Extraordinariae Visitationi Iudicii Cameralis, 4. 1704. 15. Octobr. in Comitiis conclusae, ex Civitatibus adjungi prisnum decretum erat; Aquisgranum, Uberlingam, Notimbetgam et Francofurtum. Postea cum Uberlinga sumtus nimios verita deptecatetur istum honorem, cumque Augusta Vindelicorum pariter detrectaret, Colonia ejus locum subiit. vid. Fabui Staats-Canßlen T. IX. p. 242. Monatlicher Staats Spiegel lun. 1707. p. 8. conf. Leben Kaysers Iosephi in dem Büchers Cabinet. P. V. p. 875. et 889. Sola tamen Notimberga Recestui Visitationis subscripsit. vid. Corp. Iur. Cam. p. 986.

1. Chur-Maintz. 1. Chur-Sachsen. 2. Chur-Trier. 2. Chur-Brandeburg. 3. Oesterreich. 3. Pfaltz-Lauttern. 4. Bamberg. 4. Sachsen Gotha. 5. Costantz. 5. Brandemburg Culenbach 6. Regenspurg. 6. Wolffenbüttel. 7. Münster. 7. Mechlemburg Schwerin 8. Bayrn. 8. Hessen Darmstatt. 9. Ein Praelat. 9. Baden Durlach. 10. Ein Graff. 10. Ein Graff. 11. Start Cölln. 11. Statt Straßburg. 12. Statt Augspurg. 12. Statt Regenspurg.

1. Chur-Maintz. 1. Chur-Sachsen. 2. Chur-Cölln. 2. Chur-Pfaltz. 3. Saltzburg. 3. Pfaltz Simmern. 4. Burgund. 4. Sachsen Altenburg. 5. Würtzburg. 5. Brandemb. Onoltzbach. 6. Speyr. 6. Braunschweig Zell. 7. Augspurg. 7. Hinder-Pommern. 8. Pfaltz-Neuburg. 8. Hessen-Cassel. 9. Ein Praelat. 9. Hollstein. 10. Ein Graff. 10. Ein Graff. 11. Statt Achen. 11. Ein Graff. 12. Statt Rothweil. 12. Nürnberg.

1. Chur-Maintz. 1. Chur-Brandenburg. 2. Chur Bayern. 2. Chur-Pfaltz. 3. Aichstatt. 3. Bremen. 4. Straßburg. 4. Pfaltz-Zweybrucken. 5. Hildesheim. 5. Sachsen-Weimar. 6. Freysingen. 6. Braunsch. Callenberg 7. Oßnabruck. 7. Würtenberg. 8. Lüttig. 8. Mech lenburg Güstrow 9. Ein Praelat. 9. Hennenberg. 10. Ein Graff. 10. Ein Graff 11. Schlettstatt. 11. Lübeck. 12. Uberlingen. 12. Ulm.

1. Chur-Maintz. 1. Chur Sachsen. 2. Chur-Trier. 2. Chur Brandenburg. 3. Wormbs. 3. Pfaltz Lautereck. 4. Paderborn. 4. Magdeburg. 5. Passau. 5. Eisenach. 6. Brixen. 6. Grubenhagen. 7. Basel. 7. Vor-Pommern. 8. Leuchtenberg. 8. Anhalt. 9. Ein Praelat. 9. Sachsen Lauenburg. 10. Ein Graff. 10. Ein Graff. 11. Ober-Ehenheimb. 11. Wormbs. 12. Schwäb. Gemündt. 12. Speyr.

1. Chur-Maintz. 1. Chur-Sachsen. 2. Chur-Cölln. 2. Chur. Pfaltz. 3. Teutschen Meister. 3. Sachten-Coburg. 4. Triendt. 4. Halberstatt. 5. Fulda. 5. Hochberg. 6. Ellwangen. 6. Verden. 7. Corvey. 7. Hollstein. 8. Baden Baden. 8. Lübeck. 9. Ein Praelat. 9. Mümpelgart. 10. Ein Graff. 10. Ein Graff. 11. Wangen. 11. Franckfurt. 12. Offenburg. 12. Rotenburg.

40. XIII. Civitates quoque Imperiales in Regimento Imperii, bey dem Kavserl. Regiment, in quo non jurisdictionis tantum, sed alia etiam Imperii jura publica maxima cum solemnitate expedita, adsessores suos, et hos jus sententiae dicendae habuisse, constat ex Ordin, deß Regiments zu Augspurg, de anno 1500. tit. wie jwanßig Personen. ad fin. vers. item sollen auch alle Bierteliahr. Paurmeister. de jurisd. lib. 2. c. 5. n. 35.

41. XIV. Adsessores quoque Camerae Impelialis praesentant, Lud. Gremp. et Hieron. zum Lamb. d. consil. fol. 31. et 43. quod Statuum proprium esse, dicit Bruning. de var. univers. spec. concl. 18.

Non aliter Ius praesentandi Assessotes Camerae comaetit Civiratibus, quam ut memb ut membris Circulorum, idque diversa in diversis Circulis ratione. De Suevico Circulo vid. GOEKELIVM §. XXI. p. 128. In Saxonic supetiori comptehensae Civitates nihil juris citca ptae sentationem habent. vid. MVLLERI Iuristisch Historische Electa P. l. p. 1. seqq.

42. XV. Aliis quoque negotiis publicis Imperii veluti legationibus, ac aliis communibus tractationibus, Civitates Imperiales, una cum reliquis Imperii Statibus, interfuisse, plurimis exemplis demonstrant Ludov. Gremp et Hieron. jum Lamb. d. consil. fol. 42. in fin. et seq. Ita enim anno 1589. Francofurti communi consilio legatos suos ex curia, ad nuncium Apostolicum miserunt, accersi curarunt et audiverunt. Anno 1596. Lindaviae, quatuor qui cum legatis Italicis tractarent, et inter hos unus ex civitatibus, ordinati sunt. Et anno 1597. unus itidem ex civitatibus interfuit. Anno 1542. Spirae, cum aliis Statuum legatis, unus ex civitatibus missus fuit, pro collectione, et ineunda ratione deß gemeinen Psennings. In compositione inter Archiepiscopum Trevirensem et civitatem Boppart, idem cum aliis Statibus, munus obierunt: Sicuti etiam in causa Helvetiorum, der Eydgenossen, contra civitatem Constautiensem, inter quinque legatos, unus ex civitatibus arbitratus fuit, Author apolog. Colmar. cap. 1. membr. 2. fol. 47. Johan. Adam. Dapp. de civitat. German. part. 1. cap. 6. num. 14. Ita etiam liberae Imperii civitate, non solum ad tractationem pacificatoriam Monasterii et Osnabrugis institutam, literis Caesarcae Majestatis et Regnorum tum confoederatorum in vitatae sunt, verum etiam earum legati, una cum duorum superiorum consiliorum, seu collegiorum Deputatis, quoties de ratione pacis ineundae, ejusque controversis capitibus, cum Caesaris et Coronarum confoederatarum Plenipotentiariis ex parte Imperii ordinum, tractandum fuit, congressibus ea de re habitis (conferentias vulgo vocant) interfuerunt.

Qua ratione ad tractatus Pacis VVestphalicae cum reliquis Imperii Statibus concurrerint juraque legationis exercuerint Civitatis ex PVFENDORFIO, AVTORE Arcanorum Pacis VVestphalicai, et PF ANNERO tradit LVDEVVIGIVS in tractatu de jure adlegandi Ordinum S. R. I. §. 26. seqq. conf. MVLLER Staats Cabinet. P. VI. p. 1. seqq. De tractatibus Pacis Rysvvicensis idem LVDEVVGIVS tr. cit. §. 39. seqq.

43. Et denique XVI. Civitates Imperiales ad conventus Imperii circulares, auf die gemeine Kreißtäge, vocari, in iisdem comparere, votum et sessionem obtinere, quotidiana experientia docet Caspar. Klock. de contribut. capit. 5. numer. 61.

Atque haec Civitatum Imperialium jura in Comitiis per compendium quasi exhibet, Christophorus Lehman. Chron. Spirens. lib. 4. capit. 3. fok. 281. ubi ait: Die Schickung zu den Reichs Vetsamblungen ist auch den Rähten in den Stätten gänßlich aufgetragen, daß sie allein von Römischen Käysern und Königen, auf alle und jede Reichstage, als Reichs-Stände, mit und neben andern Reichs-Ständen, Churfürsten Fürsten, Praelaten, Graffen und Herrn, beschrieben und beruffen werden, mit der auggedruck ten Maß, mit und neben andern Reichs-Ständen helffen zu handlen, rahtschlagen und zu schliessen; wird ihnen auch, solcher Meinung, auf den Reichstägen, durch deß Reichs Erb-Marschalcks Diener, zu allen Fürträgen, gleich andern Ständen, auf den Ort deß Rcichs-Rahts, so offt man zusammen kombt, zu erscheinen angesagt: hören in gemeinen Raht alle Propositiones und Füeträg an, werden gleich den höhern Ständen, nach beschener Abiesung, vor Churfürstlichen Mainßischen Canßler umb ihr Bedencken und Resolution gefragt, und dieselbe durch der Stätt Desandten einen offentlich eröffnet, ihnen auch aller derselben Fürtrag-Abschrifft mitgetheilet darüber sie gleich den höhern Ständen, in ihrem absonderlichen Raht, rahtschlagen: Es mürd bey unterschiedlichen Puneten der Berahtschlagung, durch Chur-Mainß, und Chur-Pfolß Rähte in ihrer Rahtstub angezeigt, von welchen puncten die obere Ständ zu tractiren vorhabens, sich darnach haben zu richten, und ihr gut Bedüncken folgends zuerkennen zugeben wie sie auch jederzeit gethan, die fürgehaltene Sachen zum sleissgsten bedacht, berahtschlagt, und darnach wann die Churfürsten in ihrem absonderlichen, und die Fürsten auch in ihrem Raht, auf einen oder andern Puncten resolvirt, solche beede Stände der Stätt Pottschafften zu ihnen in gemeinem Reichs-Raht erfordert/ in ihrer Gegenwart ihr Bedencken offentlich außgesagt, alsdann die Stätt ihr Gutachten gleicherGestalt schriffilich oder mündlich eröffnet, und darinn gehört worden, und noch. Item, wann zu Zeiten zu Berahtschlagung ein Außschuß zu machen, deßgleichen zu frembden Potentaten Pottschafften zu senden nothdürfftig gehalten, werden hierzu auß der Stätt Gesandten, nach Gelegenheit, wenig oder viel gesetzt, und gebraucht, in allen Reichs-Abschieden der Stätt Gesandten Nahmen beschrieben, und zur Sieglung gezogen; welches alles denen/ so deß Reichs Sachen erfahren, unverborgen ist.

44. Et denique liberas Imperii civitates omnes et singulas, sub appellatione Statuum, non tatuum in pace Religionis, et ejusdem de claratione Osnabrugis 6. Augusti anno 1648. facta, sed et alias ubique in ommbus Imperii constitutionibus decretis et rescriptis contineri, ipse Imperator et Status Imperii satis aperte declarant in ipso instrumento pacis Osnabrugensis, §. 5. vers. 11. libera Imperii. Cujus verba relata sunt infra c. 3. n. 49. vid. Limnae. tom. 3. et 4. l. 7. c. n. 47. de J. P.

45. Quamvis autem superiores Status etiam hoc largiantur, quod Civitates Imperiales ad Comitia vocentur, in iis compareant, sessionem et votum aliquod habeant, et sic inter Status Imperii referantur, ipsas tamen habere jus surhagii, sive votum decisivum, negant, sed votum quod habent, consultivum tantum esse hactenus contenderunt, et civitates non suffragandi, sed consultandi jus solummodo habere, censet Peucer. lib. 5. Chronic. fol. 498. ubi scribit: eae nec suffragia serunt, nec dicunt sententias in Comitiis, sed fere, ubi quae monenda aut corrigenda esse censent, exposuerunt: (nam quod ab bis viri excellentes sapientia, et edocti rerum usu adducuntur ad deliberationes, et in consilia adhibentur, magni earum sententiae fiunt) deinceps a decretis communi consensu, sele non sejungunt. Cui adstipulatur Arumaeus, sibi contrarius, vid. infr. n. 62. de Comitiis Imp. cap. 7. num. 145. seq. ubi asserit olim quidem Civitatibus Imperialibus votum decisivum competiisse, hodie vero secus esse, et n. 151. in fin. ubi dicit, civitatum relationem hodie non suffragii, sed consilii loco haberi, non enim prius ad Electorum et Principum Senatuum re-et correlationem vocantur, quam si ab ipsis conclusum sit; qui si in votis conveniant, civitatum unicum votum, duplex Electorum et Principum convellere non potest, at si inter Electorum collegium et Principum Senatum discrepantia sit, hanc suffragio suo missi tollere, et accessione sua, ad hauc vel istam partem votorum pluralitatem constituere non possunt, sed utriusque Senatus votum discordans Caesari referri moris est. Idem sentit Benedict. Carpzov. de leg. Reg. German. cap. 10. sect. 8. n. 17. ubi ait, quod ex hoc fiat, ut Electores et Principes, ubi circa punctum propositionis concluserunt, soleant inter se, non vocatis civitatum nunciis referre: si consentiant, punctum pro concluso habetur; at si dissentiant, Caesari utraque pars votum suum refert, nec possunt nuncii Civitatum voto suo parti alterutri accedere, perque hoc pluralitatem facere, Caspar. Ens in thesaur. polit. lib. 1. apotelesin. 6. fol. 145. ubi dicit, civitatibus quidem sub sententiae dicendae specie quadam consulendi jus esse, sed in deliberationibus, aut conclusionibus. Idemque visum videtur Caninio part. 2. in delineat. Aur. Bull. fol. 104. Ejusdemque opinionis fuisse Fridericum Palatinum in lorat. ad Corol. V. docet Hubert Thom. Leodius annal. lib. fol. 79. Et Civitates Imperiales potius jus adprobandi reliquorum Statuum sententias, quam sententiae dicendae jus habere, contendit Althus. polit. c. 33. n. 76. Et Bernh. Bertram. de Comit. conclus. 46. putat inter jus suffragii, quod Electoribus et Principibus competit, ac civitatum vota, quandam esse differentiam, illorum praecipue Electorum, suffragia liberrima esse, et auctoritatis magnae, harum non aeque, quoniam cum Electores et Principes sententiam prius dicant, eveniat, ut dicente Tacito. 4. annal. ob authoritatem, quâ pollent, reliquis assentiendi necessitatem faciant: Idque haut obscure indicasse authorem deß außführlichen Berichts, wie es auf Reichstägen pflegt gehalten zuwerden, cap. 11. hrsce verbis: doch sey im Reich wenig erhört, daß die Stätte ein ander Bedencken haben, oder der zweyen andern Rähte Bedencken dispatiren, sondern lassen es gemeiniglich darbey bleiben.

46. Controversia haec de jure suffiagii Civitatum Imperialium saepius in Comitiis Imperii acriter mota fuit, et ex negocio collectarum potissimum orta videtur, eandemque Civitatibus Imperialibus maxime detrimentosam visam fuisse, constat ex saepe dicto Consil. Gremp. et Hier. zum Lamb. fol. 20. his verbis: Aber darneben ist zu etlichen nächst gehaltenen Reichstägen, durch die Chur-und Fürsten gegen den Stätten diese beschwerliche Neuerung eingeführt, und biß hieher beharrlichen geübet worden; Nemlich, daß ihre Chur-und Fürstliche Gnaden sich in allem berahtschlagen, ihres Bedenckens zuvor vergleichen, entschlossen, und folgend allererst dasselbig der Stätt Pottschafften, als für ihren Beschluß, dem sie zugehorsamen schuldig, fürzuhalten sich angemaßt haben, ic. et paulo post: dardurch dann ihre Chur-und Fürstliche Gnaden der Stätt postschafften, wider angezogen alt Herkommen im Reich, von den Beratschlagungen, aller gemeiner Reichs-Sachen, gänßlich außzuschliessen, sie also ihrer Stimmen und gebührenden Reichs-Standts, so viel an ihnen, thätlichen zu entsetzen, und mit ihrem Beschliessen, für und für, zum höchsten zu beschweren, unterstanden haben, und noch.

47. Unde quoque Civitates Imperiales hujusmodi Electorum ac Principum Conatibus obstiterunt, contradixerunt, et protestationibus, jus suum salvum sibi reservarunt, sicuti hoc factum in Comitiis Spirensibus anno 1542. sequens Ferdinandi Regis Romanorum, etc. Commissariorum Caelareorum probat testimonium: Limn. tom 4. l. 7. cap. 1. num. 47. pag. 118. seqq. Wir Ferdinand, von Gottes Gnaden, Römischer König, und Wir Haug, Graffe zu Montfort und Rotenfels, und Johann von Naves, zu Messanße, Doctor, und ViceCanßler, ic. beyde der Käyserl. Maiest. unsers allergnädigsten Herrn Rähte, und verordnete Commissarien, bekennen mit diesem Brieff, und chun kundt allermänniglich, als uns, unsere und deß Reichs-Stätt gesandte Pottschafften, so ießo allhier zu Speyr zu gegenwärtigem Reichstage verordnet sind, unterthäniglich zu erkennen geben, daß sie, an statt ihrer Obern, von ihrem Reichs-Stande und Stimm von den Chur-Fürsten, Fürsten und andern Ständen ausgeschlossen werden wotten, wie dann sie die Chur-Fürsten, Fürsten und Stände sich durch ihre verordnete Rähte offentlich hätten vernehmen lassen, daß sie, die Frey-und Reichs-Stätt schuldig wären, dasjenige, was durch Churfütsten, Fürsten und Stande besthlossen wurde, ohne alles Widersprechen zu vollziehen, Welehes aber nicht allein wider die natürliche geschriebene Recht, auch aller Völcker, Königreich und Fürstenthum gemeine Gebräuch, welehe vermöchten, daß die jenen, so eine Sach mit belanget, in solchem gehört, und mit ihrem Wissen und Willen gehandelt werden solte: Sondern auch von Alters hero im heiligen Reich also herkommen und gebrauchet worden, auch die Art, Natur und Cigenschafft dieset Sachen dermassen gestellet wäre, daß sie die Frey-und Reichs. Stätte, durch unsere Vorsahren am Reich, Römische Kayser und Könige, seel. Gedächtnüß, auch jeßo die Römische Käyserl. Majestät und was von ihrer Majestät wegen, beschrieben und erfordert, darauf sie auch ihre gesandte Pottschafften gehorsamlich, neben andern Reichs-Ständen, verordnet, welche Pottschafften bey den Fürtragen und Reichshandlungen in gemeiner Reichs-Versamblung gegenwärtig gewesen. Darauf in ihrem sondern Raht die Sachen erwogen, und nachfolgende nochdürff-tiglich gehört, und also mit ihrer Verwilligung und einhelligem Beschluß, die Reichshandlungen fürgenommen worden, und wo sie der Stätt Pottschafften, sich mit Churfursten, Fürsten und andern Ständen nicht vergleichen mögen, hätten sie jederzeit einen Römischen Käyser oder König, als ihre einige rechte Herren, angesucht, und mit denselben die Nothdurfft, in aller Unterthänigkeit gehandelt; mit ferner Vermeldung, daß sie solch ihre Recht und Gerechtigkeiten ihres Reichs-Stand und Stimmen, wie obsteht, vor der Röm. Käyserl. Majestät oder uns, als ihren eigenen Herren, oder sonsten, an allen ohnpartheuischen Orten und Enden, darthun und außführen möchten: Demnach so könten sie in ihrer der Churfürsten, Fürsten und Stände Beschluß mit nichten bewilligen, wie sie dann auch also, auß obgemelter Ursachen, nicht verwilliget haben wolten; dieweil aber sie der Stätt Pottschafften gut Wissens hätten, daß ihre Obern, zuträglicher, gleichmäßigen Hülff, wider den Erbfeind, unsers heiligen Glaubens den Türcken, allzeit begierig und willig gewesen, und noch wären, so wolten sie an statt ihrer Herren, allein GOtt zu Lob, der Röm. Kays. Majest. und uns zu unterthännigsten Ehren und Gefallen/ auch auf unsere gnadigste Handlung, ansuchen und erbiethen, und gar nicht vermog, und in Krafft der Churfursten, oder anderer Stande Beschluß und Abschieds, in die furgenommene Turcken Hulff bewilliget haben; doch mit der Maß und Bescheidenheit, dieweil ihr Nothdurfst erforderte, derhalben vor gemeinen Standen, ihres Rechten und Gerechtigkeit, deß Reichs - Stands und Stimmen, auch etlicher beschwerlichen Articul halben in obgemeltem Abschied einverleibt, nothdurfftiglich zu protestiren, daß wir alsdann ihnen solcher vorgewendten Protestation auch obgemelter ihrer undetthanigen Verwilligung halben, gnadigste Versehung mittheilen wolten, dardurch ihren Obern, obbemelte ihre Recht und Gerechtigkeit, in allweg vorbehalten und unbenommen bleiben.

Demnach haben wir, an statt, und von wegen hochgedachten Kayserlichen Majest. auch für uns selbst bewilliget, bewilligen auch hiemit in Krafft diß Brieffs, und wollen, daß obangeregte der Statt Bewilligung, auch Besieglung dess Abschieds durch sie, laut ihrer vorgewendten Protestation, und mit Vorbehaltung derselben beschehen, ihnen den Statten allen, und einer jeden insonderheit, obangezogenen ihren Rechten, Gerechtigkeiten, auch possession, vel quasi, so sie die Statt ihres Reichs Stands und Stimm halben hetten, oder von Reichs wegen haben solten, oder zu haben vermeinen, in allweg unabbruchig, sondern dieselbe alle gantzlich und gar vorbehalten seyn sollen.

Wir wollen auch bey der Kayserlichen Majestat mit sonderm Fleiß handeln, daß ihr Majestat auf nachstem Reichstag, darauf Ihr Majestat eigener Person seyn wird, zwischen obbemelten Churfursten, Fursten und andern Reichs Standen an einem, und ihnen den Statten am andern theil, solcher ihrer Reichs - Stande und Stimme halben, gnadigste Handlung pflegen solle, damit die Sachen durch billiche taugliche Mittel und Wege hingelegt werden; oder im Fall auf nachstem Reichstage die Kayserliche Majest. nicht, sondern wir in eigener Person entgegen weren, wollen wir sampt der Käyserl. Majest. Commissarien, gleicher massen, zwischen obbemelten Theilen, auch gnadiglich handeln, und dieselben, so viel muglich, zu vereinen, das alles wir ihnen, den Gesandten der Statt, hiemit gnadiglich zugesagt haben. Mit Urkundt dieses Brieffs, welcher mit unser König Ferdinanden surgetruckten Insigel verfertiget: So haben wir die Kayserliche Commissarien, unser Pitschafft hierfur getruckt, geben am 15. Aprilis anno 1542. zu Speyr.

48. Ita quoque cum in Comitiis Augustae anno 1547. habitis et anno sequenti ad finem perductis Civitates Imperiales ad Electores, Principes et reliquos Status essent vocatae, iisque propositum, quod ordinationem quandam de pace communi stabilienda conceperint, quam ipsis praelegere vellent, ut ejus ipsae quoque notitiam haberent, sed eandem audire Civitates noluerunt, haben es nicht anhoren wollen, sondern dargegen angezeigt, daß es wider den Gebrauch und alt Herkommen deß Reichs sey, dann sie gleich so wol von Käyserl. Majest. auf diesen Reichstag erfordert, ihnen auch Ihrer Majest. Proposition zugebe, daß sie zu gleicher Berathschlagung der Handel gelassen werden solten, zu deme sie auch deß Reichs Abschied mit underschrieben, und deß Reichs Burden nicht den geringsten Theil mittragen helffen mußten: Sie kondten auch, als unverstandige Leyen, deß Landfriedens Innhalt, da ihnen derselbe allein bloßlich vorgelesen wurd, nicht einnemmen noch behalten, damit sie sich aber darinnen ersehen, und ihrer Nothdurfft halben darnach richten kondten, so betten sie, ihnen davon Abschrifft zuzustellen. Als ihnen nun solches abgeschlagen worden, haben sie sich dessen, und anders mehr, bey der Kayselichen Maiestat beschwert ihr Bedencken auf Kayserliche Proposition zu Papier gebracht, und also ubergeben.

49. De hac Controversia in iisdem Comitiis Augustanis Imperator Carolus V. anno 1548. sequens Decretum interposuit: Die Römische Käyserliche Majestat, unser allergnadigster Herr, hat der Churfursten unt Stande, auch der abwesenden Bottschafftet, Gegenwart auf Ihrer Majestat, und deß heiligen Reichs Frey - und Reichs Statte jungst furgebrachte Beschwer - Schriffte, gnadigst angenommen und verhoret.

Und hetten Ihr Majest. sich gleichwol vetsehen, nachdem solche Irrungen allerley Widerwillen gebahren, und deß heiligen Reichs obligenden Geschafften und Handlungen, nicht wenig verhinderlich seyn mochte, es solten sich obgemelte Stande, und Statte hieruber geflissen haben, dieselbigen, so viel muglichen, selbst gegen einander gut - und freundlichen abzustellen, und fallen zulassen, damit gute Einigkeit, und gleichmaßiger Verstand zwischen ihnen zu allen Theilten desto stattlicher erhalten, und also dadurch die gemeine Sachen desto baß hatten gefordert werden mogen: dieweil aber solches biß anhero verblieben, und Ihrer Majestat weiters noch taglich Klagen furkommen, so seynd Ihre Majest. bewegt worden, dieser Sachen mit gnadigstem Fleiß nachzugedencken.

Und befinden anfanglichen, so viel die Außschliessung auß den Reichs - Sachen belanget, deren sich die Statte gegen Ihre Majestat vielfaltig beklagen, daß solche Irrungen nicht newe, noch jetzo allererst angefangen, sondern hiebevor, auf vielen Reichstagen, bey Ihrer Majest. Regierung zum offtermahl erregt, und furnemlich auf den nagst gehaltenen Reichstag anno 44. Ihrer Majest. eine lange Schrifft dershalben, von ihnen den Statten furgetragen und uberantwortet worden.

Cum per Art. VIII. §. 4. Inst. Pae. Osnabr. Civiraribus Impetialibus votum decisivum expressis verbis concessum fuetit, neque hodie dubium eis de hoc jure moveatur, (quod ipse Autor n. 91. observat) superfluum videtur, disputationi huic immorari: Praeter Consilia LUD. GREMP. et HIERON. zum Lamb ab autore allegata et excerpta legi potest de hac controversia prae caeteris LEHMANN. in Chron. Spir. ejusque Additionator L. IV C. III. p. 243. et l. IV. c. IV. p. 250. DATT. de Pace Pub. l. V. c. vt. tot. p. 802. seqq. BOECLER. Notit. Imp. L. XI. c. III. PFANNER. Hist. Comit. L. III. §. XI. seqq. p. 291. seqq. et SCHVVEDER. integra Dissert. de Voto decisivo Civit. Imp. quae est in Volum. II. ordine XXXI. p. 229. seqq. conf. AUTOR des Discurs von den alten Reich - Vogteyen in probationibus lis. liis. VVITECHIND. CORBEJ. l. 2. Hist. et SIGEER T. ad a. 942. antiquum et illustre exemplum voti decisivi in Comitiis Germaniae a. 842. a Civitatibus lati recenset.

Effectus voti decisivi SCHVVEDERUS d. Dissert. §. ult. XV. p. 286, recenset potissimum istos: 1.) Communicationem Conciusi Electoralis, et Priacipalis, tam consentanei, quam dissentanei cum Collegio Civitatensi, mediante Re - et correlatione. 2.) Ejusdem Collegii Civitatensis in placitis Imperialibus formandis, tanquam concausae, concursum. 3.) Majoris partis sive pluralitatis faciendae facultatem. 4.) In causis exceptis e. g. religionis. collectatum etc. Civitatensis Collegii necessarium aeque ac Electoralis Principalisque consensum. quae singula tamen excutere jam non vacat.

Fabulam de duplici voto curiato sive collegiali Civitatum post alios explodit etiam SCHVVEDER. d. l. p. 295.

103. De eo quoque non constat, an in civitatibus Imperialibus solus senatus sive magistratus, an vero cum ipso quoque populus Statum repraesentet et constituat? Et verius quidem esse videtur, quod proprie loquendo, non senatus solummodo civitatis, nec plebs Senatui contra distincta, sed omnes omnino cives, universim considerati Statum Imperii faciant et repraesentent, sicuti votatum esse in Camerali Imperiali, in causa Coloniensi, refert Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. de religion. supplic. 1. in vot. D. T. n. 43. et seq. fol. 173. ubi ait: Quod allegatur, non quidem solum senatum, sed totum populum, senatum una cum plebe, pro civitate et Statu Imperii habendum, id mihi quoque videtur, et inde maxime infero, singulos cives non esse Status Imperii, neque adeo immediate Imperio subjectos. Alia enim ratio est, universorum, alia singulorum. Universi constituunt corpus civitatis, quod corpus est Status Imperii, et immediate Imperio subest, cives autem singuli, cum pars sint illius corporis, illi ipsi tamen corpori subjiciuntur, etc. Quod etiam sequuntur Author consil. Fridberg. part. 1. c. 2. n. 105. seq. Author apolog. Colmar. cap. 1. membr. 2. fol. 144. et seq. Quod inde quoque colligitur, quod in privilegiis civitati concessis, non fit mentio Senatus, vel singulorum, sed omnium collective sumptorum: Et quod civitas, non est civitas Senatus, vel singulorum, sed omnium collective sumptorum: Et sic nec jura civitati competentia singulis, vel soli Senatui, sed toti communitati attribuenda erunt. Ad quem enim pertinet subjectum, ad eum spectant quoque adjuncta et accessoria, sequentia naturam sui principalis, l. 2. C. per quas pers. nob. adquir. §. libertis. I. de pupill. 104. subst. et quod praedicatur de subjecto, praedicatur etiam de adjuncto, l. in rem §. si quis rei. §. item quicunque. ff. de rei vind. l. 2. in fin. Cod. de serv. et aq. Sicuti etiam territorium civitatis non est penes Senatum, plebem, vel singulos, sed totam universitatem, uti alia universitatis jura, et ipsum territorii jus, Author apolog. Colmar. d. l.

105. Haec quidem licet ita sint, re ipsa tamen videmus, in Civitatib. Imperial. Imperii Statum tantum repraesentari per civitatis magistratum, cum hic Senatus in Republica Aristocratica solum, in Democratica vero cum aliis, ex tribubus adjunctis, civitatem repraesentet. §. Senatusconsultum. I. de jur. natur gent. et civil. gloss. in rubr. C. quae sit long. consuet. Bart. in. l. 5. n. 3. ff. de V. 0. Dec. et Socin. in. l. 1. ff. quod quisque jur. Alex. cons. 101. in princ. vol. 1. Quia hic Senatus ex corpore ipsius civitatis et universitatis eligitur, et assumitur tanquam caput suis membris aptum, et quaelibet universitas de sui essentia caput habere debet, sine quo stare nequit, et acephola et monstrosa esset, ut docet Bald. in auth. habita. 106. n. 42. C. ne fil. pro patr. Atque ita universitas et collegium sunt nomina juris, et dicuntur personae repraesentatae per suos Rectores et moderatores, l. 1. §. quib. l. 2. l. sicut. §. ult. ff. quod cujusque univerit. l. mortuo. ff. de fidejuss. l. si quis in suo. §. ult. C. de inoff. test. c. innotuit. X. de his, quae fiunt a major. part. Menoch. 2. arbit. jur. cas. 598. n. 11. Experientia enim docet, in Civitatib. Imperialib. populum omnem potestatem in Senatum transtulisse, et in locum Principis electum esse, sicuti etiam in Camera votatum esse, refert Gylman. symph. tom. 1. part. 1. tit. 2. de re convent. supplic. 1. vot. 1. num. 3. et tit. 3. de religion. 107. vot. 9. num. 5. et 6. et cives subjecti Senatui non aliter ipsi parent, quam alii subditi suo Principi, Gylman. d. part. 1. tit. 3. de religion. suppl. 1. num. 46. cum populus in civitatibus magistratum in locum Principis elegisse dicatur, et magistratus Principis vicem obtineat, ut supra c. 1. num. 35. et seq. ut ita, quemadmodum 108. Epi copus, ex membris Capituli l electus, sine Capitulo, Statum Imperii agit, ita etiam Senatus sine plebe, uti in terminis nostris concludunt. Petr. Frider. Mindan. de process. lib. 1. cap. 31. num. 2. seq. Author. consil. Fridberg. d. part. 1. cap. 2. num. 1 12. Ex quo etiam Imperatores literas, quibus civitates ad Comitia evocare solent, ad consules et Senatum tantum, an Burgermeister und Raht, et non 109. etiam ad cives sive plebem dirigunt. Et cives Senatui, vel pro loci consuetudine Consuli tanquam universitatis totius capiti et Rectori homagium praestant, eoque ipso eum Statum. et territorii dominum constituunt et agnoscunt, Knichen. de jur. territ. cap. 3. num. 258. seq. eidemque cives non aliter parent, quam ipsi subditi Principi ac domino suo Auth. consil. Fridberg. d. cap. 2. n. 106. seq.

Quamvis autem non solus Senatus Civitatis alicujus Imperialis, sed simul etiam cives omnes Statum Imperii repraesentent et compleant, omnes etiam fidem et homagium civitati debeant et praestent, inde tamen non sequitur, quod sicuti omnes simul Statum Imperii et universitatem constituunt; ita singuli omnibus privilegiis. gaudeant, et singuli Statum Imperii agant, Carpzov. decis. 83. num. 29. seq. Petr. Frider. Mindan. de process. lib. 1. cap. 31. num. 7. et 8. ubi addit, quod 110. licet crasse loquendo, et juxta Philosophos et Canonistas, universitas nihil aliud sit, quam homines universitatis, uti notat gloss. et Bart. in l. sicut. §. 1. ff. quod cujusque univers. nom. subtilitate tamen et fictione juris, universitas unam repraesentat personam, quae est aliud ab hominibus universitatis, per l. mortuo. 22. et ibi Dd. ff. de fidejussor. ubi dicitur, quod haereditas personae vice fungatur, sicut municipium, et curia et societas. Cujus rationem addit Bart. d. l. quod recedentibus omnibus universitatis hominibus, et aliis redeuntibus, eadem tamen universitas, eademque civitas sit: Sicuti omnibus de populo mortuis, et aliis subrogatis, idem populus est. Bart. in l. aut facta. 16. §. nonnunquam. n. 3. ff. de poen. et in l. 1. §. non licet. ff. de colleg. illic. Eademque juris subtilitate Civitas Imperii libera Principis loco reputatur, supra c. 1. num. 35. et seq. Ex quo tamen non sequitur: Civitas Imperialis est Status Imperii, ergo et cives, qui in civitate sunt, cum hic honos, et haec civitatis sive universitatis consideratio, non sit singulorum, per l. sed si bac. 10. §. 4. et ibi Dd. ff. de in jus voc. ubi JCctus Ulpinianus ait; qui manumittitur a corpore aliquo vel collegio, vel civitate, singulos injus vocabit; nam non est illorum libertus, sed Reipublicae honorem habere debet, et si adversus Rempublicam vel universitatem velit experiri, veniam edicti petere debet, quamvis actorem eorum constitutum III. in jus sit vocaturus. Unde etiam illi ipsi, qui in Senatu sunt, singulorum personas considerando, imo Rector et Consul ipse, non est Status Imperii, neque Imperio immediate subjectus, sed ordinarium civitatis judicium recognoscit, extra causam et negocium civitatis sive universitatis, Petrus Frider. Mindan. d. l. 1. c. 31. n. 9. seq. Quod etiam comprobat Joh. Limnae. de jur. publ. tom. 4. l. 7. c. 1. n. 51. fol. 131. ubi ait, rem ita se habere, ut Imperator Senatum, qui totam universitatem repraesentat, ad Comitia vocare soleat, non singulos cives: Senatus deinde nomine universitatis ad Comitia, unum vel plures mittat (non nomine singulorum civium) qui in civitatum Senatu, nomine, ihrer Herren und Obern, hoc est, Senatus et civitatis, non singulorum civium, peragenda peragunt, ac denique Recessui subscribunt; Als der Reichs-Statt N. Burger Gesandte. non autem als der Reichs-Statt N. 112. Burger Gesandte. Atque inde civitas immediata, Status Imperii est, non singuli cives; hi enim privati sunt, et mediate Imperio subjecti, Gail. de pignor. c. 6. n. 13. et seq. qui singulos cives civitatis Imperialis pro Statibus Imperii habet, in principia juris, et ipsam veritatem impingit, Limnae. d. n. 51. fol. 131. ad fin. confer. supra c. 1. n. 87. Alia enim est ratio singulorum, alia universorum, universi constituunt corpus civitatis, quod corpus est Status Imperii, et immediate Imperio subest, cives autem singuli cum pars sint illius corporis (non quidem homogenia, ut pars auri est aurum, sed heterogenia, ut pars hominis non est homo) illi ipsi tamen corpori subjiciuntur, quod nisi esset, quomodo quaeso magistratus civitatum, non modo jurisdictionem, sed subinde merum quoque Imperium in singulos exercet? Huic igitur parere haut aliter quam quisque suo Principi debent. Electum esse ad annum et similia, nihil detrahunt potestati, etenim recte civilis libertatis et aequalitatis proprium vicissim parere, aliisque imperare, et tamen qui in magistratu est, secundum leges morem gerere, uti scribit referens in causa C. et consortium, contra Colln, apud Lehman. de pac. religion. l. 3. cap. 27. vot. 9. fol. 250.

