QVum proximam ad Septemuirale istud amplissimum vestrum collegium a me scriptam epistolam tabellario ad te dabam, per te virum eo ipso in Collegio Principem cum collegis tuis communicandam; tum equidem ostendebam vehementer me demirari, neque id certe immerito, nihil iam tanto interuallo responsum a vobis fuisse ad priores Guilielmi Bellaii Legati ad vos nostri literas: quibus videlicet vbi aditus eo perueniendi sibi comperisset ipse omnes esse interclusos, postulata nostra detulisset, de priuatis illa quidem nostris rationibus, sed tamen ad officium proprie iudiciumque vestrum, et publicorum auersionem incommodorum (vt quae maxime) pertinentibus. Interea vero dum me responsionis expectatio vestrae suspensum ac sollicitum habet, ecce tibi non admirationis nouae tantummodo, sed expostulationis quoque oblata causa est, et ea profecto non minima. Etenim quum iam tabellarium dimisissem, tum mihi e Germania prior ille tabellarius, cui literas suas Bellaius ad vos perferendas crediderat, praesto fuit: a quo ego quum itineris sui rationem acciperem, varie profecto et pro eo ac debui affectus sum. Initio enim quum ex eo audiebam, fuisse a plerisque vestrum humaniter et acceptum et dimissum, rescripsisse item nonnullos ad Legati mei literas: quosdam promisisse paratas literas se ad reditum eius habituros; mirifice (vt par erat) ea in me beneuolentiae significatione recreabar. Verum vbi, quam pro redditis literis ab Illustrissimo Ioachimo Brandenburgensi Marchione, tui fratris filio accepisset iniuriam, intellexi; tum vero hac contumelia grauissime non commoveri non potui: eiusmodi enim ea fuit, nullam vt rem in hoc genere post hominum memoriam, insigniorem non modo ad vos vnquam delatam sed ne a quoquam quidem auditam esse arbitremur. Nam quid veteres illas commemorem Regum et populorum expostulatas grauius inter se, ac vindicatas acerbius iniurias? Ego enim adhuc nullam audire memini, quae tam sine vllo exemplo quidem ea sit, magis tamen ad exemplum pertineat. Berlinum tabellarius cum literis Legati mei, et mandatis ad Marchionem venerat: tabellarius ille inquam Principis, nec id tantum, sed (vt mihi hoc meo iure dicere liceat) Christianissimi Galliarum Regis nuntius, credo et amicitiae nostrae, et veteris societatis authoritatem aliquid valere alioqui debuisse. Sed vide, quampro nihilo ea mihi omnia fuerint, quominus ab eo quidem (a quo minime debui) indignissime contemnerer ac violarer. Venit ad Marchionem cum literis ac mandatis nuntius meus. Marchionem, vt sit, honorifice salutauit: reddit etiam quas ad eum habebat literas. Accipitur sane, quod ad speciem et simulationem, attinet, non omnino inhumaniter: diuertit, nec id iniussu Marchionis, in cauponam: vnde commodius posset, quandocunque liberet, accersiri. Nec erat quicquam quare secus suspicari posset is, quem consuetudo inter nos, ac fides mutua, et libertas ad vtrosque vltro. citroque commeandi, securum praestabat: ita vt nihil omnino doli, nihil insidiarum vel periculi subesse videretur. Atque non multo post reuocatus ad arcis ipsius ingressum, humaniter in vaporarium est deductur, ibidemque cum aulicis aliquot iussus discumbere. Quo post paulo ingressi viri quinque primarii, ex quibus duos tantum se nosse dicit, alterum Marchionis magistrum equitum (Marescallum. vocant) alteri Eustathio Schlebello nomen esse: caeteros, quinam essent, ignorare. Eos inquit meus nuntius, vbi ex se de suo primum, deque Legati mei toto itinere, atque vbinam ille tum ageret, et quo stipatorum numero iter faceret, quaesiissent; seinde ad incutiendum terrorem et trepidationem, minaciter esse percontatos. Quonam ipse in loco, et quibuscum caedem eam fecisset, cuius reus ageretur: postremo nunquid ex eorum esset incendiariorum numero, qui tum Germaniam nocturnis incendiis deuastarent et perderent. Cum negaret, vllius se homicidii aut incendii sibi conscium esse: se nuntium nostrum affirmaret: eius mandati administrum, a quo cum nihil discessisset, nihil in quenquam hominum scienter fecisse, quod ab vllo reprehendi posse arbitraretur. Tum ii nihilo hac responsione facti aequiores, dum nuntium nostrum, vt latronis satellitem excutiunt, in earum exemplaria literarum inciderunt, quas Legatus meus communiter ad vos dederat, et formis vt excuderentur ea tantum gratia curauerat, vt quam ego ad aequas me demisissem conditiones, vniuersi per Germaniam intelligerent. Ea quidem exemplaria et aliquot praeterea literas Legati mei, nondum iis ad quos mittebantur redditas, tum vnius atque alterius vestrum ad Legatum eundem meum epistolas, tabellario nostro per summam contumeliam abstulerunt: subinde sciscitantes, Annon satis sciret, quam inter me et Caesarem belle conueniret? annon edicto publico Gallos omnes, et quicunque Gallicae ditionis essent, regionis illius aditu prohiberi? quae tanta illi fuisset confidentia, vnde iste contemptus esset, vt non impetratis publicae fidei literis eo per se venire ausus. esset, vbi libellos dissiparet huiusmodi, quo vno facto incendiarius vere dici possit atque debeat? vtpote qui Caesari, ac rebus eius plus inde incommodi atque periculi attulerit, quam si pagos duodecim igne immisso aliquando consumpsisset. Quum iterum ille mandata patroni excusaret, cum nihil offensionis a se prudente fuisse ostenderet, cum testaretur antiquissimam Imperii vestri cum hoc Regno meo societatem, quae publicae fidei literarum loco esse sibi debuisset; quo etiam nomine et abs te Marchionis patruo, et a caeteris quos ante adiisset Principibus, et acceptus et dimissus fuisset humaniter: illi miserum hominem diuina humanaque iura atque auxilia implorantem, onustum grauibus catenis, quas tum collo, tum sinistro brachio inuolutas miserabili aspectu gestabat, spreta Dei religione, ac humana societate, gentiumque omnium iure violato, in custodiam crudelissime et inhumanissime coniecerunt. Habes hactenus quam honesta et iusta causa nuntium meum foederatus et amicus in vinculis habuerit. Iam venio ad reliqua. Ibi cum ille totos dies quinque, grauiora morte supplicia exspectasset, rursus. iidem ad eum ingressi, diligentius exquirunt, quidnam rerum toto itinere fecisset, dixisset, audiuisset, minati etiam, se de eo quaestionem habituros, nisi vltro confiteatur omnia. Addunt illum a patrono suo iis periculis fuisse de industria expositum, et Principes illos, qui se dixerant rescripturos, hoc ideo promisisse, quod scirent eum nunquam ad se reuersurum. Quibus ille minis tam praesens certumque sibi supplicium capitis significari ac promitti intelligebat, vt ne nunc quidem dubitet, eas poenas se daturum fuisse, nisi diuino potius beneficio quam humano subductus fuisset consilio. Quo in loco mira Marchionis in me iniquitas, et improbior quaedam maleuolentia et iniuria extitit. Nam cum miser forte fortuna elapsus esset e vinculis, ac tum fuga, tum latebris, sibi salutem quaesiisset: Marchio edicto suo, florenos quingentos praemium ei proposuit, qui a se fugitiuum illum retraxisset incendiarium (ita enim tabellarium ille designabat meum) quem Rex Galliarum ad vastandam igne Germaniam summisisset, quique magicis artibus et praestigiis e carcere aufugisset. Dignumne per Deum immortalem edictum, quod in Regem Galliarum, a Germano Principe, hoc est, a foederato in foederatum non temere tantum, sed (ne quid durius dicam) tam maligne emitteretur? Quid enim, patiensne, an dissolutus hoc in edicto videar, si aequo animo dispendium hoc famae, hanc atrocem iuiuriam, a Marchione illatam paterer? praesertim cum non modo nulla esset a me prouocatus iniuria, sed non obscura etiam mea in eum voluntate, officiis etiam meis, vel in hoc ornatus, quod ego ad eum quoque inter caeteros causam meam vltro detulissem. Ad quam tantam contumeliam et hoc quoque accedere voluit, quod miser ille hoc edicto rusticorum obiectus est furori, qui cum iacturam (vt audio) magnam ab incendio fecerant, tum etiam praemio inuitabantur ad illius perniciem. Cuius si innocentia nihil commouebat Marchionem, nihil miserrimi hominis et peregrini apud exteros solitudo, nihil afflicti et plane perditi calamitas; an etiam illum nihil nostri nominis, nihil Imperii vestri maiestas, nihil nostrae societatis et amicitiae reuerentia, nihil humanae communitatis leges, nihil religionis ac pietatis obseruantia debuit commouere? Dimanarant ad me quidem antea clientum aliquot meorum aliae querimoniae, qui se dicerent aliena quaedam a commodis suis in Germania esse passos: audiebam apud vos agi, et traduci honorem meum et opinionem in circulis et conuiuiis: neque ignorabam quoties in Germaniam Legatos mittebam, siue ad refutandas aduersariorum in me calumnias, siue ad alia quaecunque procuranda negotia, eos pasfim intercludi, obseruari, obsideri. Postremo et hoc etiam intelligebam, de quo ego sic vobiscum expostulandum esse duco, vt quam ab aequitate vestra sit, et a nostra coniunctione alienum, vosmetipsos cogitare, proque societatis inter nos et foederis ratione statuere, maximopere cupiam et flagitem. Intelligebam (inquam) nihilo mitius hodie cum vestratibus agi, qui mihi ad retinenda vel obtinenda mea nomen darent, quam si vobis, Imperio vestro, templis, delubris, calamitatem omnem et solitudinem attulissent. Haec tametsi omnia vt indigna erant, ita mihi videbantur, quod Rex amicus, quod socius, quod in legitimo atque haereditario regno more maiorum constitutus, quod alieni nunquam appetens, quod maiorum meorum in omnes officiis, meis etiam in plurimos, mihi viderer esse meo iure commendabilis: tamen ea (quoad eius fieri poterat) sic ferebam moderate, nulla vt mihi oblata sit interim de vobis bene merendi occasio, in qua non experti sitis, sicuti et in posterum (nisi vobis aliter videbitur) experiemini, summam meam in commoda eiusdem Imperii vestri communia diligentiam, in singulos ordines benignitatem, inomnes homines beneuolentiam et fidem. Nam nec ego meopte ingenio tam libenter de amicis bene mereri desino, quam grauate nuntium illis remitto: nec eas omnes iniurias arbitrabar, aut a vobis, aut ab vllo in quem statuendi ius esset vobis, sed a maleuolis meis atque aduersariis tantummodo proficisci: qui quum ipsi nihil intentatum vellent relinquere, quo antiquam illam inter nos consuetudinem dirimant, sibi vero persuaderent futurum, vt si nostris hominibus iniurioase in Germania habitis, ego Germanis paria in hoc regno meo rependerem, tum inter nos tandem committeremur: hac vtique persuasione moti, et spe imbuti, curauissent clientes et Legatos meos male in Germania excipi et haberi. Tum quaecunque ad me inuidia obruendum maledicta iudicabant accommodatissima, quum ex conscientia suorum in me factorum et consiliorum sceleratissime deprompsissent; neque vellent aut purgandi mei, aut quod deonerarem de inuidia, in eos traiiciendi a quibus staret inuidia, locum mihi ac facultatem vllam superesse: tum vero illos ad vim arbitrabar animos intendere, atque in eo laborare, vt quos nullis porerant artibus disiungere, acerbitate certe suppliciorum ab eadem euerterent coniunctione, atque mutua inter nos beneuolentia. Ad postremam hanc iniuriam tantum abest vt eodem quo priores gradu ponam, vt ne dissimulare quidem eam possim: nempe qua sim ab eo affectus, a quo minime debui: et in eo Imperio, quod a maioribus meis acceperit praecipua pacis ornamenta, et libertatis suae in periculis praesidia tutissima: liceat enim hoc mihi sine inuidia dicere: in eo (inquam) Imperio, qui cum amice semper vixerim, quod quo sponte offenderem, ne nimirum quidem vnquam in me fuit: in eo meum nuntium, et ab eo Principe, quocum ego Rex socius et amicus de summa reipublicae Christianae velut cum arbitro agerem (coniuncta est enim eiusdem reipublicae periculis qua de nunc agitur controuersia) insidiose capi, contumeliose haberi, vinciri, custodiri, veste, zona, pecuniis, armis, equo, sarcinis, meis ad Principes Imperii, et Principum ad me litteris spoliari, et quo mihi grauior conflaretur inuidia, pro summisso incendiario, atque a me subornato, capitali supplicio destinari: ad hunc retrahendum, trucidandum, efferatum vulgus, et persuasione iniuriae, et praemio proposito concitari. Ego sane, dum ille miser etiam tum iniuriae illius ac violentiae immanitatem, pallore, macie, trepidatione prae se ferens, catenarumque adhuc impressa ostendens vestigia, flens apud me miserabiliter casum suum deploraret: cum hoc ipso commotus sum vehementer, tum edicto illo insolenti esse me insigniter violatum, grauissime doleo. Tuam vero, amplissime Princeps, hic appello conscientiam et memoriam, ecquid aliud Legati mei ad vos literae, ecquid mandata continebant, praeter meam de iniuriis, deque itinerum insessione querimoniam, cum postulatione iuris coniunctam? idque praesertim apud eos, a quibus vt non postulassem, expectare tamen debueram. Marchionem porro auditis, nunc quoque se hac vna ratione defendentem, quod dispersa circum Germaniae ciuitates earum literarum exemplaria, plus Caesari attulerint incommodi, quam si opulentissimi pagi duodecim incendio illi periissent. Quodnam vero eiusmodi esse potest incommodum, nisi quod iis literis aduersus maleuolorum et obtrectatorum nostrorum calumnias, aliquando est defensa veritas? Sed haec ratio non video quid habeat in quo possit. consistere, nisi forte vnus hic fuit ab Imperio ad vos translato Caesar, cui non modo iura Imperii omnia tradidisse Germania videatur, sed a cuius etiam praescripto nihil audeatis recedere: cuius vel iniuriis omnibus patrocinari vos oporteat: qui cuiusuis existimationi notam inurat, si quem de possessione vi eiiciat, si clam, si dolo malo in alienae rei possessionem obrepat, eam vos confestim esse eius propriam atque legitimam iubeatis: quicunque autem re aut verbo eidem restiterit, vel ad vos prouocarit, quorum esse debet earum rerum peculiaris ac propria cognitio, hunc vos in hostium publicorum, hunc incendiariorum in numero habere cogamini. Neque enim adduci possum, vt voluntate vos potius adductos, quam impotenti eius tyrannide adactos, haec videre ac pati posse putem. Veruntamen si acceptam a maioribus vestris libertatis, aequitatis, ac religionis gloriam retinere vultis, cur alios potius, quam vos ipsos respicitis? Cur non aliorum securi, vestri memores estis in aequi bonique iudicio? aut si patimini aequo animo, diuina humanaque iura impune violari, cur non libenter etiam de antiqua illa laudis possessione deceditis? An cum apud vos toties, nunquam tamen nisi iuste querar, nunquam animos vestros, nunquam aequas aures habeam? a plerisque repudier? Senatum petens violer? cum hoste interim bellum habeam, qui omnes cum omnibus reconciliationes gratiarum in meam vnius ambiat perniciem? Cur igitur mihi non liceat iam tot annos, et has, et alias multas indignitates passo, contumeliis omnibus onerato, amicitiis, clientelis, contra foederum leges nudato, bello crudelissimo absque denuntiatione vexato, legatorum offensione, per eum etiam a quo ius expectari oportuit, violato, rarissima indole silii, crudelissima et indignissima necati morte afflicto, veneno ipse quoque vt tollerer, appetito, a vobis denique neglecto, deserto, derelicto: cur non liceat (inquam) mihi ac rebus meis aliunde capere, vndecunque dabitur consilium modo tamen vt quam ego mihi ac rebus meis adhibebo cautionem, ita eam adhibeam, vt si maledicta quidem non potero, certe crimen effugiam. Sed redeo ad postremam hanc, qua de nunc agitur, iniuriam: de qua prius quam ego apud istud amplissimum vestrum Septemuirale collegium publice conqueror, mihi visus sum facturus operae pretium, si apud tuam familiariter Amplitudinem expostulauero. Etenim cum tu primas isto in Collegio feras, sis in Germania istius Imperii Cancellariorum summus, ingenii grauitate polleas, iis dotibus fueris, in ordinem patrum Ecclesiae cooptatus, iis nominibus abhorrere omnium maxime debeas (vti mea quidem sententia facis) ab iis omnibus quaecunque vi ac iniuria tentari, agive a quocunque contigerit: maxime vero eidem Marchioni cum sis patruus, a quo violari ius gentium et quantum in eo fuit, disturbari vitae societatem, moleste (vti par est,) sis laturus; non dubito quin omnem sis operam, omnem curam atque solicitudinem adhibiturus, vt ille in salutaribus tuis monitis acquiescens, memoriam huius offensionis, cum animi aequioris atque resipiscendi significatione, tum insigni aliquo deleat officio. Quod si pro ea, qua valere apud eum debes authoritate perfeceris, proculdubio pro eius personae quam sustines officio, pro mutua inter nos fide ac necessitudine, pro maiorum opinione nostrorum, pro Christiana pietate, pro communi omnium et in praesens et in futurum otio, pace, tranquillitate laudabiliter ac sancte feceris Summa igitur meae apud te postulationis haec erit, vt de Marchionis facto ita statuas, meam vt dignitatem possim apud omnes integram obtinere: deinde vt communicato cum amplissimis istis et prudentissi mis tuis collegis consilio, illam seueritatem moderemini (nolo enim grauius quicquam dicere) qua in Germania passim (vt dicebam) animaduerti audio in vestrates omnes, quicunque mihi meruere milites: postremo vt iisdem istis de rebus, deque eo quod sperari vultis mihi ac liberis meis esse relictum in aequitate vestra, perfugio, dilucide mihi et significantibus verbis aliquando rescribatis. Ego sane nihil rerum omnium inter homines magis ex animo cupio, quam publice ac privatim sic inter nos conuenire, nonnihil vt potius ad amicitiam nostram coniunctionemque pristinam accedat, quam vel tantillum de ea decedat.

Reuerendissime, Illustrissime Princeps, consanguinec, amice, atque foederate charissime, Deus Optimus Maximus Amplitudinem tuam tueatur semper, atque etiam augeat.

QVum per hosce dies crebris amicorum ad me literis, mihi significatum fuerit, Caesarem Carolum certos homines misisse, qui a vobis auxilia peterent, tum ad nostros aduersus sacrum vestrum Imperium conatus (vt dicebat) reprimendos, tum vt Solimano Turcarum regi oceurrreet, quem arebat etiam inuitatu atque hortatu nostro exercitum in vos comparare: visum est mihi pro antiqua illa inter nos iam inde a prima gentis vtriusque origine contracta coniunctione amicitia, non temere ferendum esse, vt inter vos inauspicata haec de mea erga vos omnes voluntate opinio, taciturnitate mea diutius senesceret: quin potius vestram duxi omnium et singulorum aequitatem et prudentiam etiam atque etiam implorandam, vt ne continuo fictis huiusmodi et commentitiis accusationibus aures vestrae pateant: quas accusationes non modo me refutaturum, sed traiecturum etiam in eum ipsum accusatorem spero et confido: modo vt nos nihil grauemini, senatum iis de rebus mihi dare, quemadmodum ego id a vobis, et ante hac saepe ac diligenter petii, et nunc denuo etiam atque etiam efflagito: tum vero officii vestri et quam sustinetis personae ratio mihi videtur, vt concedatis, exigere. Atque vt ad primum accusationis eius caput veniam, praetermissis iis omnibus quae contra me Caesar nulla foederum habita ratione multa egit, et quae tametsi quidem tuendae nostrae integritatis ratio vt exponam, hoc loco postulat, quia tamen non flagitat, praeterire malo. Ego, amplissimi ordines, qui nam ii sint mei conatus, quos apud vos Caesar tantopere vt a commodis Imperii vestri alienos criminatur, quos publico Germaniae consilio vindicandos quiritatur, non video. Enimuero si posteaquam omnes frustra sum aggressus retinendae atque stabiliendae pacis inter nos et concordiae rationes, ea tandem armis recuperare tentauero, quae mihi per vim atque iniuriam ablata Caesar retinet; vel si sanguinem vlcisci meum aliquando in animum induxero, quem vos quibus artibus quamque crudeliter et scelerate isti appetierint, audiuistis: ego vero neque non recordari, neque recordari sine lacrymis vnquam possum: vel si bellum in Caesarem hoc tempore suscepero, quo is scilicet (postquam ab eius me insidiis liberauit Deus Optimus Maximus causae meae complexus aequitatem et innocentiam) iactitare publice non erubescit, se nullius gentis aut hominis auxilium aut fauorem aspernaturum, dum eam vlciscatur, quam in se queritur a me profectam esse iniuriam: an me ideo Amplissimi ordines continuo perduellionis reum esse, continuo vestri Imperii hostem iudicabitis? Tametsi ego quidem huius de me quaerimoniae nullam agnosco omnino causam, nisi forte quod obuiam illi cum exercitu in me irruenti, supplex et reuinctis a tergo manibus, non prodierim, neque me ad eius pedes illico abiecerim: quemadmodum ipse sibi persuadebat fore: certe apud summum Pontificem, apud Cardinalium Ecclesiae Romanae sacrorum ordinem, apud omnes omnium Principum, ciuitatum, populorum Legatos, ita se facturum dictitauerat, si se habere militem existimaret, adeo et rudem et inexercitatum, atque me iudicio quidem suo habere praedicabat. Verum ad rem vt redeam, Ego, Amplissimi ordines, etiam vt vindicaturus sim aliquando tam atroces eas, neque homini vel dissoluto ferendas iniurias, tantum abest tamen vt aduersus vestrum istud Imperium moliri ac tentare quicquam velim, vt e contrario nihil minus cupiam eius causa laborum suscipere, quam maiores olim mei susceperunt, quamque ego me suscepturum antehac saepe obtuli. Iam quod Caesar addidisse fertur, Solimanum se hortatu atque impulsu meo, ad inferendum Christianis atrox bellum accingere: equidem de illius apparatu non ita pridem ex multorum ad me literis intellexi, in quibus erat etiam, adornare Solimanum eos exercitus quanta maxima vnquam fecisset cura, celeritate, diligentia, idque (vti vulgo ferebantur) ad vlciscendum id quod in Africa proxime damnum acceperat. Cur id autem existimabitur meo fecisse vel hortatu, vel consilio, si quum olim a Caesare vocarer in eiusmodi suspicionem criminis, aeque atque nunc etiam vocor, exitus adhuc fidem fecit me fuisse purum plane atque innocentem? Aduersus autem hunc tanti hostis apparatum, vt se potius compararet Caesar, quam vt bellum in me, (quod nunc omni conatu facit) de integro instauraret, aequum proculdubio vel hac vna ratione foret, quod cum illi causam dedit arma in nos conuertendi, dum pro Rege Afro bellum intulit, tum vero id longe audacius et maiore spe aggrediendi, occasionem vnus affert, misera inter nos virium nostrarum accisione, ex hoc tumultu intestino: quem non minus obstinate nunc tuetur, quam eiusdem prius voluntarius author fuit. Sed veretur, opinor, atque refugit leuitatis et inconstantiae sibi notam inurere, si contra quam se publice testatum meminit, non omnia susque deque ferat tum priuata sua, tum publica rei Christianae incommoda, potius quam vt caput sit vnquam a suscepto semel in me bello auersurus. Quin et plerique mihi nuntiant, etiam quidam a Constantinopoli recens (ego vero temere vobis affirmare non ausim) eundem ipsum vestrum Caesarem hoc nunc vnum agere, hoc cogitare, in hoc laborare, vt quibus ego Solimani eiusdem viribus et opibus, antehac mihi ne cogitanti quidem oblatis, vti nolui, non modo ad inferendam, sed ne ad arcendam quidem iniuriam; illis ipse (inquam) Caesar viribus vltro et ambitiose expetitis, ad me vnum exercendum, diuexandum, conficiendum abutatur. Sane vero vtcunque se res habet, mire instat Solimanus, atque inter hos apparatus mihi iam aperte denuntiat, nullum se amplius dubitationi locum reliquum esse velle, quin aperte significem, pacatone me, an hoste, in re praesertim nihil ad me praecipue, nihil ad Christianorum commune pertinente vti, sibi sperandum sit. Cogitate porro vosmetipsi cum animis vestris, amplissimi ordines, consanguinei, amici, socii atque foederati veteres, quorsum tandem haec mihi proponatur optionis, hoc maxime tempore necessitas: quo ego scilicet in extrema sum positus fortunarum omnium ac vitae, salutisque nostrae dimicatione. Cogitate (inquam) ac redite quaeso in memoriam eorum omnium, quae tum iis ipsis ad vos literis, tum aliis non vnis, ad eos Principes, ad quos designandi Caesaris cura pertinet, commemoranda duxi. Recordamini, me iam statim ab initio, cum res adhuc in apparatu magis quam in administratione belli versaretur, Legatum ad eos misisse cum mandatis amplissimis petitum atque oblatum Caesari, iuris nostri ex moribus et exemplis disceptationem. Qui cum ipsi hortati me ad id, atque in primis vrgere debuerint, tamen pestulata mea non repudiarunt modo, sed Legatos etiam et nuncios meos violari passi sunt: neque id tantummodo, sed accurrere suos clientes, et certatim ei nomina dare, qui me indicta causa, contraque ius et fas omne opprimendum, exigendumque regno susceperat: neque id tantum etiam, sed in eos quoque animaduertere, quicunque mihi ad propulsandam iniuriam atque perniciem, adducti coniunctionis nostrae memoria meruissent: atque ita animaduerti, quasi Imperio illi vestro, aris, focis, templis, periculum, vastitatem, solitudinem attulissent. Quae cum ita omnia se habeant, quaeso vos, si vt implacabili, si vt contumacissimo omnium hosti, facilius possim obsistere: si vt de alrero sim securus, aeque formidabili quidem ipso, sed neque adeo vel iniquo vel implacabili: si vt ne cum illo hic se coniungat (a quo illo intelligo non iam fortunas meas, vt antea, sed vitam hanc atque animam peti) cum hoc ego pacem fecero: addite si placet, nulla interim eorum habita ratione, qui nullam ipsi periculorum et incommodorum meorum habuerunt: quaeso vos (inquam) ecquaenam mihi assignari eo nomine culpa, vel conflari iuste inuidia poterit? Vel si poterit, annon illam iustus dolor excusabit atque diluet? mihi vero dilectissimi consanguinei, amici socii, atque foederati veteres, cogitata diu ratione constitutum est, pertentare malle omnia, quam vt nostram antiquam illam coniunctionem non omnino retineam: aut si minus retinere possim, testatissimus certe non relinquam, omnem a vobis eius rei culpam, a me partem illius nullam extitisse. Vos itaque re integra commonefaciendos esse duxi, quidnam ego in praesenti rerum mearum acerba ea quidem et anxia, sed inculpata difficultate, mihi capiendum esse consilii existimem, Cuius sane consilii, atque adeo cautiones, et vos quoque, nisi per vos steterit, participes fore velim et confido. Etenim ego ita omnino constitui, si quo Solimanus apparatu contendere dicitur, eo contendat: neque animum suum Caesar ad clementiorem inclinauerit sententiam: caeteri vero Christianae reipublicae ordines incommodorum meorum interim spectatores, quidam etiam impulsores, authores, fabricatores esse perseuerauerint; quasi salus illius in mea vnius consistat pernicie, cuius in salute consistere potius bonam partem et salutis et ornamentorum illius existimo: ego (inquam) omnino ita constitui, cum eo me depacturum, si quas aliquando potui, etiamnum impetrare possim pacis aut induciarum conditiones. Vestrum porro erit de iis omnibus (si quidem ita placet, et videtur) mihi per literas respondere, atque voluntatem significare vestram, gratumne vobis futurum sit, si quanto vos huic incendio propinquiores video, propter loca quaedam in limitibus vestris ab illo iam capta, tentem ego apud illum, vt ipsi quoque ad me iisdem pacis ac induciarum conditionibus adiungamini. Atque vtinam caeteri omnes Christiani nominis ordines eo essent affectu, ea voluntate, ea denique propensione; et animorum inclinatione ad pacem, vt vnusquisque rationi obediendum sibi duceret: atque alter alteri vt ne nocere vellet, quo nos simul omnes, quicunque Christo eidem Domino militamus, communi animorum consensione viam inueniremus, qua ille ab inuasione nostri deflecteret: atque in alienas a fide nostra gentes tantummodo, vires suas et instructissimorum exercituum robur converteret.

Reuerendissimi, Illustrissimi, generosi ac spectabiles, consanguinei, amici et foederati charissimi, Deum immortalem enixe precor, vestrum vt Imperium vobis et reipublicae Christianae perpetuo conseruet ac tueatur. Lutetiae, die XXII. Ianuarii M D XXXVI. ad calculum Gallicum.

QVanquam ego, Amplissimi ordines, ex superioribus non paucis meis ad vos literis, (quae vt ad vos vniueros et singulos aliquando peruenirent, quoquo modo potui, operam dedi) constare omnibus arbitror, nihil prorsus intentatum nos reliquisse, vnde imminentibus ex renouato inter me ac Caesarem bello, reipublicae incommodis occurri posse sperauerim: quia tamen ex amicorum ad me literis conuentum a vobis Wormaciae Vangionum propediem esse habendum intellexi; conquiescendum adhuc mihi non putaui, quin eadem quoque ipsa repeterem, quae prioribus illis Epistolis non postulaueram modo, sed enixe etiam flagitaueram: nempe vt pro eo quem geritis magistratu, pro eo quod in commune Christianorum nomini, quod maiorum nostrorum inter nos communium memoriae, quod mutuis vicissim inter nos acceptis et collatis beneficiis, debere videmini officio, conuentum tandem indiceretis, ad quem mihi Legatos actionum mearum omnium peritos libere ac tuto securosque offensionis omnis mittere liceat: qui tam aduersariorum meorum refellere possint maledicta (si quod forte superest eiusmodi, cui virorum illustrium famam esse subiiciendam arbitremini) quam etiam nostrae liberorumque nostrorum eausae rationes ad eas res confirmare, quibus rebus sub Imperii quidem vestri clientela positis, ad nos vero pertinentibus, nullo nostro merito sumus, nullo neque more neque exemplo spoliati: qui tamen quemadmodum earum rerum causa inter eiusdem Imperii vestri clientes enumerari, dicique non inglorium nobis esse ducimus: ita nos vobis neque incommodo neque dedecori futuros arbitramur. Et Legatos quidem nostros, Amplissimi ordines, quanquam accipere a me legationem vlla de re, Imperiis atque edictis prohibeamini: iam nunc tamen vestra nixus aequitate dimitterem, nisiserius de indicto conuentu vestro accepissem: quem fortassis, et (vt ego existimo) eo animo, deque industria Caesar improuisum et inexpectatum indici voluit, ne indictionis ad me perueniente fama, causae mihi per legatos eo in conuentu exponendae explicandaeque (vt qui in tenebris ipse versari, quam in luce malit) occasio daretur et facultas. Duo porro percrebuisse iam video, et in ore atque sermone omnium esse, de quibus referendum Caesar esse ducit, ac de quibus a nonnullis consultus istius vestri ordinis non infima authoritate viris quidnam ipsis ducerem esse respondendum: quoniam ad me quoque, atque ad eam quam apud vos petitionem instituti, pertinere puto visum est nostri esse officii, nostram vt vobis iis derebus sententiam aperirem. Conqueritur apud vos Caesar de impensarum immanitate, quas gerendo, vno eodemque tempore tot disiunctissimis in locis bello, sustinere cogitur: accedere ad id nouum a Solimano Turcarum Rege in Christianos omnes praecipueque in Germanos bellum: imparemque ferendo ei oneri se testatur. Proinde cupit vt interim Imperii vestri senatoribus salaria, vt militi aduersus Solimani apparatum stipendia, vestro aere persoluantur. Horum primum, Imperii vestri senatum videlicet profitetur (vt est reuera) dirimendis clientum inter se controuersiis, iuri omnibus dicundo, tuendae proborum innocentiae, cohibendae, improborum audaciae, prae caeteris rebus omnibus accommodatissimum: atque ob id multis ante seculis a priscis illis Imperatoribus sanctissime institutum. Alterum, vt Solimani occurratur conatibus, Christianis inquit in vniuersum omnibus, priuatim vero Imperio vestro, vt si vnquam alias, hoc tempore maxime necessarium. In vtroque, vt video, idem spectatur Caesari scopus, idem finis: nimirum vt ad nummos vestros celeriter perueniat. Ad vtrumque ita respondebo, viam vobis vt aperiam, qua impensis vt quam minime grauemini, atque honoribus interim vestris et dignitatibus fruamini sine periculo. Tametsi ego quidem non ignoro ad Caesarem debere hoc potius pertinere, vt quem existimem eo fuisse priscis illis Imperatoribus suffectum, vt qua illi olim, eadem nunc ipse solertia, cura, vigilantia, ius vnicuique reddat, Imperiumque vestrum non tueatur modo, sed augeat etiam. Quo magis mirari subit, Ampliss. ordines, audere Caesarem ad vos scribere, sibi ad ius reddendum, ad tuendum Imperium, hoc est, ad officium proprie suum, pecunias deesse: quae abunde tamen illi ad inferendam iniuriam, ad interuertendas Imperii opes suppeditant. Nam hoc bello, quod causatur, sicut iniusto illo quidem, ita voluntario (vt excusationem hanc praetexere nequeat) vtrumque per eum agi confirmare liquido possum. Sed quum mearum quoque partium esse ducam, et Imperio prodesse, cuius me clientem agnosco Insubrium principatus ergo, et auertere omnia quae inimica esse videantur vestro nomini, atque dignitati: ego ad posterius hoc ita profiteor, quoniam aliquo suspicionis odore a quibusdam est deprehensum, qui eius me rei admonitum voluerunt, hanc a Caesare denegationem salariorum aliqua in causa esse, quo minus ego quum saepenumero conuentum indici, senatum mihi dari, exemplis ac moribus me deduci petierim, et eo tempore quo Caesar nobis in spem verae pacis obtinendae ingressis, de integro eam subuertit, et quo iam, volente Deo, incitatos impetus eius retardaueram, adhuc tamen id impetrare potuerim, quod negari mihi certe sine summo Caesaris, sine famae atque nominis vestri aliquo detrimento non potest: profiteor (inquam) me potius quam vt haec vestro decori denegatae vel dilatae iustitiae nota insideat, vel de vestro salarlum dare iudicibus cogamini, id me quamdiu nostra Causa Senatus habebitur, deque nostra controuersia disceptabitur, suppeditare de meo velle: tantum vt disceptatore Imperii populique Romani senatu (qui vspiamne sit, haud satis scio) non Caroli Caesaris redemptorum iudicium concilio decidatur. Tametsi ego quidem (vt plane loquar) nihilo leuioribus ad me defendendum, quam Caesari ad me offendendum impensis opus esse mihi censeo. Sed cum videam eo rem adductam esse (bonam in partem accipi hoc a vobis velim, quemadmodum dico animo amicissimo) non grauabor, vt exemplum hoc in me Caesar instituat, si qui posthac (vestris Caesaribus aerarium publicum ad opprimendos eos exhaurientibus, quos tueri magis deceat) ius ab Imperii Senatu postulaturi sint, salaria iudicibus vt praebeant. Iam vt ad alterum petitionis Caesareae caput veniam: Ego, Amplissimi ordines, quum viderem Caesarem (qui occupasse adeo possessionem Fortunae sibi videatur) ardentem odio atque in me plus quam hostili animo, publice testari ausum, sua omnia praedae Turcicae permissurum potius, quam vt bello in me abstineret (quod ipsum sane aliud nihil erat, quam Solimanum ad paratam et indefensam praedam inuitare (quum viderem Caesaris orationi reliqua conuenire, id pugnare illum scilicet, id agere, vt me (quantum esse in eo potuit) fortunis omnibus euerteret: ad apparatus Turcici famam, ad vtriusque Siciliae trepidationem, ad populorum suorum diuina humanaque auxilia implorantium obtestationem obsecrationem nihil vel parum commoueri: postremo cum viderem ita me a Selimano vrgeri, vt differre non possem, quin vel illi pacatum me fore promitterem, vel hostem ex professo experirer, quo pacato vti poteram, et quo vti erat necesse: adactus sum ea necessitate, quum iam vel minima dilatio temporis plena esse periculi mei videretur, cum altero placabiliore scilicet hoste Solimano depacisci inducias, vt aduersus impotentem, implacabilem hostem Caesarem facilius me tuerer ac defenderem. Verum istas inducias tamen ea ratione sum depactus, vt quoad eius fieri potuit, non vni mihi tantummodo, quasi vestra caeterorum Christianorum pericula pro nihilo mihi habenda esse ducerem, sed Christianis in vniversum omnibus consulere prouidereque studuerim. Cuius rei vos ego testes appellare possum, si quidem ad vniuersos meae literae peruenerunt, quemadmodum eas proximo Ianuario mense ad amplissimum Cardinalem Moguntinum, vt cum caeteris communicaret, dedi: ad quem eas peruenisse certo scio. Vtcunque est, etsi responsi nihil a vobis tulerim, Legatus tamen meus hanc ipsius Solimani vocem excepit, Nihil se, nisi prouocatus fuerit, Germaniae nociturum. Ac tum fortasse factu facile fuerat, vt vos mecum ad easdem pacis aut induciarum conditiones adiungeremini, idque vt mihi relinqueretur integrum, quantum per obstinationem hostis importunissimi licuit, curaui atque prouidi. Porro autem vestrum erit ea de re (dum est integrum) statuere, meque, si vobis ita videbitur, consilii vestri atque voluntatis admonere. Vos me sane ad eam rem (vt quam maxime omnium velim) interprete fidelissimo, sponsoreque officiosissimo vtemini: vt qui persistere cupiam in illa ipsa eadem erga vos animi beneuolentia, vobis meo iudicio non incognita. Vicissim vero et hoc a vobis, Amplissimi ordines, quae non semel antehac feci, diligenter etiam atque etiam postulo, et veluti meo quodam iure debitum efflagito, vt qui e vestratibus milites ad me tuendum, ad constituendum aut recuperandum fortunarum mearum statum, stipendia mihi fecerint: eo apud vos esse velitis loco, quo ii esse debent, qui mutuae originis, societatis, necessitudinis, amicitiae memores, depellere vt decuit a cognatis, a sociis, a necessariis, ab amicis iniuriam voluerunt. Tum pueri huius, per quem vobis hae reddentur literae, tutum itum et reditum, non a vestra ipsorum quidem (a quibus ea timere nolo, quae ne Barbaris quidem in mentem, vt committant, venire debeat) sed ab eorum praestetis iniuria, quibus nihil esse sanctum experior, et fortasse non nemo vestrum intelligit.

