs institutis, inopi turbae, quod satis foret trahendae vitae, et quidem alicubi quingenis quotidie diuidebant. Illud factum bene, quod terrenarum frustratio [Note: 193 Exhibitae caritatis fructus.] messium vberem extulit caelestium frugum annonam, Ethnicorum complures rarae caritatis exemplo pellecti, et beneficio obstricti facile ad baptismum venerunt: multi inter agendam animam tesserâ patriae beatae donati, vt hinc digressis, illuc receptus pateret. Sed certissimus ille, et pulcherrimus fuit quaestus. Infantes, [Note: 194 Visitatoris benignitas, et patientia.] puerique non pauci, quorum deplorata iam erat salus, empti vilissimo pretio de parentibus ethnicis ad vitam aeternam per balneum vitale tranfmissi. Pater Visitator, cum ad haec loca venisset, miseriarum immanitate commotus; quod aliunde non suppeteret, summam pecuniae haud modicam olim alicunde extricandam, mutuam sumpsit, et contulit. Qui, quoniam caritas benigna, et patiens est, post exercitam benignitatem, etiam locum habuit exercendae patientiae. Redeuntem Meliaporâ Ethnicus locorum praeses, hac via Christianos sperans ad incolendum oppidum, quod iniquitate domini fatigati deseruerant, reuocari posse, cum socijs captiuum abduxit: sed quinto die, post non pauca inflicta incommoda inter minas frequentes necis, liberum, Lusitanorum territus metu, dimisit. Cocini ad septingentos baptizati: duae nouae conditae Ecclesiae: altera in Pago Palurti tribus passuum millibus admotâ Coccino, in Sancti Iacobi dedicatâ nomine: altera in regno Porcaënsi [Reg: Porcaensi] , decem circiter ab Coccino leucis: quanquam hîc non erant tranquillae res. Consueti Molucas Insulas, atque adeo Dei Ecclesiam [Note: 195 Hella in Molucis.] concussere motus. Rex Ternatinus, Caciles Aërius, qui tot per annos Lusitanorum opes, et rem christianam profundâ, dirâque simulatione attriuerat, ab Lusitano homine manu prompto Martino Alfonso interfectus est. Spondebant inde sibi vulgo Europoeae gentes, vaferrimo, potentissimoque proditore sublato, cursum rerum secundiorem: sed, vt sunt hominum consilia caeca, spesque fallaces; semen bellorum id facinus, ac tantum non summi exitij fons extitit. Quippe Ternatini, compertâ sui Regis nece, cum sponte, tum incitante Regis filio Babu, armis sumptis Lusitanorum arcem graui obsidione cinxerunt. Quae pertinaci conatu producta, quanquam Consaluus Pereira ex Amboino, et Ioannes Regulus ex Bacciano auxilium tulerunt; nunquam tamen remissa est, donec propugnatores ad deditionem compulit, vti anno, insequenti commemorabo. Hos imer tumultus necesse fuit Sacrorum Christi militum aduersus impietatem [Note: 196 Res laponicae.] tendentium praeclaros conatus infringi. Cum interim, vbi otium stetit, egregie in Bacciano floreret pietas, in Amboino regerminaret. Nec in Iaponiâ Meacensem Ecclesiam Niquisoxones Bonzius fiuit tranquillam esse. Cum anno superiore nullis machinis aduersus Christianam legem quicquam profecisset; in Vatandonum, quo niti illa potissimum videbatur, impetum vertit. Aliquot sui similibus fraudulentis capitibus in sceleris Societatem assumptis, multa tanquam publiceae administrationis peccata a Vatandono commissa coaceruat: obseruatoque tempore, Nobunangae malitiose describens, hominem vehementer incendit. Itaque cum ad Regnum Mini Vatandonus omnium earum fraudum ignarus Nobunangam [Note: 197 Vatandoni calamitas quod Christianis rebus faueret.] salutaturus pergeret; obuios habuit missos ab Rege equites cum acerbo nuntio: Vetuisse Nobunangam ad ipsius conspectum admitti: atque adeo suis in Regnis hospitio excipi. Paulo post arcem quoque Vatandoni iubet aequari solo, atque ex censu plus vicenum aureorum nummûm annuum vectial