Principia solida Politica ad hanc quaestlonem petenda sunt ex HOBBES. de Cive. C. V. et v. PVFENDORF. de jur. Nat. et Gent. L. VII. C. II. et V HVBERVS. de Iure Civit. L. I. Sect. VIII. L. II. Sect. II. C. 1.

113. Quo tempore autem Civitates Imperiales ad Comitia vocari coeperint, non satis constat, et varia Doctorum sententia. Equidem Hieron. Caninus in discurs. suo ad Aur. Bull. part. 2. fol. 90. de hoc prout refert Joh. Limnae. de jur. publ. tom. 3. et 4. l. 7. c. 1. n. 48. ita scribit: Quantum liberas civitates attinet, non videtur easdem ad Comitia receptas longe ante Imperatorem Carolum IV. clare hoc patet temporibus Caroli Magni aetatem subsequentibus: Etenim cum illae absolute Imperatori essent subjectae, omnis authoritas atque dignitas consultandi penes Principes et Dvnastas Imperii erat. Et tempore ad Carolum IV. magis appropinquante, licet civitates istae jam hinc liberae essent factae, nihilominus frequentes et continuae dissensiones, et cruenta bella accensa inter Principes et Imperatores (quorum non unus tantum, sed plures aliquando uno eodemque tempore) impedimento erant, quo minus generalia celebrarentur Comitia ad utilitatem publicam et communem: Quod si fortassis celebrabantur nonnulla, Imperator, Principes et Dynastae omnem sibi arrogabant authoritatem, parvi pendentes civitates, tam respectu antiquae subjectionis, quam ortus et conditionis plebejae, atque inferioris. Denique cum Imperium tum temporis amplissimorum esset redituum, nec harum indigeret ope, Carolus IV. ut Bullam suam Auream majori firmaret munimine, civitates quoque liberas ad Comitia vocavit Norimbergensia anno 1356. quae illuc legatos suos maximo ablegarunt numero. Me quod attinet, credulus sum civitates liberas in sequenti tempore propensa magis voluntate ad Comitia vocatas atque receptas, propter Imperii accisas opes et reditus, quibus denique omnibus Carolus IV. Imperium spoliavit, et propter urgentes necessitates, toti Germaniae communes, quarum in numero fuit, restatque illa, quam Turci potentia causatur. Hactenus ille. Verum civitates Imperiales longe etiam ante Caroli IV. tempora Comitiis interfuisse, ex supra num. 74. dictis constat, et sicut, ut supra l. 1. c. 5. n. 8. dictum est, alia infinita fere in Imperio Romano-Germanico conspiciuntur, quorum origo ignoratur, ita etiam tempus illud, quando Civitates Imperiales ad Comitia vocari coeperint, facile ignoratur, et credibile est, Civitates Imperiales ab antiquo Comitiis interfuisse, sed cum multa etiam hinc inde apud authores recitentur, in quibus civitatum nulla mentio fit, etiam haec ex incuria praetermissa, et neglecta esse: Et cum antiquioribus temporibus ab Imperatorum beneplacito, et negotiorum natura et conditione dependerit, civitates, aliosque Status et ordines ad Comitia vocare, vel non vocare, inde evenisse, ut civitates quoque aliquando vocatae non fuerint, aliquando etiam vocatae non comparuerint.

A temporibus Caroli IV. Imp. ad comitia vocatas fuisse Civitates Imp. ibique comparuisse aeque cum teliquis Statibus jure, tum A. B. prooem. tum Acta a WENCKERO edita in Appar. et Instruct. Archiv. p. 206. seqq. et quae ubetius allegantur in der Summa und Inhalt aller untertgebener Acten und datauf gestelleten Rathschlagen Det Erbaren Freyen und Reichs - Stadt Session, Stand und Stimmen belangend ita luculenter probant, ut nullum relinquatur dubium. Sed et ante ea tempota Civitates cum reliquis Statibus Comitiis universalibus interfuisse docent exempla a LEHMANNO citata in Chron, Spir. L. V. C. CVIII. p. 555. L. VII. C. XI. p. 643. seqq. L. VII. C. XVIII. p. 661. L. VII. C. XXXII. p. 687. Loca a PFEFFINGERO in not. ad Vitriar. L. IV. Tit. 1. §. 26. lit. b. t. 3. p. 301. de Comitiis Roneal. VVurzburgens. et Moguntinis allegata nihil hic probant; quod et SCHVVEDERUS monuit in dissert. de voto decis. Civit. Imp. §. VIII. not. lit. d. p. 258. qui hic omnino consuleridus; inptimis §. IX. X.

Quo tempore proprium Collegium constituere coeperint Civitates, PFEFFINGERUS inquitit ad Vitriar. L. III. Tit. VIII. p. 637. et ad L. IV. T. l. p. 301. Ego omni tempore et omni loco segtegatas a Prineipibus Civitates fuisse puto.

Civitates Imperiales ad Comitia vocatae, non quidem per totum Senatum, qui Statum Imperii repraesentat, sed per Deputatos et Legatos 114. suos comparent. Quamvis enim aliorum Statuum praesentia rei feliciter et velociter gerendae et expediendae magnum adjumentum adferat, secus tamen est in civitatibus, quarum, etiam Senatus praesentia Comitia non solum graverentur, sed et civitates ipsae sumptibus non necessariis tenuiores rederentur, atque ideo invaluit, ut per Deputatos, veluti Consulem et Syndicum, vel archigrammateum, comparere soleant, utpote qui non immerito lingua, aures et oculi civitatis dicuntur, et quod sermo est singulis, l. Labeo. 7. §. 2. ff. de supell. legat. id hi civitatibus sunt, arg. l. 1. §. 1. in fin. ff. quod cujusque universit. In quorum persona et conditione potissimum observari debet, ne sit incivilis, vel moribus impolita, nec in rure magis, quam jure educata, vel alias membris distorta cachinnum magis commoveat, quam aliquam tam sibi, quam civitati vel minimam conciliet gratiam. Rutg. Ruland. de Commiss l. 1. part. 1. c. 11.

115. Qui, quando in loco ad Comitia destinato comparent, Imperii Mareschallum de adventu et praesentia sua certiorem faciunt, in Cancellaria Moguntinensi documentum mandati sui, den Gewalt, exhibent, Paurmeister. de jurisdict. l. 2. c. 2. n. 31. Cujusmodi mandatum cum libera esse debet, mit vollkommenem Gewalt, ohne hinder sich bringen. Cujus formula haec fere esse solet: Wir N. bekennen hiemit, demnach die Rom. Kays. Maj. unser allergnadigster Herr, auf N. zu N. einen gemeinen Reichstag augesetzet, darzu uns als ein Stand und Mitglied deß Heil. Reichs aud erfordert, und wir uns schuldig erkennet, und in aller unterthanigstem Gehotsam bereitwilligst gewesen, darzu selbst in Person zuerscheinen, wir jedoch daran verhindert, daß wir hierauf unsern vollkommenen Gewalt und Macht gegeben haben, und hiemit geben thun, dem N. von unsertwegen zuerscheinen, unsere Session und Stell einzunehmen, zuvertretten, und alles das, so der Rom. Kays. Mai. Außschreiben mir sich bringet, auch Ihro. Maj proponiren, und deß Heil. Reichs Nothdurfft seyn wird, helffen furnehmen, berahtschlagen, handlen, furbern und schliessen, als ob wir selbst zugegen waren, und was also unser Abgeordneter hierinn von unsertwegen thun, furnehmen und handlen wird, das alles ist unser Will und Meinung, das wir auch genehm und unverbruchlich halten wollen, dessen zu urkund.

116. Quamvis enim Author deß Berichts wie es auf Reichsversambl. gehalt. etc. sentiat, quod civitatum Deputati ab exhibitione mandati sint immunes, daß die Statt bey Abordnung einer oder mehr ihrer Rahtsfreunde zum Reichstag Abordnenden, nicht verbunddn seyen, einen Gewalt mitzugeben, sondern wurd darinn ihrer schlechten Anzeig geglaubt, und solches auß altem Herkommen, etc. Cujus rationem hanc tradit Just. Reiffenberg. in decreti Spirensis nomothes. publ. fol. 203. quod Civitates Imperiales, ipsos Senatus Principes, et publicae gubernationis membra, ad Comitia ablegent, quorum personae principaliter et radicaliter fides innitatur, Joh. Limnae. de. jur. publ. tom. 3. l. 9. c. 1. num. 110. seq. ubi addit, quod si veritate et observantia nititur hoc dogma, omnia Imperii Recessuum loca, ubi mentio fit, der Reichs-Statte Bottfshaffter und Gewalthaber, ut plerumque paulo ante subscriptionem fieri solet, ita intelligenda esse, ut Civitates Imperiales, Legatis seu Deputatis suis mandatum 117. quidem dent, illi vero Legati, sive Deputati, mandatum suum in Comitiis exhibere non cogantur. Aliud tamen usu observari, et civitatum Legatos in Cancellaria Moguntinensi mandata sua exhibere solere, videmus, nec simplicem assertionem sufficere, cum nemini, et ne Imperatoris quidem nuncio, sine literis credatur, l. unic. et ibi Castrens. C. de mandat. Princ. Et ita Civitatum Imperialium mandatum cum libera requiritur in R. A zu Wormbs. de anno 1545. §. dem allen nach. 5. ibi: Und dann auch unserund deß Heil. Reichs Frey-und Reichs-Statt, ihre vollmachtigte Pottschafften und Gewalthaber mit vollkommenem Gewalt, ohn hinder sich bringen, gewißlich schicken. Quod etiam repetitum R. A. zu Regenspurg. de anno 1546. §. dieweil wir aber. 5. Et cum in Comitiis Deputatorum civitatem Legati mandatum suum exhibere teneantur, R. A. zu Augspurg. de anno 1582. §. Folget nun obgemelte mit A. und B. signirte Formen deß sonderbaren Eyds und Gewalts. sub lit. B. Idem quoque in Comitiis umversalibus statuendum erit. Ex quo etiam civitatum Legati passim in Imperii Recessibus dicuntur, Befelchshaber, Gewalthaber, R. A. zu Regenspurg. de amo 1557. §. Und wir die Verordnete. 89. ibi: und deß H. Reichs Frey - und Reichs- Statte Gesandten, Bottschafften und Gewalthaber. R. A. zu Augspurg. de amo 1559. §. und wir Churfursten. 86. et de an. 1566. §. und seynd diß. 183. R. A zu Franckfurth. de anno 1571. §. und wir der Churfursten. 43. et alibi passim. Et cum Electorum, Principum, aliorumque Stauum nuncii absque mandato non admittantur, non video, cur civitatum Legati absque mandato admittendi, utpote quarum intuitu major ratio exigendi mandati exsurgit, siquidem in tanto civium numero facilius personatus se pro nuntio, si mandatum non exhibeatur, ingerere posset, secundum Arumae. de Comit. c. 7. n. 148.

Imperatori ad Comitia adventanti extra urbem procedere tenentur, eundemque postea ad Sacra peragenda, non minus ac Electorum, Principumque Legati concomitantur, et ubi inter Sacra ad Missam devenitur, protestantes in proximum conclave secedunt, illicque commorantur, donec Missa ad finem deducta fuit. Quando Sacris jam peractis in Curiam deventum est, civitates a sinistro Caesareae Majestatis infimum locum occupant, Caesaream propositionem audiunt, ejusque copiam accipiunt, et ut eandem sub deliberationis 119. incudem revocent, indicta die in conclavi, ordini suo separatim adsignato, conveniunt. Sicuti enim tres sunt Imperii Statuum et ordinum Classes, veluti I. Electorum, II. Principum, Praelatorum, Comitum et Baronum, et III. Civitatum, ita etiam tria eorundem sunt Collegia sive Curiae, der Chursursten, Fursten und Statt Raht, Obrecht. de jurisdict. cap. 6. num. 74. seq. Reinking. de regim. secul. libr. 1. class. 5. c. 8. n. 42. seq.

Haec omnia hodienum observati dubium non est, vid? Grund-Feste. L. 1. C. VI. L. II. C. II. III. Discurs von gegenwatrigen Reichs-Tage ap. SCHILTER. inst. Iur. Publ. in append. p. 135. 142. et in LVNIGS Reich. Archiv P. Gen. sive T. I. append. p. 25. 27. cons. SCHVVEDER. d. Dissert. de voto decisivo Civit. Imp. §. XV. not. lit. d. p. 290.

120. Civitatum Imperialium Senatus in duo dividitur scamna: Quorum unum est civitatum ditionis Rhenanae, die Rheinische Banck, quod occupant civitates ad Rhenum, item Lubecca, nec non Wetteravicae, Alsatiae in Landvogteia Hagenoensi, Saxonicae et Thuringicae civitates, alterum Suevicum, die Schwabische Banck, in quo resident Suevicae et Franconicae Civitates, Wehner. pract. observ. verb. Freye Reichs-Statte. §. nam in effectu.

121. Scamnorum origo inde orta est, quod antiquitus Comitia aliique conventus publici plerumque et maxime aestivo tempore et coelo sereno sub dio celebrata et longa scamna posita fuerunt, in quibus Status, eorumque Legati sederunt, indeque scamnorum distinctio tam Principum, quam civitatum remansit, Lehman. Chron. Spirens. §. ult. cap. 124.

Originem duorum scamnorum Collegii Civitarensis LEHMANNVS in Chron. Spir. L. VII. C. CXIII. p. m. 896. col. 2. (ex quo sua habet MVLLERVS R. T. Theatr. Frid. III. P. V. C. XLlV. p. 619.) Comitiis Augustanis a. 1474. adsignat. In diser Zusamenkunfft der Stadte Gesandten, ait, haben die Rheinische Elsaßische Wetterautsche Sachsische und Duringische abson. derlich einseits und die Schwabische und Franckische auch besonders auffder andern Seitegesesse, und sich verglichen und uberkommen, daß sie auff beyden Orten wie sie ungefahrlich dazumahl gesessen ins kunfftige sitzen und die limfragen abgewechselt gehalten werden solten. Indicant tamen acta annotum 1486. 1495. 1522. et 1541. a LEHMANNO in Chron. Spir. L. IV. G. IV. p. m. 249. et a DATTIO de Pace Publ. L. III. C. XII. n. 61. 67. p. 609. excerpta in ipsis his scamnis separatas sedes fuisse catum civitatum, quae se Liberas dicebant, ab illis, quae simpliciter Impetiales nominabantur. Ita distinguitur die Banck der Frey-Stadte, und die andere Banck. Et inter civitares indubie Liberas, Coloniam et Aquisgranum, controversia A. 1495. exorta est de prima sede uff der Rheinischen Banck unter der ertzaren Frey-und Reichs-Stadte Gesandten, quae composita demum est A. 1541. conf. etiam DATT. de Pace Publ. L. III. C. VI. n. 33. ut verifimile sit, in scamno Suevico nullas tum tem poris fuisse liberas, in scamno vero Rhenano Libetas plerasque led non omnes.

122. Quod autem civitates aliquando in Comitiis non sederint, id vel ob contentionem de sessionis praerogativa, vel ob conclavis angustiam, vel etiam ob reverentiam erga Electores et Principes factum et intermissum fuisse, et idem Comitibus in Comitiis Spirensibus anno 1522. contigisse, reserunt Lud. Gremp. et Hier. zum Lamb. d. consil. fol. 46.

Huc pertinent quae ab Autore cap. praced. n. 60. notara sunt, et quae SCHVVEDERVS Diss. de voto decisive Civit. Imp. §. XV. not. lit. d. p. 290. attulit, ad probandum, Civitates in Comitiis aeque sedere ac reliquos Status superiores.

123. Imperium Romano - Germanicum in decem distribuitur circulos, 1. Austriacum, 2. Burgundicum, 3. Electoralem Rhenanum, 4. superiorem Saxonicum, 5. Franconicum, 6. Bavaricum, 7. Suevicum, 8. Rhenanum superiorem, 9. Westphalicum, 10. Saxonicum inferiorem, uti videre est apud Reinking, et Petr. Denais. et novissime ex Instrumento pacis. artic 16. §. denique.

124. In Austriaco et Electorali nullae reperiuntur Civitates Imperiales. In Burgundico, una Bisantium, quae hodie ab Imperio avulsa, infra lib. 4. cap. 1. n. 17. In Franconico, 1. Norimberga, 2. Rotenburgum ad Tubarim, 3. Winsheimium, 4. Suinfurtum, 5. Wissenburgurn in Nortgavia. In Bavarico, itidem unica Ratispona. In Suevico, quae in conventibus circularibus hoc ordine sedent, 1. Augusta, 2. Ulma, 3. Eslinga, 4. Reutlinga, 5. Nortlinga, 6. Halla Suevorum, 7. Yberlinga, 2. Rothvvila, 9. Heilbronna, 10. Gemunda Suevorum, 11. Memminga, 12. Lindavia, 13. Dinkelspula, 14. Biberacum, 15. Ravenspurgum, 16. Campodunum, 17. Kauffbeura, 18. Wila, 19. Wangena, 20. Isna, 21. Leutkirchum, 22. Wimpina, 23. Giengena, 24. Alen, 25. Bopfinga, 26. Pfullendorfium, 27. Buchorna, 28. Buchavia, 29. Offenburgum, 30. Gengenbachium, 31. Zella ad Hamersbachium. In Rhenano. I. Argentoratum, 2. Spira, 3. Wormatia, 4. Francofurtum, 5. Colmaria, 6. Kaysersburgum, 7. Turckheimia, 8. Monasterium in Valle S. Georgii, 9. Oberehemium, 10. Roshemium, II. Selestadium, 12. Hagenovia, 13. Wessenburgum ad Rhenum, 14. Landavium, 15. Fridberga, 16. Wetzlaria. In Westphalico, 1. Colonia, 2. Aquisgranum, 3. Tremonia, 4. Cameracum, 5. Verden, 6. Hervordia. In Saxonico inferiori, Brema. In Saxonico superiori, 1. Lubecca, 2. Mulhusium Thuringiae, 3. Nordhusium, 4. Goblaria.

125. In Scamno Rhenano, auf dem Rheinischen Banck, sedent civitates Circuli Rhenani, Burgundici, Westphalici et Saxonici superioris et inferioris, Suevicum vero occupant scamnum civitates Circuli Franconici, Bavarici et Suevici, et quidem sequenti ordine;

Rheinische Banck:

1. Cöln.

3. Aach, cum solita proteftatione contra Cöln.

5. Straßburg.

7. Lübeck. alterniren.

9. Wormbs. alterniren.

11. Speyr.

13. Francksurth.

15. Hagenaw.

17. Colmar.

19. Schletstatt.

21. Goßlar.

23. Bremen.

25. Mülhausen.

27. Nordhausen.

29. Weissenburg am Rhein.

31. Landaw.

33. Ober Eheheim.

35. Käysersberg.

37. Münster in St. Gregorienthal.

39. Roßheim.

41. Türckheim.

43. Dortmund.

45. Friebberg.

47. Wetzlar.

49. Gelnhausen.

51. Hervordt.

Schwäbische Banck:

2. Regenspurg.

4. Augspurg.

6. Nürnberg.

8. Ulm.

10. Eßlingen.

12. Reutlingen.

14 Nördlingen.

16. Rotenburg an ber Tau ber.

18. Schwabisch Hall.

20. Rohtweil.

22. Uberlingen.

24. Hailbrun.

26 Schwäb. Gmünd

28. Memmingen.

30. Lindaw.

32. Dinckelspühl.

34 Biberach.

36. Ravenspurg.

38. Schweinfurth.

40. Kempten.

42. Winsheim.

44. Kauffbeuren.

46. Weil.

48. Wangen.

50. Ißni.

52. Pfullendorff.

53. O Fenburg.

54. Leutkirch.

55. Wimpffen.

56. Weissenburg am Nordtgaw.

57. Giengen.

58. Giengenbach.

59 Zell.

60. Buchhorn.

61. Aalen.

62. Buchaw am Feder - See.

63. Bopffingen.

Ab Imperio plane avulsa, esse praeter Argentoratum, decem Civitates Alsaticas, et Cameracum, res est notissima. Sed et Civitas Verdensis, ipso autore reste l. 4. c. 1. n. 134. ex numcio Civitatum Imperialium exemta est.

126. Directorium in Comitiis in Senatu civitatum, sive inter civitates habet illa civitas, in qua Comitia peraguntur, aut si negocio non sit sufficiens, alia eligitur, quae id laboris et honoris sustineat. Directorium, qui obeunt, per unum ex suo numero, omnes propostiones, relationes, tam in hoc civitatum speciali, quam generali Statuum concilio expediunt, consulta et conclusa in chartam conjiciunt, publice legunt, et a reliquis civitatibus monita vel corrigunt vel addunt. vid. infr. c. 127. 11. n. 17.

De propositione singulae civitates vota sua alternatis scamnorum vicibus, dicunt, quae directores requirunt et colligunt, et primum quidem in scamno Rhenano a Colonia, alterum in scamno Suevico a Ratispona, et ita deinceps alternatis vicibus, ipsi autem Directores ultimo loco suum quoque addunt, et quod per majora placuerit et conclusum exponunt, et postea ad petirionem Moguntini, in Electorum, Principum, ac Statuum communi congressu et conventu (qui communiter vocari solet das plenum, sive in pleno zusammen kommen) explicant, et quod rite demum in generali Imperatoris et Statuum concilio conclusum subscribunt.

Rarius in Comitiis hodiernis cum compatere soleant Civitatum Legati (moniti ideo ab Electoribus et Principibus, vid. AUTOR der Anmerckungen über die Grund-Veste p. 12. seqq.) vota fere pletumque in circulo, ut ajunt, sive ad mensam directorialem, non ex scamnis, feruntur, vid. de novissima praxi LUNIGS Reichs - Archin in Append. Part. Gen. sive Tom. 1. p. 47. seqq.

128. Omnia tandem acta civitatum in duo reconduntur archiva, Spirense, quod Rhenensium civitatum est, et Ulmense, in quo Suevici scamni acta reservantur, et ex his, tanquam locis publicis et authenticis, necessitate postulante, instructio desumitur, Rut. Rulant. de commiss. part. 2. lib. 5. cap. 4. vide infra cap. 12. n. 25. Confer Lehman. Chron. Spirens. lib. 7. c. 124. §. Von der Frey - und Reichs-Stätt Raht. 7. fol. 1016. et seq. ubi ita scribit: Der Statt Raht ist auch in zwo Banck abgetheilt, dann man von Alters auf solchen Reichsversamblungen, lange Bänck gestellt, und offtermahls im Sommer, wanns oben herab schön und trucken gewesen, im Grünen Reichs-Raht gehalten, dahero noch die Abtheilung im Fürsten - und Stätt - Raht, nach den Bäncken, von solchem Process übrig verblieben. Auff der einen Banck sißen die Rheinische Frey-Stätt, und Lübeck ein Ansee-Statt, die Wedderamische, Elsässische, in der Landoogtey Hagenaw, die Säctsische und Thüringische Reichs-Stätt. Auff der andern Banck sißet Regenspurg zu ersten, darnach Augspurg, Nürnberg, Alm, und die übrige Reichs-Stätt in Schwaben und Francken. Das Directorium im Stätt-Raht führet die Statt, darinn der Reichstag gehalten wird, oder im Fall dieselbe mit qualificirten Personen, zu Verrichtung so wichtiger Sachen, nicht versehen, welehes doch sehr selten und in geringern Stätten pflegt zu geschehen, so erwehlen der Stätt Gesandte ein andere Statt, und tragen derselben das Directorium auff. Wann aber die Statt, darinn der Reichstag, an Personen nit Mangel hat, so setzt sie an einem Tisch in der Bitten ihre Deputirte außm Raht, und gelehrte Raht samt einem Secretario. Es halten auch die Frey-und Reichs-Stätt zwo Registraturn, die eine der Rheinischen Stätt, welche zu dieser Zeit der Statt Speyr, die andere der Schwäbischen Stätt, so der Statt Ulm verwarlich anvertrauet, darzu seynd bey berührten beeden Stätten, zu jeder Registratur ein Registrator, welche in gemeiner Stätt-Versamblung auffgenommenen, und mit Leiblichen Eyden, zu der Echaren Frey-und Reichs-Stätt Archivis verpflichtet werben, dieselbe beede Registratores sitzen im Stätt-Raht an der Directorn Tisch, halten die Protocolla, bey denen man sich auff begebende Fäll als authenticis, Bericht pflegt zu erholen/ haben alle acta und Schrifften, und was zur Registratur gehörig, in ihrer Verwahrung, und so es Noth ist, thun sie in einem und anderm Bericht, was zur Nachrichtung außm Archivo dienlich. Vor Jahren hat es die Statt Nürnberg bey den Erbaten Sätten auff Ansuchen erlanget, daß sie ihren Secretarium einen, im Stätt-Raht zum Directorio setzen, der gleichfalls sein Protocol hält, welches bißher keiner Statt zugelassen. Die im Directorio sißen, verrichten durch dero gelehrten Raht einen, alle Fürträg und Relationes, so wol im Stätt-Raht, als auch in gemeiner Reichsversamblung/ stellen auch alle Schrifften, so in der Stätt Ramen, in die Feder zu bringen, doch dersesben Verbesserung beym Ablesen vorbehältlich. Aber in der Umbfrag deß votirens, fragt det erst deß Rahts derselben Statt im Stätt-Rabt von jeder Statt Gesandten zum andern, und solches umbgewechselt zu beyden Bäncken, als erstlich auff der Rheinischen Banck Cöln, zum andern auff der Schwäbischen Banck Regenspurg, zum dritten Aach, tum 4. Augspung, zum 5. Straßburg, zum 6. Nürnberg, zum 7. Lübeck, zum 8. Ulm, zum 9. Wormbs, wiewol Lübeck und Wormbs von einem Tag zum andern umbgewechselt sißen, zum 10. Eßlingen, zum 11. Speyr, zum 12. Nordtlingen, zum 13. Franckfurth, zum 14. Reutlingen, zum 15. Hagenaw, zum 16. Schwäbisch Hall, und so sort in ihrer Ordnung. Die vota colligiren die Directores, und haben sie das letste votum. Das mehr ist der Schluß, und wird mündlich oder Schrifftlich im Reichs Raht, hernach im Namen aller Stätt ins gemein durch deß Directorii Syndicum referirt. Bey diesem ist auch zu melden, was die Stätt vor ein Process in der Umbfrag haben, den halten sie auch im Gehen in publicis actibus. Wann auch ein Außschuß gemacht wild, setzen sie von jeder Banck eine Statt darzu, und haben darinn zwey vota. Hactenus Lehman.

Hodie post excidium Spirense. quod a. 1689. contigit, Fraucofutti-custoditur Atchivum Civiutum Rhenensium.

Summaria.

1. A Religione aterna dependet felicitas eaque Reipubl. fundamentum est.

2. Curam Religionis magistratui politico adimunt Catholici.

3. De jure antiquissimo et Divino haec cura ad politicum quoque magistratum pertinet.

4. Reges, Principes et reliqui Magistratus politici utriusque tabula custodes dicuntur.

5. Eccesiae nutritii.

6. Exempla sacra reseruntur.

7. Ipse Christus Ecclesiam politica potestati subjecit.

8. Imperator Ecclesia protector et Advocatus dicitur.

9. Pontifices non nisi cum Imperatorum consensu ordin ati.

10. Magistratus studiose agant, quod placet in oc ulis domini, et subditos doceant timorem Domini.

11. Imperatores leget tulerunt de rebus Ecclesiae, locis sacris, ceremoniis, doctrina, etc.

12. Ecclesia defensio in eo quoque consistit, ut Religionis cultus sit purus.

13. Cura animarum magistratui politico non competit.

14. Quatenus magistratus sint oves Ecclesiae.

15. Cura Religionis non minus, quam justitiae administratio magistratui politico adscribitur.

16. Civit atibus Imperialibus competit jus praesidis sacrorum, et pace Religionis gaudent.

Limnaei sententia ab Autore in dubium vocata utique subsistit propter expressa verba J. P. art. v. §. 36. ibi: aut a territorii domino jussus fuerit. V. omnino AUT. meditat. ad 1. P. d. l. p. 623. et AUT. meditat. de jure reform. d. c. 3. §. 4. 5.

Quod autem in allegata Epistola comminatoria Civitates Imperiales Imperatoris et Imperii propugnacula et patrimonia dicuntur, id olim quidem, cum sumptus pro sustentatione Caesaris et aulae Caesareae, non tantum a Civitatibus Imperialibus, sed etiam ab ipsis Ducibus, collegiis Ecclesiasticis et monasteriis, Imperio immediate parentibus administrarentur, quodammodo obtinuisse videtur, prout innui supra c. 1. n. 67. Verum hodie et ab isto tempore, quo unâ cum aliis Imperii Statibus, etiam ipsae Civitates Imperiales dominium jurisdictionis, et Imperium Autocraticum, unâ cum Regalibus et aliis immunitatibus adeptae, res est inaudita, Civitates Imperiales Imperatoris patrimonium dici, ut ita ab antiquo Romano Imperio, et Imperatorum priscorum jure, ad modernum Imperii Statum argumentari non liceat, sed de hoc ex Aurea Bulla, Capitulationibus Caesareis, pactis conventis et Imperii constitutionibus judicandum sit per tradita Auctor der Donawertischen Information. part. 1. fol. 121. Ad haec duplex 76. Principis, seu Imperatoris patrimonium, alterum sacrum et publicum, alterum privatum: Sacrum, fiscale seu publicum consistit in bonis Reipublicae Principis fruitioni assignatis, vel dominicalibus contributionum, pensionum aurariarum, frumentariarum, tot. tit. Cod. de metal. et metallic. locatione praediorum publicorum, tot. tit. Cod. de fund. patrimonial. et de possess. public. de locat. praed. civil. vel fiscal. vel temp. vel rei domin. vel priv. et de conduct. sine procurat. act. praed. fisc. dom. Aur. lib. 11. portoriis et vectigalibus, et proventibus similibus, de quibus Renat. Chopin. de doman. Franc. l. 1. tit. 2. et alias sacri thesauri patrimonium appellatum, l. 3. Cod. ubi senat. vel clariss. Privatum, sive privatae rei patrimonium, quod consistit in rebus ipsius Imperatoris propriis, l. 3. Cod. de fund. rei privat. l. fin. Cod. de agric. et mancip. Illud, sacrum sive fiscale, proprie Imperii patrimonium, l. 1. C. de annon. largit. Cyn. in l. procurator. 7. num. 1. et ibi Jason. c. de edend. et quasi patrimonium tantum Principis dicitur, hoc vero dominio et proprietate sua ad Principem pertinet, l. 2. §. hoc interdictum. ff. ne quid in loc. publ. l. inter publica. §. 1. ff. de V. S. Hotoman. illustr. quaest. 1. Inter 77. nullum autem horum patrimoniorum Civitates Imperiales referri possunt. Nam portoria, vectigalia, pensiones, aliique reditus et proventus Civitatum Imperialium, hodie rationibus Imperatoriis et fiscalibus nullibi, nec expresse, nec tacite adscribuntur, sed Civitatibus Imperialibus plenarie et proprio jure, sicuti aliis Imperii Statibus competunt, et sic inter Imperatoris patrimonium non magis referri possunt, quam Electorum, Principum, ac aliorum Statuum territoria, ditiones, subditi, et horum reditus et proventus. Nam principatus patrimonium et Principis quasi patrimonium, vel est primaevum, ab initio scilicet et statim sceptris et Coronae, ad Principis dignitatem tuendam, junctum, et incorporatum, vel ex post facto, vel expresse vel tacite, per redituum confusionem, longo vel longissimo tempore factam, fisci rebus adunatum est, argumento ejus, quod responsum est a Papiniano, in l. praediis. §. balneas. ff. de legat. 3. l. cum pater. §. filia. vers. nec in separato habuit. ff. de legat. 2. et quod de bonis propriis cum bonis Ecclesiae confusis, habetur in c. quod super. X. de reb. Eccles. non alienand. Bart. et Bald. in l. cum oportet. Cod. de bon. quae lib. Quorum neutrum de Civitatibus Imperialibus asseri potest.

Multo minus Civitates Imperiales privato Principis patrimonio adjudicari poterunt, quia hac ratione Imperator plus juris in Civitatibus Imperialibus, quam suis municipalibus, quas ab Imperio feudi titulo possidet, et sic alienare nequit, obtineret, easdemque 78. libere alienare, oppignorare, vel alio modo in alios transferre posset, cum haec sit natura patrimonii Principis privati, quod liberrimae subjaceat alienationi, arg. l. in re mandata. C. mandat. l. 39. §. sed et ea praedia. ibi: jussu Caesar. ff. de legat. 1. l. universi. 9. et l. seq. C. de fund. patrinon. et viam communis successionis ingrediatur, l. quod Principi. ff. de legat. 2. Luc. de Penna in l. quicunque. verb. domesticum. C. de omni agr. desert. Alex. Raudens. decis. Pisan. 42. num. 90. part. 4. Cui patrimonium Reipublicae nulla ratione subjacere, circa alienationem patet ex c. intellecto. et ibidem Canonist. Imol. Panormit. et alii X. de jurejur. et quoad successionem ex traditis Guil. Bened. in c. Raynutius. verb. in eodem testamento relinquens. part. 1. num. 148. X. de testam. Molinae. ad consuet. Paris. tit. 1. §. 8. gloss. 3. n. 8. Renat. Choppin. de doman. Franc. lib. 2. tit. 1. Sicuti etiam alienationem Civitatum Imperialium nec moderna Imperii forma, nec Capitulatio Caesarea, nec aliae Imperii constitutiones, nec Civitatum Imperialium jura et privilegia permittunt, ut infra cap. 31. videre licet. Et sic distinguendi sunt Monarchiae et Imperii fundi, ab iis, qui Principibus jure sanguinis peculiari, aut alio privato titulo conferuntur, Renat. Choppin. de doman. Gallic. lib. 1. tit. 1. 79. num. 5. in fin. Neque unquam dubium fuit, Imperatori in ditionibus suis haereditariis, in Ihrer Majestät Erblanden, plus juris competere, quam in Civitatibus ad Imperatorem spectantibus, Zasius de feud. cap. 5. n. 5. Knich. encyclop. cap. 1. num. 128. Referens apud Gylman. symphor. supplic. tom. 1. part. 1. tit. 2. vol. 1. num. 114.

