Historiae Sui Temporis. - Tom. 1: Lib. I-XXVI, 1543-1560. Thou, Jacques Auguste de: Historiae Sui Temporis. - Paris, 1606-1609. Machine-readable text Thou, Jacques Auguste de Thou, Jacques Auguste de XML version, markup prototype, December 1999 Ruediger Niehl markup Camena
http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenahist/thou1/ t1 Thuanus_historiae_1.html as001.html Thuanus_historiae_1.xml t1/jpg html Paris: Ambrosius & Hieronymus Drouart, 1606

Regeln fuer die Texterfassung 03/2001

not necessary

 11/2007 Reinhard Gruhl markup text typed (without the marginalia) - structural tagging completed - no semantic tagging - no spell check - no orthographical standardization (but note: OIO = 1000 [!], IO = 500 [!], IO C = 600, OIO OIO = 2000; III OIO = 3000; OOIOO = 10000, etc.) IAC. AVG. THVANI HISTORIARVM SVI TEMPORIS LIBRI CXX. IAC. AVG. THVANI HISTORIARVM SVI TEMPORIS. Tomus primus. Cum priuilegio Regis. M. DC. VI. PARISIIS, Apud AMBROSIVM et HIERONYMVM DROVART, sub scuto Solari, via Iacobaea.
CHRISTIANISSIMO FRANC. ET NAVAR. REGI HENRICO IIII.

CVM primum ad scribendam horum temporum historiam animum appuli, DOMINE, et si non ignorabam hoc quicquid erat quod moliebar in varias incursurum reprehensiones, me tamen illud solabatur, quod non ambitione, sed solum bonae conscientiae pretio me duci sciebam; et sperabam fore vt remittentib. cum tempore odijs aliquando veritatis amor subiret, te praesertim rege, qui raro Dei beneficio profligatis rebellionum monstris, et extincto factionum fomite pacem Galliae reddidisti, et cum pace duas res insociabileis alijs creditas miscuisti, libertatem et principatum. accedit, quod huic scriptioni eo tempore manum admouimus, cum belli ciuilis caussas in priuatis ambitiosorum hominum cupiditatibus inclusas, spem pacis a publico consilio exclusam doleremus, eoque magis licere nobis putaremus libere, et tamen citra obtrectationem, quod erat, dicere. verum procedente opere, quod in castris inter tubas et obsidiones inchoatum postea in aula tua creuit, ac iam inter fori molestias, peregrinationes, aliaque negotia ad tua vsque tempora perductum est, sensi melonge aliter affectum quam ab initio fueram; cum varietate ac magnitudine rerum narrandarum defixus animus, et aliquod a publicis calamitatibus leuamentum quaerens in meditatione ac scriptione totus occuparetur adeoque in mentem venit vererine quae inter armorum strepitum scripseram, quaeque tunc fortean placere, aut saltem excusari poterant, compositis nunc motibus non solum minus placitura, verum etiam morosas quorundam aureis sint offensura. quippe humani generis vitium est, vt ad male faciendum quam ea quae male sint facta audiendum proniores simus. at enim cum haec prima sit lex historiae, ne quid falsi dicere audeat, deinde ne quid veri non audeat, dedi nauiter operam, vt latentem saepe veritatem, interdum alte inter tanta partium odia demersam eruerem, erutam integra fide posteris traderem, neque praepostera prudentiae adfectatione in tam iusta caussa praeuaricans rarae tuorum temporum felicitati iniuriam facerem, quibus vnicuique sentire quae velit, et quae sentiat eloqui lioet. ipse quam procul a dissimulatione absim, confido ijs notum esse, qui me ac mores meos norunt: nec ita obscure vixi, vt publicis in actionibus candor meus vel iniquissimos latere potuerit. postea enim quam virtute clementiaque tua cuncti in gratiam redijmus, priuatas, si quae subessent, iniurias sic penitus sum oblitus, omnemque adeo illarum sensum publice priuatimque ita deposui, vt iure confidam, in ijs quae ad praeteritorum memoriam spectant, aequanimitatem ac moder ationem meam neminem esse desideraturum. possim illos ipsos testeis appellare, quorum nomina saepe his in libris occurrent. qui si quidem vlla in re pro ratione muneris a te commissi opera mea eguerunt, me semper parato ad omne incorruptum officium animo sunt experti. quod igitur boni iudices facere debent, cum de capite et fortunis hominum consultant, idem et nos fecimus, cum hanc historiam scribere sumus aggressi, nostram saepius conscientiam interrogantes, an vllius rei acriore sensutangeretur, quae nos in opere instituto a recta via transuersos ageret. itaque et rerum acerbitatem oratione, quantum in me fuit, molliui, et iudicium meum vbique sustinui, et ab omni digressione temperaui; denique genus scribendi consectatus sum nudum ac simplex, vt vel stilo ipso me sicuti ab omni fuco et ostentatione, sic ab odio et gratia vacuum ostenderem vicissim a nostris alijsq., qui haec legent, peto, ne quid praeiudicati secum domo adferant, neque de hoc opere priusquam eo perlecto pronuntient. inceptum virib. nostris maius esse, et ad illud multa, quae in me non sint, desiderari infitias non ierim, sed vicit vtilitas publica et ardens de mea posteraque aetate promerendi studium, cui dum consulerem, temerarius quam ingratus haberi malui. enim vero non tam de fide, cuius mihi bene conscius sum, aut de industria nostra, in qua excusanda de clementia tua et candore legentium minime despero, anxius sum: quam vereor, ne quod maximam historiae partem facit, plerisque qui extra periculum, vt sibi quidem videntur, positi, in aliena calamitate minus aequi aut nimis lenti sunt, molestum ac fastidiosum sit. nempe ad cetera, quibus hoc infestum virtuti seculum scatet, mala, relligionis dissidium accessit, quod iam toto paene seculo orbem Christianum continuis bellorum motibus vexat, et deinceps vexabit, nisi tempestiua remedia, atque adeo alia, quam quae hactenus adhibita sunt, ab ijs, quorum praecipue interest, adhibeantur. nam experientia satis edocti sumus, ferrum flammas, exilia, proscriptiones, iritasse, potius quam sanasse morbum menti inhaerentem; ad quem proinde curandum, non ijs, quae in corpus tantum penetrant, sed doctrina et sedula institutione, quae in animum leniter instillata descendit, opus esse: alia quippe omnia pro arbitrio ciuilis magistratus atque adeo principis sanciuntur; sola relligio non imperatur, sed ex praecepta veritatis opinione, accedente diuini numinis gratia, bene praeparatis mentibus infunditur. ad eam cruciatus nihil valent; quin obfirmant potius animos quam frangunt aut persuadent. quod de sua illa sapientia tam magnifice praedicauere Stoici, hoc nos multo iustius de relligione dixerimus. nam vbi quis relligione ducitur, in eo nullum habent momentum vexatio et dolor; et quicquid aliud incommodi est, virtute, quae ab illa praecepta opinione ingeneratur, obruitur. nihil illi eorum quae ferenda sunt displicet: quicquid cadere in hominem potest, in se cecidisse non quaeritur. vireis suas nouit, dumque se Dei gratia fretum putat, oneri ferendo se quoque parem futurum confidit. stet illic licet carnifex, licet tortor ferrum et flammam admoueat, perseuerabit; nec quid passurus, sed quid facturus sit cogitabit. felicitas illi quippe domestica est, et si quid extrinsecus interuenit, leue est et summam tantum cutem stringit. quid quod Epicurus ipse ab alijs philosophis tanquam impurior notatus de Sapiente ait, eum si in Phalaridis tauro peruratur, exclamaturum, Dulce est, et ad me nihil pertinet. an putamus minores ijs animos fuisse, qui centum abhinc annis ob relligionis caussam diuersis supplicijs perierunt, aut porro futuros, si in ijs perseueretur? audire est operae pretium quid vnus ex ijs dixerit feceritque; cum igni cremandus ad palum alligaretur, ibi genibus flexis canere cepit hymnum, quem fumus et ignis vix interrupit: et cum carnifex ignem post tergum, ne conspiceretur, immittere vellet, Huc, inquit, accede et ante oculos accende ignem; si enim illum timuissem, nunquam ad hunc locum, quem fugere licuit, accessissem. itaque non cruciatibus repressus ardor res nouas in relligionis caussa molientium, sed potius obdurati animi ad maiora patienda siue audenda. nam vbi ex cineribus aliorum alij enati sunt, et numerus creuit, patientia in furorem euasit, nec iam supplices, vt antea, sed importuni expostulatores et flagitatores esse ceperunt, et qui supplicia prius fugiebant, vltro etiam arma intulerunt. id iam quadraginta totos annos in Gallia, paulo minus in Belgio cernimus: resque eo tandem deuenit, vt non vnius aut alterius poena, quod fortasse ab initio licuit, malum, ne latius serpat, resecari possit, sed cum totos populos, totas nationes atque adeo maximam Europae partem peruaserit, non iam magistratūs ferro, sed gladio Dominico opus est. nam doceri et moderata ratione ad colloquia et amicas collationes inuitari debent, qui cogi non possunt. fecit hoc B. Augustinus ad Proculianum patris Donatianae sectarium scribens. qui etiam pro ijs rogabat Donatum Africae procos. ne occiderentur: decere quippe verae relligionis cultores, vt a perpetuo proposito non recedant vincendi in bono malum; et quod alibi ad Caecilianum praesidem scribit, vt tumor sacrilegae vanitatis terrendo potius sanetur, quam vlciscendo resecetur. itaque in luculenta illa ad Bonifacium epistula idem subdit, in huiusmodi caussis, vbi per graueis dissensionum scissuras non huius aut illius hominis est periculum, sed populorum strages iacent, detrahendum esse aliquid seueritati, et maioribus malis sanandis caritate subueniendum. quod adeo in ecclesia obtinuit, vt ea sententia semel atq. iterum in Gratiani decretum transscripta sit quippe ita censebat vir pio ac miti ingenio, ea mala non aspere, duriter aut imperiose tollenda esse, magisque docendo quam iubendo, magis monendo quam minando profici, sicque cum multitudine peccantium agendum, seueritatem autem exercendam esse in peccata paucorum. ac si quando minae ab ijs qui praesunt adhibeantur, id cum dolore fieri oportere, vltionisque metum ex scripturis intentari debere, ne ipsi in sua potestate, sed Deus in eorum sermone timeatur, sicuti in epistula ad Aurelium episcopum ait. et certe, si verum amamus, in sacrae antiquitatis vetustis omnibus monumentis nullum supplicij de sectarijs sumpti ac probati exemplum exstare fateamur necesse est, ecclesiamque priscam a cruore fundendo semper abhorruisse. quod si quando accidit, id pij vere episcopi detestati sunt, vt in Priscilliano paruit, qui exitiabilis doctrinae auctor cum per Galliae ecclesias ac praecipue in Aquitania perfidiae suae semina sparsisset, a Maximo, qui occiso Lugduni Gratiano imperium vsurpauerat, alioqui bono principe, Augustae Treuirorum cum sectatoribus suis capitali supplicio affectus est circa annum Ch. CCCLXXXIII, licet B. Martinus ab imperatore sponsionem elicuisset, nihil cruentum contrareos constitutum iri, et Itacium episcopum aliosque instigatores sedulo monuisset, vt ab accusatione desisterent. nam et id ceteri episcopi tanquam inique factum improbauerunt: et quanquam Itacius callido iam scelere perfecto inuidiam verens frustra se substraxisset, tamen postea a Theognisto damnatus est: vixque B. Martinus ac nisi extrema necessitate cogente cum illa Itacianae partis communione misceri voluit. ipse B. Ambrosius a Valentiniano imp. puero Gratiani interfecti fratre ad Maximum sub id missus in relatione sua testatur, cum Treuiris esset, abstinuisse se ab ijs episcopis, qui Itacio communicabant, et a fide deuios ad necem petebant. cum vero ex furialium illorum episcoporum sententia Maximus postea decreuisset tribunos summa potestate armatos ad Hispanias mittere, qui haereticos inquirerent, deprehensis vitam et bona adimerent, idem B. Martinus apud eum tenuit vt decretum reuocaretur. erat quippe viro pio sollicitudo, vt non solum Christianos, qui sub illa erant occasione vexandi, sed etiam ipsos haereticos liberaret; et animo prouidebat tempestatem illam, nisi auerteretur, maximam sanctorum turbam depopulaturam esse; paruo tunc inter hominum genera discrimine, cum quisq. solis oculis dijudicaretur, et pallore potius aut veste quam fide haereticus aestimaretur. Priscilliano autem occiso, non solum non coercita est haeresis quae illo auctore proruperat, sed confirmata ac latius propagata est, et sectatores eius, qui illum vt sanctum prius honorauerant, postea vt martyrem colere ceperunt, corporib. peremptorum in Hispaniam relatis. et magnis exsequijs celebrato eorum funere. quin et eo prouecta est adsectantium superstitio, vt per Priscillianum iurare summa relligio haberetur: ex eoque inter Gallicanae ecclesiae episcopos perpetuum discordiarum bellum exarserit, quod totos quindecim annos agitatum vixdum sopiri diu post potuit, plebe Dei interim et optimis quibusque ad probrum et ludibrium expositis. quae verba quoties apud Sulpitium Seuerum, qui res illius aeui pari elegantia ac fide scripsit, lego, toties subit animum imago temporum pueritiae meae, cum primum exortis ob relligionem in Gallia motibus homines non ex morib. aut anteactae vitae innocentia, sed ex vultu ac pallio suspecti, oculis ad caedem designarentur, et inter aestus contentionum et odia, gratiam, metum, inconstantiam, somnum, desidiam, et arrogantiam eorum, qui summae rerum praeerant, regnum factionibus scinderetur, et regni turbata quiete relligio ipsa in periculum vocaretur. a B. Martini temporibus deinceps mitius cum deuijs a fide in ecclesia actum est, tantumque aut loco pulsi, aut pecunia multati sunt, sanguini semper parcitum fuit. cumque anno S. M LX quidam ex Berengarij archidiaconi sectatoribus illius doctrinam in Eburonibus, Atuaticis, et alijs Belgij populis disseminarent, Bruno Treuirorum archiepiscopus eos dioecesi sua expellere satis habuit, ceterum cruore abstinuit. nec seuerius ij deinceps ab ecclesia habiti, donec ad Valdensium tempora ventum est, contra quos cum exquisita supplicia parum proficerent, et remedio, quod intempestiue adhibitum fuerat, malum exacerbaretur, numerusque eorum in dies cresceret, iusti tandem exercitus conscripti sunt: nec minoris molis bellum, quam quod antea nostri aduersus Saracenos gesserant, contra eosdem decretum est; cuius is exitus fuit, vt potius caesi fugati bonis ac dignitatibus vbique spoliati atque huc illuc dissipati sint, quam erroris conuicti resipuerint. itaque qui armis se initio tutati fuerant, postremo armis victi in Prouinciam apud nos et Gallicae ditionis Alpeis vicinas confugerunt, latebrasque vitae ac doctrinae suae ijs in locis repererunt: pars in Calabriam concessit, in eaque diu, atque adeo vsque ad Pij IIII Pontificatum continuit: pars in Germaniam transijt, atque apud Boėmos, in Polonia et Liuonia larem fixit: alij ad occidentem versi in Britannia perfugium habuerunt. nam ab eorum reliquijs ortus Ioannes Vicleuus putatur, qui diu Oxoniae docuit, et ante CCC annos post varias de relligione concertationes morte fatali decessit. in mortuum enim tantum a magistratu animaduersum fuit, ossibus eius diu postquam obijt publice crematis. hinc alij atque alij secuti sunt vsque ad nostram aetatem, qua post infeliciter tentatam suppliciorum seueritatem, res a disputationib. ad aperta bella et totas populorum defectiones in Germania Anglia ac Gallia deuenit, incertum, maiore publicae tranquillitatis, an relligionis ipsius detrimento, scissura inde facta ac confirmata, et ab ijs, qui possunt et debent, nimis diu neglecta. quae non tam a me dicuntur ad retractandam toties de sectarijs supplicio afficiendis vexatam quaestionem, neque enim id tempori aut conditioni meae conuenit, quam vt ostendam, prudentissime et ex instituto veteris ecclesiae principes eos fecisse, qui bella ob relligionem exorta potius vel cum iniquissimis condicionibus amice componi, quam armorum vi confici debere censuerunt. id vidit Ferdinandus sapientissimus princeps, qui bellis longe maximis ac periculosissimis sub Carolo V fratre in Germania exercitatus cum experientia didicisset, cepta armis aduersus Protestanteis hactenus male cessisse, postquam felicibus auspicijs imperium iniuit, relligionis pacem sollemni decreto sanxit; quam repetitis vicibus semper postea confirmauit. et cum videret melius per amica colloquia relligionis negotium procedere, eiusque rei aliquoties sub fratre indictis Ratisponae et Vormatiae olim conuentib. periculum fecisset, paullo ante mortem post peractum Tridenti concilium Protestantibus, qui ad illud non venerant, satisfacere cupiens nouum rursus cum ijs colloquium ex Maximiliani filij prudentissimi principis consilio instituere voluit, ad idque Georgium Cassandrum virum doctum et moderatum delegit, qui cum aduersae partis pastoribus controuersa Augustanae confessionis capita amice retractaret. sed aduersa viri optimi valetudo, et vtriusque accelerata mors fructum ex eo speratum Germaniae inuidit. idem Germanorum exemplo postea Poloni optimates in sua republica statuerunt. Emanuėl autem Philibertus Sabaudiae dux, postquam pacis nobiscum factae beneficio in antiquam ditionis amissae possessionem restitutus est, cum siue ad excitandam sui in Italia famam, siue vt alijs vel cum periculo suo gratificaretur, damnoso se aduersus Conuallenseis bello temere implicuisset, matura poenitentia errorem emendauit, permissa innocentibus alioqui populis relligionis libertate, pacemque cum ijs factam deinceps relligiose seruauit. Ad nostra nunc venio, et vlcus tractare aggredior, quod valde vereor ne vel tantum tetigisse mihi fraudi sit. sed quando hunc sermonem semel ingressus sum, vt verbo expediam, dicam ingenue, nam sub te licet, bellum non esse legitimum modum tollendae ex ecclesia scissurae. Protestanteis quippe apud nos, qui per pacem numero et auctoritate in dies minuebantur, inter arma ac dissensiones semper creuisse, et siue praepostero relligionis ardore, siue ambitione ac rerum nouandarum studio, a nostris longe perniciosissimo errore peccatum esse, qui bellum internecinum contra Protestanteis saepius susceptum ac compositum, toties infaustis Galliae auspicijs, magno relligionis ipsius periculo renouarunt. quid verbis opus? res clamat ipsa. nam post varias turbas et per eas toto regno innumeras vrbeis occupatas, cum ijs restitutis anno LXIII pax reddita fuisset, mirum quanta repente serenitas refulserit, quam laetum illud quadriennium bonis omnibus fuerit, relligione in tuto collocata, et conditis ab integerrimo iuris moderatore optimis legibus, quarum numquam Galliam poenitebit; donec vergentibus fatis securitatis publicae per eas constitutae nos taedere cepit, et repudiatis pacis consilijs ad bellum inclinauimus non solum nobis, sed consultoribus ipsis postremo funestum. quos velim heic dicere, satis intelligunt, qui quid inauspicato Baionae colloquio tunc actum sit non ignorant. ex illo siquidem tempore cuncta apud nos exotica fraude iam tum delusos ad insidias et arma parari cepta: tum et Albanus cum potenti exercitu in Belgium missus, qui abdicata Margaritae Parmensi, quae cum summa moderatione prouincias illas administrauerat, auctoritate, ferro et flammis omnia miscuit, arces vbique extruxit, libertatem insolitis vectigalibus ad belli subsidia impositis labefactauit, et ciuitates opulentas infracta libertate quasi praeualida corpora cibo substracto ad maciem adduxit. haec vero dura et praerupta consilia populorum insecuta est desperatio ac postremo defectiones, quae vtcumque ad tempus compositae tandem hunc exitum habuerunt, vt maior et opimior pars, atque ad nauigationes, quibus maxime opes illarum prouinciarum constant, opportunior a reliquo corpore quasi auulsa nunc Ordinum auctoritate administretur, et bellum non solum cum altera parte, sed cum vniuersis Hispanorum viribus iam pridem feliciter gerat. quod ne accideret veritus multo ante Franciscus Balduinus Atrebas clari nominis hac aetate I. C. consilium dederat Belgij proceribus, vt libello supplici porrecto libertatem Protestantibus, qui tunc vbique exagitabantur, a Philippo impetrarent, suppliciorum, et in suspectos inquirendi intermissa seueritate; eaque de re librum Gallice conscripserat, quo demonstrabat, colloquijs et aequabili iure inter dissentienteis constituto relligionis per controuersias iactatae negotium melius quam vi et armorum via confici posse; in qua si pergeretur, fore prouidebat, vt Protestantium vires tunc exiguae et huc illuc sparsae per factiones iungerentur, et a concertationibus verborum ad arma et defectiones olim deueniretur. hominis Belgae de Belgio augurium eo libentius commemorauimus, praesertim apud te, quod is cum Protestantium doctrinam ab initio amplexus esset, et postea diligenti Patrum lectione aliter persuasus mutasset, tamen eam animi aequitatem seruauerat, vt non odio, quod plerique faciunt, implacabili aduersus eos, a quibus discesserat, ferretur, sed raro Christianae caritatis ad hoc aeuum exemplo, errore proprio admonitus alieni commiseratione tangeretur, omnemque operam daret, vt quod nouandi studio et temeritate peccatum fuerat, melioris antiquitatis reuocata in vsum memoria officiose corrigeretur. ea mente cum esset, e Germania in Galliam reuersus, consilium suum iuxta prudens ac pium serenissimo parenti tuo facile probauit, et in eius familia honorificum locum tenuit, consilijs nonnunquam adhibitus, et erudiendae fratris tui naturalis pueritiae appositus. valeant igitur importunae illae iactationes quib. homines relligionis videlicet supra alios amantes in Gallici nominis inuidiam tamdiu gloriati sunt, quod nunquam paci cum haereticis subscripserint: videant, quo praeclara tandem sua illa consilia euaserunt, amissasque florentissimas prouincias et cum ijs opes suas damnose consumptas maereant. quam vellent illi nunc exemplo nostro, quod adeo tunc artificiose detestabantur, sapere, quantoque pretio redimerent tot annorum iacturam, quos si vtiliter contra communeis Christiani nominis hosteis impendissent, iampridem eos Pannonia et vtraque Mauritania, magna cum sua gloria, nec minore emolumento exegissent. sed vereor, ne quam in illis desideramus prudentiam, alij merito in nobis requirant, qui siue proprio furore incitati, siue illorum, quos dixi, instigatu perniciosissimis longe turbis interim occasionem dedimus, quibus vrbes direptae, templa, quibus primorum motuum rabies pepercerat, a fundamentis euersa, desolatae prouinciae, et renouata odia quae pace sopita fuerant, suspiciones auctae, et arma posita vt acrius resumerentur. tamen et post ista pax tandem facta, quae quo laetior, eo maiore piaculo ac sempiterna, hoc vouere licet, obliuione sepeliendo violata est, laniena biennio post secuta, quae te, DOMINE, quem Deus restituendae rei Gallicae olim destinabat, paene absorpsit. Caphareum hunc praeteruectis alij atque alij intra duos annos occurrunt scopuli, ad quos pari imprudentia factum naufragium, numinis ira haut diu tardante, et per principis generosi mortem aliena potius culpa quam propria voluntate lapsi, Franciae scelus vlciscente. quid successor eius? e Polonia rediens cum Maximiliani Caesaris et Senatūs Veneti, apud quos in itinere diuerterat, spretis salutarib. consilijs, bellum, quod illi dissuaserant, quodque supplices ab eo Protestantes deprecabantur, quam pacem in regni ingressu maluisset, mox poenitentia ductus mutauit, et triennio post pacificatorium edictum condidit, quod peculiariter suum vocare consueuerat, totoque septennio pax alta fuit, nisi si aliquibus locis per interualla ac discursationes militum; de cetero haut magna belli mole interrupta est; donec homines otij impatientes, cum indigne ferrent, eo res per pacem deduci, vt Gallia ipsis facile careret, bellum funestissimum alieno maxime tempore excitarunt, ad quod se fatali caecitate rex ab ijs, qui circa ipsum erant, male consultus cogi passus est, armis initio contra te in speciem versis, quae mox in ipsius caput reciderunt. horret animus ad recordationem detestandi paricidij, non solum cum aeterna nominis Francici ignominia, sed ipsorum, qui tantopere tunc ob id laetati sunt, infamia coniuncti: quod regnum, et cum regno relligionem ipsam inextricabili proculdubio inuoluisset exitio, nisi tu, DOMINE, insperato Dei nostrae saluti inuigilantis beneficio in haec tempora reseruatus, stantis columnae instar, labantem remp. fulcisses, et praecipitem publicae calamitatis obuia cuncta obterentis rotam virtute tua sufflaminasses: perillustri interim exemplo per teipsum edito, cetera legibus humanis subijci, relligionem solam, quod iam dixi, nec cogi, nec imperari posse. nam tot aduersitatibus inter bella ciuilia a puero conflictatus, a compluribus eodem tempore exercitibus circumuentus, post tot cladeis partim acceptas partim datas, vinci quippe et vincere perinde tunc calamitosum erat, cum in priore proposito, quasi in vestigio pugnans semper antea perseuerasses, ad spes aeque ac terrores infractus, tandem vbi cuncta virtuti tuae cedere sensisti, supplicibus tuorum votis exoratus vltro cessisti, et in ipso victoriarum cursu te vinci passus, adspirante Dei gratia, maiorum relligioni nomen dedisti. eandem postea aequitatem, qua moderatione animi es, quam tibi fructuosam fuisse expertus eras, ergatuos seruasti, reuocatis, quae contra Protestanteis atque adeo contra te praeter decessoris tui voluntatem publicata fuerant, edictis, et post pacem non solum cum tuis, sed cum externis principibus magna cum nominis tui laude factam, vnum atque alterum edictum in Protestantium gratiam conditum, tertio confirmasti, quo eos bonis ac laribus, necnon famae et honoribus restituisti, plerosque etiam ex ijs primarijs dignitatibus ornasti; ratus futurum, vt detumescentibus sensim odijs, concordia edictis sancita inter infestos commodius sarciretur, et per eam serenitate mentibus reddita, quid in relligione optimum, hoc est, quid antiquissimum, summotis affectibus, quasi discussa nube, facilius dignosceretur. hanc nimirum agendi viam boni illi Patres, cum ijs qui opinione praua aut aliqua simultate superbientes a regula et communione ecclesiae deerrauerant, sibi insistendam semper arbitrati sunt, vt caritate potius quam vincendi studio se duci ostenderent. sic B. Augustinus vbique Pelagianos, sic Optatus Mileuitanus ei coaeuus Donatistas fratres vocant: sic ante eos B. Cyprianus optare se et consulere pariter ac suadere ait, vt si fieri potest, nemo de fratribus pereat, et consentienteis populi corpus vnum gremio suo mater gaudens includat, plerique siquidem inter eos, quibus cum dissidium nobis est, reperiuntur, quibus, vt ipsius Augustini verbis vtar, in occulto propositum est sedatis remeare turbinibus; ac si eadem perseuerante tempestate prohibeantur, metuantve, ne suo reditu talis vel saeuior oriatur, voluntatem infirmis consulendi retinent, sine vlla conuenticulorum segregatione ad mortem vsque defendentes et testimonio suo adiuuantes eam fidem, quam in ecclesia catholica praedicari sciunt, contumelias et iniurias vtrinque inflictas pro pace ecclesiae patientissime ferentes, exemploque suo docentes, quo affectu ac caritatis sinceritate Deo seruiendum sit. Hac ratione cum et experimento edoctus et exemplo tuo confirmatus paci ecclesiae consulendum ducem, ab omni insectatione abstinui, et Protestanteis, praecipue eos, qui in litteris excelluerunt, honorifice semper appellaui; nec nostrorum vitia tacui, quippe qui sic cum viris optimis sentiam, longe falli eos, qui putant haeresibus quae multiplices totum fere orbem hodie vexant, plus virium ac roboris in suorum sectariorum malis animis ac versutiis, quam in nostris vitijs ac sceleribus inesse. vtrique autem malo, et dissidentium errori, et nostrorum vitijs, optime meo quidem iudicio prospicietur, si sublatis ex ecclesia et repub. nundinationibus, virtuti praemia reddantur, et praestantes pietate, doctrina, morum grauitate viri qui iam prudentiae ac moderationis suae experimentum fecerint, sacris praeficiantur: si non noui homines, sed integritatis perspectae, qui Deum timeant, et auaritiam odio habeant, non gratia aut pretio, sed virtutis folius commendatione ad honores prouehantur alioqui vbi nullo discrimine bonimalique admittuntur, haut diu duraturam pacem apparet, easque ciuitates interire necesse est, quibus qui praesunt, probos ab improbis discernere non possunt, et quae, quod prouerbio dici solet, apibus capienda sunt, a fucis intercipi patiuntur. fidei, quam Deo, et secundum Deum tibi tuoque imperio subditis populis debemus, quicunque magistratum aliquamve praefecturam inregno gerimus, nihil aeque obesse potest, quam foedi lucri spes; a quo si capessendi magistratūs initium fecerimus, verendum sane est, ne ad illud deinceps cunctas cogitationes nostras tanquam ad cynosuram dirigamus, et tandem auaritia caeci, omnique honesti cura abiecta fidem vtrique datam fallamus. auaritia bellua fera et immanis et intoleranda est, eique nihil satis esse potest. si ad immensas Galliae opes accedant Persarum montes aurei, et vtriusque Indiae thesauri, non habebis vnde ingluuiem eius satiare possis. nullus quippe vitijs modus est, nunquam consistunt, semper in praeceps progrediuntur, nec nisi cum exitio suo desinunt. virtus contra, iuxta Simonidae dictum, cubi instar ad omnem fortunae et rerum humanarum motum firmiter resistit, et varianti diuersos hominum casus naturae seruiens, liberam et incorruptam animi mentem seruat, se ipsa contenta, tota ex se apta. huic, quae taleis homines efficit, decus et pretium suum si restituatur, abunde erit, vnde sine aerarij onere, et cum populi leuamento dignis largiaris. idem vt fiat in ecclesia, si tuum non est praestare, ad regiam certe curam pertinet instare, rogare, auctoritatem tuam interponere apud eos, quibus onus incumbit, ne id negligatur. hanc tu nouae laudis gloriam occupa, atque illud assidue cogita, beata haecotia, quibus nunc fruimur omnes vna tecum, sperari aliter diuturna non posse, quam sipace a Deo concessa ad amplificandam eius gloriam, et controuersias religionis componendas gnauiter animos intendamus. magnam rem, neque hoc tempore, multorum iudicio, qui amore praesentium consilia in futurum salutaria fastidiunt, temere aggrediendam suadere tibi videor: sed magnae curae magna merces, et magnum ingenium, quale tibi diuinitus contigit, res paruas attingere nequit. sane quidem post sumptuum et rapinarum ademtam licentiam, et rem familiarem cuique pro fine sumptuum praestitutam, quo nomine plus tibi, quam dici potest, debet, et porro debitura est Gallia, nihil sublimi fastigio et statione quam temperas, dignius agitare potes, quam si sacra et humana iura per tot annorum ciuileis turbas confusa componas et ordines. vnde proculdubio id boni consecuturus es, vt placata Dei contra nos concitati ira, episcopis et magistratibus in munere sibi commisso strenue desudantibus, veritas aduersus mendacium, candor et sincera caritas aduersus fucum et simulationem, leges contra auaritiam ac luxuriam, quae duo pugnantia vitia peruersitas seculi miscuit, praeualeant; boni mores colantur, pudori ac modestiae huc vsque pro ludibrio habitis suus honos constet; denique virtuti pretio reddito, pecuniae pretium decus et auctoritas minuantur. id tuum; nam exte saepius audiui, cum tantam regni tui felicitatem vel membrorum mutilatione commutare te paratum ostenderes, et tuorum omnium votum est; hic meus de repub sensus in quo explicando si prolixius et liberius euagatus sum, dabis hanc veniam homini verecundo et in libertate, quam patriae restitutam tibi debemus, educato, si, cum aduersus calumnias ad amoliendam inuidiam initio operis haec praefari necessarium putarem, te longiore sermone moratus sim. Cum autem siue excusando siue defendendo huic operi, quae hactenus diximus futura satis existimarem, ecce moneor ab amicis, non defuturos, qui exacta singularium rerum, quae ad libertates, immunitates, leges ac iura nostra spectant, commemoratione supersederi potuisse, eamque non tam ad tuam ac regni dignitatem, quam ad aliorum iniuriam pertinere contendent. quibus etsi abunde est quod respondeam, tamen si ea in re copiosiore vtar oratione, vereor ne adfectata occasione cum laruis luctari plerisque videar; si taceam, maliuolis nos carpendi ansam praebeam. paucis igitur rem vti se habet dicam. sic a parente viro optimo, quod omnes norunt. et relligionis antiquae retinentissimo, sic ab auo proauoque quasi tradito per manus documento institutus sum, sic ipse animatus ad reip. administrationem accessi, vt cultu et amore patriae nihil mihi secundum coeleste numen carius vnquam fuerit, eique omneis affectus priuatos et alias caritates posthabuerim: sic enim mihi semper fuit persuasissimum, patriam, iuxta veterum sententiam, alterum Deum, et leges patrias alteros Deos esse, quas qui violant, quantumuis se quaesito pietatis colore defendant, sacrilegij ac paricidij poena teneri. haec iura, has leges, quibus hoc regnum fundatum in tantam magnitudinem ac potentiam se extulit, si qui sunt, atque vtinam non essent, qui cuniculis ac machinis oppugnatum eant, quando aperta vi non possunt, nae indigni Gallico nomine simus, quique boni ciues habeamur, si te praesertim rege, gliscenti malo nos fortiter non opposuerimus. maiorum namque nostrorum vox est, virorum relligione praestantium, hoc illud esse publicae salutis coeleste pignus, hoc alterum Franco-Galliae Palladium, quo seruato, nihil ab externis insidijs suspectum; amisso, nihil ab ijsdem tutum futurum sit. proinde si per ignauiam id et secordiam nostram amoueri aliquando contingat, extra dubium esse, quin idem ille, qui illud mala arte clepserit, quasi Vlixes alter Pelasga arte instructus, subornato aliquo Sinone fatalem equum externo milite foetum in Galliam immissurus, eodemque, quo Troia arsit, incendio florentissimam Europae partem sit depopulaturus. sed meliora Deus. nam nihil tale te viuo ac vidente et sospite Delfino nobis metuendum est. Postularet hic locus, vt dete, cui quod spiramus, quod patria ac bonis fruimur, debemus, tuisque erga remp. meritis plura dicerentur: quod et fortasse ij exspectabunt a nobis, qui laudum potius tuarum copia quam ingenij nostri mediocritate rem metientur. sed neque hic panegyricum institui, et tu benefactorum conscientia quam laudum tuarum praedicatione magis gaudes. tu nobilissima ac vetustissima omnium, quotquot vnquam sceptra tenuerunt, et certioribus initijs per mares deducta familia ortus, procul ad Pyrenaeum natus, inter bella per aduersitates creuisti, insidias toties pueritiae tuae paratas felicissime elusisti; adolescens, vir hostium impetus fortissimeretudisti; et quasi Deo manu ducente ex vltima Aquitania temporibus maxime asperis ad regem siue deductus siue ab eo euocatus es, ne quis alius esset praeter legitimum haeredem, qui sedem regni vacuam breui futuram occuparet. regnum adeptus clementia et benignitate imperium temperasti, et beneficio quam metu alienatos animos retinere maluisti, tantaque hominum antea infestissimorum de te fiducia fuit, vt plus in misericordia tua securitatis, quam in armis suis praesidij reponerent, neque tam se victos dolerent, quam te vicisse laetarentur; ex supplicibus amici ac familiares repente facti: acriorque praeteritae culpae in delinquentibus, quam apud te sensus fuit: quippe qui tam facile supplicibus ignoscendo effeceris, vt eos non emendati citius erroris poenituerit. quidni autem, qui rapidum tuarum victoriarum impetum nulla vi contraria sisti posse cernerent, non tibi, cui nihil non cedebat, vltro cessissent, et non potius victoris clementiam, quam proelij aleam tecum tentassent? virtute siquidem tua effeceras, ne aut Mars communis, aut Victoria alata amplius possent videri. atque hanc felicitatem adiuuabas vigilantia, indefesso labore, frigoris et aestūs patientia, et pro locorum ac temporum ratione ciborum facilitate, in vallo assiduus, dies noctibus in opere militari continuans, per glaciem et imbres interdiu noctuque incedens, somni parcus, quem multoties intercisum in equo in nuda humo substrato palliolo, cum volebas, sine valetudinis dispendio repetebas, atque ita disciplinam, quae non procedente militi stipendio ab alijs aegre imperio seruatur, exemplo, quod blandissimum iubendi genus est, retinebas. felicitate illa terribilem cum te hostes vbique reformidarent, satis habebant, si licet numero militum et alijs rebus plerumque superiores, se munitissimorum locorum ac firmissimarum ciuitatum muris tuerentur, nec minorem ex defensione, quam tu ex victoria, gloriam se consequi arbitrabantur. vt non mirandum sit, si post tot graueis offensiones, oblatam a Deo reconciliationis occasionem tam auide amplexi sint, spe sincerae gratiae certa, nec dubio victoriae penes te semper manentis metu. sed quam te bellum hosti formidolosum, tam pax tuis in gratiam acceptis desiderabilem fecit, pacis artibus praemio et immunitate passim excitatis. indicio sunt ingentes illae ad omne aeuum duraturae aedificiorum moles tam paruo temporis spatio vbique exstructae, statuis admir andi operis, picturis, aulaeis summo artificio elaboratis ornatae, quae et animi tui magnitudinem et pacis studium apud posteritatem testabuntur. sed est quod ante omnia tibi gratulemur ob Musas sedibus suis, vnde Martis rabies eas pepulerat, restitutas, et instauratam tuis auspicijs Parisiensem Academiam, cui et insigne ornamentum addidisti, euocato Isaaco Casaubono altero huius seculi lumine, eique commissa bibliothecae tuae vere regiae custodia: vt omnibus appareat tot adorearum nusquam interruptum cursum non tam ad maiora cupienda gradum fuisse, quam ad pacem inter vicinos colendam, et fessis praeteritorum bellorum vexatione populis quietem conciliandam animos fecisse. macte isto generoso proposito, DOMINE, et pacem, quam tot exantlatis pro patria laboribus peperisti, auctoritate legibus reddita, quod facis, firmare perge: sicque tibi persuade, mentem et animum et consilium et sententiam ciuitatis in legibus positam esse, et vt corpora nostra sine mente, sic ciuitatem sine lege suis partibus et neruis ac sanguine et membris vti non posse, atque adeo magistratus et iudices legum ministros et interpretes esse; denique nos omneis legum seruos esse, vt liberi esse possimus. huius libertatis te rege consequendae spe fretus, eiusdemque per te recuperatae postea beneficio vsus in media rerum confusione, et post sedatas turbas, historiam huius aeui scripsi; cuius primam partem nunc publici iuris facio, tuoque augustissimo nomini do dedicoque iustissimis de caussis, quae et me et rem ipsam spectant. dignitatem meam a decessore tuo beatae memoriae Principe inchoatam, a te in maius prouectam, ingratus sim nimeminerim. cumque in castris et in aula assiduus essem, plerisque magnis negotijs a te praepositus sum, ex quorum tractatione magnam mihi multarum rerum, quae ad id quod prae manibus est requirebantur, notitiam comparaui: idque consecutus sum illustrium virorum, qui in aula consenuerant, familiaritate, vt quae de rebus nostris per libellos sparsim et incertis auctoribus vulgata fuerant, ad veritatis normam diligenter exigerem; in eoque studium meum, quamdiu in tuo comitatu fui, inter publica negotia exercui, donec in hoc ergastulum forense me necessitas muneris compulit. nec vero heri aut nudiustertius tibi notus sum; iamque viginti duo anni elapsi sunt, ex quo cum delegatis ex amplissimo ordine senatoribus in Aquitaniam a rege missus cum ad te profectus essem, summam erga me humanitatem ac beniuolentiam tuam expertus sum, ab eoque tempore fiduciam cepi, ingenij nostri fructus, si qui olim a tenuitate eius proficisci possent, non omnino tibi ingratos futuros. praeter hanc alia iustior caussa subest, cur tibi hanc historiam inscribi oportuerit, quod videlicet periculosae plenum opus aleae aggredienti, praeualido aduersus maliuolorum obtrectationes patrocinio opus erat, et peracri illo iudicio tuo, quo res gerendas disponis, ad examinandam rerum gestarum veritatem huius censurae, vt debeo, stare decreui, siue ad cetera edenda auctor fueris, siue ad hanc ipsam partem premendam, quae non tam editur, quam velut vniuersi operis specimen nunc tibi spectanda proponitur. quicquid de ea statueris iusserisve pro diuinae vocis oraculo mihi erit. nec dubito, quod tibi probabitur, quin ab omnibus magno consensu probetur. et si qui erunt, quib. minus placeat quod tibi probabitur, ij certe erunt, qui fortunae ludibrio in excelso collocati cum nihil dignum hominum memoria egerint, ad iniuriam suam pertinere existimant, cum res vt gestae sunt referuntur. quorum desiderijs iniquis ancillari vt mihi ad famam probrosum, sic eorum vitia cum pernicie reipub. plerumque coniuncta silentio praeterire ad conscientiam flagitiosum esset. voto finienda praefatio est. DEVS omnium bonorum dator, qui cum Filio vnigenito et spiritu S. trinus, potentia, sapientia, bonitate vnus semper es in omnibus, et eras ante omnia, et eris semper in omnibus, qui imperia legitima, sine quibus nec domus vlla, nec ciuitas, nec gens, nec hominum vniuersum genus, nec rerum natura omnis a te ex nihilo creata stare potest, prudentia tua disponis ac gubernas, te publica voce oro et obtestor, vt quod optimum Galliae atque adeo toti Christiano orbi dedisti, id proprium nobis facias, tuisque beneficijs faueas, et tantis muneribus diuturnitatem addas, simplexque et vnum omnia ista complexum votum perficias, Regem Delfinumque serues. nam eorum salute pacem, concordiam, securitatem, opes, et cetera nobis optatissima contineri agnoscimus ac profitemur. proinde illius consilia ad regendum, quod ab exitio vindicauit imperium, moderare, dum hic adolescet quasi felix arbos ad amoeni fluminis ripas succrescens, et seris nepotibus vmbram, hoc est, otium ad praeclaras pacis artes excolendas, et pietatis ac literarum studia promouenda olim facturus. vtrumque diu simul Gallis, gratiore pijs ordine, dominari sinas: per eosque prisca fides ac relligio, antiqui mores, maiorum instituta, patriae leges instaurentur; noua sectarum monstra, noua relligionum commenta, et cetera ludificandis animis per otium callide excogitata aboleantur: tandemque sublata scissura pax in domo Dei, in conscientiis quies, securitas in rep. constituatur. ad extremum te D. O. M. quaeso obsecroque per Spiritus S. tui gratiam, sine qua nihil sumus, nihil possumus, vt omnibus quae deinceps a me dicentur libertas, fides, veritas apud eos qui nunc sunt et post erunt, constet; tantumque absit ab adulationis et liuoris suspicione oratio mea, quantum abest a necessitate.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER PRIMVS.