REdditae sunt mihi litterae, vestro foederatorumque vestrorum nomine quibuscum Schmalcaldiae tum conuentum habebatis, tertio Nonas Martias ad me datae. Quarum tria potissimum esse capita animaduerto. Primum quidem excusatis quod superioribus eodem in loco conuentibus habitis, Orator noster non quam expectabam responsionem tulerit: causam etiam affertis quare ne nunc quidem decerni a vobis Legati ad nos potuerint. Deinde postulatis vt haereditariam illam beneuolentiam ac fidem, qua Germanos omnes semper sumus persecuti, perpetuo tueamur ac retineamus: neque vos et qui vobiscum eandem in societatem coierunt, a nobis destitutos velimus, quin singulari eorum atque vestrae in Ecclesiae concordiam et Christianae reipublicae otium animo, voluntatique suffragemur. Postremo, quid consilii de Synodo ceperitis, significatis copiose, ostenditisque scire velle, quae sit ea de re mens nostra. Quod ad primum attinet, multo gratissimum fuit intelligere, quicquid superiore conuentu omissum est, id neque a culpa vestra, neque abalienato a nobis animo profectum fuisse. Quamobrem qui rerum summae apud vos praesunt, si (quemadmodum constitutum vobis esse video) Legatos ad me sunt missuri, hos ego humanitatis genere omni fic accipere cogito, vt si literae meae illis (quemadmodum scribitis) suaues sunt visae, conspectus noster nihilo minus iisdem iucundus sit futurus. Ad caput alterum sic habetote: Scire vos opinor, viri amplissimi, gentem quidem Germanicam, ex qua velut stirpe genus meum duci non solum libenter profiteor, sed magno etiam in honore pono, tanta necessitudine semper cum Francica coniunctam fuisse, vt maiores nostri vtramque fere pro vna eademque gente habendam censuerunt. Quod si qui adhuc sunt, qui non ita existiment, vehementer meo quidem iudicio falluntur, manifesteque originem nostram ignotam sibi esse prae se ferunt. Itaque mirum videri minime debet, si quae inter caeteras nationes pacta sunt atque inita foedera, literarum monimentis et quam validissimis fieri potuit cautionibus nitantur: qua vero inter nos necessitudine vincimur, ea demum vna sit, quae cum ex sese ipsa consistit, tum in populi vtriusque pectoribus impressa longa temporum serie egisse radices altius, inseuisseque hanc non iam consuetudinem, sed potius naturam videtur, et ita insevisse, vt quantumuis corruptis vetustate ac situ (si forte aliquando contingat) mutuae beneuolentiae velut tabulis, ipsa tamen amicitiae inueteratae vis non idcirco labefactetur, ac ne in dubium quidem vocetur: nec illa praeteriti temporis ab omni prope aeternitate memoria nobis a maioribus nostris per manus tradita, satis ad legem et authoritatem non futura sit. Deum enim hominesque testor, quantum ad me attinet, viri amplissimi, me hac in re non modo ad maiorum meorum ingenium accedere voluisse, verum etiam, vt praecederem, elaborasse. Quod mea quidem sententia ita est vniuerso orbi testatum et cognitum vt nihil hostes meos, eosdemque vestros (quales, estis experti) amicos, peius his proximis annis habuerit, quam quod senserint, viri sagaces, nullum aliud propugnaculum aduersum suos ad immodestum illud immodicumque totius orbis Imperium conatus, firmius nostra amicitia opponi posse. Quare nihil est cur miremini, si omnes omnium temporum calumniatores comminiscendis disseminatisque calumniis, mendaciis, confictisque in me criminibus arte et diligentia superarunt: quam solam inierunt labefactandae amicitiae nostrae rationem. At Dei benignitate, vestra vero prudentia, nostra item erga vos fide, de qua praemiis nullis, nulla aureorum montium pollicitatione deturbari vnquam potuimus, repulsi fractique sunt. Qua ex re iudicium ego quidem facio, magisque in dies aduerto, quam isti male operam suam ponant, communes (cur enim non ita eos appellem?) aduersarii nostri, cum insidias eorum vel pueris (quod dicitur) infantibus detectas, ac manifestas esse constet. Nihilominus tamen quoniam literis multorum ad me perfertur, eos eandem vsque quaque cautionem (vt in prouerbio est) occinere, nec proximo conuentu vllo esse pudore cohibitos, quominus odii sui virus omne in me iamdiu conceptum, in tanta tamque celebri virorum amplissimorum corona euomerent, statui mihi faciendum, vt certa quaedam atrociorum criminum capita, quibus nomen meum absentis deferunt, et nos vulgo traducunt, diluenda, et causam meam agendam curarem, nimirum vt re cognita, veritatis ipsius luce, mendaciorum istorum tenebrae discuterentur. Non quo istos tamen, qui ea in me maledicta effuderunt, tanti faciam, vt illis responderi a me oportere iudicem: cum neque illi, si id sua sponte faciunt, sint eiusmodi, quibuscum mihi rem vllam esse velim: et si authorem suum ea de re laudant, ille non nesciat, quid sibi, quum quid de me secus dicere ausus est, respondere solitus sim. Quid ergo? an hoc a me agitur, vt vobis innocentiam meam probem? Nequaquam. Neque enim mihi cognitu facile quidem videtur, vtris maiorem iniuriam facerem; vobis ne, si de vestra erga nos amicitia, quae a recta bonaque opinione separari nequeat, dubitem; an nobis, si apud vos, hoc est, viros integerrimos, ne alia existimatione simus, vereamur. Quorsum igitur haec spectat defensio? Eo sane, vt qui genere ipso rerum potestis omnem ex omnium animis, et iuris nostri, et aduersarii iniuriae dubitationem tollere, nunc sit vobis in promptu singulas partes, quibus alter absoluatur, alter condemnetur, explicare. Quod omnino facturos vos pro vestra erga me beneuolentia mihi ipse promitto ac recipio. porro autem hoc vos pro certo habetote, cum Apologiam quandam recognoscerem, quam ad refellenda istorum in me crimina et conuitia curaui ad vos perferendam, in ea me nihil deprehendisse, quod vel transversum (vt aiunt) digitum a rei gestae veritate discedat, quodque pro vero ab vniverso orbe recipi non debeat: et vt ita vobis persuadeatis, velim. Quod ad tertium attinet totius epistolae vestrae caput, breue est quod responsurus sum: atque eo breuius, quod ad ea, quae scribitis, nihil addi aut debere, aut posse videatur. Reliquum est, vt calculum meum ponam. Hoc igitur suffragium meum breuiter obsecro accipite. Eum me semper sensum in hac re habuisse, vt quemadmodum temporibus nostris perutile, vel potius necessarium arbitrarer, publicum Christianorum conuentum loco haberi libero, minimeque ad alterius partium iniuriam opportuno, eumque rite ac diuini illius Spiritus instinctu et nomine, more maiorum agitari, in quo ageretur de publica et vtilitate et Ecclesiae totius conciliatione et consensu; si quid horum deesset, nullo modo coitionem eiusmodi probarem: et vt quod res est dicam, et antehac quidem, et nunc maxime in ea sum opinione, vt non aliter recte atque ordine concilium haberi posse mihi persuadeam, et ita persuadeam, vt contrariae sententiae authoribus aures nunquam sim in posterum patefacturus. De Scotorum Rege, cuius et mentionem facitis, curabo diligenter, vt quod velle ostenditis, literae cum illo vestrae communicentur. Neque est quod dubitetis, quin ille authoritatem meam sit sequuturus, pro suo in me studio et obseruantia, quam eandem filii pietatem in patrem interpretari possum, praesertim cum ipse mihi conscius sim, eum a me inuicem non secus, quam liberos amari et obseruari.

Illustrissimi et excellentissimi Principes, consanguinei amici, foederati, charissimi, Deus Opt. Max. ornamenta vestra tueatur atque augeat. Farrae, X. Calendas Iun. M. D. XXXVII.

QVod Christianissimi Galliarum Regis apud vos vel opinionem, vel gratiam, vel authoritatem maledictis eleuare obtrectatores studuerunt, iampridem, viri Principes, amplissimi ordines, inclyti conuentus conciliaque Germani nominis, animaduersum est, id eos quidem morbo quodam animi, ac linguae petulantia magis quam iudicio egisse: at dedisse tamen operam, quacunque id ratione tentare potuerunt, vt temporum nostrorum omnem inuidiam in nomen Gallicum, atque in Gallorum Regem ipsum transferrent: denique vt vos nominis nostri, ac generis totius Francici authores, vel verius parentes, a nobis abalienarent, qui vestri et esse et dici contendimus. ac tametsi eorum iniquitas se in nonnullorum e vestris aures nimis familiariter inseruit, speraui nihilo secius, Ampliss. viri, pro vestra aequitate et sapientia, me facile apud vos veritati locum esse inuenturum, apud quos sese ipsa non tueri modo atque per se consistere, sed refellere etiam calumniam et explodere possit. Eam autem veritatem, dum breuiter expono, me sane beneuolis et attentis vobis vsurum esse confido, spero quidem certe, tantum enim abest, vt omnes istorum omnium calumnias pertimescendas putem, vt etiam non dubitem quin nobis tam sit causae aequitas profutura apud vos, quam istis sua impudentia vobis hanc controuersiam disceptantibus, obfutura. Eoque id futurum magis credo, quod anno superiore itineribus per hostium insolentiam quoquo versum obsessis, tabellariis, qui ad vos hinc mittebantur, partim interceptis, partim interfectis, eorum etiam edicto (quo res indignior sit) quorum iniquum Imperium dissimulare cogebamini, cum interim nos ea ipsa causa nostri apud vos purgandi locum nonnisi augustissimum haberemus, vestra tamen aequitate factum est, vt vna velut Apologia, quae ad vos et authore incerto, et itineris ratione in comperta peruenisset, tantum valuisse existimetur, vt conflatae in nos inuidiae pars non minima in calumniae retorqueretur autores: vos etiam vt et Francorum genti, hoc est generi vestro, et ipsi etiam Regi gentili atque consanguineo, veritate comperta, esse coeperitis aequiores. Haec vero quum ita cesserint, quid nunc tandem sperare non possim? quippe non modo repressa, verum etiam Dei primum immortalis benignitate, deinde Regis Christianissimi incomparabili et virtute et foelicitate, labefactata hostium nostrorum, vestrorum etiam aduersariorum (ne quid grauius dicam) insolentiae et arrogantiae pristinae causa, adituque nobis ad vos summo vestro beneficio, nec minori animorum vestrorum magnitudine patefacto. Est certe, nisi me longe fallit opinio, cur mihi de vestra humanitate et beneuolentia quippiam non mediocre promittam, vt qui neque mea sponte, neque item temere cuiuslibet hominis insistens vestigiis, sed Regis optimi, integerrimi, vobis amicissimi, ac propinquissimi autoritate fretus, vobis eadem illa confirmanda, atque iis etiam gratiora exponenda quaedam susceperim; quae ante ex aliis, qui nec commendatione pari apud vos, nec gratia valerent, non sine magna tamen animi attentione ac voluptate accepistis. Quanquam ne id quidem quae nunc agimus, tale est, vt in eo instructam valde, aut exactam, numerisue omnibus absolutam defensionem ordiar: quin potius id a nobis agitur, vt si qui forte adhuc sunt, qui superioris illius Apologeticae epistolae vel authoritatem, vel fidem in dubium vocent, quod ea istuc exierit, nec scriptoris nomine, vtpote incerti, nec cuiusquam subscriptione commendata: nunc tandem Regis confirmationem secuti, quam ipsius ex literis videre est, satis ea de re factum sibi esse intelligant. Nec enim ex ea ipsa Apologia (quisquis hominum tam egregia in patriam ac principem voluntate fuit, qui negotii huius rationem totam vobis exponens, innocentium causam suscepit suapte ipse sponte) est quod demere vel velim vel debeam. nam pauca sunt fortasse, quae pro rei ipsius magnitudine addenda censeam. Eam itaque in partem hoc nostrum quicquid esse videbitur, accipiatis velim, vt quod vobis hoc legendum traditur, illius eiusdem esse partem Apologiae existimetis: tametsi non eodem esse filo attexta videbitur. Minime vero offensum iudicium vestrum velim, sicubi res aliqua in priore illa defensione leuius perstricta, eadem in hac velut appendice vel repetetur, ad refricandam memoriam, vel copiosius aliquanto de Regis Christianiss. sententia et voluntate pertractabitur. Habetote igitur, Ampliss. viri, ex hac nostra, vt rudi fortasse et impolita sic minime fucata atque subdola defensione, mentis atque animi Regis, eiusque consiliorum summae, imaginem et simulacrum, iconice (vt ita dicam) et ad viuum expressum: quae prudentiae vestrae pio specimine erit voluntatis probae atque plane regiae, vt significantissime loquar. Id autem a me eam in partem dictum est, vt ex eius Principis ingenio facile iudicare possitis, conficta fuisse illa crimina, scelerata aduersariorum impudentique vaniloquentia. Qui dum ipsi quidem neque pares ferre queunt, neque armis tamen de virtute contendere audent, ad couuicia se et calumnias, sua opinione firmissimum improbitatis praesidium et propugnaculum, conferunt: vnde atrocissima probra in nos, in Regem, in nomen vniuersum Francicum, velut infecta et recocta tela importunissimi homines, animo plus quam fas est hostili, iaculantur. Enimuero ex multis, et (si Deo placet) apposite ad speciem confictis criminibus, tria esse video praecipue animaduertenda, quae maximam nobis inuidiam apud imperitos excitare queant, et quae inter nos quidem, qui iam olim, atque a conditis propemodum nominibus et vestrae et nostrae gentis, sanguine, moribus, foederibus, sumus quam coniunctissimi, vel grauissima odia, vel funestissimas simultates serere, atque alere possint. certe quidem eiusmodi sunt, iis vt isti se concordiam facile nostram dirempturos, ac publicam causam iugulaturos confidant. Iam primum Carolum Caesarem a Rege, bello indicto, interpellatum ac reuocatum ab expeditione Turcica tumultuose vociferantur. Deinde ab eodem Rege incitatum euocatumque in Christianos Regem Turcarum scelerato commento (vt interdum est maleuolentia cum amentia coniuncta) proferre non veriti sunt. Tertium illud de bello Sabaudiensi vel crimen vel maledictum huiusmodi est, atque iis argumentis instructum, pariterque (vt iam dicta) sic ieiune ac frigide tractatum, indignum vt mihi videatur, in quo refellendo contendendum mihi sit vehementius.

Horum igitur criminum primum est illud, et serie temporis vetustissimum, quo clamitant Carolum Caesarem a bello Turcico regiis armis reuocatum. Haec qualia molestissimi homines arma fuisse intelligant, cum nulla norim: quodnam illud sit bellum Turcicum, denique vnde sit Caesar reuocatus, cum diu mecum reputauerim: nulla possum suspicione assequi. Non me latet, Solimanum iam ante quinquennium magno tumultu, magnaque consternatione omnium, ac perturbatione in vtramque Pannoniam inuasisse: Caesarem maximas aduersus illum et florentissimas copias coegisse, vt quidem fama fuit. Verum vt haec omnia vera esse non inuitus credidi, quin maiora veris iactata esse, et sermone celebrata memini, ita explicare non queo quid in causa fuerit, cur trepide (vt isti volunt) se e Germania recipientem hostem, plane etiam profligatum, fugientique similem Caesar non sit persequutus, cur occasionem illam tantae gloriae, tantique ad rempublicam Christianorum momenti neglexerit: cur denique victoriam iam partam de manibus amiserit. An vt nos saepius cum terribilissimo hoste de salute, de vita, de libertate, de fortunis omnibus dimicaremus? Num etiam tum sese interpellatum esse ac retractum a Rege dicere ipse audebit? cum id omnibus satis innotuerit, adornanti expeditionem illam Caesari Regem ipsum obtulisse peditum millia quinquaginta, maiorem multo partem (ne quid incommodae suspicionis esset) e Germania delectam, equitum Gallorum millia sex, adhaec tormentorum vim ingentem, nec vero tantum hasce copias suas opesque in expeditionis illius et periculi societatem ei detulisse, sed proficiscentem etiam ad bellum, simul ipso in bello res gerentem, susceptis publice pro ipsius salute atque exercitus votis, et more nostro supplicationibus indictis, insuper prosequutum esse faustis ominibus, vt assolet, absentisque rebus perinde atque suis ipsius fauisse: postremo redeunti Caesari preciosissimam illam, atque (vt ferebatur) laboriosissimam victoriam gratulatum misisse. Iis si officiis Rex Caesarem ab expeditione reuocauit, faciendum illi quid fuit, vt retineret? Illa profecto si hominem interpellauere, si a persequendo Regis liberalitate atque eius generis beneficiis retractus est, quibus nos maxime incitari solemus: causae nihil est, cur vel hunc credere possum Solimano hostem fuisse; vel si fuit, necesse est iis assentiar, qui Caesarem negant tam obstinato implacabilique esse in suos hostes animo, quam homines plerique conqueruntur: qui si (vt reliqua persequar) tanto studio tenebatur, quanto isti praedicant, Turcicarum rerum funditus euertendarum, ac non potius sic suis cupiditatibus velificabatur, vt sub obtentu pietatis ac religionis sacra aeque ac profana raperet et auerteret, et vero (vt plane loquar) vt hoc praeclarum Imperatorii muneris tyrocinium ad miserae atque exanguis et spoliatae Europae iniquam possessionem verteret, si tanta (inquam) animi contentione in hostem Christianae pietatis ferebatur, neque, hac simulatione religionis tot nationum, tot populorum dominationi imminebat; si nostrae denique libertati, ac fortunis omnium non inhiabat auidissime; quid accidit cur auxilia nostra tantopere necessaria, ad id bellum et vltro et hilariter delata, Imperator repudiaret? atque is Imperator qui minime tardi aut negligentis speciem prae se ferat. Sed operae pretium est audire; quid ad conditionem eam sibi oblatam responderit. Ait ad id bellum quod susceperat, iam non ope, sed opibus, non equitibus, sed argentariis; non vi tormentorum, sed copia nummorum; non denique sibi prompto, expedito, numeroso milite; sed prompta, sed expedita, sed confestim numeranda pecunia opus esse. Et haec cum ita perspicua sint omnibus et cognita, vt negari ne ab illo quidem ipso possint, vel si omnium impudentissimus esse sustinuerit: tamen cum a singulari bonitate et liberalitate eximia proficiscerentur; videte quaeso, viri amplissimi, hoc Regis tam liberale officium, tam oportunum, tam appositum, quam maligne, quam peruerse, quam sinistrorsum Caesar ipse interpretatus fuerit. Deus immortalis, non veritus est dicere, Italiam liberalitatis subdolae, et officii specie repetere nos tentauisse, et ostentatione delectus Germanici ipsius Germaniae vires imminuere et exhaurire: atque ea ratione illam inermem et nudam, nec alienis tantum, sed domesticis etiam praesidiis spoliatam, infensissimis hostibus obiicere conculcandam. Qua in re si quae in Regem maledicta edita voluit, nunquam vera esse censuit (id quod facile ideo mihi persuadeo, quo et Regis vniuersa anteacta vita, et recentia eius in Caesarem ipsum officia longissime ab istiusmodi flagitii suspicione absunt) si non, inquam pro veris habuerit, quali ingenio quali sit integritate et sanctitate Caesar, qui innocentiae nostrae haec crimina affinxerit, apud vos ipsi cogitatote. Sin vera ea fuisse putauit, quam ex Regis ingenio coniecturam facere non potuit, eam de suo hac in calumnia fecisse, quaeso vt arbitremini. Verum illa fuit, scilicet belli Turcici species, magnifice advmbrata, in quo isti cum sibi ob hostem (vt loqui solent) deletum mirifice placent: tum vero de nobis ipsis, quos quo iure, quaue iniuria semper hostium numero habuere, multo magis (vt quidem est eorum sensus) triumphant, quam de hoste atrocissimo Christiani nominis. Nisi vero cum bellum Turcicum iactant, et Caesarem, reuocatum inde, ac vi extractum quiritantur, non illud in Germania gestum, tanquam momenti exigui verum posterius alterum insigne Africanum, cuius beatos illos et plausibiles triumphos a Diuo (si Deo placet) Carolo agi vidimus, significant. nullum enim video tertium esse, nec praeterea vllum. Tametsi quod ad triumphum illum attinet, non dico quam sit nugatorium. Sed enim nullum iudicio meo Carolus in omni vita aut gessit, aut gesturus est bellum, quod verius Turcicum hominari aut debeat, aut possit, quam quo bello gentem illam alio tum intentam ad bellum Christianis inferendum prouocauit. Vtinamque ea falsa sint, quae tamen sunt verissima, quae quotidie cum ex Genuensibus et Venetis, tum ex aliarum omnium nationum hominibus audiuimus, qui in Africa aut mercaturam, faciunt, aut alia ob negotia illuc commeant, imo vero quae ex procuratoribus ipsius Caesaris accepimus. Nemo est enim eorum quin affirmet Solimanum, cum, ex Persica expeditione rediret, publice apud omnes dicto eius audientes populos per literas, (quarum exemplum legimus,) questum esse, quod cum Tunetani cives Regis sui tyrannidem ac violentiam pertaesi, AEnobarbum Turcicae classis praefectum ad se asserendos asciuissent, seque eius commisissent fidei; illum postea securum et nihil minus quam vim a Carolo Hispaniarum Rege (sic enim eum appellant) metuentem, repentino bello oppressum de Tunetis possessione Carolus deturbasset, id tum demum, quum ipse Solimanus in longinquam expeditionem profectus esset, ausus facere, contra fidem ab oratoribus datam nihil eum interim rerum nouaturum. Proinde admonere, Solimanum, rogare, hortari singulos et vniuersos, sibi in vlciscendo hoste, vti ne deessent Siquidem certum ei omnino esse, vires suas omneis et copias quam primum in eum, a quo esset violatus, convertere. Quare fabricandis nauibus, rei nauticae instruendae, sociis naualibus vndecunque cogendis animum intenderent: ipsum quod sui esset officii, in reliquis curaturum. Haec si vera sunt, vt sunt verissima, equidem non video cur non recte (atque vtinam non tam vere) calumniatores homines bellum hoc posterius, bellum Turcicum nominare possint: quo quidem bello Caesar Turcarum gentem, in Christianam rempubl. prouocarit, incitarit, elicuerit. quippe cum illa gens dubio procul nihil motura in Occidentem fuerit, nisi prius lacessita vt video persuasum omnibus: impetus suos omneis, in res Persicas conuersura. Et eorum quidem consilii vel hoc inter caetera fidem faciet, quod Solimanus cum a nonnullis, quos non imprudens rerum taceo, quorumque maxime intererat mare hoc nostrum minime nobis fieri infestum, rogaretur, vt ab his nostris finibus abstineret, animum potius ad Orientis opes, quam ad Europae vires adiiceret; respondit ille, se non inuitum, vt quiesceret facturum, duntaxat quod posset integra sua existimatione facere: pateretur modo Carolus AEnobarbum suae classis praefectum Tunetem, vnde depulsus, repetere: caeteris de controuersiis facile transactum iri. Deus Opt. Max. faceret, vt latam conditionem rationibus Christiani nominis accommodatissimam acciperemus, nec tam improbe atque impie vel gloriae nostrae vel cupiditati seruiremus, vel denique obstinato animo vsque adeo obsequeremur: melius profecto et commodius rebus Occidentis consuluissemus, ac de Christiana religione salutarius statuissemus. Nam per Deum immortalem, quid causae fuit, cur non eadem de Tunete, id est Mahumetanorum latebra magna cum nostra laude et compendio faceremus, quae paulo ante de Methone arce ac praesidio Christianorum, illustrissimo ipsis Christianis, qui nos inuocarent, proditis maximo quidem cum, nostro dispendio, sed maiore multo dedecore et ignominia feceramus? Hocne, illud est tandem quod isti perhibent, de quiete et salute Reipublicae semper se cogitare; semper esse sollciros? sua opera, studio, diligentia, virtute, fide illa omnia, sustineri et seruari? prae illis priuatarum se rerum omnium et vtilitatum suarum rationem nullam habere? Anetiam id est Herculem alterum orbis liberatorem esse? alterum esse Caesarem Romani assertorem Imperii? Hoc est religionis Christianae propugnatorem se vnicum velle videri, atque eo nomine apud omnes inclarescere? Quod si Rex, quem isti tam pii homines neglectae religionis, quid dixi neglectae? imo vero proditae et afflictae insimulant, hac occasione oblata aut alia eiusmodi, illud nescio quod propugnaculum aut castellum ad fauces Tunetis positum Solimano non, restitueret; si non tyranno omnium quos terra sustinet, impurissimo (de Rege, oppidi illius loquor) amicitiam renunciaret: si non ab inhonesto foedere, si non, a consensu Christianae pietati perniciosissimo recederet: nisi iniurias omnes, si quas ab hoste accepisset, Reipublicae quieti benigne remitteret: nisi Africanum omne, imperium et inanes illos Europae, Asiae, Africae titulos otio Christianorum condonaret: nisi denique omnia faceret, vt iam ingruentum nostris ceruicibus tempestatem auerteret: quid tum, obsecro vos, quid (inquam) non essent rigidi isti censores proloquuturi? Nonne cupidum, nonne insolentem, nonne impotentem animi, nonne iam moribus praesentibus intolerandum parum illis esset eum dicere? Scelestum medius fidius, nefarium, sacrilegum, impium, humanitatis, pietatis, religionis euersorem, aris focisque infestum Regem esse clamitarent: idque non iniuria. Neque enim vllum opprobrii, vllum contumeliae tam inuidiosum genus est, quo non dignissimum eum homines merito iudicarent. Verum in hoc bello quidnam est tandem, in quo Regis benignitatem, humanitatem, aequitatem possit Caesar desiderare? quid quamobrem Regem sugillare iure possit? Coepit ipse hoc triennio classem parare in nostri litoris vicinitate, omnium quas nostra vidit aetas, atque audiuit, tum robore copiarum numeroque, tum omni apparatus genere longe instructissimam. Excipiebantur eius interim voces minarum plenissimae, quae ad Regem solum non dubie pertinebant. deprehensi et conuicti viri nefarii aliquot, qui tantam Caesaris classem in Massiliensem portum accipiendam, quique Andreae Auriae (quem vos et de fide et de nomine satis nostis) Massiliam ipsam vrbem omnium, nobis maritimarum opportunissimam, tradendam susceperant, et redemerant. Detectae iam erant insidiae, patefacta erat scelestae expeditionis adumbratio. nec dubium erat quin verbo quidem ad Punicae orae oppugnationem tanta classis, re autem vera ad Christianae expugnationem occupationemque vrbis iam dictae parata, esse videretur. Tam insigni iniuria Rex lacessitus, nec sic quidem ab vetere instituto suo discedendum putauit. Satis tum habuit ab insidiis cauere, reique euentum opperiri: nec in causa tamen fuisse facile affirmauerim sceleratam hanc perditorum hominum coniurationem, cur tandiu Caesar suam profectionem distulerit: nec ei moram attulisse eam spem, quod de capienda per proditionem Massilia aliquid aut cogitauisset ipse, aut sperauisset. Nam id licet verisim illimum multis visum sit, quia tamen nihil vobis ex vano haustum tradere institui, neque quenquam nisi comperta re fraudis ac perfidiae incusare, vestro sapientissimorum virorum iudicio rem totam arbitrandam relinquo. Id demum asseuerare iure possum, simul vt detecta est proditio atque oppressa, Caesarem qui diu nullam ob causam manifestam cunctatus Barcinone in anchoris steterat, illico cum ingenti illo apparatu soluisse. Qui iam in altum prouectus id Regiis oratoribus, quod eos persaepe antea sciscitantes celauerat, consilium expeditionis suae tandem aperuit, et hactenus tamen aperuit, vt Regi amico, Regi sororis viro, id demum significari vellet, sese in expeditionem quandam Christianae reipublicae gratia proficisci, suisque verbis per ipsos Oratores rogari, vt absenti sibi Regis fides atque amicitia perinde vt praesenti constaret, nec quicquam rerum interim in Italia moliretur. Hoc posterius tametsi durum, (nam superiora cum a Rege sponte semper exhibita essent, nihil attinebat postulare) verum hoc tametsi durum, et praeter aequum videbatur additum, pro ingenio Regis tamen et perpetua voluntate in rempubl. ab eo non est recusatum. In Italia vt nihil nouaretur, postulabat Caesar. id contra ius aequumque iniungi sibi probe Rex intelligebat, indignarique eam ob rem iure poterat, idque eo etiam magis, quod praeter haereditarias in agro Insubrium possessiones, quas repetere debebat, recentem Francisci Sfortiae iniuriam Mediolanensium tyranni, nullam moram admittere, nullam cunctationem perferre intelligebat hominum opinione. quippe pro contumeliae acceptae magnitudine e Regis tanti dignitate non erat, Tyrannum illum sinere diuturnum fructum violati iuris gentium carpere. Et nihilo secius tamen Rex placidissimus, cum vellet reipublicae potius quam vel dolori proprio vel dignitati morem gestum pedem domo non extulit, quamdiu in Africa, Caesar belligerauit. Haec si ad examen aequitatis vestrae perpendentur, viri amplissimi, nec futilia esse videbuntur, nec Caesaris ostentationibus similia. Caesar enim maluit alienae tyrannidi in Africano negotio, quam suo officio, quam otio Christiani nominis et securitati consulere. Rex vero (vt caeteras causas, quae et plurimae erant et iustissimae, praeteream) dolorem proprium, vindictae occasionem cum aequitate coniunctam, publicae tranquillitati, Christianorum quieti atque vtilitati postposuit. Neque vos latet tamen Sfortiam hac patientia Regis, hac animi aequitate indignum fuisse: qui in Legato Regis violando omnem barbarorum feritatem superauerat. Nam primum Regis Christianissimi Legatum comiter admissum, deinde crebro et familiarissime acceptum, ad extremum contra ius gentium trucidauerat. Tyrannus videlicet nulla virtute nec corporis nec animi praeditus; ne inglorius moreretur, innotescere facinore immanitatis concupiuit. Et vero Diomedis illius Thracis et Busiridis AEgyptii, qui necandis hospitibus suorum nominum memoriam ab obliuione vindicauerunt, aequare gloriam contendit. etsi hoc illis praestitit in eodem genere crudelitatis, quod illi in aduenas et viatores, hic in, ciuem et popularem: illi in quoslibet et ignotos homines nulliusque nominis, hic in virum nobilem, et legatione Regia functum, specimen dare ingenii barbarici voluit. Quod inauditum scelus et in primis nefarium, Rex et indignitate, contumeliae, et iustissima doloris causa percitus, vltum ire properabat: a quo etiam, cum diu hac de re satisfieri sibi postulasset, frustra habitus contemptusque erat. Neque ea tamen omnia Regium animum a communis vtilitatis atque humanitatis studio abduxere, vt publicae commoditati vel iuris sui vel iniuriae persequutione praeferret. Id quod tamen sine vlla cuiusquam offensione aut reprehensione facere poterat. Erant enim tum Regi ad manum omnia, quae ad vindictam nefarii facinoris viam munirent ac rationem expedirent, tempus, res, occasio, copiae, bonorum omnium, populi totius in optima causa consensus. quae quamuis et viderentur, et essent maxima, non tamen tantum apud eum valuere, vt reipublicae ratio ac vitae consuetudo non multo plus potuerit. Vos itaque, vos appello, Amplissimi viri, vestrumque istud collegium, cuius, cuius (inquam) dignitate et gloria Imperio Romano sua constat adhuc prisca et Augusta maiestas; vos quaeso acque obtestor, vt in re vestra contra veritatem atque aequitatem, calumniae et vanitatis patroni et defensores esse ne sustineatis: praesertim cum apud Caesarem ipsum ne dignitatis quidem istius illustrissimi collegii ius obtinere potueritis. Quanquam quid dico dignitatis? qui et saluti et incolumitati vestrae, affectatae sibi quoquo modo tyrannidis, etsi iniquissimae, tamen tutelam propugnationemque anteponere non dubitarit. Verum quoniam omnia fibi ignosci postulat et permitti, aliis contra nihil de summo iure remittere consueuit; hoc etiam in illus gratiam, vt aequum est, fateamur, in contentione humanitatis et beneficentiae nimis inique Carolum Caesarem cum, Francisco Rege componi, Sit enim sane huius Regis Christianissimi, non istius Imperatoris Romani, de Christiano nomine bene et sentire et mereri. Itaque, hactenus de illo et de illius in remp. voluntate dictum sit. Hoc certe quod sequitur, Regii plane fuit animi et moris, quod aliquanto post Africanum bellum confectum mortuo Sfortia, ne tum quidem Regem de sententia casus appositissimus et tanquam caelitus oblatus deduxit. Siquidem ea mors Sfortiae omnem aditum invacuam possessionem veluti caducam remigrandi Regi aperuerat, absente praesertim, hoc est e Sicilia nondum egresso Caesare: vbi tum etiam et incommoda valetudine et rerum inopia omnium ex Africa reuersus, premebatur. Neque vero erat tum in re improuisa et repentina, vnde auxilium facile mitteretur Antonio Leuae, qui tum forte Mediolanum cum Imperio quidem, verum sine exercitu obtinebat. Contra Regi praesto erant populorum studia, si iis vti in animum induxisset, pleraeque arces praefectorum voluntate, permulta oppida Insubrium munitissima patebant: iam vero Rex ipse ad radices Alpium versabatur, cum ab rebus caeteris omnibus, tum vero maxime ab exercitu paratissimus: cum tot tamen tantarumque rerum copia atque oportunitas in idem tempus illud incurrisset, nihilo ille secius temperandum sibi esse duxit, adhucque expectandum, ecquid Dux ille Sabaudiae pateretur ad aequitatem se adduci, apud quem iam decennium erat, cum assidue per internuntios Rex ageret, vti ablata per vim et retenta, moribus sibi restituerentur. Quae cum ita essent, ecquis crederet Regem viribus, opibus, studiis, causa denique ipsa superiorem, adde etiam (si ita videtur) et animo et rerum vsu, nihilo (vt leuissime dicam) Caesare inferiorem, ne ad hanc quidem occasionem loco se fuisse moturum? Nemo opinor. Atqui ne significationem quidem vllam huiusmodi dedit. Et quanquam toties ante expertus in se Caesaris animum, et vero certior factus, Caesarem Regiae suae primoribus iureiurando illo ad ostentationem Imperii exquisito affirmasse, potius extrema se exempla passurum, quam vt in Italia Regi vel tantulum retinere, in quo vestigium figere posset, per se liceat: attamen iterum atque iterum et saepius tentandum esse iudicauit, si quo pacto hominis ingenium molliri posset et mitigari: et si minus illum aequitatis et officii respectus, at hominum certe existimatio, et temporum communium ratio eo adducere posset, vt aliquando non inuitus faceret, vt Mediolani possessione sibi cederet. id autem erat, vt alienum, quod per summam iniuriam occuparat, iusto domino redderet, non armis quae (si in armis ius poneret) promptissima erant, sed iure, sed legibus repetenti: hoc est, vt Christianorum quieti prouideret, cuius rei causa velle se omnia prae se ferebat, tum quidem certe: nam nunc, ne simulat quidem. Neque vero fuit vlla tam iniqua conditio, quam non pro aequa, si modo ratio sui aliqua haberetur, Rex fuerit amplexurus. Acta autem res inter vtrumque per Oratores fuit, ita vt fieri aliquid posse speraretur. Quidnam igitur ille? Diem de die ex industria ducere, Regem pacis cupidissimum, studii eiusdem simulatione frustrari, dum sacramento quoscunque potest, adigit, exercitus comparat, dum pecuniam ad stipendia militum vndecunque cogit, dum locis opportunis munit oppida, dum quacunque, potest ratione, quorumuis hominum animos sibi conciliat, alios etiam per fraudem ab Rege alienat. denique dum populos Regi audientes solicitat ad defectionem, et Regis vero familiares qua spe, quibus praemiis, quibus pollicitationibus potest, calcata iusti, aequi, honestique reuerentia, corrumpit. ac ne pluribus, dum omnia omnium ingenia, qui vnquam arte, diligentia, industria, labore ad ambitionem valuere, non aequat modo, verum etiam vincit. Vbi autem haec ex animi sententia omnia successere, tum impetu sane incredibili, viribusque post hominum memoriam formidolosissimis Regem vndique a fronte, a tergo, a lateribus adoritur: Galliam ipsam, quid Galliam dixi? imo Europam potius atque Asiam et Africam spe quadam infinita et libidine dominandi inexplebili deuorat, ne id quidem obscure ferens, se non ante quieturum, quam Regem, nec tantummodo Regem, sed Regem Christianissimum, Regem foederatum et socium, Regem cognatum, praetereaque Regem sibi ex sororis suae matrimonio ante alios affinem factum, de Rege priuatum, de locupletissimo egentissimum omnium, et si natura pateretur, de propinquissimo alienissimum reddidisset. Proh Deum immortalem! quo tandem ista animi impotentia eruptura est, nisi prouidentia caelestis fraenos imposuerit? Mithridatem olim Regem Ponti, cum a Populo Romano iustissimis armis premeretur, quod maximis contumeliis ciues Romanos in Asia sociosque affecisset, antiquorum monimentis traditum est post grauissimas clades acceptas, Fortunae suae misericordia non vicinos modo Reges ac necessarios sibi populos commouisse, verum etiam nationes illas, quae supra Euxinum pontum incolunt, immanes et barbaras, et ab omni propemodum humanitatis sensu remotas, Regii nominis sanctitate atque reuerentia sibi ad auxilium extremique casus societatem adiunxisse: vt cum illo quidem, quocum nulla alia causa aut necessitudine iungebantur, tamen pericula sua omnia ac fortunas communicari voluerint. Tute vero populi (vt vis) Christiani Imperator, non tantum Christianum, sed Christianum Regem, Regem etiam Christianissimum, et quo nunc affinitatis iure vtimur, Regem fratrem tuum post illas tot tantasque a te illatas iniurias, homo barbaris inhumanior, nullo nec dicto nec facto lacessitus, bello atrocissimo atque sceleratissimo incautum opprimere conatus es: et quem amare, quem tueri, quem defendere, si quis alius violasset, debueras, omni dignitate spoliare, omnibus fortunis euertere, spiritum eius haurire et sanguinem exorbere voluisti. O ingenium truculentum! o mores ab humanitate Christiana abhorrentes, istique Maiestati tuae minime consentaneos! Atqui illa est vis violati numinis, illae sunt animi conscelerati tenebrae ad lucem illustrem caligantis, vt qui se in grauissimum aliquod et nefarium induunt flagitium, iis consilii acies et mentis ipsius oculi in illa, vesana concitatione animi, velut tenebris intus offusis, iam sui impotentes sint. Illas, illas inquam voces ab omni humanitatis more, et societate communis vitae dissonas et discrepantes, non prius emisit ille in publicum, quam apud sese statuisset, ita se districtum Regem et irretitum tenere, vt nullus iam recipiendi sui locus ei superesset. Id enim sibi nec prouidentissime nec intelligentissime persuaserat. Nam Romam quidem cum paulo ante venisset, vbi ad eam perniciem accommodatissimos hominum sensus inuenerat, illiusque suae sententiae non fautores modo, verum etiam authores nequaquam aspernandos, illo tamen in Pontificio senatu, illo principe orbis terrarum consensu, negare non ausus erat, sua nihil interesse, quod Rex Duci Sabaudiae bellum faceret: nec se ea re bello ab Rege lacessitum, nec foedera ideo violata videri. Equidem etsi (vt plerique audistis) nihil Regem tum prohibere poterat, quin exercitum, si vellet, in quosuis promoueret Italiae angulos: id tamen vt faceret tantum abfuit, vt etiam copias Vercellis oppido illius agri munitissimo, et momenti sine dubio ad obtinendum Mediolani dominatum maximi, sed tum imparato retraheret, dum de omni controuersia, Caesare ipso rogante, et Pontifice Paulo vrgente transigeretur, idque summi illius ordines, vel potius Imperatoris ipsius (vt postea cognitum est) arbitratu. Et vero tum quidem eam spem nobis Caesar iniecerat, vt pax conuenire posse videretur, quo facilius, dum pacis consilia simulabat, occulta belli studia dissimularet: quod totum fallendi genus sic ab isto est administratum, vt certas etiam ipsas conditiones tota de re proponeret, quae si reciperentur, de Mediolani possessione se confestim decessurum ostendebat. Quas conditiones posteaquam Cardinalis Lotharingus, vsus ad ipsum incredibili celeritate itineris, et ad eam rem missus ab Rege Legatus, accepisset pro potestate, et comprobasset; Carolus, qui illa omnia ad fallendum composuisset, qui videret nostras copias occasionem rei gerendae non minimam amisisse, suas procedere coepisse, qui etiam (si Deo placet) a Marchione Salussiorum homine perfidissimo, quem pollicitationibus aureorum (vt dicitur) montium corruperat, milites omnes deditos ac vinctos, et prouinciam ad quam sciebat eum pro Rege mittendum, breui recepturum sperabat. Qui igitur haec omnia in sinum sibi cessura certa iam et gestiente spe confidebat, et praesertim qui de superiori rerum successu in posterum coniecturam non dubiam facerer, sententiam semutasse perfricta neque satis augusta fronte (ne quid amplius dicam) respondit. nec id tamen (bone Deus) quum diceret, erubuisse fertur. Negauit se ad easdem, quas ipse paulo ante tulisset, conditiones descensurum, quin imo nec ad alias quidem nobis iniquiores, quas Cardinalis pacificator missus, pacis publicae pro Regis more cupidus, alias atque alias in medium afferebat: nihilque iam nisi arma, cladem, excidium, extremam vniuersae Galliae perniciem loquebatur. diceres eum iurisiurandi ac societatis et foederis fidem non officio et honestate, sed commodo atque vtilitate metiri. Atque ea fuit ad illa tempora, viri Principes, pacis toties frustra desideratae a nobis, frustra toties tentatae, et Caesaris conditionum tyrannicarum summa. Nec vero quae secuta sunt, aut aequiora, aut commodiora nobis a Caesare fuerunt: piget enim referre quae toto illo tempore, deinde castris ad Aquas Sestias Romanorum quondam in prouincia positis fecerit, quum ad eum etiam tum de pace referretur. Quo tempore cum Annas Mommorentius praefectus Aulae regiae, quem castris ad Auenionem positis Rex sibi legauerat, summam sibi rerum creditam ac mandatam vt prius in pace sapientissime, ita tum illic in bello fortissime administraret, nihil ipse quidem praetermisit quod ad pacem salua Regis ac gentis dignitate spectaret. Hic per Deum immortalem, quae dubiis adhuc vtrinque rebus, quae iam perditis Caesaris, Illustrat hunc locum Sleidanus lib. X. p. 291. collectis iam viribus, et per mediam Italiam facto itinere, valido cum exercitu Caesar in prouinciam Galliam inuadit. Rex ad Auenionem castra posuit, inter Rhodanum et Druentium flumina, et deuastatis agris, qua parte Casarem esse descensurum videbat, cum pugnandi potestatem non faceret in summas illum difficultates coniecit nam inopiae rerum omnium Caesar abductus, et multis bominum millibus ex inedia et contagione desideratis, Antonio quoque Laeua sublato, tum reliquas copias dimisisset, Genuam redit. dicta, facta fuere? quale hoc tandem est, quod iam fugam circumspectans per Pontisicis Pauli internuntios, Regi iam plane victori ea ipse imperaret, quae vel victo haudquaquam esset imperaturus, nisi videri vellet et crudelis et impudens. Sed haec et his similia permulta prudens praetereo, simul ne in eundem maledicentiae scopulum, ad quem aduersarii naufragium iamdiu fecerunt, ipse quoque impingam: simul vero ne non secutus mei Regis exemplum videar qui nihil vnquam tam alienum nobilis aut egregii hominis instituto duxit, quam hostem maledictis non modo lacessere, verum etiam propulsare Cum quo vtinam ipso Rege hostes, quam facile maledicendi et insania transuersi rapiuntur, tam essent parati vel de pacis studio, et placabilitate, vel de belli gerendi ratione, et magnitudine animi contendere: aut in has miserias in quibus hodie versamur, non essemus coniecti: aut in his diutius opes non contereremus. Nam alterum, ad arma ne iretur, facile impedisset: alterum, postquam eo ventum est, pacem, vel alterutrius fortasse interitu nobis, hoc est, Christianae reipublicae reddidisset. Proh Dei hominumque et vestram in primis fidem! tantamne esse hominum iniquitatem, tantam rei indignitatem, tam praeposteram istorum voluntatem, vt qui se publicae quietis et salutis vindices, nos contra, vtriusque hostes, vtrivsque turbatores appellant: tamen quocunque in rerum statu posiros videas, neque rem pace componere, neque dirimere bello velint? hoc enim posterius plane expeditio illa ipsorum Massiliensis docuit, nonnihil haec etiam Belgica, in qua Rex hoc tempore ius suum armis repctere, et se suaque aduersus infestissimos hostes munire coactus est; cum in neutra hactenus progredi in aciem, et de summa rerum proelio decernere ausi sunt, facta totics a nobis pugnandi potestate. Nam superius illud omnibus abunde probatum esse confido, consilia istorum videlicet semper a concordiae studio ac pacis mentione aliena fuisse. Nam quod arrogantiae genus, quod superbiae, quod autem exemplum crudelitatis contumeliae florentibus eorum rebus non sumus experti, et perpessi? quos non dolos et vafricias dubiis adhuc rebus eius, quam non obstinationem animi iam afflictis sensimus? Qui quamdiu illum fortuna in sinu veluti Iunonium puerum et partum matris suae (vt ait ille) aureum gestauit, vix nos congressu aut colloquio dignatus est: tantum abfuit vt nos nostra repetentes aequis auribus audiret. Age postea quam de rerum successu et communi belli Marte dubitari coeptum est, quanto ille aequiorfactus est aut humanior? Qui etiam amissoad Aquas Sestias, et pene deleto exercitu, in eadem animi acerbitate amarulentiaque permanserit. quum essent tamen qui sperarent, hac offensione belli, hominis animum ad aequitatem aliquam perduci posse: idque sibi haud dubie aliisque polliceri et spondere auderent, non mediocris illi quidem neque iudicii neque authoritatis viri, quos ea de re Pontifex Paulus, Christiano nomini prospiciens, miserat: atque hoc illi ita futurum iudicabant, ea ratione maxime adducti, quod Regis Christianissimi maximus natu filius, in quo prius controuersiae pars non minima resedisse certas ob causas putabatur, esset de medio sublatus. Hoc vnum modo verebantur, ne Rex praesente fortuna elatus eas recusaret conditiones (si iterum offerrentur) quas rebus adhuc dubiis Caesar Regi latas, ab eoque acceptas, ipse qui tulisset et praescripsisset, improbarat ac fecerat irritas: haud facile dixerim, minorene fide, an maiore animi impotentia. Verum easdem illas si vicissim a Rege quoque ferrentur, Caesar ipse pro rerum euentu magni beneficii loco arrepturus putabatur, amplexurus cupidissime. De Regis animo qualis tum (vt dixi) in pacis conditiones futurus esset, in tanto rerum successu erat non paulo magis incertum. Videte nunc igitur obsecro, viri Principes, et apud vos ipsos perpendite, quam praeter multorum vestramque fortasse opinionem accidit, quantoque natura magis quam fortuna in vtramuis partem humanus inclinatur animus. Mutata erat in vtroque, neque hoc paruo momento Fortunae, id est rerum apud multos omnium moderatricis ratio: idem ingenii habitus, idem animus, eadem vtriusque voluntas remanserant, vt neque Franciscum ab humanitate secundae res, nec Carolum aduersae ab immanitate deterrerent. Nam illae quidem conditiones quas aduesante Fortuna, tamen vt iniquas sibi, nec dignitati suae convenientes, suo iure posset ab sese amoliri, easdem obsecundante rerum cursu, velut aequas ac dignas amplitudine sua, publicae concordiae amore et Christianae pacis studio amplexus est. Hic contra, populi Rom. Imperator nominis Christiani vindex (vt quidem videri cupit) et Caesar et Augustus, quod in medio victonarum plausu, pacis causa, vt quidem ipse dictitabat; verum vt res erat, simulandi ac decipiendi consilio obtulerat; idem ipse sublimi illo statu grauissime inclinato, cum nullus vltra fraudi locus relictus esset, ob publicae quietis taedium sequi noluit. Itaque Rex superiores illas de pace leges, quas iure poterat repudiare recepit: Caesar, quas a se latas, sine iniuria ac scelere immutare ne verbo quidem poterat, abrogauit. Qua in re nec existimationi suae consuluit, nec fidei, nec humanitatis, nec denique reipublicae rationem habuisse dici potest: nec vero in Pontificis maximi authoritate esse sustinuit: postremo nec religionis metu, nec vllius aut diuini aut humani iuris reuerentia flectere animi duritiem potuit. Is vero cum nec humanam in hac re societatem violari vereatur, cum nec diuina apud eum iura interdictaque sancta sint, cum omnia incredibili cupiditate misceat, et honesti, et boni, et aequi rationem conculcet: nos denique cum tot iam annos nimis aequo animo iniurias illius nec sine contumelia passi simus, nihil otii ciuilis causa antea non tulerimus, nihil porro ferre indignitatis recusemus: ille se publicae pacis authorem, se Patrem patriae, se conseruatorem publicae dignitatis: nos iuris omnis violatores, nos hostes publicos, nos turbatores otii communis esse clamitat: nunc etiam (o summam indignitatem!) cum Rex in sententia pacis, ipse Caesar in belli pertinacia conspicue permaneat, cogitate apud vos ipsos quaeso, Illustrissimi Principes, et secum quisque expendite, quid sit nobis, quid nomini Christiano, quid vniuerso orbi nostro de huius contumacia, quid de animi effrenata libidine sperandum: tum Francisci facilitatem ex diuersa parte in rempublicam cui priuatas omnes iniurias ac regni sui publicam contumeliam non inuitus faceret vt condonaret, si per aduersarium liceret, istius peruicaciae opponite, sicque amborum ingenia, instituta, consilia comparate. Non habeo, fateor, insignes illos Africanos titulos, quos vobis pro Rege amicissimo et officiosissimo scribens in praesentia venditem. Quibus nugis, si isti non ambitionis fructum magis quam Dei immortalis gloriam in victoria illa, seu Turcica seu Africana, quaesiissent, si non hoc nomine satis a se Christiano nomini factum esse putarent, quod Solimano Turcae rerum gestarum gloria et magnitudine atque numero victoriarum minime cesserint, nimirum non eo nobis res summa rediisset, vt tam male, tam incommode Christi Dei immortalis religio audiat apud exteras nationes ac gentes. Id quod etiam ipsum eo magis indignum est, quod a Getis et Sarmatis Romani homines (ne dicam Christiani) in religionis ac pietatis disputatione hodie reprehendimur: quippe qui hoc nobis clare exprobrant, bellum illud non Christianae pietatis propagandae gratia, sed imperandi studio ac libidine, aut aliena potius diripiendi suscepisse: id quod exitu fortasse non obscurissimum fuit. Multo certe plures numerantur ex iis qui Caesarem in Africam sunt sequuti, qui a Christo ad Mahumetem desciuerint, quam qui ad Christum transierint ab ipso Mahumete. Porro autem vel apud Afros ipsos, in quos ea tum belli procella incubuit, is sermo peruagatus est, Caesarem Christianorum omnium (vt gloriarur) Ducem, pro rerum suarum ampli ficatione expeditionem sumpsisse, religionis suae illustrandae curam aut nullam aut minimam certe habuisse. Quae dum inter se homines barbari quidem illi, sed rerum tamen non omnino imperiti aestimatores proloquuntur; qua tandem nos infamia apud ipsos, qua istos apud omnes inuidia flagrare iudicatis? vt minime mirum sit, in contemptum venisse religionem nostram, quae a nobis ipsis sperni publice et pene irrideri videatur. Quae cum diligentius omnia et attentius mecum reputo, nihil profecto in ista gloria inesse video, quare praeclaros istos triumphos Caesari inuidendos esse censeam: aut cur egregiae Regis nostri in rempublicam voluntati, et propenso ad publicum compendium animo anteponendos putem. Quam voluntatem tametsi non tam ex tota ratione mea, quam ex ipsius vita et institutis intelligere potuistis: tamen quando nos eo rapuit aduersariorum iniuria, qui ob ea quae audistis, nomini nunc eius atrocius et inhumanius obtrectant, ad ea, quae iam a me exposita sunt, pauca etiam nunc addere, ad istorum calumniam refellendam et conuincendam, pro eiusdem innocentia cogimur.