Nec in contrarium facit Caesarea ista assertio, cum ea absque Electorum ac reliquorum Statuum scientia, incidenter tantum facta, et privilegiis, juribus, et immunitatibus, tam ex Imperatorum concessionibus, quam immemoriali temporis praescriptione, civitatibus liberis competentibus non praejudicet, 80. multo minus sententiae, vel rei judicatae authoritatem obtineat, per tot. tit. C. comminationes, epistolas, programmata, auctor. rei. judic. non hab. et ibi Dd. et Salicet. in l. programma. Cod. eod. ubi ait, literas Praesidis, in palatio praesidiali positas, vel in provincias missas, errorem continentes, vel meram auctoritatem ejusdem respicientes, licet potestatem habeat condendae legis (quae tamen soli Imperatori non competit) non habere vim rei judicatae, non accedente populi consensu: imo nec consentiente quidem populo, vel proceribus, in iis, in quibus populus auctoritatem statuendi non habet, arg. l. omnes. et ibid. Dd. ff. de justit. et jur. Ex quo etiam Civitates Imperiales huic Caesareae Majestatis assertioni contradixerunt, et jura sua in contrarium allegarunt, sicuti patet ex literis responsoriis civitatis alicujus 25. Junii anno 1635. quas refert Auctor apolog. Colmar. cap. 1. membr. 2. fol. 126. seq. hoc tenore: Ob dann wol ferners allhiesige Statt, nicht nur, wie auß den Historien und Chronicken bekandt, und es deroselbigen Privilegien-Bücher klar mitbringen, ihre Exemptiones, und andere Freyheiten, zu dem Heil. Reich gebracht; Sondern auch dabey von weyland Römischen Käysern und Königen, allerhochlöblichster Gedächtnüß, bestättigt, zumahl bey denselbigen, um unserer Vorfahren erzeigten Treu und Beständigkeit willen, ihre Regalien und Herrlichkeiten, und derselbigen Confirmationes erhalten. So wollen wir uns doch, eben auch hierum, destoweniger versehen, daß solche unsere Exemptionen, Freyheiten und Regalien, zu einigem Abbruch juris foederis ac consociationis, ad finem licitae defensionis naturalis omni jure permissae, außzudeuten seyn werden, wie wir dann allerunterthänigst gern bekennen, daß wir, bey gehorsamster Ableß-und Verhörung E. Käyserlichen Majestät allergnädigsten Befelch-und Erinnerungs-Schreibens, den Verstand nicht fassen mögen, in welchem dieselbige, auß solchem Fundament, diese und andere deß Heil. Reichs-Stätt und Vestungen, ihre und deß H. Reichs Patrimonium zu seyn, inferiren und schliessen, dieweil das Jus Status Imperii, darein deß H. Reichs-Stätt, vermittelst angedeuteter Exemptionen, Freyheiten und Regalien, auch an ihrem wenigen Orth gesetzet, und bekräfftiget, die Patrimonialem qualitatem, in dero eigentlichem Verstand, unsers allerunterthänigsten einfältigen Ermessens, vielmehr zu excludiren scheinen. Dahero vornehme Rechtsgelehrte in specie schreiben: Quod Imperatori plus juris competat in haereditariis ditionibus, in Ihrer Majestät Erblanden, quam in civitatibus ad Imperium spectantibus deß gemeinen, bey den Rechtsgelehrten befindlichen enuntiati zugeschweigen: Quod omnia quidem sint Caesaris, suprema jurisdictione et Imperio, singulorum autem dominio. Wollen uns, in tieffester Unterthänigkeit vielmehr versichert halten: Eur. Käyserliche Majestät die Illation in berührtem eigentlichen Verstand der Patrimonial-Qualitaet, auff uns, und andere deß Heil. Reichs-Stätt, nicht intentionirt; Sondere sub latiore significatione dictionis patrimonii, ein andern intellectum gehabt werden haben; In sonderbarer Erwegung, daß Eu. Käyserl. Majest bey Antrettung ihrer Siegreichen Käyserlichen Regierung, sich selbst hochrühmlich erklärt: daß sie nicht allein deß Heil. Reichs Churfürsten, als die vordriste Glieder desselbigen; Sondern auch andere Fürsten, Graffen, Herren und Stände, (in welchem letsteren Gradt dann die Stätt mitbegriffen) bey ihren Hoheiten, Würden, Rechten, Gerechtiakeiten, Macht, Gewalt, jeden nach seinem Stand und Wesen, ohn ihr, oder männigliches Eintrag und Verhinderung, bleiben lassen, und ihnen dazu ihre Regalien und Obrigkeit, Freyheit, Privilegien, Pfandtschafften und Gerechtigkeiten, auch Gebräuch, und guten Gewonheiten, die sie bißhero gehabt haben, oder in Ubung gewesen seyn, zu Wasser und Land, confirmiren und bestättigen, sie auch dabey handhaben, schützen und schürmen wöllen, etc. Und seynd zu gegenwärtigem Vorhaben sehr merckwürdige Wort, deren Käyser Sigismundus, Christmiltesten Angedenckens, in seiner, in anno 1436. auffgerichten Reformation c. 3. vers. 11. von den Reichs Stätten, sich gebraucht: daß die würdigste Reichs-Stätt, so man alle Welt rechnet, die jenige Glieder seyen, die an dem Göttlichen Rechten nicht weichen sollen, ihre Freyheit von der Christenheit haben, deß H. Christl. Glaubens Beschrimer und rechte Vögte seyen, auch wann es Noth wurd, Fürsten, Herren und Ritterschafft in Schirm setzen und geleiten, so sie etwas nothdürfftig, ihnen daran fürderlich seyen, und sie von Undertruckung und Hinderung verhüten sollen, etc. wie es auch weiter in der Weltlichen Reformation c. 10. bezeuget: daß den Heil. Reichs-Stätten empfohlen, alle Recht und Göttliche Gerechtigkeit, und daß die Christenheit durch sie gestärcket werde, und daß ihnen Geistliche und Weltliche Rechte empfohlen, als dem Käyser das Reich, wie sie auch dem Reich verbunden seyen, bey Eyden und Ehren zu thun, etc. welche passus nicht zu unzeitiger jactantz und Erhebung der Stätt; Sondern allein erheischender Nothdurfft und Wichtigkeit nach, angezogen, und auff heutige Zeiten, auch ad terminos defensionis, Vermög Religion-und prophan Friedens, rechtmässig applicirt werden, etc.

Ad id, quod de superioritate territoriali, Imperatori in Civitatibus Imperialibus competente adductum, respondetur infra c. 5. n. 15.

83. Ad sextum respondetur, Senatum non tantum mulctare cives singulos ob delicta, sed etiam ultimo supplicio afficere et jurisdictionem non Caesaris, sed civitatis suae jure proprio, quod aeque ab ipso Imperatore et Imperio, ac reliqui Principes et Status majores obtinent, in cives suos exercere, ita ut in eos immediata Caesaris jurisdictio regulariter locum obtineat nullum, per Ord. Camer. part. 2. tit. 1. Quod constat etiam ex Münster. Cosmograph. lib. 3. c. 22. ubi scribit: Gleicher Weise, wie die Käyser und Könige in Teutschland hochbegabet, die Fürsten und Herren: Also haben sie auch nachmahls, auß sonderlicher Gnad und Miltigkeit, gefreyet die alten Stätt, denselbigen vergunnet eigene Regierung, deßgleichen einen mercklichen Theil der Zölle, etc. Ex quo constat, cives Civitatum Imperialium non tantum Imperatori, sed etiam Senatui, et huic quidem immediate, Caesari vero mediate subesse, cum utrique uno eodemque subjectionis genere subditi esse nequeant; quemadmodum enim unius ejusdemque 84. rei domini duo in solidum esse non possunt, l. in commodato. §. si duobus. ff. commodat. l. interdum. §. etsi duos. ff. de haered. instit. ita in solidum unam eandemque rem, eodem possessionis genere, duo vel plures possidere nequeunt, d. l. in commodato. §. si duobus. ff. commodat. Surd. cons. 179. n. 25. Unde etiam cives Civitatum Imperialium Senatui juramentum fidelitatis et subjectionis jurant, getrew und Gehorsam zu seyn, ipsi contributiones et collectas solvunt, onera et operas praestant, Senatus justitiam in causis tam criminalibus, quam civilibus administrat, ad Comitia vocatur, et alios superioritatis actus et dominium in cives suos exercet, ut suis locis dicetur. Indeque Senatum ipsum Imperii Statum repraesentare, et cives non esse subditos Imperatori et Imperio immediate, sed mediate subjectos et Senatui immediate parere, non obstante, quod Imperatori quandoque homagium praestent, demonstravimus, supra c. 1. n. 87. et c. 2. n. 113. Et sic longe diversa est ratio Senatus in Civitatibus Imperialibus, qui Imperatori immediate subest, et Status Imperii est, et Senatus et officialium in civitatibus Principum municipalibus, cum hi Imperatori non immediate, sed mediate, et Principibus suis pareant.

85. Nec magistratus Civitatum Imperialium dignitati quicquam derogat, quod a civibus eligatur, et potestatem suam accipiat, et non ut reliqui Status, ab Imperatore investiatur; cum Imperium Romanum liberrimum et omnium nobilissimum ac dignissimum sit in toto terrarum orbe, Hortled. de caus. bell. Germ. lib. 4. c. 5. fol. 65. et nihilominus Imperator ad id per electionem evehitur. Unde Imperator Valentinianus, cum milites postularent, ut Imperii consortem adsumeret, recte respondit: Me Imperatorem deligere, ô milites, penes vos erat, sed cum jam a vobis electus sim, consortem Imperii assumere, quem postulatis, non in vestra, sed in mea solum situm est potestate: Quin etiam vos, qui meo jam Imperio subjecti estis, conquiescere decet, etc. Sicuti etiam Papae dignitati summae nihil detrahit, quod a Cardinalibus, et ex Cardinalium collegio eligitur.

86. Ex quo etiam nihil Dillingensibus patrocinatur, quod magistratus Civitatum Imperialium ab Imperatore non investiatur civitatibus et ditionibus, sicuti Electores. Principes et reliqui Imperii Status; cum dignitates regales, et jura territorialia, non tantum per investituram et concessionem Caesaream, sed etiam per praescriptionem adquirantur, ut infra c. 4. et 5. dicetur, alias enim sequeretur, cum plures in Imperio Rom. sint Principatus et territoria, quae non jure et titulo feudi, sed allodii possidentur, et per investituram ab Imperatore et Imperio non adquiruntur, quod ipsorum possessores regalium et jurium territorialium non sunt capaces, nec subditos sibi immediate subjectos habeant, quod tamen veritati contrarium. 87. Imo sunt etiam Civitates Imperiales, quae per speciale privilegium jura sua regalia et territorialia obtinent, sicuti de Mülhusiana civitate testatur Knichen. in velit. apol. pag. 12. n. 17. et 18. Nonnullae quoque, una cum libertate sua, jura haec ad Imperium detulerunt, et ita speciali investitura vel concessione opus non habuerunt.

Ad 2. de juramento Imperatori praestando, responsum est supra c. 1. n. 69. et seq. Uti et ad 3. quod magistratus in Civitatibus Imperialibus absque civibus, in rebus, quae magni momenti sunt, nihil concludere possit, supra c. 1. n. 83.

88. Quod 4. Consul, vel Archigrammateus, vel alius quidam nomine totius civitatis alicujus Imperialis, in Comitiis nomine totius civitatis comparet et Recessibus subscribit, hoc nihil aliud probat, quam totam civitatem immediatam esse, non autem omnes, vel singulos cives, absque magistratu consideratos tales esse: Et Imperator Senatum, qui totam universitatem repraesentat, ad Comitia vocare solet, non singulos cives, et Senatus totius universitatis, et non singulorum civium nomine, unum vel plures ad Comitia mittit, qui in civitatum Senatu, nomine ihrer Herren und Obern, hoc est, Senatus et civitatis, non singulorum civium peragenda peragunt, et Recessui, als der Reichs-Statt N. Gesandte, non autem civium der Burger Gesandte, subscribunt, ex quo non magis singulorum civium immedietas probari potest, quam singulorum Capitularium, quando sede vacante, totius Capituli nomine, legatus ad Comitia et subscriptionem admittitur.

Quid 5. Clavium Imperatori adventanti traditio et oblatio importet, dictum est supra cap. 1. num. 67. et seq.

89. Ad 6. respondetur, cives quidem in Civitatibus Imperialibus simpliciter, et quatenus cives, inter sese pares, nec alterum alteri imperare posse, verum postquam aliqui in magistratum et superiores sunt selecti, et in hos populus et cives potestatem contulerunt, ipsisque solis, vel etiam juxta Reipublicae Statum, aliis ex tribubus, superioritatem, jurisdictionem et Reipublicae administrationem concesserunt, cessat haec paritas, et hic magistratus unicum est caput et Princeps civitatis et civium, eique cives tanquam membra corporis obtemperare tenentur, et hujus magistratus jussa et mandata non procedunt a pari, sed a majori, per tradita supra c. 2. n. 112. Et alias quoque inter alios pares non est novum, quod uni regimen et superioritas ita concedatur, ut reliqui ipsi parere et obedire teneantur, prout videre licet in Electionibus Imperatorum, Regum, Pontificum et Episcoporum, utpote qui licet ex aliis Imperii Statibus et ordinibus paribus, Cardinalibus et Capitularibus in pari dignitate constitutis, et quandoque etiam inferioribus eligantur, electi tamen semel aliis imperant, ipsisque alii obtemperare tenentur. 90. Et licet cives in Civitatibus Imperialibus Magistratus et Rectores fieri possint, dum tamen privati et absque magistratu existunt, tales non sunt, et inter hos et aliorum Statuum subditos nulla est differentia, quoad vim obedientiae et subjectionis, et longe alia ratio est ejus quod jam est, et ejus quod tale quandoque fieri potest, vel etiam fieri non potest, cum a posse ad esse non valeat consequentia, l. neque natales. 10. C. de probat.

91. Facile quoque concedi potest, quod in illis rebus, quae plures personas, ut singulas concernunt, major pars non possit praejudicare minori, et quod in re communi, quibusdam, ut singulis, prohibentibus, et aliis permittentibus, melior sit conditio prohibentis, et quod omnes tangit, ab omnibus approbari debeat, secus tamen se res habet, si de rebus agatur, quae pluribus non ut singulis, et cuique speciatim, sed collegialiter et communiter commissae sunt, tunc enim ob naturalem hominum ad dissentiendum a se invicem facilitatem, et ut tandem ad scopum perveniatur, majoribus votis standum, et quod major pars curiae fecit, pro eo habendum, ac si omnes egissent, ut dictum est supra c. 2. n. 76. Et in Oligarchia, Democratia et Aristocratia, quod eorum, qui Rempublicam gerunt, majori parti placuerit, id ratum et firmum est, inquit Aristot. lit. 4. polit. c. 4. et 8. ac partes collegiorum, Decuriones civitatum, quos nominamus Consiliarios, Rahts-Personen, omnes habere auctoritatem statuendi, non ut singulos, sed ut universos, ita, ut major pars sufficiat, scribit Zasius ad l. Pomponius. 92. n. 6. et 13. ff. de re judic. Ita etiam per majorem partem Cardinalium, Papa Romanus in Caput Ecclesiae Catholicae eligitur. c. licet. X. de Elect. c. ut periculum. de Elect. in 6. Et per majorem partem Electorum Rex Romanus Aur. Bull. tit. von der Wahl eines Römischen Königs. §. Wann aber. et in omnibus electionibus ita observatur et pro regula habetur, ut ubi adest dissensus, partis majoris sententiae stetur, c. 21. §. discret. c. cum in jure. 33. c. venerabilem. 34. §. objectionibus. c. scriptum. 40. §. per Apostolica. X. de elect. Unde etiam inter regulas juris civilis relatum est, referri ad universos, quod publice fit per majorem partem, l. aliud est. 160. §. 1. et ibi Dec. Cagnol. et alii. ff. de R. I. Alex. cons. 124. vel. 2. Capyc. decis. 148. n. 5. seq. Pereg. cons. 3. n. 16. vol. 3. Et in actibus universitatis et collegiorum, majoris partis consensum sufficere, minoremque partem, non obstante dissensu et contradictione, compelli posse, ad id, quod a majori universitatis parte constitutum et approbatum fuit, constat ex l. quod major. 19. ff. ad municipal. l. nulli. 3. ff. quod cujusque univers. nom. l. nominationum. 45. C. de decurion. c. 1. X. de his, quae a major. part. capit. Ita apud Athenienses, quod Senatorum pars major scivisset, pro rato fuisse habitum, notat Sigon. libr. 2. de republ. Athen. 94. cap. 3. et libr. 3. cap. 4. Cujusmodi morem apud Neapolitanos servari, refert Afflict. decis. 1. et in Senatu Sabaudico pluralitatem votorum vincere scribit, Ant. Thesaur. decis. 1. n. 2. et in Parlamento Galliarum Parisiensi supremo, Caspar. Thessaur. in addit. 1. patris sui. In Curiis Regni Hispaniae, Anton. Thessaur. d. decis. 1. n. 1. in supremo Lusitaniae Senatu, Ant. Gamma. decis. 1. Denique in Germanorum Comitiis paucis casibus exceptis servari, praeter ipsam experientiam, testatur Nicol. Cusan. lib. 3. de concordat. Cathol. cap. 33. Et 95. generaliter in Senatus deliberationibus, Polyarchicoque Statu, atque in omni Coetu legitimo, majorem partem ubique potiorem esse, scribit Bodin. de republ. lib. 2. cap. 7. fol. 362. et lib. 6. cap. 4. fol. 1103. concludit, in omni Coetu, ac universitate, seu optimatum, seu populi totius suffragia non ad pondus, sed ad numerum exigi, praesertim, si major forte pars non tam ex personarum numero, quam universi ordinis modo et qualitate censeatur, Caspar. Fac. in polit. Livian. part. 1. art. 34. 96. Hinc quoque majorem partem Regentium et universitatis singulos obligare ad collectam, communiter asserunt Dd. Nicol. Festas. de aestim. collect. part. 2. cap. 2. n. 21. Schrad. de feud. part. 10. sect. 11. n. 2. in fin. Borcholt. de regal. n. 54. Wintzler. de collect. obs. 6. n. 3. Rosenthal. de feud. cap. 5. conclus. 75. n. 1. Sixtin. de regal. libr. 2. cap. 14. n. 28. late Casp. Klock. de contribut. cap. 6. n. 16. et multis seq. et ibi allegat.

97. De Regis Ferdinandi resolutione, octavo loco adducta, quid sentiendum sit, colligitur ex traditis Herman. Esaiae Rosacorb. pract. forens. cap. 32. fol. 67. ubi dicit, illam ab Imperii Statibus nunquam agnitam, approbatam vel receptam esse, et ideo, si dispositio pacis Religionis, forma stabilis, inconditionata, sancta et perpetuo duratura, et nobis judicando sequenda est, ut in §. Wir befehlen und gebieten, etc. certe allegatam istam resolutionem, tanquam contra apertissimam decisionem constitutionis conditionatam et limitatam, non admittendam, imo velut nullam rejiciendam esse putavero, §. Und soll alles und jedes. et §. Und wir die Verordnete. quod ut clarius pateat, hae sequentes rationes notentur. Prima, quia haec praetensa resolutio non est inserta corpori Recessuum, vel actis Comitiorum Imperii. Quicquid autem in corpore isto non invenitur, illud et in judicando sequi non possumus. d. §. Wir befehlen. in verb. und wider solches alles keine process. Secunda, quod non constet vel unico verbo in hac resolutione, de consensu Statuum utriusque Religionis: qui consensus in re tam ardua, et tam magni praejudicii intercedere omnino debuisset. Et certe non infirma est praesumptio, hunc consensum tempore publicatae pacis Religionis defecisse, et etiam nunc deficere: quia si aliquis fuisset, non puto Augustanae confessionis professores, qui reliqua omnia tanto studio et diligentia inserunt, tam fuisse negligentes, ut hanc resolutionem constitutioni inseri neglexissent, et c. Tertia, ex ipsa inscriptione intelligitur, dictam resolutionem anno 1555. die 30. Augusti factam esse, et sic 25. diebus ante publicationem pacis Religionis: id, quod tanquam contra rerum naturam et ordinem sustineri nequit. Quarta, quia absurdum pariter et intolerabile pacis publicae continet illud, nempe quod vigore illius resolutionis, vel etiam pauci cives quarumcunque liberarum civitatum; exempli gratia, si magistratus adversus tales, ratione inobedientiae, vel aliorum excessuum, nonnunquam poenam statuat, aut ab ipsis mulctam exigat, quod id propter paritatem Status, gleich über seines gleichen, non liceat. Quid autem hoc aliud, quam subditos reddere contumaces, et refractarios, eosque armare adversus Dominos suos, cum alias fatale sit, ipsis in talibus ementiri querelas, et se gravius pati propter Religionis novae professionem, ubique vel scriptis, vel clanculariis insusurrationibus conqueri. Quinta, licet praetensa resolutio a Ferdinando facta esset, (id, quod tamen verosimile non est ex supra dictis) tamen non licuisset Statibus Augustanae confessionis, illam impetrare, vel data uti debuisse, vel debere, propter summam inaequalitatem, qua per illam Augustanae confessionis professoribus liberum sit, in suis civitatibus aliquam Religionem penitus extirpare, et Catholicas civitates prohibere veterem Religionem manutenere, et novam arcere.

Ex quibus tam praecipuis fundamentis facile colligere licet, dictam resolutionem, tanquam variis suspicionibus et impugnationibus, quas aliis relinquo, obnoxiam non esse admittendam, et summe optandum, supplicantes, quatenus se confessioni Augustanae addictos profitentur, suis limitibus conventos vivere, non extra illos salire, aequissimam illam sanctionem tantis laboribus paratam, in contrarium sensum trahere, eludere, frustrari et eruere, vel etiam omnino tollere quotidie satagerunt, sed semper clausulas in d. d. §. §. contentas, quibus constitutio pacatae Religionis fundata, et ab Imper. Carolo V. et ab ipso Rege Ferdin. publicata est, prae oculis haberent. Proinde petitum mandatum non tantum absolute denegarem, sed etiam procuratorem tam praesumptuose allegantem dictam resolutionem, in poenam aliquot marcarum argenti condemnarem, salvo, etc. Quae etiam verbotenus refert Gylm. Symph. tom. 1. part. 1. tit. 3. fol. 165. seq. n. 7. et seq. Confer. Petr. Frider. Mindan. de process. lib. 1. c. 31. n. 19. Besold. in disc. de jur. Civit. Imper. in mutand. Relig. qui extat in tract, polit. de monarch. cap. 4. n. 6. in fin. ubi ait, quod resolutio illa, magis ad deliberationem de futura pace Religionis sancienda, quam ad ejus interpretationem vel derogationem pertineat. Joh. Limnae. de jur. publ. tom. 3. lib. 7. cap. 1. n. 54. ad fin. et tom. 4. lib. 7. cap. 1. n. 51. fol. 131. in fin. et seq. ubi de hac Ferdinandi resolutione, et Dillingensium inde desumpta argumentatione eleganter his verbis scribit: Sed ut, quantum ad praesens thema pertinet, certiores de ejus robore simus, et an, et in quibus, pro Dillingensibus, vel contra eosdem faciat, hic expendendum suscipio, I. Contra Dillingensium doctrinam, quod scilicet in solo §. Rach dem aber, de Civitatibus Imperialibus actum sit, non autem in anterioribus, facit additio illa, qua Ferdinandus sensum, §. Und damit dieser Fried, clariorem et perfectiorem reddit, quando verbis, keinen Standt, (ita enim in oblata formula a Statibus legebatur) addendum, monet, deß Reichs, damit (ut ejus verba habent) diese disposition (wie sie auch ohne Zweissel von gememen Ständen nicht anderst gememt) auff die Stande fo dem H. Reich ohne Mittel unbetworffen, allein derbanden werden. Esse autem Civitates Imperiales Status Imperii immediatos, tam certum hodie est, ut dubium non admittat.

99. 2. Contra Dillingenses est, quod in §. dann so viel, exprimitur, daß deren Ansee und anderer Statte halben, die ohne Mittel dem Reich underworffen seyn, überffüssig ist ange sehen, (consideratum, ut capio, satis superque in §. §. a Statibus exhibitis in formula pacificationis) dass dieselbe binich, wie andere Frey - und Reichs: Statt gehalten sollen werden. Status Protestantes petebant a Ferdinande ut etiam civitatibus maritimis, et aliis, hoc est foederis Hanseatici, libertas Religionis concederetur, quemadmodum Statibus Imperii concedenda erat. Respondet Ferdinandus, novum hoc esse, nec a Hanseaticis ipsis unquam petitum. Quod si vero eo nomine, civitates Imperio immediate subjectas, quae eo foedere continentur, intelligant protestantes, rem esse jam observatam, cum caeteris civitatibus Imperialibus pares esse debeant Hinc iterum manifestum est, de civitatibus in pacificatione, actum fuisse, antequam de §. Rach dem aber. (quem Ferdinandus hoc suo responso demum circa finem, caeteris addendum monet) a Statibus cogitatum unquam fuerit.

3. Civitates Imperiales protestantes, ejusdem juris et conditionis, Religionis exercitium quod attinet, cum Statibus tum fuisse aestimatas, ex d. §. dann so viel, verbis illis clarescit, dan zu gememem Fried und Ruhe wenig dienstlich seyn wurde, wo sich der Augspurgischen Consession Verwandten Stände, Raht und Bottschafften (inter quos etiam civitatum erant) an deme daß ihre Herren, und derselben Underthonen, biß zu Christlicher Vergleichung bey ihrer Confessions Religion gelassen wurden nicht begnügen liesen, etc. 4. Ex contextu et connexione totius cum partibus darum evadit, regulam, qua unicuique Statui libertas Religionis abrogandae, vel suscipiendae data, a Ferdinando, quod Civitates Imperiales attinet, limitari, in eo tantum casu, quo Religio Catholica cum Augustana, in civitate aliqua Imperiali, eo usque publice in usu fuisset: ibi enim utriusque Religionis continuationem liberam esse debere, und solle sich kein Theil deß andem Religion, Kirchengebrauch und Ceremonien abzutbun, oder zu vertrucken understehen. Uno verbo, vis prohibetur, consensus non prohibetur.

5. Verba, in Betrachtung, daß die Burgerschafft in den Frey - und Reids Stätten, alle zugleich, und ohne Mittel, dem Römischen Käyser und König, und dem Heil. Reich, so wol als andere mehrere Stände underworffen, non quod Dillingenles de singulis civibus somniant, sed hoc ingerunt, cives universos, alle zuglech, Civitatis Imperialis hujus, vel illius, Imperatori, vel Regi Romanorum, immediate, non secus ac alios Status Imperii subjectos esse.

6. Ex hoc infert Ferdinandus, ergo civibus universis libertatem Religionis, quae caeteris Statibus permittenda, deneandam non esse. So nun andere Reichs - Stände (Dillingensium editio habet, Reichs Statte, sed male, ut opinor) die alte Religion, oder Augspurgische Confession zu halten frey seyn wollen, so mag solches der Burgeren der Frey und Reichs - Stätte, auch nicht wol versaget werden. Quae illatio optimae rationis est, et aequalibus aequalia tribuenda recte monet.

7. Verba, und wurde nicht wenig besch werlich seyn, daß der weniger Theil in einer Frey - und Reichs - Statt, sich durch dess mehrem Theils Stimmen im Raht oder Gemein, von seiner jeßo habenden alten Religion, und Kirchengebräuchen, zu der Augspurgischen Consession, oder berwiederumb von solcher Confession, und ihren Kirchengehräuchen, zu der alten Religion tringen müßte lassen, de solo casu jam publice continuati exercitii Religionis loquuntur, ac de violentia in contrarium non admovenda: casum autem exercitii obtinendi non determinant, nec voluntatem exercitii dimittendi civibus denegant.

Quod autem 8. sequitur, dieweil doch gleich über seines gleichen keme Gewalt hat, sonderlich in solcher hohen wichtigen Sache deß Glaubens und Religion, inter omnino pares obtinere debet; at si major pars civium, una cum magistratu, ab una parte sint, minor autem civium pars ab altera, paritas non dabitur.

9. Und wo die Burgerschafften gar oder zum theil, der Religion halb einiger Obrigkeit folgen, und sich weisen sollen lassen, dag sie niemand anders billiger folgen sollen, als ihrer rechten ordentlichen Obrigkeit, der hoch gedachten Käysert Majest. welche hievor auch auß bewegenden Ursachen bey etlichen Stätte obbemlte beede Religionen neben einander halten zu lassen, bewilligt und zugelassen, welche auch nochmalen ohne Besch werung und Zerrüttung Frieds und Einigkeit under den Burgerschafften nicht anderst angestellet werden mag: Pergit Ferdinandus ratiocinari, posito (sed non concesso) cives in Civitatibus Imperialibus omnes, vel partem corundem, magistratus alicujus Religionem sequi debere, potius utique Caesaris, tanquam veri et ordinarii magistratus, quam alterius cujusquam, sequi debere aequius est. Vult dicere Ferdinandus, respectus et obedientia major debetur a civibus Imperialis civitatis Imperatori, tanquam summo, quam inagistratui civitatis, tanquam inferiori. Itaque si magistratus civitatis, in qua Catholicae et Augustanae confessionis exercitium publice viget, posset quem cogere ad suscipiendam Religionem, quam ipse sequitur, multo magis hoc posset Imperator: Cum etiam ipso non nullis civitatibus hoc utriusque Religionis, non magistratus inferior permiserit. Verum Magistratum, sive summus, sive inferior sit, neminem ad Religionem suam cogere posse, ex ipsa pacificatione Religionis abunde constat: Hactenus Limnaeus.

100. Ex quibus omnibus facile concluditur, quod in mutatione Religionis vel Catholicae vel Augustanae confessionis, Imperatoris consensus non sit necessarius, Besold. discurs. de jur. Civitat, Imper. in mutand. Relig. qui extat in discurs. de Monarch. cap. 4. numer. 3. Author Consil. in materia deß Religion - Friedens. pro Republ. Hagenaviensi, quod extat apud Lehman. in actis public. de pac. Rolig. lib. 3. cap. 47. §. Soviel das ander. fol. 173. seq. Quamvis enim Imperator totius mundi sit dominus et oninium Imperii Statuum, et sic etiam civitatura Imperialium caput summum, cum tamen pacificatione religiosa, tanquam pragmatica sanctione, omnibus Statibus Imperii, liberum sit, Religionem in territoriis et ditionibus suis libere mutare, Imperatoris consensus non eritnecessarius, cum trustra id 101. precibus impetretur, quod de jure communi conceditur, l. unic. C. de thesaur. 1. Impemtores. Cod. de privil. credit. et culpa non potest imputari non petenti licentiam, quam de jure communi, consuetudine aut privilegio petere non tenebatur, ut consuluit Franc. cons. 3. vers. cum igitur nondum. et ubi non est prohibitio, ibi culpa considerari non potest, l. Grachus. C. de adulter. Cravet. cons. 4. num. 24. et cons. 63. num. 9. Ita, ut si a Caesarea Majestate civitas, quae Religionem mutare voluerit, mandato, vel etiam iteratâ jussione impediatur, obtemperandum non videatur, cum injustitia mandati notoria, omne vinculum obedientiae dissolvat, Abbas in c. siquando, et ibi Dec. de offic. delegat. Besold. d. c. 4. n. 3. ubi addit, quod in Principe non praesumatur justa causa, quando is aliquid rescribit, contra leges fundamentales, vel cum ordinibus initam conventionem, qualis haec est constitutio, utpote quae lex est fundamentalis, et Imperii nostri Germanici Palladium, dicitur a Justo 102. Springer. de. pac. Rolig. cap. 1. Princeps enim tenetur legibus Regni, et Imperantis Majestas obstringitur Imperii Majestati, quam leges comprehendunt fundamentales, quae nisi observentur, nil nisi umbra sunt, Besold. lib. 2. polit. c. ult. n. 52. Quod etiam ex ipsa pacificatione satis aperte colligitur, R. A. zu Augspurg. de anm 1555. §. und soll alles. 28. ubi omnes declarationes, et rescripta pacificationi huic contraria abolentur, Confer instrum. pac. art. 5. §. utrinsque. 17.

103. Et haec quidem procedunt in tantum, ut Civitates Imperiales non solum jus habeant mutandi Religionem in ipsis Civitatibus Imperialibus, et quoad cives suos in iisdem commorantibus, sed etiam quoad oppida, et pagos suae jurisdictioni subjectos. Quamvis enim hoc negent Dillingenses, in libr. de composit. pac. Propterea quod nullibi hoc expressum legatur, et ideo concessum censeri non debeat: Imo quod nec rationaliter concedi potuerit, cum in iisdem civitatibus, in quibus utraque Religio tempore pacificationis viguit, semper pars una Catholicorum esse deberet, qui nunquam in talem pagorum et oppidorum ad Lutheranae fidei exercitia translationem consentirent; Constet autem, quod in ejusmodi Religionis mutatione pars una, quamvis major, aut potior sit, alteram etiam minorem, superare non possit, et in communi causa potior sit conditio prohibentis, l. 28. ff. commun. divid.

104. Verum cum hoc casu in constitutione pacis religiosae nulla distinctio, inter cives civitates inhabitantes, et illos, qui ruri et in oppidis extra civitatis muros commorantur, reperiatur, nec nostrum erit, distinctionem aliquam hic comminisci, sed cum Status Imperii non tantum in civitatibus suis, in quibus resident, sed indistincte in territoriis suis liberum Religionis exercitium instituere possint, idem de Civitatibus Imperialibus asserere, nulla ratio prohibet; sicuti etiam Dillingensium assertio ista annulata est in pacificatione Osnabrugensi de anno 1648. artic. 5. §, 11. liberae Imperii civitates. prout relatum est supra num. 49.

105. Illud quidem certum est ex pacificatione religiosa de anno 1555. quod in quibus civitatibus tempore pacificationis utraque Religio Romano - Catholica et Augustana confessio in usu fuit utraque etiam inviolata permanere debeat, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. Rach dem aber in vielen. 27. ibi: Rach dem aber in vielen Frey - und Reichs - Stätten, die beyde Religionen, nemblich unser alte Religion, und der Augspurgischen Confession Verwandten Religion, eine Zeit hero im Gang und Gebrauch gewesen, so sollen die hinfüro auch also bleiben, und in soleden Statten, gehalten werden, auch derselben Frey - und Reichs - Statt Burger und andere Einwobner, Geistliches und Weltliches Standes, friedlich und ruhig, bey und neben emander wohnen, und kein Theil deß andem Religion, Kirchengebrauch, oder Ceremonien abzuthun, oder ihnen davon zu tringen, understehen, sondern jeder Theil dem andern, laut dieses Friedens, bey solcher seiner Religion, Glauben, Kirchengebrauchen, Ordnungen und Ceremonien, auch feinen haab und Gütem, und allen andem, wie hieoben beyder Religion Reichs Ständt halben verordenet und gesetzet worden ruhiglich und friedlich bleiben lassen. Besold. in dissert. de jur. Civit. Imper. in mutand. Relig. quae extat in discurs. de monarch. cap. 4. num. 7. ubi ait, quod cum cives jus hoc communi Imperii lege obtineant, a senatu id tolli non possit: et quamvis ideo omnes Senatores, ad Catholicam Religionem inclinent, civibus tamen exercitium diversae confessionis nullo sub praetextu adimere debeant.

Sapesedere poterat Autor tefutandis Dillingensium IC torum cavillationibus, postquam ipse n. 49. art. V. §. 29. Instr. Pac. Westphal. integtis suis verbis descriptum exhibet, quo litibus istis finis adeo est impositus, ut vel movete illas sic criminosissimum.

Ceterum, quae de jure retormandi, superioritati inhaerente, n. 52. seqq. disputat, non sunt universaliter et indistincte admittenda. Pace VV est phalica enim jus istud restrictum est varie atque imptimis determinatum ad an num decretoriurn 1624. V. AVT. meditattion. ad I. P. art. V. §. 31. 32. 33. et. AVTOR. meditat. de orig. indole effect. iuris reform. Cap. III. tot.

106. Sed quid, si senatus et cives in hujusmodi civitatibus mixtis, in unam vel alterutram harum Religionum unanimiter consentiant, an unam vel Romano - Catholicam, vel Augustanam confessionem in totum abrogare, et alteram tantum introducere licebit? Et quidem Dillingenses in compositt. pac. hoc quoad abrogationem potissimum Romano - Catholicae Religioni, adeo negant, ut hoc ipso Religionis libertare se indignos reddant, eoque privari possint, cum privilegium amittere mereatur, qui concessa sibi abutitur potestate; Praesertim cum Civitates Imperiales, in causa Religionis a Caesaris, tanquam doraini sui immediati pendere debeant voluntate.

Verum contrarium verius esse docent, Besold. d. dissert. de jur. Civit. Imper. in mutand. Religion. num. 8. Referens. in caus. Colon. apud Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. num. 27. fol. 168. Johan. Adam. Dapp. in dissert. de Civit. German. part. 1. cap. 9. num. 5. Author apolog. Colmar. cap. 1. membr. 1. fol. 82. seq. Cum quilibet favori pro se introducto renunciare possit, sicuti etiam beneficio statuti, in suum favorem principaliter introducti, etiamsi secundario publicam utilitatem concerneret, Aretin. in §. idem, n. 45. Instit, de except. Rol. a Val. cons. 25. n. 10. et 28. libr. 2. et d. §. Nachdem aber in vielen Frey - und Reichs Statten. Vim tantum prohibeat et ne una pass alteram violenter ejiciat, turbet vel molestet, Gylman. d. n. 27. ubi dicit, si ita utrique parti placeat, subditis scilicet et senatui, an non possit alterutram religionem abrogare, ut de eo non fuit dubitatum, ita non opus fuisse decilione expressa. Et si penitius introspiciamus, ita decisum esse in verbis sequent. wie hieoben bey der Religion der Reichs - Stände verordenet, ubi Status inter se et tales cives inter se aequiparentur. Quemadmodum autem Statibus non licet alteri alterum turbare respectu Religionis, si tamen ipse Status per se velit reformare, hoc ei denegari non potest; Ita etiam, licet Senatus et cives Civitatum Imperialium respectu Religionise invicem molestare vel turbare, vel alterutra parte invita Religionem mutare non possunt, si tamen invicem consentiant, id ipsis denegari non poterit. Ex quo etiam civitates nonnullas Imperiales in constitutionem pacis religiosae non impegisse, quae demum post pacem Religioni datam, reliqua Catholico - Romanae Ecclesiae, quae supererant sacra, restrinxerunt, vel etiam in totum antiquarunt, scribit Besold. d. cap. 4. n. 8.