CONSILIVM mihi est res orbe toto gestas paullo ante excessum Francisci I repetitas ad haec vsque tempora fide sincera procul ab odio et gratia posteris tradere. quod antequam aggredior, conueniens institutae narrationi videtur esse, vt prius qui status rerum, quae consilia et vires principum, qui motus animorum tunc essent, breuiter, sed altius ducto initio, explicetur. itaque a Gallis et Hispanis, penes quos rerum summa et reliquorum principum fortunae erant auspicabimur.

Post irritam Caroli VIII in Italiam expeditionem, quae tamen funestissimo Italiae exemplo externis principibus ad inuadendas illas otio et alta pace gaudenteis prouincias iter aperuit, metus Gallici nominis, quod omnia paullo ante terrore compleuerat, aliquantum conquieuit. nam Ferdinandus Ferdinandi nothi nepos, Alfonso patre a regni administratione vltro se abdicante, vt praeteritae saeuitiae inuidiam elueret, breui tempore amissa paene momento, recuperauerat. et quamuis omnes merito metuerent, ne denuo Carolus, vti rumor erat, eandem expeditionem tentaret, tamen Italorum principum ante dissidentium recens foederatio, atque inprimis Ludouici Sfortiae, qui Carolo in Italiam veniendi auctor et adiutor fuerat, a partibus nostris defectio, ad haec Tarrensis pugnae exitus dubius, nam sibi in ea vel victa pars victoriam arrogabat, pristinum metum magna ex parte minuebant. sed mortem Ferdinandi victoris secuta paullo post mors Caroli moram tantisper bello incepto interposuit, donec Ferdinandus Hispaniae rex Gallos instigante Alexandro VI in eam curam intentos interuentu suo ad illud quamprimum suscipiendum incitaret. is recepto ante septennium Perpiniano et Ruscinoriensi comitatu ictum cum Carolo in Italiam profecturo foedus mox cauillatus fuerat, summisso in auxilium Arragoniis patruelibus Ferdinando Consaluo Cordubensi, qui postea magni ducis nomen meruit, et ipse cum infesto exercitu contra fidem datam in Septimaniam descenderat: postremo rebus prospere a Consaluo in Calabria et Apulia gestis, conciliataque sibi, vti rebatur, populorum illorum beniuolentia consilium mutauit, et repente alienato a patruelibus animo cum Ludouico XII, qui Carolo in regnum successerat, clam nouum foedus percussit de regno Neapolitano occupando, his condicionibus, vt inter ipsos diuideretur, et Neapolis regni caput, Campania, Samnium Gallo cederet; Hispano Apulia et Calabria. auxit Ferdinandi perfidiam, quod cum Fridericus Ferdinandi nuper mortui patruus et heres rem sibi cum Gallo tantum futuram speraret, Consaluum cum exercitu Hispania venientem benigne in Sicilia exceperat, et in Calabriam subsidio, vti putabat, contra Gallos deportandum curauerat; Consaluo contra rumores, qui de occulta illa conuentione iam vbique spargebantur, etiam post publicatum Romae foedus affirmante nihil sibi aliud in mandatis dedisse Ferdinandum, quam vt Friderico et regni saluti consuleret. quo factum est, vt Fridericus, qui nihil sibi ab Hispano metuebat, a duobus potentissimis regibus eodem tempore praeter opinionem circumuentus facile opprimeretur. exuto summa patruelis infamia Friderico restabat Ferdinandus dux Calabriae cui pater in Galliam abiens clam mandata dederat, vt se in Tarentinam arcem, cui praefectum Potentiae ducem imposuerat, reciperet, et ibi tamdiu moraretur, dum ne se necessitate praeuerti sineret, quo minus dedendo arcem, quo vellet, libere abire posset. nam Fridericus odio patruelis in Gallia fortunas omneis suas collocauerat, et vt eo filius se sequeretur, si Italiam relinquere cogeretur, imperauerat. verum Consaluus Manfredonia capta, cum Tarentinam arcem his condicionibus accepisset, vt liberum esset Calabriae duci, quo vellet, abire, idque sollemni iureiurando firmasset, arce dedita caussatus nouum Ferdinandi imperium, cui parere necesse haberet, Calabriae ducem contra fidem datam sub custodia in Hispaniam misit. Sed non diu inter victores reges mansit in societate concordia; nam cum de vectigali, quod in Apulia ad fineis Samnij ex quadrupedum transitu colligitur, inter parteis ambigeretur, et multis vltro citroque tractatibus nihil profectum fuisset, tandem ad arma ventum est: quorum de euentu cum vereretur Ferdinandus, Philippum Austrium Maximiliani imperatoris F. generum suum et heredem, cuius animus ad pacem et otium natura sua ferebatur, induxerat, vt fide accepta in Galliam ad Ludouicum transiret, et de componendis dissensionibus in regno ea, qua dixi, occasione exortis cum rege ageret. sed cum interea Meletio ad Terram-nouam in Brutijs caeso res Hispanorum nouis copiis Hugonis Cardonae, et alteris mox ductu Emanuelis Benauidae et Antonij Leuae ex Hispania missis paullum recreatae; Gallorum contra longa et infelici Baruli obsidione attritae inde animos adderent, hinc nostris adimerent, Consaluus, condicionibus de concordia inter Ludouicum et Philippum, quamuis sollemni iureiurando firmatis, stare noluit. nec conceptae de rerum prospero successu opinioni euentus defuit. nam mox Albinij exercitu ad Seminaram in Calabria deleto, ipsoque Albinio cum praecipuis belli ducibus capto: et paullo post in Apulia re male gesta ad Gerionem, ac Ludouico Armeniaco Nemorensi duce in pugna desiderato, Consaluus victor a Neapolitanis exceptus est; moxque ad Lirim commisso cum exercitūs Gallici relliquiis ingenti proelio victor Caietam recepit, et Gallis torius regni possessione deiectis, Hispanorum res hactenus dubias in posterum stabiliuit. ita Ferdinandus grande perfidiae suae lucrum tulit, et consilium de inuadendo regno contra patrueleis, quod iampridem animo agitatum profunda dissimulatione texerat, occasione oblata ad exitum feliciter perduxit. At Ludouicus tot acceptis cladibus, cum non minus pudore quam dolore angeretur, nec inultis totiniuriis honeste aut secure cum Hispano transigere posset, inducias in annum pepigit, vt tantisper, dum fortuna de rebus suis decerneret, suspensis de bello consilijs euentum operiretur; cum ecce commodum de collocanda in matrimonium Ferdinando Germana Foxia sororis F. quae honesta pacis inter principes contrahendae ratio esse solet, actum est. nam paullo ante Isabella Castellae regina Ferdinandi vxor, quae marito regni Castellae procurationem testamento legauerat, e viuis excesserat: et Philippus Isabellae gener, ad quem materni regni successio pertinebat, testamentum socero in dubium reuocabat. itaque Ferdinandus, vt hinc res suas in Italia stabiliret, inde se aduersus generum muniret, facile in nouas nuptias consensit his legibus, vt dotis nomine ius in ea regni Neapolitani parte, quae in diuisione Ludouico obuenerat, Germanae ab auunculo cederetur, ita vt si ante Ferdinandum moreretur, ea parsmarito accresceret; sin marito ante sine liberismortuo decederet, ad Ludouicum rediret. nec certior in eo foedere conseruando quam in reliquis Ferdinandi fides fuit. nam contra dotaleis tabulas ipse mox se totum regnum ex successione Alfonsi I Ferdinandi spurij patris excluso Germanae vxoris iure, possidere palam professus est. Interea dum per pacem licebat Neapolim profectus, vt Consaluum, cuius virtutem et liberalitatem supra modum suspectam habebat, inde abduceret, intellecta morte Philippi generi, quam primum in Hispaniam sibi redeundum esse duxit. in itinere Sauonae, quo Ludouicus dissoluto exercitu venerat, summa humanitate et candore accipitur, varijsque inter maximos Europae principes ac praecipue de caussa Pisanorum et Genuensium habitis sermonibus, vtrinque discessum est. sed Ferdinandus qui morte generi magno se metu liberatum existimabat, totius fere Hispaniae potens, statim animum ad res nouas appulit: cumque suspectam Galli potentiam summe haberet, Henricum VIII generum, qui nuper Henrico VII in Angliae regnum successerat, iuuenem magni animi clam sollicitauit, vt bellum Ludouico inferret. ipse praetexebat Pontificis auctoritatem, qua fieri dictitabat, vt, quos ille hosteis haberet, eos bello persequi teneretur. itaque coniunctis cum genero viribus in Aquitaniam, in qua sibi ius Anglus vindicabat, impetum facere decreuit: et quia ad eam expeditionem opus habebatiter per Nauarrae regnum cum exercitu facere, missis oratoribus a Ioanne Labretano rege petierat, vt sibi libere per eius regnum transire liceret, quod cum a rege propter amicitiam, quae ipsi cum Gallo intercedebat, non impetraret, inde occasionem arripuit inuadendi Nauarrae regni, cui iampridem homo alieni cupidus inhiabat: quod ei facile fuit copijs generi freto, et imparato a rebus omnibus Nauarro, qui frustra auxilia a Ludouico praestolatus exortis Acramontanorum et Bellomontanorum factionibus tandem regno cedere, et cis Pyrenaeum recipere se Benearnum coactus est. Ferdinandus nouo regno occupato, neque de Aquitania multum sollicitus, relicto genero de socero frustra querente, domum reuertitur. Interea Ludouico, cui tam infeliciter res cum Ferdinando cesserant, in Insubribus magis vario euentu fortuna illusit. nam postquam mox in reghi auspiciis ad Nouariam Heluetiorum seditione destituto et capto Sfortia et Ascanio fratre Cardinali, Mediolani et Genuae imperio potitus est, nihil opinione hominum obstiturum videbatur, quominus et armis parta conseruare, et amissa a Carolo VIII aliquando recuperare posset. sed in occupatione regni Neapolitani societatem plane leoninam contraxisse se cum Hispano experientia didicit, triennioque post, vti iam diximus, omni regni possessione deturbatus, tamen, quae in Gallia Cisalpina armis quaesierat, retinuit, et Genuenseis, qui ad famam infelicium tot successuum ab eo defecerant, in potestatem redegit. dein icto Cameraci cum Caesare, Hispano, et Pontifice contra Venetos foedere, et profligatis ad Abduam ipsorum copiis, capto Liuiano duce, toti Italiae formidabilis esse cepit: quo effectum est, vt Iulius II immoderato aestu omnia bellis miscendi etiam in decrepita aetate ardens, muneris pastoralis oblitus et tot beneficiorum nuper in Gallia acceptorum immemor, cum iam sibi videretur de iniuriis Venetorum satis graueis poenas sumpsisse, in nos odium et acerbitatem conuertere decreuerit. quod quo facilius exequi posset, Venetis a se prius proscriptis reconciliatur, et bello Ferrariae duci illato Gallos a partibus Ferrariensis stanteis proscribit. ita quod res nostras in Italia firmare debuit, in inuidiam et odium ingratus senex vertit; Maximilianumque, qui Ludouici beneficio post Abduense proelium a supplicibus Venetis omnia oppida Austriacae domus receperat, a nobis alienauit; et Hispanum, qui nullam vnquam inuadendi Gallos occasionem vel contra datam fidem praetermisit, nuper foederatum et adfinitatis vinculo coniunctum facile induxit, vt contrarium foedus contra Gallum iceret. in eam rem exercitus duce Raimondo Cardona Hispano communibus sumptibus conscribitur. quam perfidiam vt vlcisceretur Ludouicus, magnum et ipse exercitum cogit, cui Gastonem Foxium sororis F. praefecit, qui mira celeritate et virtute intra quindecim dierum spatium Bononiam ab Hispanis et pontificijs oppugnatam obsidione liberauit, caesisque in itinere Venetorum copijs Brixiam et Bergomum ciuitates, quae defecerant, recepit, tandemque commisso memorabili illo ad Rauennam proelio, ipso Resurrectionis dominicae die anno sal. MDXII. VI Eid. April. Hispanos et pontificios fudit; sed dum pugnae relliquias victor colligit, in globum Hispanorum ex certamine se recipientium ardentius inuectus tantae victoriae fructum morte sua corrupit: nec multo post foederati Heluetiorum copiis freti Gallos Mediolani possessione, quod iam XIII annos tenuerant, expellunt, et Maximilianum Sfortiam Ludouici F. Mediolani dominum constituunt, tradente ciuitatis claueis Sedunensi episcopo. ipse Ludouicus ab infesto Pontifice proscriptus, cum redintegrato exercitu rursus Mediolanum duce Ludouico Tremollio repeteret, ab Heluetijs sanguinaria ad Nouariam commissa pugna victus et tota fere Italia exclusus est. His initiis nomen Hispanicum antea obscurum et vicinis paene nationibus incognitum tunc primum emersit, tractuque temporis in tantam magnitudinem excreuit, vt formidolosum ex eo et terribile toti terrarum orbi esse ceperit. nam quod Petrus Arragonius ante CCC et X annos rebellanteis Siculos Gallis eiectis sibi subiecit, popularium potius vltro se dedentium seditioni, quam Hispanorum potentiae tribui debet. nec deerat coloratum ius, quod Siciliae inuasioni obtendebatur; siquidem Petrus is Constantiam Manfredi iniuste, vti dictitabat, a Carolo Andegauensi regno exuti filiam in vxorem duxerat. Alfonsus autem Arragoniorum in Italia conditor, et in principem a Ioanna I quae Ladislao fratri in regno successerat, adoptatus, quamuis postea propter ingratitudinem ab ea exheredatus esset, adoptato Ludouico III Andegauensi, tamen iure hereditario potius et procerum regni tunc exortis factionibus, quam gentis suae virib. subnixus donati regni possessionem retinuit, et ad heredeis ac Fridericum ipsun, cuius modo mentionem fecimus, continuata successione transmisit. quod si ante tempora Petri, qui Alfonsum C annis amplius praecessit, ad prima huius gentis incunabula respiciamus, comperiemus Hispanos atque ipsorum gloriam mari mediterraneo et Oceano clostrisque Pyrenaeis conclusam fuisse, potiusque patuisse exteris inuadentibus, quam quidquam memorabile extra fineis suos gessisse. nam licet, vti scripsere veteres, Hispania prima a Romanis tentata, vltima subacta sit, tamen externis ferme dominatibus aut paruit aut militauit: primo quidem Carthaginiensibus, cum Saguntini statim initio secundi belli Punici extrema quaeque passi, vt in fide sociali, quam ad perniciem vsque coluerunt, permanerent, ad extremum fame victi sunt: dein Romanis, P. Cornelij Scipionis virtute et humanitate tota fere Hispania partim in potestatem redacta, partim ad eum vno animo transeunte, XIIII anno, postquam bellum initum est, V postquam ipse Scipio prouinciam et exercitum accepit, cum et Indibilis Hispaniarum rex magno proelio victus et in amicitiam acceptus est. ab eo siquidem tempore omnia pacata ibi sub imperio Romanorum fuere, si viriati Lusitani pastoris primum, dein latronum ducis motus excipias, qui tandem duce ipso a suis interfecto a Q. Caepione compressi sunt: Numantinorum item ciuitatis pro libertate Hispaniae obstinatam constantiam, ad quam missus P. Scipio Africanus correcto milite Numantiam diu obsessam postremo fame vicit, et solo aequauit, ac reliquam prouinciam in fidem accepit anno V. C. DCXX Annis L post Q. Sertorius, qui partium Marianarum fuit, Sylla rerum potito, relicta Italia ad Fortunatas vsque insulas penetrauit, ac tandem ad bellum Hispanias commouit, vbi vir facile cum viris conuenit: cumque vno imperatore res Romana ei resistere non posset, additus est Metello Numidici F. Cn. Pompeius: neque tamen tam ducum virtute, quam suorum scelere oppressus est. et hunc quidem exitum Syllanae proscriptionis hereditas seu bellum Sertorianum habuit. tandem ductu Augusti hactenus inuicti Cantabri in potestatem redacti, et vniuersa Hispania stipendiaria facta est. inde sub Rom. imperatorib. fuit; imperatores etiam Traianum et Hadrianum ac postremo Theodosium Romae dedit, donec imperio iam declinante Vandali, Sueui, et Alani in Gallias a Stilicone euocati et ab Atulpho et Vallia Gothis regibus ab Honorio imp. ad liberandas Gallias missis inde exacti Pyrenaeum transierunt anno Christi CDX. et Hispaniam Romanis ereptam multos annos tenuerunt. sed Gothi a Francis ex Gallia ciecti vicissim Vandalos et Alanos ex Hispania eiecerunt; Sueuos vero ad internecionem omneis ceciderunt. Ita Hispania longo tempore Gothis paruit, a quib. relligionem Christianam antea quidem quorundam martyrum sanguine obsignatam, sed nondum plene promulgatam accepit, et cum relligione prauum Arrianae opinionis errorem imbuit. ab his hodie praecipua inter Hispanos nobilitas originem suam repetit. tandem a Saracenis fretum Herculeum transgressis miserabili casu vastata et occupata est, prodente Baeticam, cui praefectus erat, Iuliano, vt iniuriam violata filia a Roderico rege acceptam vlcisceretur. id anno sal. IO CCXX accidit. Gothi qui superfuerunt, cum in Austurum, Cantabrorum, et Callaicorum montes se recepissent, paullatim amissas regiones, vrbes, castella recuperare ceperunt, et ad vltimum, cum Maurorum res in Baetica se contraxissent, a Ferdinando Ioannis F. (is Alfonsi, quem a Ioanna adoptatum diximus, frater fuit) victi atque omni Hispania expulsi sunt, IO CC LXXIV, postquam primum eam occupauerant, anno. isque annus, qui fuit reparatae salutis OIO CD XCII, Christophori Columbi nauigatione, quae nouum orbem in Atlantico mari Hispanis primo aperuit, nobilitatus est, quanquam nec ea gloria defraudari nostri omnino debent. siquidem constat, Hispanis id minime negantibus, LXVIII ante Columbi nauigationem annis Betencurium nostratem Belgam insulas illas, quae hodie a frequentia auium huius nominis Azorae vocantur, occupasse, et Hispaniis vendidisse: atque inde reuersum de continenti, quae illis occidentem versus praetenditur, famam sparsisse. ea res maximam conciliauit et Ferdinando et Isabellae nominis celebritatem, quorum auspicijs sexennio post Americus Vespucius Florentinus terram illam, trans aequinoctialem lineam, quam a suo nomine Americam dixit, explorauit; tamque nobili exemplo permotus Emanuel Lusitaniae rex Ferdinandi gloriae aemulus ad explorandas itidem in India orientali nouas terras animum appulit, eodemque anno prima classis duce Vasco Gama Lusitanorum auspicijs in Indiam profecta est. et ne tantum longinqua et incerta gloriae et lucri caussa potius, quam vicina et tuta ad Christiani nominis propagationem quaerere viderentur, Ferdinandus Oranum in Africa cepit duce Petro Nauarra, sed Franc. Ximenij archiepiscopi Toletani sumptibus, qui ad immensarum opum leuandam inuidiam exercitum iussu Ferdinandi conduxerat. Emanuel vicissim Septam contra Saracenos Arabas in ora Africae muniuit. auxerunt et Hispanorum potentiam per adfinitatem totregnorum hereditates tandem in Ferdinando Arragonio et Isabella Castellana confusae, et Philippi Austriaci totius Belgij heredis hinc ex Germania inde ex Gallia coniunctae opes, quae a trunco naturali quasi recisae, Hispaniae, veluti alienae arbori insertae sunt. nam Philippo natus Carolus a patre Belgij, a matre totius Hispaniae et maioris Italiae partis, a Maximiliano auo amplissimi in Germania patrimonij ac postremo imperij heres totam Europam spe et fatali potentia complecti quodammodo visus est. cumque tot locorum interuallis et moribus distinctarum nationum princeps esset, ex Germania oriundus, in Belgio natus et educatus, in Hispania tamen, quandiu per bellaGallica et Germanica licuit, sedem praecipuam habuit, et Hispanorum ductu maxima proelia fecit: ac postremo renunciato imperio et abdicatis a se regnis, ibi priuatus mori voluit. sub Philippo deinde filio continuata possessione eandem dignitatem Hispania retinuit, postquam pace Cercani nobiscum facta relicto Belgio in Hispaniam profectus est. nam res omneis ab eo tempore domi forisque fere per Hispanos administrauit, et honores, quos Carolus pater Germanis, Belgis, et Italis quasi communis omnium princeps liberaliter communicabat, filius inuidiose ad solos Hispanos contraxit. Et hactenus de Hispanici imperij initijs et caussis. de Gallis quid attinet dicere, quos ab omni aetate laudis bellicae et iustitiae fama apud exteros claruisse constat, saepe se populosa gente in vicinas et longinquas regiones extendente, saepe etiam afflictis principibus et eorum salutarem opem implorantibus humaniter praebito auxilio? fidem facit illud in Romana historia peruulgatum, Romanos cum ceteris gentibus de gloria cum Gallis pro salute certasse: cumque apud eos cetera aetas faciendis stipendijs praefinita esset, qua exacta missionem impetrare possent, bello Gallico sexagenarios minime militia solutos fuisse, ac ne ipsos quidem sacerdotes scripsit Appianus. fidem faciunt et spasae tot vbique terrarum Gallici nominis coloniae. nam et maior et melior Italiae pars de Cisalpinae Galliae nomine appellatur. et si ambitiosa et fabulosa Romanorum ad res Iliacas origines suas referentium commenta reijciaraus, quis dubitat, quinVeneti non ab Henetis Paphlagonibus, sed a Venetis, vt et Straboni videtur, in Armorica nostra sitis originem ducant? neque enim Caesari fides tribuenda est, qui hos ab illis nomen sumpsisse nulla verisimili ratione scripsit. quorsum enim illa Senonum, Boiorum, Cenomanorum, atque adeo Insubrum nomina in Italia pertinent, nisi vt intelligamus Gallos olim haec loca tenuisse, et ad tradendam posteris originis suae memoriam de suo nomine appellasse? iam ad Germanos respice. nonne et Boiorum in Vindelicia, qui hodie Baioari sunt, ad Boios Gallos primordia retulit Tacitus? quod ne minus vero consentaneum videatur, facit quod Caesar ipse scribit, fuisse aliquando tempus, quo Germanos Galli virtute superarent. certe in Hispania ipsa Celtiberi vario pugnae cum Romanis euentu toties congressi insigne sunt monumentum virtutis Gallicae. iam quid de Brenni expeditione dicam, qui tentata et afflicta Roma inde in Dardanos duxit, Graeciaque vastata Thraciam aliquando tenuit, et in Asiam ad finem traiecit? ab hoc enim Galatae seu Gallo-Graeci in Asia originem trahunt, ex quibus Trocmi oram Hellesponti, Tolistobogi Aeolida atque Ioniam, Tectosages mediterranea Asiae loca sortiti sunt. et quanquam amoenitate locorum et peregrinarum voluptatum vsu, quae ad extinguendum animorum vigorem plurimum possunt, vel ferocissimi populi effeminari potuerint, tantum valuit vis virtutis insita, vt longo tempore non degenerauerint. siquidem a Brenni expeditione ad Cn. Manlij tempora, a quo Gallo-Graeci omnium, quae Asiam incolebant, gentium bellico sissimi, debellati sunt, anni plus minus CC intercedunt. Vt ad nostros Gallos redeam, vix decennio a florentissimo Romanorum duce C. Caesare in fidem accepti aut bello domiti sunt. nam et inter eos Hedui et Sequani amici P. R. et Aruerni fratres appellati sunt: sub ijsque nominibus Gallia quamdiu imperium stetit, libertatem quodammodo retinuit. sed Theodosio vita functo, cum imperium occidentale a tribus tutoribus Gildone et Rufino primum, mox et ipso Stilicone misere distraheretur, Gallia a Visigothis et Francis occupata est, sed pace ab Honorio cum Vallia facta tandem Romanis praeter Aquileiam omnis restituta est; Hunnique quorum rex Attila, communibus Visigothorum et Francorum copijs duce Aetio, in campis Catalaunicis deleti sunt. demum Aetio, cuius apud Francos et Visigothos summa gratia et auctoritas erat, a Valentiniano occiso, pertaesa Romanorum Gallia protinus ab imperio defecit, et felicibus auspicijs in ea eiectis Aquitania Gothis Franco-Gallorum regnum sub Childerico et Clodoueo cepit, circa annum salutis CDLXXX, quod post dissolutionem imperij ad haec vsque tempora omnium clarissimum et florentissimum toto orbe Christiano fuit. nam ex regum nostrorum secunda familia prodiere Carolus Tudes siue Martellus, qui memorabili proelio Saracenos profligauit, Pipinus, qui Langobardos Italia eiecit, et Carolus, qui R. imperium primus in occidente fundauit, et regnum patris in Italia ceptum firmauit. nec omitti debent Siciliae reges a Tancredo Normano ducti sub tertia regum nostrorum familia, quorum genus rerum potitum est vsque ad Henrici VI Friderici Aenobarbi F. tempora, qui Constantia Rogerij vltimi filia vxore ducta in regnum successit. ab eo Manfredus spurius, et Conradinus Friderici II imperatoris nepos orti; quibus rursus de medio sublatis Carolus Prouinciae comes Ludouici IX frater Neapolitanum regnum quasi iure hereditario Gallis principibus debitum occupauit. haec eadem Francia nostra repetitis vicibus vicinae Britanniae reges dedit. nam Gulielmus nothus Normaniae dux in Angliam cum delectis transmisit, et caeso Haraldo regnum occupauit circa annum Christi OIO LXVI. huic Gulielmus Rufus et Henricus I filij ordine successerunt, postea Stephanus Bloesensis, qui Adelam eius filiam in vxorem duxerat regnum tenuit; ortisque dissensionibus inter eum et Mathildem Henrici I filiam, quae Henrico V Caesari nupserat, tandem cessit. mortuo dein Henrico Caesare Mathildis, quasi non aliunde quam e Gallia tanti regni heredi vir petendus esset, Gaufrido Plantagenetae Andegauensium comiti nupsit, a quo reges Anglorum longa serie propagati sunt vsque ad Edmondum Plancagenetam Henricun III F. et Lancastrensis familiae atque adeo rosae rubrae principem, cui paullo post, regno interea semper in Plantagenetarum familia manente, succreuit contraria albae rosae factio ab Edmondo Plantageneta Eduardi II regis F. Eboraci duce fondata. vnde ortae in eo regno ciuiles dissensiones vtrique parti postremo exitiosae. tandemque Eduardus Plantageneta V a Richardo patruo Glocestriae duce, qui summa iam impietate se fratris Georgij cruore polluerat, cum fratre Richardo in carcere interfectus est, cui Richardus ipse totparricidijs infamis aut diu superstes fuit. nam mox regnum cum vita amisit, occisus ab Henrico Teudero Henrici VII patre, et Elisabethae, quae nunc in Angliaregnat, auo. Ceterum Henricus ille, qui VII dictus est, Ovveni Theodori siue Teuderi nepos fuit, qui conditione impar virtute seu forma meruerat, vt Catharinam Caroli VII Francorum regis filiam et Henrici V Anglorum regis viduam in vxorem duceret, ex eoque matrimonio Edmondum suscepit, qui Margaritam Plantagenetam vltimam rosae rubrae heredem coniugem habuit; postea Henricus Elisabetham Plantagenetam Eduardi IIII filiam et vltimam rosae albae heredem in vxorem duxit; et ita factiones illae, et Gallica Plantagenetarum gens, quae huc vsque a Gaufrido Andegauensi per CCCC circiter annos per mares semper deducta regnum tenuerat, defecit. Quid nunc iam expeditionem in Palaestinam sub Philippo I susceptam commemorem? quid eius ducem Gotifridum Bononiensem et Eustochium ac Balduinum Gotifridi fratres? quid Hugonem comicem Parisiensem Philippi fratrem, quid Robertum Flandriae comitem, Balduinum Montensem, Stephanum Bloesensem, Robertum Normaniae ducem, et Boemundum Apuliae ex Tancredorum familia; vnde tot reges in Syria, Cypro, Graecia? quid ipsam Constantino polim imperij orientalis caput, a Gallis imperatoribus eo tempore tamdui possessam? omitto vicina, et bella cum Anglis gesta tam dubio euentu, vt quod de Punicis dixit Liuius, plerunque propius pericuio fuerit, qui vicerat. vnum praeterire non possum, quod Carolus V post pacacas Gallias diuturnis Anglorum bellis ac recenti patris clade afflictas, vt militem licenciae assuetum Francia exigeret, Bertrandum Guesquinatem E. M. cum exercitu in Hispaniam misit, honesta quidem belli cum Saracenis gerendi occasione, re vera, vt Petrum Castellae regem, qui Blancam Borbonij ducis filiam et vxoris Caroli sororem in matrimonium duxerat, Ceterum Padillae pellicis blandicijs an philtris fascinacus indignum in modum habebat, ad sanam mentem vi reduceret: sed cum Blanca sub id tempus obijsset, fato suo an fraude pellicis, incercum, adfinitate dissoluta Gesquinas hostili manu et animo Castellam ingressus Petrum regno spoliauit, et Henricum spurium ab eo oppidis, quae ipsi a patre communi ex suo consensu attributa fuerunt, exutum eiecto fratre regem constituit. et quamuis a Petro Anglorum viribus subnixo mox violenta possessione deiectus sit, paullo post camen Gallorum ope restitutus regnum occiso Petro obtinuit, et ad heredes suos transmisit. ab eo siquidem Henrico Isabella genus duxit, quae Ferdinando Arragonio, de quo nunc sermo est, nupsit, Caroli V et Ferdinandi I Imperatorum auo: sub quo paullatim senescente Gallorum fortuna Hispanicum nome nadoleuit; vt merito dicipossit, vbi Galli desierunt, ibi rerum potiri Hispanos incepisse. Quae non a me dicta sunt aut amore patriae, aut Hispanorum odio, nec quod genti aedepol sagaci et bellicosissimae quid quam velim detractum, (absit hoc ab homine candorem et veritatem professo) sed quia cum de Hispanorum magnitudine et potentia crebra futura sit mentio. consentaneum rationi visum est, de eius origine et in crementis citra obtrectationem et assentationem heic verba facere ac praeter ea quidem, quae iam retulimus, etsi non ignorem, vt homines, sic imperia nasci, crescere, decrescere, ac tandem mori, certosque temporum limites a diuina prouidentia praestitutos esse, qui nulla vi nostra, nulla prudentia transiri possunt: tamen caussas tam repentis Hispanorum incrementi altius indaganti hae praecipuae visae sunt, quod cum verae, hoc est, Christianae relligionis promulgationem in omneis terras ante seculorum consummationem diffundi oporteat, Deus ad hoc potentiae culmen Hispanos euexerit, vt essent, qui tam longinquas ac difficileis nauigationes ad barbaros et veri luce destitutos populos freti viribus suis commodius susciperent; quod non aeque Gallis ac ceteris occidentalibus et septemtrionalibus gentibus facile factu fuisset. quippe vltimi Hispani ad occidentem: ad haec illis aestūs et laboris atque adeo inediae patientiora corpora, et mentes eorum, quae consilium et moram desiderant, magis capaces. quae duo in huiuscemodi longinquis et periculolis expeditionibus sunme necessaria sunt. et quamquam nemo dubitet Hispanos, quod euentus docuit, illuc lucri potius et praedae, quam pietatis caussa profectos: tamen non mediocre, meo quidem iudicio, operae pretium fuit, vbi nullas omnino terras esse credidit antiquitas, ibi inter tot gentes antea incognitum CHRISTI nomen vel perperam audiri et celebrari. nam vt plerunque in rebus humanis, sic et in relligio nisnegotio praecipue vsu venire cernimus, vt Deus quae acorrupta et mala voluntate nostra proficiscuntur, ad gloriam suam et in bonum vertat. Vt vero ad res nostras redeam, sifas mortali de aeternis Dei consilijs pronunciare, haut aliud in caussa fuisse dixerim, cur optimus princeps Ludouicus aeque magnitudine animi ac prudentia clarus, ad haec quam Gallici nominis studiosus, tam de suorum commodis et salute sollicitus, nihil aliud, inquam, fuit, cur is tam mulris nominibus commendabilis rex meliore vtique fortuna dignus tot aduersitaribus in vita conflictatus sic, quam quod tam arctam cum Alexandro VI adfinitatem contraxisset, et impuri patris omnique scelerum genere cooperti filij crudelitates, libidines; perfidiam, fortunas denique fouisset et amplificasset. quid enim Italiae, quid orbi Christiano non metuendum fuit, sires prospere in Italia Gallis euenissent, et cum felicitate nostra Borgiarum fortuna ado leuisset? sed cum Valentinus labefactis Gallorum in Italia rebus, tum morte nec opina patris fortunis euerus omnia, quae in Vmbria et Piceno tenebat, amisisset, postremo qui nemini sidem seruauerat, temere se fidei Consalui permisit, a quo in Hispaniam missus, et laudabili perfidia in carcerem coniectus est: vnde cum paullo post elapsus esset, tanti nominis dux obscura et ignobili morte tandem periit. Cum Iulio II non eandem amicitiam coluit Ludouicus, quippe eum infestissimum hostem semper expertus, quem grarissimum amicum habere debuit. quae odia eo euaserunt, vt temcre et iniurioie rex a Pontifice proscriptus primo Lugduni Synodo praesulum regni conuocata ipsum in ius vocauerit, dein auctoritate quorumdam Cardinalium Mediolani congregatorum concilium Pisis indixerit, in quo de emendando ecclesiae statu ageretur, et iuxta regulam vltimi concilij Constantiae sub Sigismundo celebrati, in caput et membra anquireretur. quin et eo vsque prouectus est, vt spretis mulris multorum, quibus alioqui plurimum tribuebat, suasionibus, moribundi senis inaneis diras contraria obnuntiarione generose reuicerit, cuso etiam Neapoli aureo numo, qui effigiem suam ex vna parte, et insignia Neapolis ac Siciliae ex altera referebat, cum hoc elogio, PERDAM BABYLONIS NOMEN; quales adhuc hodie multi reperiuntur. sed Iulio mortuo assiduis multorum hominum atque vxoris imprimis imperiosae feminae querelis victus Pisano concilio renuntiauit, et vt Leoni X gratificaretur, Lateranensi subscripsit, consultius multorum iudicio facturus, si in laudabili corrigendae ecclesiasticae disciplinae proposito perseuerasset, nec in odio, quod tam pertinaciciter contra Heluetios potentissimos hosteis exercuit, adeo constans fuisser. Hae ergo inclinantis nostri im perij caussae et aduersae simul fortunae Ludouici, qui tota Italia exclusus, ingrauescente iam aetate, cum masculum heredem exse genitum sibi deesse doleret, mortua paullo ante Anna Britanna vxore, ex qua duas tantum filias susceperat, sero de nouis nuptiis cepit cogitare. itaque pace cum Anglo facta, qui Taruenna et Tornaco caprisiam formidabilis tori Franciae esse ceperat, et placatis Heluetiis, qui numeroso cum exercitu Diuionem obsederant, vixque tandem vel amplissimis condicionibus a Tremollio propositis adduci potuerant, vt ab incepto desisterent, sororem Angli praestanti forma virginem in vxorem duxit; cum qua nullo aetaris respectu, dum recenti amori licentiosius indulget, debilis et effetus senex in febrem grauissimam incidit, ex qua paucos post dies mortuus est Kal. Ianuar. anno huius seculi XV, princeps iusti cognomentum a Fr. Guicciardino meritus, et populis suis carissimus: cuius adeo sancta et venerabilis etiam nuncinter Gallos memoria viget, vt quoties in consistorio principis, in regni Curiis et comitiis de optimo regimine et rebus in meliorem statum reducendis agitur, toties Ludouici temporum et ordinis, qui tunc sub eo in publica regni administrarione seruabatur, honorifica mentio habeatur. Ludouico successit lege regni Franciscus proximus regni agnatus, qui anno superiore Claudiam Ludouici filiam natu grandiorem in vxorem duxerat. is statim initio principatūs magnam de se omnium spem concitauit, specie imperio digna, ingenio, litterarum amore, comitate, rerum peritia iam in illa aetate (vix dum enim XX annum compleuerat) ad regiam maiestatem accedentibus. cum Anglo primum pax confirmata: mox cum Carolo Austriaco annum tunc XV agente, cui tutores, et in his Ceurius, florentem noui principis fortunam veriri, dum pupillus adolesceret, prudenti consilio amicitiam nostram vtilem existimauerunt; ad hoc maxime impulsi, quod Belgium, cuius praecipua pars Gallico tunc temporis imperio cohaerebat, id summopere cupere scirent, nec citra domestici tumulrūs periculum in Belgio bellum contra Gallos excitari posse exploratum haberent. Franciscus, quamuis se non solum Franciae regem, sed et Mediolani ducem appellaret, tamen consilio dissimulato sic res suas ordinabat, quasi minime de recuperando Insubrum imperio cogitaret. sed Octauianus Fulgosius cum innata prudentia prouideret fore, vt Galli Mediolano potirentur, clam Leone, cum quo alioqui arctissimam colebat amicitiam, vt patriae et priuatae fortunae consuleret, cum Francisco conuenit, vt salua reip. libertate ipse Genuae Galli nomine praeesset. secundum haec foedere cum Venetis percusso, (nam cum Caelare et Ferdinando irritus fuit tractarus) Franciscus quantumuis dissuadente Anglo per Cottias et maritimas Alpeis tormenta