aufert. Triumphare hinc Bonzius: insultare Ethnicorum superstitiossimi quique: iactare suorum Deorum vim, ac vigilantiam: qui hominem religionibus nouis cum veterum iniuriâ fauentem meritis accepissent poenis. Contra [Note: 198 Eiusdem Constantia.] Vatandonus admirabili constantiâ apud eos, qui super eâ re se compellarent, nihil dubitanter profitebatur, eam calamitatem grauem sibi non esse, quando Ludouicus opera suâ Meaci inuiolatus maneret. Idadeo iustum se existimare, tantique facere; vt non grauate eâ gratiâ sit etiam sustuarium subiturus. Nec

quicquam posse tam formidandum contingere, quod ab talis, viri patrocinio aliquando abstrahat: quin potius si Pater eijceretur; cum eo se se, posthabitis vxore, liberis, ac fortunis omnibus, abiturum extorrem. Interim, Iaponum ritu, in calamitate, luctuque positorum, capillum, ac barbam radit: cumque eo prope ducenti. Ceterum nequaquam permisit verus ille mundi parens, ac Rector Deus longum impios suâ frui malitiâ. Decem circiter post menses Nobunanga Meacum venit: ad quem falutandum, cum vndique Regulorum concursus ingens fieret; Vatandonus quoque ex arce suâ Tacazzuqui, septem ferme ab vrbe Meaco leucis adsuit. Quem vbi Niquisoxones, alijque aduersarij conspexere; nihil expectabant aliud, quam vt Regis iussu capite plecteretur: sed omnino secus euenit. Vatandono suam strenue agente causam, Nobunanga, cognitâ criminationum varietate, et miseratione emollitus: siue gaudens [Note: 199 Restituitur, et aduersarius Bonzius deijci tur.] alienam pro libidine alternando fortunam exercere dominatum, siue eius indigens operâ, in bellum, quod ab Regni Auae Principibus imminebat: quem tam acerbe ante multauerat, pretiosâ veste donatum, iussumque capillum, et barbam nutrire amplioribus dignitatis, et vectigalium ornamentis instructum, in pristinum gratiae locum recepit. At improbus Niquisoxones in exitium, quod immerentibus struxerat, merito suo prolapsus, apud Nobunangam grauissimorum scelerum accusatus, et verbis ab eo in magnâ Procerum coronâ perquamprobrosis deformatus est, et ab omni publici muneris functione deiectus. Multa interim Ludouicus Almeida in Ximo Euangelij causâ pertulit. Cosmus ad omnium Iaponiae tutamen Ecclesiarum, et progressum intentus, sub initium anni Almeidam ad Bungi Regem destinauit: vt simul ei gratularetur victoriam, per quam duorum regnorum, de quibus dimicabat, dominatum obtinuerat: simul vt [Note: 200 Bungensis Regis studium er ga Christianam rem.] multa e religionis vsu commendaret. In his erant praecipua, vt Amacusandoni, quem fratres, quod Christianis faueret, magnâ ditionis parte exuerant, patrocinium susciperet: ob eamque rem tum ad Dynastam sibi parentem, vt Amacusandono adesset, tum ad Saxumanum Regem, ne eius fratres rebelles foueret, literas daret. Deinde ad Tonum Ximabaradonum scriberet, auditum sibi Patres non amplius ad eius oppidum, vti erant soliti, commeare: rogaretque, vt vellet accersi, et multos Christianos inter suos populares effici: id enim gratissimum sibi sore. Postremo vt Arimano Regi, et Bartholomaeo, quod alicubi se eius fautores hostium praebere visi erant, vellet ignosci. Haec praecipue tractaturus Almeida, medio Februario profectus, niuium magnitudine, pluuiarum eluuione, ac ventorum procellis prope confectus, ad Regem peruenit. A quo non humaniter solum, sed etiam comitatis suauitate tantâ exceptus est; vt plus studij, amorisque, atque adeo blanditiarum, ne materna quidem indulgentiâ posset expromere. Literas, quaecumque petebantur, ex Ludouici sententiâ scriptas, sedulo misit per certum latorem ex aulicae nobilitate. Ludouicum vero [Note: 201 Aquinzuquien sis Ecclesiae pri mordia.] ipsum inde