In hae quaestione praecipuum pro sententia autoris argumentum ex jure reformandi per pacem VVestphalicam Statibus tributo, peti posse censeo. conf. AVTOR. medit. ad Instr. Pac. art. V. §. 31. ad verba: vel inter Status immediatos, corumque subditos, mutuo consensu, lit. ec. ff. p. 159. seqq. et AVTOR medit. de jure reformandi. C. III. §. 49. p. 255. seqq.

107. Ratione civitatum mixtarum in conventu pacis executorio Norimbergae, anno 1650. nata est haec quaestio: Utrum in iisdem, tam Catholici. quam Augustanae confessioni addicti cives eo Ministrorum Ecclesiae et scholae numero, quem in anno 1624. habuerunt, contenti esse jubeantur, an verô huic numero plures quaelibet pars pro arbitrio addere possit? Posterius affirmarunt Status Catholici, adeoque Catholico magistratui ac civibus in praedictis mixtae Religionis civitatibus fas esse statuerunt, non sosum plures Ecclesiae ministros, sed etiam omnis generis ordines religiosos, invitis A. C. addictis civibus, accipere: moti primum constitutione Pacis religiosae de anno 1555. in verbis: Kirchengebräuchen, Ordnungen und Ceremomen.

Deinde, quia in §. 11. art. 5. cuilibet parti liber Religionis suae et bonorum usus reservatur.

Tertio, quia in d. § (ubi de Civitatum Imperialium restitutione ac jure in negocio Religionis ex professo agitur) de Evangelicis saltem urbibus disponitur, Clerum novum post annum 1624. ibi locum habere non posse; non vero de mixtis.

IV. In eodem §. 11. vers. ante omnia vero, etc. Evangelicos cives propter Religionem duntaxat, vel ratione bonorum Ecclesiasticorum, vel alias intuitu Religionis praegravatos restitui; non vero ratione Cleri post annum 1624. introducti, utpote cujus nulla hic fiat mentio; adeoque per hunc textum cives protestantes acquiescere debere, si religionis suae exercitium, una cum annexis in anno 1624. habitis recuperant ac sartum tectum conservent.

Contrariam sententiam Augustanae confessionis Status propugnarunt, existimantes, religiosos ordines in civitatibus mixtis post Cal. Jan. 1624. introductos removendos esse, nec. posthac invitis civibus Evangelicis, recipi posse. Nituntur autem primo regulâ generali instrumenti pacis, cujus virtute ad Statum anni 1624. in omnibus fieri debet reductio plenarie (I. P. art. 5. §. 2.) et observantia dicti anni instar regulae obtinere (d. art. 5. §. 12. vers. pacta autent) Imo possessio Cal. Ian. dicto anno habita unicum solumque restitutionis, observantiaeque futurae fundamentum esse debet, irritis prorsus exceptionibus, et aliis quibuscunque praetextibus et rationibus art. 5. §. 9. Et haec generalis dispositio in specie etiam de civitatibus mixtis repetitur d. art. 5. §. 2. ubi sancitur, quod illae bona, jura et exercitium Religionis dicti anni dieique retinere queant.

Quo pertinet secundo, quod art. 5. §. 14. disponitur, in iis locis, ubi Catholici et A. C. Status jure superioritatis ex aequo fruuntur, tam ratione publici exercitii, quam aliarum rerum Religionem concernentium, eundem Statum manere debere, qui fuit anno dieque supradictis. Jam autem institutionem ministeriorum utriusque partis, ad res Religionem concernentes, seu ad annexa Religionis referri debere, non modo jus commune, quo hactenus usi sumus, sed et expressus textus in art. 5. §. 12. in verbis cujusmodi annexa, etc. evincere videtur.

Tertio nituntur Evangelici constitutione pacis religiosae, quae (§. dagegen sollen die Stände) disponit, daß die Stände der A. C. die Stände der alten Religion (doch daß es mit Bestellung der Ministerien gehalten werde, wie borten herrnach ein sonderbarer Articul gesetzt) gleicher Gestalt bey ihrer Religion, Glauben, Kirchenge - bräuchen, Ordnungen, Ceremonien ohnbeschwert bleiben lassen sollen. Ex quo concluditur, quod sub praetextu jedem Theil reservirter Kirchengebreuchen und Ordnungen, Catholicis civibus numerum consuetum ministrorum Ecclesiae augere nequaquam integrum sit, sed potius ad peculiarem dispositionem, quae in §. Als auch den Ständen der alten Religion, etc. et seq. continetur, praecise adstrictos esse, cujus vigore conventum et sancitum est, wie solche ministeria der Kirchen und Schulen vormahls bestellet, sie auch nochmahls bestellet und versehen werden sollen, ohngeachtet, was Religion die seyen.

Quarto provocant ad observantiam et exempla, allegantes, Augustae Vindelicorum civibus Evangelicis ne unum quidem ministrum Ecclesiae, supra numerum consuetum anni 1624. quamvis illae numerosae communitati et sex templis Evangelicorum vix aut omnino non sufficiat, a Caesareae Majestatis Commissariis et civibus Catholicis concestum fuisse. Pariter in reliquis mixti cultus civitatibus, illum ipsum Ecclesiae Ministrorum numerum, quo in anno 1624. gavisae fuerunt, reductum, et ultra illud Dünekelspulae, ad Evangelicorum civium instantiam, ne unum quidem scholae ministrum obtineri potuisse. Itaque rationem mutuae et exactae aequalitatis inter Catholicos et A. C. addictos, de qua art. 5. §. 1. habetur, exigere, ut quod juris Catholici cives hac in parte in Evangelicos statuerunt, etiam quoad ipsos Catholicos valeat. Sic ordinem Monachorum granoiscano Minoritan orum in praedicta Augusta Vindelicorum, ex eo fundamento, quo Cal. Ian 1624. ibi nondum habita verat vi instrumenti pacis in anno 1649. urbe exire jussum. Quoad ordinem Carmelitarum vero, qui itidem ibi demum post Cal. Januarii A. 1624. introductus fuit, post acrem contentionem super ejusdem remotione, a parte Statuum A. C. in Conventu Norico pacis executoriali desideratâ, rem denique amicabiliter communi et unanimi placito dominorum Deputatorum Imperii utriusque religionis ita compositam et transactam fuisse, ut Carmelitae quidem ibi subsistere porro possint, veruntamen aequivalentis recompensationis vice, Ministri Ecclesiae A. C. immunitate plena accisiae et collectarum, qua exemptione antehac caruerant: frui debeant. Ex quo infertur, etiam in aliis mixtis urbibus numero Ministrorum Ecclesiae armo 1624. plures alios, nisi transactione, vel mutua voluntate et consensu utriusque partis, addi non posse.

Quibus sundamentis V. additur, quod receptio novorum ordinum, ob eorum praetensas exceptiones et immunitates, tam personales quam reales, nec non mendicationes et collectas, ut et alias molestias, cum magno cum magistratus tum civium, incommodo conjuncta est.

Ad textus et rationes Catholicorum Statuum supra adductas ita respondent l. Vocem Ordnungen in §. Dagegen sollen die Stände, etc. et §. Nach dem aber in vielen, etc. loqui de ordinationibus, quae tempore sancitae pacis religiosae, jam tum in civitatibus mixtis in usu fuerunt, non vero de porro faciendis, quarum causâ in P. R. Catholicis non aeque ut A. C. Statibus in §. und damit solcher Fried, etc. prospectum fuisse videtur. Ac ut maxime detur, vocem Ordnungen etiam Catholicorum Statuum ratione intelligendam esse de statutis praesentibus et futuris, so sie ouffgerichtet, oder nochmabss auffrichten möchten: Attamen exinde minime sequi, sas esse Catholicis, ejusmodi Ordnungen constituere, per quas A. C. addicti cives gravantur. Quin potius mentem conditorum P. R in d. §. Nach dem aber in vielen, etc. fuisse, utriusque partis exercitium, una cum annexis, eo modo, ut in usu antehac fuerit, porro quoque conservandam, in verbis: im Gang und Gebrauch gowesen, so sollen die hinfuro auch also bleiben, adeoque nihil ab una parte in praejudicium alterius innovari posse.

II. Libertati Religionis et exercitii Catholicorum nihil derogari, etiamsi abstineant a novo Clero, nec non libertati bonorum quicquam per hoc decedere, cum bona quidem sua, deque iis disponendi facultatem habere debeant, sed tamen sub ea lege, cumque modo isto speciatim expresso, nequid contra Statum anni 1624. peragant et innovent, atque libertatis non sit omnia facere, sine exceptione, quaelibeat, sed ea saltem, quae jure vel alias non prohibentur.

Ipde BUKISCHIUS, Catholicorum principioram acerrimus defensor, (quo elogio eum merito mactat AUTOR medit. de jure reform. C. III. §. 49. in fine. p. 259.) pro Autoris sententia pugnat in Observat. ad Instr. Pac. Obs. 74. ad art. V. p. 249. seqq. conf. Medit. ad I. P. d. art. V. §. 29. lit. yy. p. 459. seqq. et. p. 473. seqq.

108. De hoc quoque gravis est controversia, an magistratui Civitatum Imperialem, an vero majori civium parti Imperium in Religionis mutatione adscribendum; seu an cives invito Senatu exercitium aliquod Religionis assumere possint; sive an Senatus civibus petentibus illud concedere teneatur? Mota fuit haec quaestio anno 1588. et a Dominus Cameralibus in utramque partem acriter disputata in causa civium quorundam contra Senatum Coloniensem. Cives petebant pro se et consortibus suis publicam Religionis libertatem: Magistrate vero praesracte precibus ipsorum resistebat, et hactenus restitit. Pro civibus concludunt Tob. Paurmeister. de jurisdict. lib. 2. cap. ult. num. 46. et Assessors nonnulli in d. caus. Coloniens. apud Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. de relig. fol. 160. et seq. Quia 1. pacificatio religiosa non tantum ipsorum Statuum, sed etiam civium et subditorum nomine facta, horumque aeque conscientiae securitatem tribuit, ac ipsis Statibus, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. darauss wir. 5. ibi: der Stände und Unterthonea Nuß, etc. §. und als der Churfursten. 7. ibi: an dem allen Ständen und Unterthonen zum höchsten geleaen. §. Tn solcher. 13. ibi: daß die Stande und Unterthonen sich beständiger, gewiser Sicherheit au getrösten et ibi: der Stände und Unterthonen Gemühter wiederumb in Ruhe und Vertrauen gegen einander zu stellen, et §. 23. ibi: Es soll auch kein Stand den andern, noch desselben Unterthonen, zu seiner Religion tringen. Petr. Frider. Mindan. de Processib. lib. 1. capit. 30. num. 5. Cranius de pac. Religion. part. 2. problem. 1. fol. 185. seq. Referens apud Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. de Religion. fol. 166. numer. 13. ubi ait, verba praedicta indicare causam finalem ipsius constitutionis, quod scilicet tam propter Status, quam eorum subditos pax Religionis condita et promulgata sit, qui finis postea in aliis subsequentibus §. §. declaratur plenius. Et sic putat, tam ad subditos, quam Status pacem Religionis referri. Quod etiam rationem habeat, cum Status sine subditis, tauquam referens sine suo correlato esse non possit, et alias pax publica, der Lanofried, aeque ad mediate, quam immediate subjectos pertineat, cur idem in pace Religionis obtinere non debeat, cum sunbditi pacem Religionis aeque turbare possint, ac Status, et nulla ratione hucusque publica pax magis turbata fuerit, quam quod magistratus subditis suis conscientias constringere voluerint. Quod autem plerumque Statuum fiat mentio, hoc, ideo fieri, quod a potiori fiat denominatio, et nomine Status subditi per se contineantut tanquam relatum in suo referente: Et quia Status prout Status considerati, cum subditis facile pacem turbare possint, quod privatus per se non ita facile possit. Et praeterea constet, si subditi alicujus Status ab alio Statu turbentur, ex eo Statum turbatum dici, et desuper proceisus decemi, quia subditi sunt nervi et membra Statuum. Neque in pacificatione inter Status et subditos non Status distinguitur, sed potius subditorum aliquoties expressa fit mentio, veluti in §. durinn auch obberührte, §. Es soll auch kein Stand dem andern. §. wo aber. §. Setzen demnach ordenen. §. Es sollen auch der jeßigen. et §. und nachdem bey Vergleichung.

II. Quia constitutio de pace Religionis 110. Civitatibus Imperialibus potestatem mutandi Religionem propterea tribuit, quod Imperio immediate subjectae, et Status Imperii sunt, ergo eadem potestas civibus quoque tribuenda videtur, cum non tantum Senatus, sed etiam cives Statum faciant, et non tantum Senatus, sed etiam cives civitatem constituant, et civitas dicantur, et immediate Imperio subsint, eidemque fidem et obedientiam jurent et voveant.

III. Quia cives potissima sunt corporis civitatis pars et membra, quod autem juris est totius, quoad totum, idem quoque juris est et esse debet in parte, quoad partem, l. quae de tota. 76. ff de R. 1. l. si duo. 51. in fin. ff. de administr. tut. Everhard. in loc. legal. a tot. ad part.

IV. Quoad diversa sit ratio inter cives Civitatum Imperialium, et aliorum Statuum subditos, et cives Civitatum Imperialium Imperatori immediate sint subjecti, eidem homagium praestent, in magistratum eligi, Status Imperii fieri, et in causis magni momenti, Senatus absque populi et civium consensu nihil agere possit, quae omnia in aliorum Statuum subditis secus se habeant.

113. V. Quia vulgo asseritur, quod votorum pluralitas in causis Religionem concementibus, et in adimendo libero Religionis exercitio, locum non obtineat, ut sic quoque in adimenda hac libertate, nec potior pars, nec etiam major aliquid operari possit, cum hoc jus ex aequo omnibus competat. vid. supr. n. 91.

114. VI. Quorsum etiam facere videtur, quod cives civitatem constituentes videantur esse digniores et superiores constituto, et sic magistratu suo a se constituto, cum constituens dignius et majus esse censeatur ipso constituto, et ex causa prima operetur secunda, l. peto. §. praedium. ff. de legat. 2. l. necessario. ff. de peric. rei veridit. et jus potentius est in causa, quam in causato, Bald, in l. digna vox. Cod. de legib. et sic cives universi, sive major eorum pars, non minus, atque ipse magistratus Civitatis Imperialis, jus mutandae Religionis, ac publicum ejus exercitium habebit. Quorsum etiam facere videtur, quod magistratus sit propter cives et populum, supra lib. 1. cap. 9. num. 9. et 10. finis autem, et id, propter quod aliquid est, nobilius est eo, quod propter illud est, et finis nobilior est omnibus, quae sunt ad finem, l. 19. §. 13. ff. de aur. et arg. legat. Aristot. 3. topic.

115. Idem VII. comprobare videtur, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. Nach dem aber in vielen. 27. ubi disponitur, quod in Civitatibus Imperialibus utraque Religio Romano - Catholica et Augustana Consessio tolerari debeat.

116. Denique VIII. Civium partes tueri videtur Rex Ferdinandus in resolutione sua 30. Augusti anno 1555. in Comitiis Augustanis ordinibus data, et supra n. 30. relata, ubi traditur, quod cives in Civitatibus Imperialibus Imperatori et Imperio, sicuti alii Status, immediate sint subjecti, atque ideo, sicuti reliqui Status liberam alterutrius Religionis introducendae potestatem, ejusque liberum exercitium obtinent, ita etiam civibus id ipsum denegari non debeat.

117. E contra vero, rectius pro Senatu contra cives concludunt, Petr, Frider. Mindan. de process, libr. 1. cap. 31. per tot. Petr. Syring. dissert. de pac. Relig. conclus. 41. Just. Springen. de pac. Relig. cap. 10. vers. non minori. fol. 117. Cran. de pac. Relig. part. 1. problem. 3. per tot. Henning. Amisae. de jur. majest. lib. 2. cap. 6. in fin. Otto Melander. in comment. ad process. Noae Meurer. part. 2. sect. 15. et plures Assessores Camer. Imper. apud Gylman. Symphor. tom. r. part. 1. tit. 3. fol. 165. et seq. Bened. Carpzov. decis. 83. per tot.

118. Quia jus introducendi, et assumendi Religionem Civitatibus Imperialibus, non aliter, quam Statibus Imperii et immediatis competit, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. Nach dem aber in vielen, ibi: wie hie oben bey der Religion, Reichs Ständen halben verordenet und gesetzet worden. et §. Und damit solcher Fried. ibi: So sollen diekayserl. Majestat keinen Stand deß Reichs, von wegen der Augspurgischen Consession, ete. in einiger Gestalt besch weren, et §. seq. ibi: uns und Churfursten, Fürsten, und andere deß H Reichs Stände, etc. et §. und damit auch obberüyrte. At vero Statum Imperii non repraesentant singuli cives, nec major pars civium, sed ipsa tota Civitas Imperialis, sive tota universitas, quae etiam illos ipsos complectitur, qui in Senatu sunt, ita, ut ne ipse quidem Consul, sive Rector civitatis, per se sit Status Imperii, nec etiam extra civitatis, seu universitatis causas et negocia Imperio immediate subjectus, uti dictum est supra cap. 2. n. 113. et seq. ubi num. 115. dictum est, in Civitatibus Imperialibus ipsum tantum Senatum Imperii Statum repraesentare, et sic quoque hic tantum jus Religionis mutandae vel introducendae habebit, et quod Senatui universitatem repraesentanti competit, id nec singuli cives, nec major eorum pars sibi vindicare poterit, per l. 6. § universitatis. 5. ff. de rer. divis. l. 10. §. 4. ff. de in jus. voc. Petr. Frider. Mindan. d. l. 1. cap. 31. num. 12. Coler. de process. exec. part. 2. cap. 3. num. 370.

119. II. Jus Religionem introducendi, ejusque publicum exercitium constituendi jurisdictionem, et superioritatem territorialem requirit, ejusque sequela est, Pacific, religios. Und damit solcher Fried. in verb. in ihren Fürstenthumen, Landen und Herrschafften. Confer. supra num. 51. et seq. Cives autem, quatenus cives et subditi sunt, non habere jurisdictionera, sive superioritatem territorialem, sed ipsum magistratum, in quem omnem jurisdictionem et potestatem transtulerunt, in confesso est, cives enim aeque sunt privati et omni Jurisdiction destituti, ac aliorum Statuum subditi, et magistratum sive senatum tanquam territorii dominum agnoscunt, sicuti constat ex traditis supra num. 119. atque ideo pacificatio ista ad subditos extendi non potest, tanquam inhabiles, ob jurisdictionis defectum, in omni autem dispositione vel sanctione, quantumvis 120. generali ac indefinita, termini praesupponendi sunt habiles, l. ut gradatim. 11. §. 1. ff. de muner. Hartm. Pistor. part. 2. quaest. 32. n. 34.

Hinc quoque III. ipsa constitutio Religionis eadem ratione meminit Civitatum Imperialium et civium, quam reliquorum Statuum horumque subditorum, Cran. de pac. Religion, part. 1. problem. 3. §. 11. Et hanc sententiam. fol. 37. At vero aliorum Statuum subditis publicum Religionis exercitium nequaquam permittitur, sed cives et subditi, quoad Reformationem et exercitium Religionis, magistratui suo subjecti sunt, nec pro arbitrio suo, jure hoc uti possunt, sicuti patescit ex Replica Catholicorum in Comitiis Augustanis anno 1555. die 6. Septembr. Regi Ferdinando exhibita. §. alsdann die Königl. Majest. vers. und daß sie sich keiner Stände, ausserhalb Churfursten, Fürsten, Praelaten, Graffen, Freyn, Herren, und der Frey - und Reich - Stätten, im Reich Deutscher Nation wissen juerinneren, daß auch die andere alle für Unterthanen, unter denen sie gesessen, gehalten werden derenthalben sie auch billig ihren Obrigkeiten sich in der Religion gemäß erweisen, und keine Sonderung einsuhren sollen, etc. apud Goldast part. 2. der Reichs - Saßungen. 285.

IV. Ex praecedentibus constat, quod jus mutandi et introducendi Religionem, in Civitatibus Imperialibus universitati competat, 122. Syring. dissert. de pac. Relig. Conclus. 41. Quae autem universitati competunt, ea exercentur et conceduntur per illos, qui universitatem repraesentant, arg. 1. mortuo. 22. et ibi Dd. ff. de fidejussor. Cothman. respons. 60. num. 62. et sic per Duumviros et Decuriones, sive Senatum, et non per cives, qui eam non repraesentant aut imperant, sed quibus imperatur, Rud. Rulant. de commiss. part. 1. lib. 5. cap. 8. Cothman. resp. 30. num. 345. Hering. de sidejussor. c. 7. n. 632. Mod. Pistor. vol. 2. consil. 6. n. 50.

123. Quia denique V. ex usu Reipubl. non est, ut privatis et subditis Religionis alicujus assumendae vel publice, vel etiam privatim exercendae licentia tribuatur, Petr. Frider. Mindan. de processib. libr. 1. cap. 31. num. ult. Quamvis enim inter privatum et publicum Religionis exercitium magna sit differentia, ex eo tamen non satis valide infertur, privatum aliquod exercitium permittendum esse, quia ejusmodi conventus privati quam proxtme ad conventicula accedunt, quae propter suspicionem turbarum, seditionum et aliorum motuum in Republica cavendorum, legibus, Senatus Consultis, aliisque constitutionibus interdici possunt, imo interdicta et prohibita sunt, l. 1. in princ. ff. quod cujusque universit. l. conventicula. 15. C. de Episcop. et Cler. tot. tit. ff. de colleg. et corpor.

In hac controversia nonnulli distinguunt inter magistratus perpetuos et temporales, ita, ut illi juxta potestatem sibi semel concessam, et quod totam universitatem repraesentent, omnem Nomothesiam, regalia, jura territorialia, aliaque inde dependentia, absque civium consensu, administrare pro arbitrio suo possint, secus vero quoad magistratus temporaneos, ut hi absque civium consensu et approbatione nihil peragere valeant, per tradita Reserent. apud Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 2. de reconvent, vot. 1. num. 9. fol. 69. Hartm. Pistor. part. 1. quoest. 37. num. 1. Coler. de process. execut. part. 2. cap. 3. 124. Verum cum tempus non sit modus tollendae, vel introducendae obligationis, l. obligationem. §. placet. ff. de O. et A. §. at si ita stipulatus. 1. de V. O. Menoch. cons. 748. num. 30. concessae quoque potestati nihil addit, vel detrahit, nisi quoad determinationem durationis officii, quae de forma mandati, adeoque ad unguem servanda, l. si mandavero tibi. in princ. ff. de mandat.

125. Rectius autem distinguitur, inter regimen Civitatis Aristocraticum et Democraticum, sive an Senatus habeat omnem potestatem omneque Imperium, an vero simul penes plebem aliqua potestatis eminentia resideat, ita ut in Statu civitatis Aristocratico, et si potestas omnis, in Senatum a populo fuerit translata; vel potius, si Regalia ac superioritatis jura singula, Senatoribus contulerit Imperator; ita ut in iis omnibus administrandis, ipsam referant civitatem, sintque in Republica loco optimatum, penes quos omne dominium, tunc non major sit civium circa Religionis immutationem, quam caeteris Statibus, Ducibus scilicet et Comitibus, ete. subjectorum potestas. Nec hoc in casu simul etiam cives agant Imperii Statum. sed hi Caesareae Majestati et Imperio mediate subjecti censeantur, Auctor respons. in caus. Fridberg. part. I. cap. 2. num. 106. seq. fol. 53. Reinking. de regim. secul. libr 1. class. 5. cap. 10. ad fin. Quod si vero Reipublicae Status ejusque administratio sit democratica, vel etiam mixta, et quaecunque sint jura civitatis, non magistratui, sive Rectoribus, sed toti universitati concessa sit, et apud eandem in totum vel ex parte adhuc resideat, vel si Tribuni Tribusque aliquam habeant potestatem, da die alten Zünfften noch im Schwang, civium consensus omnino sit necessarius, et praeter horum consensum et voluntatem, sicuti in aliis rebus, sic et in hoc comprimis Religionis negocio, ob maximum ejus momentum et pondus dilponi et mutari nihil possit, prout distinguunt, Besold. in discurs. de jur. Civit. Imper. in immutand. Relig. qui extat in discurs de monarch, c. 4. n. 9. Joh. Adam. Dapp. dissert. de civitat. German. part. 1. c. 9. n. 10. Cranius de pac. Relig. part. 1. problem. 3. fol. 38. et fol. 40. §. hic considerandum. Joh. Limnae. de jur. publ. lib. 7. c. 1. n. 54. ad sin. tom. 3. Auctor apolog. Colmar. c. 1. membr. 2. fol. 89.

126. Quibus non adversantur rationes pro civibus adductae, primam enim quod attinet, cives quidem et subditi aeque ac magistratus, pace Religionis comprehenduntur, sed diversimode, ita scilicet, ut penes magistratum sit publicum Religionis exercitium: subditis vero etsi idem non permittatur, eos tamen tolerare necesse habeat, nec liceat magistratui eosdem civitate expellere, multoque minus fortunis et bonis exuere, vel alia quacunque poena afficere, per tradita Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. de Religion. n. 21. seq. fol. 167. Et sic cives et subditi non ita sub pace Religionis continentur, quasi ipsi ad instar Statuum. etiam liberum publicum Religionis exercitium habeant, et pro arbitrio, propriaque authoritate collegia et conventicula religionis suae vel colendae, vel promovendae causa instituere ipsis liceat, sed constitutio ista ipsis duntaxat vitam quietam et tranquillam concedit, ita ut a nemine Religionis causa turbari, vel violentiam pati debeant, et nemo ipsas ad hanc vel illam religionem violentis mediis cogere possit, sed conscientiae suae libertatem habeant, domi suae consessionis libros privatim legere, psalmos cantare, et orare, vel si ipsis consultum videatur, ad alia loca, ubi publica suae religionis sunt exercitia, libere commigrare possint, Cranius de pas. religio, part. 2. problem. 1. vers. sed hîc Jesuitis. lat. 2. fol. 176. seq. et problem. 2. vers. 11. huic veteri juri. Petr. Frider. Mindan. de process. lib. 1. cap. 30. n. 6. seq. 127. Atque ita mediate, et passive duntaxat subditi sub pace religionis comprchensi sunt, ut pareant, non active, ut ipsi in religione aliquid innovent, mutent, illicitaque conventicula habeant, vel limile quid moliantur, Cranius d. loc. part. 1. problem. 3. sub init. fol. 36. Gylman. d. tit. 3. fol. 174. ubi addit, quod immediate Imperio subjectis permittat constitutio Catholicam religionem in Augustanam confessionem mutare, et de exercitio religionis disponere: mediate autem subjectis magistratui parere vel emigrare imperat. Possunt tamen, si velint, manere, et diebus dominicis modeste suâ civitate exire ad communicandum alibi sacrâ coenâ, neque in hoc a magistratu impediri debent, de quo infranum. 137. et seq. Mens enim constitutionis est, ut salva pax sit conscientiae omnibus in Imperio, tam subditis, quam magistratibus, nec quisquam ob antiquam vel Augustanae confessionis Religionem suam gravetur, adeoque pax illa constitutionis communis quoque est omnibus eorum subditis, ut si diversae, in Imperio tamen approbatae Religionis sint subditi, magistratus tamen ipsorum ob id punire, vel in exilium mittere, seu dejicere ipsos non debeat, ut ait Referens apud Gylman. symph. tom. 1. part. 1. tit. 3. vot. 2. n. 25. fol. 218. n. 25.

128. Et hoc est, quod respondet Carpz. decis. 83. n. 26. et seq. ubi duplicem dicit esse libertatem Religionis, propriam et impropriam: propriam dicit facultatem colendi Religionem suam tam liberrime, ut sine ulla offensione in eo, quo degit, loco publicum ejus exercitium habere possit, et hanc Statibus Imperii solummodo datam esse, Petr. Syring. de pac. Relig. conclus. 23. Impropriam vero colendae Religionis facultatem dicit esse licentiam e ditione illa, in qua Religionis alicui suae exercitium publice non conceditur, cum familia sua, citra infamiam, intra certum tempus alio migrandi, quam facultatem subditis Statuum ex pacificatione religiosa competere, qua contenti esse debeant, nec priorem facultatem cultus religiosi propriam sibi arrogare valeant, Syring. d. l. concl. 34. per pacific. relig. §. wo aber unsere.

129. Ad secundum argumentum, responsio patet ex traditis supra c. 1. n. 87. et supra n. 83. et seq. ubi demonstratum est, quod cives in civitatibus Imperialibus per se et absque magistratu considerati Imperatori et Imperio non immediate, sed mediate sint subjecti, nec Statum Imperii repraesentent, sed ipse Senatus sive magistratus, quo me brevitatis causa remitto.

130. Ad 3. respondetur, verbum potissimas, sive potius, non semper in numero, sed et in dignitate consistere, gloss. in. l. 1. in princ. ff. de V. O. Jason. in l. 3. ff. de jurisdict. Sic enim licet plures insint Capitulo Canonici, non tamen hi, sed Episcopus status est Imperii, et ipsum Capitulum immediate Imperio subjectum est, non autem Capitulares, cum hi sint, sub Abbate, quemadmodum cives sub Senatu et Consule civitatis. Sicuti etiam argumentum a toto ad partem saepissime fallax est, et tum demum procedit, quando totius et partis eadem, et non diversa est ratio, nec aliud dispusitum in parte, aliud in toto, prout in casu nostro, ubi beneficium constitutionis 131. religiosae non est singulorum, sed universitatis, et concessum est non singulis civibus, sed Senatui universitatem et Statum Imperii repraesentanti. Et sic verum est hoc argumentum de toto universali, seu genere, non vero in toto integrali et essentiali: Respublica autem est totum essentiale imperfecte dictum, quia constat ex magistratu et subditis, tanquam materia, et horum unione per leges tanquam forma accidentali, de quo Keckerman. 1. system. logic. sect. 1. cap. 22.

Quod quoque, ut quarto loco dictum, hoc casu inter cives Civitatum Imperialium, et aliorum Statuum subditos, non sit diversa ratio, dictum est supra num. 83. et seq. Sicuti etiam ad quintum responsum est supra num. 91. et. seq.

132. Sextum quoque argumentum non procedit, quando in constitutum deponitur omnis potestas, quae erat in constituente, exemplo populi Romani, qui omne suum jus in ipsum Principem transtulit, l. 1. ff. de constit. Princ. §. sed et quod Principi. 6. et ibi Dd. 1. de jur. natur. gent. et civ. quis autem dixerit, populum hic constituentem digniorem et superiorem esse ipso constituto, sive ipsa Caesarea Majestate? Deinde non tantum cives constituunt magistratum, sed universus populus, sive ipsa universitas. Et si considerentur cives ante constitutum magistratum, tunc hoc respectu sunt priores, et universaliter considerati etiam digniores: At si magistratus jam constitutus sit, tum quatenus jam actu regit, eatenus is prior, potior et dignior est civibus: In relatis enim inaequalibus, relatum dignius et superius est correlato, et correlatum pendet a relato magis, quam relatum a correlato, ratione 133. scilicet eminentiae et dignitatis: Sin vero non eminentia spectetur, sed necessitas communis conditionis humanae, utique magistratus est propter subditos, Henning. Arnisae. de author. Princip. in subdit. c. 1. n. 51. Neque etiam propositio illa, quod finis, et propter quod aliquid est, nobilius sit eo, quod propter aliud est, universaliter vera est, alias enim multa absurda inde sequerentur, eademque ratione oves essent superiores et digniores pastore, et familia dignior et superior esset patrefamilias, quod tamen absurdum, Arnisae. d. e. 1. n. 10.

134. Nec 7. ad rem facit §. Nach dem aber in dielen. 27. quia loquitur de illis civitatibus, in quibus tempore pacificationis utraque Religio in usu fuit, et in iis imposterum quoque utramque vigere debere dispositum est.

Tota isthaec controversia videtut ex distinctione inter civitates, in quibus anno decretotio una tantum religio recepta fuit, et inter eas, quae mixtae dicuntur, sive in quibus utraque religio viguit, pendere. In illis locum omnino habet sententia Autoris, cum iis expresse concessum sit art. V. 6. 29. I. P. jus reformandi, civibusque aliam religionem amplectentibus, si d videatut magistatui, necessitas emigrandi imposita. In mixtis vero civitatibus cessari jus reformandi, liberumque cuivis civi relinqui debet, alterutti religioni pro conscientiae soae stimulo accedere, neque emigratio ei ullo modo impetari potest. De hac distinctione civitatum unius et mixtae Religionis conf. etiam BUKISCH. Observ. 69. ad Instr. Pas. art. V. p. 245.

Obiter tamen, sive Coronidis loco hic ex instruraento pacis Westphalicae, art. 5. §. liberae. II. et §. Quantum deinde. 12. vers. placuit. tenendum, si in aliqua Imperii civitate cives aliqui (sive etiam aliorum Statuum subditi quidam) in anno 1624. diversum a magistratu et reliquis civibus exercitium privatum habuere (cujusmodi se habuisse Coloniae et Aquisgrani cives Evangelici praetendunt) id ipsis nec hodie adimi posse, quin potius eis, unâ cum annexis, quatenus ea dicto anno a se exercita esse, probare poterunt, sartum tectumque relinqui debere: Quo ipso tamen quaestionis nostrae derisioni, utpote, quae non de introducto, sed saltem de introducendo novo exercitio loquitur, nihil derogatur.

137. Non minoris momenti, sed plurimum quoque exagitata est quaestio, An magistratus cives Religionem suam amplecti nolentes, propterea moleslare, punire, et invitos ejicere possit, an vero tranquille et pacifice viventes tolerare teneatur? Acriter disputata fuit haec quaestio in judicio Camerae Imperialis, cum 6. Aprilis anno 1587. a magistratu Colonienfi per publicum edictum, in der Morgensprach, serio fuerit prohibitum, ne quisquam civium aliter, quam secundum Romano - Catholicam doctrinam, leges et ceremonias se matrimonio copulari, infantes baptizari, vel etiam mortuos sepeliri faciat, si secus fiat, emigrare teneatur, et judicium Fisci a magistratu institutum fuit contra eos, qui memorato edicto non paruerunt, in quo criminaliter actum, Referens apud Gylman. symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. de relig vot. 1. n. 1. seq. fol. 165. Et pro hujusmodi decreto, et civium ejectione, aliisque poenis facere videtur I. Quod magistratui etiam politico incumbat cura Religionis, et animadversio in idoloaltras, falsos Doctores et seductores, et ne damnata aliqua vel falsa Religio in Republica introducatur, ut demonstratum est supra n. 1. seq. et sic quoque ipsi permissum erit, cives et subditos diversam Religionem amplectentes, expellere, atque ita putridis Ecclesiae suae membris resectis, ipsi recte et feliciter consulere, ne pars adhuc sincera, ejusdem haereseos metuenda infectione aliqua trahatur et polluatur. Neque enim magistratus in Republica tolerare cogitur eos, qui aliis in ea placidum Religionis 138. exercitium habentibus offensioni et corruptelae esse possunt, juxta illud:

Et multos servamus, dum unum (puta haereticum) tollimus, illum ipsum juvamus, dum tollimus, ut ait Lipsius de unae Relig. advers. dial. Et Christus ipse dicit: si quis in me non manet, extra me projectus aruit, ut sarmenta, quae colliguntur, et in ignem deflagratura conjiciuntur, Johan. 15. vers. 5.