et exercitum traiecit, captoque a Palissa ad Villa-Francam, dum pranderet, Prospero Columna praecipuo inimici exercitūs duce, per Alexandrinum agrum iter infestum habuit, et transmisso Pado, vltro etiam Ticino dedito ad Melenianum prope Mediolanum castra metatus est. ibi Heluetij cum Caesare et Ferdinando foederati recenti tot prosperorum contra Gallos successuum memoria inflati, cum diu frustra de pacis condicionibus per Sabaudum et alios actum fuisset, ad id eos instigante Cardinali Sedunensi, sub vesperam nostros aggressi magna clade accepta termeritatis suae poenas dederunt. vt in nocturno proelio magnus, sed incertus occisorum numerus. ex nostris pauci, sed in his clari et illustres duces: ex Heluetijs numerosa, sed vilis et obscura plebs. ijs post proelium recedentibus Franciscus Mediolano potitur, arce, in quam Maximilianus Sfortia confugerat, paullo post certis condicionibus dedita. audita rei fama, Leo, cui nihil antiquius, quam vt Mediceum nomen et familiam suam in Italia ad amplissimam fortunam eueheret, apud Gallum excusare se, quod Iulianus frarer et laurentius Perri F. Pontificij et Florentini exercitūs duces cum Hispano se coniunxissent. id factum ex antiquo foedere; caeterum mandata vtrique data ne quid magni momenti contra Gallos molirentur; desiderasse se pridem antea, vt ad adfinitatem, quae iam inter eos erat, (siquidem Iuhanus Philibertam Caroli Sabaudi sororem et Francisci materteram vxorem duxerat) etiam amicitia et foederatio accederer. itaque Bononia ad colloquium delecta: ibi post obsequium de more praestitum, confirmata amicitia; actum et secreto inter eos de Neapolitano regno inuadendo, cui expeditioni socias opes conferre teneretur Pontifex, cum primum induciae cum Ferdinando pactae expirassent. additum a Leone munus, quo tanquam pignore noua foederatio obsignaretur, vt sublata veteris ecclesiae a Deo et Apostolis ministros eligendi instiruta consuetudine, ius esset regi, quos vellet, per oratores suos apud Pontificem proponere, et eos in episcopos aut coeno biorum praesules diplomate suo creare Pontifex obligaretur. id actum Antonio Pratensi Franciae Cancellario suggerente. qui postea in collegium Cardinalium cooptatus, et perpetui per Galliam legari dignitate ornatus est. caussae obtendebantur, quod corruptis moribus per gratiam et sordeis omnia agerentur: vn de frequentes altercationes et perplexae lites magna ordinis ecclesia stici infamia passim exoriebantur, quarum exemplo et contagione etiam ad caussas ciuileis litigiorum virus in Gallia dimanasset, aliter non posse iri obuiam foedis conuentionibus et nundinationibus, quam si arbitrio Christia nissimi principis et sanctissimi Pontificis, quos ab omni corruptionis suspicione abesse procul dubio esset, res permitteretur. acta publica de ea re inter ipsos confecta. quod adeo odiosum omnibus regni ordinibus visum est, vt a Senatu Parisiensi, in quo huiuscemodi res ex antiqua regni consuetudine prius habita sollemni deliberatione approbari debent, post multas iussiones vix tandem impetrari potuerit, vt in acta publica Curiae absque vlla approbatione referrentur. iudicio multorum id exitium Franeisci rebus et eius generi, atque Pratensi ipsi attulisse creditur; editisque postea libris ipsorum memoria passim eo nomine proscissa est, nec defuerunt qui iam tum culpam potius in Leonem reiicerent: neque enim nouum aut sine exemplo esse apud nos regum eam potestatem fuissE praecipue in prima et secunda familia, vt episcopos instituere, accedente prouincialium episcoporum inauguratione, et aliquando etiam deponere possent. id vero in eo, qui ipse fratrum suffragiis eligatur, nouum et minime ferendum fuisse, quod episcopos et alios praesules eligendi potestatem iis, ad quos iure diuino et sacris patrum decretis pertinet, ademptam, ad se summa iniustitia traxerit, vt eam pretio accepto et caussa relligionis impia praeuaricatione prodita Christiani orbis principibus turpiter diuenderet. peccatum tunc in sacris muneribus dispensandis admissum Leo mox longe grauiore cumulauit. nam cum alio qui ad omnem licentiam sponte sua ferretur, Laurentij Puccij Cardinalis hominis turbidi, cui nimium tribuebat, impulsu, vt pecuniam ad immensos sumptus vndique corrogaret, missis per omnia Christiani orbis regna diplomatis omnium delictorum expiationem ac vitam aeternam pollicitus est, constituto pretio, quod quisque pro peccati grauitate dependeret: in eamque rem per prouincias quaestores et aeraria ordinauit, quibus additi praecones qui tanti beneficij magnitudinem apud populum commendarent, et oracionibus artificiose compositis, propositisque palam libellis rei efficaciam immoderate extollerent. quod licentiose nimis a Pontificiis ministris passim atque in Germania praecipue fiebat, vbi qui redimendam pecuniam Romae a Pontifice conduxerant, per lustra et popinas cotridie sine pudore in aleae lusum vsusque turpissimos potestatem extrahendi animas functorum ex igne expiatorio profundebant. Tunc exortus Martinus Lutherus Augustinianus Vitembergae in Saxonia theologiam professus, qui refutatis primum, mox damnatis praeconum concionibus eo postremo deuenit, vt ipsam Pontificis potestatem, quam sibi per illa diplomata arrogabat, in dubium reuocaret, ac tandem ad doctrinae examen, quam successu temporis labefactatam dicebat, crescentibus per concentionem animis descenderet. sed haec postea acciderunt. In hoc tempus incidit Ferdinandi Arragonij mors, principis prudentissimi iuxta et felicissimi, et in quo nihil merito desideres, praeter fidem, qua sub colore relligionis, quam omnibus acti onibus suis semper praetexebat, ad ambitionem et inexplebilem propagandi imperij cupidicatem mira calliditate abusus est. huius morte cum res omnis ad Carolum nepotem rediisset, rursus pax inter duos potentissimos reges Nouioduni, quantumuis dissuadentibus Maximiliano auo et leone, confirmata est: facta et spes matrimonij contrahendi inter Carolum et Renatam alteram Ludouici filiam, cum primum per aetatem liceret. actum et de regni Nauarreni restitutione. nec multo post Caesar cum Francisco et Senatu Veneco pacem fecit, deditamque Lautreco Veronam a Francisco Veneti receperunt, post longum et damnosum bellum, in quod, vt ex rationibus publicis postea constitit, toto octennio, quod a tempore Cameracensis foederis ad annum huius seculi XVII interiacet, quinquies decies centena millia aureorum impensa sunt. Heluetiorum eodem anno foedus cum Gallis confirmatum est, Galeacio Vicecomite tam sidam operam in eo nauante, quam se infestum Gallici nominis hostem antea praebuerat. his peractis cum in Italia omnia pacata essent ab externis principibus, a Leone Vmbria non quieuit. is siquidem amplificandae familiae suae supra modum cupidus Franciscum Mariam Vrbini ducem a se antea proscriptum bello persequebatur, et Caesarem ac Franciscum ab eo consilio frustra Pontificem dehortanteis copias in id suas commodare compulerat. sed re male a Iuliano fratre gesta interuentu Hugonis Moncatae Siciliae proregis in certas leges conuentum est. interea crescebat in Germania Lutheri nomen, cuius caussae plerique magni viri ac principes contra Pontificem iam manifesto fauebant. cui malo cum minas et diras tantum Leo opponeret, nec, vt de corrigenda quaestorum audacia et impudentia cogitaret, adduci posset, irritatum potius, quam sanatum vulnus est, maiorisque vt sibi videbatur, periculi, quod a Turcis imminebat, metu animum a rerum Germanicarum cogitarione reuocauit. nam Selimus, qui post patrem veneno sublatum, et fratres fratrumque filios necatos, Aladulorum in Armenia rege interfecto et Sopho Ismaele victo Taurisium occupauerat; dein Campsone Sultano ad Singam superato Syriam omnem in potestatem redegerat, ac postremo Alcairo capto, quod est AEgypti metropolis, ac Tomumbeio in furcam acto Mamalucorum imperium euerterat, tot partis in Oriente victorijs omissa Asia arma in Europam versurus videbatur. itaque toto eo anno actum de conscribendo communi Christianorum principum consensu contra Turcos exercitu. sed secuta paullo post Selimi morte, cum filius Solimanus in imperio successisset, mitiori ingenio princeps et quietis amantior, vti rebantur omnes, Leo ab illo ingenti metu, quem de tantis belli apparatibus conceperat, aliquantum conquieuit, confestimque ad cogitationes antiquas reuolutus, arctiorem cum Francisco adfinitatem contraxit, ducta in matrimonium a Laurentio Petri fratris filio Magdalena Turria Bononiensi, vnde nata Catharina, quae postea Henrico Aureliani duci nupsit. is pro tanto honore, vt Francisco ex alieno gratificaretur, diploma a patruo Pontifice in Galliam veniens attulerat, quo licebatregi pecuniam ex bonis ecclesiasticis coactam, vt in sacrum bellum expenderetur, arbitrio suo in quos vellet vsus absumere. At Maximilianus iam fractus annis cum de successore in imperio cogitaret, comitia Augustae, quae vltima sub eo fuerunt, eodem anno habuit, in quib. Carolum nepotem multis verbis commendauit, precibusque ab Imperij VIIviris contendit, vt eum regem Romanorum crearent. re infecta hinc discedens, cum in Austriam rediret, in itinere Lintij pridie Eid. Ianuar. decessit. inde orta contentio inter Franciscum et Regem Catholicum, sic enim post Ferdinandi aui materni mortem Carolus appellabatur, Moguntino praesule Caroli partes, Treuirensi contra Marchionem Brandeburgensem adiuuante: tandem electus Carolus Rex Romanorum, quod et Germanus esset, et in Germania domicilium haberet: frustra reclamante Treuirensi, et fatum se Germaniae et impendentem ruinam animo praesagire dictitante; nec augurio tanti viri euentus defuit. suffragatorum venaleis sententias fuisse constans fama fuit, magnaque inuidia VIIviri laborarunt, quod ab vtroque principe accepta ingenti pecunia ac praecipue a Francisci ministris, tamen Carolo, ac non potius cuiuis ex suo collegio, imperatoriam dignitatem adiudicassent. nam in ea petitione non tam id agebat Gallus, vt ratio sui haberetur, quam vt excluso rege Catholico, cuius potentiam merito suspectam habebat, vnus ex VII. viris aut quilibet ex aliis principibus Germanis imperator crearetur. quippe cum Franciscus de recuperatione regni Neapolitani, et Henrico Labretano Ioannis F. in Nauarrae regnum restituendo cogitaret, prouidebat fore, vt Pontificis animus, cuius in ea expeditione opera et opibus indigebat, mutata fortuna, quam fere semper innata vanitate anperfidia persequebatur, facile ab ijs consilijs auerteretur: nec dubitabat, quin Carolus magnae spei iuuenis noua tantae potentiae accessione auctus, de Burgundiae imperio, quod Mariae auiae a Ludouico XI ademptum iampridem querebatur, acturus esset, et ad Gallos Mediolano deiiciendos, quibus nullum ius ab Imperatore in eo competeret, nisi quod armis parassent, omneis opes quamprimum conferret. accedebat vetus et implacabile odium Burgundicae domūs in Ducem Geldriae, quem Franciscus tutandum susceperat: qua re cum maxime offenderetur Carolus: iudicabant omnes non diu inter aemulos principes in aetatis flore constitutos et priuatarum simultatum stimulis incensos mansuram concordiam. nec Franciscus opinione sua falsus est. nam cum Leo Lutherum sacris interdixisset, et inaugurationem Caroli in Regem Romanorum contra clausulam, qua reges Neapolitani in fidem a Pontificibus R. accipiuntur, adprobasset, primis comitijs, quae nouus Caesar anno sequenti Vormatiae habuit, vt Leonis gratiam aucuparetur, Lutherum item proscripsit, et inito cum Pontifice foedere de Gallis Insubria atque adeo tota Italia expellendis continuo consilium cepit. iam Laurentius, quod erat amicitiae inter nos et Leonem vinculum, decesserat, et Lautrecus Mediolani prorex de Pontificis consilijs certior, sic disciplinam ecclesiasticam in Insubribus ordinauerat, vt praefecto sacris Bigerronum episcopo sine authoritate R. Pontificis omnia administrentur. quod adeo Leonis animum irritauit, alio qui Placentiae et Parmae, quae a Gallis tenebantur, recuperandarum, et Alfonsi Atestini, cui insidias nefaria fraude struxerat, Ferrariae possessione deijciendi cupidi, vt qui modo principes Christianos ad concordiam exhortatus fuerat, omnia consilia ad bellum in Italia excitandum conuerteret. praecipuus fuit conatus contra Mediolanum, quo Leonis impetus adeo Lautreco infensi, et omnia Caesaris consilia ferebantur: quod facile captu fuit, foederatis Heluetijs, qui iam a Caesare sollicitati fuerant, ob non persoluta a Lautreco stipendia e Gallorum castris discedentibus. huius rei culpa penes Aloisiam Sabaudam Francisci matrem fuit, quae cum gloriae Lautreci inuideret, a quo se contemni indignabatur, vindictae appetentior, vt est genus mulierum, quam prudentior, pecuniam Heluetiis destinatam interuerterat. quod Iac. Belnensi Samblanceo, qui tunc aerarij curam gerebat, alioqui bono ciui et regis regnique studioso perniciem attulit, Francisco iram de amisso Mediolano iuste conceptam, quam in parentem non poterat, in ministros matris quamuis innocenteis exerente. Leo Mediolano capto et Francisco Sfortiae Maximiliani fratri, vti conuenerat, a Caesare attributo, Parma et Placentia receptis, cum maiora quaeque in dies moliturus videretur, subita morte, veneno, vt putatur, a Barnaba Malaspina secretiore cubiculario propinato annum agens XLVII interceptus est. Nusquam illustriori indicio caelestis fauor in amplificanda Caesaris fortuna patuit, quam cum Cardinales de eligendo Ex Suo numero pontiFice votis dissentientes, in Hadrianum Batauum Caroli quondam praeceptorem tunc absentem in Hispania, cui regendae cum Ceurio relictus fuerat, vnanimi sententia consenserunt. quid enim fortunatius, aut optabilius Caesari accidere potuit, quam post eiectum Mediolano Gallum, firmatis in Italia rebus eum dari pontificem, qui nulla priuata caritate incensus, vt fere omnes Itali, solius publicae tranquillitatis, ad quam natura sua vir ingenij humilis propensus erat, rationem haberet, et res Caesaris, vt bene meriti de se alumni ac munificentissimi principis, constanter foueret, et conseruaret? id certe hominum mentes ad Caesarem ita inclinauit, vt mox irrito conatu tentata a Lautreco Parma et Papia, secuta dein Heluetiorum ad Bicocam internecione, Laude-Pompeia a Piscario capta, et Genua ab Alfonso Vastio Piscarij patruele expugnata et direpta, Senatus Venetus, quamuis recenti beneficio Francisco obstrictus, amicitiae nostrae renunciauerit, et foedus cum Caesare, Pontifice, Fr. Sfortia contra Gallos percusserit, suadente Georgio Cornelio, et frustra renitente Andrea Gritto summae auctoritatis Senatore, qui mox in Antonij Grimani mortui locum Reipub. dux creatus est. sed omnium grauissima fuit Francisco Caroli Borbonij defectio, cui cum de Borboniae domus haereditate a Francisci parente imperiosa femina, et indulgentissimi filij auctoritate ad priuatas libidineis abutente controuersia moueretur, iniuriosam regis indignationem non ferens vir generosus, clam cum Caesare et Anglo per Buranum de prodendo et inter duos foederatos principes diuidendo regno egerat. ongo controuersiae haec fuit; quod cum Ioannes I dux Borbonius Roberti Claromontij, qui filius fuit S. Ludouici, et Beatricis Borboniae abnepos duos filios ex Maria Ioannis Bituricensium ducis filia suscepisset, Carolum I et Ludouicum Monpenserium, et Carolus Ioannem et Margaritam, quae Philippo Sebusianorum comiti postea duci Sabaudiae, vnde nata Aloisia Francisci mater, nupserat, ac postremo Petrum, cuius Susanna filia, reliquisset; Carolus Gilberti Monpenserij filius, Ludouici nepos, Petri, qui Ioanni fratri sine liberis defuncto successerat, hereditatem tacito et familiari gentis Borboniae fideicommisso ad se pertinere contendebat, etiam exclusa Susanna Petri filia: atque vt liti finis imponeretur, contracto inter Carolum et Susannam matrimonio conuenerat, vt si Susanna prior sine liberis decederet, ius omne in hereditate Borbonia etiam donationis titulo si opus esset, Carolo cederet. quod cum accidisset, nihilo secius Aloisia Caroli I neptis a Cardinale Pratensi, vti creditur, inducta, denuo eandem controuersiam, de qua cum Susanna transactum fuerat, animose renouauit, nec vlla ratione adduci potuit, vt egregium virum regi agnatum et dignitate praepotentem intempestiua lite vexare desineret. ita quae amittendi nuper Mediolani, eadem regni paene totius euertendi caussa extitit. igitur Borbonius cum detecta coniuratione se fuga ex Gallia proripuisset, in Italiam venit, in Hispaniam quamprimum transmissurus, vt Helionoram Caesaris sororem, vti conuenerat, in vxorem acciperet. Sed Caesar, qui videret Borbonium in Burgundia pollicitationes, quas initio iactauerat, exequi non potuisse, ob id cunctandum ratus, vt moram in Hispaniam traijciendi ex honorifica occasione interponeret, Prospero Columna nuper extincto, eum exercitibus cum amplissima potestate in Italia praefecit. iam enim Caesar ex Germania in Hispaniam redierat, vt excitatos per suam absentiam motus componeret, quorum occasione oblata Franciscus biennio ante totum fere Nauarrae regnum ipsamque Pompelonis arcem ductu Sparrensis Lautreci fratris recuperauerat. igitur Caesar conscripto quam potuit maximo exercitu Pompelonem venit, in Aquitaniam processurus, sed difficultatib. locorum et hiemis impeditus, ac deficiente stipendio, quod ab ordinibus Hispaniae promissum fuerat, expugnato Fonte Aragi, quae hodie Fontarabia dicitur, eius ignauia, qui praeerat, retro cedere coactus est. prima Borbonij expeditio fuit in Prouinciam, vbi Aquarum Sextiarum ciuitate capta, et Tolonij turre munita ac multis castellis deditis, cum frustra Massiliam optime munitam, et alioqui Hispano nomini infestissimam oppugnasset, in Italiam magna et confusa celeritate redijt. tantis aduersitatib. obruto Francisco, apparebat consilium de transitu in Italiam suspensum iri; sed recessus Caesarianorum fugae similis animum fecit principi generoso et iustae vltionis stimulis ardenti ad Alpeis cum exercitu superandas. arrisit primo fortuna venienti. nam Franc Sfortia subito Medio lanum deseruit, quod suadente ipso Morono mox Francisco patuit. sed in Papiae obsidione cum rex securius, quam decebat, ageret, et ex consilio Clementis VII (is mortuo paulo ante Hadriano Pompeij Columnae antea infestistissimi hostis fauore in eius locum susSectus erat) exercicum separasset, parte Ioanni Albaniae regulo regis Scotiae patrueli ad regni Neapolitani expeditionem attributa, Borbonius et Lanoius coniunctis copijs magnam illam et sanguinolentam de nobis victoriam reportarunt, commisso ad Ticinum proelio, quo et ipse Franciscus captus est anno huius seculi XXVX. Kalend. Febr. qui natalis Caesari erat. hac clade prostratis omnino Galliae virib., vti videbatur, tamen rex victus tantum efficere potuit, quantum incolumis vix ausus esset optare, exemploque suo verum esse comprobauit, regum afflictas res multorum opes allicere ad misericordiam; dum quisque in praepotentum cladibus efficacius condicionis suae admonetur. nam Caesar licet moderato animo successum hunc tulisset, tamen inuidiam Italicorum principum vitare non potuit, qui timentes rebus suis etiam non rogati consilia vltro communicarunt, vt iacentem Francisci fortunam qua poterant subleuarent, et victorem nimia prosperitate exultantem reprimerent. Et hactenus Clementis animus hinc a Nic. Schombergio viro graui et sapience, sed vt Germanum decebat, Caesaris partib. obnoxio inde a Ioanne Matthaeo Giberto Hispanis infestissimo, diuersas in parteis distractus, tandem eo adductus est, vt omni ope sibi enitendum existimaret, quo Caesaris potentiam in Italia debilitaret: eaque mente per Hieronymum Moronum Sfortiae cancellarium Piscarij a Caesare tunc, vt apparebat, paullum alienati animum tentauit, an consilij de liberanda Italia particeps esse vellet. honorificis condicionib. propositis, vt si id probaret, tam iusto omnium principum consensu praeficeretur, et pulsis regno Neapolitano Hispanis ipse ille futurus Romanae sedis beneficiariuspro praemio a Pontifice acciperet. parte alia Anglus antea inimicissimus famae Caesaris inuidere cepit, atque ex calamitate vicini et olim aemuli regis dolorem capere se haud obscuris indiciis manifestum fecit. itaque Caesar veritus, ne vno hoste sublato plurium in se animos concitaret, ad minuendam inuidiam de liberando Francisco deliberare cepit, et dissidentibus Mercurij Gattinarae et Caroli Lanoij super ea re opinionibus, in Lanoij sententiam postremo descendit, acceptisque obsidibus Francisci liberis captiuum regem, condicionibus Madritiano foedere expressis, custodia liberatum in Galliam redire permisit. nec quieuerunt propterea Italiae principes. nam detectis, quae clam per Moronum tractabantur, praepostera Piscarij, qui paullo post mortuus est, perfidiae excusatione, consilijs, Pontifex et Senatus Venetus palam cum Francisco foedus inierunt. sed capto et militari licentia ab Hispanis longo tempore vexato Mediolano, tandem arx, cum a foederatis suppetiae nullae ferrentur, Borbonio a Sfortia deditur. Caesar, vt iniuriam sibi a Clemente illatam vlcisceretur, nominis Pontificij auctoritatem per omnem Hispaniam abolet, exemplo ab Hispanis ipsi posteritati relicto, posse ecclesiasticam disciplinam citra nominis Pontificij auctoritatem ad tempus conseruari. eodem tempore Columnij a Caesare instigati Romam occupant, et Clementem in Mausoleo Hadriani obsident. nec multo post totis viribus Romam itum, duce Borbonio, et vrbe impetu capta et direpta, IO CCCC, postquam a Totila postremo vastata fuit, anno, abunde de Clementis ambigua fide Caesari satisfactum est. interea Genua denuo in potestatem nostram redacta, et multis in Gallia Cisalpina vrbibus captis a Lautreco, qui auctore Anglo nobiscum foederato ad id bellum destinatus fuerat, ex consilio Pontificis in regnum Neapolitanum exercitus ducitur: vbi Petrus Nauarra et Rentius Cerius Francisco ob defensam strenue Massiliam percarus antea missi, magnos in Samnitibus et Apulia progressus fecerant. Arausiensis mortuo Lanoio a Caesare regno praefectus erat, qui Neapoli inclusus magna constantia obsidionem sustinuit. Hugo Moncata Siciliae prorex rem maritimam administrabat, qui tandem nauali proelio a Philippino Auria victus et occisus spem magnam vrbis potiundae dedit. Sed ea victoria in exitium nostrum vertit, secuta mox Andreae Auriae (odio an rerum nostrarum fastidio, non dicam) defectione, et marchione Vastio captiuo e custodia emisso. nam exercitus omni morbo grassante dissipatus, et Lautrecus ipse ex maerore animi paullo post mortuus est. copiarum relliquias soluta obsidione Auersam secum abduxit Michael Antonius Saluciarum princeps, mortuo Lautreco ab exercitu dux electus: sed in itinere Caesarianis insequentibus grauiter vulneratus est; deditaque Auersa Neapolim delatus ex vulnere decessit. Nec in Liguria et Gallia Cisalpina felicius nobiscum actum. nam Andreas Auria eiecto Barbesio rei maritimae praesecto Genua et arce potitus Gallos mox Sauona expulit. et Franciscus Borbonius fani Paulli comes, dum Papiam contenderet, quo ante Guidonem Rangonium praemiserat, ad Landrianum ab Antonio Laeua caesus et captus est. tot cladibus acceptis res ad pacem spectare coepit. ac primus quidem Pontifex Barcinonem profectus foedus cum Caesare seorsim ab alijs percussit: dein Franciscus ipse Cameraci cum Margarita Caesaris amita, citra sociorum foederatorum consensum, qui postea apud eorum oratores de ea re cum ipso expostulanteis vehemens redimendorum liberorum desiderium excusauit. Senatus denique Venetus ac reliqui foederati traditis, quae in Samnitibus Piceno, et Apulia tenebant, oppidis pacem certis condicionibus fecerunt. ita Gallis tota Italia exclusis cum quiescerent omnia, Caesar in Italiam venit, et ab omni motu domestico securus in Pannoniam transiuit, vbi magna illa et memorabili Viennae Austriacae obsidione summam contra Solimani summos impetus virtutem opposuit. inde rediens anno sequenti Bononiae magna pompa a Pontifice coronam sumpsit, die natali suo. dein Augustae Vindelicorum comitia habuit, in quibus quaestio relligionis frustra agitata exitu caruit. arridente fortuna nullam amplificandae potentiae occasionem praetermittens Caesar, vt Imperium Germanicum in familia firmaret, Ferdinandum fratrem Romanorum regem Coloniae renuntiandum curauit. eodem anno post diuturnam obsidionem, in qua Arausiensis occisus, et eo occiso Ferdinandus Gonzaga subrogatus est, Florentia Caesari deditur, et vti inter Caesarem et Pontificem conuenerat, Alexander Medices nothus Laurentij F. Florenrinorum dux creatur, abutente Christianorum pastore Christianorum principum viribus, vt priuatae ambitioni et suorum libidini inseruiret: quod Arausiensis ipse detestatus, aegreque se ad eam expeditionem ire, vti Guicciardinus scripsit, initio apud Caesarem testatus fuerat. hoc facto Caesar cum prouideret sibi a Turcis negotium impendere, pacem cum Protestantibus interuentu Alberti Moguntini et Ludouici Palatini fecit, Viennamque ingenti cum exercitu praegressus, suborta inter milites, vt fit, ob non soluta stipendia seditione, in Italiam atque inde in Hispaniam redijt. at Pontifex, qui pace cum Caesare contracta patriam, hoc est, Florentinorum Rempublicam euerterat, vt, quod in prouerbio est, contra noctem procellosam duabus ancoris nauem firmaret, adfinitatem etiam cum Francisco contraxit, indictoque eo anno Mantuae concilio Massiliam venit, et Catharinam Laurentij ex Magdalena Turria filiam Henrico ex Francisci liberis secundo in matrimonium tradidit. Sub exitum sequentis anni VII Kalend. VIIIbr. Clemens decessit, cuius in locum Alexander Farnesius Petri Lodoici F. qui Onufrius V primum, mox Paulus III dici voluit, III Eid. IXbr. creatur. is sobrietate, vultus grauitate, doctrina, ac postremo corpusculi adfectata imbecillitate, profundam ambitionem diu celauerat, quam mox adepta dignitate manifestam omnib. fecit. annus proximus fuit illustris expeditione Tunetana, quae et Caesari gloriam, et Reipub. Christianae magnam vtilitatem attulit, exstructa ad fauceis lacūs arce, quae repressa Turcarum audacia nauigationem antea piraticis excursionibus infestam, hoc praesidio securiorem Christianis reddebat. quieuerant huc vsque Gallorum arma, postquam foedere Cameraci icto liberi Francisci custodia emissi sunt, quae anno sequenti ex ea occasione sumpta sunt. Mirabellum Mediolanensem, sed in familia Ludouici XII et Francisci honorifico loco semper habitum ad se delegari curauerat Franciscus Sfortia a Caesare in gratiam nuper receptus; sed quia verebatur, ne ea ratione suspectus esset Caesari, tegi rem cupiebat. itaque ex consilio Tabernae Mirabelli sororis F. qui summum dignitatis gradum apud Sfortiam obtinebat, Mirabellus priuatorum negotiorum praetextu Mediolanum profectus erat, re vera vt nomine Francisci oratorem apud Sfortiam ageret. sed vt erat suspicax Caesaris animus, ea de re saepius apud Sfortiam queri, Sfortia contra negare: postremo Caesare, a quo et metuebat sibi, et subinde multa sperabat, instante et minas addente, vt insigni scelere rei suspicionem dilueret, Mirabellum ob Castellionei cuiusdam caedem captum, atque intra triduum praecipitato ordine iudiciario condemnatum noctu securi percussit; eoque facto tantam gratiam apud Caesarem promeritus est, vt nulla mora interposita Christianam Daniae regis, et Elizabethae sororis F. quod hactenus distulerat, ei in matrimonium collocaret. qua re cum violatum ius gentium merito indignaretur Franciscus, de tanta iniuria apud omnes principes Christianos per oratores expostulauit. cumque de ea sibi a Sfortia satisfieri debere omni ratione concenderet, Caesar iure factum dicere, Sfortia excusare, quod ignorarese diceret Mirabelli iniuriam, si qua esset, ad Franciscum, cui omnem obseruantiam se debere sciret, pertinere. ipse Taberna in Galliam ea de caussa venit, vt in principis consistorio Sfortiae culpam purgaret; vbi cum et Sfortiam sciuisse, quod se diceret ignorare, et Tabernam Regi auctorem fuisse, vt Mirabellum Mediolanum mitteret, scripto et ipsius Tabernae confessione constitisset, pudore confusus dimittitur Franciscus, cum aliter non posset, armis tantam iniuriam persequendam ratus, quod saluo foedere Cameracensi sibi licere existimabat, exercitum conscribit; cumque sibi per Allobroges iter faciendum prouideret, oratores ad Sabaudum misit, qui et transitum peterent, et subinde eum, vt de hereditate materna, cuius iam antea frustra quaestionem mouerat, sibi satisfaceret, rogarent. quorum alterum cum negaret Sabaudus, alterum artificiosis et exquisitis ratio nibus eluderet, arma in Sfortiam sumpta, qui sub id tempus decedens illatam Regi iniuriam morte expiauit, protinus in Sabaudum vertit. mortuo Sfortia Antonius Laeua Caesaris nomine Mediolanum occupauerat, et Caesar per occasionem reditūs ex Africa Neapolim venerat: eum Velius orator regius in illa expeditione semper comitatus de Francisci consilio certiorem fecit; cumque ille Regem a bello contra Sabaudum suscepto vellet auertere, aut certe expeditionem remorari, per Granuellanum arctioris foederis cum Francisco percutiendi facta spe, de Mediolani imperio restituendo sermonem Velio iniecerat. id Velius regi per litteras significauit, qui Caesaris ludificationum gnarus, cum iam ad bellum parata essent omnia, ab incepto neutiquam sibi desistendum existimauit. igitur per comitem Fani Pauli et Philippum Cabotium Brionium maris praefectum, tota Sabaudia, ac fere omni Sabaudi ditione cis Alpeis in potestatem redacta, tamen a finibus Mediolanensis imperij militem abstinuit. ea re nihilo minus Caesar, qui Romam venerat, vltra modum incensus, orationem longam et meditatam coram Pontifice et Cardinalib. ipsisque oratoribus regijs habuit, qua in Gallos praecipue inuectus, belli toties magno reip. Christianae detrimento renouati caussas in Franciscum reijciebat, neque per se sterisse aut nunc etiam stare dicebat, quominus res amice et pacifice transigeretur. in ea cum quaedam ambigue et contumeliose dixisset, quae dignitatem regiam oblique suggillare videbantur, instarentque oratores regij, vti planius loqueretur, postridie interpretatione acerbius dicta mitigauit. ad ea deinde contrario scripto respondit Franciscus. Quae omnia accurate a Gul. Bellaio antiqua nobilitate, doctrina, et rerum peritia non minus quam virtute bellica praecellenti viro ijs libris perscripta sunt, quos ex ampliore eius historia reliquos habemus. itaque per Cardinalem Lotharingum frustra tentata concordia, cum promissa de Mediolani imperio Caesar retractaret, ad arma tandem ventum est. Fossanum primum a Laeua captum: quo tempore Franciscus Saluciarum princeps, quamuis amplissimis beneficijs a Francisco cumulatus, dum nimiam ariolis et diuinis fidem tribuit, qui Caesarem toto orbis Christiani imperio potiturum, et Regem Galliae regno exuturum illi praedixerant, praepostera prudentia ad Caesarem transfugit. infelicem Caesaris in Prouinciam descensum renitentib. et contra obstantib. Vastio et Ferd. Gonzaga, infelicior casus amissi Francisci Delfini summae spei principis, veneno, sicut postea constitit, enecati, aequauit. cuius rei crimen in Caesaris ministros, qui ea de re Venetijs rumores antea sparserant, reiectum, sceleris auctorem hactenus celauit; nec infelix pater, quamuis iustissimo dolore perculsus, facti veritatem indagare aut potuit, aut voluit. is certe, qui propinati veneni conuictus est, cum se de ea re cum Caesarianis consilia communicasse fateretur, vt aliorum suspicionem amoueret, in extraneos crimen transtulit. Caesar cum prudentia et virtute Annae Momorantij, qui bello huic a Rege praefectus erat, attritis viribus spe potiundae Prouinciae excidisset, in Italiam retro abijt, et inde in Hispaniam, amisso Antonio Laeua expeditionis auctore et suasore, qui certam victoriam Caesari pollicitus erat, si Gallos domi nihil hostile metuenteis inuaderet. is siquidem ex gregario milite per omneis militiae gradus, ad summum bellicae laudis fastigium euaserat, totque prosperis successibus inflatus eo insolentiae venerat, vt ex quorundam vaticinatione Carolum Galliae regem euasurum, et se voti compotem Lutetiae in ipsa victoria fato concessurum Hispanico fastu iactaret. Parte alia cum Henricus Nassauuius coactis in Belgio copijs Peronam ad Somonam fluuium sitam frustra oppugnasset, et Guisae oppidanorum ignauia dedita vrbe in Belgium se recepisset, Franciscus Lutetiam venit, vbi cum in regni curia de Caroli iniurijs palam questus esset, amplissimus ordo contra Caesarem decretum pronuntiauit. inde Rex Ambianos cum exercitu venit, eandemque Momorantij quam nuper in defendenda Prouincia prudentiam et fortitudinem expertus, Hedinum munitissimum in Attrebatibus oppidum cepit, et Teroannam praesidio, et commeatu firmauit. mox expugnato a Burani copijs Fano Pauli atque Monstrolio, tandem ad trimestre pactae induciae, quibus limes Belgicusnoster et Belgium comprehendebatur. interea Vastius qui bello in Italia pro Caesare praeerat, mulla oppida receperat: iamque Pinarolum arctissima obsidione premebat, cum Delfinus vna cum Momorantio a patre missus Alpeis superauit, et Caesarem Magium Neapolitanum magni nominis ducem, qui fauces Alpium cum delecta manu seruabat, ne illac Gallorum exercitus transire posset, contra omnium opinionem fudit atque deleuit. eo rex ipse paullo post subsecutus est. tunc eaedem, quae in Belgio, et in Italia inter vtriusque partis duces pactae induciae in sequentem vsque Februarium: moxque Locate ex compacto missi Io. Cardinalis Lotharingus et Annas Momorantius, cum frustra de pace disceptatum esset, in semestre induciarum tempus produxerunt. Inde Momorantius Molinium in Boijs reuersus ob recentem tot egregiorum facinorum memoriam magno omnium ordinum applausu M. E., qui honos in Gallia maximus, a rege creatur. eodem anno Paullus Nicaeae cum Francisco congressus X annorum inducias, quo Concilium celebrari et bellum aduersus Turcas commodius instrui posset, inter Caesarem et Franciscum firmauit. nec multo post ad Fossam Marianam Caesar cum Francisco collocutus fraterni amoris specie spem fecit, fore vt certis condicionibus in posterum concordia inter ipsos firma et constans posset coalescere. sed vinculum, quod firmius constringere debebat, paene amicitiam omnino dissoluit. nam accidit anno sequenti vt Gandenses insita genti leuitate, an propter onera et tributa ipsis a Maria imperata, rebellarent, missisque ad Franciscum legatis, vt se veteres regni clientes in fidem reciperet, orarent: quod ille omnino recusauit, caussatus inducias et amicitiam, quae sibi cum Caesare intercedebat. quod vbi resciuit Caesar, ne latius malum exemplo serperet, eo sibi proficiscendum quamprimum existimauit. sed quia videbat, nisi per Galliam iter haberet, magno exercitu, quem non tam subito, quam pro rei necessitate, conscribere poterat, opus esse, per legatos transitum a rege petijt, quem sibi eo magis necessarium iudicabat, quod ea re arctiorem inter se et Franciscum amicitiam coijsse