abeuntem Aquinzuquiensi Toparchae in regno Chicugeno, Europaeis Ducibus tunc potentiâ prope pari, ad quem proficiscebatur, commendanit epistolâ, quae subscripta est. Veniet istuc frater Ludouicus te salutaturus. Vir est, in quo ego meos oculos sitos habeo. Rogo hospitaliter accipias. Lex, quam praedicat, sancta est. Iubeto tuis in terris promulgari, vt ego facio in meis. Hanc epistolam viro e suis primario dedit, qui coram commendationem pluribus explicaret, magisque incenderet. Itaque exceptus est cupidissime Dei praeco. Diebus ibi decem moratus assidue disputans aduersus Ienxuanorum impietatem, quae Aquinzuqui haeresis dominatur, totum interire hominem docentium; tandem Ciuium triginta reuicit, edocuit, baptizauit: quorum viginti oppido erant docti, ac nobiles. His ita gestis, cum videret iam Bonzios intumescere, molirique turbas: vt reditum sibi illuc in tempore tanto apertiorem muniret, [Note: 202 Ludouici Almeidae aerumnae pro euangelio.] quanto res in praesentia pacatiores reliquisset, maturauit proficisci: simul etiam studens occurrere ad Sanctioris hebdomadae, et Paschales ferias in sanctâ Cosmi consortione Omurae obeundas. Hoc consilio Aquinzuqui Dominicâ Palmarum abiens, Tacaxim postridie venit. Inde vix soluerat, cum ventus vehemens

a prorâ incumbens secedere vicinum in sinum coegit: vnde mox septem leucarum transuerso cursu ad Arimani Regni terras appelleret. Sed dum ventos declinat, incidit in praedones. Actuariolo perpusillo, et inermi, Christianis aliquot viris bonis agentibus, vehebatur: et iam secundâ aspirante aurâ Arimanum legebat littus; cum decem obuiam fiunt praedonum parones: ex quibus duo ad actuariolum admoti, eo statim nullo negotio potiuntur. Nihil erat praedae [Note: 203 Spoliatur a prae donibus in summo frigore.] nisi hominum vestimenta. Haec rapere aggressi ad vnum omnes, ne interulâ quidem linteâ relictâ, nudant: tum ad nauigiolum etiam spoliandum versi, nec remos, nec transtra, nec quicquam e nautico instrumento reliquum fecerunt, verberibus onerantes, si quis contra hisceret verbum. Christianorum aerumnosa manus, procul a terrâ, duo circiter millia passuum deprehensi, ac destituti, non praesidio solum, sed consilio quoque carebant. Nox erat horrida, et coeca, tempestas perfrigida, et circa terrae vndique altâ niue rigentes. Itaque gelu conficiebantur: nec suppetebat, quo vacua, ac deplumis nauicula propelleretur. Accessit subinde ventus ab occidente perflans, longiusque ab terrâ differens: vt amissâ spe littoris, vnicum relinqueretur solatium expectatio lucis, si quid forte intolerandam vim frigoris solis radij temperarent. Sed horridus illuxit dies obducto nubibus coelo, tanto cum venti impetu, marisque aestu; [Note: 204 Storeae pro vestimento sunt.] vt omnia praesentem intentarent mortem. Omnia dum saepius scrutantur, demum tria storearum putrium fragmenta in nauigij fundo inuenere: quae vel ad manus non venerant praedatorum, vel potius vt inutile impedimentum neglexerant. Earum vna Almeidae, et vni nautarum attributa est, quae vix humeros obtegebat: altera tres Iapones, simul cum Almeidae Socio inuicem arcte complexi imposuere ceruicibus: tertiam conati sunt nautae in vexilli formam concinnare, si quomodo ad littus adeundum iuuaret, haud irrito conatu. Duas inter Insulas, Deo gubernante, pulsi peruenere ad plagam quinque leucis procul Tacaxi, vbi a piscatoribus amice accepti. Inde Tacaxim famâ perlatâ Ximabarani mercatores, et Cocinocenses, qui forte illic agebant, continuo cum equis, et vestium luculento paratu adfuerunt. His piscatoribus liberaliter muneratis, [Note: 205 Christianorum in Almeidam benignitas.] secum omnes Christianos Tacaxim ducunt. In