139. II. Quod res mali exempli sit, secundum Franc. Burckhard. in auton. part. 2. c. 28. et 29. et passim. Si Princeps et magistratus aliam, praeter veram in suo Regno admittat Religionem; cum nervus Reipubl. et pax Ecclesiae Religionis sit unitas, quae facti auctorem in sublime provectum, grata sibi tranquillitate custodit, l. inter claras. 8. C. de summ. Trinit. Unde fundamentum totius Regni dicitur Religio, metus, reverentia et cultus Dei, servare, et obsequi ejus mandata Petr. Gregor. Tholos. de Republ. lib. 8. c. 2. n. 2. Indeque magistratus non permittet subditis suis sacra familiaria, sive conventicula, publicosque ritus celebrare, l. Ariani. 5. vers. cunctis quoque. C. de haeret. et Manich. l. 1. et 2. C. de summ Trinit. l. conventicula. 15. C. de Episc. et Cler. Novel. 58. et 131. c. 14. Novel. 132. ejusmodi enim permissio multas sectas horrendas, et abominandas haereses in Ecclesia generaret, minareturque tumultus, factiones, seditiones et clam serpentes foveret subditorum contra Ecclesiam conspirationes, ideoque ad tantum malum eliminandum, et a cervicibus Ecclesiae avertendum, Pontisex Romanus, Christi in his terris Vicarius, instituit Hispanicae inquisitionis persecutionem, gladii, 140. ignis et exilii ultionem. Cum Haeretici, nisi volent resipiscere, cogendi sint, etiam per rerum suarum subtractionem, c. post me. c. quo jure. Dist. 8. c. ipsa pietas, caus. 23. quaest. 4. et per corporalem animadversionem, c. nimirum. c. displicet. seq. caus. 23. quaest. 4. c. 1. 2. et 3. caus. 23. quaest. 5. sunt enim ex numero eorum, quos Deus per vias et sepes jussis compelli in Regnum Dei intrare, Luc. 14. Nec verbis solis emendandus servus dicto inobediens, sed sustis quoque adhibendus, Eccles. 33. sicque dominus benigni et pii parentis fungitur officio, Eccles. 30. et in quem sic animadvertitur, ejus anima a morte liberatur. Neque enim curat medicus phrenetici voluntatem, nec hydropici, sed ut eos a morbo liberet, eis beneficium impertit ligando, sicuti pater filio 141. castigando, c. ipsa pietas. caus. 23. quast. 4. c. non omnis. et seq. caus. 5. quaest. 5. cum nulla mala voluntas suae permittatur libertati, l. bona fides. ff. deposit. Et cum magistratus, tam Ecclesiasticus, quam Politicus, ad publicum bonum creatus, eum ad noxia et mala Reipubl. eliminanda nihil tam decet, quam severitas, ut salvas conservet tam animas, quam corpora subditorum Deo, et si aliter non possit, flagellis quoque ad ovile invitos cogat errantes et devios, et nihil reliqui faciat, ut oviculas sibi commissas, et Christi sanguine redemptas, a faucibus hiantium haereticorum sartas, tectas praestet, certus, quod ab ipsius manibus reposcenda sint, quae ipsius culpa et desidia perierant, Ezechiel. 34. Urendum 142. igitur, ut clamitant Romano Catholici et Hispanicae inquisitionis defensores, et secandum, juxta illud Pauli ad Gallat. 5. vers. 12. utinam abscindantur, qui vos conturbant; Et satius esse, ut pereat unus, quam unitas, ut loquitur Lipsius in lib. adversus dialogistam, et cogenda Hagar a Sara domina, id est, compellendi sunt haeretici redire ad dominam suam, id est, veram matrem Ecclesiam, ut ait Augustinus in c. quando vult Deus. 39. caus. 33. quaest. 4.

Hinc quoque 111. tolerantia ista civium diversam Religionem a magistratu foventium, de illis tantum civitatibus intelligenda esse videtur, ubi tempore constitutionis religiosae utraque Religio Romano - Catholica et Augustana confessio in usu fuit, per R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. Nach dem aber in vielen.

Unde etiam IV. Constitutionis religiosae verba, quae subditorum mentionem faciunt, et quod hi quoque sub pace ista comprehendantur, ut a nemine Religionis intuitu laedi debeant, non de subditis et civibus cujusque Status propriis, sed de diversorum et aliorum Statuum subditis et civibus, intelligenda esse videntur, ne scilicet alter Status, vel ejus subditi, alium Statum, vel ejus subditos et cives turbent ac molestent. Ex quibus Catholici concludunt, quod subditi et cives dominorum et magistratuum suorum Religionem amplecti nolentes, ad id vel cogi, vel emigrare teneantur, quod beneficium hoc emigrationis, non sit liberae voluntatis, sed necessitatis, idque licet audiendo miserabile, et experiundo lamentabile, considerando tamen adversariorum ante erectam pacis religiosae constitutionem in Evangelicos tyrannidem, saevitiam et persecutiones in vita, bonis, fama et corpore, non minimum sit beneficium, propterea, quod si subditus Electoris, Principis, Comitis, Baronis, Magistrams vel alterius Status alicujus Catholici, Augustanam Religionem amplectatur, alibi sub utraque specie Coena Domini fruatur, missae et ceremoniis Catholicis antiquis interesse nolit: vel contra, si sub Augustanae consessionis proceribui vel civitatibus Catholicus sit subditus, magistratus tamen eum ob id in carcerem conjicere, bonis mulctare, ejicere, vel quacunque alia ratione laedere non possit, sed emigrandi potestatem liberam, bonis omnibus, vel secum ablatis, vel justo pretio divenditis, detractionisque jure soluto, et proprietate, qua Domino tenebatur, liberatâ gegen jiemlichem, billichem Abtrag der Leibeigenschafft und Nachsteuer, concedere teneatur, et alio sese conserre possit, ubi publicum et liberum Religionis suae exercitium haberet, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. Wo aber unsere.

Haec quidem primo intuitu speciosa videntur, sed si res penitius consideretur, contrarium, et quod magistratus cives et subditos quiete et tranquille viventes propter Religionis diversitatem molestare, punire et invitos expellere civitate non possit, et quod benesicium emigrationis liberae sit voluntatis, verius existit. Quia I. pax religiosa omnem vim et coactionem (cui non nimiam partem subditi et cives, sed propter impotentiam magis obnoxii sunt, quam magistratus et domini) remotam esse vult et prohibet, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. Setzen demnach. ibi: daß hinsuro niemand, was Wurden, Stundts, oder Wesen der sep, um keinerley Ursachen willen, wie die Nahmen haben mochten, auch in was gesuchtem Schein das geschehe, den andern besehden, bekriegen, berauben, etc. et §. Und alsdann Chursorsten. ibi: Nachmahls der furnehmst, trefflichst, und hochwichtigst, an dem allen Ständen, und Unterthanen zum hochsten gelegen. et alibi passim, indistincte legitur: damit obberuhrte beeberseits Religion Verwandten, in bestandigem Frieden und guter Sicherheit, so vielmehr gegen und bey einander sißen und bleiben mogen, etc. ubi constitutio sine Statuum et Ordinum distinctione loquens, non Religionem Statibus, sed Status omnes, ideoque etiam subditos. Religioni accommodat, inque hoc tertio, quasi aequa lance generaliter et indistincte utrosque componit, ut quatenus etiam minimae utriusque portioni, in ea nimirum Religione, suum vertatur vel interesse, vel praejudicium, eatenus hoc quoque beneficium pacificationis religiosae, ipsis ad pacem, tranquillitatem, serenamque fidei Religionis et conscientiae quietem prosit, arg. l. cujus effectus. 148. ff. de R. 1. Sicuti etiam nec in d. §. Nach dem aber in vielen. nec alibi in ipsa Religiouis constitutione quicquam de vi magistratus erga cives et subditos, vel quod ipsos propter Religionem expellere possint, positum reperitur, atque ideo ejusdem authoritas non adeo extollenda, ut per hanc subditis violentia aliqua inferri, indeque pax publica turbari possit, et illud resuscitetur, quod Imperator et Status praeca vere voluerunt, daß die Stände und Unterthanen, auß dem Frieden und Ruhe in Unfrieden und Unruhe, au, dem Vertrauen, in Mißvertrauen, auß der Cicherheit in Unsicherheit, und endlich in Zerrüttung, Unheil und Verderben geführet werden. Gylman. symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. vot. 1. num. 28. et seq. fol. 168. ubi addit, quod his verbis ipse Imperator et Status passim utantur, contra eos Status et magistratus, qui subditos praetextu Religionis onerant et molestant si enim hic esset modus arcendae seditionis et rebellionis, falso decepti essent Imperator et Status, qui tolerantiam Religionis utriusque, dum scilicet nec magistratus subditos, nec subditi magistratum intuitu Religionis molestare debeant, modum seditionis arcendae et praecavendae, und die Ständ und Unterthanen in Fried un Ruhe zusetzen, arbitrati sunt.

146. II. Cui accedit II. quod magistratus et teritorium somini in conscientias subditorum Imperium non habeant, et sic eosdem ad hanc vel illam REligionem amplectendam cogere non possint. Jussit enim Christus Apostolos docere et baptizare, non autem mandavit, ut eos, qui audire nollent, ad credendum civilis magistratus authoritate compellerent, ideque Apostolus 2. Timoth. 4. vers. 2. ait: argue, obsecra in omni patientia et doctrina. Et nova ac inaudita est praedicatio verbi, quae verberibus fidem exigit, c. quid autem. dist. 45. Dominatus enim in conscientias et animas soli Deo relictus; non dominamur fidei vestrae, inquit Apostolus 2. Corinth. 147. I vers. 24. et mentium Rex Deuis est, ait Curtius lib. 8. Quis enim imponat mihi necessitatem credendi quod nolim, vel non credendi, quod velim, inquit Lactant. divin. instit. lib. 5. cap. 14. nullaque externa vis unquam faciet, ut velis, quod nolis, sentias, quod non sentis, ait Lipsius de constant. lib. 2. cap. 25. Unde prudentissimus Poloniae Rex Stephanus 148. Batoraeus pie dicere fuit solitus; Reges esse Reges et dominos populorum, non animarum, et Deum tria sibi reservasse ex nihilo aliquid facere, nosse futura, et dominari conscientiis, teste slleidan. in lit. Argent. ad Caesar. libr. 21. Et non minus pie Imperator Maximilianus II. dixisse fertur; nullam esse majorem pestem, quam dominari velle conscientiis, quae imperandi ratio dira esset carnificina. Et in literis ad Lazarum Schwendi idem Imperator ita scribit: Es ist in der Warheit hicht anders, als ihr vernünfftiglich schreibet, daß Religions-Sathen nicht wollen mit dem schwerdt gehandelt und gerichtet werden, kein Ehrbarer, Gottsförchtiger und Frieddliebender wird es auch anders sagen. Religio docendo et ducendo, non jubendo; monendo, non minando, Lipsius 4. polit. 4. non armorum vi, non suppliciis aquae et ignis propagari vult: Nec Religionis est cogere Religionem, quae sponte suscipi debet, non vi, cum hostiae ab animo libenti expostulentur, ait Tertullian. ad Scapul. cap. 2. 149. et fictos magis, quam veros Catholicos efficit coactio, ut ex Augustino refert Heigius libr. 1. quaest. 12. n. 49. cum superior non possit conscientiam inferioris mutare, et animo vis inferri nequeat, Bald. in l. 2. in fin. C. de sentent. e brevic. Menoch. 1. arbit. jud. quaest. 70. n. 9. in fin.

150. Ex quo etiam III. in pacificatione Religionis constitutum est, quod nemo propter diversae Religionis professionem famae, honoris et existimationis ullam labem vel periculum sustinere debeat, sed possit salva fame et fortunis suis alibi commodius Religionis exercitium capesere, eoque sedes et fortunas suaes collocar, §. wo aber unsere. ibi: soll solches an ihren Ehren und Pflichten allerdings unentgolten senyn. Verum quid potest turpius, quid miserius, aut acerbius accidere, quod majus evenire ei dedecus, qui patria sua communi parente prohibetur; qui ab amicorum amicis cogressibus arcetur; cujus non modo omnes fortunae, sed victus etiam vestitusque, imo vita quoque et spiritus, sub hasta velut praeconis, cum dedecore alienantur, et quasi divenduntur, et ita non tantum ex numero vivorum exturbatur et deletur, sed etiam, si fieri possit, infra mortuos amandatru, Cicero pro Quint.

151. IV. Quia Imperator Carolus V. et alii Status Catholici, protestantes nonuullos reprehendunt Status, et iniquum censent, quod subditis suis Catholicis exercitium suae Religionis extra civitatem interdixerint. R. A. zu Augspurg. de anno 1530. et 27. et ibi: Item etliche Obrigkeit haben ihren Unterthanen bey schwerer Straff verbotten, die Prediger deß alten rechten wahren Glaubens in oder ausserhald ihrere Flecken zuhören, noch in dieselbig Predigt oder Rirchen zugeben, oder dem alten Glauben anzuhangen, und so sie darüber betretten, sind sie unnachläßlich gestrafft worden. et §. 37. et ibi: Auß solchem allem nichts guts, sondern mehr gefolget, daß die andere gemeiner Rirchen hergebrachte Ubung verachtet, alle Ober- und Erbarkeit in ihrem Predigen geschändet, geläftert, die frommen einfältigen Leuth und Leynen gegen einander verhetzt: auch sonst allerhand Leichtfertigkeit davon enistanden, etc. auch die wahre Lieb deß Rächsten, gäntzlichen in abfall kommen. et §. Und nach dem wir. 61. ibi: ihrer Gelegenheit nach, mit ihrem Leib, Haab und Gütern, ein freyen Ab- und Zuzug, etc. zugelassen und bewilliget haben, und thun das hiemit wissentlich. Wollen auch, daß ihnen solches an ihren Burgerlichen gethanen Pflichten, Statt- und Burger-Recht keinen Rachtheil oder Berlutzung bringen, oder gebehren soll, in einige 154. Weiß oder Weg. Cum igitur Catholici iniquum hoc censeant, quoad Augustanae confessionis Status idem jus merito quoque in se statuant consequens est, arg. tot. tit. ff. quod quisque jur. in alt. stat. l. jus jurandum. §. ait. praetor. ff. de jur. Matthae. 7. vers. 12. juxta illud:

Idque eo magis, quod utraque Religio Romano-Catholica et Augustana confessio pacificata, et quoad securitatem et permissionem parificata et coaequata, Referens apud Gylm. d. vot 1. n. 37. fol. 171. ubi etam. n. 36. vers, sequitur ejus votum. addit; Ego arbitror libertatem REligionis, confessionis, fidei ac Christianae conscientiae (nihil hic jam loquor de publico hujus, vel alterius exercitio Religionis) omnib. in universum magistratibus, et singulis subditis, mediate vel immediate subjectis Imperio, vigore pacificatae Religionis liberam et impunitam esse, adeo, ut magistratus hujus Religionis subditum, alterius in Imperio approbatae Relig. concionis et sacramenta alibi invisere, et quo minus juxta conscientiam suam, hac vel altera Religione imbutam, Deo des, quae Dei sunt, nec impedire, nec punire, aut ejicere debeat. Petr. Frid. Mindan. de process. libr. 1. cap. 30. n. 9. Gylm. d. tit. 3. vot. 1. n. 36. vers. sequitur ejus votum. fol. 171. et ibid. vot. 2. n. 22. fol. 218. Cran. de pac. Relig. part. 2. probl. 3. per tot. Nec hic differentiam aliquam esse faciendam inter Religionem Romano-Catholicam et Augustanam confessionem, demonstratum est supra n. 63. 68. et 69. Id quod etiam instrumentum pacis art. 5. §. 1. innuit et confirmat, dum expresse disponit, exactam et mutuam inter utriusque Religionis Status aequalitatem observandam esse, ita ut quod uni parti justum est, alteri quoque justum esse debeat.

155. Non parum quoque VI. hic facit, quod Imperatoriae Majestati non liceat, Augustanae consessionis Status, qui ipsi subditi sunt, respectu Religionis turbare, sed teneatur ad poenas ejusdem pacis, si contra faciat, R. A. zu augsp. de anno 1555. §. Und damit solcher Fried. 15. in fin. ibi: alles bey Käyserlichen und Röniglichen Würden, Fürstlichen Ehren, wahren Worten und poen deß Landfriedens. Multô minus igitur id ipsum licebit magistratui inferiori, alias enim major foret potesta delegati, quam delegantis, et majorem potestatem et jus haberent magistratus inferiores, et civitates in suos concives, quam ipse Imperator, quod absurdum et naturali rationi repugnat. Et si Statui non licet alterum statum Religionis causa trubare, non etiam licebit magistratui subditum turbare, utpote quem potius protegere et defendere debet, quam aliqua poena vel injuria Religionis nomine afficere, Et sicut Imperator Status utriusque Religionis, et unumquemque in sua religione protegere debet, ita etiam alii magistratus subditos et cives, sive hujus, sive illius modo in Imperio approbatae religionis sint, tueri debent, Gylman. d. l. numer. 34. fol. 169.

156. Hinc quoque VII. veneficium emigrationis non esse necessitatis, sed liberrimae voluntatis, firmissimi srationibus probant, Gylman. d. tom. 1. part. 1. tit. 3. vot. 1. per tot. fol. 207. seq. et vot. 2. numer. 25. fol. 218. et vot. 5. num. 9. fol. 226. et ibid. sub vot. 12. fol. 278. seq. Otto Melander. ad process. Noae Meurer. part. 2. de constit. pac. Relig. numer. 12. Warem. ab Erenberg. de faederib. lib. 2. cap. 1. num. 68. seq. Petr. Frider. Mindan. de process. lib. 1. cap. 30. numer. 2. seq. Author der Thonawert. information. part. 1. for. 26. 28. 54. et passim. Lazar. a Schwendi in seinem andern Consilio an Käyser Maximilian von Regierung deß Rômis. Reichs und Freystellung der Religion. Just. Springer. de pac. Relig. cap. 7. fol. 85. seq. Syring. de pac. Relig. conclus. 35. Rumelin. ad Aur. Bull. part. 3. dissert. 2. corol. 7. et ibi Dn. Nicol. Muller. in addit. Carpozov. de leg. Reg. German. cap. 14. sect. 2. num. 11. seq. et decis. 84. per tot. ubi sententiam hanc in utramque partem late et nervose discutit. Cujus sententiae immotum fundamentum extat im R. A. zu Augsp. de anno 1530. §. Und nachdem wir. 61. ibi: ein freyen Ab- und Zuzug. R. A. zu. Augsp. de anno 1555. §. wo aber. 22. ibi: An andere Orth ziehen, und sich nider thun wolten. Ubi verbum, wolten, nullam necesitatem, sed liberrimam voluntatem importat, prout eleganter deducit, per l. non quicquid. 40. ff. de judic. Cran. d. problem. 1. vers. nervum hujus. fol. 175. seq. et Author apolog. Colmar. for. 255. Carpzov. decis. 82. n. 6. ubi addit, sicut civibus permissumest, solum vertere, si velint: ita si velint, antiquis in sedibus poterunt remanere, Joh. Limnea. de jur. publ. lib. 1. cap. 13. n. 62. Id. quod etiam ipsa pacificationis religiosae evincit intentio et causa finalis ut scilicet animi subditorum magistratui suo, scilicet animi subdditorum magistratui suo, fortiori benevolentiae vinculo adstringatur, ut patescit ex verbis pacificat. der Ständ un duNderthonen Gemühter in Ruhe und Bertrawen gegen einander zu stellen: Item, daß die Stände und Underthonen, sich beständiger und gewisser Sicherheit zu versehen hetten. Quod tamen non posset, si citra laesionem conscientiae beneficium voluntariae mansionis subditis denegaretur, Syring. de pac. Relig. conclus. 35. Limnae. d. cap. 13. n. 61. Nec enim durioris conditionis hic esse debent Christiani, quam Judaei toto pectore et horrendis blasphemiis Christi Salvatoris nomen aversantes, qui pacifice viventes, cum Synagogis, in medio Christianorum coetu tolerantur, et quiete viventes non expelluntur, de quo infra capit. 30. num. 19. et seq. Sicuti etiam Turcae, legis suae alias observatores strictisimi, diversae Religioni addictos tolerant, 157. de quo supra lib. 1. cap. 15. n. 41. et seq. Abhorruerunt quoque semper hujusmodi conscientiarum carnificinas et coactiones plurimi Imperatores, veluti I. Constatinus Magnus, teste Euseb. lib. 10. histor. Eccles. capit. 5. et lib. 2. de vit. Constant. cap. 22. 2. Jovianus, Socrat. histor. lib. 3. cap. pen. in fin. 3. Valentinianus, socrat. lib. 4. cap. 1. 4. Nerva Coccius, et Trajanus Xiphilin. in Nerv. Princ. Plin. lib. 10. epistol. 97. Philip. Camerar. horar. succisiv. cent. 1. cap. 58. 5. Alexander Severus, qui licet ipse gentilis, Christianis tamen Romae templum Christianis tamen Romae templum concessit, teste Camerar. d. cap. 58.

158. Ex his argumenta et rationes in contrarium adductae facile corruunt; Nam 1. quod attinet, magistratibus permissum est mutare, et reformare exercitium publicum Religionis, seu ministeriium instrituere, et tueri, quoad institutionem generalem, et ne in hac ipsi tam instituenda, quam exercenda impediantur, aut turbentur, sed defendantur, nequaquam vero hoc ad aliorum, et quidem conscientiarum per rerum naturam impossibilem coactionem extendendum, qua nihil magis tranquillitati publicae adversum est, adeo, ut qui his mediis voluerunt dissidiis et turbationibus obviare, nihilo plus acturi sint, quam quod inde ab initio conati sunt ferro Religionem tueri, vel etiam extirpare, et ita causas majorum motuum praebere. Deinde 2. ea, quae de putridis Ecclesiae membris resecandis ducuntur, de iis intelligenda sunt, qui revera ex ipso actu constitutioni religiosae contraveniunt, turbant, offendunt, scandalum movent, on vero de illis, qui contingenter forsitan offendere, et probabiliter a recta ratione discedere, turbare et offendere possunt, a posse autem ad inesse non valere consequentiam, in confesso est.

Nec 3. morbus, nec defectus, vel vitium est Augustana confessio, ut infectionem secum trahat, et ex malignitate vicinos corrumpat, sed talis est Religio, quae cum Romano-Catholica aeque in Imperio permissa, et quoad hanc controversiam in aequali stat privilegio, ita, ut Catholici Evangelicos placide sibi cohabitare permittant, aut in suos eandem saevitiam admittant; quod cum veteres turbas, quae causam constitutioni religiosae dederunt ab orco quasi revocaret, asserendum non erit.

Neque etiam haeresis est Augustana Confessio, vel damnata, sed ut dictum, in toto Imperio permissa Religio, sicuti ex praecedentibus constat.

159. Ex quo etiam secundum argumentum facile diluitur, cum hic non disputemus, utra inter Romano-Catholicam Religionem et Augustanam confessionem verior, et magis acceptanda sit, cum hujus cognitio et decisio ad amicabilem Imperatoris cum Satibus Imperii compositionem dilata et suspensa, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. damit auch obberührte. ibi: Soll die Geistliche Jurisdiction wider die Augspurgische Confession REligion, etc. so sie auffgerichtet, oder geübet werden, sondern derselben Religion, etc. ihren Gang lassen, und kein Hindernuß, oder Eintrag dadurch geschehen, etc. biß zu endtlicher Christlicher Vergleichung der Religion die Geistlliche Juris diction ruhen, eingestellt und suspendiret seyn und bleiden. Petr. Frid. Mindan. de processib. libr. 1. c. 29. n. 1. seq. sed de permissione Religionis civili hic loquimur, ut supra dictum. Et neminem praeterea late, quantum pro summa Reipublicae, tum totius communis Germaniae, tum singularum ejus provinciarum et civitatum salute faciat una et indubitata Religio, cum etiam revera una tantum duarum vera esse possit ex veri cum unitate et entitate necessaria reciprocatione; sed hoc tempore constitutionis, nec in rationem disquisitionis, nec causae cognitionem venit, sed tantum turbarum et seditionum motus, et totius Germaniae horrendae seditiones erant componendae, et tranquillitas reducenda, quod non videbatur fieri necessaria alterutrius Religionis introductione, quarum utraque in aequali veritatis et votorum erat aequilibrio, sed utruisque interim pacificâ et sedatâ tolerantiâ citra veritatis praejudicium, et quaestionis illius decisionem. Verum itaque manet illud, maximum fundamentum Regni esse Ecclesiae de religione consensum, et maximam ejusdem felicitatem, si directo obtineri possit: sed verum et hoc esse creditur, pro eadem illa felicitate etiam oblique obtinenda, omnem lapidem movendum, et velitationem interdum instituendam, et discordiam Religionis, seu concordem et quietam intra suam cujusque conscientiam ad mittendam, ut salus populi suprema maneat lex, et quodvis ad eam etiam obliquum remedium sit oportunum, Cranius de pac. Relig. part. 2. problem 1. vers. firmum igitur. fol. 194. ubi fol. 197. in fin. 160. addit, quod omnis quidem voti summa ponenda, si quod ferio oratum esset, aliquando exorari posset, ut cum uno Deo et Evangelico, una etiam jungeretur fides et Religio; sed cum illud optare semper debeanms, sperare vix ausimus, tum si eae videantur rationes Rerumpublicarum, ut sine maxima earum concussione, vel totali eversione, ad id deduci nequeant, Statui publico hoc indulgendum, ut velimus, quod possumus, quando non liceat, quod volumus, instar prudentum Nauclerorum, velificantium potius in tempestatibus, quam navim in procellas ipsas praecipitantium et mergentium, de quo et supra lib. 1. c. 15. n. 34. et seq.

161. Quae tertio ex §. Nach dem aber in vielen. adducta, intelligenda sunt de publico utriuque Religionis exercitio, quod illud in civitatibus istis, ubi tempore pacificationis in usu fuit, ita permanere debeat, nobis vero hic sermo est, non de aliquo exercitio, sive publico, sive privato, sed de nuda tantum alterius Religionis confessione, quam cives aliqui quiete et tranquille viventes privatim fovent.

162. Ad quarum argumentum responsio colligitur, ex scriptis supra num. 126. et seq. ubi demonstratum est etiam subditos cujusque magistratus proprios sub pace Religionis contineri, non quidem, quod et hi publicum, vel privatum aliquod Religionis exercitium invito magistratu introducere possint, sed quod quiete et tranquille viventes Religionis intuitu a magistratu et Dominis suis turbari non debeant. Quod etiam eleganter probat Referens apud Gylman. Symphor. com. 1. part. 1. tit. 3. de Religion. vot. 1. numer. 20. seq. fol. 167. ubi scribit, quod finis pacis religiosae etiam hoc casu, et quoad proprios subditos duret et locum obtineat, et sic etiam effectus, cum finis ejus sit, ne subditi magistratum, et magistratus subditos intuitu Religionis turbet, et sic pax publica violetur, per R. A. zu augspurg. de anno 1555. §. In solcher vorgezogener. 13. ibi: daß die Stände und Underthonen sich beständiger und gewisser Sicherheit nicht zu getrösten, sondern für und ein jeder in Unträglicher Gefahr zweiffenlich stehen muß, Solche nachdenckliche Unsicherheit auffzuhe ben, der Ständen und Underthonen Gemühter weiderumb in Ruhe und Bertrauen gegen einander zu stellen. Quibus verbis manifesta causa finalis, qua re pax religiosa, introducta continetur, propter Status scilicet, et subditos, ubi fit antithesis Statuum subditorum, ne scilicet Status et subditi metu violentiae a magistratu sibi propter Religionem expectandae, aliquid contra eundem moliantur, et e contra magistratus metu subditorum aliquid contra eosdem agant. Ideo hunc scrupulura illis eximere, et hanc securitatem introducere voluerunt, ne metus sit periculi a magistratu subditis expectandus. Et sic pacificatio loquitur de subditis, qui a suo magistratu turbantur et de magistratu, qui possit a subditis turbari. Et nisi dicamus dictam pacificationem habere respectum etiam subditorum intuitu proprii magistratus, sequeretur illam antithesin, ubi subditi et Status sibi invicem sunt oppositi, fuisse frustraneam et nullam. Siquidem subditus Palatini, Electori Saxoniae vel alii Statui non recte opponitur, sed Palatini subditus habet respectum ad suum dominum, scilicet Palatinum. Ut igitur vera sit anthithesis, nec verba sint otiosa, intelligi debent de subditis, quibus infertur vis vel violentia a magistratu proprio, vel magistratui a subditis, idque colligitur ex verbis: und Verirauen gegen einander zu stellen, quae verba etiam fuissent frustratoria, vel subditi saltem non deberent tolerari a magistratu, sed ejici possent, non opus fuisset pacem constituere inter fubditos et Status, sed saltem potuisset asseri refractarios istos subditos et rebelle, ne pacem turbent, ejiciendos esse. Et ne forte etiam magistratus per subditos ejicerentur, si tale quid molirentur, pax ad utrosque extensa est, diversimode tamen, ita ut penes magistratum religionis sit exercitium, subditi vero diversam Religionem amplectentes, licet ipsis exercitium non permittatur. non ejiciantur, sed tranquille viventes tolerentur, multo minus fortunis et bonis exuantur, vel poenis afficiantur. Altera causa finalis pacificationis 163. religiosae est tranquillitas totius Imperii, ut supra dictum, n. 31. voluerunt enim Imperator et Status, nationem Germanicam propter dissidia Religionis, ab interitu vindicare d. §. in solcher vergangener. 13. ibi: die Teutsche Nation unser geliebtes Batterland, vor endlicher Zertrennung und Undergang zu verhüten. Viderunt enim alias Nationes, in quibus subditis Religio libera non permittitur, ad interitum ruere, ne illud etiam Germaniae accidat, praecavere voluerunt. Et cum haec causa finalis adhucdum duret, praesertim in Civitatibus Imperialibus, ubi plerumque insanum vulgus dominatur, aut facile dominari potest, necesse est etiam effectum durare. Et cum revera intersit praecavere, ne vis fiat vel magistratui, vel subditis, et hac occasione motus et seditiones oriantur, ut facile fieri poterit, occasio merito evitanda erit. Quod autem subditi aeque, ac alii Status pacem Religionis turbare possint, id anterioribus temporibus experientia satis edocuit, et adhuedum inviti dolentes et gementes exper ti sumns. Et quid aliud quaeso magis Respublicas evertit, incendia totarum Regionum movit, omnia jura, sacra et profana interrupit, quam quod magistratus eam sibi sumpserit potestatem in subditos, quam solus Deus sibi inter summa reservata et maxinia suae Majestatis Regalia usurpat, nec cuiquam hominum demandat: Evolvantur historiae politicae et Ecclesiasticae et affatim erunt ubique tristissima exempla. Et quid hactenus aliud in Imperio tot lites sevit? quid aliud tot implacabiles discordias excitavit, quam dira Religionis coactio et conscientiarum carnificina?

164. Ex quo etiam pax publica profana, der Landfried, aeque ad mediate, quam immediate Imperio subjectos pertinet, ita ut non plerisque, sed omnibus etiam subditis, nec immediato magistratui sed cuivis privato, omnis vis et turbatio interdicta sit. Quod si verum, uti verissimum, cur idem quoque in pace religionis non magis obtinebit, propter arctius vinculum, et alias pax profana et religiosa der Land- und Religion-Fried, pari passu ambulent, Rosacorb. pract. forens. c. 17. n. 3. et haec super illa fundata sit, teste bernh. Bertram. 165. de Comit. concl. 43. Atque haec etiam nuper anno 1648. in pacificatione Osnabrugensi, inter Imperium et Regnum Sueciae, §. placuit porro. in hunc modum decisa sunt, ibi: Placuit poro, ut illi Catholicorum subditi Augustanae confessioni addicti, ut et Catholici Augustanae confessionis Statuum subditi, qui anno 1624. publicum, vel etiam privatum Religionis suae exercitium nulla anni parte habuerunt, nec non qui post pacem publicatam, deinceps futuro tempore diversam a territorii domino Religionem profitebuntur, et amplectentur, pariter tolerentur, et conscientiâ liberâ domi devotioni suae sine inquisitione aut turbatione privatim vacare, in vicinia vero, ubi et quoties voluerint, publico Religionis exercitio interesse, vel liberos suos exteris suae Religionis scholis, aut privatis doni Praeceptoribus instituendos committere non prohibeantur, sed ejusmodi Landsassii, Vasalli et subditi in caeteris officium suum cum debito obsequio et subjectione adimpleant, nullisque turbationibus ansam praebeant. Sive autem Catholici, sive Augustanae confessionis fuerint subditi, nullibi ob Religionem despicatui habeantur, nec a mercatorum, opificum, aut tribuum communione, haereditatibus, legatis, hospitalibus, leprosoriis, eleemosynis, aliisque juribus aut commerciis, multo minus publicis coemiteriis, honoreve sepulturae arceantur, aut quicquam pro exhibitione funeris a superstitibus exigatur, praeter cujusque Parochialis Ecclesiae jura, pro demortuis pendi solita, sed his et similibus pari cum concivibus jure habeantur, aequali justiatia protectioneque tuti. Quod si vero subditus, qui nec publicum, nec privatum suae Religionis exercitium an. 1624. habuit, vel etiam qui post publicatam pacem, Religionem mutabit, sua sponte emigrare voluerit, aut a territorii Domino jussus fuerit, liberum ei sit, aut retentis bonis aut alienatis discedere, retenta per ministros administrare, et quoties ratio id postulat, ad res suas inspiciendas, vel persequendas lites, aut debita exigenda, libere et sine literis commeatus adire, etc.

Quod autem hic additur, quod a Domino territorii emigrare juberi possit, id ne contradictionem cum praecedentibus implicet, intelligendum est de eo casu, ubi quis quiete et tranquille non vixerit, vel delictum aliquod commiserit, propter quod emigrare teneatur, et exilio mulctari possit.