ab omnibus creditum iri sciret, Gandenseisque spe auxilij e Gallia destitutos facilius ad officium redituros. id quo facilius impetrare. posset, spem fecerat Georgio Siluae Vaurensi episcopo, qui Francisci nomine apud eum oratorem agebat, de Mediolano restituendo. sed id petebat, ne inpraesentiarum ea de re ageretut, ne necessitate adactus potius quam sponte in id consensisse videretur; ceterum se, vbi primum in Belgium peruenisset, regi facturum satis. itaque summa liberalitate et humanitate acceptus, deducentibus eum per totum regnum regijs liberis, Lutetiam rege ipso comitante magna pompa ingreditur. Caesarisne fiducia maior fuerit, qui regis irritati toties, et seuere nimis, cum captiuus esset, habiti potestati se commisit; an fides et generositas Francisci, qui hospiti, quem sibi omni officio colendum proposuerat, ne iusta quidem petitione molestus esse voluit, multis et magnis vtrinque rationibus agitari potuit. cum ille dum in Gallia esset, Momorantio promissa verbis confirmasset, et Momorantius Caesarem promissa representaturum Francisco recepisset, vbi Valencianas venit, iam de rebus Gandensium securior instantem Vaurensem, vt fidem de restituendo Mediolano datam liberaret, excusatione primum, ad extremum denegatione elusit. quod cum grauissime, vt par erat, tulisset Franciscus, eamque ob caussam Momorantium antea sibi percarum, a se, et ab omni regni administratione remouisset, ad pacem intentum animum ad belli cogitationes iusta indignatione transtulit. miserat Venetias Franciscus superiore anno Claudium Annebaldum post Monteiani mortem tribunum equitum creatum, cum Vastio Caesaris oratore, vt Senatum certiorem de certissima inter Caesarem et Gallum amicitia communi legatione facerent, et in foedere cum Caesare contra Turcas inito, a quo alioqui quamprimum discessuri videbantur, confirmarent; etsi potius id Caesar egisse a prudentioribus credebatur, vt Franciscum a Solimani amicitia seiunctum, Anglo sibi propter diuortium Catharinae materterae paullo ante mortuae infestissimo suspectum redderet, ipsumque adeo Anglum ea occasione in suas partes a nobis alienatum vafra calliditate pertraheret. itaque post tot Caesaris ludificationes, vt Senatum Venetum melius de omni re edoceret, et cum Solimano amicitiam renouaret, Caesari Fulgosio Genuensi, et Antonio Rincono Hispano negotium dat, vt Venetias simul, atque inde Rinconus Constantinopolim proficiscatur. Sed in itinere dispositis a Vastio insidijs, dum per Padum secundo flumine nauigio ferrentur, tribus milliaribus paullo supra Ticini in Padum se exonerantis fauces trucidati sunt. qua de iniuria post crebras apud principes Christianos, praecipueque apud Pontificem et Germanos expostulationes, cum Regi a Caesare non satisfieret, postremo rursus ad arma ventum est. vt iustius bellum esset, in Lucemburgensem agrum duce Aureliano, et Ruscinonensem comitatum a Delfino diuersis partibus fit impetus. in illo a Philippo Burgundo, et Carolo Philippi filio per vim occupato ex successione Ludouici Aureliani Caroli VI fratris proaui sibi ius vindicabat Franciscus. in hoc praeiudicium regno non potuisse fieri a Carolo VIII dicebat, qui recenti adhuc multorum memoria ab Oliuario Mallardo perfido homine persuasus, Ferdinando Arragonio certis legibus, quas ille semper violasset, eius possessionem concesserat. irrita fuit Delfini contra Perpinianum expeditio, felicior Aureliani. Eodem anno Rupellanorum seditio clementia Francisci repressa est, tam humano exemplo oblique suggillantis crudelitatem Caesaris, qui Gandensium rebellionem tot ciuium sanguine expiasset. Muniendis oppidis et arcibus in Italia et Belgio sequens annus insumptus est. Qui hunc secutus est multis Antonij Borbonij Vindocini, qui Belgio nostro tunc praefectus erat, egregijs militaribus factis et vrbium expugnationibus nobilis fuit; sed praecipue defenso Landrecio a Caesare tam potenti exercitu, ac tot fortissimis ducibus, quos in comitatu habebat, obsesso. tandem Anglo inde vrgente, hinc Caesare ex compacto cum ingenti exercitu, quem a Principibus Germanis impetrauerat, descendente, cum distractis viribus vtrique sustinendo hosti Gallus par esse non posset, parta ante aliquot menseis memorabili illa ad Carinianum victoria duce Fr. Borbonio Angiano Vindocini fratre, sed multis amissis in limite Campaniae oppidis, Franciscus tandem honorifice cum Caesare transegit apud Crepiacum in Suessionibus VIII Kal. Octobreis. pacis condicionibus Anglus comprehendi noluit, quod se Bononiam iam diu a se obsessam quamprimum expugnaturum speraret; quod et paullo post accidit, Veruinij ignauia potius quam proditione. Haec quae inter Caesarem et Franciscum, atque adeo inter Gallos et Hispanos L circiter abhinc annis gesta sunt, quamuis altius repetita, commemorari breuiter necessarium duxi, quando ea, quae deinceps scripturi sumus, ab illis veluti continuata serie pendent, et ad consiliorum et euentuum, qui deinde secuti sunt, intelligentiam consensione quadam pertinere visa sunt. Nunc et de ceteris principibus, et reb. publicis reliquum est, vt quae nos dicturos recepimus, paucis persequamur. Et in Anglia quidem, quod ad bella externa attinet quae nobiscum fuerunt, ita se res habet. sed scissurae et discessionis a Pontifice R., quae tot motuum ac postremo mutandae in eo regno relligionis caussa extitit, haec origo fuit. Henricus VII florentissimus princeps factionibus regni extinctis, vt adfinitatibus externis imperium firmaret, Arturum natu grandiorem filium XV tantum annorum puerum cum Catharina Ferdinandi et Isabellae altera filia matrimonio coniunxerat. verum Arturo paullo post ex tabe mortuo, cum tantam adfinitatem prudens pater perire aegre ferret, consilium inijt de tradenda Catharina vidua Henrico Arturi fratri; et vt scrupulus de fratris vxore ducenda omnino tolleretur, Iulij II auctoritas re deliberata intercessit. Henricus ergo patre mortuo Catharinam duxit, ex eaque plures liberos suscepit, qui non diu, postquam nati sunt, vixere. sola Maria ad Grensicum XII Kal. Martias anno huius seculi XV nata vtrique parenti superstes fuit. ea statim nullis extantibus masculis Valliae princeps appellata, hoc est, regni heres a patre destinata est, et postea Francisco Delfino, qui Turnonij obijt, desponsata per XX circiter annos concordia coniugalis stetit. verum cum rex ingenio liberali et elato, sed in amores pronior fastidiret vxorem austeris moribus fominam et ab omni cultu et venustatis cura abhorrentem, de dissoluendo matrimonio cogitare cepit. erat apud eum in summa auctoritate Thomas Wolsaeus homo vili et sordido loco natus, sed tanta ambitione et superbia praeditus, vt grauis proceribus ac nobilitati, postremo regi ipsi molestus fuerit. is ad summam dignitatem fauore regis euectus Eboraci archiepiscopus, et Wintoniae episcopus, dein etiam in Cardinalium collegium cooptatus, ac legatione amplissima ornatus omnia regni negotia administrabat. itaque Carolus, qui sciret quantum sua interesset amicitiam Anglorum cum Burgundis olim initam conseruare, summo studio enitebatur, vt Wolsaei gratiam omni cultu et obseruantia demereretur; adeo vt etiam in literis, quas ad eum crebras nec alterius quam sua manu scriptas dabat, filij nomen et cognati in suscriptionib. apponeret: et vt vanitatem hominis magis inflammaret, spem dederat fore, vt Leone X mortuo votis Cardinalium in Pontificem eligeretur. verum cum Leoni contra spem Hadrianus suffectus fuisset, Wolsaeus delusum se aegre ferens, odium, quod huc vsque implacabile Caesaris contemplatione in Gallos exercuerat, in Caesarem vertit. igitur de Henrici consilio certior, eam occasionem opportunam ratus, qua et regi gratificaretur, et iniuriam a Caesare factam vlcisceretur, re cum paucis communicata, Bigerronum praesulem, qui Francisci nomine legatione apud Anglum fungebatur, suscitat, qui in principis consistorio coram ipso Henrico de adfinitate cum Francisco contrahenda sermonem inijceret, et Henricum a vinculo nuptiarum, quas cum Catharina contraxerat, vti lege diuina prohibitarum, liberum esse diceret. Margarita Francisci soror spectatae formae et venustatis femina, Carolo Alenconio marito paullo ante mortuo, vidua remanserat. ea destinata vxor Henrico, missique Wolsaeus, et Bigerronum praesul, qui de dissoluendo matrimonio cum Gallo agerent. vt Caletum appulit Wolsaeus mandatum a rege contrarium accipit, quo prohibebatur de Margaritae matrimonio agere: resciuitque per amicos non tam Henricum Galli adfinitatem appetere, quam insanum amorem, quo Annam Thomae Boleni equitis filiam prosequebatur, nullo rerum suarum et regiae dignitatis respectu explere velle. itaque ille, qui auctor diuortij Henrico fuisse putabatur, vt dimissa Catharina Caesaris matertera Margaritam duceret, id aegerrime tulit, eoque magis, quod cum se omnibus inuisum ob nimiam potentiam sciret, in Galli amicitia sibi magnum praesidium situm esse existimaret. sed quia integrum illi non erat consilium de diuortio mutare, rem dissimulauit. incidit hoc in tempus, quo capta Roma Clemens in Mausoleo Hadriani quasi captiuus attinebatur. igitur. Henricus Francisco auctor fuit, vt Lautrecum in Italiam cum exercitu mitteret, vt pontificem e manu Caesarianorum liberaret, ratus tot officijs et beneficijs obstrictum Clementem suis desiderijs facilius obtemperaturum. missi Ro. ex Wolsaei consilio Stephanus Gardinerus, et Fr. Brianus, qui pontificiam auctoritatem diuortio interponi postularent. Clemens, qui secundum repudium pronuntiare metueret, nec Henricum de se optime meritum, quique defensoris ecclesiae elogium a Leone X edito contra Lutherum libro meruerat, irritare vellet, viam inuenit, qua se perplexo negotio expediret. Laurentium Campegium Cardinalem delegat, qui cum Wolsaeo de caussa cognoscat. Campegius quantum poterat litem, vti iussus erat, in longum extrahebat; cumque nondum pronunciata sententia de Lautreci deleto exercitu certior factus esset a pontifice, qui victorem Caesarem irritare tutum sibi non existimabat, post longas tergiuersationes et procrastinationes, tandem ex Anglia re infecta non sine magna regis offensione discessit. eo in negotio Wolsaeus, quod se tepidiorem regis iudicio praebuisset, gratia sensim excidit: et aliquanto post a Thoma Howardo Norfolco comprehensus Vintoniensi episcopatu se abdicare compellitur, moxque in aulam euocatus, vt se regi sisteret, in itinere ex animi maerore decessit. Thomas Morus doctrina et probitate spectabilis vir cancellarius in eius locum constituitur, neutiquam regis caussae aequior. interea Henricus amoris ignibus incensus, cum tantas moras non ferret, Crammerum Vilelmo Warhamo mortuo Cantuariensem archiepiscopum creat, qui pro repudio contra Catharinam pronunciaret, ecclesiasticisque regiae maiestatis crimen intendit, quod contra regni dignitatem pontificiae auctoritati nimium detulissent, et tributum indebitum persoluissent. cumque in gratiam Caesaris Pontifex secundum Catharinam sententiam tulisset XV Kal. Aprileis, rex, qui iam ante annum Catharina repudiata clam Bolenam duxerat, exquisitis prius diuersorum theologorum sententijs, imprimisque Parisiensium, qui, vti rumor erat, pretio corrupti consilio de diuortio subscripserant, omni spe gratiae a Pontifice impetrandae abiecta, ordinum Angliae decreto auctoritatem pontificiam per regnum abrogat, tributum annuum iam ab Inae temporib. pendi solitum denegat, poenam capitis constituit, si quis supremam potestatem pontifici adscribat; postremo ecclesiasticos tam Angliae quam Hiberniae sacramento adigit, vt se tanquam ecclesiae caput a CHRISTO proximum agnoscant. mutata disciplina, nihil praeterea in doctrina mutatum. nam et Synodo Londini habita VI Eid. Iunias antiquam et hactenus receptam doctrinam confirmauit, et aeque eos, qui ab illa recesserant, et Lutheri siue Zuinglij opinionem sectabantur, atque eos, qui Pontificis auctoritatem propugnabant, morte multauit, aeque Pontificijs ac Protestantib. inuisus, qui ordinem in disciplina ecclesiastica mutatum, quamuis diuersa ratione, arguebant. nam et alicubi Caluinus, qui abrogatam Pontifici in Anglia potestatem non aegre ferebat, sibi acriter animum pupugisse testatus est, quod se Henricus caput ecclesiae appellaret. certe in reliqua vita ita se gessit ille Rex, vt eum, si aequiores et prudentiores Pontifices nactus fuisset, sponte se subiecturum ipsorum potestati fuisse appareret. Bolena enixa filiam Elisabetham, quae Maria reiecta Valliae princeps appellata est, haud diu in gratia Henrici floruit; nam mox adulterij accusata securi percussa est; Ianaque Semera ducta, quae in partu perijt, Eduardum filium suscepit. Cliuiam deinde vix ductam repudiauit. cum vero nullis se condicionib. cum Pontifice in gratiam redire posse animaduerteret, ab amicitia Francisci, quam ea de causa praecipue coluerat, et omni officio ac liberalitate in redimendis liberis demeruerat, paullo alienior esse, et sensim ad Caesarem, a quo ad foedus renouandum sollicitabatur, inclinare cepit; quippe cum mortua matertera nullas sibi cum Anglo simultatis caussas intercedere Caesar profiteretur. nutantem Henricum impulit adfinitas cum Iacobo V Scotorum rege nuper contracta, qui inopinato in Galliam veniens Magdalenam ab inuito patre vxorem impetrauerat: quae cum non ita multo post tabe extincta esset, Scotus Mariam Claudij Lotareni Guisij F. Longo villani Ducis viduam, in quam, dum in aula erat, de vxoris exitu veritus, oculos coniecerat, per legatos desponsatam in vxorem duxit. crebra tunc inter Anglos et Scotos de finibus bella erant. ijs vt finis imponeretur, Henricus diem ad colloquium cum Scoto Eboraci designari petierat, facta spe de Anglici regni successione: quod cum a factiosis inter Scotos impediretur, et Anglus ignominiosam frustrationem aegerrime ferret, Eboracum cum magno exercitu praegreditur. ibi perturbatis domestica dissensione Scotis, cum Angli incubuissent, magna strage a Scotis accepta, quorum plerique e nobilitate capti, discessum est. ex maerore tam insperati nuncij Iacobus paullo post decessit, relicta octo dierum filiola regni haerede: de qua cum filio Eduardo despondenda cum cogitaret Henricus, idque per captiuos a se humaniter acceptos posse impetrare speraret, reginae matris et cardinalis Santandreani, qui parteis Gallorum tuebantur, contraria factione effectum est, vt irritum Angli consilium euaderet. missus primum a Francisco Matthaeus Stuartus Leuiniae comes factionis Scoticae princeps. quem cum regina vidua suspectum facile reddidisset, missus postremo Iac. Mongomerius Lorgianus, vir quidem impiger et probus, ceterum Leuinij acerrimus hostis, qui puellulam et matrem ab Anglorum vi et factione Scotica defenderet. igitur Henricus non iam cunctandum ratus, bellum Francisco per fecialem denuntiat, communicatisque consilijs anno sequenti hinc Caesar ex Germania, inde ipse ex Britannia in Galliam irruperunt. in Menapijs quoque ob propinquitatis nobiscum contractae metum bellum a Caesare excitatum est. Carolus Egmondanus Gelriae dux, quem adeo inuisum Caesari fuisse diximus, dum Nicaeae mactarentur induciae, nullis relictis liberis decesserat. is, quia Gallorum partes tuebatur, crebris incursionibus Caesaris imperio subditas regiones infestabat, non solum vicinis, sed etiam suis odiosus, qui eam ob caussam a Caesariano milite contrarijs populationib. vexabantur. quo factum est, vt paullo minus totius ditionis possessione exueretur, et Vilelmus Cliuensium princeps Caroli affinis a populis ascisceretur, aegre id ferente Caesare, qui ius in eo sibi arrogabat. Franciscus, cui iure suo Carolus cesserat, libenter id omne in Vilelmum transtulit, addito adfinitatis vinculo, et desponsata Iana Labretana Henrici Nauarrorum regis et Margaritae sororis F. vt potentem principem secum coniungeret, et Belgici res, quibus ille vicinus et immistus est, hac coniunctione conturbaret. quod vt prohiberet Caesar, quamquam pontifex ad Buxetum vsque in AEmilia progressus eum a bello dehortaretur, magnis copijs in Menapios descendit, et tota fere prouincia in potestatem redacta eo adduxit Cliuensem, quem vt imperialem clientem proscripserat, vt supplex a se veniam peteret, et Gelria Zutphaniensique comitatu ademptis, pro summo beneficio duceret, quod in antiquum patrimonium et dignitatem renunciata Gallo amicitia et affinitate restitueretur. id impetratum Hermanni archiepiscopi Coloniensis, et Henrici Brunsuici interuentu, quibus et condonatum, vt Martinus Rossemius, qui superiore anno in Atuaticos cum Longouallo excurrerat, et tam inopinato aduentu Antuerpiam paene oppresserat, quod bellica virtute excelleret, a Caesare in gratiam reciperetur. In Dania, quae veteribus Cimbrica Chersonesus dicta est, non ita terribile Caesaris nomen fuit, quo iustius bellum, si non vtilitate et necessitate potius quam ratione et honestate ius metiretur, transferre debuit, vt sororium in regnum reduceret. is erat Christiernus II Ioannis F. Christierni I nepos, qui extincta veterum Daniae regum stirpe ex comite Aldeburgico ad hoc fastigium Senatorum regni suffragijs euectus est, commendatione praecipue Adolfi Holsati auunculi, qui regnum antea oblatum, quominus acciperet, modeste se excusauerat. is seditione in regno Sueciae suborta, et Carolo Canuto rege eiecto Ioannis Benedicti Archiepiscopi Vpsalensis factione euocatus rex Sueciae constituitur. inde Danis ius in Sueciae regno. Ioannes patre mortuo regnum Daniae XXXII annos tenuit. rexque ipse a tumultuantib. Gothis Stenone seniore eiecto, qui Carolo auunculo successerat, eligitur: sed inde mox deturbatus, et a Suantone, qui fauore Hemmingi Gaddi ecclesiae Lincopensis antistitis ab ordinib. regni Stenoni suffectus erat, multis proelijs victus in Daniam postremo se recepit. Suantone in ciuitate Arosiensi mortuo principe egregijs virtutibus cum paucis comparando, Steno Stura iunior filius, vix tandem post multas contentiones, factione Danica Ericum Trollum Stenoni opponente, sed praeualente recenti paternorum meritorum memoria, a regni Senatoribus rex ordinatur. biennio post Suantonem mortuum Ioanni decedenti successit Christiernus II, qui pars ipse magna cladium a patre acceptarum, ius, quod ex successione aui et patris in regno Sueciae sibi vindicabat, armis persequi decreuit. Steno, vt sibi videbatur, in regno confirmatus, iam adulatorum, qui nimis multi sunt in aulis principum, consilijs corruptus multa perperam administrabat, et alienatis a se procerum animis beneuolentiam multorum ex populo amiserat. quibus compertis Danus opportunum id rebus suis ratus magno ex Saxonib. Frisijs, Scotis, Gallis collecto exercitu in Stenonem ducit, et Stocolmiam Sueciae regiam magna operum vi cingit. sed aduentante Stenone, obsidione soluta, cum reflante vento exercitum toto trimestri expectato transmittere non potuisset. summa rerum omnium penuria pressus a Stenone, qui eius amicitiam omni studio demereri satagebat, comeatum et fidem accipit, quo secure cum exercitu incolumi redire in Daniam liceret. tantam humanitatem quadriennio post Danus detestanda fraude pensauit. nam petito cum Stenone colloquio, cum paullum abfuisset, quin Steno incautus in hostilem nauem descendisset, hac spe frustratus legatos a Stenone missos Gaddum et Gustauum Erici F. captos secum in Daniam contra fidem datam abduxit. Summum violatae fidei specimen cum eo anno Christiernus edidisset, sequenti multo maius crudelitatis et perfidiae simul edidit. nam potentiori cum exercitu excursione in Vestrogotthorum terras a Danais facta, et pugna supra mare congelatum commissa, ictu tormenti in femore vulneratus Steno cum paullo post obijsset, et duce sublato numerosus Suecorum exercitus statim dissipatus esset, Christiernus victor a procerib. regni, qui Danicae factionis erant, euocatus corona regia Stocolmiae ornatur, eodemque die, veritus ne se absente Stenonis liberi a contrariae factionis principib. rursus in regnum restituerentur, clausis vrbis portis praecipuos ex omnib. ordinib. viros conuiuio a se acceptos populo astante et trepidante ad XCIIII obtruncari iubet, relictis ante praetorium ad horrorem per triduum cadaueribus. Stenonis ipsius corpus terrae paullo ante mandatum noui tyranni iussu effoditur, et cum reliquis crematur. viduae denique et filij interfectorum bonis spoliantur. ita Stocolmia profectus cum multa saeue in multos passim perpetrasset, incolis ad facti famam ad XXX millia cum armis accurrentibus, ipse per deuia et siluas noctu potius quam interdiu iter faciens in Daniam vix tandem reuertitur, vbi tot caedibus efferatus, cum ne suorum quidem sanguine cruentam sitim restinguere posset, a Friderico patruo Holsatiae principe et Lebecensibus bello petitus, terrente conscientia, cum vxore Isabella Caesaris sorore et liberis in Zelandiam profugit, tertio post Stocolmiensem lanienam anno, qui fuit huius seculi XXIII interea Gustauus Erici F. qui e manibus Dani euaserat, specie procurandorum Christinae Stenonis viduae negotiorum, Stenonis filia in vxorem accepta, procerum fauore ac Lubecensium inprimis opibus regni vacui possessionem adeptus est. is postea relligionem maiorum antiquauit, et Lutheri doctrinam suscepit. In Dania Christierno eiecto Fridericus patruus vir grauis ab ordinibus regni coacto concilio rex declaratur. cumque rex exul de rebellione et iniuria apud Caesarem quaereretur, Fridericus et Lubecensium ciuitas, cuius ijs locis potentia et auctoritas maxima est, communi scripto responderunt, et grauissimorum criminum contra Christiernum accusationem apud pontificem et imperij principes instituerunt: ad quae postea Corn. Scepperus nomine Christierni contrario responso, quod etiam nunc extat, rescripsit, quo inter alia continetur, Leonem X post Stocolmiensem caedem misso legato Ioanne a Potentia, legitime inquisitione facta, nihil a Christierno praeter ius factum esse pronuntiasse. cum nihil ea ratione proficeretur, tentata via armorum. sed irrito successu, Caesare bellis Gallicis implicato. verum saeuus vir exilij et otij impatiens nouennio post ope Caesaris classe comparata, belli aleam rursus tentauit; sed aduerso numine et certantibus contra ventis, per naufragium maiore classis amissa parte victus, ac postremo viuus in patrui manus deuenit, amisso eodem tempore filio in comitatu Caesaris, ne quid relliquiarum tam immanis tyranni superesset, in quo paterni sceleris exemplum metui posset. quadriennio post mortuo Friderico Christianus III filius successit, qui Hafnia capta, cum sibi a patruele, quem captiuum tenebat, timeret, cum vicinis principib. et ciuitatibus foedera renouauit: et quia duas filias ex Isabella susceperat Christiernus, Dorotheam et Christiernam, quarum prior Friderico Palatino, altera Fr. Sfortiae primum, dein Fr. Lotharingo duci nupsit, Christianus, qui sciret Palatinum a Caesare sollicitari, vt bellum pro soceri liberatione et regni recuperatione susciperet, opus sibi esse amicitia Gallorum iudicauit, perque Cliuensem egit, vt in foederis cum Francisco contra Caesarem initi societatem reciperetur. In Germania longe diuersi motus animorum erant, distrahente mentes hinc relligionis feruore, hinc priuata multorum libidine, et inter haec grassante Caesaris, et nutante pontifitis, cuius auctoritas in dubium reuocabatur, fortuna. nam cum praecipiti et inconsiderata Leonis X seueritate irritatus Lutheri animus omnino se ab ecclesia Romana separasset, plerique per Germaniam, qui ab eo admoniti multa non in disciplina solum, vt aiebat, sed etiam in doctrina, sacerdotum ambitione et auaritia introducta corrigi debere censebant, cum Luthero pariter secessionem fecerunt. inter principes praecipui fuere Fridericus III Saxo VII vir, qui sapientis elogio inter suos posteritati commendatus est; ac post eum Ioannes frater, qui confessionem fidei Carolo V Augustae exhibuit, anno huius seculi XXX. postremo ex eadem familia Ioannes Fridericus, Georgius Brandeburgicus. Ernestus et Franciscus Luneburgici, Philippus Lantgrauius, Volfangus Anhaltinus, Philippus Pomeraniae princeps, Vlricus Virtembegicus, Albertus Mansfeldius. Ij anno ante confessionem exhibitam contra decreta Ratisponae primum, dein Spirae de relligione facta, quod ijs libertatem superiori conuentu permissam impediri dicerent, protestati sunt. vnde Protestantium nomen, quod ad omneis postea, qui eorum quae perperam in relligionem inuecta sunt, emendationem amplecti se professi sunt, ob idque a R. E. defecere, ab ea origine dimanauit. ijs se adiunxerant multae ciuitates non per Saxoniam tantum, sed et in superiori Germania Argentina, Noriberga, Vlma, Constantia, Rotelinga, Vinsemium, Meminga, Lindauia, Campodunum, aliae a quibus Smalcaldiae in finibus Thuringiae icto foedere in L annos, si quem pro relligione periclitari contingeret, mutua auxilia communicata et promissa sunt. quin et Augusta haut multo post Lutheri doctrinam amplexa est; et in Bohemia Picardi, qui dicuntur, Ferdinando Caesaris fratri, qui mortuo Ludouico sororio in regnum successerat, dum conuentus Pragae haberet, libellum obtulerant: necnon et Austriae quidam proceres, ipsaque ciuitas Vienna regionis metropolis, Carni denique et Stirij, vt decreti nuper pro relligionis libertate facti beneficium sibi impertiretur. contra Albertus Moguntinus VII vir, Georgius Saxo Ioannis patruelis, et Baioari fratres Vilelmus et Ludouicus Lutherum et Lutheri sectatores impense exagitabant, instigante eos praecipue Henrico Brunsuico, qui tot incendiorum per Saxoniam excitatorum apud Caesarem accusatus fuerat a Protestantibus; quibus et se coniunxerat Vilelmus Henrici frater ab eo miserabiliter diuturno carcere vexatus. sed Baioari postea, quod Ferdinandi in regem Romanorum renuntiationem improbarent, inito cum Gallo, Saxone, Hesso contra Caesarem clandestino foedere multum de odio pristino remiserant. At Ludouicus Palatinus et Ioachimus Brandeburgicus VIIviri, quamuis hic Lutheri doctrinam sequeretur, idque libro edito palam professus esset, Caesarianas parteis aperte tuebantur, pacis et concordiae semper studiosi. Hermanus archiepisc. Coloniensis ex illustri Vedensium Comitum familia et ipse VII vir iamdudum a pontificia relligione abhorrebat, et concilium ipsiusmet auspicijs celebratum repudiabat. eaque de caussa Caesari inuisus, et a Pontifice tandem proscriptus est. Ricardus autem Treuirensis, qui electioni Caroli aduersatus fuerat, et propter prudentiam, vsum rerum magnae inter VII viros auctoritatis semper habitus fuit, sub id tempus non sine suspicione veneni decesserat. Ita dissidentibus animis tamen motus multi communi opera repressi. rusticorum primo, qui diuersis in locis fusi, dein ductu Thomae Munceri turbulenti concionatoris, qui aeque Luthero et Pontificijs infestus simplices animos ad seditionem efferabat, rursus collectis viribus insurrexerant: fusi ergo ac postremo omnino deleti sunt virtute praecipue Lantgrauij. maius periculum et labor fuit decennio post in obsidione Monasterij, quod Anabaptistae in Vestphalia occupauerant, expulsoque episcopo et magistratu nouam ac prodigiosam non solum in relligione, sed et in ciuili administratione rationem instituerant. rex ab ijs Ioannes Lugdunensis sarcinator Batauus creatur, qui omnium bonorum communionem, et plureis vxores in commune etiam habendas caelitus, vti iactabat, infusa doctrina miseros homines docebat. haec cum plebe et insaniente vulgo acta. Quod vero inter episcopum Hildesemiensem, et Ericum Brunsuicum bellum statim a morte Maximiliani gestum est, eo facilius compositum fuit interuentu Friderici Saxonis (is tunc imperij vicarius,) quod illud ab Henrico Luneburgico Francisci partibus fauente, vt Carolum Austriacum, quominus Caesar crearetur, impediret, suscitatum crederetur. Nec periculosius, quamquam maioris molis bellum fuit, quod eodem tempore Vlrici Virtembergici caussa a coniunctis foedere Sueuico principibus et ciuitatibus susceptum est. Nam cum is, imprudentiusne an crudelius non dicam, exorta plebis ob tributa imposita tumultuantis seditione, in factiosos seuere nimis animaduertisset, et arma, vt suorum furorem reprimeret, sumpta, tandem in vicinos et Rodelingos vertisset, foederati, vt iniurias sociorum vlciscerentur, communeis copias in Vlricum duxerunt, et eum omnibus ijs, quae trans Rhenum possidebat, spoliauerunt. in ea sibi ius Austriaci esse dicebant: itaque cum imperium ad Austriacos redijsset, et Ferdinando in diuidenda hereditate bona omnia, quae in Germania sita sunt, obuenissent, Vlricus cedere tempori coactus Montem-Pelicardi suae ditionis oppidum cis Rhenum secessit. ibi eo vsque se continuit, donec exolescente foedere Sueuico, et in belli Turici apparatibus occupato in Pannonia Ferdinando, ab Hesso et Baioaris fratribus, quorum sororem in matrimonio habebat, prospera ad Laufanum commissa pugna in auitum patrimonum restitutus est. cum Franciscus, qui Vlrici caussae faueret, eum neque milite neque pecunia, id quippe Cameracensi foedere cautnm erat, iuuare posset, via inuenta est, qua Vlricus oppignerato pro LX millibus aureorum Montis-Pelicardi oppido, quod mox confecto bello luit, pecuniam in sumptus belli a Gallo acciperet; tandem de ea re per Saxonem Hessi et Virtembergici nomine cum Ferdinando transactum est, duris admodum pro tempore, vti Virtembergico videbatur, conditionibus. Grauissimum omnium bellum fuit, quod Henrico Brunsuico a Smalcaldicis illatum est, nempe magni illius, quod ab ipso tandem Caesare totis viribus contra Protestanteis de relligione susceptum est, triste pro oemium. cui malo vt obuiam iretur, decretum fuerat Norimbergae, vt de Caesaris voluntate Pontifex primo quoque tempore liberum in Germania concilium loco idoneo indiceret, ex cuius sententia, exorta de relligione dissidia, amice et pie componerentur. Idem actum et postea Spirae instantib. Protestantibus: quod vnice reformidabat Clemens, qui quantum ex disciplinae emendatione auctoritatis et ornamenti ecclesiae accederet, tantum de amplitudine et potestate sua detrahi existimabat. tandem ab inuito id extortum est, postquam capta Florentia, et dominatione Mediceae domūs in ea stabilita instanti Caesari honeste amplius denegare non potuit. sed cum rem in longum miris ludificationibus extraheret, onus successori reseruatum morte praeuentus imposuit. itaque Concilium Mantuae primum a Paullo III indictum, dein renuentibus Protestantibus Vicentiam translatum est. cum ne in eum quidem locum consentirent Germaniae principes, postremo Tridenti, quae ciuitas est in Germaniae et Italiae finibus sita, celebrando Concilio locus assignatus fuit. sed dum in eo negotio ambitiose et asture nimis multi versantur, plusque humanis consilijs in re, quae ad Dei gloriam spectat, quam gratiae diuinae tribuitur, grassanti separationis malo serius, quam par fuit, adhibitum est remedium. nam iam Heluetiorum maior pars, ex eadem occasione, qua Lutherus, auctore Vlrico Zuinglio ab Ecclesia Romana defecerat. et quamquam eodem tempore Lucernae pontificia auctoritas confirmata fuisset, omnem operam dante episcopo Constantiensi, ne quid de antiqua relligione temere immutaretur, nihilo minus Tigurini, qui itidem sacrae Constantiensi iurisdictioni subsunt, publico decreto statuas per omnia templa abolent, ac tandem Eid. April. anno huius seculi XXV, solenne, quod cottidie celebratur, sacrificium communi consensu abrogant. initio res ratione et pacate inter XII pagos agi cepta est, et instituta Badenis disputatio, cui interfuerunt Constantiensis, Basiliensis, Curiensis, et Lausanensis episcoporum legati, inter Eccium, Fabrum, et Murnerum Theologos, Zuinglio et Ioanne Oecolampadio, qui Augustae Rauracorum docebat, scripto tantum respondentibus, quod de loco sibi non satis cautum esse contenderent. biennio post Bernates ad idem certamen episcopos prouocauerunt, et publicatis quibusdam de relligione decretis pontificium cultum omnino antiquant, foederique cum Gallis inito Tigurinorum monitu et exemplo renuntiant. Quinquepagici maxime aduersabantur a Ferdinando et Pontifice stimulati; et contumeliosis verbis contentionem exacerbabant. frustra saepius tentata pax Galliae regis, qui summum in Heluetiorum concordia sibi praesidium esse, merito existimabat, Claronensium item, Soloturiorum, Sangallorum, Mulhusensium, et Appecellensium interuentu, tandem ad arma ventum est, commissaque angusto loco pugna V Eid. VIIIbr. anno OIO IO XXXI, Tigurini vincuntur. ipse Zuinglius in primis ordinibus fortiter pugnans occubuit. relligioni tributum a Tigurinis et qui cum illis stabant, quod cadauere flammis ab hostibus tradito cor exuri non potuerit; cum constet, in quibusdam corporis humani partem esse quandam, in quam nihil ignis possit: sicut de maiore dextri pedis articulo Pyrrhi Epirotarum regis memoriae proditum est, qui corpore rogo de more absumpto vna cremari non potuit. adeo turbatis odio aut amore animis, vt fit in relligionis dissensionibus pro se quisque omnia supersticiose interpretatur. ea strage minime fracti Tigurini summisso a Bernatibus, Basiliensibus, et Schafusianis auxilio denuo proelij aleam subeunt, in quo rursus vincuntur, sed clade vtrinque accepta. ita eum vtramque partem furoris taederet ac poeniteret, de pace inter ipsos facile conuenit, his condicionibus, vt Tigurini et socij a foedere cum Hesso et Argentinensib. nuper inito discederent; Quinque-pagici vicissim Ferdinandi amicitiae renuntiarent. ab eo tempore quantumuis crescente relligionis dissidio ab intestinis bellis Heluetij quieuerunt. iam in Prussia quoque quae et Borussia, ex ea occasione status relligionis mutauerat. ea regio, quae trans Vistulam ad mare Balticum porrigitur, Teutonicorum equitum ordini sub Henrico VI Friderici Ahenobarbi filio instituto olim paruit: sed cum eius clientelam Poloniae reges sibi vindicarent, vt quae extra Germaniae limitem sita sit, et Sarmatiae Europeae finibus includatur; Germani contra imperatores ad se pertinere contenderent, diu bellis certatum est. tandem Teutonici equites magno proelio victi fidem Casimiro Sigismundi I parenti per iusiurandum dederunt. sed cum Albertus Brandeburgicus Sigismundi sororis F. ordinis magister stare praedecessorum iurijurando nollet, rursus graui bello se implicuit. cui gerendo cum auxilia a Caesare et Germanis, quorum de maiestate et iure agebatur, frustra expectarentur, inducijs, quantum potuit, extracto tempore, postremo omni ope destitutus, imminentem belli procellam, pace cum auunculo contracta, in occasionem sibi priuatim consulendi vertit. nam ex ordinis magistro a Polono, cuius se clientelae credidit, Prussiae dux creatus est, statimque mutata relligione voti vinculum soluit, ducta vxore Dorothea Friderici I Daniae regis F., et prouinciam quam antea vsus fructūs tantum titulo obtinebat, iure proprietatis possidendam ad heredes transmisit. in Polonia, amisso praesidiariorum perfidia Smolencho, quod est oppidum trans Borysthenem in confinib. regnorum situm, Sigismundus, qui Vilnam vsque processerat, vt Basilium