itinere obuiam vnum ex optimatibus Bungensibus habuere cum perbonâ veste sericâ ad recreandum Almeidam ab Rege missum. Tacaxi Cocinocum pergendum fuit mercatorum indigenarum flagitatu. Quo simul ac ventum, et calamitas cognita; vix quispiam omnium fuit, qui non suum Almeidae indumentum serret: quae tamen, vno excepto, quod vir locupletior dederat, remissa sunt omnia, cum actione gratiarum. Quo enim promptior pij populi erat benignitas; eo magis erat tenuitati parcendum. Et scilicet videre erat, quam largiter hîc quoque bonus Dominus pro se factae iacturae centuplum redderet: sed aeque bonum decebat seruum dulcissimâ contemplatione promptae Domini benignitatis, quae copiam omnem superat, perfruentem, geminam vestem non possidere. Interim in cunctis per eum tractum Ecclesijs religio satis prosperas progressiones et habebat, cum ingens ad persurgenda sancta exordia momentum, et Societati, et Christianis accessit [Note: 206 Pater Franciscus Capralis et Organtinus in laponiam veniunt.] omnibus. Franciscus Capralis, qui mittebatur Cosmi loco Socijs in Iaponiâ praefuturus, Organtinus Brixiensis, et Balthassar Lopius Sacerdotes, post expectatam in Amacaënsi [Reg: Amacaensi] portu per sesquianni taedia transmissionem, Iaponiam tenuerunt. Ad Xiquium appulsâ naui, eo confestim, praeter Ludouicum Froëm [Reg: Froem] , quem vt in Meaco positum, immodica locorum interualla disiungebant, omnes conuenere Patres, de Societatis, deque Ecclesiarum Iaponicarum statu consilium habituri. Rebus diligenter, ac pie perpensis, instauratis de more votis, vsurpatisque religiosae disciplinae vilibus in commune ministerijs, nouo [Note: 207 Patrum per Ecclesias distributio.] quisque impetu ad publicae vtilitatis studia rediere. Balthassar Acosta Firandensibus procurandis Ecclesijs, quod iam pridem faciebat, restitutus est. Bungensi Ecclesiae Ioannes Baptista Montanus, Balthassar Lopius Cocinocensi, Melchior Figeredius Omuranae praefectus. Gaspar Villela accitu Consalui Aluarij Visitatoris in Indiam nauigauit, vnaque cum eo Alexander Vallaregius, quem

in insulis Goti strenue Ecclesiam amplificantem, ob afflictissimam valetudinem, Borgia in Europam reuocabat. Organtinus Ludouico Froi solatium, auxiliumque missus ad vrbem Meacum, cum omnia reperisset bellis infessa, Sacaij aliquamdiu interclusus, vix anno labente Ludouicum vidit. Capralis continuo aggressus circumire, ac visere Ecclesias, Almeidam secum ducens, Omuram vehit, vbi solenne lustricum iam splendide paratum erat. Distulerat ad hanc diem Bartholomaeus coniugis, matrisque, et filiorum baptisma, ne festinans popularium animos supra modum offenderet: quod, tametsi consilio faciebat optimo; tamen plurimos ab religionis amplexu retardabat, ancipiti curâ susipensos: cum hinc Bartholomaeum quidem ipsum Christianum scirent, inde nequaquam [Note: 208 Bartholomaei Reguli Christiana fiducia.] communicare cum intimis eadem sacra viderent. Quae Bartholomaeus intelligens, et vsu Cosmi vehementer ad capessendam vere pietatem incensus, et prouinciae rebus iam tranquillioribus, conuocato procerum coetu, in haec verba eos fertur allocutus. Quo spatium haberetis plane, ac penitus de veritatis lege cognoscendi; ad hanc diem domus meae conuersionem distuli. Nunc autem, quoniam vobis satis existimo nota, atque perspecta omnia; decreui operam dare, vt mei omnes Christiano baptismo expientur: tum vt eorum, quantum in me est, saluti prospiciam; tum vt vobis, ceterisque omnibus palam faciam, debere apud me maioris momenti esse Dei metum, eique gratificandi studium vt id exequar, quam cuiusuis rei respectum vt negligam. Quod si sorte cuipiam vestrum ingratum est; ego, et mea domus hac sumus