6. Illud hoc loco observandum est, quod in istis civitatibus, ubi utriusque Religionis exercitium a magistratu et civibus introductum est, sive ubi tam Catholici, quam Evangelici cives exercitium, sive in propriis sive in communibus templis habent, arg. artic. 5. §. liberae. 11. in verb. â magistratu et civtbus. Senatus quoque ex utraque parte, sive utriusque Religionis civibus et personis constituendus veniat, Michael Heins. dissert. de Civitat. Imper. concl. 29. in fin. Petr. Syring. de pac. Relig. concl. 41. in fin. ubi callidas Senatorum quorundam artes improbat, qui clandestinis conspirationibus id agunt, ut diversae Religionis civibus, quamvis sint ideonei, omnem ad senatoriam dignitatem aditum praecludant; Christoph. Leibfridt. disp. de pac. Relig. concl. 21. Et ita nuper in pacificatione Osnabrugensi et Monasteriensi transactum est, quod in civitatibus Augusta vindelicorum, Dunckelspüla, Biberaco et Ravensburgo, ubi utriusque Relligionis exercitium viget, ratione dignitatum senatoriarum aliorumque munerum publicorum sit inter utrique Religioni addictos, aequalitas idemque numerus, de quo vide Instrum. Pac. Caesareo-Suecic. §. 5. vers. civitates. Augusta. et seq. et infra lib. 3. cap. 3. 4. 11. et 42. Quae dispositio ut est aequissima, cum ejusdem urbis cives, tanquam in societate civili pariter de honoribus et oneribus narticinare naturali rationi conveniens sit, ita etiam per eam salutariter utrique Religioni prospectum est, ut neutra praedominari, et potentia sua ad deprimendam alteram abuti, quin potius pariter utriusque exercitium, justum et aequilibrium, et concordia inter cives perpetuo retineri quaet. Quod autem de duplici exercitio in civitatibus aliquibus aliquibus Imperii vigente his traditur, id ratione Catholicae Religionis, non de quovis et quacunque ratione in aliqua civitate introducto exercitio Catholico, sed de eo saltem, quod a magistratu et civibus introductum est, atque ita civibus suo jure, sive in propriis templis, longo usu et observantia competit, exaudiendum est; en aliqui illiae civitates, in quibus aliqui Catholicae Religioni addicti cives commorantur, proprio quidem exercitio ac templo destituuntur, illo autem in coenobiis ac monasteriis ibi sitis frui possunt, pro mixtis civitatibus contra disertam positionem Instrumenti Pacis art. 5. §. liberae Imperis. 11. venditentur. Siquidem hujusmodi Civitates Imperiales, non attentis hisce monasteriis, sive coenobiis, pro civitatibus unius Religionis habentur, et jure reformandi, quo carent mixtae, citra dubium gaudent, cujusmodi sunt Ratisbona, Lindavia, Isna et forte aliae plures. Sic etiam in Civitate Imperiali Leutkircha templum et exercitium Catholicae Religionis extat, id autem, cum non sit civium, sed subditis Ladvogteiae seu Praefecturae Imperialis Suevicae ex pacto et tractione singulari de anno 1562. competat, ideo exinde ea civitas mixtarum numero haud quaquam accensetur, etiamsi cives aliqui Catholicae Religioni addicti ibi commorentur, et isto exercitio cum praedictis praefecturae subditis peroportune frui possint Calvianae et Zwinglianae Religioni addictas 167. civitates et Status quod attinet, quam vis hi sub pace Religionis non comprehendantur, et per consequens ipsis processus et mandata ex constitutione Religionis non decernantur, sicuti docent per R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. 17. et ibi: doch sollen alle andere, so obgemelten beyden Religionem nich anhängig, in diesem Frieden nicht gemeit seyn, sondern gäntzlic aus geschlossen seyn Petr. Syring. de pac. Relig. conclus. 21. lit. 6. Petr. Frider. Mindan. de process. lib. 1. cap. 28. n. 2. Cranius de pac. Relig. part. 1. problem. 13. per tot. Joh. Limnae. de jur. publ. tem. 1. lib. 1. c. 13. n. 32. seq. Bidenbach. nobil. quaest. 6. n. 3. Rumelin. ad Aur. Bull. part. 3. diss. 2. coral. 3. et ibi Dn. Nicol. Myler. in addit. Lehman. in act. publ. de pac. Relig. lib. 3. cap. 1. seq. et cap. 37. Bened. Carpzov. difin. Eccles. lib. 2. tit. 17. defin. 266. per tot. et de leg. Reg. German. cap. 6. sect. 4. n. 23. seq. Passive tamen hactenus recepti sunt, id est, ne inquietarentur, sed tolerarentur, non vero active, hoc est, ut subditis confessionem suam obtrudere possint, Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. fol. 188. in fin. seq. Besold. de educ. et Relig. cap. 10. n. 12. Carpzov. d. sect. 4. n. 29. seq. Rumelin d. dissert. 2. corol. 2. et ibi D. Myler in addit. Ac Statuum quoque Imperii Augustanae confessioni intentionem nunquam fuisse, Calvinianos ex pace Religionis excledere, videre licet ex ipsorum resolutione in causa Comitis Palatini 19. Maji an. 1566. in Comitiis Augustanis ad instantiam Imperatoris data, ibi: So wäre doch ihr Gemüth und Meinung gar nicht, den Churfürsten, Pfaltzgrafen, oder andere so in etlichen Articuln mit ihnen strittig, in Teutschen und frembden Nationem, in einige Gefahr, viel weiniger ausser dem Religion-Frieden zu stellen; apud goldast. tom. 2. constitut. German. fol. 294. Carpzov. d. sect. 4. n. 30. seq. Et hodie quoque Calviniani, qui Reformati dicuntur, pacis Religionis, constitutionum et transactionum ad eandem pertinentium compotes facti sunt per pacificationem Osnabrugensem an. 1648. inter Imperium et Regnum Sueciae initam, ubi art. 7. ita sancitum: Unanimi quoque 168. Caesareae Majestatis, omniumque ordinum Imperii consensu placuit, ut quicquid juris aut benificii, cum omnes aliae constitutiones Imperii, tum pax Religionis et publica haec transactio, in eaque decisio Gravaminum caeteris Catholicis, et Augustanae confessionis addictis Statibus et subditis tribuunt, id etiam iis, qui inter illos Reformati vocantur, competere debeat. Salvis tamen semper Statuum, qui Protestantes nuncupantur, inter se, et cum subditis suis conventis pactis, privilegiis, reversalibus et dispositionibus aliis, quibus de Religione, ejusque exercitio, et inde dependentibus, cujusque loci Statibus et subditis hucusque provisum est, salva itidem cujusque conscientiae libereate. Quoniam vero controversiae Religionis, quae inter modo dictos Protestantes vertuntur, hactenus non fuerunt compositae, sed ulteriori compositioni reservatae sunt, adeoque illi duas partes constituunt, ideo de jure reformandi inter utramque ita conventum est, ut si aliquis Princeps, vel alius territorii dominus, vel alicujus Ecclesiae patronus posthac ad alterius partis sacra transierit aut Principatum, aut ditionem, ubi alterius partis sacra exercitio publico, de praesenti vigent, seu jure successionis, seu vigore praesentis tractatus pacis, aliove quocunque titulo nactus fuerit, aut recuperarit, ipsi quidem Concionatores Aulicos suae confestionis, citra subditorum onus, aut praejudicium, secum atque in residentia sua habere liceat, ac fas ei non sit, vel publicum Relig. exercitium, leges aut constitutiones Ecclesiasticas, hactenus ibi receptas immutare, vel templa, scholas, hospitalia, aut eo pertinentes reditus, pensiones, stipendia prioribus adimere, suorumque sacrorum hominibus applicare, vel juris territorialis, Episcopalis, patronatus, aliove quocunque praetextu subditis ministros alterius confessionis obtrudere, ullumve aliud impedimentum aut praejudicium, directe vel indirecte alterius sacris afferre: Et ut haec conventio eo firmius observetur, liceat hoc mutationis casu ipsis communitatibus praesentare, vel quae praesentandi jus non habent, nominare, idoneos scholarum et Ecclesiarum ministros a publico loci consistorio et ministerio, si ejusdem, cum praesentantibus, vel nominantibus communitatibus sunt Religionis, vel hoc deficiente, eo loco, quem ipsae communitates elegerint, examinandos et ordinandos, atque a Principe, vel domino posteasine recusatione confirmandos. Si vero aliqua communitas eveniente mutationis casu Domini sui Religionem amplexa petierit suo sumptu exercitium, cui Princeps vel dominus addictus est, liberum esto, sine reliquorum praejudicio, ei illud indulgere a successoribus non aufferendum. At consistoriales, sacrorum Visitatores, Professores scholarum et Academiarum, Theologiae et Philosophiae, non nisi eidem Religioni addictisint, quae hoc tempore quolibet in loco publice recepta est. Sicut autem supra dicta omnia de mutationibus futuris intelligenda sunt, ita juribus Principum Anhaltinorum et similium, quae ipsis competunt, nullum adferat praejudicium. Sed praeter Religiones supra nominatas nulla alia in sacro Imperio Romano recipiatur, vel toleretur.

Eandem sententiam amplectitur SIG. FERD. PRAVN IN difl. inaug. de beneficio emigrandi ob religionem. Altd. habita A. 1714. Sed nos contratium supta ad §. 75. jam assetuimus, ex verbis I. P. quea clarissime id evincere videntur.

169. Competit hoc jus Religionis Civitatibus Imperialibus jure territoriali, et quod immediate Imperio subjectae, ac quod Status sunt Imperii, ut probavimus supra num. 52. seq. Merum autem Imperium et criminalem jurisdictionem quod attinet, die Hohe, Fraißliche oder Malefitzsche Obrigkeit, nihil commune habet cum Religione, et qui eandem habet, non tamen statim ejusdem intuitu Religionem mutare, vel alteri ejusdem mutationem prohibere potest, Besold. thes. pract. verb. Blutbann. vers. hinc non is. et verb. Freye Reichs-Ritterschasst. quast. 2. 3. et 4. Nolden de Stat. nobil. cap. 17. n. 80. Just. Springer, de pac. Relig. c. 10. vers. ex quibus. fol. 118. Gylman. symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. vot. 7. n. 15. 17. 21. Rosacorb. pract. for. cap. 30. n. 23. seq. Petr. Leopold. de concur. jurisd. apud Arumae. discurs. 24. quaest. 3. seq. et quaet. ult. Unde Colonia Agrippina jus Religionis decernendae habet, etiamsi jus gladii ad Archriepiscopum spectet, Nolden. d. cap. 17. n. 76. sive 106. Idemque obtinet in pago Lossheim, ubi Dux Würtemburgicus exercitium Religionis, Episcopus vero Spirensis merum Imperium habet, Gylman. symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. vot. 2. n. 15. Bidenbach. nobil. quaest. 3. n. 3. Springer. de pat. 170. Relig. cap. 10. fol. 110. Unde quoque ei, qui inferiorem saltem habet jurisdictionem, die Bogteyliche Obrigkeit, oder die Niedergerichtbarkeit, et fuit in possessione exercitii Religionis, et postea turbatus a Principe vel Episopo sub praetextu meri Imperii, in Camera Imperiali processus fuisse decretos, praejudiciis in causa Trucksässen von Wetzhausen, contra den Bischoffen zu Würtzburg. 4. Augusti anno 1574. Stein, Altenstein, contra Würtzburg eodem anno, confirmat Wehner. parct. observ. verb. Vogtey. vers. quaritur. fol. 659. post Author. dicis. Cameral. apud. Gylman. Symphor. tom. 3. verb. processus. in fin. fol. 281. et verb. Religion-Fried. vers. super Religione. fol. 298. Quod etiam nominatim decisum est nuper anno. 1648. in pacificatione Osnabrugensi inter Imperium Romano-Germanicum et Regnum Sueciae, §. 5. vers. A sola qualitate. 14. in fin. ibi: Sola criminalis jurisdictioi. Centegericht, solumque jus gladii et retentionis, patronatus, Filialitatis, neque coniunctim, neque divisim, jus reformandi tribuunt. Quae itaque hoc colore reformandi tribuunt. Quae itaque hoc colore reformationes hucusque irreserunt, pactisve intrusa sunt, cassantor, gravati restituuntor, et imposterum ab ejusmodi penitus abstinetor.

171. Neque etiam intuitu Regalium quorundam et jurisdictionalium particularium, quae Status aliquis in alterius civitatis vel ordinis territorio habet, veluti jus conducendi, venandi, foresti, vel similia, Religionis reformatio suscipi, vel prohiberi poterit, Besold. thes. pract. verb. Rreye Reichs-Ritterschafft. et cons. 298. n. 19. Thom. Michael. de jurisdict. concl. 46. Ubi observandum est, quod sicuti non raro fieri solet, ut jurisdictio, aliudve jus jurisdictionale etiam sine territorio esse possit; ita etiam conventioi, consuetudo, vel praescriptio, quae in hujusmodi rebus cynosuram praestent, in casibus quibusdam Statibus Imperii, in aliorum quoque ordinum districtu, 172. exercitium Religionis tribuere possint, ubi nullam habent superioritatem, ut exemplo Electoris Palatini costat, qui in civitate Spirensi in aedicula zu Sanct Gilgen exercitium suae Religionis habuit, ab ea, quam Senatus ibi profitetur, diversam licet ibidem superiorittem, vel jus aliuquod territoriale, vel regale nunquam habuerit, Gylm. symph. tom. 1. part. 1. tit. 3. vot. 2. n. 15. fol. 217. Quae tamen utpote singularia, stricte sunt accipienda, nec in consequentiam, nec exemplis, nam si ulla in re, maxime in negociis ad Religionis constitutionem pertinentibus, multa de focto obtinuerunt, et pacis, vicinitatisque tranquillioris amore tolerantur haud raro, quae juri constituto, non ita sunt conformia, Besold. d. verb. Freye Reichs-Ritterschafft. vers. attanem non exemplis. et consil. 298. n. 6.

Idem de jure patronatus statuitur, ita ut si Status aliquis in civitate Imperiali, vel alterius Status territoriuo jus patronatus, sive nominandi et praesentandi Ecclesiae ministrum, obtineat, 173. neat, Religionem in eo loco mutare non possit, sed patronus teneatur nominare et praesentare talem ministrum, qui loci istius, ubi verbi divini ministerio praeficiendus, Religionem amplectitur, prout docent Just. Springer. de pac. Relig. cap. 11. circa princ. Petr. Syring. de pac. Relig. concl. 44. lit. c. Bes. thes. pract verb. Frene Reichs-Ritterschafft. quaest. 1. fol. 280. seq. et consil. 298. n. 25. seq. Ernest. Gothofred. de jur. consistor. conclus. 69. Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. vot. 12. per tot. fol. 258. et ibid. consultat. 1. n. 36. fol. 263. Rosacorb. pract. forens. cap. 29. sub fin. Cranius de pac. Relig. part. 1. problem. 9. Johan. Wurmser de jur. publ. exerc. 5. quaest. 17. Cum jus patronatus, qua tale, cum superioritate territoriali 174. nihil habeat commune, nullaque jurisdictionem tribuat, nec in Clerum ejusque domesticos, neque etiam parochianos, ut quiu jurisdictioni Episcopi lege dioecesana subjecti sunt, Joach. Steph. lib. 2. instit. jur. Cono. cap. 11. n. 44. Math. Stephan. de jurisd. lib. 3. part. 1. cap. 17. numer. 36. Reinking. de regim. Eccles. lib. 3. class. 1. cap. 9. numer. 25. ubi ait, quod jus patronatus nec sit de regalibus, nec de superioritatis genere, sed de genere eorum, quae cuilibet etiam rustico competere possunt, ex dotatione, fundatione, vel aedificatione Eccleseiae, secundum Hostiens. in summ. de jur. patron. num. 5. seq. sed facultatem tantum continet, parochum idoneum, et sacro munere dignum Ecclesiae ministrum Coetui Ecclesiastico intra praefinitum tempus praesentandi, Springer. d. c. 11. vers. certum 175. autem est. Syring. d. concl. 44. lit. c. Cran. d. problem. 9. vers. 11. deinde notum est. Atque hoc etiam ipsa consuetudo et observantia comprobat, ubi videmus multis in locis Augustanae confessionis, Catholicae Religionis asseclas jus patronatus habere, et ministros ejus Religionis praesentare, quae ibi viget, et vice versa Principes et Status nonnullos Augustanae confessioni addictos, in territoriis Catholicorum presbyteros Catholicos praesentare et alere, Besold. d. quaest. 1. vers. consuetudo item. et d. cons. 298. n. 32. Ita enim praepositus Elvvacensis in Civitate Imperiali Aalen jus patronatus habet, et nihilominus Augustanae confessionis ministrum hactenus praesentavit. Et licet Episcopus Constantiensis in locis nonnullis Ducatus Würtembergici, veluti Canstat, Felbach, Uhlibach, etc. jus patronatus obtineat, cum tamen Dux Würtembergicus ibidem superioritatem territorialem habeat, Augustanae confessionis ministros praesentare et alere, tenetur. Idem obtinet in civitate Imperiali Eßlingen, quae licet in pago Underboingen, jus habeat patronatus, cum tamen Nobilibus a Wernaw, superioritas territorialis ibidem competat, ipsique Catholicae Religioni addicti, ministrum Catholicum praesentare et alere tenertur; et si quae sunt alia exempla infinita. Et hoc quoque in pacificatione Osnabrugensi, §. 5. vers. 14. sola qualitate in fine. ita decisum est, cujus verba relata sunt supra n. 170.

176. Eadem quoque quoad jus protectionis, sive Advocatiae obtinent, ita ut nec hoc ad effectum mutandi Religionem quicquam tribuat, et civitas vel alius Status immediatus a Protectore et Advocato suo, von seinem Schutz- und Schirmherren, in exercitio REligionis vel conservando, vel de novo introducendo, nullo modo trubari possit, sicuti pluribus probant Rosacorb. pract. forens. c. 29. sub. fin. Gylman. Symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. vot. 12. consult. 1. numer. 35. fol. 263. Besold. thes. pract. verb. Schutz- und Schirmsverwandte. et in respons. singul. hac de re ibidem submissio. et consil. 300. per tot. Martin. Mager. de advocat. capit. 10. numer. 434. Parthen. litig. libr. 1. cap. 23. lit. e. Syntz. de jur. protect. conclus. 22. Cum jus protectionis et Advocatiae non tribuat jurisdictionem, ut infra cap. 24. n. 64. dicetur, et in protectorem non transferat aliud jus, quam defendendi, c. ex parte. c. accepimus. et ibi. Alber. de privileg. Zas. cons. 7. numer. 6. et 14. vol. 2. Ziegler. §. Landsassii. conclus. 1. num. 82. Vultej. 3. Marpurg. cons. 19. numer. 146.

177. Quod si quoque Ecclesiae Matrix sive Cathedralis, die Mutter oder Hauptkirche, da der Pfarzberz wohnet, ad Statum Catholicum, Filialis vero, da kein Pfarzberz wohnet, oder welche eingepfarret ist, de quo Besold. thes. pract. verb. Mutterkirch, ad Statum Augustanae confessioni addictum, superioritatem territorialem ibidem habentem, pertineat, et vice versa, et utraque diversam Religionem amplectatur, hoc casu non ipsam Ecclesiam Cathedralem, sive Matricem, sed potius jus et jurisdictionem territorialem esse respiciendam, et juxta eam reformationem Ecclesiae Filialis regulandam esse, et ita consequenter, si Matrix et Filialis in diversis pagis diversorum dominorum, diversae Religionis sitae, ubi quilibet separatam suam habet jurisdictionem territorialem, quemlibet subditos suos, ne sacra aliena frequentent, prohibere posse, statuit Besold, thes. pract. verb. Freye Reichs-Ritterschafft. quaest. 1. fol. 286. seq. et consil. 298. Quia usus parochiae, ein gemeiner Kirchgang, vel simile aliquod jus, hoc casu considerari nequit, nec jurisdictio ordinarii dioecesani aliquid hic operatur, sed territorii jus et jurisdictio omnino consideranda venit, et secundum eandem Religionis introductio commensuranda est, per tradita supra u. 52. et seq. cum jurisdictio Ecclesiastica, ut jam dicetur, per constitutionem religiosam suspensa, nec in alieno territorio, etiamsi in dioeces. illud situm sit, exerceri, nec Status jus aliquod Ecclesiasticum, quod alias ad Cathedralem Ecclesiam spectat, extra territorium praetendere possit. Besold. d. fol. 286. in fin. seq. et consil. 298. n. 55. Ex quo etiam usu parochiae communis territorii jus non probari, dictum est, supra lib. 1. c. 12. n. 169. Et ita jus Filialitatis jus reformandi Religionem non tribuere ex pacificatione Osnabrugensi relatum est supra n. 170.

Quae h. l. ex BESOLDI Consil. Tub. 297. qu. 5. p. m. 244, proponuntur, pluribus adstructa teperias in HARPPRECHT. Consil. XII. n. 51. seqq. p. 266. Mihi videtur in hac quaestione ante omnia recurrendum esse ad statum anni decretorii 1624. Quodsi enim eo anno ecclesia filia diversae religionis a matre fuerit, ecclesiae matris directio jam tum evannit, et hoc caus omnino subsistit Besoldi atque Autoris nostri sententia. Quodsi ecclesia filia sponte, nec invita, nec ex ptaetenso jure reformandi coacta, post annum 1624. diversam religionem ampexa fuerit, eo ipso cessabit cura matris, et locum iterum habent rationes Autotis. Aliud tame dicendum erit, si ecclesia fuia, candem cum matre religionem in anno decretotio secuta, eam vel plane non mutaverit, vel aliqua pars saltem filialstarum eam retinuerit; hos certe dominus tetritorii, aliena sacra professus, ptohibete non potest, ut sacra ecclesiae matris frequentent, vel a matre cutentur. Nulla enim jutis reformandi vis est in subditos innitos contra statum anni decretorii, ut supta ostendimus ad n. 52. seqq. Sed haec omnia de cuta animarum intelligenda sunt, non de Ictione Ecclesiastita, quae contra Augustanae Confessionis status suspensa, et intra terminos tertitotii cujusque se continere jussa est, art. V. §. 48. I. P.

Vigore constitutionis religiosae Civitates Imperiales, aliique ordines immediate Imperio subjecti, et Augustanae confessioni addicti, in 178. civitatibus et territoriis suis habent jura Episcopalia, sive jurisdictionem Ecclesiasticam, uti communis Dd. est conclulio, Laur. Ohm. de jur. Episcop. concl. 20. Besold. de jurisd cap. 18. vers. et exinde ad Principes. Andr. Knichen. encyclop. cap. 13. num. 1. seq. Matth. Stephan. de jurisd. libr. 2. part. 1. cap. 7. num. 471. seq. et lib. 3. cap. 15. num. 1. et 6. seq. Zanger. de except. cap. 1. part. 2. num. 424. seq. Vietor. de exempt. conclus. 33. Ziegler. §. Landsassii. conclus. 1. num. 180. Mingius. de super. territ. conclus. 10. Idque vigore superioritatis territorialis, Knichen. d. capit. 13. numer. 1. et de jur. territ. cap. 3. num. 240. Ziegler. d. n. 180. Ming. d. concl. 61. Syring. de pac. Relig. conclus. 29. lib. b. Reinking. de regim. Eccles. lib. 3. class. 1. cap. 10. n. 2. Joh. Kitzel. synops. matrimon. cap. 10. theorem. 8. lib. d. Besold. d. cap. 18. Quamvis enim olim Ecclesiastica jurisdictio a jure territorii plane fuerit separata, eademque apud Episcopos tantum resederit, hodie tamen vigore transactionis Passaviensis et constitutionis religiosae, §. damit auch obberührte. 20. etiam ad Status Imperii Augustanae confessionis per modum suspensionis, jurisdictio Ecckesuastuca et hyra Episcopalia translata sunt, ipsisque vigore superioritatis territorialis, Krafft habender Landsfürstlicher, oder hoyen Lands Obrigkeit, competere coeperunt, ita ut jurisdictio Ecclesiastia dum jure territorii coaluerit, et Domini territoriales utriusque exercitia jure territorii sibi vindicent, Ziegler. §. Landsassii. concl. 1. num. 180. seq. Tileman. de Benign. in obs. supplic. cap. 2. Reichvvin. in vot. Camer. cap. 2. num. 29. seq. Matth. Stephan. de jurisdict. 179. lib. 2. part. 1. cap. 7. num. 471. Et ita jurisdictio Ecclesiastica in Statibus et ordinibus Augustanae confessioni addictis, plane est suspensa, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. damit obberührte. 20. ibi: damit auch obberührte beyder seits REligions-Berwandte, so vielmehr in beständigem Frieden, und guter Sicherheit, gegen, mit, und bey einander sitzen une bleiben mögen, so soll die Seistliche Jurisdiction, etc. wider der Augsopurgischen Confession, Religion, Slcuben, Bestellung der Ministerien, Kirchen-Gebräuchen, Ordnungen und Ceremonien, so sie auffgerichtet, oder auffrichten möchten, biß zu endlicher Vergleichung der Religion nicht exercirt, gebraucht oder geübt werden, sundern, etc. in Ruhe gestellt und suspendiret seyn und verbleiben. Rosacorb. pract. for. cap. 30. num. 11. Petr. Frider. Mindan. de jurisdict. lib. 2. cap. 8. num. 105. Denais. jur. Camer. tit. Relig. constitutio. 216. §. 12. Syring. de lig. Reg. German. c. 3. sect. 9. n. 1. seq. Klock. v. 1. cons. 20. q. 8. n. 320. 180. usque ad f. Et a tempore transactionis Passaviensism, Status et ordines Seculares Imperii Protestantes duplicem, Principis Secularis et Episcopi personam sustinere coeperunt, Syring. d. lit. b. Kitzel. synops. matrim. d. cap. 10. theor. 8. lit. d. Ernest. Gothofrid. de jur. consistor. 181. conclus. 28. itam, ut hodie apud nostrates verissimum sit, cujus est Ducatus, Principatus, territorium, seu jurisdictio Spiritualis, sive Ecclesiastica, Besold. de jurisdict. quaest. 18. vers. ut ita. Quod etiam confirmatum est in pacificatione Osnabrugensi de anno 1648. inter Imperium et Coronam Sueciae, §. 5. vers. 16. his verbis: Jus dioecesanum, et tota jurisdictio Ecclesiastica, cum omnibus suis speciebus contra Augustanae confessionis Electores, Principes, Status, comprehensâ liberâ Imperii Nobilitate, eorumque subditos, tam inter Catholicos et Augustanae confessionis addictos, quam inter ipsos solos Augustanae confessionis Status, usque ad compositionem Christianam dissidii Religionis, suspensa esto, et intra terminos territorii cujusque jus Dioecesanum et jurisdictio Ecclesiastica se contineat, etc. et paulo post: In quibus Civitatibus vero Imperii mixtae Religionis exercitium in usu est, Catholicis Episcopis contra cives Augustanae confessionis nulla sit jurisdictio, at Catholici juxta observantiam dicti anni 1624. suo jure experiantur.

182. Quod si vero in Civitate aliqua Imperiali Augustana tantum confessio in usu sit, et cives solummodo nonnulli Catholicae Religionis ibidem commorentur, in hos Dioecesanus Catholicus jurisdictionem Ecclesiasticam exercere non poterit, cum ut dictum est, jurisdictio illa Ecclesiastica quoad Status Imperii Evangelicos omnino sit suspensa, imo ita ablata, ut tota evanuerit, Caspar. Leipold. de concur. juris dict. quaest. 3. Et jus Dioecesanum, sive jurisdictio Ecclesiastica vigore instrumenti pacis art. 5. §. jus Dioecesanum. 16. intra terminos territorii cujusque se continere debet, ita ut quemadmodum nullus Dioecesanus jurisdictionem in Civitatum Imperialium subditos habet; ita et ex natura correlativorum, nullus subditus, nullus civis, etiam Pontificiae Religionis, hac pace constante, et in hisce terminis, ejus jurisdictionalia agnoscere potest, cum correlativa ad paria censeantur, auth. aequlitas. C. de pact. convent. et activum et passivum simul existant, et eodem tempore nata sint, Bald, in rubr. C. de reb. credit. Et praeterea contraria assiertione via sterneretur jurisdictionem suspensam resolvendi, quod tamen Civitatis Imperiales, etiam ubi dimidia pars Catholicae Religioni addicta, vel alii Status Protestantes, non erunt concessuri, si nimirum Catholici, qui in reformatis civitatibus, et provinciis adnuc tolerantur, vicinum Episcopum, ante reformationem ordinarium, adhucdum recognoscere, ejusque jurisdictioni subesse vellent, uti provide disserit Author der Donawertischen Information. part. 1. Wofern es nun wahr seyn solte. seq. Besold. dissert. de jur. Civit. Imper. in immutand. Relig. n. 8. in fin. Author. apol. Colmar. c. 1. membr. 2. fol. 64.

De Ecclesiasticae jurisdictionis suspensione, et quae inde dependeant Conradus Theodoricus Theologiae celebris Doctor, et civitatis Ulmensis Superintendens, Senatui Lindaviensi in causa seditiosi cujudam Ecclesiae ministri, in hunc modum rescripsit: Der Christlichen Obriekeit ist die gemeine Oder-Cur der Rirchen, und Bewahrung deß Gesetzes, von Gott anvertrauet, und Ampts halber obgelegen. Weil nun die gemeine Rirchen- Disciplin dero vornehmstes Stück eines ist, also hat die Obrigkeit zusehen, daß in der Kirchen alles recht und ordentlich hergehe, hingegen alle Unordnung und ärgerliche Händel, so dargegen von einem oder dem andern angezettelt werden, der Gebühr abgeschaffet werden; deßgleichen hat sie Fug und Macht, wann in eines Predigers Thun, in der Lehr und Disciplin, ärgerliche Irrung und Mängel fürgehen, ihne deßwegen zubefragen, zu Red zustellen und anzuhören, oder dessen Veraniwortung von ihme schrifftlich zuerfordern, und sonderlich ist auch, Bermög deß Passauishen Bertrags Anno 1552. und Religion-Friedens Anno 1555. deß Pabsts, der Bischöff und anderer Geistlichen Jurisdiction Stände Landen suspendiret und eingestellet, hergegen ihnen den Ständen jure territoriali, und Krafft der hohen Lands. Obrigkeit zugefallen und zuständig. In Ansehung dessen, haben die Evangelische Ständt ihre Presbyteria, Synedria, Consistoria, Seniore, Aeltisten, Kirchenpfleger, Kirchenauffseher, und Kirchen-Räht bey ihren Landen und Leuthen angerichtet, davor nicht allein allerhand Kirchen-Sachen insgemein, sondern auch die Excommunications-Sachen in specie abgehandelt worden. Dergleichen Consistoria seynd viere im Churfürstenthum Sachsen, als zu Wittemberg, Leipzig, Meissen und Zwickau, zu Dreßden aber ist das Ober- Consistorium, an Welches man von den andern appelliren kan. Derglerchen haben auch andere Länder, Stätt und Derter, nach eines jeden Beschaffenheit auffgerichtet, mögen auch deren noch wol mehr auffrichten, weil ihnen, Vermög Religion-Friedens in Religion, Glauben, Bestellung der Ministerien, Kirchengebräuchen, Ordnungen und Ceremonien, so sie auffgericht oder auffrichten möchten, freye Hand gelassen ist, hierinnen ihres Beliebens, ohne Hi dernuß und Eintrag zuverfahren. Und weilen habey mixtae controversiae, Geist- und Weltliche fürfallen, mögen und sollen dieselbige mit Geistlichen und Weltlichen Stands Personen besetzet, und denselben Gewalt gegeben werden, daß sie gleich wie über andere sürfallende Strittigkeiten dero Kirchen-Sachen und Personen, als auch über die excommunicandos, mit gesambtem Reht cognosciren und d ecidiren. Wiewol auch die Obrigkeit das offne Kirchen Ampt nicht bedient/ mag sie dannoch die Prediger ihres Ampts erinneren, und wo sie in Lehr und Leben enormiter irren, sie der Gebühr coerciren und im Zaum halten, gleicher massen wie sie die Artzneykunst vor sich selbst nich exercirt, wo aber ein Medicus derselben mißbraucht, oder nach dem ihme vorgeschribenem praescripto nicht curirt, denselben billich coerciret und straffet. Diese Gewalt wird potestas circa Ecclesiastica. und potestas externa, die dusserliche Kirchen-Gewalt ab obiecto genandt, dieweil sie in Kirchen Sachen und Personen extra templum exerciret wtrd. dahero wie die Priester Bischöff seynd in der Kirchen, also ist die Obrigkeit Bischoff ausser der Kirchen. Ein anders ist potestas interna, welche den Predigern allein zugehöret, und im Predigen, Sacrament-reichen, Binden und Lösen eigentlich bestehet, und darum also genandt wird, quia ab Ecclesiasticis ecclesiastice in Ecclesia, in der Kirche drinnen exerciret, und dergleichen weder der Obrigkeit noch einigen weltlichen Peronen gestattet wird. Die Canonisten abe nennens potestatem ordinis.

183. Susbensae jurisdictionis Episcopalis, sive Ecclesiasticae effectus in his potissimum consistit, quod ordines Protestantes seculares cognitionem et jurisdictionem habeant tam in causis spiritualibus, Syring. de pac. Relig. concl. 29. lit. d. Springer. de pac. Relig. c. 6. vers. 11. cognitio de causis. fol. 75. Ziegler. §. landsassu. concl. 1. num. 184. Cran. de pac. Relig. part. 3. problem. 6. per tot. quam in personas Ecclesiasticas, Syring. d. concl. 29. lit. e. Ziegler. d. conclus. 1. num. 183. Bened. Carpzov. Ecclesiast. defin. lib. 3. tit. 1. defin. 3. num. 5. seq.

184. Hanc Ecclesiasticam jurisdictionem Civitates Imperiales et alii Status et Ordines Protestantes, non ipsi, sed per consistoria Ecclesiastica exercent, Matth. Stephan, de jurisdict. lib. 3. c. 15. num. 5. seq. Ming. de super. territ. conclus. 62. Ziegler. §. Landsassu. concl. 1. num. 188. Carpzov. defin. Ecclesiast. lib. 1. tit. 11. num. 3. seq. Cujusmodi consistoria perasonis partim Ecclesiasticis, sive Theologis, partim secularibus, ad evitandum nullitatis vitium, constare solent, qui consistoriales dicuntur, Cyprae. d. defin. 11. num. 9. seq. Reinking. de regim. sec. et Eccles. lib. 3. class. 1. c. 10. num. 7. Besold. pract. verb. Bischoff. Quamvis etiam Laici ex delegatione Episcopi personam repraesentent, et soli de causis Ecclesiasticis judicare possint, Ziegler. d. §. Landsassu. conclus. 1. num. 189. Bertram. de pac. Relig. conclus. 69. non enim consistorii authoritas ex qualitate personarumm, sed potestate constituentis metienda est, Ernest. Gothofrid. de jur. consistor. conclus. 58.

185. Ex quo etiam in exercitio Jurisdictionis Ecclesiasticae secerni solent jura Episcopalia, ita ut quaedam sint ordinis, quaedam legis dioecesanae, quaedam vero jurisdictionis, arg. c. conquerente. c. dilectus. et ibi. gloss. X. de offic. ordin. Jus ordinis est potestas, quam Episcopus exercet in praedicatione verbi divini, administratione Sacramentorum, potestate clavium, sive ligandi et absolvendi jure, consecratione et ordinatione personarum ad ministeria Ecclesiastica idonearum, collatione sacrorum, et in iis, quae ipsum ministerium Ecclesiasticum respiciunt, arg. Matthae. ult. vers. 19. Marci ult. vers. 16. Johan. 20. vers. 22. c. inter caetera. et ibi gloss. in verb. praedicationis. X. de offic. or din. Leipold. ad constit. pac. Relig. concl. 3. in fin. Laur. Ohm. de jur. Episc. concl. 16. Benedict. Carpzov. 186. jurispr. consistor. lib. 1. tit. 1. defin. 4. n. 3. seq. Lex Dioecesana est potestas competens Episcopo in sua Dioecesi ratione subjectionis et reverentiae, administrationis et dispositionis bonorum Ecclesiasticorum, inspectionis, provisionis, synodalis convocationis, sumptuum in eam collectionis, cancellariatus Academici, decimarum perceptionis, etc. d. conquerente. X. de offic. ordin. c. si quidam. c. decretum. caus. 10. quaest. 1. c. praesulem. caus. 16. quaest. 3. c. monasteria. c. visitandi. caus. 18. quaest. 2. c. mandamus. X. de offic. Archidiac. Laur. Ohm. d. l. conclus. 17. 187. Carzov. d. defin. 4. num. 5. Lex jurisdictionalis est Episcopalis audientia, seu potestas competens Episcopo tanquam ordinario judici, universaliter exercendae jurisdictionis in sua dioecesi, et qualibet ejus parte, non solum inter clericos ratione omnium casurum, tam civilium, quam criminalium, sed et laicos, quoad cuasa potissimum spirituales, c. omnes basilicae. caus. 16. quaest. 7. c. cum contingat. X. de for. compet. l. cum clericis. 25. Cod. de Episc. et Cler. auth. statuimus. Cod. eod. c. decernimus. X. de judic. Laur. Ohm. d. l. conclus. 18. Carpz. d. defin. 4. n. 8. seq. in his autem observari solet, ut ea, quae sunt ordinis, per superintendentes, aliosque Theologos, ea vero, quae sunt lege Dioecesanae et jurisdictionis per consistoriales et officiales expediantur, Laur. Ohm. d. l. concl. 16. in fin. Matth. Stephan. de jurisdict. l. 3. part. 1. c. 1. n. 16. seq. Ziegler. §. Landsassu. concl. 1. n. 188. Reinking. de regim. Eccles. lib. 3. class. 1. c. 10. n. 4. seq.

188. Hinc ad Civitates Imperiales et alios Status Augustanae confessioni addictos pertinet causarum matrimonialium cognitio et dijudicatio, Petr. Syring. de pac. Relig. concl. 29. lit. d. Reinking. de regim. sec. et Eccles. lib. 3. class. 1. cap. 10. num. 20. late Benedict. Carpzov. jurisprud. consistor. libr. 1. tit. 1. defin. 1. per tot. et libr. 3. defin. 27. uti et de partu legitimo cognitio, de qua Carpz. d. lib. 2. tit. 13. defin. 223. seq. Unde etiam cognitio matrimonialium aliarumque spiritualium causarum Clericis Romano-Catholicis denegata fuit in causa Senatus Tremoniensis contra officialem Coloniensem, 16. Sept. anno 1589. et in causa Ducis Würtembergici contra Archiepiscopum Vesontinum anno 1560. nec non in causa Memmingen, contra das Choraericht zu Augspurg, 7. Maji anno 1589. Gylman. symphor. tom. 1. part. 1. tit. 3. in princ. et n. 9. seq. fol. 187. Bruning. de var. univers. spec. concl. 20. lit. b. Ernest. Gothofr. de jur. consistor. concl. 39. Syring. de pac. Relig. concl. 29. lit. d. Cran. de pac. Relig. part. 3. problem. 7. per tot. ubi pluribus demonstrant, suspensionem jurisdictionis Ecclesiasticae, quoad protestantes, non solum quoad Religionis exercitium, ejusdemque veritatem, sed etiam alias causas, quae animae salutem et conscientiae partes concernunt, et jure Canonico sunt decisase, veluti matrimoniales, usuras, etc. respicere, earundemque decisionem ad judicem secularem Augustanae confessionis pertinere.