Et priore quidem illa accusatione, viri amplissimi, quo nomine Regem de interpellato Caesaris in Turcas bello apud vos in inuidiam vocent, intellexistis: quam ad accusationem, non dubito, quin a nobis satis pro consciencia vestra et prudentia animi sit responsum. In qua tamen, quod facile subscriptores inuenerint homines sui simillimos, eo maiore animi fiducia, vel confidentia potius, alteram illam eamque longe vehementiorem sunt aggressi: quod membrum totius causae secundum est. Non enim satis habuerunt impudenter et proterue falsoque obiecisse, Caesarem a bello Turcico Regiis armis esse retractum, nisi (vt sunt audacia proiecta) ad id hoc etiam, vt priori crimini affine et satis consentaneum, adderent, Turcarum Regem a Christianissimo Rege in Christianos ipsos accersitum de industria et euocatum. Equidem vt credam, tam flagitiosi mendacii caput esse authoremque Caesarem, aegre adduci possum: vt ne illud quidem mihi fidem faciat, quod plerique tamen vt testatum, vt compertum, vt confessum affirmant, hominem Caesarem et Augustum tam atroci ac praecipiti ira fuisse percitum, vt Regem patrem filio charissimo orbare tanto famae suae dispendio voluerit. Id enim non solum a viri in Republica Principis sensu, verum ab hominis eiusmodi, cuiusmodi Caesarem esse cupimus, ingenio est abhorrentissimum. Tametsi (verum vt fatear) permagna res non caret suspicione. siquidem constat, et eos qui venenum filio curauere, dum idem telum patri quoque intentarent, et eorum plerosque qui in eum tam inhumaniter hodie inuehuntur, tantaque linguae procacitate, tanta maledicendi libidine efferuntur, Caesari fuisse pridem et etiamnum esse omnium qui viuunt, grarissimos atque iucundissimos: ex iisque qui nihil non possunt apud Caesarem, nullos adhuc maiore beneuolentia quam istos, nullos amplioribus praemiis, dignitatibus, honoribus Caesarem esse et ante et postea prosequutum. Quorum factum si ipse Casar (vt par erat, et ego quidem peruelim) fuisset detestatus; proculdubio neque tanti ac tam nefarii flagitii, neque eorum quae partim iam commemorauimus criminum, atque artificiorum authores eo apud eum loco, eo numero esse debuerunt. Quorum vel flagitiorum vel certe artificiorum si Caesar ipse (vt multi existimant) vel author est vel fabricator; tam astute, ram veteratorie negotium tractat, hominem vt manifesti facinoris conuincere aut tenere non possis. Quid tum enim facturum Regem non fuisse putatis, quo non descensurum, si vel authorem flagitii, vel huius se maledicentiae Caesar non modo praescriptorem esset professus, verum etiam si vel subscriptorem? Sed ita se res habet, vt eiusmodi calumniae, quod nec testibus, nec argumentis, nec bonorum hominum opinione confirmari possint, ab huiusmodi criminationum artificibus, velut per cuniculos in hominum mentes insinuentur ac serpant, neque ex his sit quisquam, qui se earum authorem esse fateatur. Neque tamen cum sint eiusmodi, vt et patrono careant et assertore iusto, non fautores quoslibet interdum inueniunt, auresque pronas ad maledicta exaudienda. Quo fit vt sensim quasi per manus hominum tradita commenta maleuolorum, pro veris et exploratis cedant. Atque illa quidem etsi minime sunt tanti (quod ad fidem attinet) vt graues homines et experientes magno pere mouere debeant; Rex tamen pro suo invos affectu, officii sui esse duxit, interesseque existimationis suae, ea quanquam nulla, aut contemnenda authoritate nixa, tamen non contemnere: sed pro eo quanti vestram de se opinionem facit, diluere: et quod vos quoque pro se aliis respondere possitis, tractare atque absolvere. Et prioris quidem totius tragoediae argumentum, et supradicti commenti causam a Caesare profectam esse, vobis (si prudentiam vestram et intelligentiam bene noui) Apologetica illa epistola pro Rege scripta, criminum refutatrix, fidem fecit: satis vero ex iis literis, si modo eas omnes accepistis, quas proximo mense Ianuario ad vestros istos ordines Rex dedit, perspectum esse vobis existimo, qui eius sit animus ad res Turcicas capessendas, quanta in Christianam rempublicam fide constet. Neque enim si sibi suisque liberis et Galliarum populis consultum cupit, continuo reipublicae Christianae (a qua nomen clarum atque illustre sortitus est) incommodare contendit: quod Deus omen euertat. Neque ideo se aut impium aut nefarium videri debere putat, quod salua Christianae reipublicae non modo quiete, verum etiam (quod ad eum attinet) dignitate rebus suis prospicit: quid suis dixi? imo vero dum Christianae pietatis, salutis et religionis incolumitati consulit. Cum autem apud vos purgatum sese voluit, tum vero animi sui sententiam testandam esse duxit. Turcarum igitur Regem neque se excitasse testatur, neque cum eo ab aduersariis excitato statuisse rerum suarum summam coniungere: caeterum praeterita fortuna, et praesenti adhuc rerum statu admoneri, ne hostem temere sibi illum (quo sibi pacato opus sit) ad superiora incommoda, ad superiores clades, velut additamentum intestinorum hostium ascisceret, in seseque prouocaret. Sed illarum literarum tamen exemplar simul cum hac Apologia idcirco ad vos perferendum modo curauimus, quod incertum nobis esset, an illae vobis redditae fuissent, an (vt saepe de caeteris contigit) in itinere interceptae. Nec dubito quinquo iudicio et prudentia polletis, qua rerum peritia et vsu omnia perspicitis, ipsius Regis consilia minime improbetis. Nam qui in rerum vestrarum consiliis agitandis prudentia et circumspicientia vti soletis, circumspecto Regi prudentiaque praedito non conuenire iudicabitis, hostem talem tantumque, quantus Solimanus est, vltro in sese irritare, vt Principis non modo minime sibi amici, verum etiam hostis infestissimi atque acerbissimi Imperium constituat, vel tyrannidem potius stabiliat: praesertim cum nec adhuc vsquam Rex in sua apud amicos et socios satis iustum modum aequitatis interpretandae inuenerit, nec vllam apud hostes immensae cupiditatis, arrogantiae, crudelitatis moderationem, ex iis quae antecesserunt, se in posterum inuenturum sperare debeat. Solimanum vero quid fuit quamobrem in caput suum et fortunas conuerteret? Habet ille (vt perhibetur) nauales apparatus ingentes, classemque, vt si qua vnquam, in Graeco mari instructissimam et numerosissimam, quam classem in nostram oram se appulsurum non obscure fert. Nos autem dum a Caesare grauissimo bello et periculosissimo destinemur, quid nauium tantae classi opponamus, certe in promptu non habemus. Quin et littus nostrum, quod hosti plus minus milia passuum ad quadringenta est expositum, cum per sese sit portuosissimum, eoque magis iniuriae obnoxium, tum vna excepta Massilia, nulla in parte tractus totius saris ad tantos impetus excipiendos munitum est. Haec quum sit reum nostrarum conditio, nunquam vobis dissulandum esse iudicauimus, pacem ab hoste in primis omnium formidabili oblatam minime repudiasse: quam si vltro tum appetiissemus, tamen consilium nostrum praesentium temporum ratio deberet comprobare. Sed pacem hanc tamen (ne forte hostium nostrorum importuna obtrectatio vobis obrepat) nec ab vtilitate communi, nec ab honestate nostra remotam reperietis, et vero summopere temporibus nostris necessariam. Quanquam ne Caesareae quidem ambitionis poenas luere, si id in rem futurum Christianae religionis videretur, recusandum esse putaremus. Verum ita suum animum antehac dictis factisque suis Caesar, omnibus qui modo aliquid vident patefecit, vt amicitiam cum quouis mortalium fortasse, inimicitias certe nobiscum immortales sibi esse constituerit: vt nihil ipsius ratione, cum aequitate pugnantius, nihil quieri publicae et saluti infensius existimemus; in eiusque sententiam ire, id vero arbitremur esse perniciem publicam ac bellum ciuile perpetuum indicere. Enimuero si praeclari illi Caesaris conatus, si bella ab eo suscepta eo spectabant, vt Orientis populi eius armis ad religionis nostrae partes adiungerentur; quin igitur subacta iam Africae parte, in Asiam ipse (quod palam iactabat futurum) transibat: atque id fieri quum deberet multorum iudicio ac opinione? Nonne id et conducibilius in vniversum fuisset, et nomini Augusto splendidius, quam cupiditate detecta atque animi impotentia, repente nullam ob causam satis dignam aut luculentam, Christianas copias in Christianissimam gentem vertere? Quod quid aliud fuit accurate rem expendentibus, quam collectam superioribus annis ex Fortuna gloriam paucis mensibus effundere? Quid vero si ne nos quidem, quos nunc in inuidiam rapit, quum eum illud facturum alii sperarent, voluntati hominum et postulationi defuimus? Equidem memini Romae hac de re consilium haberi, in quo consilio quum multas ob causas, tum vero maxime ob vicinitatem loci (nam erat tum Caesar ad Neapolim) multis magnisque de rebus tractatum est. In eo consilio praefuit summus Pontifex, affuit amplissimus Cardinalium ordo, Legari Ferdinandi Regis, Legati Lusitanorum, Florentinorum, Genuensium, Lucensium, Iudaeorum denique qui magno numero trans inauditos quosdam et incognitos Arabiae (vt fertur) vlterioris montes incolunt: quin et Venetorum ipsorum Legati, certatim ad eam expeditionem suscipiendam nomina dedere. Nemo erat omnium quin vires, opes, facultates, vitam etiam ipsam et sanguinem, in tam pium bellum se profundere velle diceret, prae se ferret. Tum rogatus sententiam Cardinalis noinine Bellaius, quem maxime conscium Regis consiliorum esse constabat, ecquid pro Rege Christianissimo polliceretur, respondit, Regem ad ea quae iam diximus, in Pannoniae tumultu oblata esse, additurum etiam triremes quinquaginta, et nauium quae ex Oceano maximae et instructissimae adducerentur, numerum ingentem: ac ne ipsum quidem Regem, si ita videretur, ab expeditione abfuturum, aequum proinde esse, vt ratio eius haberetur. Id quod postea re intellecta ipse Rex protinus confirmauir, seque ea lubenter praestaturum esse, quae pro se Cardinalis ille recepisset, promisit. Hic enim vero peruelim, vt hoc mihi lepidi isti criminatores, vnum explicent, quae causa fuerit, cur ad egregiam tot populorum, tot Regum, tot ciuitatum voluntatem, aut potius pro republica singularem animorum deuotionem, Caesar id quod se tautopere deposcere ostendebat et dictitabat, (praesertim quum illi factu facile esset, et vltro etiam obuium) non exequeretur. Quid a nobis amplius, quid ab vniuerso orbe vel sperare vel desiderare potuit? Quod si hanc animi nostri egregiam promptitudinem in capitis crimen ad iudicium isti adducunt, si omnia ad arbitrium suum collata, a nobis causam fuisse existimant, quare inuisi omnibus et offensi esse debeamus, quasi ab expeditione Turcica Caesarem reuocarimus, quasi Solimanum in finium Christianorum depopulationem ac vastationem vocauerimus: iam ego quid potissimumin causa sequar, quid fugiam, quid defendam, et quid refellam, quo me vertam, ignorare fateor: cum isti rationem omnem officii et culpae, omnem aequi et iniqui naturam peruerterint, vt quid apud eos bonum sit, quid malum, quid rectum sit, quid prauum, quaeue iis rebus vocabula apta sint, iam intelligere non possim: nisi hoc forte agunt, vt nos pro rebus iustis, pro officiis praestitis, pro ingentibus meritis causam dicere cogamur. Quid ita? nempe quid ad rem Caesaris faciat, hoc in iudicio iustitiam accusari et probitatem, iniuriam et nequitiam defendi, Hic locus est quiritandi (vt videtur) et Dei hominumque implorandi, et vestram maxime, viri integerrimi, aequitatis et iustitiae studiosissimi, fidem in tam inaudita insolentia. Sed quoniam id e moribus gentis nostrae atque dignitate Regis minime visum iri intelligo, non eo me vehementiae istorum indignitas impellet: non committam, vt istorum improbitate percitus, non similis esse mei, nostrorumque non meminisse videar. Quanquam in hac controuersia discepranda non satis constitutum habeam, quid potissimum, quid primum, quid secundum ac deinceps defendam: nec vero, quid in primis accusent: imo vero, quid omnino accusent, quid querantur, quid in nobis desiderent, quid a nobis abesse velint, ignorem: cum ipsi in suis criminibus nihil constitutum habeant et definitum, nisi quod summam accusationis suae eo referunt, vt maledictis, iisque falso excogitatis Regem Franciae ac gentis ipsius nomen cooperire obruereque possint. Qui cum nostra benefacta in malefacta obtrectandi iniquitate vertant, etiam sua ipsi maleficia pro egregiis in vniuersum religionis nomen vobis venditant, tanta est confidentia institutae calumniae. Verumetiam si insolentiae suae finem nullum faciunt, ego pro nostra consuetudine tamen, ne vestra facilitate atque aequitate in causam nostram abuti videar, finem hic secundae faciam refutationis. In quo probasse nobis videmur, non modo nos hac modestia, hac animi perpetua liberalitate gentem Turcarum in rempublicam non concitasse, verumetiam sua arrogantia istos et cupiditate rem Christianam communibus hostibus et domi et foris prodidisse et perdidisse.