contenti sorte, vt cum Deo maneamus. Vos aliam vobis domum deligatis licet. Haec bonus Princeps tantâ ingenuitate, constantiâque dixit; vt Procerum vna vox fuerit, quod videretur de se, suâque domo consuleret: sibi nihil esse cur Dominum [Note: 209 Reguli familia sacro fonte lota.] mutent. Ergo rite omnibus, comparatis, coniux, cui Maria: filius, cui Sancius inditum nomen: filiae, et mater, ceterique sanguine iuncti, ac fere centum e populo sacro fonte magnâ ceremoniâ, et gratulatione lustrati. Capralis [Note: 210 Cosmi Turriani sancta migratio.] post haec ad reliquas perrexit Ecclesias. At Cosmusqui in Xiquio manserat, postquam nouum subsidium, nouisque Socijs dux aduenerat, tanquam omni perfunctus munere, nihil iam amplius deberet terrae (Quis non sapientice diuinae seriem in his quasi tempestiuitatibus admiretur?) Sexto Nonas Octobres laetus, quod fidelium triginta circiter superstitum millia, praeter ingentem nu merum [Note: 211 Is fundator Ecclesiae laponicae post Xauerium.] iam vitâ functorum, in Iaponiâ relinqueret, quo nulla ante eius cum Sano Xauerio aduentum aura Christianae lucis aspirauerat, migrauit in coelum. Christiani, vti par erat, et parentis, et adeo sancti, deque se meriti, tum postremam valetudinem, tum vero abitionem grauissime acceperunt. Instauratâ ab longo tempore confessione, quando monent Sancti nemini esse sine poenitentiâ decedendum, susceptis rite supremis mysteris, denique et paucos, qui de Societate intererant, amantissime complexus, attentâ, fidelique negotiatione inter vltimas Gentium multiplicata Domino talenta redditurus, gloriososque [Note: 212 De suncti decor in ore summus.] fructus bonorum, laborum percepturus excessit. Vigor in corpore, et splendor in ore quidam, mansit, velut etiamnum spirantis. Die Sancti Francisci coacti ex finitimis locis Patres, ingenti Christianorum concursu, funus, quam licuit honestissime, celebrarunt. Sed supra omnem apparatum pietas illud [Note: 213 Aestimatiopro bitatis.] Christianorum, gemitus, et lacrymae honestarunt. Praeter impressa manibus, et pedibus certatim oscula, ita ad aliquid sacri, vice pignoris eius rerum impetrandum certatum est; vt vestium, cum quibus in seretro iacuerat, nihil plane [Note: 214 Eius vitae summa.] relictum sit. Castellanus natione, iamque Sacerdos Hispanam classem in occidentem Indiam, et inde in Molucas secutus: tum porro Goam delatus ad Societaten se adiunxit. Annos circiter sexaginta vixit, duos et viginti in Societate, hosque prope omnes in Iaponiâ: eo deductus, ibidemque relictus a Santo Xauerio. Vitam initio Amangutij ita sustentauit, vt nullum pulmenti genus ex carnibus, nec panem, nec vinum, neque oleum, neque lac, aut quicquam lacte confectum gustauerit: sed tantum modicâ orizâ pessime conditâ, atque herbis mortem arcuerit, inter Bonziorum insectationes, et frequentia

mortis pericula. Quod asperrimum duritiae genus non tam necessitate sequebatur, quam voluntate: tum quia acerbissimus erat sui vexator: tum quia necessarium existimabat Iaponibus, pro regionis ingenio, et assuetudine incommodorum patientissimis, si quicquam proficiendum esset, Christianae seueritatis non vulgaria exempla in conspectum dare. Sed viri labores, et quotidianam pro [Note: 208 Ignatij Azebedij, et Sociorum mors.] Euangelio mortem, si hoc loco persequi iuuet; annales hactenus Iaponicos necesse sit iterari. Hunc Iaponia nouum in caelo patronum accepit: sed multo plures acceperat paulo ante Brasilia Ignatij Azebedeij, et Sociorum triumphali occasu: quem aequum est cum curâ, ac pietate referre. Principio anni Azebedius in Lusitaniâ ad Vallem Roseti Collegij Olisiponensis villam (vti supra est demonstratum) suas