189. Et quamvis Catholici contendant, absolutionem a juramento ad effectum agendi, non ad magistratum politicum, sed ad summum tantum Pontificem, vel loci Episcopum, et magistratum Ecclesiasticum spectare, c. vener abilem. in fin. X. de elect. c. novit. X. de judic. c. cum contingat. X. de jurejur. c. in fin. de for. compet. in 6. Canonist. in c. tuam. de ord. cognit. Panormit. in c. 1. et ibi: Felin. n. 21. X. de jurejur. Farin. prax. crim. lib. 1. tit. 1. quaest. 8. n. 143. Covarr. part. 1. relect. c. quamvis. de pact. in 6. §. 3. num. 27. Thom. Ferrat. tract. cautel. 16. num. 1. adeo, ut nec Imperator a juramento absolvendi potestatem habeat, juxta Bart. in l. omnes populi. 9. quaest. 3. ff de justit. et jur. Contraria tamen sententia, quod absolutio hujusmodi a magistratu quoque politico, sive seculari rite fieri possit, verior et in praxi recepta est, eandemque amplectuntur et rationibus confirmant, Gail 1. observ. 25. et ibid. Graeren. concl. 25. Mynsing. cent. 3. observat. 99. Rut. Ruland. decis. Camer. 20. Otto Meland. in process. Noah. Meur. n. 69. fol. 178. Guid. Pap. decis. 194. et 178. n. 3. Syring. de pac. Relig. concl 29. lit. d. Vasqui. de success. creat. l. 2. §. 18. n. 105. Berlich. pract. conclus. part. 2. concl. 44. n. 10. Reinking. de regim. sec. et. Eccles. libr. 3. class. 1. cap. 10. n. 43. 190. Ita ut non tantum Imperatori, et Camerae Imperiali haec potestas competat, Ord. Cam. part. 2. tit. 24. Forster. in process. Camer. tit. 12. Magenhorst. ad Ord. Camer. part. 2. tit. 24. Ruland. decis. 20. Zanger. de except. part. 2. c. 1. n. 426. Author decis. Camer. apud Gylm. symphor. tom. 3. verb. relaxatio juramenti. fol. 296. Reinking.191. d. cap. 10. n. 45. sed etiam aliis Imperii Statibus et Ordinibus inferioribus, idque jure superioritatis territorialis, per l. fin. ff. ad municipal. l. fin. ff. qui satisdar. cog. l. adigere. §. fin. ff. de jur. patron. l. 1. C. qui milit. poss. Guid. Pap. decis. 178. n. 3. et decis. 194. Gail. d. obs. 25. n. 3. Graeven. d. l. Berlich. d. num. 10. Dauth. de testam. num. 93. Syring. de pac. Relig. concl. 29. lit. a. Ernest. Gothosr. de jur. consistor. concl. 81. Bocer. de regal. cap. 2. num. 135. Dn. Nicol Myler. dissert. de Statib. Imper. concl. 50. n. 1. seq.

192. II Ad effectum suspensae jurisdictionis pertinet, quod cognitio de Augustana consessione, verane sit, an erronea, usque ad amicabilem compositionem plane suspensa, ita ut neque in Camera tractari, neque ad Austregas, vel singulares Imperii recessus, neque ad forum Ecctesiasticum remitti possit, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. damit auch obberührte. 20. Petr. Frider. Mindan. lib. 1. proc. c. 29. num. 1. Syring. d. conclus. 29. lit. c. Springer. de pac. Relig. c. 6. §. Quarto eodem fol. 75. 193. Nec magistratui Catholico licet in subditos Augustanae confessionis, tanquam in haereticae pravitatis reos inquirere, multo minus animadvertere, Mindan. de cap. 29. n. 8.

194.. Ecclesiasticae hujus jurisdictionis vigore Civitates Imperiales, et abii Status protestantes in territoriis et districtibus suis, Ecclesiasticas ordinationes promulgant, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. Und damit solcher Fried. 15. ibi: Ordnungen und Ceremonien, so sie auffgericht, und nochinahls auffrichten mochten. et §. damit auch obberübrte. 20. ibi: Bestellung der Ministerien, Kirchen. Gebrauchen, Orbnungen und Ceremonien, so sie auffgericht, oder auffrichten mochten. Quod etiam antiquissimis temporibus ab Imperatoribus factum esse constat ex dictis supra n. 11.

195. Sed anne magistratui politico licitum erit sanctum ordinem immutare, et ceremonias in Ecclesia Dei abrogare? Et observandum est, quod ceremoniae quaedam sint Divinae, quaedam humanae. Divinae sunt, quae a Christo et Apostolis originem habent, veluti quod baptismus aqua fieri, in Sacramento coenae panis manducari, vinum bibi debeat, et similes, et hae sine sacrilegio violari vel abrogari non debent, sed si vel neghgentia ministrorum vel temporis injuria, humanis traditionibus fuerint corruptae, sedulo restitui debent, ne mysteriorum simplicitas huinanis sigmentis, quae Deus prorsus abominatur, involuta pereat, Esai. 29. vers. 1. Matth. 15. vers. 3. 8. et 9. Humanae sunt, quae ab hominibus piis et religiosis sunt additae, veluti cum pro concione alba usurpatur vestis, vel omittitur; in administratione baptismi vel aspersio vel immersio sit; in usu coenae dominicae panis vel frangitur, vel non frangitur; hostiae adhibentur, vel panis in alia forma; cantiones in lingua Germanica, vel latina; in figurali, vel chorali fiunt, et si quae sunt similia, Bened. Carpz. jurisprud. consistor. lib. 1. tit. 15. desin. 245. num. 2. seq. quae licet sint adiaphorae et ad salutem non adeo necessariae, sine scandalo tamen non sacile abrogari possunt, nisi ex justa causa, et numma necessitate urgente, vel susuperstitionem sint conversae, ita enim Ezechias serpentem aeneum, in Christi typum, Dei mandato erectum, propter subortam suspicionem contudit. Et tales quoque sunt superslitiosi ritus Papales, quorum in Evangelicis etiam Ecclesiis adhuc supersunt fragmenta, pro quibus nostri Theologi vehementius faepe quam pro ipsa veritate pugnant, Norderman. de jur. principat. conclus. 34. lit. a.

196. Quamvis autem unitas Ecclesiae non consistat in unitate et conformitate ceremoiriarum et rituum, sed fidei et spiritus, Ephes. 4. vers. 1. nec damnatae unquam sint Ecclesiae ob diversitatem rituum ac ceremoniarum, sed liberae semper fuerint harum observationes, quaedam abrogatae, quaedam omissae, quod enim neque contra fidem, neque contra bonos mores injungitur, indifferenter est habendum, tanquam adiaphorum, ut multis tradit Frider. Balduin. de casib. conscient. lib. 4. cap. 11. cas. 4. et juxta illud: dissonantia jejunii, non dissovit consonantiam fidei, dequo in formul. concord. artic. 7. et 10. 197. Bonum tamen nihilominus et honestum est in Ecclesia, quantum fieri potest, sub uno Principe et magistratu, uniformes servari ritus et ceremonias, juxta illud Apostoli: Omnia in Ecclesia fiant decore et ordine, 1. Corinth. 14. vers. 40. Carpzov. d. desin. 245. num. 8. seq.

198. Non facile autem ritus et ceremoniae in Ecclesia sunt mutandae, nisi justa subsit causa, et Status Ecclesiastici necessitas id exposcat, ne forsitan ordo et decorum Ecclesiae invertatur, vel praepostero adiaphorum usu proximus scandalizetur, Roman 14. vers. 85. 1. Corinth. 8. v. 9. Johan. Gerhard. in loc. de ministr. Eccles. §. 288. confer. Carpzov. jurisprud. consistor. libr. 2: tit. 15. defin. 246. per tot. et. haec mutatio fieri debet cum consensu verbi Divini ministrorum et Ecclesiae ordinum, eleganter Carpzov. d. tit. 15. definit. 247. per tot.

199. IV. Ad Civitates Imperiales, et alios Status protestantes spectat sacrorum, sive Festorum et seriarum ordinatio, quae quoad externum ritum et festivitatem ad Principis et magistratus, tanquam nutritii Ecclesiae, et provisoris sacrorum cultuum curam, more vetustissimo pertinet, l. 4. C. de feriis. Mingius de super. territ. conclus. 61. Ritten. de homag. c. 7. conclus. 205. Reinking. de regim. Eccles. lib. 3. class. 1. cap. 2. num. 3. Michael Heinß. dissert. de civit. Imper. conclus. 29. lit. d. Et ad magistratus politici curam maxime pertinet providere, ut dies Sabbati sanctificetur, et ab operis manualibus abstineatur, de quo Benedict. Carpzov. jurisprud. consistor. lib. 2. tit. 16. defin. 250. per tot. et ut transgressores puniantur, Carpzov. d. l. defin. 252. ubi definit. 251. probat, etiam ex causa necessitatis in Sabbatho operas et labores manuales, finito tamen cultu divino, 200. permitti posse. Non autem profanari Sabbathum exercitio artis sagittariae, palaestrae, pilae et comoediarum, modo non fiat cum divini cultus neglectu, tradit idem Carpzov. d. l defin. 253.

201. V. Idem est, quoad Calendarii correctionem et novi introductionem, cum enim ordinatio Reipublicae et Ecclesiae magna ex parte ab ordine temporum, mensium et dierum dependeat, ut quaevis suo peragantur tempore, ideo hanc curam sibi Imperatores sumpserunt, et Julius Caesar in restituenda et ordinanda Republica primam industriam in corrigendis sestis locavit, et Calendarium correxit, teste Sueton. et Plutarch. in Caesar. Menoch. arbitr. jud. cas. lib. 2. cas. 50. n. 4. Ex quo etiam status Protestantes, propter Jurisdictionem suspensam Ecclesiasticam, Calendarium illud novum Gregorianum recipere noluerunt, Reinking. de regim. Eccles. lib. 3. class. 1. cap. 2. num. 17. seq. Syring. de pac relig. conclus. 32. Bruning. de var. univers. spec. concl. 20. in fin. Cran. de pac. Relig. part. 1. problem. 6. per tot. Springer. de pac. Relig. cap. 6. vers. V. denique vigore. fol. 80. Matth. Stephan. de jurisdict. lib. part. I. c. 3. n. 42. feq. Joh. Limnae. de jur. publ. tom. 1. lib. 1. c. 13. n. 53. seq. Atque inde vetus quoque Calendarium in Camera Imperiali in decernendis et expediendis processibus observatur, Author decis. Cameral. apud Gylman. Symphor. tom. 3. verb. Calendarium. Syring. d. concl. 32.

202. VI. Jus patronatus etiam Civitates Imperiales in Ecclesiis suis obtinere, notorium esse, nec ulla probatione, sive allegatione indigere testatur Matth. Stephan. de. jurisd. lib. 2. part. 1. c. 7. membr. 2. n. 139. nisi alius quis ibidem. vel Ecclesiae aedificatione, vel dotatione, vel fundi adsignatione, legitime adquisiverit, his enim modis jus patronatus etiam in alieno territorio adquiri posse constat, gloss. in cap. piae mentis. caus. 16. q. 7. Hostiens. in summ. de jur. patron. Besold. thes pract. verb. Kirchensaß. Reinking, de regim. Eccles. libr. 3. class. 1. c. 9. n. q. seq.

203. VII. Pertinet quoque ad Civitates Imperiales, aliosque Status Protestantes, jure territorii, et vigore suspensae jurisdictionis Ecclesiasticae, Doctorum sive ministrorum Ecclesiae vocatio, Knichen. de jur. territ. c. 3. n. 239. Besold. de jurisd. c. 18. vers. ut et ad Principes. Joh. Hensler. de cur. magistrat, concl. 30. Mingius de super. territ. concl. 63. in princ. Bened. Carpz. de leg. Reg. German. c. 2. sect. 3. n. 19. seq. 204. Non quidem in totum, sed certo suo modo, neque enim ad solum pertinet magistratum politicum, neque ad solum ministerium, sive Ecclesiae ministros, neque ad solum populum, sive plebem, sed ad totam Ecclesiam; neque enim monarchice, nec democratice gubernari debet Ecclesia, sed in ea, ejusque regimine omnia aristocratice temperata esse debent, per tradita Dn. Conrad. Theodor. institut. Catechet. tit. de vocat. minisistror. fol. 454. seq. Besold. de jur. majest. sect. 2. c. 3. n. 2. Reink. de regim. Eccles. l. 3. class. 1. c. 6. n. 14. et per tot. Benedict. Carpzov. jurisprud. consistor. lib. 1. tit. 3. defin. 27. num. 1. seq. Atque ita cum Ecclesia ex triplici Statu constet, 1. Ecclesiastico, sub quo pastores et verbi Dei ministri, 2. Politico, sub quo magistratus secularis, et 3. Populari, sub quo tota plebs, sive quilibet, de populo continetur, singulis suae partes in electione et vocatione debentur, ita ut primae quidem debeantur Statui Ecclesiastico, qui de vocandorum integritate, doctrinae sinceritate, et docendi dexteritate, omnium optime judicare potest, Reinking. d. cap. 6. n. 15. Carpzov. d. definit. 27. n. 4. seq. Secundae partes magistratui politico debentur, utpote cui utriusque tabulae custodia et executio severissime demandata, et ut ministeria Ecclesiae rite et recte constituantur et adniinistrentur, gravissime praeceptum est, de quo vide Carpzov. d. tit. 3. defin. 29. per tot. Tertiae partes populo relinquuntur, ita ut is quoque suo consensu vocatum et electum approbare, vel ex justa causa reprobare possit, de quo Carpzov. d. 1. defin. 30. seq. et olim in populi potestate fuisse dignos eligere sacerdotes, probat Klock. tom. 1. consil. 51. n. 4. seq. Ut ita vocatio et electio ministrorum Ecclesiasticorum ad ministerium et ordinem Ecclesiasticum pertineat, quoad doctrinae examinationem, probationem, consecrationem et ordinationem: ad magistratum politicum, quoad superioritatem, jurisdictionem, ordinati postulationem et confirmationem populum vero quoad consensum et approbationem, per c. vota. 27. dest. 63. Reinking. d. c. 6. n. 18. Indeque in vocatione ininistrorum Ecclesiae Apostolicae praxin esse et consistere, 1. in presbyterii judicio. 2. magistratus confirmatione. 3. populi suffragio, et nos hunc ordinem plerumque sequi, ut 1. persona a patrono, sive collatore certa denominetur, 2. ejus doctrina et qualitas a presbyterio exploretur, 3. Ecclesiae sistatur, 4. eadem consentiente, eligatur, 5. a magistratu confirmetur, et 6. a ministerio ordinetur, docet Conrad. Theodor. institut. Catechet. de vocat. ministror. fol. 456. Benedict. Carpzov. d. tit. 3. definit. 22. per tot. Imprimis vero in Civitatibus Imperialibus circa vocationem et ordinationem ministrorum Ecclesiae, mos et consuetudo antiqua observanda, nec in ea facile quicquam innovandum erit.

Vocandi autem et ordinaudi sunt ministri Ecclesiae idonei et digni, c. cum vos. 4. X. de offic. jud. ordin. c. literas. 14. c. nimis. 18. X. de filiis presbyt. c. grave. 29. X. de praebend. imprimis vero eruditi in literis, linguis et Sacrae Scripturae cognitione, Novel. 123. cap. 1. et 12. c. si forte. 36. Disi. 63. c. illiteratos. 1. cap. qui Ecclesiasticis. 2. Dist. 36. cap. cum in cunctis. 7. X. de elect. Besold. de educat. c. 11. num. 1. Bened. Carpzov. jurisprud. Eccles. lib. 1. tit. 5. desinit. 59. num. 1. seq. Virtutibus ornati, moribus graves, vita inculpabile, et conversatione exemplares, Novel. 6. c. 1. Novel. 23. c. 1. et 12. c. qui Episcopus. 2. Dift. 23. c. cum in cunctis. 7. X. de elect. c. grave. 29. X. de praebend. Carpzov. d. tit. 5. defin. 61. Quamvis enim ministerii Ecclesiastici dignitas non a dignitate personae administrantis, sed instituentis Christi et verbi divini dependeat, et sic Sacramenta licet obsint indigne tractantibus, prosint tamen nihilominus per eos digne sumentibus: et non quales Sacerdotes Domini sint, sed quid de Domino loquantur, attendendum sit, c. non quales. 86. et aliquot seq. caus. 1. quaest. 1. nec secundum ipsorum opera faciendum, Matth. 23. vers. 3. is tamen, qui bene docet, et male vivit, quod una manu construit, altera destruit, Carpz. d. definit. 61. n. 9. Imprimis autem cavere debere Civitates Imperiales ne in 206. Ecclesiae ministros recipiant superbos, elatos, rixosos, vindictae cupidos, blandiloquos, et qui populum contra magistratum excitare solent, monet Just. Oldekop. in Politisch. Unterricht für die Rahrsherren in Stätten. part. 1. n. 23. Quam facile enim superbi hujusmodi, ac animi impotentes ministri turbas et motus periculosos excitare queant, nostra aetate Heilbronna, Lindavia, Campidonum, et aliae plures civitates, magno suo malo, expertae sunt. Ex quo etiam sunt, (ut haec obiter addam) qui suadent consultius fere esse exoticos, quam in ipsa patria natos et educatos ad ministerium vocare, cum illis plebem movere et concitare minus, quam bis proclive sit.

207. Quae de vocatione Ecclesiae ministrorum diximus, ea quoque de vocatione ludimoderatorum et scholae praeceptorum, Ecclesiae custodum, Organicorum, aedituorum, locum obtinent, ita, ut hi quoque a magistratu politico cum consensu Superintendentis vel pastoris recipi debeant, de quo Bened. Carpz. jurispr. consistor. l. 1. tit. 6. definit. 73. et aliquot seq.

208. VIII. Quia vero nemo facile gregem pascit, qui de lacte ejus non comedit, et qui altari inservit. de alcari quoque vivere debet, et qui Evangelio ministrat, etiam de Evangelio vivit, 1. Cor. 9. vers. 7. seq. ideo etiam ad magistratus politici tanquam Ecclesiae nutritii curram pertinet, honesta ministrorum sustentatio, Reinkig. de regim. Eccl. lib. 3. class. 1. c. 8. n. 1. et per tot. Ming. de super. territ. concl 63. Bened. Carpzov. d. 1. tit. 7. defin. 96. et seq. 209. Quemadmodum enim omnis ordo sine divitiis contemnitur, l. pietatis. 6. ff de suspect. tutor. Novel. 90. c. 1. ita etiam Ecclesiastica dignitas ob paupertatem vilescit, Clem. in plerisque, de elect. et elect. potest. Barth. Muscul. de anom success membr. 2. class. 1. concl. 4. n. 118. Et in hunc finem olim in veteri testamento primitiae et decimae fuerunt constitutae, Reink. d. c. 8. n. 5. et adhuc hodie in locis nonnullis consueti sunt nummi missales, Opfferpfenninge, de quibus Carpz. jurispr. consist. l. 1. tit. 7. defin 105. uti et nummi consessionarii, Beichtpfennige, Carpz. d. tit. 7. defin. 118.

211. IX. Pertinet quoque ad curam magistratus politici scholarum trivialium et oppidanorum erectio et institutio, de quibus infra lib. 5. cap. 19.

212. X. Quemadmodum vocatio ministrorum et Doctorum Ecclesiae ad magistratum politicum, et Civitates Imper. August Religioni addictas, pertinet, ita etiam eorundem depositio et remotio. Quamvis enim hoc non licere, et ad solum Deum pertinere videatur, juxta illud Prophetae: Loquens locutus de ministerio tuo, ut ministrares in conspectu meo usque in sempiternum, nunc autem absit hoc a me, dicit Dominus 1. Sam 2. v. 30. et quia tu scientiam repulisti, et oblitus es legis Dei tui, repellam et ego te, ne sacerdotio fungaris meo, Oseae 4. v. 6. Unde etiam Evaristus Papa, audivimus, inquit, quosdam a vobis infamatos, et dilaceratos Episcopos a civitatibus propriis expulsos, et alios ipsis viventibus constitutos, ideo hoc scribimus vobis, ut sciatis hoc fieri non licere, sed proprios revocari, et integerrime restitui debere, in c audivimus. 4. caus. 3. q. 2. Et idem Papa Evaristus ait: sicut vir non debet adulterare uxorem suam, ita nec Episcopus Ecclesiam suam, id est, ut illam dimittat, ad quam sacratus est, absque inevitabili necessitate, aut Apoltolica aut regulari mutatione, et alteri se ambitus causa adjungat Et sicut uxori non licet dimittere virum suum, ut alteri se, vivente eo, matrimonio societ, aut eum adulteret, licet fornicatus sit vir ejus, sed juxta Apostolum, aut viro suo reconciliari debet, aut manere innupta: Ita Ecclesiae non licet dimittere Episcopum suum, aut ab eo se segregare, ut alterum, vivente eo accipiat; sed aut ipsum habeat, aut innupta maneat, id est, alterum Episcopum, suo vivente, non accipiat, ne sornicationis, aut adulterii crimen incurrat, c. sicut vir. II. caus. 7. q. I.

213. Verum posse quoque Ecclesiae ministros ex justa et gravi causa, et ob commissium crimen ab officio removeri communis nostratium Theologorum est opinio, et constat ex scriptis D. Lutheri, Theologorum Lipsiensium, Brentii, Morlini, Heshusii, Chemnitii et aliorum, comprehensis in libello Ienae anno 1602. editis sub titulo, von Beruff und Enturlaubung Der Prediger, wie sern weltliche Obrigkeit Macht habe. dieselbe ihres Ampts zuentsetzen, nothiger Christl. Bericht, etc. et ex rescripto Gregorii Pontisicis ad Natalem Salonitanum Episcopum. dicentis: eum, qui contra justitiae regulam in Archidiaconatum alterius se provehi consensit, ab ejusdem Archidiaconatus honore deponimus, c eum qui. caus. 7. q. 1. Nec non Eusebii; In scripturis vestris, inquientis, reperimus, quosdam Episcopos vestris in partibus a propriis ovibus accusatos, aliquos videlicet ex suspicione, et aliquos ex certa ratione: Et idcirco quosdam suis rebus esse exspoliatos, quosdam vero a propria sede depulsos, c. in scripturis. caus. 2. q. 2. Ut ita quidemEpiscopi et Ecclesiae ministri ausu temerario, et absque justa causa et ratione non sint removendi ab officio, secus vero si criminis arguantur et convincantur, et sic justa et probabilis causa subsit, prout etiam Papa Evaristus mentem suam ita explicat: illos vero, inquiens, qui adulterina foeditate suas sponsas (quas uxores eomm praefixo tenore esse intelligimus) tenent, ejici, ut adulteros, atque infames fieri, eosque ati Ecclesiasticis honoribus arceri jubemus, d. c. audivimus. 4. caus. 3. q. 2. Quod ex eo quoque probatur, quod Ecclesiae ministri etiam plane degradari possint, si propter grave quoddam delictum ab ipsis commissum ultimo supplicio sint afficiendi, uti constat ex formula degradationis in c, degradatio. de poen. in 6. quae longe gravior est, quam depositio et remotio ab officio, quia per depositionem removetur tantum Clcricus ab honoribus et dignitate clericali, salvo manente privilegio et ordine, sed in degradatione omnia amittit, Canis. l. 3. summ. jur. Canon. c. 22. §. actualia. et §. verbalis. Reinking. de regim. secul. l. 3. et class. 2. c. 2. n. 10. seq.

215. Sed anne depositio et remotio hujusmodi a magistratu politico fieri possit, dubitatur? Et magistratui politico permissum non esse, deponere vel removere ab officio clericos et Eclesiae ministros semel legitime vocatos, sed hoc tantum ad Ecclesiastica consistoria spectare, unanimis sere videtur esse sententia Theologorum et Jureconsultorum, ut videre licet ex d. scripto, von Becuff und Enturlaubung der Prediger, etc. Jon. Gerh. in loc. de minist. Eccles. §. 175. Finckelth. de jur. patronat. c. 2. n. 21. etc 4. n. 21. Reink. d. l. 3. class. 1. c. 9. n. 37. Franc. Pseil. cons. 182. n. 51. et cons. 183. 2. Carpz. jurispr. consist. l. 3. tit. 10. desin. 110. per tot. Quia si haec potestas magistratui politico concederetur, periculosis mutationibus fenestra aperiretur, et nimia licentia daretur ovibus in pastores invehendi, de quo graviter scribit Luther, tom. 8. Jenens. German. fol. 107. seq. ad quosdam, qui Pastorem suum propterea, quod vitia auditorum graviter taxaverat, dimiserunt, vos non estis, inquiens, Domini Pastorum, aut ministerii, neque fundatores ejus estis, quod solius est filii Dei, et minus juris ad illud habetis, quam Diabolus ad regnum Coelorum. Ideo vestrum non est, reformare Ecclesiae ministros, aut docere, multo minus reprehensionem vitiorum eis prohibere. Quod etiam probat Responsum facultatis Jurid. Witteb. ad consultationem ministerii Gryphisvvaldens. his verbis: Dieweil kein Prediger, wofern derselbe rechtmässiger Weise in sein Ampt gesetzet, ohne Erkantnuß auß seinem Dienste mag gesetzet werden, solches Etkantnuß noch nicht den Patronis, sondern dem Bichoff detselbe Oerther, oder dem Metropolitano zustehet, und aber nunmehr biß zu endlicher Vergleichung der Religion, wider die Stände deß Rom. Reichs demselben immediate unterworffen, Inhalts deß Passauischen Vertrags und darauff anno 1555. erfolgeten, und jeßs gemeldten Abschieds, die Geistl. Jurisdiction eingestellet und suspendiret, und derselben, nicht aber ihren Unterthanen, dem Reiche mit Mittes zugethan, dagegen zugelassen, das Ministerium zubestellen, KirchenGebrauche, Ordnung und Ceremonien auffzurichten und anzuordnen: So haben auch die Stätte in Pommern nicht Fug, ihre Prediget ihres Gefallens zu dimittiren; sondern sind schuldig, da sie die Prediger nicht zuleiden vermeinten, die Crkantnuß auf das Consistorium zustellen, welches auch der dimission halben, an statt deß Landes Fürsten, Inhait vorgemeldtes Reichs Abschieds anzuordnen hat. Et in hanc sententiam etiam alias Facultates Theologicas et juridicas respondisse, videre licet apud Dedeken. vol. 1. consil. Theolog. part. 3. membr. 1. sect. 1. n. 12. seq. idemque comprobant Caspar. Klock. tom 1. consil. 5. l. n. 376. Carpzov. jurisprud. consistor. l. 3. tit. 10. defin. 100. per tot. 216. Quamvis enim olim electio et remotio clericorum et Ecclesiae ministrorum ad solos Episcopos spectaverit, Novel. 15. cap. 1. §. 1. c. contra sanctorum. caus. 16. quaest. 7. c. praeterea. 4. c. querimoniam. 9. X. de jur. patroh. c. conquerente. 16. X. de offic jud. ordin. c. in Lateranensi. 31. X de praebend. c. cum et plantare. 3. §. in Ecclesiis. X. de privileg. c. un. X. de Capell. monach. hodie tamen, postquam jura Episcopalia per transactionem Passaviensem et pacificationem religiosam, ad Principes et Status Augustanae confessionis translata sunt, et hi per Consistoria Ecclesiastica jura haec exercent, et Ecclesiae ministros 217. eligunt, ideo remotio quoque eorundem ad Consistoria haec pertinebit, cum de jure ad em pertineat clericorum destitutio et remotio, ad quem jus instituendi jure ordinario spectat, per c. 1. et 2. X. de capel. monach. c. 3. §. in Ecclesia. X. de privileg. Novel. 15. c. 1. in sin. Doct. in c. cum Berchtoldus. X. de re judic, c. fin. de renunc. cap. fin. de elect. in 6. Ges. Lambert de jur. patronat. lib. 2. part. 3. quaest. 1. art. 10. et quaest. 6. princ. art. 9. Nicol Everhard. cons. 22. num. 5. Roch. Curt. de jur. patron. verb. competens. qnaest. 29. et unumquodque eo modo 218. dissolvatur, quo colligatum est, l. nihil tam naturale. 35. ff de R. l. 1. prout quidque. 80. ff de solut. Unde Moguntinus Episcopus contra Henricum IV. Imper. pronunciavit: Quem meritum investivimus, quare immeritum non devestiamus? Et Zacharias Papa ad Francos. scribit, an Childericum juite deponere possint cogitantes: Regem plebs constituit, eundem et destituere potest, Aventin. lib. 3. annal. Et cum. ut supran. 204. dictum est, electio et institutio ministrorum Ecclesiae non ad solum 219. ministerium Ecclesiasticum, nec ad solum magistratum politicum, nec ad solum populum, sed suo modo ad omnes et totam Ecclesiam spectet, remotio quoque et destitutio ad eandem spectabit, sicuti etiam docent D. Luther. lib. sing. QUod Ecclesia habeat potestatem eligendi et deponendi ministros. D. Chemnit. in enchirid. c. 1. in fin. Marsil. Patavin. in defensor. pac. part. 2. cap. 17. ubi ait potestatem removendi ab officio Sacerdotes penes eos esse, qui Rempubl. arbitratu suo moderatur. Et ut electio pertinet ad populum fidelem, sic remotionem ab officio ad ejusdem auctoritatem pertinere, idem scribit Marsil. Patav. d. l. fol. 282. et 288. Et ita pii magistratus munuses esse, concurrente Ecclesiae voto, ministrum morum improbitate peccantem, aut salsa dogmata docentem, punire et coercere, munere abdicare, et alium functioni praeficere, tradit post Min. Cels. de haret. capit. supplic. non affic. sect. 4. part. 225. Klock. d. cons. 51. num. 384. 220. Idque, exemplo Regum veteris testamenti, veluti Salomonis, qui jussu patris Sacerdotem deposuit, 1. Regum. 2. vers. 27. Constantini Magni causam Donati et Caeciliani Episcoporum cognoscentis et judicantis, Euseb. lib. 10. cap. 5. Theodosii Episcopos Nestorianos deponi jubentis. et Irenaeum Episcopum Tyrium post binas nuptias, Ecclesia dejicientis. l. 3. c. de sum. Trinit. Henr. Eckard. de ord. Eccles. sol. 90. 221. Et Imperatorem jus et potestatem habere eligendi et confirmandi Pontificem, eundemque rursus ex justa causa deponendi, probat Carpzov. de leg. Reg. Germ. c. 2. sect. 4. per tot. Ita enim Henricus IV. Gregorium VII. cepit, et ab officio removit, ejusque loco Clementem Episcopum Ravennensem substituit: Henricus V. Paschalem deposuit: Otto I. Magnus Johannem XII. ab officio removit, et Leonem VIII. Papam constituit: Ludovicus IV. Johannem XXII. deposuit, ejusque loco Petrum Carbariensem substituit.

222. Sed quid si inter ministerium Ecclesiasticum et magistratum, vel inter hunc et cives in Civitate Imperiali dissensio sit de ministro Ecclesiae removendo, cujus partes erunt potiores? Et magistratus hic partes potiores esse censeo, cum hic jura Episcopalia exerceat, et populus omnem suam potestatem, omneque jus suum in ipsum transtulerit, et praeterea jus removendi ab officio jurisdictionis sit, quae non penes ministerium Ecclesiasticum, et cives, sed ipsum magistratum residet, et sicuti in ministrorum Ecclesiae vocatione nullae aliae ministerii Ecclesiastici sunt partes, quam in doctrinae examinatione, probatione, consecratione et ordinatione, ad magistratum vero vocatio et confirmatio spectat, ita etiam ad hunc infirmatio et remotio pertinebit.

223. A Patrono Ecclesiae non posse Ecclesiae ministrum ab officio removeri, inde statuitur, quod hujusmodi remotio et depositio sit actus jurisdictionalis, cum quo jus patronatus nihil commune habet, arg. c. cum seculum. 13. X. de jur. patron. c. omnes. caus. 16. q. 7. Felin. in c. cum venerabilis. 6. n. 17. X. de except. Cothmann. 4. resp. 33. n. 20. Sig. Finckelthus. de jur. patron. c. 6. n. 75. Mager. de advoc. c. 10. n. 439. Bened. Carpzov. jurispr. consistor. lib. 3. tit. 10. defin. 110. n. 6. seq. Casp. Klok. tom. 1. 4. consil. 51. n. 384. in fin. Ex quo etiam Patronum non posse paftori, seu Ecclesiae ministro suggestum interdicere, probat Carpzov. d. l. lib. 1. tit. 5. defin. 70. Cum haec prohibitio vel ad jura spectet Episcopalia, et jurisdictionem Ecclesiasticam concernat, c inter caetera. et ibi gloss. in verb. praedicationis. X. de offic. ordin. Joh. Gerhard. in loc. de minister, sect. 5. §. 108. Nec obstat, quod cura vocandi ministros Ecclesiae ad Patronum pertineat, et jus patronatus potissimum in praesentatione ministri Ecclesiae consistat, ad hoc, ut ab Episcopo instituatur ad munus Eccles. vacans. Hostiens. tit. de jur. patron. v. quid sit. Reink. de reg Eccles. lib. 3. class. 1. c. 9. n. 1. ut unumquodque autem eo modo dissolvatur, quo colligatum a est. 225. Quia haec regula in civilibus tantum locum habet, non etiam in spiritualibus, uti limitant Dec. in l. nihil tam naturale. 35. n. 7. seq. et ibi Cagnol. n. 8. ff. de R. 1. Etsi autem jus patronatus per se spirituale et Ecclesiasticum non sit, cum et laicis competere soleat, annexum 226. tamen est spiritualitati, c. de. jur. X. de 1. jure patron. Matthes. Wesemb. part. 1. cons. 48. n. 11. Gail. 1. obs. 38. n. 6. Reink d. c. p. n. 55. Et quamvis cura vocationis ad solum Patronum pertineat, ipsa tamen vocatio totius Ecclesiae munus est, qui ex triplici Statu constat, de quo supran. 204. atque ita etiam munus removendi ad totam Ecclesiam pertinet, Carpzov. d. tit. 3. defin. 111. n. 4. seq.

227. Ad hoc autem ut minister Ecclesiae ab officio removeri possit, legitima et justa causa requiritur, ejusque exacta cognitio. Gerh. in loc. d. miniler. Eccles. §. 175. Keink. de reg. Eccles. lib. 3. class. 2. c. 2. n. 13. Carpzov. d. defin. 111. n. 8. seq. Et praecedere quoque debet admonitio, maxime in criminibus non adeo gravioribus, veluti quando agitur de pravis moribus, neglecto officio, et vita ministrorum dissoluta, Carpzov. d. lib. 3. tit. 10. defin. 112. per tot. secus autem erit, si de criminibus agatur gravioribus, velut homicidio, adulterio, furto, veneficio, et similibus, quibus a ministro Ecclesiae perpetratis consessus aut convictus statim poenae capitali subjicitur, Carpz. d. defin. 112. n. 1.

228. Ea autem, quae de removendis ab officio Ecclesiae ministris diximus, in remotione quoque Ludimoderatorum, scholae praeceptorum, Cantorum Ecclesiae custodum, et aedituorum locum obtinere, probat Carpzov. d. lib. 3. tit. 10. defin. 120. et seq.