Quod tertium ex diuisione fuit, idque postremum, quaeso viri Amplissimi, paucis ex me intelligere attente ac beneuole, ne grauemini. Hoc vero ab eadem mente profectum, qua supradicta, congruentis quoque cum illius est vaniloquentiae. Quippe Regem eundem tot aliunde calumniis oneratum, apud vos in invidiam adducere hoc quoque nomine conantur, quod in Mediolanensem, quod in Sabaudiensem agrum, vestro, hoc est, Principum Senatus Imperiique Romani iniussu inuaserit, eaque re sic Imperii vestri ius atque authoritatem laesisse vociferantur, cum ii populi in vestra sint fide, ac vestri (vt isti dicunt) beneficiarii: vt Rex vel hoc ipso maiestatis reus apud vos agi peragique et possit et debeat. Quo in accusationis genere mirari fatis non possum istorum hominum incredibilem stupiditatem summa cum impudentia coniunctam. Qui enim Regem maiestatis postulant, illi quo maxime crimine apud omnes laborant, eiusdem eum qui ab hoc quam longissime abest, insimulant: nec interim, credo, sentiunt a vobis viris perspieacissimis ea non posse non animaduerti, sicque proinde in hoc crimine se iactant, sic exultant, quasi vestrum sit aliquis, qui nesciat neminem post Caroli Magni tempora fuisse (qui primus Imperium Rom. inuexit in Germaniam) qui hunc Caesarem non dicam superare, sed aequare quidem potuerit in dignitate Imperii ornamentis omnibus spolianda, euertenda fortunis omnibus, ne dicam intervertenda; iis qui Imperii administrationi et maiestati atque grauitati moderandae praefecti sunt, in ordinem redigendis, aerarii opibus et facultatibus exhauriendis, atque dilapidandis. Cui enim non dico Austria ipsa, (cuius vos possessione at que clientela maiores eius defraudarunt) sed facta eius recentia non insident animo, vel potius versantur ante oculos? quae si ego non singula quidem illa (nam infinitum esset ea commemorare) sed si ex tam multis ea saltem vulnera commemorabo, quae in Italia, Florentina, et Pisae: in Germania, Vltraiectum et Wirtenberga ab eo acceperunt: et si vos ea (vt facitis) recordamini, dissimulate nunc si potestis, populo Florentino, atque Pisano, libertatem a Carolo Magno Imperatore vestro et ciue datam, aliorum deinceps Imperatorum beneficio omnium conseruatam, his proximis annis nulla vestri habita ratione, vtrique populo per vim Caesarem ademisse, Facit huc P. Iouius Hist. lib. XXVII. p. 190. aditectum est, vt postquam Florentini adversum Caesarem, confisi incertae Gallorum victoriae arma tulissent, maiestatis rei facti, libertate, et antiquis superiorum Caesarum concessis immunitatibus seuere priuarentur, obiterque ciutati principem Alexandrum adolescentem imponeret, cui ipse Caesar ad confirmanda foedera, augendamque Alexandri dignitatem, Margaritam filiam se coelibe susceptam in matrimonium desponderet. et mox Tyranno contra iusiurandum, contra Imperatoris fidem et officium mancipasse, deinde pretio accepto eidem in numerum dotis attribuisse. nam res Vltraiectensis, quando ea quidem palam est, et oculis vestris exposita, eo leuius attingenda mihi est: neminem enim vestrum latere puto, qua arte Vltraiectensi Episcopo patrimonium omne subduxerit, Explicat haec loccus Wilhelmi Hedae in Hist. Vltraiect. p. 318. qui, postquam dixisse Fridericum Episcopum egisse cum Gallis, de commutando suo Episcopatu cum Metensi, addit: verum Maximilianus per amicos resciuit conatus Episcopi, et quod in Galliis tractabatur, vnde ira accensus, terruit Episcopum a ceptis desistere, nec decere ipsum sanguinis sui cum extero Principe in praeiudicium Romani Imperii similia concipere, nec contentus, quo huic periculo obuiaret, induxit partim suasionibus, partim minis vt Episcopatus ad eius et Caroli nepotis nominationem sub annuo censu renuntiaret. non quidem vt inopi et mendicae plebi, vel certe iis qui prae egestate literarum studia tueri nequeunt, erogaret: sed vt totum hoc in priuatum sinum auersum sibi sumeret, aut potius consumeret. In causa sane Wirtenbergensi, Quid in causa Wirtenbergensi actum, latius exponit Hortleder de causis B. Germanici Tom I. lib. III. Quid Franciscus in hac causa egerit, exponit Mart. Bellaius Comment. lib. IV. p. 139. Fr. Belcarius lib. XX. p. 642. seqq. mirum ni quod egit, satis animaduertistis, opinor enim quale fuerit, vos vidisse: atque a vobis est hoc pro rei natura et authoris ipsius ingenio perspectum. Et tamen id facinus nec prohibuisse vos, nec admissum vindicasse, certum est: si quidem ea vera sunt, quae multorum sermone, rumoribus etiam ad nos et fama perlata sunt. An vobis hoc parum visum est, dignitatis Imperii, et vtilitatis publicae cupidissimis, tantam provinciam ac tam nobilem de Imperii clientela oblique esse istorum artificio exemptam? cuius Imperii beneficium eo iure erat, vt aut si quid forte esset a cliente contra fidem bencficiariam, admissum aut si ad eum casum res aduenisset, vt in familia clientelari mas nullus superstes esset, ager ille fieret publicus populi Romani. At id ius omne ita est interuersum a Caesare, vt totum in gentilitatem Austrianam iisdem conditionibus transcriptum sit, pacto an peccato dicam nescio: certe quidem contra ius, contra aequum et bonum, contra morem maiorum. Id quod eo est et indignius, et multo etiam minus tolerabile: quod ea fraus in caprionem Imperii conflata, in accessionem Ducatus Austriae futura sit. Quae Austria cum ante Maximilianum Caesarem in fide Imperii Romani eodem, quo Wirtenbergensis ager, iure esset, ab illo ipso Maximiliano fide liberata, clientelae immunitatem summa fraude et flagitio Imperatoris vestri consequuta est. Quae tum iura Impetii vestri, non ab exteris nationibus, non ab hostibus tentata, sed ab Imperatoribus vestris, nimia omnino (quod pace vestra dixerim) ac plane dissoluta conniventia, erepta sunt Imperio. Quo in scelere existimo vos, Amplissimi viri, minime esse hallucinatos: sed ea temporum ratio superiorum extitit, vt facilis fortasse fuerit eius improbatio, sed difficilis intercessio. Nam illud insigne in Comiti Carpensi iniuria facta) quod nunc, vt arbitror, magnitudine iam dictorum obscuratum vos effugit) non modo aut Imperii vestri maiestatem violasse, aut Christianae religionis authoritatem, societatem, pietatem contempsisse, verum humanitatem etiam omnem (quod in Caesare fuit) deleuisse videtur. Erat vir ille, vt nostis, non modo gentis imaginibus, opibus, vitae innocentia, et morum probitate, ac doctrina singulari, tota prope Italia clarissimus: verumetiam aetatis iam grauitate, et quod sartum et tectum ab omni violentia praestare eum debuerat, valetudinis perpetua infirmitate, membrorum omnium debilitate, minime ad iniuriam opportunus, indignusque omnino, qui vllo inhumanitatis genere afficeretur. Verum, vt credo, cum haec omnia Caesarem minus inhibere potuerint, vt manus a grauissimo et sanctissimo viro, propter tot causas abstineret; non vulgaris aliqua ratio eum induxit, vt vim nobilissimo illi homini nihilominus inferret. Obsecro vos igitur, viri Principes, rem vt totam cognoscere velitis. Fuerat ille inter clientes Imperii Romani in primis nominatus, cum apud Romanum Pontificem Regis Christianissimi legatione fungeretur. Apud quem Pontificem, per Deum immortalem, cui populo, cui nationi, cui Regi, cui denique Christiano homini, legatum habere, aut cui denique homini et nunc, et antea non sit, non fuerit, non olim futurum sit oratori esse liberum? At in hoc viro tamen, exempla maiorum et instituta, Carolo minime sequi visum est. Siquidem quasi violato hoc vno nomine iure publico, authoritate Imperii Romani ludibrio habita, grauissime ille tulit, vel simulauit potius, quod cum in fide populi Romani esset Carporum Comes, iniussu Imperatoris pro Christianissimo Rege legationem suscipere ausus esset. Eo de homine quid futurum esset, huiusmodi de crimine quid ipse statuturus, non magnopere quiuis anxius esse debebat (vt quidem ipse reor) qui et Caesarem novisset, et culpae genus intelligeret: crederes obiurgatione contentum hominem fore, et verborum castigatione, si non qualibet, certe seueriuscula. At id aliter homini visum est. Neque enim satis habuit, aut Imperatore dignum esse censuit, admonere hominem durius, et grauius reprehendere, comminari etiam insolentius vt desisteret, ac nequid tale moliretur in posterum. Hoc ille quidem parum ad iniuriam iuris communis, parum ad libertatis contumeliam esse iudicauit: tametsi id omnes merito iniquissimi, et arrogantissimi Imperii esse existimarent: videlicet id ab isto reprehendi, quod non tantum moribus omnium et institutis receptum et vsitatum esse probaretur, verum laudandum etiam esse summopere inter omnes constaret. Existimo vos, viri Amplissimi, nihil grauius in huiusmodi culpa, seu crimine ad speciem exaggerato expectare, quam vt rem ab omnibus receptam atque probatam, Caesar quamlibet infensus, suis decretis et condemnarit et abrogarit. Hoc vero quanto grauius est, quanto ad iniquitatis memoriam insignius, quod vir in Italia Princeps, vir summa nobilitate, summa authoritate, summa dignitate praeditus, vir cuius vel humanam quamuis culpam valetudinis (vt modo dicebam) imbecillitas debilitas, membrorum omnium, aetas ante annos affecta, et ea ipsa tamen canitie matura venerabilis, deprecari debuisset: vir (inquam) ille, qui et ingenii et morum ornamentis, qui vitae per virtutem actae patrocinio meritae quoque poenae eximendus erat: qui ob senectutem iam confectam et emeritam sacrosanctus huiusmodi legum sanctionibus esse debebat, (proh sancte Iesu) e lare suo familiari, ex auitis sedibus, e patriis possessionibus fortunisque omnibus in Regis inuidiam eiicitur, exigitur, deturbatur: Intelligit Albertum Pium Carpensem Comitem, qui eo quod Gallos fauisset, Comltatu suo fuit priuatus, idemque Alfonso, Ferrariae Duci addictus, de quo Ioiuus vita Alfonsi p. 386. alio quoque ingenti Caesaris beneficio Alfonsus cumulate est auctus: nam Carpua oppidum de quo diuturna lite cum Alberto Pio contenderat, ei cessit legitimaeque possessionis iura peramplis Caesaris codicillis est consecutus, quoniam Albertus Gallicis ad dictus partibus, proptereaque maiestatis reus factus de iure totius feudi decidisset. quo innocentior et indignior tam fera crudelitate, eo non meo tantum, sed aliorum multorum iudicio miserior: tumque ex omnibus fortunis, imo vero ex ipsa luce communi et spiritu eiicitur, quum nullo exemplo, nulla probabili ratione, indicta causa damnatus est. Quo autem iniuria esset cumulatior, noxa caput (quemadmodum apud iurisperitos dicitur) sequuta est: caput nunc, ipsum Caesarem voco, qui Carpesem Principatum publicatum Imperio Romano adiudicauit, vt litem suam faceret, quam homini insonti speciose intentandam curarat. Iam non ego quidem miseri illius Comitis fortunas, nec pristinam gentilemque dignitatem per summam indignitatem ereptam, nec acceptam illam miserabilem calamitatem deploro, neque gentis nostrae, neque Christianissimi Regis propinquissimi odium conqueror: verum hac tota de re iuris gentium calcati insignem contumeliam, Imperio Romano maculam inustam, et labem Christianae pietatis necessario dolore concitatus profero. Nam totum illud, quod sequitur, multo impudentius et tetrius, licet ad omnes quidem homines in vniuersum, verum quadam in parte tamen praecipue ad vos perrinere arbitramur, Siquidem ager ille cum factus esset publicus, vis illa quidem tanquam vestri Imperii acerbitas quaedam et iniuria, tametsi nemini vnquam toleranda esse visa est, tamen quod esset nomine vestro adumbrata, quod Imperii Romani authoritate subnixa, leuior ea causa tolerabiliorque videbatur. At vero cum est a Caesare quasi auctionante, non obscuro bonorum et gravium omnium gemitu, si non publice, at domi tamen, proscriptus et addictus licenti potentatus; dici non potest, nec cogitari quidem, quanto altius omnium in visceribus sensus ac dolor indignitatis illius insederit: cum eo ventum este videretur, vt nihil tam suum cuiusquam, tam mancipio quaesitum esset, quod non precarium esse coepisset, ad quod libidini Caesaris et rapinis adtius esset aliquis patefactus, intra cuius parietes diuinarum omnium rerum et humanarum, domestico quidem illo et familiari scelere, nundinae essent institutae. Verum id quod ad vos praecipue attinet, viri Principes, vos mihi locupletissim testes estis, an pecuniam illam ex miseri illius hominis visceribus et cruore redactam, postea expensam reipublicae tulerit, aut acceptam, vobis ipsique Imperio retulerit. Id quod si ipse faciendum duxisset, facirioris grauitatem aliquantum eleuaret: quasi non sibi iniquus et crudelis, sed Imperio et maiestati Augustae esse meditaretur. Sinite igitur vos hac de re interrogari, ecquid vobis ille visus sit ex calamitosissimi senis manubiis reipublicae commoda aut reditus Imperii auxisse. Sed enim molestus esse nolo: non exprimam vocem inuitis, et verecundantibus ipse pro vobis respondebo. Non retulisse illum: necsi retulisset, si innocentiam vestram bene noui, hanc tam ignominiosam, tam funestam et quasi miseri et innocentis sanguine redundantem pecuniam punctum temporis apud vos, residere pateremini: sed tanquam ad vos inauditae illius et incredibilis inhumanitatis labes et contagio quaedam delatal esset, aspernaremini. Quod igitur non vestra ille authoritate, sed sua ipsius audacia partum esse cognouerat, id nec vobiscum communicandum esse duxit sed sibi vni assignandum. Quanquam quis hoc vnquam non dicam Christianus, sed Romanus Imperator ausus est? si quis vnquam de publico auertere conartus est, id ille nec per se, nec palam, nec in manifesto facinore, sed per magitratus cupiditatis suae administros, sed occulte, sed specie aliqua vel honestatis vel necessitatis obtenta tentauit. At vero hic nummarius populi Romani Imperator ducenta illa aureorum ducatorum millia, vel plus etiam aliquanto, quae ex miseri illius Comitis capite redegerat, sub publici nominis velamento, sibimet ipse quasi suo iure vendicauit. Quare hac in parte saltem huius causae, in eoque crimine disceptando, non securitatem tantum iudicum, sed inimicorum etiam et accusatorum acerbitatem et vehementiam suscipere debetis. Neque enim quo animo esse huius criminis iudices debeatis, dubitare possum, cum ad vos potissimum Imperii Rom. sanctitas et publici iuris tutela dignitasque pertineat: quos etiam apud alium iudicem acriores, quam ego sim, actores et accusatores esse oporteret. Hoc loco fortasse reclamabunt aduersarii nostri, vehementioresque assurgent: enim vero nos nec lege, nec moribus agere, qui accusationem pro Apologia scribamus, institutamque defensionem obiectorum nobis criminum inchoatam derelinquentes, in recriminationem sensim delapsi simus. Et nos quidem, quoniam aequum esse existimamus, non aduersariorum exemplis huiusmodi causam nostram tueri, quanquam summorum patronorum exemplis receptum sit et legitimum, vna cum defenfione referre aduersariis criminum quaestionem, tamen innocentiae argumentis et signis exponendis et explicandis libentius indulserim, vt nihil tale anobis ne cogitatum quidem esse doceamus, nec in Mediolanensi causa Regem Christianissiimum quicquam, quod vos offendere debeat, esse agressum facere. Neque enim in eum agrum (quod isti pro solita maledicendi et mentiendi consuetudine affingunt) inuasit, vt constat: nec si inuasisset, quicquam vos cum illo eo nomine expostulare potuissetis. Iure enim haereditario ipsi obuenisse illius agri dominium, altera illa Apologia mihi quidem abunde probauisse videtur. Atqui per vim et iniuriam rapta, vi et armis repetere iure tum gentium, tum ciuili Romanorum, tum Pontificum licet. Haec autem iura tam nota sunt, tam cuilibet vel imperito audita et comperta, vt nulla re magis quam communi omnium persuasione, et sensu possint confirmari. Quod porro ad Ius Imperii attinet, siue clientela, siue beneficium Populi Romani appellandum est, quod isti inuestituram suo vocabulo appellant, vtinam autem quale id est cunque, aut quodcunque vocari debet, non tanti pridem nobis Maximiliano Imperatore constitisset: aut si id factum oportuit, vtinam (inquam) dum ius nostrum toties, et pacem publicam ab Imperatoribus vestris immani pretio redimimus, eius pecuniae portio aut in reipublicae, aut in vestra cessisset commoda: si tamen hoc vestra amplitudine vestraque virtute non indignum existiniatis. Non enim vniuersum illud nobis, quo iure quaue iniuria ablatum pretium confestim, in nostri capitis et regni huius nostri perniciem vertisset. Verum enimvero huiusmodi rerum nobis quidem poenitendarum, illis autem pudendarum commemoratio in querimoniarum formulam aptius concipi potest, quam in verba vota facientium. Quare voce iam optantis non vtar: neque enim in praeteritum aut illis aut nobis ius est, vt ea induci Senatusconsulta, et facta infecta fieri possint. Cur autem nunc de bello Sabaudiensi nobis molesti essent homines isti sapientissimi, prorsus nihil fuit. Neque hac de re mihi magnopere apud vos laborandum esse existimo. Quid enim tam ridiculum est, quam quoties bellum cum, aliquo de finium vel haereditatis controuersia necessario ab aliquo suscipitur, hoc statuere? Qui Senatus iniussu digitum vnum commouerit, vt illius nomen vel absentis ita recipiatis, vt apud vos capitalis rei, apud vos perduellionis reus sit, aut hostis aut vobis iudicetur. Id cum neque moribus vsquam receptum est, nec maiores vestri tam iniquam legem, tam duram, tam contumeliosam sanxerunt: tum profecto existimo vos, si res integra ad vos delata fuisset (quae vestra est aequitas) secundum Regem omnino sententiam fuisse laturos. Itaque Rex ereptam progenitoribus suis per vim matenam haereditatem, vi quoque, quando aliter non poterat censuit repetendam: cui si facultas fuisset controuersiae iudicio dirimendae, iamdiu cum Duce auunculo, iudicio expertus esset. Longe enim illi fuisset optabilius recuperatoribus ab eo datis, cui dandi ius fuisset, re iudicio concertata ad pacatam haereditatem integramque peruenire, citra caedem et sanguinem, quam belli laboribus, sumptibus et iacturis vexatum ad eandem illam direptam et exhaustam, atque omni belli clade deformatam Marte non incruento irrumpere. Age nunc, viri Principes, iudices illi feramus, quoscunque aequitas vestra pruden. tiaque censuerit, ni per eum factum sit, quominus res nobis repetere iudicio non licuerit: neminem vt iniquum nobis, reiiciemus, qui aequi boni consultus magis, quam iuris istius Imperatorii sit, id est iuris, quod Caesar sibi dixit: neque vero vos nobis eum iudicem esse debere censebitis, qui Mediolanum nobis per summam iniuriam abstulit, et maiore etiam nunc iniquitate retinet: nec vllum a nobis reditum in Italiam in haereditarem nostram non modo postulari, sed ne sperari quidem permittit. Nam quid eo esset iniquius? Verum quid faceremus? ad vos, cum id maximopere cuperemus, Legatos mittere non poteramus. Quid quod ne tabellarium quidem? cum itinera nobis obstructa cum omnes ad vos aditus nobis interclusos comperissemus, vos cerce mihi testes optimi estis, viri Amplissimi, hoc toto triennio Regem tentare non destitisse, si quo modo tandem suae ad vos iustissimae querimoniae perferrentur, si quo posset modo fieri, vt de omnibus controversiis, quae sibi cum Caesare intercederent, disceptationem susciperetis. Quod ille non modo ne fieret obstitit, sed ne ad vos querclarum nostrarum, suarum iniuriarum nuntius perferretur, omni ope atque opera vt prohiberet, enixus est: vestram nimirum aequitatem sapientiamque veritus: id quod satis, vt spero, comperistis. Neque hic libet labores commemorare, pericula recensere, quae quidam ex nostris hominibus, quae Oratores ea de re ad vos missi adiere. Vetera illa, quorum sine dolore et acerbo quodam contumeliae nobis illatae sensu meminisse non possum, praetermittam. Hoc vnum tantum etsi maxime dolet, tamen operae puto esse pretium exponere, quod paucos abhinc menses accidit. Id fere est eiusmodi: Cum literas ad singulos ordinis vestri Rex dedisset, quibus literis Senatum sibi media in Germania dari flagitabat, apud quem ageret, partim de controuersiis priuatis suis, partim de summa rerpublicae nominis Christiani (nam rerum suarum controuersiam, non minus quam vniuersitatis, per vos disceptari concupierat, vestrae tum sapientiae tum aequitati confisus) videte nunc etiam atque etiam, obsecro, quam semper, quum aequissima postularemus, iniquis aduersariis nostris vsi simus: qui nostras tali ac tanta de re, tam necessaria, tam iusta, literas ferebant, eorum partim aut Caesaris aut. Ferdinandi edicto finibus vestris prohibiti sunt et exclusi: partim (vt non vanissimis cognitum est testimoniis) crudeliter necati. Sed hoc ab istis ex more suo perfectum: quod etsi non grauissime ferre, in re publicae vtilitati tam idonea non possumus, hoc nobis tamen multo grauius fuit, et insolentius visum est, quod ex ordine vestro, vnde nihil tale futurum neque in nos, neque in rempublicam Christianam timueramus, inuentus sit, qui nuntium Regis Christianissimi, qui Iiteras ei de re ad communem reipublicae Christianae vtilitatem pertinente reddiderat, mox in carcerem teterrimum, Conquestus de eo iam in epistola ad Albertum Moguntinum supra n. IX. vinculis grauissimis oneratum, inhumanissime coniiceret, prius tamen capitis denuntiato supplicio, Sed et custodia illa, (vt dicitur) loci ipsius horrore et illuuie atque situ, crudelissimi cuiusdam Tyranni carnificinae accommodata videbatur. Quam inhumanitatem, non dubitamus istum vestrum in Caesaris gratiam suscepisse. Itaque ab illo misero, qui in carcere erat, nihil leuius morte expectabatur: omnia in se tormentorum genera exquiri intelligebat. Sed eo ipso die, qui ad supplicium illi erat constitutus, nec misericordia cuiusquam, nec vlla humana ope aut consilio sed singulari potius D E I immortalis beneficio seruatus esse iudicatur. Deum ipsum immortalem testor, viri Amplissimi, libenter me pro instituto nostro facturum fuisse, vt nomen eius silentio praetermitterem, qui flagitium hoc commisit. Verum et officio meo et fide quam huic causae praestare plane debeo, ne hoc praetermittam, inhibitus sum, et multo vero magis causa vestra: nempe vt vos exemplum hoc detestati, diligentius posthac, ne quid fiat simile, prouideatis. Brandeburgensis Marchio nulla a nobis re lacessitus, ne verbo quidem vllo, eadem qua vos nobiscum, necessitudine coniunctus: ille inquam Marchio (quando nomen eius proditum oportuit) quantum in se fuit, Regium nuntium omni genere tormentorum excruciatum necauit, nullam etiam ob causam, quam quod ad eum de republica Rex, et Rex Christianissimus, de re etiam priuata scribere per eum ausus esset. Ille quod honoris maximi causa factum erat, quod necessitudini summae datum et beneuolentiae, pro iniuria et maleuolentia habendum esse censuit. Quo facto, non modo antiquissima foedera inter maiores vestros Franciae Regum progenitores, et Reges ipsos Francos icta, tot annos sanctissime seruata violauit: verumetiam ius ipsum gentium, quod idem naturae ius est, in tabellario Regio in vincula coniiciendo, et omnes humanitatis leges infregit: eo quoque etiam crudelior et inhumanior barbaris omnibus, quod postquam miser ille sorte diuinitus oblata e vinculis ereptus est, non plus apud eum Fortunae illius diuinae benignitas quam humanitatis eius ratio authoritatis habuit. Sed praemia multiplicia proposuit, qui latitantem, et fame ac frigore (vt coniicere est) exanimatum hominem ad se retraheret: eamque in conquirendo diligentiam adhibuit, vt nisi prouidentia rerum huiusmodi arbitra, hominem calamitosum furori eius subduxisset, exemplo ille quopiam abominando sublaturus eum fuerit. Affuit misero mire numen diuinum, fugitansque et pauore exsanguis, non mortem, quam optabat, sed Tyranni Principis iram fugiens in latrones incidit, vel seruatrices potius latronum manus inuenit. Sed enim facinus detestandum abunde est quoquo modo indicasse: quare digressiunculam parum festiuam abrumpam, vt eo quod agebatur, redeam: ne scilicet in re Mediolanensi vel Sabaudiensi disceptanda cuiusquam, modo non iniqui, iudicis arbitrium refugisse Regem Christianissimum putetis, cum ne ad vos res integra deferretur, si deferenda fuisset, et temporum et hostium iniquitate factum esse videatis. Nam quos tandem iudices aut arbitros Rex inuenire tum posset, quibus aequis vteretur, aduersario Caesare, ob res paulo secundiores terram coelumque territante? Caeterum quod in direptione oppidi Montis Iuelli inita inter nos foedera violata esse obiiciunt, quod res nonnullae mercatorum vestrorum a militibus direptae sunt: id vero totum est eiusmodi, vt ab homine quopiam vaniloquo et sycophanta confictum esse videatur, aut mendacio permixtum: et vero quod exacte quaesitum non ftaudi nobis apud vos, sed laudi futurum sit. Quem enim ea in re expostulandi locum Rex videri potest reliquisse, cum quicquid fuit vel mercatoribus illis, vel negotiatoribus in direptione ereptum, id sicubi compareret integrum, Rex vt restitueretur curauerit: quicquid deperierat, vel fuerat corruptum, vt cuiusque de suo aestimatio ad nummum persolueretur: denique vt quicquid esset detrimenti acceptum, quanti cuiusquo interesset, tantum ille auferret, vt meo quidem iudicio nec consuetudini suae, nec animo suo in vos, nec fidei suae, nec constantiae, nec graiutati potuerit cumulatius satisfacere.

TAmetsi mihi, amice optime, tuis ad me literis, quibus de imminente aut coepto iam potius inter Regem meum ac Caesarem bello, quae sint vestrorum hominum iudicia, significas, sicut varie ita vehementer affecto, visus es causae Regiae paulo atque vellem iniquior, tui tamen te similem semper in omnibus praebuisti, hoc est, sincerum semper et plane candidum. Et sane quod Caesari tuo propensius faueas, non admodum quidem ego commouebar, vt qui probe scirem, fere vsu esse ac natura comparatum, vt quorum quis sub Imperio ac ditione vitam degat, iisdem ipse vt plurimum faueat, et eorum causas enixius amplexetur. Sed quod esse tibi quodammodo persuasum intellexi, omnem omnino culpam abesse a Caesare, contra, Regem meum eorum criminum affinem esse, quae obiici illi ad me scribis; hoc vero tam me Commouit initio, quam postea recreauit, quod tu de iis omnisbus, quemadmodum a principio gesta et contracta sint, percontandum esse me duxeris. Ex eo enim coepi coniicere, si qua in animo tuo insederit de Regia voluntate minus aequa persuasio: eam tamen haud perinde valuisse, neque velut radices altius egisse, quam vt veritate patefacta euelli atque eradicari posse sperem. Alioque enim si quoniam Carolus dixerit, continuo Franciscum sine vlla dubitatione nocentem esse iudicares, frustra earum rerum explicationem, atque vt se habeant quaesieris. Quum igitur omnia eius non facta tantummodo, verum etiam consilia, tibi tuique similibus probari cuipiam, quorum ope apud omnes constaturum illi spero innocentiae suae fructum, nihil libentius hoc tempore facturus sum, quam vt tibi morem in hoc geram, atque ad ca capita sigillatim respondeam, ex quibus praecipuam illi conflatam esse scribis inuidiam. Etsi enim nulla mihi huiusmodi prouincia existimationis Regiae a fassa criminatione defendendae a quoquam est mortalium demandata, atque ob id non sum perinde instructus ex libellis, chirographis, et literis Regiis, vt haec rata et firma esse possint: tamen. ipse per me satis abundeque paratus esse mihi videor, et hoc Regi meo me debere intelligo, pro eo quanti eum facere scio, bona esse apud vestrates existimatione. In hac itaque parte desiderio tuo sarisfaciam, nec officio deero meo: quin confido etiam ita me rem tractaturum, vt nisi longe me fallit opinio, demonstraturus sim, quaecunque tu in eum intendi scribis, omnia illa quidem vel omnino commentitia, atque morbo quodam animi potius quam iudicio sceleratissime conficta esse, vel non ita certe criminosa.

Iam primum quod ex me scire cupis, ex tam variis nec inter se consentientibus quae misisti ad me, quasi contestationis cuiusdam Caesareae exemplaribus, qua in Regem Caesar ipse apud summum Pontificem et Senatum Cardinalium inuectus est, quod eorum accedere proxime ad veram eius orationem existiraem: ego proculdubio, quoniam eo tempore Romae non fui, nihil tibi quod pro certo habeam, respondere possum: neque vllum eius exemplar adhuc legere memini in quo veritati nihil quicquam vel detractum, vel additum affirmare ausim: adeo mihi valde multi videntur in iis omnibus pro suo quisque et ingenio et libidine quaedam immutare, quaedam amplificare, quaedam imminuere voluisse. Inueniuntur enim hoc praesertim infoelici seculo, homines (vt aiebat ille) inimici otii, fama naufragi, qui quoniam nullae in tranquilla et sana republica eius administrandae partes eorum esse possunt, aegri semper aliquid esse velint, et tempestatem aliquam excitari, vt sit. cuius ad curationem adhibiti sibi nomen parent, vel in reipublicae procellis et turbulentis rebus portum ipsi aliquem ex priuatis suis malis inuemant. Id quod accidisse in hac causa (meo quidem iudicio) tempus declarabit. Etenim permulta legi passim nomine Caesaris euulgata, quae vt credam in mentem illi vnquam venisse vt tam falso scilicet atque impudenter in quemquam affingeret mortalium nedum in Regem et affinem suum, nulla prorsus adduci ratione possum. Verum, vt ne ad tuam hanc petitionem prorsus nihil respondeam, hoc habeto: legisse me quidem aliquando, literas, quas ad Regem Christianisimum duo eius Oratores alter apud summum agens Pontificem, alter apud ipsum Imperatorem, ea de re communiter scripserunt: quae literae, si Germanicum exemplar quod misisti typis excusum fideliter mihi expositum est ab interprete, non admodum mihi videntur ab eodem exemplari discedere. Regis autem defensio, quae vulgo habetur, et typis excusa est, quantum ego memoria possum repetere, mihi videtur fideliter esse versa. Eius vero (vt ne posthac dubitare possis) vbi primum in Galliam me recepero, descriptum exemplar ex ipso (vt sic dicam) autographo tibi me curaturum recipio. Sed iam ad crimina ipsa veniamus, ex quibus in primis esse Regi meo conflatam inuidiam amice atque ingenue admones: et quod est omnium primum, clamitant Ludouicum Regem Francisci socerum fidem Maximiliano Caesari fefellisse, quod Carolo eius nepoti Claudiam filiarum suarum natu maximam non dederit in matrimonium; quam vt illi scilicet desponderet, Mediolani principatum a Maximiliano impetrauerat, beneficio Populi Romani (quod vestrates vocabulo nouo inuestituram vocant) sibi tradi. Proinde iusta indignatione motum fuisse Maximilianum, vt pro eodem principatu aduersus Ludouicum arma caperet. Ego, amice optime, mirari satis nequeo istorum impudentissimam procacitatem, et maleuolentiam pari cum amentia et stupiditate coniunctam, qui cum hunc Regem velint etiam repetito iam inde a maioribus eius criminandi principio, in inuidiam trahere, non ferendo illo quidem atque vsitato longe minus exemplo, haud quaquam animaduerterint, quam sit promptum atque omnibus expositum intelligere, in eo non modo ipsa re, sed etiam temporibus illos errasse. Etenim ignorare non debuerunt, hodie quoque multa superesse hominum milia, qui pro testimonio possunt dicere, natu maximam Ludouici filiam non modo eo tempore, quo in Ludouici principatum Maximilianus arma intulit, verum vno etiam atque altero post anno nemini collocatam, atque adeo apud patrem adhuc fuisse: ipsum vero Maximilianum Caesarem iam antea despondisse Carolo Mariam, Britannorum Regis Henrici septimi filiam Praeterea et hoc aliunde in promptu est coarguere mendacium, nempe ex illius ipsius Imperialis beneficii diplomate: quo nimirum et is Ludouicus, et quicunque superstites ei forent liberi, nulla prorsus conditionis adiecta mentione in clientelam accepti sunt Imperii Populique Romani: tum huic ipsi Francisco Valesiorum et Engolismorum id temporis principi, Galliarum nunv Regi, succedendi ius ad eundem principatum eodem siue clientelae siue beneficii nomine assertum est, atque testimonio luculentissimo confirmatum, ad quod ipse proculdubio Ludouico sine liberis maribus vita functo, ex publicis tabulis et consignato Populi Romani beneficio vocatus est. Dum ex hoc igitur Ludouicum isti perfidiae insimulant, nihil mihi aliud videntur agere, quam quod redire nobis in memoriam faciunt, Maximilianum Caesarem parum sancte (ne quid dicam acerbius) Ludouico fidem seruasse: cuius ope cum amplissimas in Italia recepisset ciuitates, proque illo suo quod dicebam imperialis beneficii diplomate magnam vim pecuniarum, certe supra centena quinquagena nummum aureorum millia, paulo ante a Ludouico accepisset: eadem mox pecunia vsus est ad cogendum exercitum, quo principatum eundem inuaderet, cuius nomine Ludouicum in fidem re causaque intellecta, deque Principum Sacri Romani Imperii consilio acceperat. Iisdem porro ex tabulis nullo negotio refelli possunt, qui (vt scribis) Regem meum aiunt sola ditionem amplificandi cupiditate adductum, nullo alioqui vel iure vel praeiudicio, ad hunc ducatum aspirasse, atque Maximiliano Sfortia per vim atque iniuriam spoliato, et antea quidem occupasse, et nunc etiam magno publicae quietis incommodo repetere. Enimuero ingenue ac liquido Maximilianus iis tabulis agnoscit, et fatetur, neque gratiosas eas fuisse, neque perperam alioqui ablatas, sed ad Regem meum hunc principatum vsque ab auis et proauis haereditario iure pertinere. Atque, vt rem altius repetam, Io. Galeatio Mediolani duci liberi mares duo tantum Eadem fere ratione narrat Sleidanus lib. X. p. 284. Videri quoque potest Iouii argumentum deuolutae haereditatis Mediolan. ad Aurelianorum Principum domum in Graeuii Thesauro Antiquit. Ital. Tom. III. p. 331. et Ios. Ripamontii Hist. Mediolan. lib. VIII. p. 686. ed. Graeu. (si forte nescis) fuere, Io hannes et Philippus, cognomento Mariae: quorum vterque sine legitimis liberis vita functus est. Soror eis inter caeteras fuit Valentina: ea nupsit Ludouico Aureliorum Duci Caroli V. Galliarum. Regis filio, et Caroli VI. fratri: ea lege matrimonio adiecta, vt si Ioannis Galeatii liberorum marium series interiret, ex Ludouici autem et Valentinae nuptiis superessent mares, illis ipsi in principatum Mediolani succederent. Eam legem (quae si adiecta non fuisset, conciliatum alioqui non fuisset matrimonium) comprobauit summus Pontifex, ad quem erant fasces Imperii, qui tum ad interregnum redierant, translatitio iure deuoluti. Ex eo matrimonio tres nati sunt filii, Carolus Dux Aurelianorum, ex quo is Ludouicus cuius nuper meminimus, qui ad regnum Galliarum haereditarium mortuo absque liberis Carolo eius nominis octauo est vocatus: Philippus Comes Virtutensium, cui liberi non fuere, et Iohannes Engolismorum Comes, ex quo natus Carolus huiusce Francisci Regis pater. Vides igitur Franciscum Regem huius principatus haereditatem creuisse antiquo auito atque proauito (vt sic loquar) iure. Mortuo enim Philippo Maria, quamuis Franciscus Sfortia qui Philippi notham filiam in matrimonio habebat, ipsum ducatum occupauerit, nunquam tamen nec ipse nec eius liberi in fidem sunt Imperii Rom. eo nomine recepti; donec tandem Maximilianus Caesar, adductus nescio quorum importunis suasionibus, Ludouicum Sfortiam, verum absque causae disceptatione, principatus huius causa in clientelam accepit Romani Imperii. Quem eundem principatum aliquanto post re intellecta et deliberata, deque Septemuiralis collegii consilio, reiecto Sfortia in Ludouicum ipsum Galliarum Regem, eo, quod nunc dicebam, diplomate transtulit: huic autem Ludouico absque liberis maribus decedenti, Franciscus iure sanguinis vt Regni Galliarum, ita Mediolani principatus haeres fuit: atque a Maximiliano Caesare (id quod minime tamen illi fuerat necessarium) in fidem et clientelam Imperii populique Rom. principatus eiusdem nomine acceptus est: ex quo per vim atque iniuriam, indicta causa, praeter morem maiorum et feudorum imperialium iura (vt nunc loquuntur Romanarum legum interpretes) a Carolo Caesare deiectus est. Sed hic nobis obiicitur, Regem nostrum qui se ac liberos suos captiuitate liberare vellet, si quid iuris in hoc principatu habuerit, id Caesari ex pacto et tabulis concessisse. Ego vero, amice optime, nihil hic pertinere ad rem existimo, de iis rebus disputare, de quibus ille aduersario potestatem opinionemque facturus sit, eligat vtrum velit, validam fuisse renuntiationem necne. Minus autem de hoc disputare, quo iure, qua humanitate Caesar supra summam pecuniae maiorem, quam qua olim se Galliarum Reges a Saracenis hostibus redemerint, supra traditam illi sine dote sororem, supra durissimas alias conditiones hactenus apud Christianos inauditas, hanc a Rege meo extorserit auiti principatus cessionem, superstitibus praesertim filiis, ad quos ille non ex patris tantum, sed ex paterni proaui et materni aui causa pertineret. Hoc contendo, et me probaturum omnibus confido, nedum vestris hominibus, qui aequitatem apud se valere, vulgatissimaque clientelarum iura sinunt, Regem hac cessione huic liberorum suorum causae nullum praeiudicium afferre potuisse: quibus quod ex auito illo atque successionis iure quaesitum est, nulla auferri ab illis ratione potest. Quare vehementer miror hanc cessionem Regi meo ab hominibus vestris obiici, apud quos alioqui haec clientelarum iura sancta esse soleant, eaque diligentia et religione seruari, vt pro impiis habeantur, quicunque non omnia impendere parati sint potius, quam in alias transferri patiantur familias, etiam si quid praeter ea iura vel cessione (vt sit quandoque) vel venditione, vel alio quouis pacto, admissum extiterit. Familiarum enim et non personarum beneficia et iura sunt, atque ipsis adeo familiis addicta: vt si non ipse tantummodo Rex meus, sed ipsi etiam eius liberi, paternis (quae vocatis) nedum his auitis beneficiis eo viuo cederent, inualida nec efficax eorum cessio ex iuris istius vsu, ac more vestro futura sit. Quo proculdubio magis miror, vestrum Caesarem qui se adeo studiosum pacis et publicae concordiae haberi velit, innocentes hos Principes spoliando, vt eorum spoliis spuriae mulieris haeredem augeret atque ornaret; florentissimamque regionem ereptam veris et honestissimis dominis; aecersito atque turpissimo inquinaret possessore, futuram tamen hanc certam ac solidam pacem sibi persuadere voluisse. Nam vt in eis ex proprio incommodo nullus dolor insideat, tamen illa superest cogitatio, in abiecti hominis praelatione se despectos, dignitatemqne suam esse contemptam: habet autem (vt ille ait) habuitque semper contumelia quendam velut aculeum, quem diutius pati, cum generosi homines, tum praeterea excelso et illustri loco nati, difficillime possunt. Addis, male apud vestrates audire meum Regem, quod cum festa pace Christiana frueretur respublica ipse vnus et hoc, et priore bello, prouocando ad arma Caesarem, summam reipublicae tempestatem excitarit, eo maxime tempore quo alioqui Caesar (vt inquiunt) expeditionem erat suscepturus propagandae Christi religionis causa. Ego vero dico, et priore bello, et eo quod accendi hoc tempore videmus, non minore in praesens reipublicae incommodo, quam in futurum periculo, semper Caesarem fuisse prouocatorem: contra, Regem semper illara tantummodo bella propulsasse, id quod aequis et iniquis omnibus perfacile probaturum esse me confido. Atque vt de priore bello prius dicam, quod causatur Caesar bellum in se a Roberto Marchiano Integram Historiam narrat Chytraeus Saxonia lib. I. p. 323. et Mart. Bellaius lib. I. p. 19. natum, conflatum, susceptum Regis impulsu et opera fuisse: oftendam nihil horum esse, contraque habere omnia. Etenim ita res habuit: simultatem et litem primum, deinde bellum fuisse ortum, inter hunc Roberturn et Emerianum regulum, idque de eius castelli controuersia cui nomen est Hyergiae. Contigit vero vt Marchianus qui Francico regno esset finitimus, cuius etiam liberi et maximas haberent opes in Gallia, et honores gererent quam amplissimos, ei bello gerendo et sustinendo, sibi militem ex Gallia eduxerit: sed hoc proculdubio et insciente et tum grauiter aegrotante Rege fecit: qui postquam e morbo recreatus id resciuit, nihil prius habuit, quam Caesaris ad se Legatum vocaret, seque non modo apud eum diligentissime purgaret, verum aduersus Marchianum quoque profiteretur, sese, vbi rogaretur, auxilio Caesari affuturum. Nec cunctatus (id quod omnibus, qui rem modo inuestigare voluerint, satis constat) misso confestim, idque dispositis equis, nuntio, Gallicum militem edicto grauissimo reuocauit: cum iam Viritonurn oppidum, quod tum Marchianus oppugnabat, prope vt dederetur, aut vi caperetur, esset. Quo milite reuocato, Marchia nus non tantum obsidionem soluere, sed saluti suae consulere adactus est: neque multo post oppida non pauca, et ex suis arces haud ignobiles, vi aut deditione captas amisit. Tum Carolus. Caesar, qui fortasse suspicatus est, vel volente vel impulsore Rege, bellum hoc Emeriano sibi merenti homini a Marchiano Regi merente illatum, ad se quoque pertinere; vel ab Emeriano ita persuasus, qui se imparem Marchiano sentiens, alliciendum in partes suas Caesarem esse duxerit: copiosum interim exercitum magna vi, celeritate, diligentia comparauit. Siue igitur de Francisco iamdiu male cogitabat, et occasionem affectabat suscipiendi adversus eum belli; siue quod exercitum omni adeo apparatu instructum dimittere, neque vllo edito insigni operaepretio dissoluere, atque impensas tantas sibi frustra esse ac perire, nec decorum nec vtile arbitratus est; progrediendum longius, et tentandam esse belli aleam iudicauit. Vtcunque certe cogitauerit, eius milites non contenti Marchiani mulctatione, in Galliam irruperunt: et antequam Rex sibi de bello cogitandum arbitraretur, Mosonem oppidum ad deditionem compulerunt, Macerias oppidum obsederunt. Rex qui publicae pacis studio serius omnino quam hostilis apparatus fama postularet, aliquando tamen exercitum et ipse comparare coeperat. Macerias subitario immisso milite eo vsque tutatus est, dum ad eas obsidione liberandas tempus supplendo exercitui suffecerit: eo suppleto, fatemur cum obsidione soluta, et in agros Caesareae ditionis incursiones fecisse et traiecto amne Schalde, vi aliquot oppida cepisse: Caesaremque ipsum, vt se periculo subduceret, compulisse. Sed hoc nemo ita vnquam interpretabitur, vt Caesarem a Rege prouocatum audeat affirmare: quia non sua voluntate, sed adductus aliena vi et iniuria, tuendi sua necessitate compulsus, arma ceperit. Atque ideo qui hunc authorem belli faciunt, hac omissa criminatione, ad aliam confugiunt nihilominus frigidam et inualidam, sed quam tamen probari facilius imperitis rerum existimant. Adhuc enim non in causa sed in persuasione, spes eorum omnis fuit: ac dum summo artificio accusationes confingunt quam possunt suis rationibus accommodatissimas, dum quae comminiscuntur, quibus volunt, affingunt crimina, atque dum magnitudine horum, animos occupant multitudinis; nullum interim omittunt insidiarum genus, quo aditus omnes ad vos perueniendi intercludant, ne quem apud vos semel accusauerint, is purgare se vobis, et in illos retorquere falsae accusationis possit inuidiam.

Itaque obiiciunt Regem meum aduersus Caesarem suppetias Henrico tulisse, quem Albreti Aliam caussam adducit Thuanus lib. I. p. m. 5. dicens: Ferdinandus coniunctis cum genero viribus in Aquitaniam, in qua sibi ius Anglus vindicabat, impetum facere decreuit: et quia ad eam expeditionem opus habebat iter per Nauarrae regnum cum exercitu facere, missis Omtoribus a Ioanne Labretano rege petierat, vt sibi libere per eius regnum transire liceret. quod cum ab illo propter amicitiam, quae ipsi cum Gallo intercedebat, non impetraret, inde occasionem arripuit inuadendi Nauarrae regni, cui iam pridem homo alieni cupidus inhiabat: quod ei facile fuit copiis generi freto, et imparato a rebus omnibus Navarro, qui frustra auxilia a Ludouico praestolatus, exortis Acramontanorum et Bellomontanorum factionibus, tandem regno cedere, et cis Pyrenaum recepere se Benearnum coactus est. Sic etiam Io. Mariana Rer. Hispan. lib. XXX. c. VIII. caussam fuisse dicit, quod cum Gallis faceret Rex Nauarrae. Eandem hanc occupationem Regni Nauarreni narrat Fugger im Spiegel der Ehren des Hauses Oesterreich lib. VI. c. XVI. pag. 1293. Facit huc etiam Io. Lopetz de obtentione atque retentione Nauarrae et AElius Antonius Nebrissensis de bello Nauarreno, qui eandem occupationem regni defendit. Quid in ipsa hac expeditione gestum, exponit Petrus Martyr ep. CCCCXCV. CCCCXCVIII. DV. DVIII. DX. Pontus Heuterus Rer. Austr. lib. VII. c. IV. dominum Caesar contumeliose vocat, non dignatus eum appellatione Regia. Cuius rei historiam quaeso (si forte nescis) intellige. Maximilianus Caesar cum diu nimis ac frustra tentasset Iulium secundum Pontificem Maximum, vt Concilium publicum Christianorum indiceret, adducere, ipse tandem vel nolente Pontifice indicendum duxit. Sequuti sunt illius sententiam Ludouicus Galliarum, et Iohannes Nauarrae Reges, aliquot item alii Reges et Principes, Episcopi et Cardinales non pauci. Iulius eos omnes anathematis illius Apostolici fulmine percussos, Schismaticos et Haereticos, esse pronuntiauit. Reges et Principes regnis et principatibus, sacerdotes sacerdotiis, quo iure, quaue iniuria esse indignos iudicauit: Regna, principatus, sacerdotia, primi cuiusque occupantis fore iussit. Occasionem hanc arripiens Ferdinandus Hispaniarum Rex, Caroli Caesaris auus maternus, Rege Nauarrae tum absente, qui Ludouici partes sequebatur, ex improuiso regnum eius sibi finitimum, inuasit, occupauit, praesidio firmauit, et moriens Carolo nepoti per manus tradidit. Hoc iure (si summa iniuria iuris nomine censenda est) Carolus Caesar Nauarrae regnum obtinet. Quod si fuisse iure occupatum, et nunc retinere iure contendit, prius necesse est fateatur, Maximilianum Caesarem auum suum paternum, cuius ad causam Rex Nauarrae tantummodo se adiunxerit, multo magis Haereticum et Schismaticum fuisse. Is igitur Navarrae Rex cum eo tempore, quo Ludouici (vt diximus) in partibus erat, regno suo deiectus fuisset; Ludouicum ad se in regni recuperatione adiuuandum, ex foedere obstrictum habuit. Defuncto vtroque, cum Franciscus in Galliarum, et Henricus aliquanto post in Nauarrae successissent regna, et easdem foederis conditiones inter sese pepigissent: contigit vt Ferdinando ipso quoque e vita sublato Hispani Carolum eius nepotem vt principem quidem, et futurum Regem agnoscerent; Interim autem viua nec consentiente matre Ferdinandi filia, Regem salutare detrectarent. Carolus igitur Franciscus praepotentis, ac vicini regis authoritatem magno sibi vsui fore intelligens, quo ab Hispanis statim admitteretur in regnum, cum eodem foedus atque amicitiam inire voluit: a quo nimirum ea fide receptus est, vt interim tamen Franciscus admonendum esse illum duxerit, prioris eius foederis, quo Navarrae Regi obstrictus esset. Pepigit Carolus, se ante constitutum certum diem cum Henrico transacturum: alioqui fore Francisco liberum, suppetias Henrico ferre, saluis nihilominus noui foederis legibus, inuiolataque amicitia. Quo tempore pridem exacto, et Carolo saepe ac frustra interpellato, neque cum Henrico decidente, appellatus ex foedere Franciscus, non potuit petitas ac tot nominibus debitas Henrico suppetias denegare: in quo si criminari quisquam eum potest, Henricus potius quod serius, quam Carolus quod tulerit, suo iure criminari potest. Liquido igitur constare iam omnibus arbitror, qui Franciscum quidem ante quam armis a Caesare peteretur, Henrico qui Caesari bellum inferret, opem tulisse nouerant: sed id officio integro inuiolatoque foedere potuisse ignorabant, Franciscum hac auxiliorum praestatione, neque Caesarem prouocasse, neque prioris illius belli authorem dici aut haberi vlla ratione posse.