Moscouitarum regem hac expeditione triumphantem reprimeret, Orsensi victoria pensato damno domi quiescebat, princeps de Tataris toties victor, et vicinis ac Solimano ipsi formidolosus; alioqui pacis et concordiae amans, et ab omni ambitione atque alieni inuadendi cupiditate alienus: quippe qui regnum Daniae eiecto Christierno oblatum recusauerit, et Ludouico fratris F. mortuo Hungarorum vota modesta excusatione frustratus sit. In Pannonia longe peiore loco res erant. nam Ludouicus Ladislai F. Cazimiri N. cum iuuenis admodum patri successisset in regno procerum discordijs lacerato, Belgradum in confluenti Danubij et Saui arcis instar munitum oppidum oppugnantibus Turcis, neque se gnauiter defendentibus Christianis, facile amisit. hoc experimento fretus Solimanus, cum digladiantibus inter se Christianis commune periculum negligi animaduerteret, cum potentissimo exercitu in Pannoniam descendit, commissoque ingenti proelio ad Mugatium, in quo ipse Ludouicus XXII annum agens suorum temeritate perijt, victor Budam prouinciae regiam et multa alia oppida nullo negotio cepit. cum imagines Ludouici demortui et Mariae vxoris contemplaretur, illacrimasse ferunt barbarum etiam in tanta victoria humanae condicionis memorem, quod rex in illa florenti aetate prauorum consultorum impulsu se in tam apertum exitium praecipitem dedisset: quippe non eo consilio se venisse dicebat, vt regem paterno regno exueret, sed vt Hungarorum insolentiam refrenaret, et ipsum beneficiarium Othomanici imperij efficeret. Ioannes Zapolia Daciae princeps, Vaiuodam vocant, auxilio veniebat: sed ante aduentum conserta pugna, in eaque mortuo rege et occiso Georgio fratre ex occasione consilium capiens, de regni adeptione cogitare cepit, magnoque procerum fauore acceptus, Albae regali coacto regni concilio rex creatur. peractis de more ceremonijs qua potuit proceres liberalitate deuinxit, inprimisque Ioannem Emericum Cibacum, quem Varadinensi pontificatu ornauit, et Daciae principem constituit. ac Ferdinandum qui multis nominib. Hungariae regnum ad Se pertinere contendebat, tum vel maxime, quod Annam defuncti Ludouici sororem in vxorem duxerat non defuerunt ex Hungariae procerib. qui erga Ioannem minus bene affecti ad arma pro regni vindicatione Sumenda amplissimis pollicitationibus incitarent: nec promissorum fidem euentus frustratus est. nam Ioannes post infelicem pugnae Toccaiensis exitum vniuerso regno exutus in Sarmatiam ad veteres amicos confugere est coactus. Ferdinandus victor Albae regali conuocatis regni ordinibus rex vicissim salutatur, et regia corona ornatur. Ioannes, ne quid inexpertum relinqueret, Hyeronymum Lascum magnae nobilitatis et auctoritatis virum Constantinopolim mittit, qui de iniuria apud Solimanum expostulet, et auxilium ab eo petat, seque et regnum Othomanici sceptri clientelae subijciat. Solimanus eam gloriae et amplificandi imperij occasionem idoneam nactus, tertio in Pannoniam descendit, restitutoque in regnum Ioanne castra ad Viennam promouit, qua irrito conatu oppugnata, gnauiter defendente ciuitatem Philippo Palatino, tandem ab obsidione discedere coactus est, et relicto in Hungaria Aloisio Gritto, cui omnem auctoritatem attribuerat, Constantinopolim iam appetente hieme triumphanti similis ingreditur. Ioannes, etsi a Turca in regno confirmatus, tamen cum potentiam Caesaris reformidaret, tutius fore duxit, si cum Ferdinando pacisceretur. sed morte praeuentus relicto filiolo ex Isabella Sigismundi F. vxori et fratri Georgio, quem paullo ante mortem occiso Cibaco, summo Aloisij Gritti et Dociae nec impunito scelere, Daciae praefecerat, administrationem regni ac filij tutelam commisit. verum cum Ferdinandus rursus pupillo indicto bello Rocandulfum potenti exercitu ad Budam oppugnandam misisset, caeso exercitu et duce ipso interfecto, rursus Turci magno florentissimi regni detrimento rerum in eo potiti sunt: Solimanus ipse Budam venit, atque inde Isabellam et filiolum expulsos in Daciam ablegauit, captumque Mailatum, qui mortuo Ioanne Daciae princeps a prouinciae proceribus salutatus fuerat, inde discedens secum abduxit. sed cum frustra Ferdinandus cum Solimano egisset, vt ijsdem condicionibus, quae Ioanni impositae fuerant, beneficio suo regnum acciperet, exortataque inter tutores dissensione, regina Georgij fastum non ferens de eo apud Turcam questa esset, Ferdinandus opportunitate data clam Georgij animum tentare cepit: nec homo ambitiosus et suspicax nimis se difficilem oblatis condicionib. praebuit; sed cum modo in has, modo in illas partes inclinaret, neutrique propterea fidem suam approbaret, ijs se difficultatibus implicuit, quae ei postremo exitium attulerunt. sed haec quoniam in nostra tempora incidunt, suo ordine et loco describenda referuamus. Nunc quando de Solimano dicere incepimus, ratio exigit, vt de Turcicis rebus, quae explicanda supersunt, persequamur. Is ergo cum eodem anno ac ferme mense, quo Carolus renuntiatus est imperator, patri Selimo successisset, Gazellem, qui a Tomombeio AEgypti Sultano nuper, fortuna eum deficiente, defecerat, per Syriam Mamaluchorum relliquias colligentem statim auspicijs regni prope Damascum oppressit. inde in Europam reuersus, Belgradum, vti diximus, cepit. postea Rhodum Hierosolymitanorum equitum sedem longa obsidione ad extremam necessitatem redactam, cum iam discessurus esset, proditione Hispani in deditionem accepit; factisque deinceps crebris in Pannoniam expeditionibus ex consilio Hebraimi purpuratorum principis, qui haut dubiae Christianis fauebat, arma victricia in orientem contra Tecmasem Sophum transtulit, et Mesopotamiam omnem atque Assyriam nullo negotio occupauit, et Babylone a Calipha rex coronatus, Taurisium, quod veniens intactum reliquerat, rediens diripuit. sed tantam laetitiam clades in itinere accepta in luctum vertit. nam Dalimenes cum Persici exercitus parte abeunteis subsecutus ad XX millia hominum ad Tauri radices cecidit III Eid. VIIIbr. et in his praetorianos, quos vulgo vocant Ianizeros, praecipuum Turcicae potentiae robur, ea strages postea Hebraimi, qui suscipiendi belli auctor fuerat, morte expiata est. feliciores Turcarum in Europa successus fuere, in qua tamen nonnulla interdum aduersa sunt experti, Corone, Pylo, Methone, et Nauplia vrbib. maritimis in Peloponeso amissis, quas deinde redintegratis inter nos discordijs, Solimanus recuperauit; Coronen tamen serius: quam egregia praesidiariorum Hispanorum virtute saepius defensam, ad extremum peste grassante desertam occupauit. in aduersis et numerari potest Caesaris in expeditione Tunetana gloriosus et felix successus, quo Mule assem expulso Hariadeno Ahenobarbo in regnum restituit. sed tantam felicitatem accepta ad Algeriam clades itidem in Africa VIII annis post pensauit; quamuis eam multi non omnino praeter opinionem Caesaris accidisse velint, rati minore virium et famae dispendio se cum ventis et tempestatibus conflictaturum, quam si cum Solimano in Pannoniam cum maximis copijs aduentante, quibus se parem fore desperabat, omnium fortunarum vno proelio aleam subijsset. quam tamen calamitatem euitare non potuit, irrita et infelici expeditione anno sequenti in Pannoniam suscepta, vt Germanis principibus satisfaceret, in qua, ne tantum discrimen adire cogeretur, ante oculos Strigoniam et Albam expugnari et diripi a Turcis passus est, et seditione solemni inter milites Hispanos orta, in Italiam pudore et maerore confusus redijt. ita diuino consilio pro uisum arbitror, vt tot magni principes eodem tempore orbem terrarum moderarentur, vt quisque eorum aemulatione aut metu aemuli in officio se contineret, et alterius virtus, contraria alterius virtute; quominus licentiosa euagatione se effunderet, inhiberetur. Nunc ad Italiam tandem deuentum est, quae victoris veluti praemium inter duos potentissimos principes iacebat, et in qua praecipue, tanquam in theatro, anceps et dubij euentūs superioris temporis fabula acta est. ac Veneti quidem, postquam Gallorum beneficio se periculoso iuxta et damnoso contra Maximilianum bello explicuerunt, nunc in has nunc in illas parteis propensi, necessita foederum potius quam consilio, pro imperij conseruatione et libertate Italiae certabant; Gallicis tamen partibus aequiores, quod e re et sua et Italiae existimarent, crescentem in dies Caesaris potentiam, sustentata Francisci tot cladibus afflicti fortuna, debilitari. itaque foedere pro Sfortiae restitutione et filiorum Francisci liberatione post Cameracensem pacem soluto, Rauenna Pontifici, oppidisque, quae in Apulia tenebant, Caesari redditis, ad omneis casus intenti domi se continebant. at Genuenses eiectis Fulgosijs et libertate parta a praeteritis damnis et calamitatibus aliquantum respirabant, Andreae Auriae beneficio, qui subitae et intempestiuae defectionis a Gallis inuidiam, caritate et tanta in patriam collata gratia, facile excusauit: partibus tamen illi Caesarianis addictiores, quod Auriae, qui Caesari militabat, libertatem debebant, quae initio dulcis et iucunda, tractu temporis ipsis in acerbam et tristissimam seruitutem Hispanicis artib. vertit. Senenses vero, qui Petruccijs a reip. gubernatione remotis populari dominatione regebantur, et occultas cum Florentinis simultates exercebant, iam ab illo tempore, quo Pisani contra Florentinos pro libertate certantes, Genuensium, Senensium, et Lucensium opibus sustentabantur, initio sustulerant animos, Io. Bapt. Palmerij impulsu, qui detecta coniuratione ciueis suos contra Clementem et Florentinos adeo efferauerat, vt ab iniurijs apertis non temperarent. inde secuta mox obsidione vrbis, quae magno hostium damno et dedecore, deleto paene exercitu et amissis tormentis soluta est, elatiores redditi; ad haec Caesaris cum Pontifice dissidentis opibus confirmati iam in apertas inimicitias eruperant. sed cum postea Caesar pace cum Clemente facta et Florentia capta statum reipub. ex sententia Pontificis ordinasset, Senensium spiritus paullatim infringi, et libertas labefactari cepit: quod sibi ex principis arbitrio pendere necessarium prouiderent, qui voluntates et consilia mutare cum fortuna solitus esset. quod postea suo periculo verum esse didicerunt. Florentinorum ergo rebus ita constitutis, vt summum imperium penes Mediceos esset, Alexander Laurentij Vrbini ducis nothus F. ciuitati gubernator perpetuus imponitur, cui mox, frustra eum accusantibus apud Caesarem ciuibus, quod contra praescriptum ab ipso ordinem remp. administraret, Caesar Margaritam naturalem F. in matrimonium tradidit. qua tanta adfinitate nixus iniecto optimatib. metu omnia deinceps, quandiu vixit, pro libidine moderatus est. inde non solum ciuium, sed et suorum tantum in se odium concitauit, vt etiam Laurentius Alexandro in principatu proximus, et intima familiaritate ac multis beneficijs coniunctus, pro patriae libertate in ipsum coniurare non dubitauerit. sed facinore perpetrato Laurentius attonitus, et consilij, quod de populo ad libertatem vocando ante ceperat, oblitus, clam noctu ex vrbe profugit, nemini re detecta. quo factum est, vt antequam Alexandri mors euulgaretur, Mediceae factionis principes, reip. constituendae et reb. pro tempore ordinandis in vrbe, satis habuerint temporis. igitur interfecto principe proximus ex familia Medicea Cosmus tunc circiter XVI annos natus, excluso Laurentio, qui propter parricidium indignus tanta successione habitus est, insperato fortunae beneficio dux creatur. Cosmus is Ioannis filius fuit, qui ante XI annos ad vicum, cui Burgo-fortio nomen, in agro Mantuano, cum leuis armaturae equitibus praefectus esset sub Fr. Maria Vrbini principe foederatorum exercitus duce, leuioris tormenti ictu in femore accepto paullo post Mantuae decessit: ferox natura iuuenis, vix enim annos XXVIII attigerat, sed qui industriae et fortitudinis iam magnum specimen dederat, vt si ad maturiorem aetatem peruenisset, procul dubio in maximum et praestantissimum militiae ducem euasurus crederetur. vxorem duxerat Mariam Saluiatam genere et morib. nobilissimam feminam, ex qua Cosmus natus, qui dissuadente quantumuis pia et generosa matre, vt quae patriae bene vellet, et filio metueret, oblatum principatum capessere non dubitauit: quem tanta felicitate gessit, vt plusne fortunae an industriae ipsius tribuendum sit, difficile sit dicere. nam reip. optimates a Clemente et Alexandro vrbe exacti, qui principis morte in spem recuperandae libertatis erecti Montemurli conuenerant, adeo exiguo comitatu, quasi ab hostib. tunc vicinis nihil metuendum esset, capti fere simul omnes nullo negotio in eius manus venerunt, et mox VIII virorum iudicio ad mortem damnati sunt. hoc metu liberatus Cosmus beniuolentiam Caesaris, in cuius clientela postea constantissimus fuit, fide et obsequio demereri, et Pontificis infestissimi astus eludere, atque arces tam ciuitatis, quam aliarum reip. vrbium, innata supra annos prudentia et patientia, in potestatem facile redigere, non item Margaritam Alexandri viduam a Caesare vxorem impetrare potuit, magno potentiae firmandae praesidio futuram, quae Octauio Pontificis nepoti, a prouido et callido patre, qui iam satis amplo beneficio Cosmum sibi obstrictum existimabat, reseruata est: sed Helionoram Petri Toletani, qui tunc Neapolitani regni praeses erat, filiam de voluntate Caesaris vxorem duxit, vt hoc nouo adfinitatis vinculo partib. Caesarianis addictior efficeretur. haec noui: sed potentissimi tota hodie Italia imperij in ea familia confirmati primordia fuerunt. Antiquissimae longe et illustrissimae Atestinorum siue Estensium domūs diuersum fatum fuit, quae a Pontificibus, qui Mediceam in tantam magnitudinem euexerunt, eodem tempore paene pessundata et oppressa est. nam Alfonsus, qui, vt rerum suarum saluti consuleret, Lucretiam Alexandri VI filiam vxorem duxerat, cum Iulium II multo capitaliorem hostem expertus esset, amissa Mutina, et Regio Lepidi imperialis ditionis ciuitatibus, quas tamen ille ad pontificiam iurisdictionem pertinere contendebat, vix Ferrariam retinere potuit, cuius possessione pristinam dignitatem et antiquae magnitudinis splendorem tueretur. sed Iulio sublato, et in eius locum suffecto Leone X qui fortunarum paene omnium iacturam fecerat, iam de vita periclitari cepit. itaque non tam militis robore, quam domesticorum fide opus habuit, quamdiu Romae sedit Leo, quo se aduersus insidias, et clandestinas Pontificis molitiones securum praestaret. mortuo igitur Leone, adhuc vacante sede, antequam Hadrianus inauguraretur, Regium et Riberam atque alia oppida praesidio destituta occupauit: de quibus cum controuersia mota esset, mox extincto Hadriano, et Clemente VII Pontifice creato, Alfonsus, qui antehac neutrarum partium fuerat, cum Caesare foedere transegit, vt se contra Clementis iniurias muniret, auctorque Carolo Borbonio contra Pontificem cum exercitu proficiscenti fuit, vt omissa Etruria Romam recta pergeret; fore enim, vt eum iam Columniorum seditione perturbatum facile opprimeret. in itinere Carporum oppidum a Borbonio captum receperat. mox capta Roma et Pontifice obsesso, arrepta occasione Mutinam iamdiu incursionibus vexatam et peiora metuentem deditione in fidem accepit. ita recuperato ex Caesaris voluntate imperio, restabat, vt cum Pontifice in gratiam, si qua posset, rediret. igitur in foedus pro Pontificis liberatione inter Franciscum et principes Italiae initum vna cum Friderico Gonzaga Mantuae marchione consensit, spe a Lautreco facta adfinitatis contrahendae, quae postmodo ad exitum perducta est. demum soluto foedere, inter pacis a Caesare cum Pontifice factae condiciones comprehensum fuit, vt Alfonsus Ferrariam, quam pontificij vicarij titulo maiores sui tam diu tenuerant, beneficio Pontificis acciperet; Mutinam et Regium, quas imperialis ditionis esse pronuntiauit Caesar, retineret, et Carporum item oppidum Piorum familiae iniuria ablatum, ac Nouianam arcem: quae cum pro dote Caesaris filiae quae Herculi filio desponsata erat, accepisset, matrimonio non secuto numeratis LX aureorum millib. a Caesare redimit. Iam Mantuae Marchio, quam foederi contra Caesarem icto subscripsisse diximus ante etiam pacem cum Pontifice factam in partes Caesaris transierat. itaque Caesar eo fere tempore ex Pannonia rediens Mantuam venit, vbi a Friderico honorifice exceptus, vt hospitem honorifica gratificatione remuneraret, eum ex Marchione ducem creauit. addidit et nouum beneficium, nam cum Io. Georgius Palaeologus, qui Bonifacio Montisferrati marchioni Vilelmi fratris F. successerat, paullo ante sine liberis decessisset, et Fridericus, qui Margaritam Bonifacij sororem vxorem duxerat, hereditatem adire vellet, contra Sabaudo et Saluciarum principe tendentibus, Caesar oppida et arces imposito praesidio sequestris iure. occupauit, et postea tradita possessione secundum Fridericum pronuntiauit. At Roboreorum gens, quae originem ex Sauona humili admodum loco habet, a Sixto IV condita, a Iulio II euecta, a Pontificibus, qui deinde secuti sunt, paene oppressa fuit. nam Franciscus Maria Ioannis Mariae F. Raphaelis, qui Sixti IV frater fuit, N. cum ex iure matris Ioannae Guidi Vbaldi Feltrij sororis in Vrbini principatum successisset, a Leone X proscriptus, et multis ac varijs modis vexatus, tandem sub Hadriano ac deinde sub Clemente, sub quo foederatorum exercitus in Italia dux fuit, aliquantum respirauit. sed cum commoditate loci et proximitate allectus Camertium ditionem cum Vrbini principatu coniungere cuperet, occasionem, quae se in manus dabat, minime praetermittendam existimauit. Ioanne Maria mortuo, vltimo ex familia Varanorum, vnica filia ex Catharina Ciboa legitimo matrimonio suscepta superabat: eam Franciscus Maria a matre, quae sibi et filiae metuebat, vixque se contra Sarram Columnam Matthiae Varani spurij socerum tueri potuerat, Guido Vbaldo filio vxorem facile impetrauit. ita Camertium ditione potitus est, quo vsque Paullus III, qui liberorum ad opes prouehendorum cupiditate supra modum flagrabat, Camertes, tanquam ad pontificiam iurisdictionem pertinenteis, et per vim nullo titulo vsurpatos, ab eo repetijt. iamque res ad arma spectabat, nec generosus vir tot palmarum dux adduci poterat, vt qui Leonis tam vegeti potentiae restitisset, effeti et decrepiti senis comminationibus victas manus daret. sed cum sub id tempus iam rebus omnibus ad bellum paratis fato concessisset, Guidus Vbaldus dispar patri filius Venetorum et Cosmi noui Florentiae ducis promisso auxilio destitutus, vt sine periculo cetera oppida retinere posset, Camertium possessione cessit, quos mox ambitiosus et indulgens senex Octauio nepoti attribuit, versisque contra Ascanium Columnam armis, eum omnibus oppidis, quae in Latio tenebat, ac Palliano inprimis spoliauit. Et vt ad Indica etiam veniamus, in occidente biennio post Columbi et Americi Vespucij nauigationes, P. Aluares Gapralis classis L usitanicae secundo in Indiam nauigantis dux, periculosa tempestate iactatus, Brasiliam noui orbis prouinciam XVII Kal. Maij accessit; ac duodecimo ab hoc anno Io. Pontius Legionensis terram Floridam celebri illo pugnae Rauennatis die primus inuenit. octo deinde annis post, et altero, postquam Carolus Caesar creatus est, Ferd. Magellanus Lusitanus, indignatione contra Emanuelem concepta, Caesari militauit, et versus occasum in insulas Molucchas tendens fretum a se Magellanicum dictum praeteruectus est. qua in expeditione cum perijsset, vna ex ipsius nauib. cetera classe amissa, biennio post toto terrarum orbe circumnauigato Hispalim appulit VI Eid. VIIbr. cum vero ab iis, qui cum Magellano erant, obseruatum fuisset, in occasum tendentibus crebras terras sitas esse, in quibus ignes accensi visebantur, inde factum est, vt postea in omnib. ohorographicis tabulis ex aduerso Peruuiae regionis longus terrarum tractus describatur, et terra ignea vulgo indigitetur. eodem anno ceperunt Ferdin. Cortesij victoriae, quib. tot capta oppida totis XX annis, tot lustratae prouinciae, inprimisque Mexicana siue Themistitana vrbs in lacu sita, Metescuma rege interfecto, in potestatem Christianorum venit. dum haec in Hispania noua geruntur, Peruuiae regio partim a Guterisio Varga episcopo Placentino, partim a Francisco Pizarro subacta est, et in ea vrbs magni nominis Cusco, Ingarum, hoc est, principum sedes, qui circumiacenteis prouincias armis subiugauerant. eorum rex Atabalipa direptis thesauris contra fidem datam crudeliter a Pizarro occisus, mox, Deo ita volente, vltores habuit. nam cum Ferdinandus Pizarri frater Almagrum captum ad mortem damnasset, Didacus Almagri F. coniuratione facta Pizarrum oppressit. is postea a Vacca Castrensi a Caesare misso captus et securi percussus est. Castrensem mox Consaluus Pizarrus Francisci frater obtruncauit: cumque Blascus Nonius post Castrensema Caesare missus esset, qui pro regis titulo Indias moderaretur, is rursus a Consaluo in proelio captus et ad mortem damnatus est. interea terrarum illarum incolae sub saeuis dominis instar iumentorum aut fodiendis metallis, aut oneribus portandis, aut piscandis vnionibus misere exanimabantur. quo factum est, vt misso in Indias Bart. Casa, Caesar, quo certior de illarum statu fieret, hortante et vrgente eodem Casa, leges a gubernatoribus seruandas sanxerit, quibus Hispanorum saeuitiam coerceret, et Indos melius de clementia sua sperare in posterum iuberet. Postea cum Consaluus Pizarrus magno prouincialium detrimento rursus rebellasset, missus eo a Caesare fuit Petrus Gasca iuris consultus, et humili tantum praesidis titulo fultus, qui quod alij superbis proregum titulis freti, vi armata efficere nequiuerant, astu vulpino praestitit, factaque singulis praefectis veniae spe vniuersos ad suas partes paullatim pertraxit; et cum Consaluus Francisco Caruaiale homine crudelitatib. infami, et Io. Acosta ducib. proelium infelicib. auspicijs ad Xaquixaguanam commisisset, a milite desertus in praesidis manus cum omnib. suis ducib. qui soli in exercitu remanserant, captiuus deuenit, a quo paullo post et ipse et cuncti illi tanquam perduelles extremo supplicio affecti sunt. inde Gasca post publicatas nuper a Caesare conditas leges, aliaque ad leuamentum Indorum iuste constituta, e prouincia discessit, magnaque auri vi in naueis imposita in Hispaniam reuersus est, haut multo priuatim ditior, aut maiore comitatu, quam venerat, quippe cum idem pallium, quod Hispania extulerat, ceterum vsu detritum ex Indijs retulisset, totque reb. tambreui tempore gestis, tantoque auri pondere in aerarium illato, nihil propterea de cultu corporis et pristina moderatione mutasse magna cum omnium admiratione conspiceretur. ita Hispanorum sitis auri sanguine Hispanorum restincta est; qui mutuis lanienis XX annorum spatio se confecerunt, indigenis auaritiam et libidinem victoris luentibus. tanto auro et cruore verae relligionis cognitio miseris Indis constitit: quam etsi nullo pretio, ne vita quidem ipsa, aestimari posse censeam, verendum tamen est, ne ea diuinae vocis promulgatio non ex praescripto Dei, qui suos non ferro et rapinis, sed caritate et pijs admonitio nibus grassari voluit, apud Indos instituta, cum non propter CHRISTVM inceperit, neque CHRISTI gloriam pro fine, vt sunt principia, olim sit habitura. In India Orientali non minores progressus Lusitani fecere, eoque meo iudicio maiores, quod longinquiorem et multo difficiliorem nauigationem susceperant. sed difficultates illae virtute ducum superatae sunt. Fr. Almeidae inprimis, qui Campsonis Sultani AEgyptij classem fortiter profligauit, et Alfonsi Albuquercij, qui Goam occupauit, ibique proregum Indiae sedem constituit: dein Malacam aureae Chersonesi metropolim expugnauit, arcem Calecuti condidit. his successere Lupus Suares, Iacobus Lupus Sequera, qui iam ante Taprobanam lustrauerat, Eduardus Meneses sub Emanuele; quo mortuo sub Ioanne III Vascus Gama, qui primus Africae promontorium praeteruectus est, mox Henricus Meneses, Lupus Sampasius, Nonius Cugna, Gratianus Norogna Indiae praefuere, ac postremo Io. Castrensis, qui memorabili illa in Diensis arcis a Turcis obsessae propugnatione contra Cambaiae regem parta victoria, Lusitanorum imperium in Oriente firmauit. ab ea enim, quae incurrit in annum huius seculi XXIX, Ioannes quamuis suborta inter eum et Caesarem ante de Molucchis controuersia, sed indecisa, nauigationem liberam ad illas regiones conseruauit. et in Oriente quidem ciuilior, et a rapacitate ac discordijs intestinis magis vacua, pace et bello, Lusitanorum administratio fuit; quippe regibus illis in eam curam solam intentis: nam in Africa hostem potius petebant, quam petebantur; contra Caesare bellis Europae implicato crebra in longinquis prouincijs inter rectores dissensionum incendia facile exarserunt, quae, nisi exhausta et consumpta ob oculos tunc versante praeda, quae illos committebat, nunquam restingui potuerunt. Hic ergo status, haec rerum facies toto terrarum orbe erat, hae vires et consilia reliquorum principum, cum pax inter Caesarem iam se ad bellum Germanicum comparantem et Franciscum magna Europae laetitia Crepiaci facta est. huius condicionibus cautum fuerat, vt Madritianae et Cameracensis pacificationis capita obseruarentur; et quia de Mediolani ditione, in qua ius quaesitum liberis Franciscus dicebat, cui renuntiare non potuerat, vltimo bello actum erat, conuentum est, vt Carolo Aurelianensi intra biennium Caesar filiam in matrimonium daret, dotisque loco Mediolani imperium attribueret; sin filiam non posset Ferdinandi fratris filiam et Belgium pro dote traderet, oppida, quae huc vsque aviolatarum induciarum tempore capta fuerant, vtrinque reddita sunt; in his Stenaeum, quod Fr. Lotaringo dirutis munitionibus restitutum est. qua in re iniquior Gallorum condicio fuit in Gallia Cisalpina, vbi pro sola Montis-regalis ciuitate a Vastio capta, Alba, Clarascum, Antinianum, Damiani Fanum, et alia pleraque oppida et prouinciae, quae ante et post Carinianam pugnam in nostram potestatem venerant, Caesarianis reddita sunt. iamque Bononia ab Anglis arctius obsidebatur, hactenus virtute Philippi Corsi, qui sub Iacobo a Codiciaco Veruinio Odardi Biesij equitum tribuni genero militabat, acriter defensa: sed eo ictu tormenti sublato, Veruinius rei militaris imperitus, et sustinendae obsidioni impar de deditione agere cepit. renuebant oppidani, et, si Veruinius exire vellet, se ad propugnationem paratos animosa fide testabantur: addebat animos miseris, quib. de fortunis omnib. certamen erat, quod Delfinus cum auxiliaribus copijs propediem aduentare dicebatur, et Iacobus Albonius Santandreanus iuuenis gloriae cupidus et Delfino percarus de introducendo per mare in vrbem auxilio spem dederat: sed cum aduersantibus ventis eadem saepius tentata via cursum tenere non potuisset, et Delfinus serius appropinquasset, Veruinius inuitis oppidanis ac praecipuis militum ducibus vrbem Anglo dedidit: quod ei capitis periculum postea creauit. Monstrolium eodem tempore Talboto duce obsidebatur, sed aduentante Gallorum exercitu veritus Thomas Norfolcius, qui exercitum ducebat, ne medijs inter Monstrolium et Bononiam Gallis reditus impediretur, iam recedentib. Caesarianis, ad regem suum Caletum versus se contulit. nostri tentata, sed infeliciter, astu militari Bononia, cum iam hiems illis locis grauis ingrueret, dimissis Heluetijs in hiberna concesserunt. Anglus relicto Eduardo Semero Summersetensi reginae nuper mortuae, ex qua Eduardus natus, fratre, qui rerum summae cis mare praeesset, in Angliam reuertitur. Biesius interea Bononiensis prouinciae praefectus cum exercitu ad Portum se contulit. id oppidum duobus a Bononia milliaribus abestinteriecto flumine, quod aestu maris intumescit, et lateritio ponte iungitur. trans flumen cum castellum extruere cogitaret, quod vrbis nauali imminens ingressum nauibus ex Anglia venientib. impediret, a Surreiae comite ducis Norfolciae F. celerius, quam putabat, circumuentus, magno se cum discrimine citra flumen recepit, et opus interruptum reliquit. ei a rege imperatum fuerat, vt ad turrem (vulgo Ordinis vocant) quae Bononiae imminet, castellum aedificaret, vt et naueis ingressu prohiberet, et Caleto per terram venienteis auxiliarios intercluderet. id se intra mensem VItilem Biesius confecturum receperat, eaque spe Franciscus de inuadenda anno sequenti Anglia consilium ceperat, vt occupatis in suo Anglis castellum aedificandi tempus ac facultatem Biesio daret. ipse Guinam eodem tempore cum exercitu oppugnare decreuerat, vt ita vndique cinctam Bononiam omni auxilij spe destitutam in extremas angustias redigeret, ac postremo ad deditionem compelleret. itaque instructa classe, cui Claudium Annebaldum maris praefectum, qui domum relegato Momorantio omnia regni negotia cum Cardinali Turnonio administrabat, praefecit, Romorantino castro in Biturigibus, vbi hiemauerat, relicto per Argentanum Tocense castrum venit. id ad mare situm est, in citeriore Sequanae ripa X milliaribus infra Honflorium. eo conuenerant ex Prouincia XXV triremes, quae duce Polinio Gaditanum fretum praeteruectae in Oceanum descenderant: ad stuporem potius et terrorem, quam vllum rei nauticae vsum, tempestuoso et crebris procellis iritato mari plana istiusmodi nauigia non ferente. classis omnino erat CIII onerariarum nauium: in eas imposita VIII hominum millia. dextrum cornu cum XXXVI nauib. regebat Boterius Italicis bellis multam gloriam adeptus, sinistrum Curtonius cum totidem nauibus. in media acie, quae frontem efficiebat, Annebaldus cum XXX nauib. et praetoria consederat. missus ante Polinius cum triremibus, qui hostem ad pugnam lacesseret. occupata a nostris Vectis insula, quae Porthesmuthiam celeberrimum tota Anglia oppidum ex aduerso spectat. illuc hostium classis appulerat, quae satis habebat si nostrorum impetus sustineret, et exscensionem in Angliam prohiberet; post aliquot leuia certamina Annebaldi iussu tribus diuersis locis, vt hostium vires distraherentur, in terram descenderunt P. Strossius, Thessius cum Polinio et Tristano Moninio, ac postremi Marsacus et Pirrobonus triremium duces. cum ne sic quidem lacessiti hostes allici possent ad proelium, deliberatum fuit, an tutum esset eos intra canalem, qui insulam et Portesmuthiam interiacet, aggredi. inde alacritas nostrorum Annebaldum vrgebat, hinc rei nauticae peritorum rationes remorabantur, sine manifesto periculo id fieri non posse contendentium, quippe vento et fluxu maris aduerfis. subsidiarium fuit de munienda insula consilium, aedificatis tribus castellis; tot enim necessaria erant. id cum nec tam exiguo tempore confici posse animaduerteret Annebaldus, decursa ora maritima a promontorio S. Helenae Doueram vsque ad Portum prope Bononiam se recepit. cum recedentem classem hostes insequi velle viderentur; obuersis proris Annebaldus rursus in apertum mare regressus ad proelium se comparat. sed hostibus cursum flectentib., classe incolumi Franciscopolim, vnde soluerat, nulla alia re gesta reuersus est. iam tempus appetebat, quo castellum ad Bononiam a rege imperatum exstructum esse debebat. sed Biesius non monito rege consilium mutauerat, et loco inferiore serius opus inceperat, quam vt toto VItili, sicuti promiserat, confectum esse posset. itaque de obsidendo Guinae oppido consilium omissum est, et omnes copiae ad limitem Belgicum traductae, vt aduenientem conductitium Germanorum exercitum fatigare, et si quid in itinere aggrederetur, prohibere possent. interea crebra inter nostros et Bononiae praesidiarios cottidie certamina conserebantur; in queis Fr. Lotaringus Aumalius Claudius Guisiani F. grauiter vulneratus est, accepto infra oculum dextrum hastae in maxilla ictu, fractaque hasta cum cuspis cum sesquipedali trunco in vulnere remansisset, non tamen tanta succussatione ex equo praecipitari potuit; tandem in hospitium relatus truncum educi constantissime tulit, nulla, quae doloris acutissimi sensum proderet, voce emissa, et praeter chirurgorum spem ex tanto vulnere conualuit. hic ingentis animi vir, qui tot laudis bellicae monumenta postea reliquit, fato Galliae ad exitum vergentis reseruatus videtur, vt ipse virtute propria fretus, populos legitimorum principum dominationem exosos sibi conciliaret, et filiorum auspicijs ad arma nunquam nisi sero errore cognito ponenda viam sterneret. inde Biesius in terram Osiam cum exercitu proficiscitur, vt omnia vicina vastationib. infestaret, ne alendo Germanico militi, qui propediem expectabatur, vsui esse possent. in ea expeditione IIOIO Anglorum a Carolo Cossaeo Brissaco caesa. rex ad Firmum monasterium prope Abbatis-uillam subsederat, vbi ex morbo pestilenti Carolum Aurelianensem Caesaris seu Ferdinandi generum destinatum frustra tentatis remedijs amisit. quae mors vltra naturalem sensum eo grauior patri fuit, quod amisso filio, quem vnice diligebat, vna spem recuperandi Mediolani, cuius caussa tot bella hactenus gessisset, dissoluta adfinitate amiserat. Itaque missis Fr. Oliuario Cancellario et Claudio Annebaldo maris praefecto Brugas et inde Antuerpiam legatis, vt Caesaris voluntatem periclitarentur, cum res in longum extraheretur, hoc breue et suspicionis plenum responsum vix tandem extorsit, curaturum Caesarem vt amicitiam cum Francisco pacificatione vltima contractam conseruaret, nec nisi bello prius lacessitus ab ea recederet. hanc mortem Caesar merito inter prospera duxit, quod damnosae transactionis, qua ad Mediolani restitutionem obligabatur, vinculo solutus esset, temerariae pollicitationis fidem luente fortuna. itaque toto animo in bellum Germanicum intentus expediendae rei pecuniariae negotio, quod reliquum erat anni, impendit. Rex vicissim, qui tanti apparatūs procellam in se redundaturam prouideret, gubernatoribus mandata dat, vt loca in limitib. bello opportuna muniant, et praesidijs firment: Burgum inprimis in Sebusianis, Mauberti-fontem ad Mosam, Meseriam, Musonium, ac loco Stenaei, quod Lotaringo restitutum fuisse diximus, Villam-francam prope Samorellum itidem ad Mosam situm vicum summa diligentia adhibita muniendum curauit, reuocatoque ex Italia Anghiano Ioannem Caraciolum Melfitanum, quem nuper E. T. creauerat, vt Subalpinae prouinciae praeesset, misit, et ipsum Anghianum in locum Caracioli Septimaniae gubernatorem constituit, iam de castellis ad Bononiam muniendis tantum sollicitus; postquam de Germanico Angli exercitu ob non soluta stipendia prope Leodicum dissipato certior factus est. Heic vt anni, sic et libri finis erit, quo breuiter superiorum temporum historiam, quantum ad rem faciebat, complexi sumus, caetera deinceps accuratius et plenius enarraturi, citra fucum, et quod iam professi ab initio sumus, procul ab amore et odio. quod vt nobis concedat omnium gratiarum largitor Deus, eum toto pectore per generis humani propitiatorem, qui cum Spiritu consolationis per seculorum aeternitatem regnat, IESVM CHRISTVM, etiam atque etiam oramus.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER SECVNDVS.