229. XI. Hinc quoque vi superioritatis territorialis et Ecclesiasticae jurisdictionis, magistratui politico, tanquam Ecclesiae nutritori, inspectio et visitatio Ecclesiae incumbit, c. si Episcopus. 6. de offic. ord. in 6. c. 1. de censib. in 6. Knichen. de supor. territ. cap. 3. n. 239. Wesembec. consil. 48. n. 65. Mingius de super. territ, concl. 63. Reinking. de reg. sec. et Eccles. lib. 3. class. 1. cap. 7. n. 1. et 9. ita ut visitationis actus in aliquo loco exercens, ibidem superior esse, et jus Episcopale habere praesumatur, Reinking. d. n. 9. Visitationem hanc territoriorum Domini perficere solent per consistoriales, vel Superintendentes, sive Speciales, quibus Praefecti et in Civitatibus Imperialibus aliqui ex Senatu adjunguntur, Reinking. d. c. 7. n. 1. Brauthacht. in synops. de jur. publ. lib. 5. cap. 6. n. 11. 230. Quamvis enim caput aliquod universale Ecclesiae terrestre, praeter solum Deum non agnoscamus, et univerialis Episcopi nomen soli et uni Antichristi praecursori conveniat, secundum pronunciatum Gregorii Magni Pontificis, lib. epistol. 32. 34. et 7. epistol. 30. et qui desiderat primatum in terris, inveniet confusionem in coelis, nec inter servos Christi computabitur, qui de priniatu tractaverit, juxta Chrysostomum. cap, multi. Dist. 40. Matthae. 18. vers. Lucae. 9. vers. Balth. Meisner. de Regim. Eccles. concl. 185. seq. nihilominus tamen gradus in ministerlo Ecclesiastico observari solent, non quoad potestatem ministerii et jurisdictionis, quae in praedicatione verbi administratione Sacramentorum et clavium 231. usu consistit, omnibusque Ecclesiae ministris ex aequo competit, 1. Corinth. 3. vers. 5. et 7. et 2. Corinth. 12. vers. 9. Galat. 2. vers. 8. Joh. Gerhard. in loc. de miniftr. Eccles. cap. 5. sect. post. §. 206. sed quoad potestatem ordinis, juxta illud Apostoli: Qui bene ministraverint, bonum gradum sibi adquirent, 1. Timoth. 3. vers. 13. Et sic sunt gradus ministrorum in Ecclesia, quorum alii Episcopi, alii Presoyteri, alii Diaconi appellantur, 1. Timoth. 3. v. 2. et. 8. et. cap. 5. v. 17. et 1. ad Tit. 1. v. 5. et 7. 232. Et hodie alii sunt et dicuntur Superintendentes, alii Speciales, alii Pastores, alii Diaconi. Et inter hos quoque est aliqua praecedentia, ita ut Superintendentes, Speciales et Pastores reliquos Ecclesiae miniltros et Diaconos, et oppidani paganos praecedant, et tanquam digniores praeferendi sint per l. 1. ff. de alb. scrib. l. fin. ff. de fide instrum. Joh. Limnae. de jur. publ. lib. 4. c. 9. n. 41. Carpzov. jurispr. censistor. lib. 1. tit. 5. defin. 71. Et hi gradus potius sunt et consistunt in donis variis Dei, quam in aliquo Imperio in alios, prout enim corpus compactum est ex multis membris, et alterum altero est nobilius: sic in corpore Ecclesiae, aliud membrum alio nobilius donum habet: Et oculus nobilius membrum est, sed non habet Imperium et majoritatem in caetera membra, Besold. de educat. c. 11. n. 5. ubi ait, Lutheranum alicui ex Matthai cap. 18. majoritatem Ecclesiam Christi concedere, probare conanti, ita respondusse: Es heisset nicht, qui major est, sed qui major vult esse. Quare Christus in universum damnat majoritatem et Imperium. Et hanc graduum diversitatem, adeo nullum in Ecclesia tribuere dominium, ut potius Ecclesiasticam servitutem augere censeant, Matth. Vogel. in thesaur. Theolog. loc. 11. Beza in annot at. ad Luca cap. 22. v. 26. Meisner. tract. de legib. lib. 4. sect. 2. qaaest. 5.

Ad. n. 203 - 228. evolvendus.

VVITTENBERGII Tr. de officio vocantis et vocati ad minist. ecclesiast. Ienae editus. 8. 1732.

233. In hujusmodi visitationibus imprimis inquiritur in doctrinam ministrorum, quam profitentur, auditores examinantur. scandala si quae orta, removentur, et disciplina Ecclesiastica exercentur, nec tantum fidei et doctrinae puritas, sed etiam ministrorum Ecclesiae vitae honestas et integritas examini submittitur, ita ut inculpatae sint conversationis, et non solum voce et doctrinae puritate, sed etiam exemplo et vitae integritate suis praeluceant ovibus, de quo supra n. 206. Qua in re saepissime graviter peccari videmus, mustos enim, praesertim in pagis, Ecclesiae ministros doctrinae et diciplinae Ecclesiasticae rationem parum habere, magisque boves, quam Christi sibi commissas oves, et sues diligentius, quam auditores pascere et curare suos, magisque vitris et scyphis evacuaodis et evertendis, quam sacris literis evolvendis, et auditoribus aedificandis operam navare, experientia docet, dicentes non vitam et mores, sed doctrinam ipsorum inspiciendam et observandam esse.

234. XII. Unde quoque disciplina Ecclesiastica instituta est, et magistratui competit, cum sine animadversione et coercitione ut nec corpus minimum, ita nec maximum veluti Ecclesia in toto orbe diffusa, conservari potest. Joach. Stephan. de jurisd. lib. 4. c. 2. Disciplina et poena Ecclesiastica ratione objecti duplex est, vel respectu Cleri, vel populi. Ministrorum Ecclesiae poena esse solet vel degradatio, vel depositio, vel suspensio a ministerio. 235. Degradatio est, qua ex dispositione Canonum, Ecclesiae minister ob grave aliquod flagitium damnatus, non solum dignitatib. et honoribus, sed etiam privilegiis et ordinib. sacris exuitur, secundum formulam in c. degradatio. de poen. in 6. de qua Carpz. jurispr. consist. lib. 3. tit. 10. defin. 117. et postea potestati seculari puniendus traditur, juxta c. novimus. X. de V. S. c. fortius. X. de calumniat. Cujusmodi tamen degradationis solemnia apud Principes et Status Augustanae consessioni addictos non sunt in usu, Carpzov. d. definit. 117. n. 9. 236. Depositio est perpetua ab altaris administratione remotio, Farinac. pract. crim. de delict. et poen. q. 19. n. 49. 237. Suspensio est, qua Clericus ad tempus ab officio suspenditur, Reinking. de reg. Eccles. lib. 3. class. 2. c. 2. n. 15. de qua vide Carpzov. d. tit. 10. desinit. 114. seq.

238. Solent quoque ministri Ecclesiae quandoque carcere coerceri, mit Priesterlichem Gehorsam, Carpzov. jurispr. consist. lib. 3. tit. 10. defin. 113. n. 9. sq. Qualis in Ducatu Wurtembergico Stutgard est die Bibel. Uti et translocatione, de una parochia ad aliam, et quandoque de superior ad inferiorem; vel etiam de opimo ad sterilem pastoratum, de qua Carpzov. d. tit. 10. desin. 118. In populo poena Ecclesiastica est excommunicatio, der Geistliche Bann, quae est vel major, vel minor. Major est Christiani hominis a toto corpore Ecclesiae et fidelium communione submotio, c. omnes Christianus. seq. caus. 11. q. 3. c. pen. x. de sent. excommun. quae inde etiam anathema, seu aeternae mortis damnatio dicitur, c. nemo Episcoporum. caus. 11. q. 3. quia per eandem homo Sathanae traditur, 1. Corinth. 5. v. 5. 1. Timoth. 1. v. ult. c. audi. caus. 11. q. 3. Minor excommunicatio a perceptione Sacramentorum tantum excludit, non autem a communione fidelium, Clar. §. fin. q. 77. in Princ. Farinac. pract. crim. lib. 1. tit. 3. q. 19. n. 38. Excommunicatio non tantum ad ministerium Ecclesiasticum, sed etiam ad populum et potestatem secularera, sive magistratum politicum pertinet; Et quidem ad ministerium quatenus a potestate clavium dependet, et excommunicatum ab auditu verbi Dei separat, c ult. de excess. praelat. Ad potestatem vero secularem ideo spectat, quod facultas haec excommunicandi fori exterioris disciplinam respicit, ideoque illius propria est, qui jurisdictionem in foro ex teriori habet, etiamsi ordinis potestatem non habeat, Hostiens. in sum. de sent. excom. §. quis hoc possit. pers. nedum. Felin. in c. dilecto. x. major. et obed. Panorm. in c. ab excommunicato. n. 5. X. de rescrip. Covarruv. in relect. c. alma mater. §. 11. n. 1. X. ex quib. caus. excom. fier. deb.

240. Hinc in territoriis et districtibus Augustanae consessionis addictorum, pontisicia jurisdict. suspensa excommunicatio ab Ecclesiasticis, sine cognitione et decreto magistratus politici, fieri nec debet, nec potest, quia ad horum tanquam jus Episcopale, et jurisdictionem ordinariam habentium curam pertinet, ne Ecclesiastici ea abutantur, et poenam hauc perperam usurpent, Ziegler. §. Landsassii. concl. 1. n. 185. Et ab Angliae Rege Henrico II. constitutum, ne ulla excommunicatio absque Regis consensu fiat, refert Arumae. de jur. publ. discurs. 30. cap. 3. concl. 38. Et cum gavissima haec sit poena, exactissimam causae cognitionem requirit, nec facile et sine urgentissima causa ad eandem pervenire licet. Atque inde etiam Ecclesiae ministris non esse indulgendum, ut ex odio et affectu privato cuique absolutionem et usu sacrae coenae, denegent, probat Carpzov. jurispr. consistor. lib. 3. tit. 9. defin. 107.

241. Nonnullis quoque in Jocis hodie pro delictis adulterii, stupri, usurarum, blasphemiae, et similium, poenitentia Ecclesiastica, Kirchenbuß, injungi solet, ita ut hujusmodi sub concione, prope altae vel suggestum stare, ardentesque faces in manibus tenere, vel simile quid agere teneantur, et olim in Ducatu Würtembergico adulteros suisse punitos, daß sie in der Kirchen auff das Stuhlin sißen mussen, testatur Besold. thes. pract. verb. Kirchenbuß in fin.

242. XIII. Ad curam et officium magistratus politici quoque pertinet providere, ne Ecclesiae ministri et concionatores sint tumultuantes, et inde motus exoriantur, Bened. Carpzov. jurispr. consistor. lib. 3. tit. 9. definit. 102. seq. 243. Quamvis enim oves praescribere nequeant pastori, ubi et quomodo eas pascat, atque ita nec concionatoribus praescribendum, quid, aut quomodo docere debeant, eorumque officium requirat, ut mos auditores moneant. quo sibi caveant Pseudoprophetis, Mattb. 7. v. 19. a canibus et malis operariis, Philippens. 3. v. 2. et juxta illud Christi: praedica verbum, insta oportune, importune, argue, increpa, exhortare in omni longanimitate et doctrina, 2. Timoth. 4. v. 2. clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam. et annuncia populo meo transgressionem eorum, et domui Jacob peccata sua Esaiae 58. v. 1. Et tu fili hominis speculatorem dedi te domui Israel, audiens ergo ex ore meo sermonem annunciabis eis ex me. Si me dicente ad impium, impie, morte morieris; non sueris locutus, ut se custodiat impius a vita sua, ipse impius in iniquitate sua morietur; sanguinem autem ejus de manu tua quaeram, Ezech. 33. v. 7. et 8. exemplo Christi, qui Judaeos coarguit, et ipsos ex parte Diaboli esse sonora voce profitetur, Johan. 8. v. 44. Scribas et Pharisaeos caecos et stultos Duces, hypocrytas et serpentes appellitat, et lamentabile et horrendum vae multoties illos exaltata voce occinit, Matth. 23. v. 16. et 17. Et licere quoque Ecclesiae ministro magistratum peccantem publice redarguere et corrigere, nemo negat, de quo Carpzov. jurispr. consistor. libr. 1. tit. 5. defin. 67. 244. Quod si tamen ultra metas patientiae et doctrinae, contra 2. Timoth. 4. v. 2. concionatores excurrant, sicuti de monacho quodam, Cornelio Adriano, refert Eman. Meteran. Belgic. histor. lib. 8. fol. 387. seq. quod tanto clamore, tantaque immodestia contra Lutherauos, Calvinianos et Anabaptistas verbis, quae ne dici quidem honeste posse videntur, linguam vibrarit, ut canes etiam in templo ad latratum excitaverit: vel si concionatores contra magistratum nimis vehementer insurgant, populum adversus eundem inflamment, vel etiam auditores, ad aniculae et vetulae cuiusque mendacis delationem, de hoc vel alio crimine, nunquam etiam perpetrato, publice pro concione diffament, politicis negociis sese niminm implicent, quin magistratus politicus sese hoc casu intromittere, et ejusmodi inanes raucosque clamores, insanasque voces et falsas incusationes, quae neque ad gloriam Dei, neque ad aedificationem hominuro, sed ad ostentationem et fastuosam sui admirationem, ad aurae popularis captationem, et quod pessimum est, ad exacerbandos auditorum animos, diriguntur, coercere possit, nemo sanus unquam negabit, et hoc casu magistratum politicum metas ponere posse, magni Theologi tradunt, uti videre licet apud Joh. Gerh. de minister. Eccles. §. 287. Brockman. in system. art. de minister. Eccles. capit. 1. sect. 4. fol. 889. Cum enim magistratus utriusque tabulae sit custos et Ecclesiae non minus, quam Reipubl. bono natus, atque ex seditiosis ejusmodi concionibus diffidentiae, dissensiones, bella et Rerumpubl. eversiones oriri soleant, ejusdem erit officii, turbarum haec flabra et seditionum tubas inhibere, dissidiorum et bellorum semina in verbis supprimere, ne Rempublicam evertant Quemadmodum enim concionatores boni, religiosi, pii et pacis amantes, Reipubl. prosunt; ita etiam si ambitiosi, superstitiosi et turbulenti, facile rebellionem excitare, subditos ad arma commovere, et in extremum discrimen Reipubl. Statum conjicere, eundemque evertere possunt, melius enim plebs vatibus, quam Ducibus suis paret, 245. Curt. lib. 4. Reinking. de regim. sec. et Eccl. lib. 3. class. 2. cap. 2. num. 8. Quantas enim haec incitabula e suggestibus flantia rebellionum favillas excitaverint, communis clamitat experientia. Exemplo se imprimis offert Kockisanus, qui suis concionibus et debacchationibus Georgium a Kunstat Podibradium eo adegit, ut Regnum Bohemiae invaserit, Clapmar. de arcan. Rerumpubl. lib. 3. cap. 27. fol. 145. Quis turbarum auctor in Gallia, Anglia, Belgio, Suecia, Polonia? certe sacerdos, praesertim turbulentus Jesuita. Quis auctor diffidentiae inter Principes Germaniae, et periculosissimorum ac perniciosissimorum motuum, totque effusi humani sanguinis? nemo alius, quam ministri ambitiosi. Quis denique verae Ecclesiae et florentissimae Monarchiae Romanae destruetor? Sacerdos. Norderman. de jur. Principat. concl. 30. lit. a. Recens exemplum seditionis in an. 1625. experta est Lindavia, quis enim ibidem plebem adversus magistratum excitavit alius, quam turbulentus Ecclesiae minister M. Alexius Rewkumb, de quo vid. Grundliche Außfuhrung der Statt Lindamw. fol. 12. §. Inmittelst. Quis nuperrime Campidoni rebellionem populi adversus magistratus alius movit, et Rempublicam pene evertit alius, quam ambitiosus et avarus pastor M. Schalter? Quis alius adhucdum hodie inter magistratum et cives Heilbrunnenses machinatur seditiosis suis concionipus, quam elatus Ecclesiae minister M. Joh. Conradus Hiemer? vid. disp. Georgii Ritter. ad c. un. qui rebell. in extravagant. thes. 14. lit. A.

246. Beatissima igitur Respublica, quae ministros Ecclesiae habet pios sedatos et pacis amantes, qui student Ecclesiam conservare, ac errantes oves summa cum humanitate reducere; hi cum Christo colligunt, reliqui vero dispergunt. Norderman. d. concl. 30. Atque hinc etiam Imperator Carol. V. seditiosas hujusmodi conciones publicis Comitiis serio prohibuit, R. A. zu Augspurg. de anno 1530. §. wir haben uns darauff. 56. ibi: die Prediget sollen sich mit ihrem Predigen diesem unserm Abschied gemaß halten, und furnemblich, daß sie in ihren Predigen vermeiden und unterlassen sollen, was zu Bewegung deß gemeinen Manns wider die Obrigkeit, oder die Christen Menschen in Irrung fuhren, oder gegen einander vecheßen, dienen und Urfach geben mochte, etc. et paulo post: darzu Stumpffierens, Schmähen und Lästerns enthalten. Confer R. A. zu Speyr de anno 1542. §. damit aber under dem gemeinen. 41. R. A zu Erfurth. de anno 1567. §. Setzen, ordnen und wollen. 64.247. Proprium enim ministrorum Ecclesiae esse debet, auditores exhortari ad pietatemet vitam Christianam, cujus pars non minima est, magistratum revereri, etiam iniquum, exemplo Christi, qui non folum coram iniquo judice stetit, sed etiam Caesari infideli tributum dare jussit, Matthae. 22. et Jeremiae, qui Regem impium Zedekiam Dominum suum appellitat, Jerem. 37. v. 20. ac Paulo quoad crudelitatem Imperator Romanus fuit Leo, 2. Timotb. 4. v. 17. et nihilominus in causa politica ad eum tanquam dominum et magistratum suum provocat Actor. 25. v. 10. seq. Uti enim funesta est omnis vox liberti adversus patronum,. l si quis ex. C. qui accusar. non poss. 248. ita etiam subditi contra magistratum, quibus semper sancta et honesta videri debet persona magistratus, etiam iniquissimi, de quo vide infra lib. 6. c. 1. n. 12. 249. Et pii Ecclesiae ministri esse debent praecones conversionis, non tubae seditionis, Johannes Gerhardus in loc. de minist. Eccles. §. 287. Frid. Balduin. de casib. conscient. libr. 4. c. 7. cas. 6. in fin. Qua in re a quam plurimis Ecclesiae ministris pemiciose peccari solet, qui, quavis arrepta occasione, magistratum odiose perstringunt, actiones ejusdem censurae subjiciunt, Ecclesiae ministrorum authoritate, officii dignitatem, gravitatem et excellentiam depraedicant et singulis fere concionibus, vel centies extollunt, contra magistratus politici dignitatem et authoritatem ne semel quidem digito attiugunt, sed supra eundem sese longe extollunt, qui tamen in sacris literis, passim Dii, potestates supereminentes, Principes, ministri Dei, Reges, Caesares, dominatores, Ecclesiae nutritii, etc. vocantur, quibus etiam ministri Ecclesiae reverentiam. obedientiam praestare, sed et cogitare debent, sicut sibi interna Ecclesiae potestas commissa, ita potestatem extemam, imo totum Statum, cujus pars Ecclesia est, magistratus politici curae commendatam esse, de quo infra lib. 6. c. 1. n. 1. et seq.

250. His autem seditiosis Concionatoribus mature obviandum, ipsosque adigendos esse, ut excessum publice agnoscant, et mentem suam, praevia adhortatione de praestanda magistratui obedientia, pro concione declarent, monet Carpz. jurispr. consistor. lib. 3. tit. 9. definit. 103.

251. Hinc quoque Concionatorem, si pro concione aliquem verbis injuriosis notaverit, vel criminis alicujus insimlaverit, injuriaru conveniri et puniri posse, docent Clar. libr. 5. sentent. §. injuria. numer. I. Farinac. pract. crim lib. 3. quaest. 105. num. 406. Berlich. pract concl. part. 5. concl. 59. num. 31. et concl. 60. num. 8. Reinking. de regim. Eccles. lib. 3. class. 2. cap. 2. num. 6. Johan. Harpprecht. ad § von solum. 11. num. 31. seq. I. de injur. Carpzov. jurispr. consistor. lib. 1. tit. 5. desin. 66. et part. 3. tit. 9. definit. 98. sea. Qualis causa et actio cum plane sit civilis et politica, ad magistratum quoque solum politicum, et non consistorium Eccle siasticum decidenda pertinet.

252. XIV. Pertinet quoque ad magistratum politicum extructio collegiorum et templorum Religionis exercitio necessariorum, Petr. Syring. de pac. Relig. concl. 28. Just. Springer. de pac. Relig. cap. 6. fol. 74. Cum enim per pacifieationem Religionis Augustanae confessionis exercitium publicum sit concessum, templa quoque, tanquam necessarium consequens, permissa esse sequitur, concesso enim uno, concessa quoque intelliguntur omnia ea, quae necessitate quadam consequuntur, et sine quibus alias illud inutile foret, l. 2. ff. de jurisdict. Cothman. respons. 75. num. 40. et resp. 81. num. 4. et 5. Syring. d. concl. 28. Ut ita hoc casu quoad Augustanae consessioni addictos, jus Canonicum locum non habeat, quo potestas templa erigendi Episcopis concessia est, c. nemo Ecclesiam. de consecrat. dist. 1. c. olim. 14. §. insuper. X. de privil. Idem est, quoad erectionem scholarum, de quibus infr. lib. 5. c. 16. per tot.

253. XV. Idem est, quoad aerarii sacri constitutionem, Armen - oder Gottes Kast, de quo injra cap. 16. n. 14.

254. XVI. Et bonorum Ecclesiasticorum administrationem, de qua infra lib. 5. cap. 8. n. 4.

255. XVII. Ad curam quoque magistratus politici Ecclesiasticam pertinet conciliorum et synodorum convocatio, Reinking. deregim. Ecclib. 3. class. 1. c. 4. num. 1. seq. Cujusmodi convocatio in Imperio Romano - Germanico non ad Papae Romani, sed Imperatoris, tanquam Principis politici curam Ecclesiasticam et officium pertinere, eumque non solum interesse, sed etiam praeesse Conciliis generalibus, constat ex R. A. zu Speyr. de anno 1526. §. und erstlich nach dem R. A. zu. Speyr. de anno 1529. §. wo aber. 2. ibi: und daß Ihr Majestät, als das Haupt bey solcher Versamblung. et de anno 1544. §. derhalben wir geneigt. 75. R. A. zu Augspurg. de anno 1548. §. damit dann solche allgemein. 6. R. A. zu Augspurg. de anno 1551. §. wir seynd auch. 6. ibi: was uns als Advocaten der H. Kirchen und Besch irmer der Concilien. cap. sexta. 9. Dist. 16. c. Hadrianus. 22. Dist. 63. Carpzov. jurispr. consistor. lib. 1. tit. 1. defin. 5. Quod praxi et exemplis veteris et novi testamenti probat R??inking. d. cap. 4. n. 5. seq. Et Andr. Gerhard. apud Arumae. tom. 1. discurs. 31. q. 9. et concilia particularia, sive synodos Ecclesiasticas Principes ac Status politici in suis provinciis indicere posse tradit Carpzov. d. desin. 5. per tot. et de leg. Reg Germ. cap. 2. sect. 3. n. 25. seq.

256. XVIII. Pertinet quoque id curam hanc Ecclesiasticam in gradibus prohibitis in causis matrimonialibus dispensatio, ita ut Augustanae Consessioni addicti Status et magistratus politici, propter suspensionem Ecclesiasticae jurisdictionis, super causis matrimonialibus cognoscere, leges ferre et abrogare, et super iisdem dispensare possint, Besold, de jurisdict. q. 28. vers. et in specie. Joh. Kitzel. in synops. matrim. cap. 2. theorem. 3. lit. D. Quae tamen dispensatio circa ea tantum locum invenit, quae juris mere sunt positivi, quales sunt prohibitiones matrimonii propter cognationem mere civilem ex adoptione, cognationem spiritualem ex susceptione baptismatis contractam, uti et propter gradus cognationis et affinitatis jure tantum civili, vel Canonico, et non jure divino, vel naturali prohibitos, nec non propter votum castitatis et ordinem, disparitatem Religionis, propter Statum, crimen vel honestatem publicam, et similes prohibitiones, non jure divino, vel naturali, sed constitutione humana introductas, illa enim quae jure positivo, civili, Canonico, vel jure municipali, constituta sunt, in iisdem propter facultatem mutandi, emendandi et penitus abrogandi juris positivi legislatori 257. competentem, dispensatio quoque licita est, §. sed naturalia. vers. ea vero. et ibi Dd. Comm. 1. de jur. natur. gent. et civ. l. non est novum. 26. l. de quib. 32. in fin. ff. de legib. Novel. 74. c. literas. 13. X. dt restitut. spol. c. innotuit. 20. X. de elect. c. proposuit. 4. vers. licet autem. X. de concess. praebend. c. non debet. X. deconsanguin. et affin. c. per venerabilem et ibi Panorm. num. 21. seq. X. qui fil. sint legit. Schneidevvin. ad rubr. Inst. de nupt. de arbor. affin. n. 22. Beust. de matrimon. part. 2. c. 56. Schrad. ad tit. Inst. de nupt. part. 2. n. 136. vers. contra vero impedimenta. Kitzel. d. theorem. 3. lit. a. et b. Bened. Carpzov. jurispr. consistor. lib. 2. tit. 7. defin. 110. Non vero circa ea, quae sunt juris 258. divini vel naturalis, cum enim juris divini et naturalis prohibitiones sunt perpetuae, contra illa quoque dispensationes humanae nihil quicquam valent, c. non licet Imperatori. 2. juncto c. consuetudines. 4. Dist. 10. Laur. Kirchoff. consil. matrm. tom. 2. consil. 27. n. 14. seq. Zaneh. de conjug. lib. 4. cap. 1. Menoch. 2. praes. 10. num. 34. seq. et arbit jud. cas. 421. num. 81. Basil. Monner. de matrim. part. 4. cap. 3. Beust. de matrim. part. 2. cap. 56. Schneidevvin. d. n. 22. Kitzel. synops. matrim. cap. 1. theor. 2. lit. a. b. etc. Vasqui. ill astr. controv. lib. 1. cap. 25. Carpzov. jurispr. consistor. libr. 2. tit. 7. defin. 109. et 111. Nam quoad jus divinum, ejus constituendi, vel abrogandi potestas nulli hominum concessa est, Deuter. 4. v. 2. Matthae. 5. v. 17. et 18. Lucae 21. v. 33. et ideo quaelibet constitutio vel dispensatio contra jus divinum facta, ipso jure nulla est, c. pen. et ult. Dist. 8. c. ult. ibi: nec nobis definiendum est, quod non definit Apostolus, caus. 31. quaest. 1. Beust. de matrim. part. 2. cap. 56. in princ. 259. Et quoad jus naturale, utpote cordibus hominum vel naturâ etiam impressum, Roman. 1. v. 20. et 21. non minus, quam divinum immutabile est, §. sed naturalia. et ibi Dd. Comm. I. de jur. nat. gent. et civ. atque ideo omnia ea, quae ab hominibus contra jus naturale, cujus abrogandi potestatem non habent, fiunt, ipso jure nulla et invalida sunt, arg. l. 4. ff. de recept. arbit. 1. factum. ff. de R. I. l. non dubium. 5. C. de legib c. ea, quae fiunt. c. quae contra. de R. I. in 6. c. innotuit. 20. de Elect. Covarruv. tom. 1. part. 2. de matrim. c. 6. et 9. n. 9. 260. Menoch. arbit. jud. eas. 421. n. 81. adeo, ut nec ipse Pontifex Romanus contra jus divinum et naturale quicquam statuere vel dispensare possit, c. sunt. quidam. 6. caus. 25. quaest. 1. c. si is qui praeest. 101. caus. 11. quaest. 3. junct. c. deinde ponitur. 3. Dist. 26. Panormit. in c. per tuas. X. de arbit. Kitzel. d. c. 2. theor. 2. lit. d. Carpzov. d. definit. 109. nuw. 4. seq. 261. Ut autem dispensatio, etiam quoad juris positivi dispositionem locum habeat justa et probabilis requiritur causa. c. etsi illa. c. dispensationes caus. 1. quaest. 7. Dom. Soto. de just. et jur. lib. 1. quaest. 7. art. 3. ita ut in dispens atione intervenire debeant, 1. necessitas, 2. utilitas, 3. congruitas, et 4. honestas. arg. c. literas. X. de restit. spol. c. non debet. pen. in princ. X. de consang. et affin. c. proposuit. X de concess. praebend. Covarruv. d. cap. 6. §. 9. num. 17. seq. Menoch. arbit. jud. cas. 420. num. 9. Kitzel. d. theor. 3. lit. e. Et dispensationem super june positivo, sine justa et rationabili causa facta, dissipatio potius. quam dispensatio sit. Bernh. lib. 3. consid. ad Eugen. Felin. in c. quae in Ecclesiar num. 25. X. de constitut. Covarruv. d. §. 9. num. 19. Beust. de matrim. part. 2. cap. 56. §. interdum tamen. Nec solet dispensatio decemi absque certa pecuniae mulcta, Carpzov. jurisprud. consistor. lib. 2. tit. 17. defin. 125. n. 9. seq. Et ante impetratam dispensationem in gradibus prohibitis sponsalia contrahentes, ultra pecuniam dispensationis carcere puniuntur, Carpzov. d. tit. 7. defin. 126. per tot.

262. Ex superioribus concluditur, quod si Princeps Augustanae consessioni addictus, vel alius immediatus regalia habens, nuptias in gradibus jure positivo prohibitis contrahere velit, id absque ulla disipensatione facere, et sibi ipsi dispensare possit, Besold. lib. 1. polit. 3. num. 24. Ernest. Gothosred. de jur. consistor. concl. 84. ubi enim humanae authoritatis dispositio, ibi etiam humanae potestatis solutio, Ern. Gothofr. d. 1. Consultius tamen erit hoc casu consilio Theologoru et Jctorum practicorum uti, ne quid sub specie prohibitionis juris civilis contra jus divinum, naturale et honestatem agatur, cum non omne, quod licet honestum, l. non omne 144. ff de R. 1. et quod honestum non est. et contra bonos mores, nec nos facere posse existimandum sit, l. filiussam. 15. ff. de condit. institut.

Sunt in his plurima, quae lima opus habent; sed ea singula examinare hujus loci non est. Vera principia Evangelica, rationi et revelationi superstructa, et a reliquis Papalibus purgata, peti possunt ex variis scriptis THOMASII, TITH, BOEHMERI, et qui eos sequuntur. Imprimis legisse juvabit Beohmeri dissert. de jure Episcopali Principum Evangelicorum, Halae habitam A. 1712.

263. Judex in causis Religionem concementibus, indubitato est Camera Imperialis, R. A. zu Augspurg. de anno 1555. §. wir befehlen und gebieten auch. 32. et §. und dann dieweil. 107. Gail. 1. obs. 2. per tot. Syring. de pac. Relig. concl. 53. lit. a. Denais. jur. Camer. tit. mandata super pace Relig. 181. §. 1. Springen. de pac. Relig. cap. 14. fol. 165. ubi ne ex disparitate votorum alterutri parti praejudicetur, constitutum est, ut in causis Religionem concementibus, utriusque Religionis Adsessores pari semper numero, partim vetustiores, partim juniores deputentur, Cammerger. Visitations memoriale de anno 1560. Ord. Camer. part. 1. tit. 10. §. ferner ordnen wir. 9. Passawisch Vertrag. §. So viel aber die Vergleichung. Denais. jur. camer. tit. mandat. super pac. Relig. 181. §. 2. Springer. de pac. Relig. cap. 14. vers. judicis munere. fol. 165. Sicuti etiam in causa Religionis duo requiruntur Commissarii, alter Catholicus, alter Augustanae confessioni addictus, etiamsi unus tantum fuerit requisitus, uti factum in causa Episcopi zu Augspurg und Stisst Weissenstein, contra Helffenstein. 18. Septembr an. 1566. Ernest. Gothosred. de jur. consistor. conclus. 32.

264. Sed anne etiam Imperator, sive Aula, Caesarea der Reichshossraht, in causis Religionis competens sit judex, ad lapsum lubrica est quaestio? In qua pro affirmativa pugnant non solum Romano - Catholici, sed etiam nonnulli ex Protestantibus, sive Augustanae confessioni addictis, Author Notbwenbiger Erinnerung wegen der Donawert. Relation. part. 1. sol. 114. seq. et fol. 192. seq. et fol. 228. seq. Just. Springer. de pac. Relig. d. vers. judicis munere. fol. 165. Syring. de pac. Relig. conclus. 53. lit. b. Ant. Benbellon. de pac. Relig. part. 1. cap. ult. fol. 165. Arumae. de jur. publ. discurs. 13. quaest. 19. Leipold. de concur. jurisdict. quaest. 19. Paurmeister. de jurisdict. libr. 2. cap. 6. n. 56. E contra vero causarum hujusmodi cognitionem et decisionem ad solam Cameram Imperialem pertinere, tenent Anctor deß grundlichen Unterrichts von der Frage, ob der Käyserl. Hoffraht neben dem Kayerl. Cammergericht concurrentiam habe. Author. der Donawert. information. part. 1. fol. 31. seq. et fol. 136. seq. et fol. 182. seq. Martin. Rumelin. ad Aur. Bull. part. 3. dissert. 6. corol. 5. et ibi D. Nicol. Myler. in addit. Cranius de pac. Relig. part. 3. problem. 1. Quirin. Cubach. apud Arumae. fol. 4. discurs. 35. per tot. Besolld. 1. polit. cap. 8. num. 11. et de Stat. Reipubl. mixt. cap. 2. num. 11. et de jurisdict. quaest. 12. Johan. Limnae. de jur. publ. lib. 9. c. 2. num. 127. seq. Quorsum etiam facit scriptum Protestantium Imp. Rudolpho II. die 8. Iulli anno 1598. per delegatos propositum, ibi: Es wusten die schidende Stande dero posteritat zu Nachtheil niemand einzuraumen, wann zwischen den Ständen deß Reichs über dem Religion - Frieden Streit sürfalle, daß alsdann Kays. Majest. Hoff und Rahte darüber cognociren sollen; dann solches wolle sich in der Ordnung keines weges finden, etc.

Judex in causis Religionem ipsam concerneatibus indubitato Aeque Camera Imp. est. neque Judicium Imp. aulicum; in causis violatae pacis religiosae et VVestphalicae utrumque Conf. AUT. medit. ad Inflr. Pacis art V. §. 54. et omnino PEEFFINGFR. in Vitriar. illustra. Tit. II. §. 60. lit. c. n. 1. et. 2. 5. Tom. III. p. 283. seq. Adde LUDOVICI dissert. de judice in causis Principum portestant. mtrimonial. Halae hab. 1702. recus. 1715.

Summaria.

1. Civitates Imperiales Iura Regalia obtinere nonnulli negant.

2. Ut quis sit capax regalium, requiri videtur regalit dignitas, veluti Ducalis, Marchionalis, etc.

3. Civitates Imperiales Regalis dignitatis expertes videntur. et n. 20.

4. Personae incapacitas praescriptionem excludit.

5. Vicini Principes plerumque in Civitatibus Imperialibus regalia jura obtinere sosent.

6. Ab Italiae civit atibus regalia obtinentibus ad civitates Germania non videtur valida argument atio, et n. 22. 23.

7. Civitates Imperiales regalia obtinere communiter statuitur.

8. Qui hoc negant mundum revangare dicuntur.

9. Nobiles immediati regalia habent.

10. Homines quoque privati regalia obtinent jara, et n. 11.

12. Civitates Imperiales acquirunt regalia per Imperatoris concessionem.

Qua ratio moverit autorem, ut hoc et sequenti capite de juribus regalibus et de Superiotitate Territoriali, quae complexus est jurium regalium, diversam, quasi de diversis argumentis, tractationem instituetit, non capio. Adstructa namque Civitatibus Imperialibus. S. T. [quod sane ex §. 4. art. III. Instr. Pac. VVestphal. quo nominatim Regalia, itemque Iurisdictio omnimoda in territorio iisdem tribuitut, adstruete facillimum est] naturali quodam indissolubili nexu jura omoia regalia iisdem competere, aequali cum reliquis statibus ratione, nemo sanus est, qui hodie dubitaverit. Sed videtur Autor solidis distinctis que principiis in hac doctrina non satis imbutus fuisse; quod vel exinde patet, quod inscriptum quidem hoc caput sit de Iuribus Regalibus Civitatum Imperialium, omnis, vero tractatio de Reservatis Imperatoria instituatur; et ubique fere Regalia opponantur Superioritati territoriali, et ubique fere Imperatoris Majestati vindicentut, tributo nihilominus jure privatis etiam, ea acquirendi per praescriptionem. Sunt et alia plura, quae censuram exigerent, si quidem refutandis singulis erroribus Autoris operam date eonstitutum mihi esset. Solidiora peti possunt ex TITIO in specim. Iur. Publ. L. III. C. IV. et L. V. C. III. Ex THOMASII dissertationibus, de injusta oppositione jurium majestaticone Regalium ad jura subditorum non pertinente; conf. HERT. dissert. de super. territ. in Opusc. T. I. P. II. p. 183. COCCEIVS I. P. P. C. XXI. seqq. et HENNIGER. in tr. de S. T. Statuum Imperii, quae adjecta est specimini IV. Meditat. ad Instr. Pac. Quae n. 100. de jure legitimandi habet autor, refutantur speciatim a PFEFFINGERO ad Vitriar. III. 2. 13. lit. e Tom. III. pag. III.