Iam ad bellum quod nunc geritur, aut imminet, veniamus, per quod Caesar ab expeditione Turcica interpellatum et reuocatum se fuisse quiritatur. De Allobrogum inuasione De bello hoc Sabaudico Sleidanus lib. X. p. 284. Chytraeus Saxonia lib. XIV. pag. 372. Pontus Heuterus Hist. Austr. lib. XI. c. IV. Thuanus lib. I. p. 19. Iouius lib. XXXV. sub initium. Scilicet praetextus belli hic. Defunctus erat Philibertus II. Dux Sabaudiae sine haeredibus, relicta sorore Ludouica, quae Francisci I. mater erat, et fratribus, quorum Senior Carolus III. ipsi succedebat. Ludouica igitur sosor haereditatem allo dialem petebat. Sed, verum consilium exponit Sleidanus lib. X. p. 290. Franciscus conductis vndique copiis transcendit Alpes, et Sabaudiae Ducem, Imperii Principem aggressus est, eo videlicet consilio, vt illa patefacta via, vt subiugata prouincia, longius progrederetur, de quo etiam Guichenon Tom. I. p. 627. querimonia profertur: inuasionis ratio non expenditur: iurene an iniuria inuaserit, hoc non quaeritur: et quod in nullius aut modici pretii fundis, primum et maxime quaeritur, quo iure quis possideat, quo iure quis eiectus sit: id vester Imperator in tam amplo patrimonio, in tot agris, vrbibus, populis, quaeri non putat oportere. Cumque sine controuersia, omni et Romano, et gentium omnium, et naturae iure, omnibus liceat, licueritque semper, occupata per iniuriam, et per legatos frustra repetita, iustis armis repetere; hoc vult idem vester Imperator vni Francisco Regi non licere. Sed operae pretium est rem altius paulo repetere, vt intelligas Regem meum sicut in caeteris, ita in hac etiam causa, finibus suis, atque auitis, dominandi cupiditatem sibi circumscribendam censuisse. Philippo Amaedei Sabaudiae Ducis filio nupsit Margarita Borboniorum Ducis filia, sub ea conditione, vt si forte accideret Amaedeum, susceptis aliismaribus liberis Philippo superstitem esse, ex eoque matrimonio Philippus liberos sustulisset, ii Philippi patris loco, Amaedeo auo ad eas opes succederent, ad quas Philippus si vixisset, aetatis praerogatiua successurus erat, ipsius ordine praerogatiuae seruato, cui nascendi conditioni atque ordini praecipuus honor habetur. Nati sunt ex eo matrimonio Philibertus et Ludouica: Philiberto, cui nupserat Margarita Maximiliani Caesaris filia, nulli fuere liberi. Ludouica Carolo nupsit Engolismorum Comiti, ex qua hunc Franciscum Galliarum nunc regem suscepit. Ea igitur nascendi praerogatiua succedit Franciscus, cum in omnia Margaritae maternae auiae bona, tum vt Ludouicae matris, Philibertique auunculi, et ex eorum causa, Philippi materni aui haeres, ad omnia quaecunque censentur eo iure, vt cadere in foeminas, atque inter haeredes diuidi possint: et hac conditione Amaedei materni proaui haereditatem creuit, et ciuili, et naturae et pactionis praeterea sponsalitiae iure. Adhaec Nicia et Villa Franca Narbonensis Galliae oppida, Taurinorum item, siue (vt nunc vulgus vocat) Pedemontanae Galliae principatus, tanto iam tempore, vt ab hominum memoria initium eius rei sit propter vetustatem remotum, veterum Prouinciae comitum in fide semper fuere. Hic etiam idem principatus mancipii lege, ita vt eximi aut mitti nequeat, addictus eiusdem Prouinciae principatui. Quae omnia Sabaudiae Duces vi, fraude, clientum ad defectionem solicitatione, certe per iniuriam occuparunt, dum Comites Prouinciae aliis essent bellis impliciti et vehementer occupati. In quorum ius cum Franciscus partim ab intestato, partim ex institutione successerit, atque aliunde iniuriam a Sabaudis acceperit, qui nonnullas arces et vicos ex Salassiorum Marchionatu, qui Delphinatus Viennensis est in clientela, multos annos vsurparunt, insigni iuris Delphinatium imminutione, atque iactura minime vulgari; nec ipse tam multis ac tam magnis iniuriis affectus, quicquam sua repetendo proficeret; tum demum omnibus antea frustra tentatis, necessario bellum intulit. Sed hoc bellum ad Caesarem (nisi ad se ipse pertinere putet, quicunqne in Francisci bona inuadant, eos vt in possessione tueatur iniusta) non video quo modo pertineat: praesertim cum initio huiusce belli Franciscus edictis grauissimis interdixerit: ne quid miles suus vel attingeret, quod in Caesaris quouis modo esset, re, iure, aut possessione. Nam quod Sabaudo ait Xaesar Samarobrinensi foedere Intelligit Cameracense an. 1529. conclusum. Ludouicus Guicciardinus enim Descr. Belgii p. 447. Cameracum eandem vrbem esse adfirmat, quam Caesar in Commentariis Samarobrinam nuncupat. Idem contendit Hubertus Thomas Leodius de Tungris et Eburonibus apud Schardium Tomo, I. p. 343. Ioachimus Camerarius vero in Narratione Rerum praecipuarum ad. a. 1557. S. Quintini fanum pro Samarobrina explicat. Et licet Christ. Cellarius not. Orbis antiqui lib. II. c. III. p. 269. velit Samarobrinam, seu Samarobriuam esse Ambianum, hoc tamen iam ante prolixius refellit Thomas c. l. cautum ac prospectum esse, abvnde Rex sua defensione ostendit, eo foedere non caueri, vt quae Sabaudus aliena possideret, praesertim vero illa de quibus nulla omnino mentio ascripta est in foedere, nunquam ea restituere debeat, nec ipse ab eo spoliatus ablata per iniuriam repetere. Sed hanc tamen occasionem arripiens belli Francisco faciendi, Caesar exercitum coegit, in praesidia regia inuasit, clientes eius et beneficiarios (vt vocant) ad defectionem solicitauit. Hoc si eum non conuincat belli authorem esse, non video cuinam tandem belli cuiusuis causa possit ferri accepta. Sed quid, Amice optime, cogitare hic putas cordatos et rerum aequos expensores, quum audiunt Caesarem ea principe authoritate, flagitium vt sit apud eum mentiri, praetexere ipsum sibi ius legitimae defensionis Sabaudi, aduersus affinem Regem: quibus constat vt cognatos suos, Ludouicum et Christiernum, hunc Danorum, illum Pannoniarum Reges, vt vnicum fratrem Ferdinandum, vt auitam ditionem, ipsamque adeo Romani sedem Imperii Germaniam, a Turcica defenderit iniuria? Nemo proculdubio, qui modo rem voluerit ad examen veritatis perpendere, non iam intelliget Imperatorem hunc vestrum, adeo sibi ex innocentia sua placentem bellum hoc aduersus Regem meum, non modo qualicunque sibi oblata occasione suscepisse, sed etiam vltro appetiuisse: siue perditum iri (vt publice iactitauit) Regem cupiat, siue id commodum sibi fore putauerit initium ad alia quae molitur, ac de quibus malo quosuis potius apud se cogitare, quam ex me referente accipere. At inquiunt Caesariani, eo Regem animo et consilio in Allobroges mouisse, vt hoc adumbrato, maiora consequentis belli momenta tegeret, commodioremque ad inuadendos Insubres expeditionem inde susciperet. Hoc vero diuinare est, et ex vana et futili coniectura, vbi deest argumentum et causa, suspicionem quamuis pro verisimili crimine intendere. Nihil enim de Insubrium ditione miles Francicus attigit, neque aliud quicquam in hac causa, quod offendere Caesarem debuerit, aggressus est facere. Esto vero et hoc demus aduersariis, voluisse Regem Allobrogum ex Taurinorum agros ad se iure pertinentes occupare, atque Insubrium finibus Imperium suum coniungere: idque potissimum eo tempore, quo sperare suo iure potuit, vt cum tyrannus et praedo Sfortia e prouincia occupata, e vitaque simul excessisset; pacato et volente Imperatore vestro (qui se toties id facturum fuisse confirmarat, nisi iam obstrictam ante Sfortiae fidem habuisset) Mediolanum facile reciperet: si non sibi qui cessisset, at liberis certe suis, qui nec renunciarunt vnquam suo iuri, neque non ad sua recuperanda sancta iuuari a parente potuerunt. Quid in eo contra eundem ipsum Imperatorem vestrum, quid in foedera peccatum est? Nihil sane. Sed maleuolis quibusdam, qui nolint in Italia aut Regem, aut eius liberos quicquam habere, vbi pedem in suo ponere possint, maluit ipse vester Imperator, eum et fidei et famae suae detrimento morem gerere, quam toties datam fidem principibus adolescentibus. liberare. Nam hanc illorum voluntatem aliquando excusauit Caesar, quo minus Regi aut liberis eius Mediolanum redderet. Vtcunque autem res habet, certe Mediolani fines miles noster ne attigit quidem, aequis tantum legationibus, non armis (quae promptissima ipsi erant) cum Carolo Franciscus egit, vt liberis suis, si non sibi, pecunia saltem numerata impetraret id, quod omnium concessu, quicunque sunt prudentes iuris, pertinere ad illos intelligeret, Et quae obsecro causa fuit, vt non sperare debuerit a Caesare tam (vt videri vult is) aequo, a Caesare cognato, a Caesare sibi religione fidei obligato, hoc facile impetrare, quod antea praedo Sfortia impetrasset? quem persaepe tamen conquestus Caesar esset, in se fuisse proditorem et perfidum. Nulla igitur, vir amice, causa iusta quidem data est Caesari a Rege meo, vt tam atrox ei bellum inferret, nulla dum ipse lacessitus iniuria. Sabaudi namque causam nulla constante satis ratione suam facit, qui antea sororum viros, vnicum fratrem, auorum incunabula, Germanicum Imperium haudquaquam hisce conatibus vindicare vnquam in animum induxerit. Mihi vero crede, alio spectant (vt vobis est in prouerbio) alio tendunt remiges. At inquiunt decuisse, Regem omnem cauere occasionem interpellandi et auertendi Caesaris, cum a publico Christianorum conuentu, tum a religione aduersus eiusdem hostes propaganda: quam in curam (vt illi aiunt) mente et animo totus incumberet. Hic ego (vt plane loquar) satis assequi coniectura nequeo, tametsi diligenter et accurate omnia perpendi, quid in causa esse potuerit, quare occasionem illam tantae gloriae, tantique ad religionem momenti negligeret, tamque facile a tam sancto proposito, ad alienarum rerum tam iniquam iuuasionem deflecteret, atque omnes adeo vires suas ab impio in Christianum, ab hoste in cognatum conuerteret, a quo fateatur necesse nullam se accepisse iniuriam: nisi hoc iniuriam esse voluerit, quod liberis suis ius auitum, et per Maximilianum Caesarem luculenter adeo confirmatum, reddi postulauerit, idque legationibus tantum, nulla penitus vi. Ergo apud aequos istos vestros homines, ii perturbant Christianorum pacem, ii bella excitant, ii procellam reipublicae inuehunt, qui legitima via sua repetunt? Contra qui aliena occupant, et quaecunque quacunque vi, vel iniuria semel occupauerint, de iis nolint partem vnquam aliquam amittere, quinetiam occupata repetentibus continuo bellum inferunt; ii conciliatores publicae quietis, ii publicae salutis habebuntur vindices. Finge vero Regis ipsius filios ita Caesarem appellare, Patrem nostrum, Carole Caesar, patrimonio quod secundum eum nobis eius liberis debebarur, nihil de te male meritis, id quod omnibus adeo in promptu est, vt negare ne tu quidem possis, eiecisti: et eo patrimonio, quod iam olim per maiores nostros, multo suo ac suorum sudore, atque sanguine, a Longobardis potentissimis hostibus assertum, Imperioque Romano liberaliter donatum, multis subinde seculis, ad proauos nostros eiusdem Imperii beneficio redierat, hoc inquam patrimonio patrem nostrum vt cederet compulisti, et a nobis, eorum posteris, qui hoc florentissimum Imperium, cuius adeo creuisti viribus et opibus, postliminio in Europam reduxerunt, per indignitatem summam et iniquitatem ablatum, ad nepotem calonis et spuriae Intelligit Franciscum Sfortiam III. qui Francisci Sfortiae I. nepos erat. Cur autem ipsum a calone ortum dicat, ex Iouii vita Magni Sfortiae, qui pater erat Francisci Sfortiae I. cap. II. patet. vbi natales istius Mutii Attenduli describit, dicens: non defuere, qui dicerent, sed in gratiam Braccianae factionis, vt Sfortianis demum principibus nouitas generis obiectaretur: Sfortiam paterno in agro ita operis praefuisse, vt et sua manu faciundo operi vomeres, et ligones strenue tractaret, quod vel ob id inuidiose confictum videtur, quoniam tredecim annorum puer in Boldrini castra concesserit, neque inde redierit, nisi equestris ordinis miles. Sed iucundo prorsus mendacio fabulae fidem fecit perennis fama, quae manauit ad posteros. Ferunt enim, quum agrum foderet, duro labore fatigatum, ab ea indignitate operis suspexisse in calum et de tota vitae fortuna vota suscepisse, ea sorte precatum. Deos, vt vota bene, verterent, euibrasseque protinus ligonem in praealiam quercum, vt credi par est, antiquitus Marti cunsecratam, eo animi decreto, vt si decideret, eum aequissime ad perpetuum laborem esset resumpiurus: at si ramis haesisset castra continuo sequeretur. Verum Marti ligonem Fortuna appendit, vt fatis viam aperiret. Gloriabatur hac fabula Franciscus pronepos, quod vel ob id familia nomen nequaquam antiquae nobilitatis, sed spectatae virtutis auspicio niteretur: adeo, vt quum mihi humaniter arcem ab excellenti munitione structuraque toto orbe longe clarissimam, armamentariis patefactis ostendi iussisset. conuersus laeto ore et hanc inquit: P. toui, quam miraris, et hoc Imperium quo potimur, ab illo ligone habemus, quum felici nostra sorte in arborem a proauo contortus, fatalique ramusculo suspensus minims decidisset. Vnde et illud Pontani in defunctos intemperanter genuinum dentem exercentis, quum dixit: Dux ab arairo Sfortia. Quasi non in summa gloria sit, aut certe dispudeat C. Marii exemplo ex aratore Imperatorem euasisse. Prout autem haec fabula a Sfortiarum hostibus prolata, ab ipso Iouio refutatur, sic etiam Iosephus Ripamontius, accuratus alias Historiae Mediolanensis Scriptor lib. V. p. 611. contrarium plane testatur, dum ait: erat Franciscus Sfortia Sfortia Attenduli filius, cui Attendulo, sua virtus, et fortia facta apud Reges gratiam, opesque, et inde partem Imperii, propriosque exercitus et ipsum Sfortiae nomen inuenere. Antea, lacobus, siue Mutiolus fuerat: parentesque eius, Ioannes et Elisia intra Cotoniolae fines honesti, praesagium accepisse ferebantur fore, vt deposito, quod ipsi imposuerant nomine, proles ea nomen assumeret aliud quod fieret familiae cognomentum et late noscitaretur. Hoc autem certum, Franciscum Sfortiam s. auum Francisci III. ex Luzia Trezania, Mutii Attenduli concubina, quam tamen vxoris loco habuit fuisse prognatum, prout ex Iovio discimus, vita Magni Sfortiae Cap. LXIII. Franciscus Sfortias I. vero Blancam, Philippi Galeatii, Mediolanensis Ducis, spuriam habuisse in matrimonio, e: quo prognatus Franciscus II. Imhof Hist. Hispaniae atque Italia Geneal. p. 220. sqq. transtulisti: eo mortuo, per vim adhuc retines. Id quoniam abs te iure fieri non fatemur, quoniam indignitatem et iniuriam ponere gratificationis loco recusamus: quoniam apud patrem vt nos pie iuuet, insistimus: quoniam is spem fortasse nobis aliquam praebet: maternam haereditatem quoniam frustra tentatis omnibus, tandem armis adeundam censuit: ideo nos, ideo illum accusas, quasique nobis ipse ad recuperanda nostra parare gradum, et munire viam studuerit (id quod si fieret, tamen crimine ac reprehensione carere debeat) violatae pacis et fidei apud rerum imperitos reum agis, fanaticis spiritibus animum ad nefanda haec audendum, quae nostra videt ac patitur aetas addidisse, Turcarum Regi ad inuadendos pios viam parasse ac strauisse, atque adeo illum in nos euocasse vociferaris. Vsquequo demum et quos tandem ad fines istud crimen, istam querimoniam disturbatae pacis extensurus es, aut quibus es certis limitibus circumscripturus? An non, etiam si nos hoc auitum regnum, hoc natale nostrum solum ac solium inuasurus obsistamus, eo vsque proferes querimoniam? et hanc nobis legem prostitues, tibi vt quantum accipere libuerit cedamus, alioqui pacis, alioqui reip. alioqui religionis proditores, Turcarum, haereticorum, impiorum, nefariorum, et fanaticorum omnium fautores, euocatores, authores habeamur. Ad hanc, amice optime, liberorum regiorum expostulationem, quid obsecro respondere Caesar possit, quod apud aequum vllum iudicem valere, aut grauissimae expostulationis huius aciem possit vllo pacto retundere? An non, siqui erunt (vti certe erunt) aequi rerum aestimatores, perpensuri sunt diligentius quidnam olim Francorum reges Christianae praestiterint reipublicae vt Romani Imperii dignitas ad Germanos primum per Carolum Magnum gentilem eum quidem vestrum, sed tamen et Francum et Francorum Regem inuecta, ac per eum et posteros eius aucta atque exornata fuerit, vtque per ipsos eosdem Reges nostros Imperio vestro accesserint tam multa, quae prius ad eos vel publice Regio, vel priuatim haereditario iure pertinerent: plane vt multo sit futurum longius, quae ab illis, quam quae aliunde, Imperio accreuerint numerando percensere. Contra vero Austrianos istos ab Imperio, non ab Austrianis Imperium creuisse facile perspicient. An non hoc quoque putas existimaturos, Austrianam familiam ea hodie de Francorum ditione possidere, quibus maxime in hoc eluctata est et peruenit quo nunc eam videmus fastigium? Profecto, vir amice, recte haec expendentes tanta ista iniquitas, ne dicam crudelitas, in Regios adolescentes, hac generis nobilitate, hoc aetatis flore plausibili, hac innocentia erga omnes, tamque decentibus hanc dignitatem moribus, magnopere debet commouere: quodque praeter hanc adeo violentam haereditatis eorum auersionem, ipsi quoniam de auxilio patrem appellent, pater quoniam eis pie faueat, tam indigne traducantur accersanturque inuidiosissimo violatae pacis ac proditae fidei crimine, impii praeterea nefariique fauoris in Turcas idque ab eo qui praeter affinitatis et cognationis iura, tam multa debeat nostrae Galliae. Nam vnde Austrianis opulentus ille, ac Regius comitatus Flandriae? vnde Sequanorum, vnde Atrebatum, vnde Hannoniae, vnde Hollandiae, et alii plerique priricipatus? Vides igitur quam sit facile non tantum accusari aliquem, sed apud rerum imperitos reum etiam peragi, dum delatori sufficit accusasse: atque modis omnibus (vt dicebam) prouidetur, ne apud quos reus constituitur, ad illos defensio eius perueniat. Sed veritas ipsa tamen cum diu calumniae tenebris mersa delituit, emergit tandem alicunde in lucem, atque erumpit: et quo maiore artificio ne in lucem prodiret depressa fuerat, eo cum se prodit, sicuti maiorem parit ei, qui sit calumniam passus, gloriam, ita grauiorem affert calumniatoribus inuidiam. Id quod ego in hac causa vsu venturum confido, spero quidem certe. Age vero, concedat Rex accusatoribus suis, se suorum liberorum ad eorum fortunas et iam armis vendicandas flagitationibus, non modo non defuturum, sed nec etiam, nisi restitutis iis, finem bello se facturum. Vter tandem pacem turbat? vter impetui Turcico viam sternit? An qui res frustra moribus repetitas, iusto bello recuperare contendit? an potius qui negligit pacem reipublicae aliena restituendo redimere, imo vero sua repetenti bellum infert: nec si Turca in nos inuaderet, a sententia sit discessurus sua? Nam hic vester Imperator eo ipse animo bellum intulit, et hoc ipsum ausus est apud summum Pontificem publice contestari, non ab initio quidem belli, dum in promptu Regi erat, in Italiam arma importare, et cum ipse ad eludendum Regem consilia pacis simulabat: verum postquam reuocato Regio exercitu, ita se illum tenere implicitum iudicauit, nullum vt aufugiendi locum esse reliquum arbitraretur: hoc tum (inquam) ipsum ausus est contestari; si vel omni collecto suorum exercituum robore, Turca bellum Christianis inferret, nihil esse de bello Gallico se remissurum: hoc est, Christo audientes prouincias sese proditurum porius, quam vt eum Regem non perderet, eam familiam non deleret, cuius fide ac virtute terribilior est, fuitque semper impiis nationibus Christiana respublica et iustitia longe commendacior. O dignissimam vocem eo, qui se pro pace inter Christianos componenda deuouere velle, qui pro pace redimenda sua se permissurum aliis gloriatur, At vero nihil opus est neque ad componendam, neque ad redimendam pacem, vt vel mactandum se ipse praebeat, vel de suo quicquam amittat: tantum aliena quae per summam iniuriam detinet, iustis dominis restituat. Quod si Mediolani principatum, in quo praecipua videtur harum causa simultatum consistere, ad Franciscum Regem, aut liberos eius pertinere non existimat; cur non subit ea de re cum ipsis iudicium commune clientum Imperii? Cur eos iudices reiicit, ad quos ea proprie cognitio pertinet? Nam ad Regem meum et liberos eius quod attinet, hoc ego confirmare tibi possum, eos non modo consessum illum Principum Imperii disceptatorem et recuperatorem non esse recusaturos verum hoc etiam vltro et vehementer quidem deposcere. Qua de causa et hoc mense Iulio, sub nascentis huius belli exordia, legationem qua petebant conventum indici, sibi Senatum dari, deque Mediolani causa disceptari, ad principes illos decreuerant. Sed eorum Legatus a grauissimis et authoritate summa viris est monitus, sibi extrema intentari, si vspiam locorum apprehendi eum in Germania contingeret. Huc igitur vestra, o Germani, recidit libertas? Hoc pati potestis? Hoc imperii est vestri ferre, vt Legati tanti Regis, cuius maiores de Christiana tota republica deque vestro Imperio tam egregie sunt meriti ius gentium apud vos, quo sacrosanctum sit legationis munus, requirant? et siqui sunt qui sanctum esse illud velint, vix audeant ramen Legatos ad se Regios admittere, et cum illis de re vlla communicare? Ac ne me putes, Amice optime, haec falso comminisci, is Legatus cum per intentatas sibi ab hoste insidias, peruenire non potuisset ad Septemuiros illos, Caesareae maiestatis non constituendae modo arbitros, sed tuendae quoque authores, literarum in subsidio, quantum in se fuit, supplere conatus est: quarum exemplar ab eo qui has tibi redditurus est accipies: quae cum tuto vt perferrentur ad eorum vnum curauisset, qui ad collegas suos referret, eadem de re vt Senatus Regi ac liberis eius daretur, et ii semel vel ab infestatione Mediolanensis agri, iure ac moribus summouerentur, vel ab omni vindicarentur iniuria: ita se res iam apud vos habebant, vt is princeps ausus non fuerit cum collegis suis communicare: tantum se ad Ferdinandum de re tota refere velle dixit, fratrem scilicet ipsius Caesaris, a quo nihil illi quidem possunt in posterum ex praeteriti temporis comparatione, nisi vim atque iniuriam expectare. Sed iam ad Caesarem redeo. Hic si quantum videri, tantum ex enimo velit, quieti et paci prodesse et consulere in publicum; cur non a suspicione se remouet, aliud se priuatum ac proprium sub obtentu pacis publicae spectare interim atque moliri? Cur non satis illi est, eius pacis ad alios fructum, ad se gratiam peruenire? aut cur eiusdem pacis, cum iis saltem, quibus eam tanti vult vendere, non aliquod emolumentum communicat? Cur illius de qua statim ago, Christianissimi Regis diuturnae, atque sine vllo in hunc diem exemplo memorabilis patientiae, non aliquam habet rationem? Sed quid patientiae dico? Imo vero tam liberalis officu, aut potius beneficii. Nam quo ego alio nomine hoc appellem, nescio; quod cum pulcherrimam haberet Rex occasionem, simul suas et liberorum opes vindicandi a tam indigno atque iniusto occupatore Sfortia, simul pro summa indignitate et iniuria ex Legato suo immaniter caeso, Meruillius erat, quem a. 1513. ad Ducem legatum miserat Franciscus, cuius necem describit Mart. Bellaius Comment. lib. III. p. 134. illum eundem vlciscendi; quum praesertim ab optima ducatus eius primariorum hominum parte vltro inuocaretur, et exercitus in promptu illi esset, qui tum in Germania conscriptus, reque feliciter et facile confecta, cuius causa conscriptus fuerat, vltro ante quam dimitteretur, nomen illi deferebat, atque vt in id bellum authoraretur flagitabat: quum (inquam) ita Rex esset ab exercitu, ab re nummaria, ab sociis, ab rebus omnibus, quae ad bellum celeriter conficiendum pertinent, paratissimus et instructissimus; tamen rogatus a Caesare, tum expeditionem in Africam adornante, ne quid moueret interim, aut nouaret in Italia, morem gerere non recusauit, atque omnium indignissimae iniuriae vltionem et dolorem dissimulauit ac distulit, tantum ne moram conatibus Caesaris vllam afferre velle videretur. Quanquam ego (vt ingenue ac vere loquar) neque illa ex Africana victoria, in qua mirifice adeo sibi Caesar placet, amplificatam aut illustratam esse religionem, neque latius quam antea praedicari Christum video; tantum abest, tam plausibiles triumphos inde agere debeamus. Nam quid nostra intererat, a Turcane an ab Afro Machometana praedicetur in Africa superstitio? At expulsum e sedibus suis Tunetis Regem Caesar in regnum magnifice restituit: Sit illud sane magnificum et imperatorium. at hoc magis magnificum et Imperatorium fuerat, pluris non fecisse, Regem vt impium periculo atque sanguine piorum vtilium Christianae reipublicae militum imminutioneque Christianarum virium in regnum restituerit, restitutioneque illius Solimanum in nos a Persicis rebus, nostro omnium communi periculo, suae vnius ambitionis causa reuocaret, quam vt (quod etiam homines harum rerum insolentes facile intelligere possunt) Christianum Nauarrae Regem, regno suo per iniuriam eiectum, propterea quod ex studio corrigendae quasique reformandae Ecclesiae, cum Francorum Rege Ludouico, et Maximiliano Caesaris auo, ad cogendum Concilium consensisset, quo Ecclesiae tentaretur necessaria illa (vt dixi) reformatio; aut Christianissimum Galliarum Regem, et liberos eius, amplissimis patrimoniis fortunisque per vim spoliatos, in sua (quod poterat citra caedem et sanguinem, et virium Christianae reipublicae damnum et detrimentum) restituere. Sed coniunctas habere fortasse mauult rationes cum Machometanis Afris, quam Regibus Christianis: cum interea tamen Franciscum Regem, non minus falso quam inuidiose, quasi communia habeat cum Turcarum Rege consilia, criminetur. At hoc ego, quum ipse verbo tantum arguat, nihil proferat, nihil literis, aut testimoniis probet, sed inani et nugatoria quadam maleuolentia, criminis insimulet, verbo duntaxat refellendum duco: cum quod accusatoris sit crimen probare: tum quod neminem esse tam profligato vel potius perdito deploratoque iudicio existimem, qui praesertim in tanti re momenti, putet satis esse vt quis reus peragatur, temere accusari, vel qui conuitiationi isti fidem habeat. modo tamen meminerit, Regem eundem per literas et nuntios quinquaginta militum millia vt minimum per id temporis obtulisse, quo Viennam Turca cum exercitu obsideret, atque (vt dicebam nuper) ad Africanam expeditionem profecto Caesare, tanta in occasione atque gerendae rei opportunitate, pedem domo non extulisse. Etenim si spem Franciscus in Turcarum viribus posuisset, cum certe pro recuperandis suis rebus, bellum potius suscepisset, cum illi victore exercitu longe lateque dominabantur, quam vt in hoc distulisset tempus incommodum, quo Rex eorum Solimanus, praeter quas in Africa et Germania clades accepit, toties in Perside fusus ac fugatus fertur, iam vt Caesariani dictitent, non de inuadendis alienis, sed de tutandis suis finibus, necessario capiendum illi esse consilium. Et vero poterat tum quidem Rex, minore impendio ac periculo suo arma capessere, vt non duobus in locis disiunctissimis maximeque diuersis, a potentissimis hostibus bellum vno eodemque tempore gereretur; tum ancipiti contentione distractus Caesar, ad difficillimam de Imperio toto ac salute dimicationem vocaretur. At Legatos Franciscus a Turca (inquiunt) accepit, atque suos ad eum vicissim ipse misit. Ego vero facile patior, id accusatorem obiicere, quod ego defensor possim sine periculo confiteri, et quod accusatus nunquam neque criminosum, neque dissimulandum esse vobis iudicauit. Acceperunt item et miserunt ipsi etiam Caesar et Ferdinandus, vt mirum sit quod licere sibi putant, cur in alio reprehendi velint. Neque vero illi Legatos acceperunt tantummodo, verumetiam munitissimas in Peloponneso vrbes, quae vt Christum Seruatorem liberius profiteri possent, sese vltro Caesari dediderant, ipsi iidem Solimano Turcarum Regi, vt aliquam ab eo bonam inirent gratiam, tradiderunt, aut potius prodiderunt. Quae quidem postea tam immaniter a Solimano sunt habitae, vt nemo satis vnquam earum deplorare possit et commiserari calamitatem. In quibus tamen ipsis vrbibus, poterant Christiani ad Graeciam seruitute liberandam, appositissimam gerendo bello arcem constituere. Sed redeo ad Turcicam legationem. Dico igitur saepe Solimanum cum Francis pacem, vt a quibus omnium maxime gens Turcica sibi semper timuerit, vehementius expetiuisse. Dico eundem Solimanum vt Christianissimum Regem aliquo sibi demereretur beneficio, atque pacem eo facilius impetraret, suppetias ei et captiuo, et mox datis obsidibus filiis liberato, etiam atque etiam obtulisse; ita vt neminem vnquam Rex infestiorem sibi habuisse videatur Caesare, consanguineo suo, et cognato. Illud vero contenderim tam esse Regi gloriosum, quod in tantis rerum difficultatibus tam saepe constitutus, alienorum a religione auxilia non admisit, quam est alteri cuidam (cuius ego nomini parco) ignominiosum, studiose ambiuisse, nec vt se in clientelam ille acciperet impetrasse, quin potius ab illo magnifice despectum fuisse atque reiectum. Quod si eo loco, quo Rex meus, Caesar vester esset: atque is a quo tam indigne ac tot afficeretur iniuriis, tantopere istam illi coniunctionis Turcicae mentionem exprobrando inculcaret: ipse interim et praeteritis incommodis, et praesenti periculo, et publica tam potentis aduersarii professione premerentur: a caeteris vero Christianis principibus se videret derelictum, ac veluti praedae expositum: vel nessio, vel non dico, an ad superiores calamitates, ad alia praesentia pericula, tantum sibi hostem vellet, quantus est hic Solimanus, asciscere: quo pacato tamen vti promptum sibi esset atque expositum, idque maxime cum Abrahamus, Dauid, Salomon, Machabaei, et alii permulti sancti et religiosi duces, ab hoc foederum genere non abhorruerint, non dico (inquam) an a Turcarum Rege tam liberaliter oblatas suppetias esset repudiaturus, qui non ignoret, iure Pontificio licere Christiano principi, sua per iniuriam ablata et occupata, si viribus suis nequeat, impiorum auxilio recuperare, vbi piorum, illi auxilia denegentur. Vides itaque, Amice optime, quam hoc loco Regem meum traduxerint eleganter, cui cum id crimmosum esse velint, quod illi tamen licuerit; id ipsum etiam quod affingunt, nemo falsum esse nesciat, qui res duntaxat istas mediocriter vnquam inuestigauerit. Verum haec omitto, cum sit omnibus longe certissimum, nullam in orbe terrarum esse Regiam, ab hac suspicione tam alienam atque puram: vt quae plures ab hostibus nostrae religionis triumphos numerat quam Reges: quorum regum et maiorum suorum vestigiis institisse semper hunc Franciscum Regem, etiam ipsos mea sententia, qui tam atrociter eum deferunt, si iurati dicerent, agnituros non dubito. Sed quoniam intelligunt, questum esse apud suos Solimanum, quod quum AEnobarbo suae classis praefecto a Tunetanis euocato, ii in clientelam se illius dedissent, hunc postea insperato bello a Caesare oppressum qui aduersus eum non pro religione bellum susceperit, quod solenne fuit priscis Imperatoribus: non pro tuenda vel amplificanda ditione, quorum altera semper omnibus, altera plerisque magno et excelso animo viris iusta belli gerendi occasio visa est: sed pro impio Rege, de se nihil merito, et fide fortasse Punica beneficium agnituro, proque sola vel gloriae cupiditate, vel studio contentionis, quam videntur inter se de monarchia suscepisse, difficillimo tempore arma sumpserit: artificiose hoc disseminant, et quantum in se est, ante rei euentum, in aures imperitorum insinuant, vt si postea (quod est credibile futurum, et ipsi ad rationes suas et concilianda Caesari publica Christianorum auxilia accommodatissimum esse putant) his duobus summis Christianorum principibus inter se pertinaciter conflictantibus, occasionem esse suam ratus Solimanus Rex (vt est magnanimus, gloriae cupidus, in vindictam ardens, nec dum adeo fractis viribus, vt nos fortassis eum esse comminiscimur) in Caesaris ditionem impetum violenter faciat: hoc tum ipsi habeant iactum fundamentum, atque apud ignaros veri, et iam ante falsis auditionibus occupatos, verisimilitudinis ad incredulitatem argumentum: quo tum Regem traducentes, quasi ab eo sit Solimanus auxilii gratia in Christianos euocatus, ceterorum in eum Christianorum arma concitent. Neque alio consilio existimandi sunt persuasisse Caesari, vt ea vteretur apud summum Pontificem publica testatione, cum auditu crudelissima, tum indignissima Christiani Caesaris probitate ac virtute. At clamitant Caesariani, visa fuisse in Africa tormenta Testatur Io. Etropius in Diario expeditienis Tunetanae apud Schardium Tomo II. pag. 325. quod non solum Galli Turcas de Caesaris aduentu certiores reddiderint, sed etiam p. 331. dicit, quod varia tormenta liliis insignita in arce Guletana fuerint reperta, addens: non arbitror, neque alitis volatu, neque sinistro cantu occinis, neque tripudiis solistimis opus esse vt augureris, et diuines vnde tormenta illa eiusmodi notis et elogiis notata, allata, aut cuius et iussu et impensis illinc fuerint fusa. Francorum Regum insignibus insculpta, signaque militaria iisdem insignibus non pauca in AEnobarbi fuisse potestate. Hoc ego sicut verumne sit, plane nescio: ita magnopere refutandum esse non arbitror. Nam triremes plus minus quindecim Andraeas et Antonius Auriae, vexillis, armis, tormentis, et remigibus Regiis instructissimas, a Rege ad Caesarem deficientes Causas huius defectionis enarrat Ant. Varillas Hist, de Franaeois I. lib. VI. p. 158. seqq. abduxere: quarum ego aliquas cum omnibus suis impedimentis in AEnobarbi venisse potestatem intellexi. Quod si vt mihi renuntiatum est, ita contigit, neque tam in Regiis triremibus suo Caesari seruandis, Auriae diligentes fuerunt, quam in iisdem ab Rege ad Caesarem furtim abducendis flagitiosi; non mirum est fuisse hoc tempore visa in Africa et vexilla et tormenta Gallica. quae nonnunquam alias tamen, et olim, et hoc Rege, iisdem in locis fuisse visa constat: verum ad religionis nostrae illustrationem et amplificationem, et maiore siue fructu siue gloria, quam hoc tempore Caesar intulerit.