PRINCIPIVM mihi operis erit bellum Germanicum, quod mole maximum, confectu facillimum, euentu felicissimum Caesar cum principibus foederatis et ciuitatibus Augustanae confessionis socijs intra anni curriculum gessit. verum antequam vlterius progrediar, facturum me operae pretium putaui, si pauca de Germania, et eius statu atque administratione, quantum ad rem sat erit, breuiter edisseram. Germania antiquos limites habet ab oriente Vistulam et Pannonias; ab occidente Rhenum, qui in Alpibus Lepontijs ex Adula monte ortus per Curiam Raetorum et medium lacum Acronium curuato flexu Angustam Rauracorum diuidit, et inde quasi a meridie septentrionem versus tendens binis ac multum disparatis ostijs in mare Germanicum exoneratur: a meridie Alpibus Raeticis, Vindelicijs, Iulijs, et Carnicis, a septentrione mari Baltico clauditur. quos postremos limites populosa aeque ac bellicosa gens transgredi non potuit, quippe insuperabileis; flumina facile superauit. nam et inde trans Vistulam in Borussiam et Daciam; inde vltra Rhenum, omnem trans et citra Iuram Heluetiorum ciuitatem complexa ad Vogesum vsque montem et Belgici maximam partem fines protulit, et insulam Batauorum ambigui antea iuris suam effecit, omni ea portione Gallijs adempta. itaque et omnibus ijs locis lingua ex Germanica detorta vtuntur. apud Heluetios, inquam, Tribocos, Vangiones, Nemetes, Menapios, Treuiros, Tungros, Sicambros, Vbios, Eburones, Atuaticos, et Pleumosios. quin et Anglicam, quae hodie est, et Scoticam Teutonicae esse dialectos quis neget? vti a Saxonibus nomen, ita et linguam mutuatos esse, vero fit simile: qui et ijdem Saxones orientem versus veteres fines egressi Borussos et Trassiluanos, qui hodie appellantur, Germanice loqui docuerunt. etiam Liuonia, licet in Sarmatia Europaea sita sit, quia tamen versus occidentem sinuoso tractu reflectitur, et a Vandalis proximis insessa est, Germaniae annumeratur; eamque ob caussam Rigensis archiepiscopus, qui in Liuonia est, inter Germanicos antistites recensetur. at enim quod in Gallia Germanis; id in Germania Illyrijs vsu venit, vt suae ibi dominationis vestigia relinquerent alte impressa: nam et hodie Marcomanni seu Moraui, Quadi siue Silesij, ac denique Boemi, qui omnes priscis Germaniae finibus continentur, Illyrica seu Slauica lingua vtuntur, atque eadem adeo, quae inter Istros, Dalmatas, Bosnenseis, Bulgaros, ac denique per totam Sarmatiam Europaeam superiorem in vsu est. hac ergo se tenus Germaniae quasi naturale imperium in Gallias et Sarmatias effudit; quod iure gentium longe vlterius progressum est: nam postquam imperium, quod in secunda regum nostrorum familia a Carolo magno incepit, qui Galliam primum, dein Germaniam, ac totam fere Italiam tenuit, ad Germanos translatum est, omnes illae prouinciae in Italia et extra Italiam in limite nostro sub imperio occidentali et imperij Germanici legib. ordinatae sunt. itaque Sequani, Sclabi, Leuci, Mediomatrices, et in his Lotaringia, Lucemburgensis ac Namurcensis ditio cis Rhenum et Mosam, et inter Rhodanum et Alpeis Segusiani, Viberi et Veragri, qui hodie Valesiani; Sabaudi item et Allobroges Imperio et legib. Imperij parent. regnum etiam Arelatense, antequam in potestatem regum nostrorum veniret, sub Imperio fuit: cuius rei memoria post sublatam imperij iurisdictionem aboleri minime potuit. nam et hodie in sermone vulgi interior Rhodani ripa Imperij, citerior Regni nomine indigetatur. translatum autem fuit imperium ad Germanos ab Othone I Henrici Aucupis F., mansitque in eius familia vsque ad Othonem III nepotem, qui veritus, ne imperium a patre et auo in Germania firmatum ad Italos aut etiam Graecos transferretur, legem tulit, qua scitum est, licere solis Germanis principibus imperatorem eligere. id vt facilius Otho impetraret, cum Gregorio V Saxone sobrino suo, quem post eiectum Roma Crescentium et Ioannem Graecum expulsum in sedem restituerat, posteris aeque damnosa ac ignominiosa pactione transegit, vt qui rex Romanorum deinceps crearetur, non prius imperator et Augustus haberetur, quam eum R. Pontifex inaugurasset. ita R. Pontifex ab imperatoribus primum creari aut constitui solitus, arbitrium summi inter Christianos principatūs constituendi ad se paullatim traxit. id circa annum Christi IO CCCCXCVII accidit. postea Carolus IIII eandem legem renouauit, sub bullae aureae nomine in comitijs Norimbergensib. V Eid. Ianuar. anno salut. OIO CCCLVI publicatae, quae et hodie inter Germanos magna relligione seruatur. is suo periculo, sed sero, sensit quorsum pertineret ius illud, quod sibi in inaugurandis imperatoribus R. Pontifex sumpsit, vt scilicet liceret ei a quo accipere debuit leges quas vellet pro inaugurationis pretio imponere. siquidem Innocentius VI non aliter coronam per ministros ipsi imponi passus est, quam ille iureiurando se obstrinxisset, Romae aut in Italia iniussu Pontificis diutius non moraturum. vt non immerito Fr. Petrarca, qui tunc temporis floruit, indignabundo animo miratus sit, quaenam ista superbia esset, principem Romanum publicae libertatis auctorem libertate priuare, vt cuius esse debent omnia, ipse non sit suus. in haec enim verba ad ipsum Carolum imp. scribens vir optimus et sua aetate doctissimus prorupit. ab Othone III ius ac potestatem imperatores eligendi, vt ambitioni ac turbis obuiam iretur, ad VI viros contractam esse vulgo persuasum est, videlicet Moguntinum, Coloniensem, et Treuirensem episcopos; comitem Palatinum Rheni, Ducem Saxoniae, et Brandeburgicum marchionem, atque his additum fuisse Boemiae tunc ducem, nunc regem, cui locus est, si quando accidat, vt VIviri in ferenda sententia parib. suffragijs inter se dissideant. sed melioris antiquitatis periti aliter sentiunt, Germanicorum annalium fide edocti, diu post Othonem III tam reges Germaniae quam imperatores, sicuti antea fieri consueuerat, a populis et principib. fuisse renuntiatos; et ante Friderici II imperium, qui anno Ch. OIO CCL e vita migrauit, nullam VIIvirorum mentionem a scriptorib. Germanicis fieri, qui omnia eligendis imperatorib. comitia ad hoc vsque tempus ab omnib. imperij ac regni principib. siue sacris siue solutis nullo discriminae celebrari solita concorditer memorant; vt eam VIIvirorum institutionem inter annum OIO CCL et OIO CCLXXX cepisse necesse sit; et si coniecturae locus detur, circa tempora comitiorum, quib. post longum interregnum Rodolfus Habspurgensis comes Austriae familiae hodie potentissimae conditor rex appellatus est, atque vt putat Onufrius Panuinus, in magno concilio Lugdunensi II, quod a Gregorio X Placentino anno post Rodolfi electionem celebratum fuit, probatam ac confirmatam. quanquam Nic. Cisnerus I. C. vir alioqui Germanicae antiquitatis perquam gnarus contrarium asserat, aut certe diuersa longe, in oratione de Othone III et consiliorum imperatoriorum instituto edita tradat. nec minus plerisque suspectum est, quod vulgo itidem iactatur, regis Boemiae partes esse, vt parib. suffragijs interueniat; cum ei tertium in dicenda sententia locum nominatim aurea Caroli IIII bulla tantum adtribuat. quod ab ipso tanquam rege Boemiae tunc institutum, minime tamen a successorib. eius postea seruatum fuit. Imperium autem, quod vocant, in tria omomnino membra diuiditur. omnium caput et princeps est Imperator. sequuntur ij, quos diximus, principes; ac praeterea ex sacro ordine archiepiscopus Magdeburgicus Germaniae primas, Salsburgensis, Bremensis, ac denique Rigensis, quib. subsunt XLV circiter episcopi. insuper Misnensis, Babenbergensis, et Ratisponensis, qui archiepiscoporum potestati exempti sunt. dein sequuntur coenobiorum multi praesules, et antistitae. post Palatinum, Saxonem, et Brandeburgicum, alij etiam Palatini, duces, et marchiones; Lantgrauij item, Burgrauij, comites, domini, barones, primi quique quatuor ex singulorum numero praecipui, dein plures, quorum non ita definitus est numerus; quippe qui pro temporum ratione et imperatorum arbitrio mutatur, augetur, minuitur. atque illi fere omnes principes etiam in Italia ab Imperatore in fidem accipiuntur, et fide data, si mandatis imperialibus non obediunt, aut bellum contra imperij leges suscipiunt, proscribuntur, et bonis ac possessionibus multantur: et deficientibus heredibus masculis fere ditiones et possessiones eorum ad imperatorem redeunt. tertium membrum ciuitates liberae constituunt, quae sunt hodie circiter LX, cum prius plus quam XC numerarentur. ex his constat respublica Germanorum; quae sic ea ratione vocari potest, quod quamuis imperator primum, dein reliqui principes, ac postremo ciuitates liberae suas quaeque ditiones, iura, consuetudines, et subditos, in quos ipsis ius vitae et necis est, habeant; tamen quia simul omnes imperio subditi sunt, et ipse Caesar imperij caput, imperij legib. est obnoxius, vniuersi reipub. vnius speciem exhibent. quoniam vero ditiones singulorum ita permistae inuicem sunt, vt crebras de finibus et iuribus inter ipsos controuersias oriri necesse sit, ideo consilia communia inter eos instituta sunt singula in singulis X circulis, in quos Germaniae prouinciae omnes distributae sunt anno huius seculi XXII, cum prius VI tantum circuli essent. quanquam et aliae constitutorum circulorum caussae assignentur, nempe vt esset vnde Senatus Imperij, qui tunc summa cum auctoritate ius dicebat, suppleretur; deinde vt paci publicae consuleretur, ac leges imperij lataeque sententiae executioni demandarentur. nam circulorum consilia nullam vere iurisdictionem, sed deliberationem duntaxat de executionis modo et ordinanda re bellica auxiliisque manu armata expediendis habent. Io circulo continetur Franconia, in qua III episcopi. IIo Noricum et Baioaria, in queis VI episcopi: IIIo Austria et Tirolensis ditio, in qua itidem VI episcopi. IVo Sueuia, in qua III episcopi, et Virtembergensis principatus, plurimaeque ciuitates liberae. Vo Alsatia inferior, in qua XI episcopi, duces Sabaudiae et Lotaringiae; nam superior tota est ditionis Austriacae. VIo Palatinatus Rheni, in quo III viri ecclesiastici. VIIo Vestfalia, in qua VIII episcopi, praeterea Frisia orientalis, dux Iuliaci et Cliuiae, comes Valdecius. VIIIo Saxonia superior, Misnia et Lusatia, in queis VII episcopi, dux Saxoniae VII vir, dux Pomeraniae, marchio Brandeburgicus VII vir, princeps Anhaltinus, Gedanum ciuitas, aliae. IXo Saxonia inferior, in qua archiepiscopi Bremensis et Magdeburgensis, episcopi V; etiam rex Daniae propter possessiones atque Holsatiam inprimis, quas in Imperio obtinet, duces Brunsuicensis, Megalopolensis et Luneburgensis. Xo denique Burgundia superior siue Sequani, in queis Vesuntinus archiepiscopus. is circulus ab Austriacis Burgundiae principibus nuper additus, in quo et praecipui Belgici proceres comprehendi voluerunt. his consilijs princeps, aut aliquis ex primaria nobilitate in vno quoque circulo praeficitur, cui quattuor consiliarij attribuuntur. ad grauiores caussas inter principes et ciuitates decidendas ordinata est Spirae camera, cui praeest princeps aliquis, seu comes, seu baro. assessores huic hodie V a Caesare dantur; inque his tres e comitum aut Baronum ordine praesides; a VIIviris X; ab Austria I, a Burgundia I, a VI circulis XVIII, ab VIII circulis, in eo numero comprehensis Austria et Burgundia prouincijs, VI; quib. omnib., qui in vniuersum XII fiunt Caesar praesidem summum primariumque, iudicis Cameralis nomine praeficit. atque haec quidem priuato iuri inter principes singulos et ciuitates disceptando consilia instituta sunt. verum quae ad imperij maiestatem, rem publicam, et ius vniuersorum pertinent, vt cum de pace, de bello, de tributis in communis belli sumptus imponendis, de foederibus, de socijs, de legum latione, abrogatione aut interpretatione, de moneta, et ceteris huiusmodi rebus agitur, de ijs in ordinum comitijs (diaetas vocant) quae, quo loco et tempore commodum videtur, indicere imperatori ius est, deliberatur. ijs imperator, principes, aut principum et ciuitatum legati interesse, instare, supplicare, intercedere possunt pro dignitatis gradu et suffragiorum praerogatiua, quam iuxta consuetudines et leges in imperio promulgatas et receptas obtinent. huic reipub. Germanicae ex tot principibus, tam in Germania, in qua, vti explicauimus, iurisdictioni imperiali subsunt, quam extra Germaniam ad imperium pertinentibus, tot ciuitatibus, adde etiam foederatis populis compositae, quid in omni antiquitate conferri possit, non video; nisi aut Amphictyonum consessum ab Amphictyone Atheniensium rege Deucalionis F. Promethei N. ad Thermopylas et apud Delphos institutum, qui XII Graeciae populos complectebatur; aut Achaeorum denique concilium, quod sub Arato Sicyonio maxime immensum viguit. verum haec cum Germania comparata, quasi musca ad elephantum. nam facile fuit, vt populi inter se contermini, exterorum iniurijs obnoxij, cum alter alterius ope indigerent, vna conuenirent, et idem sentirent communis salutis tuendae caussa: quemadmodum et facile ij conuentus aut externis opib. aut domesticis dissensionibus postea dissoluti sunt; quamuis eorum vmbra quaedam etiam sub Romanis imperatoribus remanserit. mirum vero tot potenteis populos, non vicinorum metu aut vlla necessitate adductos, in hanc statūs formam consensisse, et semel acceptam per tot secula tam constanter retinuisse, vt nullum robustius corpus, licet ex debilibus plerumque membris conflatum, si singulos spectes, aut hodie sit, aut olim fuisse homines meminerint. et quod magis admirabile est, cum ex diuersis administrationum generib. constet, summa concordia ab eo tempore inter eos extitit; nisi si quando semina dissensionum inter eos iacta sunt, quibus id effectum est, vt excusso imperij iugo, Pontifices in Italia rerum potiti sint, et ad alias nationes atque adeo Germanos ipsos paullatim pontificij nominis terror peruaserit, salua tamen et incolumi in Germania ad nostra vsque tempora imperij maiestate. sed exorto Luthero, distractis principum et populorum animis, et quo sibi ac relligioni prospicerent diuersas se in factiones scindentibus, Carolus V tot successibus elatus, arridente fortuna occasionem arripuit imperij, cuius ipse pars erat, sibi suisque proprio iure asserendi. id sibi tot victorias spondere atque adeo sibi deberi tum confidebat, tum vero et rem tentare honorificum et quodammodo necessarium existimabat. nam cum aliquot ante annis, vt imperium in familia firmaret, Ferdinandum fratrem regem Romanorum Coloniae renuntiasset, id VIIviri et alij Germani principes, quod contra Carolinae constitutionis leges factum esse dicerent, magnopere improbabant, et sine VII virorum consensu potuisse fieri negabant. itaque et eo nomine Saxo, Hessus, Vilelmus, et Ludouicus Bajoari fratres libertatis Germanicae tuendae caussa clam foedus icerant cum Francisco, qui C aureorum millia in eam rem apud Bajoaros deposuerat, vt in promptu essent, si quid inopinati accideret. sed cum in caussa relligionis post proscriptum Lutherum diuersa diuersis temporibus imperij decreta edita fuissent, quibus fere receptae et antiquae relligionis auctoritas asserebatur, et ne quid in eius praeiudicium fieret, seuere cauebatur, vndique prementibus Gallis, huius seculi anno XLIV Spirae post multas disceptationes in comitijs postremo constitutum est, Caesar daret operam, vt ex sententia piorum iuxta et doctorum virorum ratio iniretur de emendando ecclesiae statu, cuius emendationis formula perscriberetur: ipsi vicissim principes idem facerent, quo proximis comitijs facta vtriusque collatione de communi consensu ad Dei gloriam aliquid statueretur, quod in posterum eo vsque obseruaretur, donec publicum et liberum concilium in Germania peragendum, aut saltem nationis Germanicae conuentus celebrari posset: interea pacem inter se colerent omnes, nullique motus relligionis ergo excitentur: ecclesiastici cetus, vtram-vtram relligionem profiteantur, facultates vtrobique suas obtineant, ex ijsque, ministris, scholis, et egenis, quantum sat erit, erogetur. iam de camera Spirensi saepius actum fuerat, Protestantibus odio relligionis male ab infestis et suspectis iudicibus se haberi querentibus. itaque decernitur, vt iudices tunc ordinati vsque ad praefinitum quidem tempus in suo loco remanerent: cum vero id exijsset, tunc in eum consessum admitterentur omnes promiscue nullo relligionis discrimine. Protestantes hoc a Caesare impetrato decreto, cum in bellum Gallicum et Turcicum auxilia omnia, quae petebantur, libentissime commodassent, voti vt sibi videbantur compotes ac securi degebant. verum Caesar pace mox nobiscum facta, et belli Turcici metu solutus, quod interuentu Francisci, qui ea de caussa Io. Monlucium Constantino polim miserat, inducias facile impetrare speraret, omnem curam in bellum Germanicum intendit, rebusque in Belgio ordinatis, Vormatiae Vangionum imperij ordines conuocat. cum valetudine praepeditus adesse non posset, Ferdinando fratri negotium dat, vt ipsius nomine conuentus haberet: venit Ferdinandus IX Kal. April. legatis eo antea a Caesare missis Othone Truchesio Cardinali Augustano, et Friderico Furstembergio. ibi qua de caussa conuentus indictus sit a Ferdinando primum exponitur; videlicet vt toties agitata de relligione quaestio componatur, camera constituatur, pax stabiliatur, de bello Turcico consilia conferantur: dein excusata Caesaris absentia, qui propediem venturus sit, postulat interea a principibus vt de rebus communibus deliberetur, vt cum Caesar venerit, decerni aliquid et statui possit. a Deo ducendum esse initium, vt sopitis de relligione controuersijs expeditius in Turcam eatur? Caesarem ea de caussa vel iniquis cum Gallo condicionib. transegisse, vt aut eum adiutorem haberet, aut saltem cum hostem a tergo non haberet, in communem Christiani nominis pestem os et oculos obuertere securius posset. quin et hoc a Gallo impetrasse, vt concilio Tridentum indicto subscriberet; petere vicissim, vt et ipsi synodi decretis se subijciant, sic enim fore, vt sublatis offensionib. ecclesiae concordia sarciatur, et optata tranquillitas Germaniae atque adeo toti Christiano orbi restituatur. non oblitum esse Caesarem, quid vltimis Spirae comitijs decretum sit: nam et doctis et pijs viris negotium dedisse conscribendae emendationis formulae, quam ab ijs acceptam penes se habeat; ceterum rem esse altioris indaginis, et quae longiorem deliberationem requirat, quam vt per haec tempora expediri possit, ingruente praesertim bello Turcico: itaque melius consultum videri, si ea emendatione inpraesentiarum omissa, concilij, quod proxime inchoari debeat, qui sit futurus exitus exspectetur; et siquidem appareat nullum futurum, ante finem huius conuentus noua indicantur comitia, quibus de relligionis caussa statuatur. quod ad cameram imperialem attinet, a qua, si cui vis fiat, auxilium petendum sit, orare, vt de conferendis in eam stipendijs, et de constituendis iudicibus quamprimum agatur: in quo si inter ipsos non conueniat, petere, vt totum negotium fidei et arbitrio Caesaris committatur. superesse, vt de bello Turcico deliberetur, inferendum sit an cunctandum, et praesidijs per limites dispositis defensando potius quam inuadendo res geri debeat. vndique crebris nuncijs afferri, Turcam cum potenti exercitu in Pannoniam descendere, eoque rem adductam esse, vt maturari auxilia et pecuniam in eam rem conferri quam primum oporteat. ad ea Protestantes, et in his Coloniensis, et Palatinus III Non. April. scripto responderunt, mirari se, quomodo cum relligionis caussa conuenerint, vt iuxta Spirense decretum de ea statuatur, totum negotium ad concilium Tridentinum remittatur, quod ipsi vt minime legitimum et liberum probare non posse iam saepius professi sunt: prius ergo esse. antequam de bello Turcico agatur, vt concordiae inter eos sarciendae ratio ineatur: frustra enim, dissidentib. ob relligionem animis, de bello communibus sumptibus suscipiendo deliberari. quorsum enim hoc turbulento rerum statu bellum suscipi, nisi vt Germaniae et Italiae vires atterantur nullo profectu? prius pacem domi stabiliendam esse, quam ad bellum externum proficiscantur principes: nec dubitandum, rebus domi pacatis, at conscientijs inprimis, quin alacrius multo in Turcam sint ituri, et alacritatem Deo prosperante felix et faustus secuturus sit exitus. interea Spirensi decreto stetur, nec cuiquam propter relligionem periculum creetur. camera etiam Spirensis ita ordinetur, vt cuique ius a minime suspectis iudicibus aequabile reddatur. Protestantibus intercedentibus reliqui principes relligionis controuersias ad concilium Tridentini indictum referri, et cameram ex antiquis imperij legibus constitui, in qua secundum ius scriptum iudicetur, postulant: interea ex omni numero deligi petunt, qui de bello Turcico consilia conferant. post multas altercationes, quibus ad Non. Maias vsque res extracta est, cum Caesar iam in itinere esse nunciaretur, in eius aduentum dilatum negotium. is XVII Kal. Iunias Vormatiam venit. postridie Alexander Farnesius Cardinalis Paulli III nepos eo etiam accessit. valde pupugerat Pontificis animum mentio de perscribenda emendationis formula decreto Spirensi iniecta. itaque eo missum Farnesium haut temere a plerisque creditum est, vt decreti illa pars reuocaretur. nihil tamen ab eo publice actum. coram Caesare repetita actio, cuius summa erat, vt modo relligionis caussa nihil moueatur, neque Tridenti indicto concilio, quod pro legitimo non habeant, parere teneantur; et camera iuxta Spirense decretum ordinetur, hac lege de bello Turcico inpraesentiarum consilia conferantur. quod se praestare non posse Caesar per Granuellanum et Nauium respondit. qui enim excusare se possit apud orbis Christiani principes, si concilio, quod ipsorum caussa cogatur, non pareant? si quas habeant legitimas suspicionis caussas aut obiectiones, eas quominus coram Patrib. proponant, non impedire, modo et legatos eo mittant, nec antequam de progressu et exitu concilij constet, eius auctoritatem defugiant. aderat Ludouicus AEmarius Griniani comes, qui Francisci nomine principes, vt Ferdinandi verbis fidem faceret, orauit, pro amicitia, quae ipsi cum imperio intercedebat, vt conciliandis relligionis discordijs gnauiter in cum berent; et quando Concilium a Pontifice ea de caussa indictum esset, legatos illuc mitterent, et se illius sententiae parituros promitterent. Grinianus, licet literarum rudis, ex Turnonij Cardinalis cognati consilio, qui impense Pontificis auctoritati faueret, Vormatiam missus fuerat, vt cum de Caesaris et Francisci voluntatum consensione constaret, Protestantibus terror inijceretur, quominus concilij auctoritati intercederent. tandem cum frustra diu de relligionis caussa, de camera, de bello Turcico disceptatum esset, quod nulli aut admodum pauci principum legati adessent, Caesar prid. Non. VItileis conuentum dissoluit, et in proximum mensem Ianuarium Ratisponam comitia indicit; eo, si per valetudinem liceret, venturum se recipiens: ipsi vicissim vt adsint, hortatur, atque vt aliquando relligionis dissidium componatur, aliud theologorum colloquium instituit, et vtrinque quaternos collocutores, ac binos auditores, eosque sub Kal. Xbreis adesse Ratisponae, et ante comitia collationem inchoare iubet. res ad discordiam iam manifestam spectanteis ad bellum omnino inclinauit Henrici Brunsuici proteruia. is ingenij turbidi et vitae perditae homo in Galliam profectus, a Francisco grandem pecuniam emunxerat, specie conscribendorum in Germania militum contra Anglum, qui et ipse in Saxonia duce Friderico Rifebergo delectus habebat: sed accepta pecunia et magna militum manu, quam occultissime potuit, coacta, alio vireis et consilia vertit; et quanquam a Caesare, vt ab armis discederet, et legibus experiretur, palam iuberetur, Roteburgum Bremensis ditionis oppidum frustra aggreditur: inde per inferiorem Saxoniam populabundus discurrit, et ciuitatib. maritimis, nisi a Smalcaldica foederatione discedant, omnia extrema minatur. id iniecit suspicionem non mediocrem Protestantibus, conniuentia, immo consilio Caesaris rem geri, occasionem bello ex successibus Brunsuici quaerentis. itaque occupandum rati, duce Lantgrauio exercitum quam celerrime conscribunt. Mauritius Henrici F. et Ernestus Brunsuicus mox copias coniunxerunt, et recta contra Brunsuicum, qui tum Volfebutellum primariam agri Brunsuici arcem obsidebat, ducunt. is exitus belli fuit, vt post multas ludificationes frustra deprecante et satagente pro Henrici salute Mauritio, postremo ipse se et Victorem filium in Hessi manus victum tradere cogeretur. id cum Caesar, qui tunc Brugis erat, ex litteris Lantgrauij, qui Henricum et socios proscribi postulabat, resciuisset, vicissim ad Lantgrauium per Nic. Conritium litteras dat cum mandatis, quibus culpam Henrici eleuare conabatur, et vt ipse moderate victoria vteretur, captiuumque pro vetere principum consuetudine liberaliter et honeste haberet, hortabatur; postremo cum nullum ei aut socijs amplius metuendum esset periculum, petebat, vt copias dimitteret, pacemque coleret, et si quid vlli ob belli societatem aut summissum Henrico auxilium succenseat, legibus experiretur. auxit suspicionem, quod Caesar publicae pacis violatae poenam Henrico et socijs irrogare recusaret, intereaque specie belli Turcici comparatis copijs et vndique accersitis auxilijs maximum belli apparatum instrueret. quanquam multis persuasum fuit, Caesarem initio ad arma Turcica propensum, vnde plus gloriae, minus damni et inuidiae reportare potuisset, dein a Pontifice cum quo Genuae, Niceae, Lucae, ac postremo Buxeti familiare colloquium habuerat, inductum sententiam mutasse, et arma contra Turcam parata in Germanos vertisse, pessimo sed solemni et vsitato Pontificibus R. sicuti Protestantes iactabant, consilio, qui eos, inter Christianos, qui ipsorum nimiam potentiam in dubium vocant, capitaliori odio, quam ipsos Christiani nominis hosteis, hactenus semper persecuti sunt. igitur Caesar siue Pontificis consilio, qui magna auxilia pollicebatur, siue ambitione, aut etiam necessitate ob eas quas diximus caussas adductus, exeunte anno Gerardum Veltuicum hominem doctum et linguarum apprime peritum Constantinopolim misit, vt de inducijs cum Turca Ferdinandi nomine ageret, quo iam ante Monlucium a Francisco missum intelleximus. cum theologi Ratisponae conuenissent sicut praeceptum erat, missi qui Caesaris nomine praeessent, Mauritius episcopus Eistetensis, et Fridericus comes Furstembergius collega. a die VI Kal. Febr. ad III Kal. April. longis et implexis disputationibus, quippe cum de ratione agendi inter ipsos non conueniret, ab vtraque parte tempus extractum est. tantum de iustitia, quae nobis imputatur, actum est inter Petrum Maluendam, Eberardum Billicum, et Martinum Bucerum. tandem re infecta Protestantes primi discedunt, aegre id ferente Caesare, quod dissoluto colloquio, rei, quam occulte moliebatur, tegendae commoditatem eripi doleret, iam enim vbique fama de bello Germanico percrebuerat; eaque de caussa Protestantes Francofurti ad Moenum conuenerant, vt in commune consulerent, et iuxta Smalcaldicum foedus, iniuriam, si quae relligionis caussa inferretur, communib. armis et sumptib. propulsarent. ibi palam actum de concilio Tridentino, quod eo anno inchoandum esset, de foedere prorogando, de belli Brunsuicensis iam confecti sumptib., de non deserendo Coloniensi Romam ad caussam dicendam a Pontifice vocato, de sollicitando denique Caesare, vt quod de relligionis caussa Spirae decretum sit, confirmet, et cameram vti toties receperit, constituat. eodem fere tempore Palatinus, vt suorum votis, sic enim aiebat, satisfaceret, cum in relligione iam multos annos conciliationem et emendationem frustra sperasset, remque differri diutius periculosum existimaret, per ditionem suam abolita Pontificia auctoritate doctrinam Lutheri recepit, eaque de caussa Paulum Fagium Tabernis Rhenanis in Palatinatu natum Heidelbergam euocauit. is sub Volfango Capitone perfectissimam linguae sanctae cognitionem adeptus, cum egestate premeretur, Petri Bufleri viri locupletis et Isnae, in qua ille docebat, senatoris liberalitate subleuatus, Heliam illum Iudaeorum doctissimum accersendum curauit, et instituta typographica officina maximum ad solidam rerum Hebraicarum intelligentiam momentum attulit. cum vrgeret Palatinus vt Moguntinus et Treuirensis legatos ad Caesarem pro Coloniensi collega mitterent, illi offensionem veriti recusarunt. tandem delegatis a ceteris principibus qui pro Coloniensi apud Caesarem intercederent conuentus soluitur. interea Lantgrauius ad Granuellanum scribit, vndique afferri, bellum a Caesare et Pontifice contra Germanos parari: ita vt e Belgio in Coloniensem, ex Italia in superiorem Germaniam fiat impetus, iamque ad id copias coactas; quorsum enim eae pertineant, pace cum Gallo facta, et inducijs cum Turca, vti nunciatur, pactis, non videre: ceterum cum id contra pacificationem Norimbergae primum, dein Ratisponae et Spirae confirmatam fiat, non posse in animum inducere, Caesarem, in eos, quos de se benemeritos et semper obsequenteis expertus sit, quidquam inclementius moliri: sui tamen officij existimasse ipsum de ea re familiariter monere. eadem occulte ab Augustanis per Sebastianum Schertelium ducem strenuum ad Palatinum atque ipsum Lantgrauium perlata sunt. Granuellanus contra responso ad Lantgrauium dato, pernegare quidquam contra ipsos parari, et si quos milites conscribat Caesar, id alio spectare; postremo Caesarem pacis cupidum et ab omni belli cogitatione alienum confirmare. Caesar iam de conuentu Francofurti habito resciuerat per Christophorum Carlebicium a Mauritio Saxone, quamuis huic foederi nomen minime dedisset, missum Francofurtum. itaque veritus, ne illi, quod erat, suspicati anteuerterent, Nauium ad Coloniensem et Moguntinum (is erat Seb. Hesestenius in locum Alberti Brandeburgici nuper mortui suffectus) atque Palatinum VIIviros mittit, qui eadem, quae Granuellanus scripserat, voce praesenti confirmaret. verum cum ad Protestantium pro Coloniensi intercessionem, cui se adiunxerat Brandeburgicus VII vir, Caesar minime ex eorum sententia respondisset, et interea inchoato Tridenti concilio (id actum VII Eid. Ianuar.) scirent vrgere pontificios ministros vti Germaniae principes se decretis illius parituros promitterent, omnia secus quam a Caesarianis dicerentur, a foederatis accipiebantur: quia tamen Nauius cum apud Raenardum comitem Solmensem in itinere diuertisset, deque belli rumorib. qui circumferebantur sermonem habuisset, dixerat sibi consultum videri, si Lantgrauius ad Caesarem veniret; sic enim fore vt omnis suspicio et diffidentia quae ex delationibus vtrinque factis nata sit, tolleretur: Lantgrauius a Solmensi monitus acceptis publicae fidei literis Spiram accessit, quo iam Caesar Ratisponam iturus venerat: affuit et Palatinus VIIvir, et Vilelmus Masbachus Virtembergici principis orator. Lantgrauius primum ad priuatum colloquium admissus coram Caesare, quod nuper Francofurti actum sit, excusat: et qui rumores de bello Germanico impulsu Pontificis a Caesare gerendo vbique spargantur, exponit: postulat vt quod hactenus sperauerint, id ab ipsius clementia consequantur: vt controuersia relligionis rite coacto Germanicae nationis concilio dirimatur: pax interea Spirensibus comitijs promissa inuiolabiliter seruetur, nec cuiquam Augustanae confessionis professio fraudi sit. cum Caesar contra dilutis suspicionibus, quae a Protestantibus obijciebantur, vrgeret, vt concilio Tridentino, quod ipsorum rogatu et caussa congregandum curauerit, se subijcerent, Lantgrauius contra illud tanquam illegitimum repudiabat, quippe inquo libertas disceptandi non detur, neque in Pontificem citra periculum dicere liceat. ad hoc Ioannis Hussi exemplum in medium proponebatur, et recens Io. Diazij Hispani parricidium, quod relligionis praetextu excusabatur; eoque fieri dicebat, vt boni quidquam aut sani a Pontifice et Pontificis ministris sperare non possint. heic interfatus Caesar non ea se mente concilium cogi curasse dicit, vt