augebat copias, exercebatque in christianâ militiâ, destinans e totâ Brasiliâ tenebrarum Principem, eiusque funestos exercitus exturbare. Noui subinde varijs e regionibus aduentabant commilitones, plerique religionis studio pedites, qui magnâ cum voluptate sanctis amplexibus excipiebantur, magnoque certamine, dum singuli lauare eis praeparatos ad euangelizandum pedes contendunt. Iamque, praeter multos religiosi vexilli veteranos, Tyrones conuenerant plus quadraginta, quos in superiore aedium parte ab ceterorum secretos commercio, cum Ignatius non praeceptis magis, quam exemplis [Note: 209 Qua se, et Socios ratione praemuniuerit.] Tyronum ipse munia antecapiens instituere coepisset; Veterani nouo incitati ardore, pro se quisque magnis precibus insistere, vt pariter ipsos ad tanti momenti expeditionem, perinde vt Nouitios, suo magisterio reformaret. Ita extra contubernium, quod mutatum non est, cetera facta communia. Praeter sacrum, binasque de more conscientiae excussiones, binas quotidie omnes in precatione, atque meditatione, dato campanâ signo, vnam ante, alteram post meridiem horas ponebant: [Note: 210 Piae Sociorum exercitationes] multisque longiora spatia, vt cuique aptum erat, concedebantur. Saepe interdiu separatim singuli, vesperique simul vniuersi salutatum ibant diuinissimum in Sacello Sacramentum. Quam venerationem non modo ex pietate, sed et quadam vrbanitate praesenti Domino debitam, itemque meditationem sacrorum eius cruciatuum plurimum commendabat Ignatius. Senos idem, septenosue, alios deinceps alijs succedentes, in arctiore secessu exercitationibus spiritualibus per sese, vt ad suam voluntatem fingeret, excolebat. Addebat igni Sancti Spiritus ventilando quatidianum ardentis linguae flabellum, nihil fere in cunctis sermonibus, nisi labores, aerumnas, crucem, ac sitim animarum loquens. Quae, cum ex in timo animi sui sen su traheret; ad intimos quoque audientium [Note: 211 Azebedius in sui contemptu ceteris praeit.] animos transmittebat; eo etiam efficacius; quod acrius multo in agentis manu, quam in ore dicentis expressa crux eminebat. Primus infima tractare munera, primus arripere asperrima, ministrare mensae, purgare culinae vasa, domum euertere, afflictare se se, ligna ex syluâ ferre, aliaque id genus. Eo fiebat, vt virtutis formam, mirâ consensione, in factis, dictisque magistri pulcherrime [Note: 212 Exempli vis,] extantem, auidi intuentes discipuli, ingentibus haustis spiritibus, quicquid vsquam durum, asperumque perpessu est, omnia hominum, daemonumque tentamenta quodammodo prouocarent. Dumque ad maiora inhiant, e praesenti materiâ singulis laboriosissima quaeque appetentibus, non alibi solum totâ domo insignia cernebantur virtutis exempla, sed ipsum coenaculum dixisses poenitentiae magis ergastulum, quam necessitatis perfugium. Quippe summo in rerum silentio sacrâ dumtaxat lectione, vel sese verberantium crepitu personante, hic stans in medio, ille abiectus humi, ille emendicans, alijs alij poenarum formis, quam capiebant buccellam exeruciabant: ita ineuitabile pendentes tributum corpori; vt interim quaestum inde animi multiplicem exercerent. Congruebat mensae collocutio familiaris a mensâ. Non illa scilicet exinanitio erat (quod parum cautis ex facili eueniat) pietatis; sed sanctorum inuicem communicatio sensuum, atque desideriorum iucunda inflammatio: quam religiofa comitate subinde exhilarabat varijs modis Ignatius: nec raro de Sanctorum virtutibus excitato sermone. Cum enim qui cuique in sortitione menstruâ contigissent coelites, eos singuli magnâ celebritate suo die venerarentur; adscitâ in

auxilium aliquot Sociorum manu, quibus deinde mutuas reddebant operas, c