Sed pene iam praeterieram imprudens id, quod isti tam pertinaciter (vt scribis) inclamant, sese Regem ita in laqueos adductum et implicitum tenere, vt elabi nulla ratione possit, quin sit illi confitendum, se in Samarobrinense foedus offendisse, atque Imperatori vestro iustam in se arma capiendi occasionem praebuisse, qui scilicet Huldarico Wirtembergae Duci bellum aduersus Caesarem suscepturo pecuniis suis affuerit. Aureis enim nummis Gallicis (quod negare nemo possit) eo in bello persolutum esse rniliti stipendium. Ego vero ne hoc loco Camarinam (vt aiunt) mouere cogar, ac Caesaris male de Imperio meriti consilia detegere, maxime vellem contentos eos fuisse ipsa Regis mei super ea re defensione. Neque enim dissimulandum vobis esse duxit, pecunias ab se fuisse numeratas, sed pro montis Pellicardi Comitatu quem ex Huldarico Rex emerat. Sleidanus lib. IX. p. 237. Landgrauius Galliam petit, et agrum Mompelicarium regi pro certa pecuniae summa, nomine Vlrichi Principis, oppignorat, ea lege, nisi inira tertium annum ille luat, vt tum sit regni Galliae haereditarius: praeter eam pecuniam rex quoque mutuo se daturum promisit alteram summam, facta spe, non repetitum iri. At quos in vsus venditori placuerit pecuniam ab emptore numeratam vertere, hoc vero non putauit sua vt percontaretur, interesse: quemadmodum neque venditoris, quo animo emptor, aut quem ad finem emerit.

Sed quoniam isti tam cupiunt esse diligentes, introspicere vt velint Regis mei non facta tantummodo, sed cogitationes etiam et consilia; ego sic vicissim illos vogare velim. Inter Galliarum Reges et hoc sacrosanctum Imperium, intercedit vetus defensionis mutuae societas. Multo post initum est nouum foedus inter hunc Galliae Regem et Caesarem, sed quo nec genere sit ipso, nec partibus, vlla ratione, antiquo illo foederi derogatum, neque vt derogaretur, flagitare vester Imperator debuit; eo ipso appellatione imperatoria se indignum praebiturus. Imperator idem vester, Huldarico Imperii cliente, ab ea paterna haereditate deiecto, quae tum propria et peculiari exceptione sic addicta, et iam inde ab initio affecta erat illius gentilibus, vt iis superstitibus nequeat in aliam transire familiam: tum eidem isti vestro Imperio ita est clientelae iure obnoxia, vt extincta ea familia, ad Imperii aerarium, cuius beneficium est, redire debeat, neque pacto vllo mitti abalienariue possit: vester (inquam) Imperator, Huldarico deturbato, eandem haereditatem illius gentilibus (quod facere iuratus debuerat) non tradidit, quin potius, spreta iterum iurisiurandi religione vsurpauit ac retinuit. imo vero ne non satis grauiter contempsisse iusiurandum videretur, Imperii iure interuerso, vel euerso potius, vsurpatam ab eodem exemit, ac veluti emancipanit Imperio: vt iam nihil minus, cum tantus sit imminutor Imperii, quam Augustus dici mereatur. Huldaricus igitur lauto illo atque amplo patrimonio suo spoliatus, Regem appellat suo et vestri Imperii iure, vti ex foederis antiqui formula non modo sibi, quod non mediocrem quidem ad impellendum causam, sed Imperio vestro, quod maiorem multo vim habeat, opem ferre velit: neque patiatur opulentam prouinciam aerarii vestri propriam, ab eo per iniuriam abalienari et distrahi. Finge nunc Caesarem contra, ex nouo foedere (per quod tamen illud vetus induci non potuit) obtestari Regem, vt ne aduersum se defendendam Imperii Romani authoritatem suscipiat: alioqui praeter foedus facturum eum pronuntiare. Cedo hoc loco quemvis arbitrum. vincam equidem (vt ille ait) quocunque iudice, etiam curioso illo inuestigatore, Imperione an Imperatori morem gerere, antiquum publicum, an priuatum recens foedus Rex debeat respicere. Vbi ad hoc ille mihi responderit, tum de facto Regis mei constituam, quid me oporteat respondere. Verum ego ipsum vestrum Imperatorem hoc me onere liberaturum spero, imo etiam existimo ipsius in Regem criminationi et conuitiis fuisse hoc accusationis caput ab aliquo malitiose additum, eoque de industria consilio et studio, vt huic ansam daret in Caesarem aliquid dicendi: quod, vt facile credam, eo adducor magis, quod tam ipse, Caesar quam etiam Ferdinandus suis aliquando literis, quarum ad me quoque exemplaria peruenerunt, sicut vere, ingenue testati sunt, fuisse omnino e re Germaniae, sua vt restitueretur Huldarico Wirtemberga. Quod si agnouerunt et ipsi, non est quare fraudi hoc esse Regi velint, si ad eius restitutionem Germaniae quietis ac pacis causa consenserit.

Subdis, et hoc nomine male audire Regem, quod Ducatum Burgundiae, qui Caesaris esse (vt inquiunt) haereditario iure debeat, tanto iam tempore, ac tam iniuste detineat. Sed hoc loco vt perspicias quam frigida nitantur isti, neque subsistente ratione, rem explicabo tibi fortasse non intellectam. Eudoni Duci Burgundiae filia fuit vnica (si bene memini) Adella. Quae cum Galliarum Regis filio nupsisset, is Ducatum Burgundiae, velut vxorium ac dotalem Eudone mortuo statim occupauit, et aliquot annos nullo intercedente pacatum tenuit, donec alter quidam extitit, eques ille quidem et nobilis, sed peregrinus, neque admodum. opibus aut viribus pollens, qui in ius eum vocarit, disceptatoremque patrem eius Regem petierit: apud quem contendens cum dixisset, ad Burgundiae Ducatum foeminas non admitti, se vero ab antiquis eius gentis Ducibus, idque haudquaquam intermissa masculorum serie progenitum: permissa est causa parium Franciae iudicio, qui sunt in regno nostro principes duodecim, proxima secundum Regem ac velut pari (vnde et nomen traxerunt) in summarum disceptatione rerum authoritate praediti. quibus cum causam ille probasset suam, re diligenter quaesita, hi expulso Regis filio, secundum illum equitem pronuntiarunt, et Ducatum illi, accedente Regis ipsius authoritate, more maiorum vtendum fruendum tradiderunt: quo Ducatu et ipse, et qui ab eo mares nati fuerunt, nullo ipsis postea controuersiam faciente, potiti sunt. Possem et alia in rem praesentem afferre huiusmodi exempla: sed hoc vnum existimo satis esse, vt quod ab omni sit corruptorum iudiciorum suspicione tutum: verisimile cum sit, iudices illos facilius a ciue suo praediuite, Regis filio, quam a peregrino tenui, atque ab amicis inopi corrumpi gratia, pecuniis, metu posuisse. Hoc ego inquam vno exemplo satis constare arbitror, non potuisse Caesarem eius Ducatus haereditatem assequi, cuius pater Philippus, filius fuerit Mariae Caroli filiae: ad quam peruenire Ducatus superiore illo iure minime potuerit. Vnde autem is Ducatus ad Philippum alterum, in hac familia primum Burgundiae Ducem, et Caroli, quo de agitur, abauum, peruenerit: et quanto Rex Carolus quintus eius frater studio, labore, familiaris et publicae rei dispendio, quamque profusa et immodica liberalitate eas nuptias illi conciliarit, aut redemerit potius, ex quibus hodie Caesar amplas illas et opulentas habet in Gallia Belgica et inferiore Germania prouincias, longum esset, neque hic necessarium dicere. Ego vero perquam lubens praetermitto, ne hanc velut ansam arripuisse de industria videar, declamandi hoc loco aduersus posterorum illius Philippi Ducis in benemeriti Caroli Regis posteros, ingrati animi conscientiam. Nam cum isti hoc etiam Regi meo crimen obiiciant male agnitae, Caesaris, primum in se, qui captiuus esset, deinde in liberos suos obsides, humanitatis et liberalitatis summae: malo crimen istud diluere, quam vel recriminatione, vel (vt loquuntur hodie) culpae compensatione, quodammodo crimen agnoscere. In quo ego, vt ignoscas, velim, siquid mihi vel iam exciderit, vel nunc dicturus sim, quod fortasse ab Imperatore vestro dictum nolis. In hac enim contentione, in quam tuae me literae adduxerunt: si quidem excusatum Regem meum volo (vti velle debeo) versari hoc in genere non possum absque accusatoris contumelia: verum adeo id modeste adhuc feci, et faciam, quantum rei patitur atrocitas, vt intelligas me nolentem esse pertractum in hoc argumenti genus, non studio atque affectatione descendisse. Tractauit (inquiunt) Caesar Regem captum liberaliter atque humaniter. Ego vero si hoc vocatis humaniter hominem tractare, quod confecto bello, atque armis longissimo iam interuallo positis, non occiderit, quodque magno suo ex redemptione commodo dimittere, quam inedia paedoreque conficiendo Guicciardinus lib. XVI. f. 590. Varillas Hist. de Francois I. lib. V. p. m. 78. Sic etiam Guicciardinus lib. XVII. ab initio dicit, quod Carolus coram legato Pontificis et Venetorum fuerit questus de Caesatis inhumanitate, quam captiuus fieret expertus. simul redemptionis pretium amittere, simul famae periculum subire maluerit (quorum vtrumque nullis vnquam Barbarorum tyrannis in mentem vt committerent venit) non diffitebor sane humaniter fuisse tractatum Regem a Caesare. Sed cum memoria ipse repeto, Caesarem supra redemptionis pretium immanius (vt dicebam nuper) quam quo antea Francorum Reges se ab hostibus Saracenis redemerint, amplissimis Regem patrimoniis spoliasse, ornamentis regni quamplurimis mulctauisse, atque alias adiecisse conditiones partim quae ignominiosae sint, partim quas ipse Rex praestare nec si debeat possit, nec si possit debeat, quasque nemo simul ac intellexit, non iniquas, vt reuera sunt, iudicauit: ego humaniter eum fuisse tractatum nego. Mitto, quod nec dimissurus erat, quamuis iniquis iis conditionibus, nisi medici quibus aegroti Regis cura a Caesare ipso commissa erat, diligenter eum admonuissent, vix futurum vt Rex (etiam si ad tempus recreari videretur a morbo) plene tamen conualesceret, aut diuturnioris vitae foret. Itaque summopere Carolum hortabantur omnes, qui consultum illius commodis volebant, vt acceptis obsidibus duobus liberis natu maximis, Regem ipsum dimitteret: qui si forte in vinculis moreretur, tum aliquod inde subiturus esset Caesar famae suae periculum, tum omnis illi spes expectatae praedae peritura. Contra vero si liberatum Regem datis obsidibus liberis, e viuis excedere contingeret, tum alterum eius loco Regem: atque si etiam is moreretur, alterum item demortui loco substitutum habitatus Caesar videretur. Quibus demum hortationibus motus ac persnasus est (vt tum ego ex Caesarianis intellexi, qui hoc palam dictionibus valetudinarium vnum permutaret, qui et ipse si conualesceret, nihilominus pro siliorum quam pro sua ipsius liberatione ac salute, pro paterno animo humanique ingenii sensu solicitus semper foret, Habes igitur qua vsus sit Caesar in captiuum Regem humanitate atque liberalitate. Cui si consilii illius in mentem venisset, quod Samnitum Imperatori senem patrem dedisse Liuuius tradit, intellexisset inter clementiam et crudelitatem quaeri medium non debere. Iam erga Regis liberos vt se gesserit, intellige. Optimates viros et matronas aliquot nobiles, qui formandae ac dirigendae illorum aetati traditi erant, atque ipsum etiam eorum paedagogum a quo literis instituebantur, procul ab illis amandauit, caeteros omnes minoris authoritatis ministros, et in iis plerosque non ignobiles, quibuscum in Hispaniam accepta fide publica venerant, a famulatu illorum per vim atque iniuriam abstractos, contraque ius gentium ferreis compedibus et catenis vinctos in triremium suarum dedidit remigia: audio etiam minimum abfuisse, quin et pumilionem abstraherent, quem vnicum apud illos Gallum hominem reliquerunt: eum (vti fertur) quod vix cubitalem excederet altitudinem, remo trahendo imparem fore arbitrantes. Eos cum in triremibus durissima quaecunque et indignissima diu passos, saltem pretio pro dominorum suorum liberatione persoluto, vna liberari decuisset: idque vt fieret, cautum fuisset ex foederis formula: tamen rogatus Caesar, et per nobilem virum eius rei causa illuc a Rege missum appellatus, non dimisit: neque aliud causatus interim esse dicitur, quam triremes suas, si tum eos dimisisset, ab remigum penuaria adduci posse in periculum: quasi vero non honestius fuisset mercenarios conducere, quam hanc ipsis tam insignem iniuriam facere. Verum eae triremes, quibus miseri illi, non vt Regiorum liberorum ministros decuit, sed vt noxae dedititii, transtris alligati vehebantur, a piratis Mauris captae sunt, et illi ipsi ex Christianorum vinculis, in Maurorum inciderunt manus: apud quos foede quidam perierunt quidam adhuc miserabiliorem morte vitam trahunt, procul a parentum, ab vxorum, a liberorum suorum complexibus. quibus foelicius cecidit, ii Tunete oppido a Caesare capto, sese in Galliam semiuiui, atque stipem emendicantes receperunt: ne quadrante quidem a Caesare (cuius per iniuriam tam indigna passi erant) quo se domum reciperent, subleuati. Haec est illa, quam adeo magnifice Caesariani iactant, Caesaris humanitas: nisi hoc addere forte velint, atque humanitatis loco ponere, quod serenissimam nostram Reginam sororum eius natu maximam, quae nec bello capta, nec alioqui obses erat, multos annos vi tenuerunt, ne se ad Regem virum suum optatissimum reciperet.

Respondi meo iudicio ad omnia literarum tuarum capita: sed haec velim tibi tantum, non vniuersis esse scripta existimes: quod haec mihi a Rege meo demandata non sit prouincia: per quem ego quidem plenius edocere atque instrui tota de re potuissem. Quicquid tamen, Amice optime, his literis tibi exposui, ita mihi Deum esse propitium velim, quemadmodum bona fide, vt se habent omnia, exposui: in quo ego te fidem mihi habiturum haud dubito, vt quem adhuc nulla in re vanum esse deprehenderis.

MAxime vellem, Beatissime Pater, amplissimi Cardinales, et diuersarum gentium clarissimi Legati, tum praesenti mihi adesse contigisset, quum istic Carolus Caelar, quae illi sint rationes et causae mecum, longa oratione vobis exposuit. Commodius enim ad singula capita respondissem, neque suspensa, vt nunc, alterius tantum actione percepta, iudicia vestra tenerentur. Sed quoniam id mihi per absentiam non licuit, existimaui mihi esse scripto satisfaciendum, ad ea duntaxat, in quibus honos meus agitur, et veritas inuoluitur ac tegitur: quo vos ipsa re vobis ante oculos proposita, facilius in quo totum contineatur negotium, intelligatis. Quanquam idipsum quoque, quam mihi sit futurum difficile, non ambigo: quod nec Caesar Legatis apud se meis, illius suae orationis exemplum tradere, nec Legatus eius, quae de scripto recitauit, eorum describendorum copiam facere voluerit. Itaque ad ea tantum respondebo, quae vel ipse memoriae vtcunque commendaui, vel meorum ad me literis sunt perscripta. Sed me in his difficultatibus tuae (Beatissime Pater) aequitatis rectissimique iudicii persuasio, et quam de illo vestro amplissimo consessu opinionem concepi, plane recreant ac reficiunt: magna vt me spes teneat fore, vt nudae veritatis causa, etsi propter has difficultates iniquo in primis loco constituta, tamen aditum ad omnium et singulorum animos omnium affectuum vacuos inueniat. Ac ne diutius expectatione vos teneam, sane Caesar dum quae a se faciunt, amplificare oratione, contra quae a nobis aut subterfugere reticendo, aut obscurare dicendo voluit; mihi eius quam texendam susecpit historiae dimidiam tantum partem attigisse visus est; atque ex tota causa id, quod sibi commodum esse iudicauit, elegisse. Ac primo quidem, dum ab eo exorditur loco, quod cum ego primum ad regni haereditatem sum vocatus, illustrissimum virum Anaxonensem Intelligit Henricum Nassouiae Comitem, quem vna cum Michaele Croiiaco ad Franciscum misit ad foedus concludendum Fugger Spec. Hon. lib. VI. c. XVII. p. 1315. Comitem ad me miserit, retinendae confirmandaeque inter nos amicitiae gratia: simul meminisse debuit, se a nobis reiectum eo tempore fuisse, quo potissimum haec amicitiae inter nos conciliatio, magno ei futura erat (vti certe fuit) praesidio, vt scilicet) quod maxime omnium rerum cupiebat) e manibus se subduceret Margaritae amitae suae, et ab aui sui Maximiliani (qui tumm eius tutelam inuiti et ingratis administrabat) potestate atque Imperio ereptum assereret. Atque dum adiicit (id quod ego etiam tum ex literis mei apud eum Oratoris intellexeram) se acceptis de victoria mea, deque Insubrium receptione nuntiis, non minorem cepisse animo voluptatem, atque ex alia quacunque re fuisset accepturus: cur me sperare non debuit, si par illi suscessus contigisset, aeque in se beneuolo futurum animo? qui quam illi eius rei memoria obstrictum esse me sentirem, nunquam prae me dissimulanter tuli. Magis autem miror subiecisse illum, se quum ab auo suo Maximiliano vrgeretur, vt dum ego Insubrico bello implicitus eram, aliunde mihi bellum inferret, morem ei tamen in gratiam meam non gessisse: quasi vero nesciat, obligatum se iurisiurandi atque existimationis periculo, ne id aggrederentur, fuisse: vt taceam quod eodem ipso illo tempore, ego egregiam illi, et ex animo nauabam operam: neque mihi prius esse conquiescendum putaui; quam ille Hispanias omnes (quae non adeo lubentes illum Regem accipiebant) dicto sibi audientes habuerit. Nec cuiusquam ego praeterquam ipsius vnius stare velim testimonio, quid tum ego, quid Legatus a me ita iussus, ex ipsius commodo vtilitateque susceperit atque perfecerit: fauorque meus et coniunctionis nostrae authoritas, quantum ipsius rebus opis atque incrementi attulerit. Addit subinde pacti sibi cum altera filiarum mearum matrimonii mentionem. Ego vero persancte me asseuero, cum ad me de obitu earum allatum est, non maiorem ex patrio sensu dolorem cepisse, quam quod ereptam mihi hanc videbam arctioris cum illo amicitiae conciliationem. At cum subdit, eo tempore quo ego et ille ad Imperii dignitatem vna vterque aspiraremus, subortam primum inter nos fuisse quandam veluti zelotypiam et simultates subinde natas: quanquam ego tamen eius apud me Legato saepenumero professus eram, me perinde hanc bonorum petitionem existimare, atque si easdem vterque nuptias ambiremus: me adeo (vtcunque res casura esset) in eadem velle cum ipso amicitia integra inuiolataque permanere. Ego proculdubio iis me verbis apud eius Oratorem vsum esse non negabo: neque tum certe orationi meae voluntas non consentiebat. Quod vero queritur, vbi Caesar fuit renuntiatus, me obsides ab se flagitasse, non contentum ad amicitiae nostrae firmamentum superioribus foederum vinculis: adhaec nouam sibi matrimonii mentionem cum Renata meae vxoris sorores iniecisse. Agnosco equidem omnes a me initas esse rationes, vt haec nobis amicitia sancta esse posset atque sempiterna. Atque adeo, si cum filiarum mearum natu maiore mihi fato erepta, altera tam tenera aetate esset, vt nuptiarum expectatio diuturnior esset futura: ego nihil mihi humanarum rerum peius agendum esse iudicaui, quam de renouanda (nam ea res nova Tractatus enim de ineundo cum Renata, Ludouici XII. altera filia, matrimonio, iam conclusi Nouioduni die XXIV. Martii 1514. et continentur in Recueil des Traittes de Paix Tom. II. p. 47. Sed noui Tractatus d. XVI. Augusti 1516. fuerunt signati, quibus, relicta Renata, matrimonium cum Ludouica, Francisci I. et Claudii filia, tum temporis vnica, seu natu maiore, fuit conclusum, vti Tractatus Pacis reperiuntur in Recueil des Traittes de Paix Tom. II. p. 69. non erat) cum Renata matrimonii mentione: perspicuum eo ipso facere Carolo volui, me quacunque fieri posset ratione, retinendae eius amicitiae studiosissimum fuisse. Nec alio spectauit, quam hic ipse obiectat, obsidum efflagitatio. Etenim quod annua centena solatorum numműm aureorum millia, Ita enim dicto foedere Nouiodunensi pactum, vt Carolus Neapolitanum regnum dotis loco, ob matrimonium cum Ludouica possideret, ita tamen, vt vsque ad matrimonii consummationem, centum millia aureorum nummum, quotannis Gallo penderet, Recueil des Traittes de Paix Tom. III. pag. 72. Idem indicat Iouius Hist. lib. XVIII. p. 902. pactum, vt centum millia aureorum nummum quotannis Gallo penderet, vt eo tributi nomine aliquod Gallis Neapolitano regno ius esse videretur. quae mihi Neapolitani regni ergo ex foedere pactus erat, diu soluere differebat: ego ne concidente fide ob dilatam multorum annorum pensionem, amicitiae quicquam decederet, obsides aut potius praedes esse mihi flagitandos duxi. Quos vtique petiturus non eram, si ad constitutam diem mihi Carolus nomen dissoluisset. Cuius procrastinatio tametsi paulo mihi diuturnior visa est, non adeo tamen ex ea commotus sum, vt (quod ipse quiritatur ego vel in Germania quenquam aduersus eum per Legatum meum solicitauerim, vel Robertum Marchianum vlla ratione in eum concitauerim. Mandaueram equidem Legato meo, vt sacri Romani Imperii ordines, quibuscum me tum peruetus amicitia, tum prindpatus Mediolani ratio, sociarat, per occasionem mihi salutaret, meque ostenderet non ignarum esse, quaenam mea esse deberet et cum illis societas, et erga illud ipsum sacrosanctum Romanum Imperium obseruantia. Et Legatus quidem ille meus in comitatu etiamnum agens meo, sanctissime deierat, se praeterea nihil quicquam in Germania molitum esse. Quod si secus fecisse conuincatur, proculdubio nec volente, nec sciente me, nec impune laturus id fecerit. In Robertum autem ego Caroli Oratori etiam auxilium, si rogarer, ex foedere me laturum obtuli: et militem quem Robertus in regno meo insciente me conscripserat, statim vbi ad aures meas permanauit, grauissimis edictis reuocaui: nec id sine magno Roberti incommodo, qui praeter spem ab eo milite nudatus, haud ignobiles arces non ita multo post vi ac deditione captas amisit. Nauarrorum autem Regi Henrico, quod tulerim suppetias, mihi hoc criminosum esse minime potest. Etenim iis foederibus quae Carolo mecum intercedebant, accurate hoc exceptum erat; nisi certo praefinito tempore, cum Henrico illi conueniret, ego quas alio ex foedere Henrico debebam suppetias, rogatus ferre possem: idque etiam fide in Carolum integra, et inuiolatis quae inter nos icta essent foederibus. Intelligit sine dubio pactum Parisiense d. vltimo Martii 1514. conclusum, quod reperitur in Recueil Tom. II. p. 53. Itaque suppetias Henrico tuli, sed Carolo praemonito: atque ita tuli, magis vt mihi verendum sit, ne Henrici conquestio, quod serius, quam Caroli accusatio, quod tulerim, improbitatis sit maculam allatura. Quibus ex rebus, Beatissime Pater, vosque amplissimi Cardinales, et clarissimi Legati, satis (mea quidem sententia) intelligitis, nullius nos culpae ex hoc priore bello affines dici aut haberi posse. De foedere autem Madriliensi Madriliense foedus.Intelligit Foedus Madritense in arce Madritense die XIV. Ianuarii 1526. pacta Francisci liberatione, conclusum, dum ipsum Madritum dicatur Mantua Carpetanorum. Sic etiam Hist. Captiu. Francisci, lib. III. §. II. absoluta igitur pacis pactio Mantuae Carpetanorum decimo quarto Ianuarii anno millesimo quingentesimo vigesimo sexto inter Carolum V. et Francisc. Valesium Franciae Regem perpetuae quidem gratia concordiae, sed ipsa male adeo fida, vt potius causa quemadmodum vlieriora testabuntur, caedium et deuastationis, Vid. etiam Franc. Belcarius. lib. XVIII. p. 569. Guicciardinus lib. XVI. pag. 586. eam vocat Madrilii, arcem et Martinus Bellaius lib. III. p. 85. (quod vocant) apud Mantuam Carpetanorum icto, iam toties ac tam abunde a nobis dictum est, vt hic quicquam repetere superuacaneum esse mihi videatur. Tantum hoc constanter affirmabo, virum bello captum (id quod apud omnes constat.) si posteaquam de redemptione pepigit, adhibita custodia obseruatur, liberandae fidei, cum habita ei non fuerit, reum non esse: ego vero non modo toto itinere, ex quo id foedus ictum fuit, sed etiam ad Fontem rapidum, quo primum ex loco sum dimissus, etiam maiore quam dum essem Mantuae, praesidio ac diligentia obseruabar, adeo vt obstrictam illis fidem habuisse, qui diligentiae suae potius quam fidei meae confidebant, nullo iure condemnari possim: imo libera fide atque sine vlla obligatione me ad meos receperim. Quare quod addit Caesar, fuisse sibi antequam ego dimitterer iudicatum, ex me plerosque andiuisse, non seruatum iri eius pacis et foederis conditiones: equidem id me dixisse non dissimulabo. Videbam enim eiusmodi esse conditiones, quas seruare, neque si poteram debuissem, neque vt vellem, potuissem. At foederis Italici societas, Intelligit foedus Clementinum inter Clementem et quosdam Italia Status atque Franciscum I. contra Carolum V. die XXII. Maii 1516. initum, quod reperitur in Recueil des Traittes de Paix Tom. II. p. 124. a qua sibi Caesar, vt liberos mihi meos restitueret, denuntiatum fuisse inquit, eo contracta fuerat, vt per eam ipse ad aequiores adduceretur conditiones, et pro redemptione mea contentus pecunia esse vellet. De hac Sleidanus lib. VI. p. 158. Galliae rex, vbi de capta Roma cognouit, inito foedere cum Angliae rege, vaelidum mittit in Italiam exercitum, Lautrecho Aquitano duce, vt pontificem liberaret. Is cum in Insubriam venisset, adiutus a Venetis, Alexandriam, deinde Papiam partim compositione, partim vi capit, et furente milite propter captum ibi regem, post ingentem oppidanorum stragem diripit. Latius vero hanc expeditionem descripserunt Guicciardinus lib. XIX. p. 694. 695. Mart. Bellaius lib. III. p. 101. Varillas lib. VI. p. 135. sqq.

Lautrecanam vero expeditionem, sicut omni asseneratione confirmo, ad liberandum captiuitate Pontificem initio susceptam fuisse, ad quod maiorum meorum exempla me inuitabant: ita fateor me liberato eo, et Caesare ita pertinaciter omnes recusante conditiones, omnis vt spes pacis iam sublata esset: opportunitatem hanc ex adornati iam exercitus occasione amplexum fuisse. In quo bello si (quod obiectat Caesar) occubuit Lautrecus Dux strenuus, imo (quod dissimulare nequeam) bona pars exercitus foede periit; tamen negare non poterit, quin si Deo Optimo Maximo visum fuisset, ita meum exercitum a pestilenti clade, sicut ab hostium vi adhuc fecerat, defendere: alio atque inclinauerit, rem omnino Samarobrinensis conventus. inclinaturam fuisse. Porro Samarobrinensis conuentus indictus cum fuiset, Vide supra p. 411. ad ea mitiganda quae in Madriliensi pactione iniqua nimis, neque tolerabilia videbantur, non modo non remissum aliquantum et relaxatum est, sed iniquis conditionibus iniquiores etiam sunt adiectae: quas ego tamen accipere sum coactus, quod me taederet indignae ac diuturnae liberorum captiuitatis, quorum calamitas ex dulcissima commendatione naturae, mea mihi calamitas esse videbatur.

Quae cum ita sint, nunquam vel in maximis rei gerendae opportunitatibus, vt a pactione discederem, aut in eam quicquam offenderem, adductus sum: imo vero quo tempore Turcarum exercitus bellum in Austriam circumtulit (ad cuius me rei mentionem Caesar reuocat) ego Balansono, qui ab eo missus catafractos Balansonus. equites, et pecuniarium a me flagitabat subsidium, quanquam de pecuniis quidem non assensi, quod nummularius non sim, a quo pecunias flagitare Caesar debeat: cui tum satis esse oportuit, quod vicies centena millia numműm aureorum a me recens accepisset: tamen obtuli liberaliter, quod maiores mei (quibus nihil vnquam est praescriptum, vbi de ipsorum aduersus hostem religionis ageretur officio) praestare sunt soliti, id me perlubentem esse Christianae reipublicae praestaturum: vt copias scilicet meas omnes (etsi multae mihi tum proponebantur a bello quiescendi occasiones) tamen ipse praesens, vel ad tuendam Italiam, cui tum etiam Turca imminebat, vel alio quocunque rei postularet necessitas, educerem: ita tamen vt Caesari nihilominus Principem ea in expeditione locum non grauarer ex officio cedere: ac ne suspectae cuiquam essent vires meae, potiorem exercitus mei numerum ex milite Germanico conscribere. Quo vocatus si fuissem, eo proculdubio descensurus eram apparatu, bonam vt partem eo ex bello accepturus fuerim vel gloriae vel periculi. Iam quod attinet ad Bononiense foedus, atque caedem Marauillia. Marauilliae, mei apud Franciscum Sfortiam Legati; non video quare horum mentionem Caesar hoc loco facere voluerit. Nam Bononiense quidem foedus, quem ad finem ictum fuerit, plane omnes recordamini. At Marauilliae caedes, etiam vt ille quicquam aliter molitus sit, atque illum decuerit, (id quod minime mihi persuadeo, certe nullum a me huiusmodi habuisse mandatum scio) tam indigna tamen fuit, tam sceleris et nefandi flagitii plena, vt antea nunquam existimauerim Sfortiae factum istud a Caesare probatum iri: qui quo amplius habet atque latius patens Imperium, eo plurium Legatorum opera, atque apud plures vt indigeat necesse est: quanquam (vt verum ingenue fatear) vbi me intellexi de tam immani scelere apud ipsum Caesarem, affinem et foederatum meum, Sfortiae vero dominum, a quo tam atrocem acceperam iniuriam, frustra querimoniam detulisse, commotus sum sane: neque dissimulabo, nihil quicquam vnquam mihi accidisse tam improuisum ac inopinatum, quam hoc turpissimum Sfortiae facinus, laudatorem Caesarem habuisse. Quod subinde Caesar obiectare ausus est, a me praeter Samarobrinense foedus, quaedam aduersus se in Germania esse constituta atque inita consilia; maximeque bellum Wirtenbergicum meo aere fuisse gestum: profiteor hoc ego iterum, atque agnosco, me in Germaniam saepenumero Legatos misisse: nam et ego et maiores mei, coniunctas femper habere voluirhus cum Germanis Principibus et ciuitatibus rationes: nostra etiam memoria visum est, quamuis inter se nonnunquam Caesares et Galliarum Reges bello contenderent, Germanicae tamen et Galiicae nationum amicitiam et societatem non ideo fuisse dissolutam. Tum a me pecunias esse Wirtembergae Duci numeratas, nunquam ire inficias volui: ex quo a Duce Montis Pellicardi oppidum emeram, quod is tamen anno vertente (vt inter nos conuenerat) refusa pecunia redemit atque recepit, me non perlubente profecto, Montheliard. qui oppidum illud quam pecuniam mihi maluissem. In quos autem vsus ille pecuniam esset conuersurus, nunquam ad me pertinere vt sciscitarer, arbitratus sum. At hoc magis miror, non fuisse hoc loco a Caesare praetermissum, (de quo ego quam honeste queri possit, non video) aliquot videlicet eius ex ditione bello a meis captos homines, diutius fuisse in triremibus asseruatos: simul enim meminisse illum oportuit, quam indigne meos triremium suarum ad dixisset remigiis, praeter aequum et honestum, ac per summam iniuriam a liberorum meorum obsidum famulatu comitatuque vi abstractos simul suos quum fateatur ipse Caesar statim meis a se missis per me quoque fuisse liberatos, ignorare non potuit, a se ipso moram fuisse, quominus ipse suos quoque maturius ex me reciperet. Quod adiicit, quosdam in se Principes Italiae viros, a me fuisse per Dinteuillanum Hunc Guil. Bellaius lib. V. p. 173. Velium vocat. solicitatos: ego id mihi certe non facile persuaserim: etenim neque vllum a me Dinteuillanus mandatum ea de re acceperat, neque vllum mihi cum Caesare bellum id temporis intercedebat. Quod si mihi aliquot insignes ex Italica nobilitate viri mereant, haud video quemadmodum Caesar initorum in se consiliorum aut violatorum foederum insimulare me hoc obtentu possit. Qui si voluerit, dum tam creber est in commemoranda libertate Italiae per se restituta, hoc interim Italicae nobilitati iugum imponere, vt ab eo cum recesserint, nulli hominum dare nomen audeant; hoc certe fuerit libertatem eorum simulatione propugnationis expugnare, ac re ipsa seruitutem ementito nomine libertatis imponere. Atque vt iam ad Mediolani Ducatus. Mediolani Principatum veniamus, saepe mihi Caesar per legatos ad me suos significauerat, nisi fidem ipse Francisco Sfortiae iam obstrictam habuisset, eum se Principatum mihi omnino traditurum fuisse. Itaque mortuo Francisco, sublataque ea excusationis causa, quum venisse tempus viderem, deesse mihi ea in occasione nolui, misi qui eum principatum mihi a Caesare repeterent: significauit ille sese vni ex filiis aequiore animo traditurum. Aureliorum Ducem nominaui, in quem vt ego potius quam in aliorum quemuis hunc transferri principatum cuperem multae me et magnae rationes inuitabant: quas quoniam ego non ad regni mei pacificationem tantummodo, sed ad totius etiam Christianae reipublicae pacem, otium et quietem pertinere maxime arbitrabar, Caesari commemorandas et explicandas curaui, etiam atque etiam rogans et obsecrans, vt quae sua esset ea de re mens et cogitatio, mihi aperte atque ingenue indicare vellet: quemadmodum et ego mea omnia consilia candidissime, citraque omnem dissimulationem eius Oratori exposueram. Tandem post multas vltro citroque nuntiorum et literarum missitationes, Orator eius acceptis (vt aiebat) ea de re mandatis, mihi asseueravit, postulatis esse meis assensum: tantum vt principatus eius vsufructu cederem, quem deberi mihi contendebam. Nolui hanc vnam vsusfructus controuersiam retinendae inter nos amicitiae moram vllam afferre. Cessi, renuntiaui, Caesarem de animo ac sensu meo certiorem feci: plane vt iam nihil videam, quod pacem inter nos atque amicitiam impedire possit, modo quae Legatus eius est pollicitus, ea duntaxat praestare Caesar, et caueri sibi aequis tantum et honestis conditionibus velit: quemadmodum ipse quidem eo tempore, quo haec inter nos tractabantur, se facturum affirmabat: quippe qui fateretur, si alias proponeret conditiones, satis signi se daturum, nolle omnino vt inter nos conueniat. Igitur dici non potest, per me stare, quo minus pax inter nos fiat, quum in easdem ipsas conditiones, quae mihi sunt ab eius Legato propositae, descenderim: a quibus ipse si discesserit, omnis in eum neglectae pacis culpa, nulla in me residebit. Ego enim retinendae pacis tam sum et fui studiosus, vt etiam superiori tempore, quo nec mihi Caesar nec liberis meis Mediolani principatum restituit, nihil aduersus eum molitussim, imo quo tempore Turcicus exercitus in Austriam mouit, non modo a bello quieui, sed copias etiam meas (vt nunc dicebam) obtuli. Et cum Caesar expeditionem adornaret in Africam, ego, vt ipse voluit, cum omnibuspacem colui; et quod facere tum poteram, minore quam nunc obtinente Italiam Caesare, impendio meo, et periculo, a repetendis et recuperandis meis abstinui: qua in re tuam in primis conscientiam, Paule Pontifex Maxime, implorare mihi libet. In caeteris vero omnibus, quae ad Christianae reipublicae quietem et commoda, pertinent, nulli concedere velim Christianorum Principum, vt ea maiore quam ego, prosequatur affectu ac studio: cuius mei instituti esse possunt indicia solida satis et Gallorum mores. expressa, Gallorum meorum mores ac disciplina. Quamobrem Beatissime Pater, vosque amplissimi Cardinales, et clarissimi Legati, ea omnibus nota patientia, qua mihi factas iniurias hucusque tuli, haereditaria mea, et meorum filiorum bona tot iam annos me ferente per alios occupata; interdictum, nequid mei quod in re aut possessione Caesaris esset, attingerent; copiarum mearum a Vercellis de medio quasi iam desponsae ac destinatae victoriae cursu reuocatio, et statiuis in castris nequid tumultus excitaretur collocatio; constituendae pacis amplissima et libera facultas Cardinali Lotharingio permissa; vsusfructus de quo memini cessio, satis declarant, pacene an bello recuperare nostra maluerim. Neque vero sanctitati tuae mirum hoc loco videri debet, si quod sentio liberius profiteor. Nam si occupator alieni quiritari audet interim ac dolere; ego quid facere debeam, qui tam ampla patrimonia videam mihi ac liberis meis per iniuriam auferri, et nostra Sabaudiensis Controuersia. cum ignominia retineri? Quod vero ad Sabaudiae Ducem pertinet, non video qua ille se tueri aut defendere ratione possit, apud quem toties expostulatum sit, a quo toties flagitatum, vt decidere iudicio mecum vellet, de iis rebus, et quas a maioribus suis nullo iure occupatas, meo damno possidebat, et quas haereditario iure pertinere ad foelicis memoriae matrem meam ambigere non poterat. Quae ipsa quidem mater mea dum viueret, saepe ad eum certos viros repetitum sua quum miserit cum mandatis (vt sororem decebat) humanissimis: ego quoque ab ipsius morte viros meae causae peritissimos, quique vel disceptatoribus iis, qui sunt illi a consilio, eandem in iudicium deducerent legauerim, neque quicquam in legationibus tamdiu profecerimus; necessario mihi veniendum ad arma fuit. Qua in re vero nihil a me peccatum est in ea foedera, quae cum Caesare mihi intercedunt: quibus etsi prohibeor, vt ne cum vllo Italiae Principe aduersus illum consilia communicem: non video qua ratione bellum istud Allobrogicum ad se spectare Caesar arbitretur, vel ad eam causam vllo modo pertinere: quum interim exercitus meus (vti nunc dicebam) nihil earum rerum. prorsus attigerit, quas intellectum sit ab eo quo iure quaue iniuria possideri: atque vt ne id faceret, diligenter omnibus a me fuerit interdictum. Neque enim si foedere Samarobrinensi Sabaudiae Ducis mentio inter Caesaris foederatos iniecta est, continuo tamen earum rerum quas is ad me pertinentes occuparet, ius in eum esse translatum intelligo: quum nec eo in foedere nomen eius, vt nobiscum transigentis, ascriptum sit: nec vox de rebus meis quae ab illo tenebantur, vlla eo in conuentu emissa. Itaque foederis eius tabulae, me cessisse iure meo, nulla coarguere ratione possunt. Atqui ego et antea speraui semper, et nunc etiam spero fore, vt Carolus pro necessitudine assinitateque nostra, meam potius iure ac legibus nitentem, quam iniquam Sabaudiensis causam, sibi esse suscipiendam ducat. Quanquam hoc ego tamen video (id quod satis mirari non possum) caeterorum factum, qui et ipsi armis in Sabaudiensis bona inuaserint, a Caesare non reprehendi: duntaxat reprehendi meum, qui cum illo sim maximis vinculis et propinquitatis et necessitudinis coniunctus: neque vendicare quicquam in quo perspicuum ius, et clarius ipsa luce non habeam, voluerim: neque nisi rite repetitis rebus arma ceperim. Atque adeo, Beatissime Pater, paratus sum Sanctitati tuae, si hoc ita libuerit, rationes omnes meas ex tabulis authenticis comprobare: vt quaecunque dixerim, nihil omnino discrepare a vero intelligas. Quod si ille animum in duxerit, mea reddere: vicissim ego, si quid mei praeterea occuparunt, non gravabor illi restituere. Iam quod Caesar inquit, si de pacis inter nos retinendae conditionibus conuenire non possit, e re atque commodo fore Christianae reipublieae, nostras vt controuersias singulari certamine dirimamus: De Francisei prouocatione ad duellum plenius egi in Synt. Hist. Germ. diss. XXXII. §. XXX. ego quum hactenus (si quis vitae meae splendori notam vllam allinere tentauerit) abunde mihi satisfecisse videar: et quum haec duelli a Caesare commemoratio, voluntatis tantum declaratio, non etiam prouocatio esse videatur, aut decoris atque honestatis nostrae oppugnatio; ego (inquam) breuiores esse nostros enses, quam vt tanto interuallo disiuncti congrediamur, existimo. Quod si nos propius occasio aliqua stiterit (id quod mihi credibile est futurum, si res ad arma redierit) atque si tum Caesar eandem retineat, quam nunc se habere oftendit, decertandi mecum voluntatem: meque tum ipse ad certamen prouocare velit: non recuso, quin si existimationis meae defensioni defuero, probi me atque graues viri inter profligatae famsae homines repudient. id quod mihi tamen acerbius multo futurum esset, quam cum illo singulariter armis decertare, formidolosius. Quod subinde declarauit, neque a se quicquam accusandi, aut sugillandi mei causa dictum, neque dicta sua velle a quoquam ita accipi, quasi spe pacis omni sublata, iam classicum veluti cecinerit: ego vero non minimam ex ea re voluptatem me cepisse profiteor. Haec sunt porro Beatissime Pater, amplissimi Cardinales, et clarissimi Legati, quae apud vos commemorare volui, non accusatorie id quidem, aut laedendi cuiuspiam animo, sed pugnandi mei causa: vt omnes intelligant quam ego in publicae pacis studia et commoda reipublicae propensa sim voluntate: perspiciantque omnes ad arma cum Caesare deueniendi culpam, sicut a me adhuc abfuisse, ita semper abfuturam: id quod omnes sine vlla dubitatione iudicaturos spero, et confido, quicunque secum accurate reputauerint: ad quas ego me continendae pacis studio demiserim conditiones.