cuiquam ex confessionis Augustanae socijs vis fiat, quicquid tandem in eo decretum sit; sed cum de ecclesiae caussa agatur, vt Patres si quid in doctrina et disciplina peccatum sit, emendent, atque ipsi in se suosque mores seuere inquirant. hactenus nihil a Caesare expostulatum de iniurijs ob controuersiam de regno Romanorum sibi et Ferdinando fratri a foederatis et alijs principibus factam, de restituto Vlrico Virtembergico, et Henrico Brunsuico capto ac spoliato, ne quam belli suspicionem vel mediocrem inijceret. verum quo restegeretur, et imparati facilius opprimi foederati possent, postulatum, vt rursus theologi, qui re infecta discesserant, Ratisponam conuenirent, quo et ipse Lantgrauius si sub initium non posset, saltem sub exitum comitiorum accederet. eadem et postea coram Palatino acta, vbi cum Lantgrauius instaret vt Spirensi decreto staretur, Granuellanus ingenue confessus est illud tempori fuisse accommodatum, quo facilius Caesar auxilia a Germanis contra Gallum impetraret, et, ne Gallus in Germania militem posset conscribere, impediret. ceterum integrum esse vt de aequitate eius amplius deliberetur. post multas altercationes ex Palatini sententia de re tota ad Ratisponensia comitia, quorum tempus instabat, referri placuit. lata interim Romae sententia XVII Kal. Maias Coloniensis ecclesiae communione summouetur, atque insuper mandatur ipsius ditionis nobilitati et plebi, ne deinceps ei pareant, iureiurando, quo sint ei obstricti, remisso. sub id tempus Martinus Lutherus turbarum contra pontificiam auctoritatem conciliatarum auctor, annos natus LXIII in patria Islebij, quod est Mansfeldicae ditionis oppidum, moritur XII Kal. Martias, illuc Virtemberga, vbi docebat, a Mansfeldijs comitibus vocatus, et arbiter electus, vt dissidium, quod inter ipsos de finibus et hereditate erat, componeret. poft cenam proxime ante noctem qua decessit, cum rogaretur, num in illa sempiterna vita simus altera alterum agnituri, ita esse aiebat, et scripturae testimonijs confirmabat. vt certatim cum viuum multi complexi, sic nec morte quidem ab eius amore diuelli potuerunt: Mansfeldij siquidem cadauer, quod hinc originem duceret, in suis finib. sepeliri debere contendebant: sed vicit Io. Friderici auctoritas, qui, vt Vitebergam referretur, atque ibi terrae honorifice mandaretur, obtinuit. morienti adstitit Iustus Ionas Nortusa veteri Cheruscorum opido natus, olim Io. Friderici Saxonis VIIviri liberorum educationi admotus, eorumque fortunae calamitosissimis temporibus perpetuus comes, et Lutheri ipsius ad extremum constans minister, qui decimo post anno atque adeo climacterico suo Eisfeldiae, vbi docebat, fatis concessit. Caesar mense Iunio Ratisponam venit; venerunt et Protestantium legati. ibi Moguntinus et Treuirensis cum Coloniensi iam Romae proscripto, et Palatini, Saxonis, et Brandeburgici VII virorum legatis, minime consilia, vti fieri assueuerat, communicant, sed Caesaris voluntati morem gerentes contiuo concilium Tridentinum approbant, et Caesarem vt illud tuendum ac seruandum suscipiat, hortantur, postulantque vt eo Protestantes veniant, et in synodi decreta consentiant. de inducijs cum Turca pactis iam vulgabantur sermones: itaque Caesar, ne nimia dissimulatione suspicionem augeret, fassus est interuentu regis Galliae impetratas vnius anni inducias. renouata tamen belli Turcici mentio, quod illas mense VIIIbri proximo exituras diceret, vt cum de bellico apparatu, qui in Belgio et in Italia instruebatur, constans cottidie rumor afferretur, id tantisper expeditionis Turcicae praetextu excusaret, dum res in apertum bellum erumperet. cum inde Spirense decretum vrgerent Protestantes, inde Caesar in sententia permaneret, vt Tridentino concilio negotium relligionis permitteretur, tandem palam ad arma ventum est: biduoque post Aliprandum Madrucium, Georgium Regenburgium, Io. Iacobum Medicinum Meleniani marchionem (ille Insuber, sed propter adfinitates multae auctoritatis inter Germanos dux) et Georgium Schaumburgium comitem cum pecunia dimittit, vt delectus habeant: inprimisque Maximiliano Ecmondano Burano negotium dat, vt coactas in Belgio peditum et equitum copias quam celerrime et tutissime ad se in Germaniam adducat. missus et Romam Christophorus Madrucius Cardinalis ad promissa auxilia quam citissime euocanda. Pontificicerto constabat relligionis caussa bellum geri. itaque iam anno superiore de numeroso exercitu conscribendo fama dispersa, et ducib. electis momento ad signa omnes confluxerunt. apud Germanos principes, quorum plerique etiam exijs, qui Caesarem sequebantur, Lutheri doctrinam amplectebantur, aliae praetexebantur rationes; nempe imminui maiestatem Imperij, et paullatim paucorum audacia, qui ceteros pessimo exemplo corrumpant, in contemptum abire. bellum igitur se suscepisse aiebat Caesar, non relligionis, sed iuris et aequi conseruandi, Imperatoriae dignitatis et Germanicae libertatis recuperandae caussa, quam per seditiosos oppressam doleant omnes boni. sui igitur officij duxisse, quantum habeat virium et potentiae, id omne tuendae Imperij maiestati impendere, nec aliud quaerere, quam vt paucorum castigatione Germanicae saluti et securitati consulatur. in hanc sententiam ad Coloniensem et Palatinum scripsit: ac postea etiam ad ciuitates, atque in primis ad Argentinenseis, Norimbergicos, Augustanos, et Vlmenseis; admoniti et ciuitatum legati, qui comitijs intererant, a Nauio et Granuellano, vt suos in officio continerent, nec factiosorum quorundam coniurationis, qui specie relligionis omnia diuina et humana iura confundant, et in alienas possessiones inuadant, participes esse vellent; non ciuitates peti, quibus bene velit et faueat ex animo Caesar; sed seditiosos duces, qui nisi domiti, nunquam quieturi sint: in eos tendere arma Caesaris pro amicis eos habituri, qui aut secum vireis coniunxerint, aut hosteis non iuuerint. Argentinen suo et reliquarum ciuitatum nomine respondent, et refutatis criminationibus, quae Augustanae professionis socijs obijciebantur, Caesarem a bello, et ipsi, et vniuersae Germaniae exitioso dehortantur, non obscura significatione hostilis animi, si ipse hostili animo prior foederatos lacesseret. magnum momentum haerenti adhuc Caesari addidit speratum a Germanis ipsis auxilium, quod haut facile factu crederet, Germanos tam potentem gentem omnino debellare, nisi viribus eorum diuisis Germanicum robur contrario Germanorum robore frangeret. Ioannes Henricus Brunfuicus cum Io. Brandeburgico Henrici captiui genero egerat, vt ipse et vna Albertus Ioannis patruelis coniunctis secum viribus, Lantgrauium plus nimio insolescentem reprimerent, et Henricum ex eius manib. criperent. Ioannes haut grauate consensit pudore non minus, quam priuata caritate motus. sed Albertus condicta semel ad colloquium die, Egregium, inquit, o Ioannes, tuque Henrice, pro socero et patruo vterque solliciti, facinus aggredimini: sed verendum, vt tanto certamini pares contra tam potenteis aduersarios, Io. Fridericum Saxonem dico et Philippum Lantgrauium, fitis; etsi enim et iustissima et honestissima belli caussa subest, quae eos summe inuisos omnibus Germaniae populis efficere debet, tamen cum relligio, quae multos implicatos tenet, praetexatur, procul dubio est plureis illius respectu ad eos se aggregaturos, quam personarum odio vobis in iniuria vindicanda auxilio futuros. itaque tutius videtur, vt occasionem, quae se, vti spero, breui in manus dabit, praestolemur, quam bonam caussam praecipitatione amittamus: neque tamen id eo dico, vt consilia vestra morer, particeps vtique prosperorum et aduersorum futurus, si vobis minime cunctandum esse videatur; in eamque rem fidem obstringo, quam victoria aut clade nunquam vanam aut fluxam experiemini. cum Ioannes contra parata omnia diceret, et paratis differre noxium semper fuisse, saepius inculcaret, foedus inter eos ictum est contra Saxonem et Hessum; et ipsi XXV OIO peditum, VIII equitum conscribenda susceperunt, quibus semestre stipendium ex aequis portionibus ab ipsis persolueretur: tormenta et reliquum belli apparatum Ioannes ex arce vicina subministrabat. Albertus dux communi consensu delectus, qui ante omnia ad Caesarem, cui percarus erat, proficisceretur, et eum de re tota certiorem faceret. neuter adhuc de alterius mente certus erat, sed communicatis consilijs vterque confirmatior redditus, tamen rem nondum omnino detegendam esse censuerunt. neque deerant, qui Caesarem interea arbitrum sedere, et, quis belli euentus futurus esset, expectare mallent. quorsum enim periculum suarum virium eum facturum, quas integras habiturus esset, cum vel etiam is, quem minus vellet, victor non fine sanguine attritis viribus ab exercitu recenti facile debellari posset? sed Caesar, qui sibi satis virium esse existimabat, quibus cum hoste integro confligeret; ad haec, qui metuebat, ne si a Brandeburgicis et Brunsuico solis res gereretur, et male cederet, infelici principio alacritas suorum retardaretur, non solum sociorum voluntatem laudauit, sed et ei, ne quem forte alium quaererent, se ducem praebuit. iam in armis superioris Germaniae ciuitates et Vlricus Virtembergicus erant, postquam accepto per Nauium responso, de Caesaris mente ipsis certo constitit, ita ordinato exercitu, vt alteram partem, quae ex XXIV vexillis et plerisque e nobilitate constabat, Vlrici duces, alteram, quae a ciuitatib. conducta esset, itidem a ciuitatib. lecti ducerent. hi ad Vlmam conuenerunt omnes, et inde traiecto Danubio Gunspergum VIII Kal. Vtil. petunt: ibi postridie productus exercitus lustratur. duces erant Ioannes Hedecus, Sebastianus Schertelius, Baltazar Gutlingus, Sebastianus Bessererus, Iodocus Rosebergus, Io. Harderus, Matthaeus Longemantellus. hi ciuitatum copias certis condicionibus, vti fieri assolet, sacramento adigunt, vt Schertelio pareant, donec principes foederis duces veniant. idem cum Virtembergicis actum, et ipsis Hedecus dux praeficitur. heic Gutlingus ab Vlrico missus vir vehemens de omnium consensu hanc ad milites orationem habuisse fertur. Si de laude et gloria, commilitones, in hoc bello tantum ageretur, tamen sperarem vos maiorum vestrorum memores, qui toto terrarum orbe plurima vbique nominis sui tropaea fixerunt, animis et robore non defuturos, vt partam retro seculis famam virtute tueremini. nunc cum non de vita et fortunis tantum, quanquam et haec quoque petuntur, sed, quod ijs omnibus pretiosius est, de libertate et relligione certamen sit, non dubito vos eo animosius annixuros, quo non iam patriam et homines, quibus multa debetis, testeis, sed Deum ipsum, cuius omnia nostra sunt, inspectorem habetis, cui nunc consiliorum et virtutis vestrae rationem reddituri estis. nam vitae et ceterorum, quae ad vitam commode degendam necessaria sunt, iacturam, famae et gloriae comparatione leuiter ferimus; quando quidem ea multis casibus obnoxia extra nos potius quam nostra sunt. nec enim de vita heic multum solliciti esse debemus, quib. potioris vitae post mortemspes est: verum pro illa in hac nobis elaboranduin est, vt nos in hoc respirandi interusurio sic geramus, vt beatitudinis aeternae bona non amittamus; his auspicijs fidem dedimus, commilitones, in hoc signa extulimus; haec summa consiliorum, quae nunc agitantur, hic finis est. libertatem virtute vestra partam, machinis et astu cum hactenus Dei hostes auellere nequiuerint, nunc armis et per vim eripere conantur. et ille quidem, qui se pastorem, qui se agni pacifici vicarium profitetur, quos verbo Dei in pace pascere debuerat, ferro et flammis atrociter exagitat; Pontificem R. dico, qui tot turbarum auctor, Caesarem prudentissimum alioqui et clementissimum principem ad arma contra nos capessenda suscitat, vt acceptam scilicet a Germanis, nam id vulgo iactatur, in vrbe postremo capta et direpta duce Carolo Borbonio iniuriam, eodem, cuius auspicijs illata est, ministro et vindice in insonteis vlciscatur. quod etsi iniquissimum est, tamen patienter ferendum esset, quando nos falsam doctrinam amplecti passim blatterant, si nullum iustius aut magis necessarium orbi Christiano et ipsius adeo ceruicibus bellum immineret. nunc cum cottidie Turcam cum potentissimo exercitu in Pannoniam descendere afferatur, iamque et Paestae et Budae praefectos frequenteis delectus habere, quid aliud cogitare illum putemus, qui sibi Christiani gregis custodiam arrogat, quam belli tam iusti curam omittere, vt lupis ouile incustoditum prodat, et ipse lupis saeuior, miseras oueis, a quo sibi potius caueant, anxias membratim discerpat? quid enim meruimus, qui pro relligione et libertate tot annos oppressa foedus percussimus? qui citra maiestatis Imperatoriae offensionem, et obsequij, quod Caesari, prout debemus, integra side Semper praeitirimus, id vnum egimus, vt ncmini relligio, cuius conseslionem publice exhibuimus, sraudi esset, et emendationis per Saxonicas ecclesias recepta tormula seruaretur, donec libero ac legitimo in Germania coacto concilio, controuersiae exortae componerentur? quid, quod promissa reposcimus? quod Caesarem ad Spirensia comitia, et decretum in his ipso consentiente factum vocamus? nam licet postulata nostra aequa non essent, tamen quia Caesar fidem interposuit, et comitiorum auctoritas accessit, quod petimus, praestari debuit; nos contra impietatis et perduellionis inuidia oneramur, ne cum de R. Pontificis crudelitate et perfidia queri velimus, audiamur: callide id et astute, atque ex ingenio vere illius, cuius se ministrum potius appellare debuit, qui per calumnias et discordias inter nos hodie grassatur, vt CHRISTI regnum, quod pace stat, sparsis dissidiorum seminibus euertat. his artibus a nobis Caesaris animum auertit, qui prauis praui hortatoris consilijs impulsus, exuta Germaniae, quam prae se semper tulit, caritate, nos bello persequi decreuit. cuius quoniam aureis supplicationibus et votis nostris clausas hactenus experti sumus, reliquum est, vt iustis armis contra iniustam vim nos tueamur. maximas et certissimas, quae nobis abunde suppetunt, vireis parui aestimarem, nisi pro relligione et patria, quae secundum relligionem proxima est, sumpta arma prosperaturum Deum confiderem. en illae adsunt, maiores propediem futurae, vbi ceteri, quos iustae caussae fauere certo scimus, conuenerint. at hostis, quamuis in eam curam tot iam annos intentus, quam ambiguis tamen responsis semper dissimulauit, neque nunc etiam dissimulare erubescit, frustra hactenus promissa auxilia expectat, et ab ijs, quos imparatos opprimere sperauerat, ipse imparatus opprimi periclitatur, vt Deo nos curae esse et caussam nostram, iam nemo vel ex hoc indicio dubitare possit. habuit semper et habitura est oppugnatores veritas et innocentia: quid enim mirum, cum virtutem, quae fere prosperis frangitur, aduersis exerceri et acui constet? sed nec defuerunt, aut vnquam deerunt, qui seu diuina ope freti, siue humanis praesidijs adiuti vtramque tueantur. macti ergo estote commilitones ista spe et fiducia. iam duces aderunt Io. Fridericus et Philippus, in quibus aeque pietas et militaris virtus eminet; aderit ipse Vlricus; qui vobis non solum in vi propulsanda operam praebebunt, sed et in inferenda, si opus fuerit, adiutores erunt. interea, vt omnia recte administrentur, neue hosti incautos nos inuadendi detur occasio, Vlricus Hedecum virum et nobilitate et virtute insignem, cui pareatis, vobis praefecit. cetera Deo, cui nos carissimos esse persuasum merito habemus, permittite. illo siquidem auspice, et violatae relligionis ac perfidiae acerrimo vindice, nihil est quod in iusta caussa iure metuere aut reformidare debeatis. perorantem laetis clamorib. excepere milices, belli inuidia a Caesare, quem etiamnum venerabantur, in R. Pontificem translata. iam Cardinalis Tridentinus Romam venerat, vt de mittendo, quamprimum auxilio Pontificem sollicitaret, cum quo foedus nomine Caesaris icit in has leges: vt Caesar exercitum, et omnia quae ad bellum necessaria sunt quamprimum comparet, et eos, qui concilium, quod controuersiarum de relligione dirimendarum caussa inchoatum est, in Germania repudient, et errores nuper exortos tueantur, vi et armis ad priscam relligionem et summi Pontificis obsequium reducat, omni prius ratione tentata, an citra armorum violentiam ad bonam mentem adduci queant; nullam cum ijs pacem faciat, quae ecclesiae et dignitati pontificiae damnosa sit: Pontifex vicissim praeter C aureorum millia, quae iam deposuerit, totidem alia Venetijs consignet in illud bellum expendenda, et prius confecto bello, si consumpta non fuerint, ad Pontificem reditura. ad haec in hoc bellum X OIO peditum, IO equites, quibus quem velit legatum et duces ac centuriones praeficiat, per semestre tempus subministret. permissum et Caesari, vt dimidiam bonorum ecclesiasticorum partem per Hispaniam hoc anno sumeret, ex hisque tantum diuenderet, donec IO aureorum OIO summam confecerit, ea lege, vt de regio patrimonio tantundem oppigneret: id iam anno superiori inchoatum et conceptum, demum VKal. VItil. publicatur. quod vbi legati foederatorum, qui Vlmae conuenerant, resciuerunt, non iam cunctandum rati Senatui Veneto scribunt, et de Pontificis iniuria questi, cui se Caesar coniunxerit, orant, ne copijs ex Italia in Germaniam tendentibus dent iter per suos fineis: quid agatur videre ipsos, et quorsum illa coniunctio euasura sit, si ex voto res succedant, non minore Italiae quam Germaniae dispendio. in eandem sententiam ad Heluetios scribunt, et commemoratione antiquarum, quae ipsis cum domo Austriaca intercesserunt, controuersiarum et simultatum, quo in discrimine versentur, demonstrant; Raetos item et Tirolenseis iam de Italicarum copiarum aduentu anxios, datis litteris, vt eas transitu prohibeant, similiter hortantur. interea Schertelio copiarum a ciuitatibus conductarum praefecto negotium dant, vt hosteis, qui ad Alpium radices delectus habebant, antequam omnes simul sub signis sint, inuadant, et opprimant. Pontifex nondum publicato foedere ad Heluetios literas dederat V Non. Vtileis, quibus laudata ipsorum pietate, fide et concordia eos de Caesaris consilio certiores faciebat; cui se socium libenter adiunxisset, vt relligionis caussam, quae sibi pro munere et Imperij maiestate curae summe semper fuerit, sua opera, quantum possit, adiuuaret: orare ergo, vt vtrique aequos se praebeant, et in beniuolentia, qua hactenus et Romanos Pontifices et Caesares prosecuti sint, perseuerent, subministratis in tam iustum bellum auxilijs. Cum vero Palatinus per Volfium Affestenum equitem legatum suum Ratisponae interpellaret Caesarem, vt in quem tanti belli apparatus instrueretur, certo sciret, et vt sibi intercedere liceat, impense obsecraret, per Nauium et Granuellanum responsum est, in seditiosos et quietis publicae pertur batores bellum parari; quos autem velit dicere Caesar, illi satis cognitum esse, vel ex ijs quae nuper acciderint; quippe non contentos coniuratos Henricum Brunsuicum iniussu suo armis petijsse, ac postremo ad deditionem compulisse; in societatem criminis eriam ciuitates secum traxisse, itaque Brunsuicenseis, Goslarienseis, Hildesemios, Hanobrios ab illis facibus incensos Volfebutelum primariam Henrici arcem, quam superiore anno captam praesidio tenebant, solo aequasse, vt scelere obligati a foedere seu potius coniuratione secum inita diuelli non possint. id vero amplius dissimulari non posse citra maiestatis imperatoriae, quam tuendam Caesar susceperit, dispendium; nihil hactenus ratione, nihil admonitionibus profectum; itaque necessitatem armorum impositam fuisse, quae tamen aegre sumpta libenter depositurus sit Caesar, si coniurati ad bonam mentem redire, et ei satisfacere malint. accepto responso Palatinus ad Saxonem et Hessum illico litteras dat, et quid cum Caesare egerit, exponit, atque proposita periculi magnitudine, quo se et Germaniam inuoluant, eos vtili magis quam generoso, vt ipsis videbatur, consilio ad pacem hortatur; neque enim desperare se, si Caesari satisfaciant, quin aequas ab eo condiciones impetrare possint, ad idque intercessionem pollicetur. his autem posse mitigari Caesaris animum dicebat, si condonari sibi offensionem peterent; deinde, si quid minus aeque factum esset ab aliquo, emendaretur; postremo, si quid alieni possiderent, eius rei arbitrium Caesari, vel alij cuipiam, cui videbitur ei, permitterent. at Saxo et Hessus, quanquam minime dubitabant, Caesarem a Pontifice persuasum iampridem ad bellum se Germanicum comparare, tamen ex colloquio cum eo nuper ab Hesso Spirae habito coniectauerant, eius animum non omnino a pace et concordia abhorrere, ideoque rem conuenturam esse nondum huc vsque desperauerant. his vero intellectis, cum iamdubitationi locum reliquum non esse perspicerent, statim ad socios scribunt, vt copias cogant, neque se callidis aduersariorum consilijs decipi auta foedere diuelli patiantur. ipsi interea ad Caesarem litteras dant, quib. crimina, quae obijciebantur, diluunt, et a bello sibi inferendo, vt iniusto et Germaniae damnoso, eum dehortantur: dein renouata Spirensis decreti mentione, quod bello illo violari et irritum reddi, aiebant, tum iurisiurandi, quo in accipiendis imperij insignibus se obstrinxerat, relligione ante oculos posita, orant, vt tranquillitati publicae consulat, neque vi illata insonteis potius ad iustam defensionem, quae iure naturae cuique permissa est, prouocare, quam omisso tam pernicioso consilio eorum fidem et obsequium experiri velit. eodem tempore ad Franciscum et Henricum Angliae regem nuper pacificatos legatos mittunt, qui de auxilijs in hoc bellum subministrandis ipsos sollicitent. et quia videbant perduellionis metu, nam id vnum vrgebat Caesar, plerosque etiam ex Protestantibus sensim ab ipsis alienari, et aut domi sedere, aut, si non liceret, Caesarem sequi malle, scripto edito demonstrant, relligionem et confessionis Augustanae socios peti; falso de rebellione querelas institui; nec magis vere dici, hoc bello de Repub. constituenda agi, quae nulla omnino sit, si quod libertatis Germanicae hostes moliantur, obtineant: Si enim, aiebant, ferro rescinduntur, quae, communibus comitiorum suffragijs secundum imperij leges decreta sunt, si vnius voluntate tot principum et ciuitatum sententiae euertuntur, si libidini paucorum publica salus committitur, quae Reip. constituendae ratio, quae salus, quae tranquillitas sperari potest? atqui hoc agitur impulsu R. Pontificis, qui iam fascinatis omnium Christianorum principum mentibus, ne quid sit, quod immoderato suo imperio resistat, libertatem Germaniae oppugnare constituit, et, cum relligionis caussa libere et pacifice tractari debeat, vim et turbas adhibet, quo tam bonum opus ex ipsius arbitrio conficiatur, sin minus, omnino interrumpatur. nam quod ad concilium attinet, quo controuersias de relligione decidi oportuit, id ipsum non abnuere, quicquid in contrarium iactetur, modo liberum sit, et vt liberum sit, in Germania habeatur. id semper prae se tulisse, testeisque eius rei litteras esse et scripta ab ipsis euulgata, sed hactenus libertatem in eo desideratam fuisse, vt ex verbo Dei citra metum et assentationem caussa disceptaretur. scire omneis, quid concilio Constantiensi decretum sit, de fide publica; Ioannis Hussi et Hyeronymi Pragensis exemplo multos merito deterreri; sed praecipue recenti Ioannis Diazij parricidio: de quo cum apud Caesarem expostulatum esset in comitijs, nihil obtineri potuerit, impunitoque tanto scelere effici, vt omnia tuta Protestantes timeant: quippe cum sciant Pontificiorum factiosis prensationibus factum esse, vt inultum flagitium magno reip. Germanicae pudore et probro remanferit; frustra ergo obtendi concilij repudiationem, vt iusta caussa armis praetexatur; ipsam relligionem peti, quam ex foedere tueri teneantur; nam id ipsis per Spirense decretum licere. frustra etiam priuatas offensiones et simultates in medium afferri, quae sopitae et compositae iam dudum sint. nam quod ad Saxonem, cuius fratris et patrui egregia extanterga Caesarem merita, quicquid inter eum et Ferdinandum dissidij fuit, penitus extinctum fuisse Spirae ante biennium, pacta ad arctioris necessitudinis vinculum Helionora Ferdinandi filia cum Saxonis filio, hac lege, si de relligione inter partes conueniret. nihil ab eo tempore admissum, quod illum adeo inuisum Caesari reddere debeat, vt eum bello persequatur. nam si ob Flugium episcopatu Neoburgensi a Saxone exclusum succenseat, paratum Saxonem aequorum arbitrorum iudicio vel ipsius Caesaris stare. nec in Hessum iustiores odij et vltionis caussas proponi, quae illi, si quae fuerint, ob bellum quibusdam turbulentis illatum, et Virtembergicum in auiti patrimonij possessionem restitutum, iam ante quinquennium Ratisponae a Caesare condonatae sint; itaque nec postea Vilelmum Cliuensem, cui bellum Caesar intulerat, iuuisse, quod ita cautum esset, et amicitiam Caesaris omni obsequio et officio ex illo coluisse. iam quod de bello Brunsuicensi obijcitur, saepias a se dilutum crimen, quam vt opus sit eiusdem rei memoriam toties refricare. vim contra ius illatam contraria iustiore vi repulsam; saepius de audacia hominis in comitijs querenti et obtestanti verba tantum data esse; cumque Ferdinandus ad Henricum publicas litteras dedisset, quibus monebat eum, vt ab incepto absisteret, alias secretiores adiunctas, quibus vt nihilominus pergeret, incitabatur: sui ergo officij fuisse, socios et amicos armis infestantem Bello persequi, vt amoto seditionum et incendiorum duce, pax ciuitatibus et dignitas Imperio restitueretur. sed neque Caesarem Hesso, cum in colloquium nuper Spirae admissus esset, ea de caussa succensuisse, aut vllam omnino huius rei mentionem factam fuisse. quod vero de iurisdictione afferatur, quasi ab Hesso impediatur, grauissimam ei et socijs iniuriam fieri. quid enim durius aut iniquius, quam coram suspectis iudicibus litigare? actum saepius fuisse de constituenda aequabiliter Camera; protelationibus rem huc vsque dilatam, et prorogatam interea iurisdictionem, male animatis illis iudicibus, qui se et reliquos foederatos importunis litibus ac iudicijs vexent; vt inique hoc nomine ab inimicis accusari ipsos appareat: quod amicos, et Smalcaldici foederis socios sollicitarint, aeque praeter aequum vitio verti; nam neque contra Caesarem, neque contra imperij leges, sed pro libertate Germanica, pro decretis imperij, pro fide publica interpellatos esse; vt diligenter apud se expenderent, an salua fide et iurisiurandi, quo socijs adstricti sint, relligione, in relligionis caussa Caesari operam suam addicere potuerint. nam non videre, quomodo Albertus et Ioannes Brandeburgici, quod pace illorum dictum velint, foederatos deseruerint: priuatas offensiones, quae obtendantur, non tanti fuisse, vt fidei et salutis propriae immemores arma contra socios sumere debuerint. foederibus enim et priuatis et publicis cum Caesar excipitur, ita exceptum intelligi, si potestate sua minime abutatur, si nihil contra relligionem, nihil contra libertatem moliatur. in spem belli contra Turcas, veros Christiani nominis hosteis, iam ab illo tempore erectos omnium animos fuisse, cum decreta sunt Caesari auxilia contra Gallum; confecto illo bello ope Germanorum, nunc arma in Germanos bene de ipso meritos nulla iusta de caussa verti. Deum se suae innocentiae testem habere, Deum auctorem pacis et concordiae, quas semper exoptauerint, Deum proeliorum arbitrum, cuius auspicijs, quando ipsius caussa agitur, militent, et quo duce parati sint aleam belli subite, quando de pace hactenus conueniri non potuit. mox et ad Ioannem Brandeburgicum scribunt, et foedus illi ac fidem in memoriam reuocant, quamque se impio et pudendo piaculo obstringat, si a foedere discedat, demonstrant. interea Pontifexre euulgita publico diplomate supplicationes indicit Eid. itidem Vtil. eo Christianos omneis hortabatur, vt puris mentibus preces et orationes apud Deum funderent, pro felici subsessu belli contra prauae doctrinae in Germania fectatores et propugnatores, a se et Caesare communibus copijs ac sumptibus suscepti. Iam Caesar Annam et Mariam Ferdinandi fratris filias Alberto Vilhelmi Baioariae ducis filio, et Vilelmo Cliuensi, quem ab adfinitate in Gallia, vti diximus, contracta abduxerat, Ratisponae desponderat, duobus potentissimis Germaniae superioris et inferioris principibus nouo necessitudinis nodo obstrictis, ne auxilia, quae inde ab Italia, inde ex Belgio propediem expectabat, transitu prohiberentur. et quanquam omnia prudentia summa ac diligentia, adde etiam dissimulatione et silentio confecisse sibi videretur Caesar; quia tamen e longinquo petenda auxilia erant, et exiguo admodum comitatu, vt rem tegeret, ad comitia venerat, effici non potuit, quin foedera ti, quibus copiae e propinquo confluebant, priores in armis essent, et Caesaris conatibus anteuerterent. nam copiae a Virtembergico et ciuitatibus conductae ad Vlmam conuenerant, et Hessus VIII Kal. Vtil. exercitum in hostem eduxit, quod eo facilius eis fuit, quod milites Germani, quorum opera Franciscus in bello Gallico nuper vsus fuerat, dimissi ad ipsos transierant, ductore Huberto Biclingo comite, et Georgio Recrodo Hessi beneficiario. iam Schertelius ad Alpium radices, quo missum eum antea diximus, cum exercitu peruenerat, vt delectus, qui ijs locis habebantur, turbaret, et venientibus ex Italia copijs aditum intercluderet. duae sunt omnino viae per Tridentum ex Italia in Germaniam tendentib.: Tridento siquidem, vti perscriptum est in Itinerario, Sublauionem, quae est hodie Brixinensis episcopi sedes, inde Vilpetenum vicum ad Brenum montem, et Veldidenam olim, nunc Oenipontem, quod est ditionis Ferdinandi oppidum, itur: ab eo aut secundo Oeno flumine pet Copistenum, ibi iam se aperientib. montibus, aut rursus ad laeuam per Alpeis Raetiae contiguas, ac per Partanum ad Loisam fluuium et Abuzacum, Fiessam hodie vocant, in Noricum descenditur. Schertelius ergo, qui sciret ab Heluetijs et Raetis responsum esse, iter per suos fineis externo militi minime datumiri, ea sibi duo itinera insidenda iudicauit. in crepidinibus Alpium Noricarum Ereberga arx est praerupto vndique saxo imposita, quae angustis admodum, qua tantum, iter est, faucibus imminet, ita vt vel vnus saxorum iactu mille homines aditu arcere possit. eam primo impetu Schertelius cum parua manu eo profectus, deditione per praesidiarios facta, occupat, cum iam in itinere Fiessam oppidum ante cepisset. inde per medias Alpeis citato agmine contendit, eo consilio, vt Oeniponte capto, et duob. illis ingressib. occupatis milite et commeatu ab Italia Caesarem intercluderet; quo tumultu excitatae per agrum Tirolensem copiae vndique Oenipontem ad VIII OIO hominum confluunt ductore Francisco Castelalto Tridenti praefecto, et ad vrbis defensionem relicto praesidio, milites passim per angustias, calleis, et vias distributi, venienti aditum occludunt. hac spe falsus Schertelius, cum fama esset Madrucium et medicinum iam in itinere esse, Erebergam et Fiessam regressus, valido praesidio ijs locis imposito, cum reliquis copijs ad exercitum reuertitur. interea Hedecus, qui exercitui praeerat, Dillingam, quod est ditionis episcopi Augustani oppidum, venit, et arcem deditione capit X Kal. Vtil. oppidanis in fidem adactis. Mauritius Eistetensis episcopus, pacto per suos fineis itinere et comeatu, a foederatorum armis tutus fuit. inde castra promota ad Donauerdam, quod est oppidum Danubio impositum. oppidani quamuis foederati, cum de deditione sollicitarentur, de euentu veriti recusarunt; quod, vti creditur, vim adhiberi vellent, cuius praetextu apud Caesarem aliquando se excusare possent. itaque missis eo copijs, cum vis fieret, in Smalcaldicorum potestatem concedunt. alia parte Saxo et Hessus per Franconiam cum exercitu profecti, cautione de non impediendo comeatu ab Herbipolensi episcopo accepta, magnis itineribus se ad socios contulerunt. erant infoederatorum castris Ioannes Ernestus Saxonis frater, Ioannes Fridericus Saxonis F., Philippus Brunsuicus cum Ernesto, Alberto, Ioanne, Volfango