VTtinam, Ampisimi ordines, non tam valuisset quorundam in isto Germaniae longe frequentissimo conuentu authoritas, vt quae a Rege et nomine et reipsa Christianissimo ad vos mandata de summa Republica habebamus, ea perferre inaudita vt quadam, et more inter homines maxime barbaros, nedum Christianos, nunquam antea recepto prohibiti essemus. Nisi enim vestram aliquorum humanitatem illorum acerbitas, vestram modestiam eorum impotentia superauisset: eratis profecto ea de iis malis, quae hoc tempore vniuersum terrarum orbem complectuntur, paruo temporis momento de vobis audituri, quae neque pronunciata a nobis esse, neque a vobis suo tempore intellecta, erit aliquando (nisi nos Dei bonitas respexerit) non vobis modo ipsis, quibus natura non eandem concessit aetatis et animorum aeternitatem, non vestris liberis ac nepotibus, sed nostris quoque, sed omni Christianorum posteritati maxime dolendum. Nos certe quos cum Reipublicae charitas, tum Regis obseruantia, communis huius vitae rationem habere prohibuerat, effeceratque, vt omni posthabito periculo per infestos hostium gladios, atque insidias ad vestros vsque fines, ipsumque prope conspectum perrumperemus, vestra freti aequitate videlicet, vestraque veteri illa cum germanitate, tum libertate: quid nunc ab amicis et foederatis exclusi, quid nostra omni de vobis spe deiecti moliamur, quid capiamus consilii, non satis perspicimus: praesertim quum et insperato nos id malum perculerit (quis enim hoc aut sperare vnquam potuit, aut vlla ratione prouidere?) et explorandae in tam acerbo nuntio Regiae voluntatis facultatem hinc temporis angustia nobis ademerit, inde hostium iniuria per summum nefas eripuerit, qui et vias circunquaque omneis obsident, et nos ipsos his moenibus quibus continemur, pedem efferre non sinunt. Quid, quod ipse caduceator et sanctus et pacificus, qui Regis nomine literas cum Caesari tum vobis ipsis redditum iuerat, quibus literis aditus nobis ad vestrum conspectum quaereretur, ab iis qui, vestrae libertatis sese studiosos praedicant, sic est acceptus, quasi patriam vestram non recreatum, sed inflammatum venisset? Quasi vero non satis esset, tot itineris pericula vestra inprimis causa, hoc est vestrae quietis, vestraeque salutis curandae gratia, eum adiisse, nisi post blandas supplicesque appellationes, vix tandem cum incredibili minarum acerbitate, cum crebra carnificis ac supplicii ostentatione, denique cum atrocissimo responso, tremens ac prope ex animis dimitteretur. Ne tamen hac rerum difficultate animum despondisse videremur, causamque vel priuatam Regis ipsius, quae nobis apud vos credita fuerat, prodidisse; vel vetram etiam, quam praecipue tractaturi eramus, deseruisse: nobis omnia animo lustrantibus illud tandem venit in mentem, quod viros olim sapientissimos fecisse legimus, quum e ciuitate, de qua erant optime meriti, eiicerentur: vt quae suis ciuibus de Republica propter inimicorum impotentiam eoram exponere prohiberentur, ea ad ipsos quoquo modo peruenire curarent. Ita quae vobis coram exposituri eramus, eo consilio vt inde ad ampliora quaedam (si res ita tulisset) aditus patefieret: ea dedimus operam vt verbis iisdem, quibus concepta a nobis fuerant, ad vos, si fieri vllo modo posset, perferrentur. Tametsi non nesciremus, vel rerum ipsarum argumenta, vel res ac sententias ipsas nouis quibusdam et paulo breuioribus commentariis facilius nos complecti potuisse. Verum ab ea nos cogitatione illud auertit, quod ne hac quidem parte voluimus aduer sariorum patere insidiis: quo verbo quid significemus, diuinare perfacile potestis, qui istorum morum et ingenia iam estis pridem maximis vestris incommodis experti. Nudam igitur ipsam orationem atque simplicem, qualem de Regis Christianissimi mente desumptam adferebamus, visum est ad vos mittere: tantumque in ea mittendae interponere temporis, quantum sibi ad eam describendam librarius minime piger depoposcisset. Sic enim denique aduersariis omnem caelumniandi viam praeclusisse videbimun: qui si iactauerint, confictam eam derepente fuisse, et ad nostras rationes accommodatam; facile cum summis nostri temporis angustiis, tum grauissimis amplissimorum virorum testimoniis refelli poterunt. Ad huius autem sensum orationis (si quidem oratio appellanda est, simplex et minime fucata rerum expositio) si illam ingeniorum aciem quae in plerisque vestrum summa elucescit, acriter intenderitis, facile et earum calamitatum, quae Rempublicam hodie vexant imago sese vobis subiecerit; et Regis Christianissimi ad eas depellendas egregia quaedam et prope diuina voluntas apparuerit. Quam ipsam quandoquidem vt ex animi ipsius sententia vobis coram exponamus, nulla possumus ratione impetrare: officii nostri esse duximus, cum in ipsum Regem, tum in vniuersam Rempublicam testatum hic vobis quocunque licuit modo relinquere, nihil eum quod vel ad vestram salutem pertineret, vel ad communem Christiani nominis quietem, praetermittere voluisse. Deum Optimum Maximum quaesumus, Amplissimi ordines, vt vestris animis ea consilia, eas cogitationes inspiret, sic vniuersae Reipublicae salutares, vt ea incolumi et honestissima (quod hoc rerum statu minime nobis sperandum est) quam diutissime frui vtrique possimus. Nantii, III. Non. Martii. M D XLIII.

PEr incommode nobis accidit, Serenissimi, Reuerendissimi, Illustrissimi, Magnifici, Spectabiles viri, quod quum a Francorum Rege missi essemus, de rebus maximis, et vobis Reique publicae Christianae pernecessariis apud vos verba facturi; acerbissimos de eius et erga Rempublicam et erga vos ipsos fide rumores de quibus adhue in itinere positi inaudieramus, postquam huc frequentes conuenistis, plus apud quosdam valere intelleximus; quam adhuc opinione percepissemus. Quod vulnus in eius causae, quam tractaturi sumus, viscera receptum, dici non potest, quantam attulerit nostris animis perturbationem. Nam quum permultae res sunt, quae omnem Legatorum gratiam facile conuellant, haec vere est potissima, quum pro eo dicendum est, qui de sua existimatione grauiter apud auditores laboret. Quare ab ipso statim exordio venia a vobis petenda est, Viri humanissimi, quod de nostra oratione, hoc est de iis rebus, ad quarum narrationem nos de Regis Christianiss. voluntate comparaueramus, partem aliquam resecantes, ea substituere cogamur, quae propria sunt criminum excusationi: illam autem quae supersit, sed propius Reipublicae rationes attingat, in ipsum orationis calcem reseruemus. Vtrumque enim nobis imponere videtur, hinc amici vobis ante omnia reconciliandi ratio, inde vestrarum occupationum, quibus tales Legatos non inseruire turpe sit, magnitudo. Neque vero id a vobis quoque est, Viri optimi, mediocriter petendum, vt quoniam nos, ita vt diximus, a nostro et meditato orationis cursu subito depulsi, diuerso argumento ad aliud quoddam, et prope extemporaneum dicendi genus necessario delapsi sumus; vos si quid minus aut cultum ingenio, aut industria elaboratum huc attulerimus, eo libentius ignoscatis, quod vt summa quadam dicendi facultate praediti essemus, qui intra mediocritaris laudem consistimus, tamen in eas temporis angustias sumus coniecti, quae vel optimo cuique oratori sint pertimescendae. Id si a vobis pro vestra humanitate, germanoque isto animorum candore impetrauerimus, tum illud nos assequutum iri apud vos ipsos, quamuis aliorum praeiudiciis occupatos, confidimus, vt ex nostra oratione, et omnem de Rege amico, consanguineo, vetustissimi foederis iure vobis coniuncto, suspicionis offensionem facile deponatis, quod est hominibus Christianis dignissimum, et cum ad vestri otii rationem, tum ad religionis constitutionem viam munire possitis; quod hoc tempore adprime vobis est necessarium. Ih his autem explicandis rebus, iisque refellendis criminibus, quae nos in Regis gratiam oportet refellere, quaecunque hic dixerimus, in eam partem quaeso accipiatis, vt non laedendi causa (neqne enim quenquam nostra sponte laesuri sumus) verum tuendae eorum innocentiae, qui a culpa longissime absunt, ea nos in medium attulisse existimetis, vtique quoties nobis tritum illud aduersariorum nomen in ore versabitur, ne illos (si quid forte erit acerbius) peti iudicetis, quos authoritas cum vestra, tum sua ipsorum ab omni contumelia vendicat: sed eos potius appellari, qui sinistrae cuiusque de Rege suspicionis authores illis fuere et huius, quam vobiscum execramur, Reipublicae perturbationis. Qua in re si vobis paulum modo attentis beneuolisque vtemur, nemini obscurum esse poterit, vnde aegritudo illa quae totum Reipublicae Christianae corpus occupauit, originem duxerit, incrementum acceperit, vires acquisierit: tum autem longe facilior vobis apparebit curatio, quorum est in primis egregia voluntas, et summa in ea re potentia. Bellum igitur (vt inde ordiamur) post hominum memoriam maximum, atque in omnis orbis partes quam latissime propagatum videmus. De eius initio non ambigitur: recens est enim de origine, de causa, de authore, de tota denique eius ratione varie inter multos: pro cuiusque vel sensu, vel animi affectu disputatur. Ita fit, vt tradendis eius belli authoribus, eoque reprehendendis, variae sint pro studiis partium sententiae. De caeteris orbis partibus non deerit nobis suus ad dicendum locus: de Germania vere hoc dicere possumus, et omni asseueratione affirmamus, quod illa hodie pene omnis fluctuet, quod foris, hoc est, in suis sinibus, bello; quod intus dissensionibus vexetur, nemini esse quam Rege Christianissimo acerbius. Quur enim non illi doleat, lacerari in ipsius pene oculis atque conspectu, regionem orbis terrarum nobilissimam, vnde ipse genus, vnde originem traxerit: quam primum priuatus, post ad Regnifastigium euectus, plus mortalibus reliquis coluerit: pro cuius dignitate ipsius maiores tantum periculorum adierint, tot bella gesserint, toties depugnauerint: pro cuius libertate nunquam suis opibus, nunquam suo sanguini pepercerint? neque haec de prouincia tantum Gennania, ac Germanica in vniuersum natione dicimus, qua euersa natio Gallica salua esse non possit: de ipso Imperio, de ipso (inquam) vestro hoc Imperio, hoc est de vestra dignitate, deque vestra libertate dicimus, Viri maximi, atque inuictissimi, qui ipsi regendo Imperio, vna cum his Augustissimis Caesaribus hic praesidetis. Nam Carolus magnus item Gallorum parens, et idem vester, omnium confessione afflictum illud, propeque collapsum vnus erexit: vnus de nefariorum hominum faucibus eripuit: vnus e Graecia, vbi exulabat abiecta eius dignitas, non minus fortiter huc quam foeliciter inuexit. Nunc igitur partam tot suorum laboribus et periculis dignitatem vobis extorqueri, illa vestrae maiestatis iactaa suis maioribus fundamenta conuelli, Rex maiorum suorum summus admirator, institutorum quae ab iis profecta sint, tenacissimus obseruator voluerit? Cur ita tandem? Qua per Deum immortalem aut vestra iniuria commotus, aut sua vtilitate adductus, de vestra pernicie cogitare debuit? Quis vnquam vel in media barbaria natus, vel inter gentes efferatissimas educatus, non ad amicorum miserias ingemuit. aut si tam fuit ferreus, vt ingemiscere nequiret, tamen eorum calamitatem, gratis et nullo suo commodo appetiuit? Quid si ostenderimus, vestram perniciem non solum Regi profuturam non esse; sed multo ei plus quam caeteris Christiani nominis Regibus obfuturam? Omittimus illa communia, tempestatis vim quae in finitimorum agros incumbat, ex quadam velut contagione tibi pertimescendam: tunc rem tuam agi, quum ignis vicino parieti sit immissus, atque eiusmodi quam plurima, dicam ea quae proprie adnos ipsos, hoc est ad gentem Francicam, ad ipsumque Franeorum caput pertinent. An nos hoc nescire putatis, nullam procellam post homines natos in Germaniam ingruisse, quae non confestim ad nos perueniret? Fuere patrum memoria, qui Galliam debellarent, vincerent, opprimerent; abstinere tamen a Germania cogerentur. qui Germaniam vicerit, qui non idem Galliam quoque subegerit, nemo adhuc inuentus est. Quid ita? nostrum hic non est dicere, ne vel vestrae laudi nimium assentari, vel decrahere maiorum nostrorum virtuti videamur. Attamen heminem latet, minimeque omnium Christianissimum Regem, qui tum in rebus gerendis annos plus triginta exercitatus, tum omnis vetustatis est peritissimus; quantum sibi periculi, quantum liberis, quantum patriae (quae ei vita ipsa est charior) impendeat, tentata semel Germaniae libertate, ne dicam euersa. Intellexit iam pridem (vt est historiae Germanicae, non minus quam Gallicae studiosissimus) maiores suos, quum vtrique prouinciae imperitarent, diligenter cauisse, suum vt ius Galliae, Germaniae sua libertas constaret: neque ab re in gentis vtriusque finibus, et ad ipsius Rheni ripas, viros aliquando collocasse vtrique genti sacrosanctos, qui et Imperii maiestate et sacrorum religione patriam in officio vtrinque continerent, essentque Galliae iuxta ac Germaniae praesidio ac saluti. Quid si nunc Franciscus quaecunque finibus suis propugnacula, quascunque arces Pipini, Ludouici, Caroli, illa orbis miracula posuere, volens ipse ac sciens rescindat, dissipet, conuellat, num eum insanire dicatis? Sed non insaniet, non dissipiet, non hoc molietur, quomodo vestra libertate oppugnanda suam ipse euertat, sibique ac suis ruinae periculum struat. Equidem non existimamus quenquam esse (eorum duntaxat, qui Christiano nomine censentur) tam profligatum, tam ab omni honestate relictum, vt vestram illam libertatem labefactatam velit, iusque et nomen augustissimi huius Imperii, quod vos sustinetis, imminutum, sed si forte est quispiam, is proculdubio Franciscus non est: nullius enim (nobis credite) vel quieti vel etiam saluti minus id conducit. Dicat aliquis, non satis esse, turbare non debuisse, Regem Francorum ostendere; non turbasse, doceri oportere: propterea quod inuenti aliquando sunt, qui in se ipsi saeuirent, nedum manus ab amicis et necessariis abstinerent, Quae si vox, Viri amplissimi, loci tantundem apud vos babitura sit, quantum apud rerum imperitiores sibi vendicasse dicitur; conditio certe nobis durior imponitur, quam vt vel vestra aquitas hoc ferre queat, vel vsu ac moribus adhuc, ne inter priuatos quidem, ac litigantes in foro fuerit receptum. Sempera maioribus obseruatum audiuimus, quoties accidit in ius aliquem vocari, vt summo iure cum eo agatur: qui reum egerit, qui vel capitis, vcl famae arcesserit, necessitatem illi probandi inpositam: huic inficiandi potestatem datam. Nos (vt penitus in causam ingrediamur) hoc nomine ab aduersariis apud vos insimulamur, nec insimulamur modo, sed aperte, sed vehementer, sed atrcciter impetimur: quod quieta quum esset, velutique in portu aut statione Respublica Christiana, eam in vastum bellorum ac seditionum pelagus coniecerimus, quodque gentem Turcicam Christiano infestam nomini, in eandem Rempublicam immiserimus. Si nihil eiusmodi nos non modo fecisse, sed ne cogitasse quidem dixerimus: si Regi propinquo, ac foederato vestro id vnquam in mentem venisse negauerimus: si nos ad ea quo ties obiicientur, refellenda obtulerimus: quid est quod praeterea vel nostri accusatores a nobis exigere, vel vos de Regis nomine atque existimatione grauius statuere possitis? Sed non erimus vobis tam importune in tergiuersando molesti, neque in tantis occupationibus, quantas res vestrae recipiunt, sic astute causam tractabimus, quasi videamur, diem dicendo eximere voluisse. Quare et causae ipsius bonitate, et vestra freti aequitate, non dubitabimus de nostro omni iure illo, quod defensoris est proprium, decedere, quo vobis rei pernoscendae capidis, veritas ipsa nuda atque aperta statim appareat. Quaecunque enim Christianissimo Regi obrecta apud vos esse, memoria nobis suppeditarit, ea quantum per modestiam licebit, in praesentia refellemus: de caeteris, quae caeco quodam rumore circumferuntur, non ita valde laboramus. Si qui tamen sunt, qui se authores profiteri velint, prodeant: detur nobis Senatus iterum, regnet in hoc sanctissimo orbis terrarum concilio illa, quae regnare debet, aequitas, rectum illud animorum iudicium locumsibi vendicet: nisi tenebras, si quae artibus nescio quibus vestris forte mentibus obductae sint, depulerimus; nisi calumniae praesidia de veritatis arce deturbauerimus, facile patiemur eo apud vos loco haberi, quo istos spero habebitis, si aut certamen istud detrectauerint, aut ex aequo nobiscum contendere recusauerint. Primum igitur dicimus, hoc maledictum, quod ab aduersariis crebro iactatur; Regem Christianissimum bellum in Republica bis excitasse, minime in eum conuenire. Neque enim si arma initio lacessitus, pro patriae salute suscepit: si eadem illa de manibus abiecta, aliquanto post repetere coactus est, continuo earum tempestatum, quae Rempublicam excrcent, author appellandus est: nec veremur quo minus re per vos intellecta, ipsum hoc crimine facile sitis liberaturi. Ignoscendum vero hic nobis maxime est, Viri humanissimi, si in iis rebus commemorandis, quas nisi praeuaricatores simus, praeterire non possumus, leuiter eos viros quos et veneramur ipsi, et quorum nomen vobis iure est sacrosanctum, perstrinxerimus. Vtinam, Caesar, vel huius initio belli, quod adhuc viget, tua illa in Sabaudiae Ducem indulgentia, in armis aduersum Regem affinem tuum capiendis non fuisset: vel illis postea Pauli Pont. Maximi opera intermissis, ipsum Regem ad ea reuerti tuorum scelerata audacia non compulisset: maneret hodie, maneret illa toties inter vos data acceptaque fides, illa iurisiurandi religio, illa coniunctio animorum: nec esset tanto bonorum omnium moerore, tanto Reipublic. malo labefactata. Nam aliud profecto, nisi contumeliae acerbitas, labefactare illam non poterat, quae tam firma esset, quae talem se et tam illustrem omnium oculis iam iterum exhibuisset, quae eos plausus, eas acclamationes, eam hominibus Reipublic. cupidis alacritatem attulisset. Quis est enim, cui si proponatur tuus ille, Caesar, in Narbonensem Galliam pacificus adpulsus, non omnibus gaudiis exultet? Contra, si ostendatur calamitas, ex ista inter vos suborta immutatione, in orbem terrarum inuecta, non ad eam ingemiscat, non perturbetur? Quod ad nos attinet, quoties subit animos temporis illius recordatio, quo tempore visus est Rex maximus e continente ad tuam stassem stadia quatuor in scapha Intelligitur Colloquium inter Casarem et Franciscum I. a. 1538. post inducias Nicaeenses ad Aquas Mortuas, Galliae Narbonensis oppidum celebratum, de quo Martinus Bellaius Comment. lib. VIII. p. 334. Franciscus a Caesare nuntium accipit, cupere se amplius cum eo colloqui, si ad Fossas Marianas proficisci non recusaret, se libenter eo venturum. Paret Rex, et Caesar cum eo in continente prandium sumit cum maxima beneuolentia et amicitiae fignificatione: postea Rex Caesaris triremem ingreditur, ibi de rebus maximis inter se colloquuntur. De eodem colloquio Sleidanus lib. XII. p. 331. Chytraerus lib. XV. p. 385. Belcarius lib. XXII. p. 699. Iouius lib. XXXVII. p. 202. Heuterus lib. XI. c. X. adnauigare, tu confestim e triremi in scapham desilire, in eius munitissimum oppidum inermis, incomitatus ingredi, fraterne illico, nedum amice inter vos conuenire, vnam de officiorum mutua gratia esse contentionem; et huius miserias temporis cum illius foelicitate comparamus: non possumus non valde commoueri. Quis enim non libenter intueatur, duos orbis terrarum potentissimos Principes, vno Dei clemenassimi (vt erat credibile) adflatu repente inimicitiarum oblitos, de optimo Reipub. statu, de eius perpetua quiete, tam familiariter, quam tunc fecistis, inter se colloqui, mala praeterita abominari, optime in posterum ominari? Quum hinc foror tua, foemina sanctissima, viri pene aduoluta genibus, lachrymis effusis, quas illi laetitiae magnitudo expresserat, nunc fratri suam fidem, nunc marito suum candorem, vtrique suam pietatem gratularetur; inde Francisci soror, vt sanctirate morum tuae sorori comparanda, ita praestantia ingenii caeteris facile anteponenda, sic te obseruaret, vt controuersiae quae de Regno Nauarrae summa est, oblita videretur? Quum te Regis liberi, paternae in Rempub. fidei perpetui obsides, nunc tanquam orbis terrarum principem colerent, nunc veluti parentem alterum venerarentur? Quum denique quicunque aderamus, arctissime inter nos complexi, istam nostrorum principum amicitiam, illas Bellonae ac Martis (vt tunc rebamur) exequias, votis omnibus prosequeremur? Neque vero fuit inexpectatus quidem ille amicitiae radius, cuius nobis conspectum exortae repente nebulae adimerent, neque parua sui diu potiundi spe nos impleuerat, quod biennium totum sese maius indies ac praeclarius orbi ostenderit, quam initio exhibuisset. Vestrum enim neminem latere arbitror, posteaquam vtrimque discessum est, vt nullum praetermiserint tempus amice inter se salutandi, placide appellandi, omnibus officiis, omni humanitate sese inuicem prosequendi (mirum id forsitan vobis videbitur, quod vere dicam nec hyperbolice) consilia etiam pleraque omnia inter se perfamiliariter eommunicandi. Nam vt illa attingam verius quam commemorem, quae sunt recentibus adhuc vestigiis in hominum memoria impressa: quae maior vnquam visa est vel inter fratres, vel inter parentes ac liberos, voluntatum paritas, quam toto illo per Galliam Caesaris itinere inter istos fuerit? De Rege persancte confirmare hoc omni vobis asseueratione possumus eum de rebus ad se duntaxat pertinentibus nihil Caesarem celauisse: de plerisque etiam eius consilium sequutum esse. Misit Marchionem De hoc Sleidanus lib. XII. p. 348. Vasti ea tempestate Venetias Caesar, qui de rebus grauissimis ageret: iussus est Ennabaldus in subalpinis gentibus Prorex eo quoque vna proficisci, quae Vasto e Repub. Christiana esse viderentur, iis assentiri: siue ea no minatim agerentur, quaeres Orientis respicerent, seu ea quae intra nostros ipsorum cardines verterentur: et sic iussus est, vt ad Vasti sententiam, hoc est, ad Caesaris arbitrium, omnia referrentur.

Fuere alibi alia vel dicta, velagitata, vel facta, quae sic ad ipsum (vt ita dicam) nutum Caesaris, Rex sui hospitis cultor benignissimus, accommo dauit, quasi non iam Franciscus regni Francici habenas regere, sed illas Carolus pro iudicio suo flectere ac reflectere videri posset. Omitto gratulationes, supplicationes, pompas, ferias, summum illud Regis studium, ac diligentiam, nequid quomodocunque forte accideret, quod amici animum vel angere posset, vel leui aliqua offensione adficere. Neque illud sane mediocri fuit omnium voluptate acceptum, quod spectaculorum quippiam quum artificis errore male successisset, dicereturque Caesari aliquid perturbationis incommodae attulisse; suborta est insignis quaedam ac memorabilis inter duos principes contentio, quum Rex ad rei nuntium commotus, miserum artificem ad supplicium rapi iuberet. Caesar contra niteretur: iretur interim vltro citroque, et apud alterum dolor amoris ac officii plenus locum sibi vendicaret: apud alterum vigeret misericordiae coniuncta humanitas: atque id veniret in controuersiam, quod ingresso Galliam Caesare vsque a finibus Hispaniarum non venerat, vt in reo liberando, de summa Galliae potestate inter istos contenderetur. At enim fuit illa perbella quaedam inter vtrumque foris amicitiae simulatio, intus inimicitiae latehant. Non ita est, Viri ampliss. itaque mihi contingat Deo vti propitio, vti ego de altero persuasum habeo, de altero etiam penitus cognitum, candorem illum, qui in amborum vultu, insermone, in ore se ostendehat, fuisse in ipsorum animis, atque intimis sensibus penitus defixum. Quid ergo est? Dicam plane, neque me, quominus id faciam, eius personae, quam vna cum his clarissimis viris collegis meis sustineo, ratio deterrebit. Equidem existimo, Viri sapientiss. Deum Opt. Max. tantorum scelerum, quibus vrgemur, perpetuaeque nostrae in se impietatis pertaesum, facile passum esse homines et rerum nouarum cupidos, et seditionis amantes; id facinoris audere, quod facinus istorum principum alterum ad vltionem accenderet alterum ad iram: nos miseri de publicae quietis et sempiterni otii arce, quam ante obtinebamus, illorum odiis deturbaremur. Tua illa, Caesar, a multis depraedicata, nobis facile aliquando perspecta virtus, animique moderatio: ille Regis Christianiss. candor nemini non satis cognitus, illa integritas, nos aliter de vobis apud nos statuere minime patiuntur. Sed vt aliquando ad rem redeamus, summatimque (diserte tamen, vt sumus polliciti) respondeamus iniquorum vel calumniis, vel caeteris maledictis: De huius belli primis initiis, cuius (ita vt dixi) nomine apud vos, Viri maximi, in inuidiam rapimur, nihil est quod ad ea adiiciamus; quae vobis quandoque in Ratisponensi conuentu, post hic Spirae a Regiis oratoribus demonstrata sunt. Hos enim voibis commemoraffe audio, vt Rex Christianiss. postquam crebro ad Sabaudiae Ducem, ius suum hoc est haereditatem quae ad se pertineret, repetitum misisset: quum totum decennium nullum tempus, nullam rationem praetermisisset ipsius interpellandi, nec quicquam tamen im petrasset: postquam ab eodem duce etiam se vltro lacessitum, sourum equitum turinam, nondum etiam renuntiata amicitia, per insidias circumuentam, concisam vidisset, insignia sceptri Gallici iis locis, quae maiores ne attingere quidem audebant, passim per vim et cotum eliarn detracta audiuisset, ad extremum sibi ad arma confugiendum duxerit: quaesictamen tractarit, sic se in illis gesserit, vt neminem, vno excepto Duce, laeserit: nemini, ne Caesari quidem ipsi nocuerit: cuius duces, inque iis Antonius, qui Mediolanum cum imperio obtinebat, haud obscure Sabaudo non fauerent modo, verum hominem satis alioqui in aequo bono denegando peruicacem, tamen peruicaciorem suis promissis, suis opibus, ope, authoritate milite redderent. Audistis etiam, quanta tum fuerit nihilominus eiusdem Regis animi moderatio, vt ab agro omni Mediolanensi, qui suus et esset, et sibi pateret maxime, tanquam a re sacra sese abstinuerit: vt de reconciliatione (si qua modo intercesserat illi cum offensio) cum per suos orarores, tum per virum clarissimum Cardinalem Lotharingum, quin et per Pontificem ipsum Max. toto illo tempore serio ac sedulo egerit Meministis autem, vt derepente quadripartito terra marique, praesertim duobus post hominum memoriam maximam exercitibus sic petitus sit, propius vt nihil fuerit, quam vt opprimeretur, antequam spatii satis ad se colligendum, ad vires comparandas, ad munienda oppida, ad conscribendos exercitus haberet. Quare ea, quae bobis tam opinor, quam quae sunt notissima (partim enim vidistis ipsi, partim, vt diximus, ex aliis audistis) in praesentia non repetenmus: praesetim quum ne ii quidem, qui acerrime causam aduersariorum tuentur, eius belli cum Caesare initia Regi adscribant: satisque habeant hoc tempore, ei obiicere altero capite suaeaccusationis, quod extinctas eius, incendii faces exsuscitauerit, pactas cum Caesare et sanctas inducias violauerit. Qua in controuersia, si vsitatum quoddam certaminis genus subirem, aequiore certe animo causam hanc omnem in discrimen deducerem. Nunc vero quum is, pro quo nunc depugnare cogimur, velit ea lege certari, vt inimicorum petulantiam alia re nulla frangamus, quam modestia, ab omni paulum modo atrociore dicto abstineamus, quam hunc securim iniecisse putatis defensioni apud vos suae? Quid enim hac re aliud fecit, quam nobis sui defensoribus arma de manibus excussit? Nam nisi id fecisset, id est, nisi nos in hostem tela omni impetu vel vibrare, vel regerere noluisset, nisi in ipsius arcem calumniae penitus inuadere prohibusset, Deus immortalis, quae nobis esset dicendi copia ex aduersariorum maledictis subministrata? qui essent orationis aculei, quos in istos defigeremus, suppeditati? Verum quia gerendus ei mos fuit, complura ad calumniae confutationem prope necessaria compressimus, sed ita compressimus, vti mucronem vagina reconditum in quo stringendo, si Rex iusserit, aut si aduersariorum nos importunitas coegerit, nullam moram sumusinterposituri. Interim ea in primis proferemus quae quia sunt omnibus notissmima, minime accidet iis viris, qui sunt apud vos in honore, de improviso commoueri. Hoc enim isto accusationis capite tantum defendemus, quicunque ii sunt, quorum (vt supra diximus) sceleris atrocitate, et magnitudine contumeliae Rex ad arma reuerti coactus est, iis potius violatarum induciarum culpam assignari oportere, quam in hunc reiiciendam. Quid faceret Rex nobilissimus, quum viros dignitate conspicuos, suos legatos, illustri apud seloco, dum iter in pacato faciunt, crudelitet contra ius gentium interfectos audiuisset? non excandesceret? non vlcisceretur? non poenas sceleris reposceret, quacunque ratione repetere se posse arbitraretur? an potius periculum honoris, atque existimationis non adiret modo, sed eius perpecuam iacturam faceret? Ecquae tandem fuit vnquam natio in terris, quae non suos legatos, non dicam interfectos nefarie, sed violatos, sed pulsatos perinde vlta sit, atque parentum aut liberorum solemus iniurias? Verum hac in re non deesse dicuntur, qui eam religiosius tractandam fuisse existiment, putentque omnem hanc miuriam condonari Christianae Reipublicae oportuisse. Quasi vero si Res ipsa publica loqueretur, iuberet Regem ea inter caeteros dignitate, ea apud mones nortales opinione, tale in se recipere ad posteritatis memoriam ignauiae exemplum, quale si e vestra nobilitate priuatus quispiam recipiat, non pateat illi posthac, ne ad infimos quidem militiae ordines aditus: quasi (inquam) vellet eadem Resp. nostra ista patientia, et ta cito quodum consensu, hunc morem in nomen Christianum introduci; vt per cuis fines iter exteri egati facere inueniantur, ab eiusdem milite ad hanc rem comparato, palum, in luce hominum, impune trucidentur: iis autem iuterfectis, ad miserarum coniugum eiulatus, ad infantium liberorum (quales erant istorum) vagitus, ad illas in noxii sanguinis lacrymabiles voces eius Regis aures occludantur, cuius ignomniae hoc fuerit sangnine litatum. An vos hoc, viri nobilissimi, Rempubl. voluisse, an ipsum. Reipub. caput CHRISTVM hanc hominibus legem sanxisse putetis? Triennium ante hac caedem Franciscus Sfortia Mediolani tyrannus, in regione eadem eodem prope exemplo, Marauillium Regis eiusdem apud se Legatum, qui frequens illi et assiduus interdiu esset, de media nochte suo lectulo comprehensum occidi, eius cadauer postridie proiici in forum in Regis contumeliam iusserat. Nemo Christianorum Regum, nullus Princeps, nullus aliqua dignatione vir inuentus erat, qui quum ad sese hoc exemplum (quando res ita ferret) pertinere facile intelligeret, inauditum hoc et incredibile facinus acerrime vindicandum non arbitraretur, quippe Regem Christianiss. ad arma non hortaretur, vno excepto Caesare, cuius in fide Franciscus Sfortia esset, cuique sororis suae filiam Intelligit Christinam Christiani II. Daniae Regis filiam ex Isabella, Caroli V. sorote. paulo ante in matrimonium dederat. Coepit igitur Caesar a Rege ea re grauiter commoto, omni ratione, precibus omnibus, omnibus pollicitati onibus contendere, (causam Reip. suis precibus praetexens) vt sceleris vltionem in suum ex Africa recditum, quo se comparabat, differret: et ita contendit vt impetraret. Quid enim tum illo pietatis nomine, tum altero necessitudinis, Caesar a Rege, et amico, et Christiano non impetrasset? vel quid potius semper ab ipsis et aetatis et amicitiae incumabulis non impetrauit? Interim Tyrannus moritur et moritur summo nostro dolore, quibes vlciscendae iniuriae ratio omnis adempta esset: magno aurem Caesaris commodo, qui illo superstite in Mediolani possessionem nondum penitus se immiserat. Quis non hoc facile iudicet, Viri prudentissimi, si tam acriter perfecta esset vltio, quam fuerat diligenter suscepta (iam enim moturus erat Rex. iam progressurus, quum istis precum et amicitiae compedibus retentus est) quis non (inquam) iudicet, hanc posteriorum Legatorum caedem, de qua nunc tantopere laboratur, superiori successurum non fuisse? Illa enim profecto posteriori huic veluti gradum fecit, ad hancque moliendam impuris hominibus animos, atque audaciam sumministrauit, neque ad eam solum, sed ad alias porro caedes ex aliis serendas, veluti sementem ac materiam praebuit, maiorem item indies praebitura, nisi hanc vlcisci velle Rex apud se statuisset. Sed expostulare primum debuit, sed admonere, sed tentare potius omnia, quam ad arma decurrere. Ille vero non admouit? non expostulauit? Testis est haec ipsa Germania, in qua agentem id temporis Caesarem Franciscus aliquando tum suis promissis, tum loci genio ac religione adductum exstimauit, animum adiecturum fuisse ad facti animaduersionem. Et credo adiecisset, vel sua sponte, vel vestris impulsus consiliis, nisi abeuntem de sinu vestro Italia excepisset, prouincia et multiplici ingeniorum varietate abundans, et in qua plurimum poterant ii, qui existimabantur ab eo scelere, cuius quaerebatur vltio, non esse alieni. Vbi Italiam Caesar attigit, num Franciscum cessasse putetis? num coepta postulatione destitisse? At perstitit, appellauit, vrsit: neque vnquam obtestari, rogare, hortari dessit, nunc per communes amicos, nunc per legatos, et homines certos, qui apud ipsum tanquam obsignatis tabulis agerent, futuros rerum motus, ingruere bella, nisi satisfactum esset, demonstrarent: qui Paulum Pont. Max. appellarent, quo ius hac in re suum apud praesentem Caesarem tueretur: quum prius author (vt diximus) reconciliandae gratiae, et paciscendarum induciarum fuisset. Quid, quod simul ac ipsos Lucam conuenisse audiuit, diserte iisdem denunciauit, nisi breui de interfectis legatis, et violato iure gentium sibi satisfactum esset, aut in culpae authores animaduersum, sese pacta irrita, violatas inducias ex eo tempore habiturum? Hoc erat amico insidiari? hoc velle virum maximum, suum necessarium nec opinantem aggredi? Cogitate quaeso apud animos vestros, Viri amplissimi, atque ante oculos vobis hoc proponite, si ea mens fuisset Francorum regi, si ea voluntas, Caesarem incautum, implicatum, irretitum, opprimere (quod isti eum voluisse faciunt) quando vnquam facilius potuerit quam tum, quum traiecit in Africam, eo fortunarum suarum discrimine, vt aliquando in Gallia, in Italia, in hac ipsa Germania apud plerosque omnes, vel pro profligato, vel pro naufrago (vt certe erat naufragium passus) vel etiam pro extincto haberetur? Quum Neapoli, Mediolani, Genuae supplicationes ad omnes aras pro eius salute (si forte esset superstes) decernerentur. Quum pro moenibus vrbium, pro stationibus, pro propugnaculis, qui vim hostium quaecunque se ostendisset, arcerent, vix vlli inuenirentur: a pleri sque etiam Rex ad ea inuitaretur? Erat illi proculdubio si honoris, si fidei obliuisci vellet, minus aliquanto futurum negotii, vel in suo repetendo, vel in iniuriis tunc persequendis, quam postea illo praeterito tempore, quod induciis constitutum diximus, fuerit: tantumque intelligebat, in re altera sibi fore impendii, quantum haud dubie compendii in altera fuisset. Igitur (vt vno tandem verbo absoluam) quamdiu abesse Caesar dictus est Reip. causa, vel quamdiu aliquid fuit spei purgandae absque perturbatione rerum ignominiae, quieuit Rex, nec quicquam interea vel mouit, vel a suis moueri est passus: tametsi in hostem imparatum, impeditum, fortasse etiam exhaustum, ipse a viris, ab armis, a machinis, a pecunia, quantum antea nunquam fuerat, paratus et instructus esset. Quae si ita sunt (vt certe sunt, et ita esse planum vobis fecimus) non video quid iam aduersariorum criminibus relinquatur loci: nisi quodde (Turcis vt superius attingimus) ad diripiendam Rempub. per nos inuitatis tantopere vociferantur. Quo in crimine refutando, si vobis vtemur tam benignis, quam adhuc vsi videmur, profecto vobis hoc recipimus, Viri optimi, nos cum nostrae rationes innocentiae facile esse explicaturos, tum nihil vel alienum, vel confictum vel astutum, vel denique ex vano haustum huc esse adlaturos. In hac praecipue causa, quam sumus, quam breuissime fieri poterit, tractaturi, duo nobis obiici videmus: Venisse cum Solimano in foedus, et belli secietatem: Tum eum ipsum ad nos euocasse, et in Vngaros, Germanosque concitauisse. Quod ad foedus attinet, licet hic nobis, si volumus, communi quodam omnium gentium iure recepto vsque a parente illo Christiani seminarii Abrahamo, paruo nos negotio tueri: neque nobis defuerit aut Dauidis authoritas, aut Salomonis, nec Phineae, nec Tobiae liberosum, nec denique ducum Maccabeorum exempla: quorum nemo, nec a prophanorum hominum commercio in priuatis rebus, nec in publicis a rei bellicae societate abhorruit, ue si quidem cum suae religionis hominibu bellum gerendum esset: Taceo prudens Christianorum quorundam exempla: ne mihi statim obtrudatur, non ista eorum esse hominum, qui neque falli potuerint, neque voluerint fallere. Sed tamen licebit hic nobis opinor, ea quae sunt aduesariorum veluti propria, et vere domestica, bona eorundem venia in medium adferre. Non Federicus secundus Imperator, Sarracenorum humeris in Italiam, vnde illum Pontificum authoritas eiecerat, reportatus est? Non Luceriam eius gentis ingentem coloniam deduxit, cuius ope ac potentia tum gentes finitimas compesceret, tum eos, qui res nouas molirentur, per vim in Romani Imperii fide atque officio contineret? Sed non longe abierimus: non eorum sententia, qui iuris Pontificii (quod vobis credo est sacrosanctum) peritissimi sunt, licetii quibus aliunde auxilium defuerit, ad impiorum opem, pro rerum sibi ablatarum vendicatione, confugere? Neque vero haec dicimus, quo vobis hac in re vel opus sit veterum, recentiumue hominum patrocinio: vel quo nos eorum exempla sequetos esse, in ope ab impiis imploranda fateamur. Quinimo vt intelligatis, quam plane, quamque praecise inficiemur: negamus Francisco Francorum Regi cum Solymano foedus vllum intercedere, intercessisse, praeter vulgare illud comerciorum, et quietis publicae ergo: quale Venetis, Polonis, et aliis quibusdam Christiani nominis gentibus esse omnes scimus, vel quale a quibusdam maximis et praeclarissimis hoc tempore viris appetitum, nec impetratum esse audimus. Neque satis perspicimus, quid in eo aut a vobis, aut ab vllo mortalium improbari debeat, si foedus sanciuimus eorum exemplo, quos probatis maxime: si in eo sanciendo nemini nocuimus sed contra, vel aduersariorum confessione, certe ipsorum rogatu, nonnullis profuimus: si nihil clam, sed palam, sed in luce hominum: si nihil precario fecimus, quod ad id ineundum simus non semel inuitati, fortassis etiam (vt mox dicemus) coacti: si viris in Repub. principibus, neque reclamantibus, quum praemonerentur, neque inuitis, sed omnibus approbantibus, plerisque etiani suadentibus. Er fieri quidem possit, vt non ad monnes, qui hic adestis, omnia hac in re Francorum Regis consilia peruenerint: (estis enim prohibiti) sed quicunque ex hoc ordine estis, quibus eorum cognitionem aduersariorum impotentia adimere non potuit; vel quos, adempta adhuc facultate, cognoscendi tenet cupiditas: facite pro vestra benignitate, vt rerum praeteritarum apud vos paulisper versetur recordatio. Inde vtrique consequemur, vos, vt cognoscere possitis quid inter maledictum et certum crimen intersit: nos, vt nonstri apud vos tam solicite purgandi vitemus necessitatem, neque enim ad rem mediocriter pertinet. intelligere vos, nihil in causa hac omni Turcica Regem Christianiss. molitum esse vnquam, nihil gessisse, nihil tractasse, cuius antequam quicquam vel gereret, vel moliretur, vel tractaret, aut frequenter husce amplissimos sacri Imperii ordines non admoneret, aut sententiam commumter omnibus suam, singulatim autem iis, ad quos aditus suis legatis patuerit, non diligentissime atque amicissime aperiret. Extant credo per vniuersam Germaniam (vt multum suppressa sint) non vnarum ad ipsos Imperii ordines exempla literarum, quarum in quibusdam demonstrabat, vt Solymanus foedus, vt amicitiam, vt opem sibi vltro detulisset, quum essent qui eandem magnis oblatis conditionibus ambirent, eiusque vollent esse in clientela: vt idem postea Solymanus eadem illa, sed am pliore argumento iterum ac saepius repetiisset: vt se demum dubitationi locum relinquere nolle prountiasset; Franco vel pacato iam sibi vtendum esse, vel aperto hoste, nihil esse tertium. Hanc sibi imponi respondendi necessitatem, Rex aliorum minime securus, quum vobis significasset, iisdem videre licet exemplaribus vt vos statim interrogarit, Velletis, cuperetis communes secum inducias honestas, vestri otii et retinendae dignitatis gratia, cum hoste, qui vobis immineret, paecisci? Quae quum ad vos serio, neque semel tantum scripsisset, dicimus aliis subinde literis vobis eum ostendisse: vti ad eiusmodi demum inducias cogeretur, nisi oram suam omnem maritinam, quae latissime in Narbonensi Gallia pateret, hinc vicino minime pacato expositam esse vellet, illinc hosti supra modum nautico apparatu instructo. Dicimus praeterea Regem, quaecunque prioribus literis vobiscum de communicandis induciss egerat, eandem his postremis iterum detulisse: vobisque Ordines ampliss. tam crebro quam hic recitauimus admonitis, tum denique de induciis cum Solymano transegisse. An hoc per Deum immortalem, fuit Solymanum in vos concitare? an cum gente Turcarum de Christiani nominis pernicie pacisci? Vestram hic conscientiam appello, ordinis istius Amplissimi principes, atque delectissimi consiliarii, si quicquam in hoc facto est, quod Regi Christianissimo sinistrae vllius suspicionis notam inurat, qui et ea egerit, quae sibi erant necessario agenda, si consultum vellet suorum saluti: et rationem vestri habuerit, qualem eum habere oportuit, qui foederatorum quieti vellet consulere. Tum hoc magnopere a vobis postulo, vt redeatis in memoriam eorum, quae iis malis in quibus hodie (quod ad rem Turcicam attinet) versamur, causam atque originem dedere. Scitis vt illa nunquam satis deploranda de regno Vngariae controuersia, principio Solymanum in Vngariam ipsam, mox in Germaniam quoque immiferit. In hac sedanda controuersia vtinam tantum, Viri optimi, Regis Christianissimi gratia apud partium alteram valuisset, quantum apud se valituram esse altera prae se ferebat. Nam si sunt qui adhuc dubitent, quantum in ea pacificanda curarum, quantum laboris impenderit: si neque literis, neque chirographis, quae permulta sunt, fides habeatur: ac certe Legatis vltro citroque frequenter missis, quorum nunc etiam nonnulli sunt superstites: at viris quibusdam in Repub. principibus, quin et Regibus quoque aliquibus credi oportet. Et Rex quidem Christianiss. tametsi non tantum se interdum, ac volebat, proficere videret: non tamen facile vnquam despondit animum, nec destitit initiis illis, quandiu postea valuit ipsius apud Ioannem Regem authoritas, commonefacere, precari, hortari, denique omnia facere, quo eius animum ad Solymanum (vt videbatur) respicientem inde auerteret: et auertit non semel, tandiuque in officio retinuit, tum sua, tum Pontificis Clementis, tum illustri Regis Britanniae opera, qui in id quoque incumbebant maxime, quoad necessitas (cui dicebatille ne Deos quidem immortales repugnare posse) Regem miserum ac calamitosum ad extrema omnia descendere coegit. Itaque descendit, vt vidistis, Solymanumque Rege Christianiss. partim inscio partim reclamante, ad ferendam sibi opem asciuit. Quae postea sunt consequuta viuo Ioanne, postea etiam mortuo, vendicante sibi regnum per tutores pupillo infante, tam libenter omittimus, quam caetera quoque (si liceret) praetermitteremus. Hoc quidem certe quod sequitur, quia de eo mendacii sumus insimulati, praeterire silentio sine scelere non possumus: Quod Solymanus et Vngariam rursum inuasit, et vexauit Germaniam, ipsum esse solicum vni Tunetanae expeditionis iniuriae acceptum referre, affirmantem contra promissorum religionem, suos hostes id bellum suscepise. Verum earum rerum sit penes authorem fides: constat certe, Solymanum id dispersis quam latissime per orbem terrarum literis testatum reliquissequumque Regii apud ipsum oratores, pro suo in Rempub. officio, hominem ab instituto reuocare omni studio contenderent, vna illis expeditio Tunetana semper obiecta est, cuius ignominiam diceret se salua existimatione ferre non posse: quae tantum in suam contumeliam, nec in nostrae religionis propagationem excogitata susceptaque esset. Neque vero haec in eam partem accipi velimus, vt nos existimetis vel bellum illud Africanum, aut si aliud quoduis Christianae dignitatis causa susceptum sit, improbare. Nam si ea mente fuisset Franciscus vt improbaret, illud idem adornanti, opem que aduersus Solymanum imploranti Caesari peditum quinquaginta millia (quorum pars maxima esset e vestratibus) equitum millia sex, cum vi tormentorum ingenti, ad eiusce belli societatem non detulisset, vti et eo tempore liberaliter detulit, et insequente anno per nosmetipsos Romae in Pontificio illo Senatu iterum, et saepius confirmauit. Nec mirum videri debuit, si is faccret iis rerum motibus, qui saepe antea, tum per seipsum, tum accepto in partem eius muneris Rege Anglo, qui libens ad id ferebatur, idem se facturum, non ita valde necessario tempore recepisset. Non igitur adhuc Franciscus Solymanum in Germaniam pellexit: non in vestra reiquepublicae viscera ejus accitu hostis grassatus est. De reliquo tempore nunc est dicendum. Ad hanc rem autem diligenter quaeso animos vestros, Viri sapientiss. attendite, vt eam vere, perspicue, exacteque cognoscere possitis. Praeter Pannonicas expeditiones reliquas, vnam Solymanus superiore aestate suscepit: aliarum culpae sat ostendimus nequaquam nos esse affines: quare suprema in nos transferatur potius, causae nihil esse dicimus. Nam quod ajunt missum Rinconum Sleidanus lib. XVI. p. 390. Galliae rex, hoc durante conuentu, Caesarem Fregosium Genuatem Antonium Rinconem Hispanum, exulem, mittit ad Turtarum Imperatorem: hi cum Paduam nauigarent, ituri Venetias, capti sunt et trucidati sub calendas Iulii mensis. Heuterus lib. XI. c XV. Iouius lib. XL. p. 337. Belcarius lib. XXII. p. 717. Guil. Bellaius lib. IX. p. 339. Thuanus lib. I. p. 21. Sleidanus lib. XV. p. 431. in Orientem, qui apud Othomanum hanc contenderet: non confecit tamen. At enim si in itinere non esset interfectus, confecisset, quis hoc diuinare possit? Quid si hoc dixero, et vere dixero, et vobis hic profiteor esse verissimum, habuisse in mandatis, vt prohiberet, vt omni et Regis, et priuata sua gratia contenderet, quo a Germania, ab Vngaria, a cunctis Reip. Christianae finibus se abstineret, aliorsum impetum omnem belli, si tanta armorum flagrabat cupiditate, conuerreret? Redarguant aduersarii si mentiar, quod sane sit illis facillimum. Nec enim homicidas illos arbitror, quum de trucidatis Legatis nuntium adferrent, in mandatis, quae Legatis a Rege discedentibus scripta signataque data essent, reddendis, negligentes fuisse. Et profecto quoscunque indices de miserorum nece adhuc habuimus (habuimus autem multos) eosdem de interceptis ipsorum mandatis, ac literis habuimus. Neque si non habuissemus, esset tamen credibile, quum vestem, quum torques, quum annulos, quum ipsam animam eripuissent; cui rei praecipue insidiabantur, quam maxime petebant, mandata, literas, commentarios, ei rei sponte sua (quum nemo esset qui intercederet) homines verecundos scilicet pepercisse. Quo magis istorum admiror improbitatem dicam, an perfidiam? qui cum haec ita esse sciant, quum apud se habeant, tamen non proferunt, non fatentur; patiuritur autem istos interim Principes de Rege affine, et consanguineo suo male existimare, vos ipsos, aut vestrum aliquos in eodem forsitan errore versari. Obiiciat nobis his aliquis Paulinum Regis ministrum, qui Rincono in ista Legatione successerit, apud AEnobarbum praefectum classis Tui cicae fuisset conspectum: permagnam inde suspicionem colligi, quod venerit AEnobarbus, id Regis opus fuisse. De Paulino mox dicemus. De classe, unum est quod vestris animis omnem facile suspicionem deterget. Scitis opinor, quantus noster terrestris exercitus anno superiore agrum Ruscinonensem, ad maris Hispanici oram ingressus sit, vtique ibi Parpinianum obsederit, Quod re infecta domum redierit, omnes existimant in causa fuisse vires Caesaris maritimas, quibus nostra classis erat inferior. Si de AEnobarbo Rex cogitauerat, si accersere voluerat, quando potius accersere debuit, quam illo tam necessario tempore, quo per eum maris imperium hosti adimere potuit? at constat, tunc non fecisse. Dicat aliquis, accersisse sane, sed vt eo anno veniret, efficere non potuisse. Quid tam sit ridiculum? Nam si annum insequentem expectabatur, quod sciri oportebat, non Regem putatis in eundem quoque annum illos Ruscinonenses conatus dilaturum fuisse? Sed non distulit, sed classem Turcicam non expectauit, neque posteaquam anno insequente ea venire dicta est, insignem vllum apparatum terrestrem, cum illo maritimo (quum facile posset) coniunxit. Relinquitur ergo vt non accersierit, vt quidem non accersisse, et nos his asseueramus, et quo exaudire omnes facilius possitis, clarissima voce profitemur. Nunc de Paulino est respondendum. Fatemur successisse Rincono, fuisse in classe AEnobarbi: ipsum per mare nostrum nauigantem ab usqueThracio Bosphoro prosequutum esse. quid multa? etiam hoc addemus (si placet) cum ipso nonnullis de rebus nonnulla consilia, sed ea optima ac salutaria communicasse. Nec enim Rincono interfecto noluit Franciscus suum morem retinere, qui ab omnibus probaretur. inquo vel vestros Caesares imitaretur, de Legato apud Othomanum habendo. Misit igitur Paulinum: nec ita repente misit, dum init apud se rationem, quomodo sitim istam inexhaustam, et redundantes suorum Legatorum sanguine gladios, aliqua ludificatione frustretur: quae mora vtinam non eam attulisset iacturam Reipublicae dum interim nemo apud Solymanum est, qui vel ipsam Rempublicam, (quod Rinconum facturum fuisse diximus) sapienter tuendam suscipiat, vel animum mitiget hominis, de interfectis, qui ad se mitterentur Legatis accensi. Hic Paulinus igitur, postquam aliquando sensit parum illic sibi esse negotii, bellum hic terra marique aperte geri, commerciis quae in AEgypto et Syria nobis essent, per Caesarem, qui mare Ligusticum, Sardoum, Siculum obtineret, facile interdictum esse: AEnobarbum naualem apparatnm in prouincias Caesaris moliri; pro magno habuit, posse huic se comitem adiungere. Itaque adiunxit, ab eoque usque dum appulit Massiliam, ne vestigium quidem discessit. Hoc puto minime a viris bonis reprehendendum: illud vero etiam commendandum, quod quacunque nauigauit AEnobarbus, factum est Paulini diligentia, ac fide (qui ad istius apparatus famam id erat curare jussus) vt quaecunque littora, quascunque oras ille attingeret, dempto tantum hostico, manus ab omnibus abstineret. Quod vero in Niceae obsidione, Sleidanus lib. XV. p. 432. Pauli ante hoc tempus, Galliae rex in Veromanduos cum exercitu profectus, oppidulum Landresium Caesari adimit, et opere praesidioque munit. His ipsis quoque diebus, Barbarossa Turcicus legatus, ductove Polino Gallo, magna cum classe Tollonum applicuit, quod est prouinciae Galliae oppidum atque portus inter Massiliam atque Niceam. Eius de aduentu rex vbi cognouit, Angianum Vendomensem cum copiis et triremibus illi mittit auxilio. Postea simul ambo Niceam versus contendunt et cum oppidum atque portum Augusti mensis die vigesimo cepissent, arcem obsident Iouius lib. XLIV. p. 532. Heuterus lib. Xl. c. XX. quae post paulo consecuta est, isti tantopere de nobis triumphant, andite quaeso ut se res habuerit, nihil enim affingam: nec recens modo est, verum et praesens quoque eorum, quae dicturi sumus, memoria. AEnobarbus vbi primum mare Ligusticum ingressus est, nihil habuit antiquius, quam vt Andream Auriam Caesarianae classi praefectum, qui secum de rei naualis gloria certare vellet, opprimeret. Igitur hominem omnibus tanquam vestigiis persequitur: vbi videt consequi non posse, ait constare sibi rationem quo modo Niceam occupet, arcem (quod nemo nescit) ad Imperium maris Ligustici maxime accommodatam. Id Griniano viro prudentissimo, qui pro Rege nostrae proninciae praeerat, demonstrat: rogat vt quamdiu in arcis obsidione distineretur (quam fi occupet, si habere velit) loca mediterranea interim tuta sibi praestet ab omni hostium iniuria: aut si malit Grinianus munus obsidionis in se recipere, pollicetur ipse vicissim sese, qui classe valeret, omne maris periculum praestaturum, neque impediturum quominus capta a nostris Nicea Rex Christianissimus potiatur. Quid obsecro vos, Grinianus faciat, homo tum pius, tum minime ad insidias apertus? patiatur munitissimum maris Ligustici propugnaculum, quod vetus sit patrimonium Regis, indubitatumque, vbi sit portus mille nauium capax, quo possit, quoties necessitas ingruat, Othomanus nominis Christiani hostis, naues, viros, arma, commeatum in supplementum abusque toto AEgaeo mari, et AEolico mittere, venire in AEnobarbi potestatem? Nonne in hac Niceae obsidione, quae a nobis eo nomine suscepta est, vt culpa aliqua fuerit (quae tamen nulla fuit) satius erat nos et obsidionis taedia, et pericula oppugnationis subire, cum nonnulla spe eius expugnandae, quam spem eandem, qualiscunque ea esset, AEnobarbo relinquere? Atenim neutrum faceremus: arceremus hominem ora nostra maritima, igni, aqua, tellure interdiceremus. Licebatne eum arcere, qui pacatus et minime hostis, ipso induciarum tempore veniret? et ita veniret instructus, vt prohibendi non esset facultas, quum in apparatu nauali pares illi esse non possemus? Fuisset hoc extremae amentiae, quum illo in mari inferiores aliquanto sint nostrae opes, vel vnius Caesaris opibus, Othomanum insuper nobis ad rationem inimicitiarum adiungere. Quare negamus in hac obsidione quicquam esse a nobis commissum in Christianam Rempublicam: in nos quidem ipsos a nobis peccatum esse, facile fatemur. Nisi enim Reipublicae in auertendo ab oppugnatione AEnobarbo tam studiose prospexissemus, iactura a nobis tanta facta non esset, quantam virorum, armorum, commeatuum fecimus. Neque est aliud quod ea in re nobis praeterea obiici queat, nisi tritum illud, et iam toties decantatum. Quod armacum prophana gente aduersum Christianos (hostes quidem illos, sed tamen Christianos) communicauerimus. Verum id quam innocenter, quam moderate, quam religiose, superius vobis exposuimus. Quanto amicorum beneficio, restis est Italia prope omnis, quae praetereuntem AEnobarbi classem tantum de littore salutauit. Quanto etiam inimicorum, Genuenses in fidem quodammodo Caesaris recepti, tamen ipsi quoque fatentur. At licebit hic, credo, per vestram modestiam nobis in causae defensione, optime quidem, sed forsitan apud vos propter inimicorum calumniam dubiae, id vsurpare, quod vel in maxime aperta causa nemini vnquam vitio datum est, vt vel clauum clauo truderet, vel suum factum de aduersarii facto iudicibus probaret. Obsecro igitur vos, Viri perspicacissimi, vter magis reprehendendus est, isne, qui quum iustissima arma ceperit, in eis armis exercendis milite barbato, non in rem militis, verum in suam ipsius vsus sit: an is qui generi hominum eidem, barbarorum scilicet, in causa armorum longe dissimillima ipsorum commodo militauerit? vter magis culpae obnoxius, isne qui in suo repetendo suorum, hoc est Christianorum sanguini pepercerit, alienorum periculis sua pericula texerit: an is qui alienissimarum gentium gladiis Christianorum vitam, pro homine maxime et a religione et a fide lieno, obiecerit? Si qui haec fecit, non reprehenditur, imo si omni laude a suis fautoribus cumulatur; vos aequissimi causarum, ac rerum aestimatores, saltem hoc dabitis alteri, vt de suo facto illo minime reprehendatur? Verum haec nolite existimare, Amplissimi ordines, nos perstringendi Caesaris gratia (quem honoris causa nominamus) in medium proferre. Neque enim si proferenda non essent, si supprimenda ea ipse duceret, Africanam illam expeditionem, quam pro Rege Tunetano eum suscepisse vidistis, inter res a se praeclare gestas locum sibi vendicare sineret: ne in reditu, aut Vrbem terrarum dominam ouans ingressus esset, aut ab Vrbis eiusdem principe omni exquisitissimo apparatu excipi voluisset. Quod ad Regem Christianissimum attinet, equidem non dubito quin sit facile passurus, factum illud Caesaris vel in coelum (si ita placet) extolli: modo sibi ab ipso interim concedatur, suum vicissim minime, vti ab imperitis fit, vituperari. Nam quid tandem, Viri nobilissimi, Rex ista rerum perturbatione faciat: Bellum ab ipso necellarium geritur cum principibus totius Europae longe potentissimis, et iis principibus, qui non dissimulent, quinimo (quod vos scitis) palam profiteantur, nunquam se conquieturos, etiam ut Germaniae omni pereundum sit, donec funditus hominem euerterint: vt interim taceam consensum illum Regulorum, ciuitatum, conuentuum, qui quia vnius auctoritatem sequantur, in eandem Regis perniciem ex illius decreto coniurauerunt. Haec cum ita sint, videte quaeso quam iniuste, quam nullo aut veterum, aut recentium exemplo nobiscum agatur. Regnum illud Francorum florentissimum, nobilissimum, firmamentum (quandiu a finitimis vexatum non est) Reipublicae Christianae, vobis, Proceres Germani, vetusta necessitudine, et propria quadam (vt sic dicam) germanitate coniunctum, hoc tempore, hoc (inquam) tempore, a fronte, a tergo, a lateribus, ab hostibus infestissimis petitur, obsidetur, vallatur: nobis ad ferendos tantos, et tam incredibiles impetus non satis est militum domesticorum, propterea quod plebem Gallicam maiores nostri agriculturae magis assuescere, quam rei militari voluerunt. Itaque pedite extero nobis opus est, vt multis ante seculis opus fuit, quoties bellum maximum gerendum fuit. Hoc Caesar qui sat cognitum haberet, proposuit edicta (Vt leuissime dicam) seuerissima, Nequis Germanus miles Franco militet: qui militauerit, capite luat: cum vxore quidem, ac liberis mitius aliquanto agatur: Italis autem, quod fere his nitamur duabus nationibus, poena prope consimilis infligitur: quicunque aut in Galliam, aut in quascunque Regis ditiones patent militi aditus, omnes magnis diurnis nocturnisque praesidiis circumsepsit: quicunque in itinere deprehensi adhuc sunt, trucidari omnes iussit, neminem ad Regem penetrare, quoad potuit, siuit. Ediuerso gentem, quam vt prophanam atque impiam decennium fere est exsecratus, nunc posteaquam sese in nos incitari passa est, ad militem euocandum, ad Germaniam in vestro conspectu omni iuuentutis robore spoliandam, summis praemiis inuitat. Neque interim licere nobis vult, omni Europae ope atque auxilio exutis, aliunde, neque ex Africa, neue ex Asia militem euocare: si euocauerimus, sceleratos, impios, intestabiles pronunciat. Deus immortalis, quae lex grauior feratur, quae atrocior poena statuatur, quam quae in nos statuitur, aduersus eum, qui victus, qui prosligatus, qui bello captus vitam precario agere cogatur? Si et noua ista plusquam imperatoria aduersum nos edicta locum habeant, et omni externa ope nihilo secius excludamur, quid nobis denique fiat? quid miseris et infelicibus Francis, cognatis vestris supersit, nisi vt ferreis manicis vincti, compedibus adamantinis obstricti, iugulum irato hosti hauriendum, ceruicem victori (quod ipse iam prae se fert) implacabili feriendam praebeant? Maiores vestri, Viri praestantissimi, illi, saepe pro iniuria arcenda, nonnunquam et pro vlciscenda, non dubitauerunt gentes, non modo prophanas et a religione abhorrentes, sed exleges, sed impias, sed efferatas, in homines et Christianos, et aliquando morum sanctitate claros, magnis ad se pollicitationibus, quum tamen aliorum ope non excluderentur, allicere. Sic Federicus AEnobarbus homines impios, eosdem alter Federicus, cuius supra mentionem fecimus, sibi in auxilium assumpsere: idem ante hos fecerant Honorius, Constantinus Constantis parens, Theodosius iunior, Iustinianus secundus, Palaeologus, Leo, omnes Imperatores, et pii, et a bonis omnibus optimi habiti. Possem adducere Hispaniarum Regem Maurogatum, et earundem Iulianum facile principem, alios item viros pios, qui aliis losis vel regnarunt, vel imperitarunt: sed eorum malo vobis exempla proposuisse, quorum existimatio istius sit ordinis existimationi coniuncta. Ne Carolus quidem ille ob res in Republica gestas, Magni cognomentum adeptus, vestri huiusce Imperii idem author, et propagator, hoc exemplo interdum abstinuisse traditur. Nos, vt maledictum, quod in nos hoc nomine confertur, aduersariis concedamus, minus tamen vestris Imperatoribus fecimus. Inducias cum Solymano, honestas tamen, et nemini perniciosas, a viris maximis ambitas, bona vestra veniaqui saepe a nobis sententias (vt ita dicam) rogati non improbaueritis, pacti sumus. Eidem aduersum hostem communem nostrum bellum gerenti copiolas nostras quasdam; et triremes paucas ad menses aliquod, tum in nostri patrimonii vendicationem, tum vt hac via Reipublicae caueretur, adiunximus. Si vobis, Viri praeclarissimi, ea re digni videmur, quos communi vestra amicitia, antiquo vestro foedere arceatis: quorum Principem Regem Christianissimum ex hoc ordine, cui iure adnumerandus est (nam Dux Mediolani est, pro eiusque repetitione fidem vestram saepe implorauit, saepe Senatum, quo omnis controuersia a vobi ipsis decideretur, sibi dari petiuit) si inquam aequum videbitur, vt quemadmodum ab aduersariis de Mediolani possessione, ita a vobis de ordinis istius dignitate eo nomine Rex Francorum deturbetur: multum proculdubio maiorum vestrorum, quos commemorauimus dignitati, multum illorum memoriae, quae sancta vobis esse debet, detrahetis: magnam denique apud omnes mortales perfidiae notam illorum nomini inuretis. Quo scelere ne eos obstringatis, neue illa labe perfundatis, qua vos quoque pro ea persona, quam in huius amplitudine Imperii sustinetis, si id fiat aspergamini, vestrae grauitatis est, Viri prudentissimi, vestraeque sapientiae prouidere: neque id tantum prouidere (quod est tamen maximum, vobisque et huius maiestati loci pernecessarium) verum id quoque, ad quod nostrae orationis, vos hortabamur exordio, vt memineritis quo in statu Respublica Christiana sit, vt aegrotet, vt augatur, vt iaceat, vt medicinam aut a vobis hoc tempore, aut aliunde nullam expectet. Quod praeterea sumus polliciti, vt vi omni ac ratione morbi explicata, nonnulla proponeremus quae et ad vestras istas cogitationes pertinerent, et ad medendi rationem non vulgare quidpiam adferrent: ea videlicet Regis Christianissimi verbis vobis proponimus: vt si in retinenda Germaniae Imperiique istius dignitate partes ipsius esse aliquas iudicabitis: si in sananda Republica in tollendis de medio contentionibus ipsum posse aliquid putabitis (vt quidem certe videri debet posse plurimum) cogitetis ipsi, quid super iis rebus ab aliis fieri oporteat potissimum, quid ipse praestare queat, quid efficere suo omni offcio, honore, existimatione, quam imminutam, aut ab amico neglectam esse nolitis. Faciet enim vt intelligatis, ipsum et vestrum de rebus omnibus maximis, mediocribus, minimis, iudicium plurimi fecisse; et quominus quieta, florentique Republica frui possitis, per se minime stetisse. Aut si parum existimatis generatim haec proponi vobis r nisi speciatim aliquid expromamus, quod magis vestrae expectationi respondeat: ineatur, Sanctissimi ordines, apud vos ratio quo modo funesta bellorum seminaria illa quae toties referre piget, de medio tollantur, hoc est patiatur, qua est animi in vos propensione Caesar, aut vos a se hoc impetrare, aut ipsam Rempublicam vt quarum rerum in possessione, versatur, ad Christianissimum Regem pertinentium, vti quae optimo jure, sed vnde casibus (vt saepe audistis) deturbatus est, sibi illis vti frui per Caesarem liceat, easdemque ipso tradente obtineat, vt sane ipsorum vtrunque suum obtinere, neutro impediente, aequum est. Hoc si fueritis assequuti, eadem opera effeceritis vt Rex communicatis inuicem (quod aiunt) Fortunae euentibus, vires suas, opes, facultates, vitam denique ipsam ad Germaniae quietem, ad vim omnem externam, quae ei inferatur, arcendam, repellendamque, libenter vobiscum et bona fide coniungat. Quo beneficio scio an maius aliud aut Germanica natio a populo omni sibi necessitudine coniuncto expectet, aut vobis, Amplissimi ordines, quicquam proponi a quoquam queat, in quo aut dignitas vestra magis acquiescat, aut vestra libertas. Quid est enim quod in posterum ab omni gentium exterarum tumultu coniunctis semel Galliae atque Germaniae viribus pertimescatis? aut quae est natio quam Sol aspiciat, quae vobis vim adferre cogitet, si intellexerit, eiusdem in castris esse, iisdem sub signis militare, eidem parere imperio, hinc Germanici peditatus robur incomparabile, hinc florentissimas equitatus, nostri, et Franciae nobilitatis copias? Vel quid est quod de vobis cogitaturus sit quantumcunque formidabilis hostis, si tantum auditu perceperit, Francos atque Germanos, quae gens aliquando eadem fuerit, nunc repetita memoria prioris aetatis, iterum in vnam veluti stirpem coaluisse, copias, opes, facultates, vires communis salutis causa in vnum contulisse? Quum autem maiores nostri (Germanos dico, ac Francos) non ita multis seculis Thraciam, Macedoniam, Cappadociam, Graeciam omnem, omnem Asiam, Syriam, Armeniam vtramque, ipsam AEgyptum (quae prouinciae partim ab infidis sociis tenebantur, partim ab infestissimis Christiani nominis hostibus occupabantur) anni prope unius, et alterius spatio, vel debellarint, vel ad suam authoritatem adiunxerint: Persarum, Medorum, Parthorum tyrannos toties fuderint, quoties illi in aciem prodire auli sint: plus sexcenta millia hostium et sempiternorum, et in bellis exercitatissimorum plerumque parua manu, proeliis semper maximis caeciderint, eundem victoriae terminum, quem sui progressus ac voluntatis fecerint: nos eorum soboles, si causam, si arma, si pericula, illorum exemplo inter nos communicauerimus, si vni Imperatori CHRISTO vnanimes, alacres vna militauerimus, erit credo verendum, ne minus foelices simus in aris ac focis nostris tuendis (quod vos tantum cogitare audimus) quam illi in aliorum inuadendis fuerint: Nisi siqui forte sunt, qui vel nostris exercitibus imperatores desiderent, vel in imperatoribus fostunam. Sed siqui adhuc sunt, qui de ea re dubitent, ii profecto neque satis intelligunt qualem Imperatorem Germania habeat, qualem Regem Gallia, quam sapientes, quam fortes, quam et foelices, et rei bellicae peritos: quorum ducum apud ipsos consilia valeant, qui flos iuuentutis, quae liberorum propago illis succrescat: quorum liberorum in aliquibus paternarum laudum, gloriaeque aemulatio haud obseura iam appareat: in aliis, quibus nondum aetas id concessit, tamen indoles quaedam elucescat clarissimae virtutis. Sed eorum bonorum, quae commemorauimus, quietis istius, quam proposuimus, tantae ac tam indubitatae spei fructus ad vos vt perueniat, ia vobisipsis situm est, Amplissimi viri atque sapientissimi. Neque enim si ita vt debetis, in negotium hoc incubueritis, existimo Caesarem (de cuius egregia in Rempublicam voluntate dubitare nos vetat congruens factis plerisque, assidua eius et quotidiana oratio) non inquam existimo Caesarem illa, quae Si tantis comparentur rebus, pro nihilo habeantur, quum iuste, quum religiose, quum hoc loco petieritis, non libertati vestrae, non Germanis quieti, non Christiani nominis saluti esse condonaturum. Accessimus proxime ad vestram de nobis spem, Viri optimi, nisi forte etiam eam superauimus, quum vltro Regis Christianissimi verbis (sic enim in mandatis habebamus) ea vobis detulimus, quae forsitan eratis verecundius ab illo postulaturi. Nihilominus, quoniam ad aliquid de morum quoque constitutione, et concordia religionis audiendum ipso vos orationis exordio erexisse videmur: pauca hic quaedam ea de re subiiciemus. Scitis vt Rex Christianissimus tum pietate animi quadam, tum sua in vos adductus beneuolentia, nullum adhuc tempus intermiserit vestri rogandi, obsecrandi, monendi, quo tandem aliquid siue inter vos ipsos, siue communi suo vestroque eonsensu constitueretur: vtque apud quosdam ex hoc ordine Illustres viros, non vno in conuentu, nec modo eodem, nunc per literas, interdum per oratores sua omni ratione id insinuauerit: denique vt illud idem ab cunctis Imperii ordinibus, Eslingae, Wormaciae, Haganoae, atque hoc ipso in loco persaepe, non contenderit modo, verum efflagitauerit, suaque ad vnum id omnia detulerit. Nunc quum eadem tempestate, iisdem seditionum procellis, illis fluctibus schismatum agitetur Respublica Christiana, qnibus tum agitabatur: prospicite animis vestris, Viri prudentissimi, num vel Regis eiusdem opera, vel industria eorum, qui ipsius fidem atque authoritatem sequuntur, vobis opportuna videatur, aut necessaria. Quaecunque enim Rex pius, et amicus, vel in vniuersum omnibus, vel singulatim aliquibus adhuc alibi super ea re detulit, quae videntur esse maxima, eadem ipsa, animi affectu eodem, iisdem verbis deferenda hic vobis putauit. Pro quo singulari in vos suo amore, inque maiestatem, ordinis istius vetere sua obseruantia, si vicissim eo ipsum loco habueritis, quo amicum fidum, vicinum pacificum, charum foederatum, ac consanguineum haberi oportet, maximam existimabit sibi vos gratiam retulisse.