filijs, Franciscus dux Luneburgicus, Volfangus Anhaltinus princeps, Christophorus Hennebergius, Georgius Virtembergicus Vlrici frater, Albertus Mansfeldius cum Ioanne et Volrado filijs, Ludouicus Oetingensis cum cognomine filio, Gul. Furstembergius, Christoph. Oldenburgius, Biclingus, Hedecus comites. militabant et in eorum castris Heluetiorum VII signa; ita diuiso omni exercitu, vt cum Saxo et Hessus praecipui duces essent, copiae tam equitum quam peditum in superiori Germania conductae Hesso attribuerentur, reliquae Saxoni omnes sub duobus praecipuis vexillis comprehensae; quorum cura commissa Henrico Schombergio et Theodorico Taubinio. Schertelius Augustanas, Vlmenseis, et Norlingenseis copias; Furstembergius Argentinenseis ducebat. Recrodus, qui in Gallia sub Francisco diu meruerat, Hessicis equitib. praefectus erat; castrorum magistri Christoph. Stimbergius et Vilelmus Schattus magni nominis duces constituti sunt. ad LXX OIO peditum, XV equitum millia fuisse Caesariani scriptores memorant: ad haec CXX tormenta omnis generis. VI OIO fossorum, ac CCC pontones, carrosque pulueri tormentario globis et ceteris bellicae rei necessarijs instrumentis subuehendis supra IO CCC, quibus trahendis VIII OIO iumentorum destinata erant; insuper fabrorum, cuniculariorum, pistorum, et huiusmodi artificum ad OIO capita, quae publicis sumptibus alebantur. lustrato exercitu Hessus allocutus est duces, et purgatis criminibus, quae a Caesarianis contra Saxonem et se tanquam perduelleis spargebantur, hoc bello de relligione et libertate agi demonstrat; cumque perorando rogaret, an non parati essent, quaecunque se daret fortuna, quo ducerent, sequi, sublato repente clamore summa cum alacritate duces singuli erecta manu fidem obstringunt. tanto exercitu fretus Hessus, alioqui vir animo elatus, iam despiciebat Caesarem, et eum facile tota Germania, si audiretur, se expulsurum minabatur. itaque Ioachimi Brandeburgici VIIviri, et Mauritij Saxonis legati, qui in castris erant, et petebant, vt de foederatorum consensu apud Caesarem intercedere liceret, cum ad socios reijcerentur, re infecta dimissi sunt. Pontificem ad Heluetios scripsisse supra retulimus, postquam foedus inter Pontificem et Caesarem ictum est; exemplum eius Hier. Franchus Pontificis legatus Luceria ad illos mittit, litterasque VIII Kal. VItil. dat, quib. significat, in eo foedere locum relictum ijs esse, qui in societatem venire velint, vt si ipsi aequum censeant, prout de perspecta eorum pietate confidat, deliberent, an foedere comprehendi velint, et concilij iam inchoati decretis obtemperare. quod Pontifex foedus tam cito euulgauerit, eo consilio fecisse vero fit simile, vt Caesarem, quem moleste ferebat apud alios pro Imperij maiestate, apud alios pro relligione bellum susceptum dictitare, summis difficultatibus obijceret, vt cum semel de belli caussa constaret, in ea amplius praeuaricari non posset. et sane cum Heluetiorum pars eodem mense ad ea in conuentu Badenis habito respondissent, nihil commissuros contra initum cum domo Austriaca foedus, nec de eorum consensu factum, quod multi a Germanis foederatis conducti in militiam abierint, quos reuo caturi essent; pars contra non teneri Heluetios foedere sentiebat, quoniam de relligione ageretur, quod hactenus dissimulatum, nunc ex foedere nuper cum Pontifice facto manifestum sit. hac ratione Pontifex Caesarem ad bellum palam pro relligione gerendum, omisso omni alio praetextu, obstrinxit, quod id ad dignitatem suam, et S. S. ac Concilij auctoritatem summopere pertinere arbitraretur. cum ergo dissimulationi amplius locus non esset, Caesar publico diplomate Saxonem et Hessum proscribit XIII Kal. VItil. eo, postquam de sua egregia erga Germaniam communem patriam voluntate, de beneficijs in eam collatis, atque exantlatis pro publica tranquillitate laboribus, multa magnifice et prolixe commemorauit, de Saxonis et Hessi iniurijs querelam instituit, quorum audacia et temeritate factum sit, vt haec infructuosa reipub. hactenus fuerint, quippe cum pietatis et libertatis colore pacem perturbent, aliena inuadant, bello, quos velint, iniussu suo persequantur, iurisdictionem impediant, et spreta Imperij maiestate omnia pro libidine gerant: cum vero relligionis caussam praetexant, nihilominus contra scripturae testimonia et omnem sacrae historiae auctoritatem supremo se magistratui pertinaciter opponere: cum tamen constet, priscis illis temporibus eos, qui sanguine suo fidem pro veritate obsignarunt, non armis, sed patientia, precibus ac lacrimis grassatos, vt suam obedientiam approbarent, etiam profanis principibus paruisse; vt inde appareat nouos istos relligiosos non alio consilio arma sumpsisse, quam vt Caesarem diademate, sceptro, atque omni denique potestate exuant, et his vsurpatis, relligionem ipsam, quam in ore habent, ac libertatem postremo opprimant: sese hactenus lenitate et clementia infeliciter vsum esse, quibus tantum abest, vt praefracti eorum animi domari potuerint, vt contra audaciores ac ferociores redditi a nulla in se dictis et factis iniuria temperauerint. haec praefatus Caesar eos vt perfidos, rebelleis, seditiosos, minutae maiestatis reos ac publicae tranquillitatis perturbatores proscribit, et in ipsos, vt meriti sint, se animaduersurum, repressaque illorum audacia rempub. constiturum, et quae sui muneris sint facturum pronuntiat. mandat insuper vniuersis imperio subditis principibus ac ciuitatibus, ne quis opem ferat, aut ipsorum caussae se adiungat, poena vitae et fortunarum in eos, qui secus fecerint, addita; si qui iam profecti sint illis militaturi, vti quamprimum domum redeant, imperat: sibi interim, sicuti teneantur auxilia subministrent, omni foederum aut priuatarum pactionum impedimento cessante, quod nullum esse declarat, et si opus sit, rescindit. postremo nobilitati et populo vtriusque ditionis fidem atque iusiurandum, quo sint eis deuincti, remittit, et si morem gerant, nemini fraudi fore, publica fide cauet, si recusent, eandem, quam perduellibus proscriptis, poenam denunciat. Solutis comitijs haerebatadhuc Caesar Ratisponae admodum exiguo militum numero fultus, tria enim tantum millia Hispanorum peditum, quos ex Pannonia euocauerat, et V circiter Germanorum millia ac IO CC equites circa se habebat. praeter hos nullae adhuc copiae conuenerant. igitur veritus, ne Ratisponam non satis munitam ciuitatem, si diutius in ea maneret, eliceret foederatos, vt saluti et suae et vrbis consuleret, ad Lanzuthum, quo tendere videbantur hostes, castra promouere constituit, praeoccupatoque oppido copias ex Italia venienteis illic expectare: itaque Pyrrho Columna Ratisponae cum praesidio II OIO peditum ex Madrucianis, et CCC Hispanorum relicto, Lanzuthum, quod est oppidum ditionis Baioaricae ad Isaram situm, secundis castris peruenit III Non. VItil. quod cum animaduerterent foederati, Consilio de obsidenda Ratispona omisso, de insequendo Caesare deliberarunt. variatum fuit sententijs, Hesso in Vilelmi Baioari, quippe amici, ditionem infestum agmen immittere non aequum censente; Saxone contra, si e re videretur esse, vt Caesarem adhuc infirmum totis copijs adorirentur, iustissimum existimante, vt pro Germaniae libertate, in qua salus ipsius Vilelmi vertebatur, amicorum principum opibus vterentur: neque enim molestiores se iccirco Vilelmo futuros, quam iam Caesar sit, et propediem magis futurus sit, vbi omnes copiae illuc conuenerint: multa excusari necessitate belli, quae in pace minime ferrentur; leue illud incommodum esse, quod maiore Noricos, quo iam a Caesarianis premantur, in praesentia liberet, et tristi seruitutis iugo in posterum eximat. cum Hessus in sententia permaneret, ne, vti aiebat, pro libertate publica bene sentientis principis animus a se alienaretur, placuit litteras ad eum dari, quibus admoneretur officij, et foederatorum consilij certior fieret, ne non praemonitus iniuriose neglectum se a socijs merito queri posset. igitur eodem die, quo Caesar Lanzuthum venit, foederati ad Vilelmum scribunt, et de iniurijs atque iniquis Caesaris consilijs quaedam praefati, ab ipso petunt, vt Caesaris militem suis oppidis Ingolstadio ac Raeno quamprimum migrare iubeat, aut sibi tantundem praesidij ijs locis imponere permittat: de cetero det iter tutum per suos fineis et comeatum, de eoque per litteras caueat, et intra diem quintum respondeat. dum Caesar pro Lanzuthi moenib. castra haberet, Saxo et Hessus, qui Donauerdae subsederant, iuxta belli legem, scripto bellum denunciant, quo repetitis superiorum temporum actionibus, et purgatis iterum, quae obijciebantur, criminationibus, quam iusta sint arma, quae induerint, multis rationibus demonstrant; nempe pro relligione et patriae libertate, quarum caussa ea esset, vt fidem et obsequium, quib. Caesari deuincti sint, soluat; quae proinde ei amplioris cautionis gratia renuntient, salua imperij maiestate, quam nullatenus minuere aut violare aut velint aut debeant. cum de epistola mittenda deliberaretur, de inscriptione inter duces non conueniebat, Saxone minime eum appellandum Caesarem censente, alioqui se perduelleis fateri, qui Caesari, cui fidem et obsequium debeant, bellum denuntiarent: Hesso contra dictitante, non dignitatem et summum Imperij magistratum eo bello peti, sed eum, qui in illa dignitate ac magistratu constitutus sit, quem propterea Caesarem vocent. altercantibus via media reperta est, inscriptaque epistola, ei qui se pro Caesare gerebat. datur adolescenti nobili comite, vt mos est, tubicine, ad Caesarem perferenda. ille minime acceptam, vti ad suos referat, capitis poena denuntiata per Ferdinandum Aluarum Toletanum iubet, interminatus laqueum loco torquis aurei ijs qui ab illis in posterum ad se venirent, traditoque proscriptionis diplomate, quod vt suis redderet grauissimis verbis mandat, adolescentem dimittit. accepto diplomate postea Saxo et Hessus prolixe ad illud contrario scripto Donauerda responderunt, IIII Non. VIIbr. iamque dies quinque elapsi erant, cum Vilelmus Baioarus ad foederatos rescripsit, non posse se infirmiorem potentiori Caesari aditum denegare; nolle tamen propterea aut illorum aut Smalcaldici foederis sociorum hostem haberi. ambiguo responso accepto, cum, quo progrediendum esset, adhuc haererent; et Saxo, qui tritum frustra tempus dolebat, Lanzuthum exercitum ducendum esse diceret, in consilio fuerunt, qui a peritis regionis didicisse retulerunt, loca in itinere paludib. impedita, et adeo angustas vias esse, vt per vnum et alterum subinde milliare singulis equitib. eundum esset: ad haec rumor erat, copias pontificias superatis Alpib. iam in proximo esse, et Caesarem Io. Bapt. Sabello equitatūs Pontificij ductori scripsisse, vt quam citissime posset Lanzuthum ad se contenderet. itaque mutato consilio foederati Ratisponam tendunt, vbi et castris idoneum locum deligi, et, si Caesar obsessis opem ferret, de summa rerum, quod vnice exoptarent, cum eo commode dimicari posse aiebant. lente admodum in eorum castris omnia gerebantur, dissentientibus fere semper ducibus, et plurium aequato imperio vniuersi segnes, et quid agendum esset incerti erant. quod opportunum maxime Caesari accidit, qui, dum copiae conuenirent, hoc vnum satagebat, vt tempus duceret, et suspensos hostium animos, ne quid interea molirentur, teneret. ad Eid. VItil. Lanzuthum venerunt pontificiae copiae. erant peditum X OIO, equites leuis armaturae IO: his Io. Bapt. Labellus, vti diximus, illis Alexander Vitellius praefectus erat. legatum, qui omnibus simul cum imperio praeesset, delegerat Pontifex Octauium Farnesium nepotem Camertium ducem, adiuncto Alexandro Cardinali fratre natu grandiori, qui inspector esset consiliorum Caesaris, cui haut ita fidebat. Octauio militabant Sfortia Pallauicinus, Fridericus Sabellus, Paullus Vitellius, Iulius Vrsinus, Alexius Lascaris, Hier. Pisanus, Io. Maria Paduanus Nic. Plombinus, Nic. Vrsinus Petilianus. venerant auxilio et CC equites a Cosmo Florentiae duce missi, ductore Rodolfo Baleono, et C ab Hercule Ferrariensi, quibus Alfonsum fratrem nothum praefecerat. Biduo post venere veterani Hispani ex Insubribus et regno Neapolitano euocati ad VI OIO. Aluarus Sandeus, Alfonsus Viues, et Iac. Arzius peditib. praeerant, equitibus leuis armaturae Philippus Lanoius Sulmonis princeps, qui cum ex febricula Tridenti aeger subsedisset, Caesar Magius Neapolitanus in huius belli vsum a Caesare ex Insubribus euocatus ducendorum equitum curam Sulmonensis rogatu suscepit. Caesari militabant Maximilianus Ferdinandi fratris F., Emanuel Philibertus Caroli Sabaudi F., Ericus Brunsuicus, Philippus Henrici captiui F., et Georgius frater, Georgius dux Megalo polensis, Fridericus Furstembergius, Renardus Solmensis, alij. tanto exercitui Caesar Ferdinand. Aluarum Toletanum Albae ducem virum multa rei bellicae peritia clarum, et in quo summam fiduciam habebat, legatum praefecit, demandata Othoni Truchesio Cardinali Augustano annonae, et rei pecuniariae Francisco Doardae Hispano cura. summus castrorum magilter Io. Bapt. Castaldus magnae solertiae dux, qui sub Ferdinan. Daualo Piscariae marchione diu meruerat, constituitur: cui additi comites Fr. Landrianus, et Caesar Magius; belli consiliarijs in ea expeditione praecipue vsus est Caesar Francisco Atestino Padulae marchione, et Pyrrho Columna. dum copiae Hispanorum per Vassemburgum vicum in Norico, vbi quaedam alae equitum Italorum hospitium habebant, incederent, ex rixa priuata magna seditio exorta est. nam cum Hispanus eques cum fabro ferrario de soleae pretio altercaretur, a verbis contumeliosis res ad arma deuenit, Hispanusque grauiter vulneratus est, Alfonso fabri fratre, qui Atestino militabat, non ferente iniuriam. quod cum Vidus Bentiuolius, qui vicem Atestini ibi fungebatur, Io. Geuarae, sub quo Hispanus ille erat, renunciasset. et vt curaret, ne qui inde motus suboriretur, monuisset, omnia pacata spondente Geuara, quisque in hospitium suum se contulit. verum Hispani, gens inferendis potius, quam ferendis iniurijs nata, ad OIO IO tela rapiunt, et non iam de fabro, sed de Bentiuolio poenas sumpturi ad ipsius hospitium contendunt. ibi, vt in tumultu, Bentiuolius cum XV tantum armatis occurrit, et angustijs, quibus ad illum aditus erat, aliquanto tempore insessis animose se defendit: verum abiectis sarissis, cum res soloppetis et saxis ageretur, Bentiuolio lapidis ictu terrae afflicto, et a suis pro mortuo relicto, omnes continuo Itali certamini impares fuga dilapsi sunt. quo audito, Itali qui in vicinis locis stationes habebant, subito arma sumunt, resque proculdubio ad exitialem seditionem spectabat, nisi Atestinus ipse superuenisset, qui suos fidei admonendo, partim minis, partim benignis verbis, postremo auctoritate sua peruicit, vt ab armis discederent. nec propterea prorsus fuisse quieturos apparebat, nisi rumor, seu verus, seu pro tempore fictus, tunc increbuisset, Hessum prope esse cum exercitu; vt non iam de iniuria, sed de officio et salute publica quisque cogitaret. ita omissa seditione in hosteis itum. postremi omnium Hispani venere, quos Alfonsus Viues ducebat: quibus ad reficiendas vireis triduo concesso, Caesar Lanzutho relicto Ratisponam reuertitur, impositoque vrbi CCCC peditum praesidio, et hinc deductis tormentis quae in ea reliquerat, atque alijs quae ciuitatis erant, ad XXXVII Neostatum versus cum omnibus copijs proficiscitur. in ijs erant L Germanorum vexilla, quae XVI OIO efficiebant. VIII OIO, Hispanorum X OIO Italorum, et III OIO equitum: sicque ordinata acies erat, vt in duas phalanges diuisis peditum Teutonicorum copijs, pars in dextro cornu, cui Caesar equitatum omnem addiderat, collocata incederet; pars in sinistro esset, quod Italicis et Hispanicis delectibus muniuerat: ex quibus OIO latera peditum Teutonicorum cingebant: alteri OIO equitatum, quem Albertus Brandeburgicus ducebat, tegebant: equites leuis armaturae itidem in duas alas diuisi praecedebant. ita partito exercitu Caesar incedebat. contra astum Hispanicum Germanicam virtutem, hoc est, vim apertam Hessus opposuit, sibique persuasit fore, vt si Ratisponam omni praesidio destitutam, in qua aulici tantum quidam, et id genus homines imbelles Germanis inuisi remanserant, inopinato inuaderet, transeunte in suas partes populo, vrbe sine negotio potiretur: quod si minus succederet, ne inutile omnino consilium euaderet, in animum induxerat, molatrinas Danubio impositas exurere, vastatoque agro Caesarianis comeatum difficiliorem reddere. haec secum Hessus parum prudenter, qui Caesarem prudentissimum principem, quae sibi in mentem venerant, non prouisurum sperauerat. misso igitur Horatio Brancadorio Firmano ad Columnam mandat Caesar, vt si praesidiarij defendendae ciuitati pares non sint, ad propugnaculum, quod occidentem spectat, cum tormentis et munitionib. se contrahant, ibique tantisper hostileis impetus sustineant, dum IO C Hispani seu Itali et Germani, quod proxima nocte fieret, auxilio summitterentur. Hessus tardius cum venisset, XV a ciuitate milliaribus castra metatus de intromisso auxilio cognouit; cumque Caesarem mox cum toto exercitu subsequi nuntiaretur, veritus, ne inter vrbis praesidiarios et Caesarem medius interciperetur, omissa Ratispona Ingolstadium versus iter flexit. id oppidum Danubio supra Ratisponam impositum Baioari ditionis a Petro Gusmano cum CC peditibus Hispanis et CC leuis armaturae equitibus Italis tenebatur. eo cum Hessus per salebrosa angusta ac paludibus impedita loca properaret, tanta celeritate vsus est, vt dispositas a Caesare insidias anteuerterit. Caesar igitur de Ingolstadio sollicitus, cum oppidanorum fidem suspectam haberet, nec propterea ponte lapideo, qui vrbi adiacet, vti vellet, dissimulato illo metu summa diligentia ponteis duos coniunctis nauigijs et transuersis trabibus impositis extruxit, tanta latitudine, vt duorum carrorum simul transuehendorum capaces essent, quo oppidanos in officio contineret, et vtriusque ripae potens comeatu abundaret, exercitumque omnem facilius traijceret. eo transmisso cum omnib. impedimentis minus XXII horarum spatio, et suis fiduciam fecit, et hostibus, qui eum certamen detrectare passim iactabant, terrorem iniecit: cumque X ab vrbe milliarib. processisset, substitit, rescito hosteis haut amplius V milliaribus abesse. tunc missi ad explorandum Lanoius et Petrus Toletanus cum duabus equitum leuis armarurae et scloppetariorum turmis, qui cum potentiore et locorum gnaro milite consertis aliquot proelijs, in quibus marchio Malaspina equitum dux grauiter vulneratus est, vix periculo erepti sunt. redintegrato demum certamine a Gul. Furstembergio Hessi, vt sibi videbatur, superioris iussu, additis ei Recrodo et Theodorico Marcello ducibus paene eo res adducta est, vt proelio decerneretur. sed nocte dirempto certamine, satis commode, vt in tumultu, Caesarianus peditatus cis paludem hospitium habuit, ita vt ad dextram vrbem a tergo haberet, equitatus ad laeuam iuxta Danubium silua vicina, in qua praesidio muniti accessus, tegeretur. nox muniendis castris et fossae ducendae impensa est, quo in opere milites quantumuis fessi fossoribus misti summa sedulitate incubuerunt: nec dubitabant Caesariani, si ea nocte nondum munitis castris hostes impressionem fecissent, quin rem in summum discrimen adducturi fuissent. sed fatone an socordia foederatorum nihil hostile ea nocte actum est. orta luce Caesar Octauium cum CC equitibus mittit, qui velitationibus hosteis lacesseret, interimque de castrorum situ cognosceret. foederati ita dispositi erant, vt Saxo cum Schertelio sub colle, in quo tormenta collocata erant, ad dextram flumen haberet, quo lunati arcūs instar vndique ex vna parte circundabatur: Hessus trans paludes, quibus castellum imminebat, iuxta consideret: reliquae copiae trans collem recesserant. itaque nocte insequenti Caesar OIO IO soloppetarios Hispanos eo ire iubet, qui impetu in Hedeci castra facto, multis ex hostibus occisis, ne suis quidem propter tenebras pepercerunt. postero die, et IIII Kal. VIIbr. qui soluendo stipendio Schertelianis militib. dictus erat, lustratus exercitus, et numerata pecunia; nihil praeterea actum. quod maxime commodum Caesari accidit, cui et munire castra, et comeatum atque alia necessaria comportare in castra interea licuit. nec Hessum error latuit, quem die sequenti vt emendaret, castra hostem versus promouet, ita vt III milliaria tantum interessent. quo comperto Caesar OIO ex Arzianis et Sandeanis militibus, ac totidem Italos partim pedites partim equites in hosteis ire iubet: ij per auiam siluam iter habuerunt, et speculatores hostium nec opinato aggressi, multos ex illis qui ad primum strepitum accurrerant, ferro sternunt, in ijsque Huldricum Crasterium et Io. Rithium Virtembergicarum copiarum duces; quo facto, et vexillo vno capto, incolumes, amissis tantum V ex suis, ad Caesarem reuersi sunt. inuitatus hoc exemplo Octauius gloriae cupidus iuuenis die, quae secuta est, cum Sabello et Vitellio praecipuis ducibus, OIO IO peditibus et IO C equitib. eodem profectus, vt insidias hosti tenderet, in hostem insidijs struendis et ipsum intentum incidit. erant foederari numero superiores, nempe IIOIO scloppetarij duceVilelmo Tumsernio, et IO C equites sub Iacobo Hachio, Paullo Verrerio, Georgio Lestio, et Io. Segernio. cum se Italicus peditatus certamini impar in viculum vicinum recepisset, vt ibi auxilia a Caesare praestolaretur; Caesar, qui proelij aleam subire nollet, monet obsessos, vt virtutis suae memores qua possint ratione se periculo expediant. igitur viculo ab hostib. incenso calonibus amissis per medias flammas haut magno cum damno ad suos se receperunt; eo nihilominus successu elati foederati, summo mane cum omni exercitu vno a Caesarianis castris milliari considunt, acie in formam lunulae disposita ad terrorem, vt maior appareret. dextrum latus Ernestus Philippi Brunsuici F. regebat cum IIOIO equitum, quorum signiferi praecipui Frid. Tomombegius et H. Schombergius, laeuum Io. Ponicauius et Volfangus Eiselingensis cum totidem equitibus: Recrodus cum pari numero eos sequebatur. peditatus omnis in duas partes diuisus, ducibus Theodorico Pefirdio et Theod. Marcello, latus vtrumque cingebebat; cuius in media acie tormenta posita erant. ita instructo exercitu ad maceriam, in qua Lud. Chissadius cum aliquot scloppetarijs Hispanis praesidio erat, haut plus OIO a Caesarianorum castrorum fossa passibus, veniunt foederati. Chissadius inde exactus Caesarianis coniungitur. displosis aliquoties tormentis cum Caesariani fossa non egrederentur, Hessus quasi hostium castra obsessurus, tormenta quadripertito disponit. Caesar ipse aciem ordinat, adhortatus suos, ne numero aut insolito clamore terreantur: omnem vim quippe hostium in primo impetu consistere, cui sustinendo si pares sint, et vincere possint; non enim illos pudere, si fortiter excipiantur, retro cedere, vix quidquam postea ausuros, cum semel repulsi suerint: cum vero spe victoriae, quam a numero potius, quam a virtute sperent. exciderint, ex audacib. humileis effectos statim diffluere, et ferociam animorum in abiectam degenerare mollitiem. his dictis pediti imperat, vt non nisi vicino hoste scloppetos displodat, aut gladios stringat. interim recisis arboribus aggerem erectum munit, et contra tormentorum ictus pluteos terra plenos exstruit: quae omnia alacritate summa militum in vices operi succedentium administrata sunt. carri et impedimenta in eum locum reiecta sunt, vbi Aliprandus Madrucius stationem habebat, cui IIII equitum turmae additae sunt, quod ea castrorum pars contra hostium impetus haut aeque munita esset. contracto intra munitiones exercitu, ita Caesar aciem ordinauerat, vt licet numero inferior, loci opportunitate defensus, nisi summo ac manifesto hostium discrimine ad proelium cogi non posset. Hessus, cui satis actum illo die videbatur, quod hosteis maceria depulsos intra castra compulisset, quod reliquum erat, diei, displodendis ad terrorem colubrinis insumpsit. verum immani fragore illo Caesariani minime commoti sunt, quippe certaminib. et huiusmodi terriculamentis iampridem assueti. et Vitellius ipse Italici peditatus praefectus vltro aggere egressus ad primos vsque hostium ordines cum Io. Bapt. Borgesio progreditur, tanto virtutis documento, vt Saxo suspirium imo pectore ducens in haec verba proruperit: Si tali milite exercitus Caesaris constet, tantum abesse, vt illis debellandis Germania omnis, vt ne tota quidem coniunctis viribus Europa sustinendis suffectura sit. quod a Germanis intellectum alte illis in pectus descendit, quasi Saxo ignauiam suis exprobraret. itaque Cunradus Crifterius, cum videret quosdam ex hostibus extra vallum progressos, cum X equitib. in eos inuectus multis acceptis vulneribus et equo suffosso pedes in vestigio stetit, et prouocatis ad duellum, qui certare vellent ex hostibus, magnum indomiti animi et roboris specimen dedit. cum octo continuas horas displosis tormentis nihil profectum videret Hessus, iam aduentante nocte et fesso milite se in castra recipit, ducto ante tormenta secundum flumen aggere. postero die educto castris exercitu, foederati maiori quam antea vi, displosis tormentis castra hostium quatiunt, irrito conatu, quippe aggere castrorum praealto, ita vt offendi miles non posset, et milite iam confirmato. eoque die Lancini Perusini eximia virtus enituit, qui vallo egressus cum VIII tantum equitibus cataphractis tanta alacritate in obuiam hostium phalangem inuasit, vt eam multis occisis loco cedere cogeret; quod animos Caesarianis primo fecit; verum ipso Lancino in eo certamine interfecto hostes progressi, eundem rursus quem tenebant locum obtinuerunt: neque propterea equum censuit Caesar, marte decernere, quippe inferior viribus, et nouis auxilijs aucto hostium exercitu, CCC videlicet equitibus a Palatino summissis, et III OIO Heluetiorum ab Argentinensibus et Constantiensibus conductis, cum XII maioribus tormentis. tantum muniendis castris, comeatu expediendo, et confirmandis militum animis intentus erat, praecipue Italorum et Hispanorum, quos prensando et appellando adeo deuinxerat, vt ad extrema quaeque, seu ferenda, siue audenda parati essent. ipse suo exemplo maxime animabat milites, quippe toto illo tempore sub pellibus exacto, et adito saepius vitae discrimine crebris tormentorum ictibus quassato ac tandem disiecto tentorio. animos faciebat foederatis ingens ac recens exercitus et alacritas suorum, atque caussae ratio, quippe cum de libertate certaretur. itaque ne aut dilaberetur miles, aut fatigatione pristinus ardor imminueretur, quamprimum sibi proelio decertandum existimabant: ijs siquidem auxilijs bonam caussam destitutam debilitari, et cum vulgo homines ius potentia metiantur, fieri, vt tandem iniusta videatur. Caesarianis contra tempore et cunctatione crescebantanimi, et vires, et propediem magnae copiae ex Belgio expectabantur. cum ergo nec tormentorum procella quassatis castris, nec leuibus illis concursibus Caesariani elici possent ad certamen, Hessus retro cessit, Hessi consilium Saxone et Schertelio improbantibus, qui Caesaris castra omni ope oppugnanda censebant; qua ex re non tantum periculi, quantum ex mora, qua ducum existimationem laedi, et militum alacritatem frangi aiebant, damni reportaretur. haecita Caesariani scriptores; nam Io. Sleidanus, cuius idei et diligentiae multum tribuo in explicandis foederatorum consilijs, culpam eius rei ab Heso remouet, quem conuocatis ad Saxonem belli consiliarijs contra sensisse, et si summa rerum, vtolimin bello Virtembergico, penes se esset, cumduabus legionibus castra hostium adorturum, et fossorum ope disturbatis munitionibus in ea impressionem facturum, dixisse scribit. vtcunque sit, errorem hunc maxime nocuisse foederatis constat, a quibus et Ratisponae, dein etiam Lanzuthi, ac postremo in castris ad Ingolstadium Caesarem opprimi potuisse, ab omnibus rei bellicae peritis postea iudicatum est. velitationibus illis CC vtrinque, sed praecipue ex foederatis desiderati, IO vulnerati sunt. tormenta etiam III a Caesarianis capta, sed postquam ab illis corrupta sunt, a Schertelianis mox recepta. missi fuerant Oldenburgius comes et Rifebergu cum XXXV vexillis et OIO equitibus, qui Buranum transitu Rheni prohiberent. Verum Buranus, cuius exercitus erat omnino XOIO peditum, quibus quaedam Italorum et Hispanorum cohortes accesserant exijs quae contra Gallum Anglo militauerant, et IIII OIO equitum, supra et infra Moguntiacum haut dubio antistitis fauore commodatis nauigijs Rhenum transmiserat: nec foederati ductores id prohibere potuerant equitatu longe inferiores, praesertim concurrentibus Maximiliani regis Bohemiae, Alberti et Ioannis Brandeburgicorum, ac Volfangi Melchingi Teutonicorum equitum magistri copijs, quae ad Rhenum vsque pro cesserant, vt Buranum traiecturum adiuuarent. quo comperto foederati triduum eodem commorati transmisso Danubio prid. Non. VIIbr. secundis castris Neoburgum, atque inde Donauerdam petunt, vt medij inter Buranum et Caesarem, quominus coniungi possent, impedirent. eo consilio Hessus Vendingam comitis Oetingensis oppidum venit. Caesar qui praecipuam fiduciam in Burani exercitu, in primisque in equitatu poneret, de eius salute sollicitus, vt resciuit iam copias prope Norimbergam esse, Caesarem Magium deligit ex consilio marchionis Meleniani, sub quo Magius aliquando praefectus castrorum fuerat, qui cum gnaris itinerum hominib. quamprimum ad Buranum proficisceretur, et de hostium consilio eum certiorem faceret. ille tonsa more Germanico barba, et vestitu mutato, cum tota nocte per auia iter habuisset, mane in castra Burani peruenit, introductusque in tentorium adhuc dormientis per Barbansonum, cuius praecipuae secundum Buranum partes erant in exercitu, mandata Caesaris aperit: venisse se cum peritis ac fidis viae ducibus, qui eum non recta ad dextram, vbi hostes castra habeant, sed paullum inflexo ad laeuam itinere Ratisponam deducant; vnde sine periculo ad Caesarem saluo exercitu et pecunia, ea erat CXXC OIO aureorum, contendere possit: quod vt tutius fiat, summe cauendum esse, ne exercitus in itinere interquiescat. cum id. qui fieri posset, se videre negaret Buranus, fesso milite totque impedimentis et carris lente gradientibus, viam inueni (inquit Magius) o Burane, quae nos periculo, quod ab hoste, si consistamus, certo imminet, et difficultatibus, quas dicis, simul expediat: ad dextram collocato equitatu, et pedite ac pecunia ad laeuam, incedendum tibi est: cum autem ad eum locum deueneris, vbi consistere miles sperat, classi cum iubebis canere, quasi instet hostis, acceleratoque gradu exercitum procedere. ita destinatum hospitium praeteruectus miles, neque tam de viae longitudine, quam de salute sollicitus sine periculo traducetur, hoc commento delusus miles duplo longiorem solito viam sine murmure emetitur, et incolumis in castra Caesaris multa nocte peruenit. iusserat Caesar crebros igneis in castris accendi, vnde foederati Caesarem castra mouisse conijcerent: eodemque tempore Hessus a Sulmonensi, Ioanne Baptista Sabello, Alfonso Atestino, et Baleono crebris incursionibus lacessitus, sero comperit Buranum sibi e manibus ereptum, tertioque post die cum exercitu Donauerdam reuersus est, cui mox se coniunxit Christophorus Oldenburgius et Fridericus Rifebergus cum duabus legionibus et Hubertus Biclingus cum V peditum vexillis. Caesar tam potenti exercitu firmatis viribus, quod ignauiae antea ab hostibus tribuebatur, in laudem vertit. boni siquidem ducis esse, non nisi coniunctis viribus quidquam aggredi, et videre ne interea ad proelio decernendum cogatur. cum de Neoburgo, quod est oppidum duobus infra Ingolstadium milliaribus, obsidendo in consilio ageretur, variarunt sententiae, alijs propter comeatus commoditatem et lignorum atque aquae abundantiam, tum quod eo capto omnia ad Monacum vsque praecipuum Vindeliciae oppidum Caesariano exercitui libera essent, expeditionem vrgentibus, alijs propter periculum, quod maximum impendebat, si exitu inceptum careret, ab ea dissuadentibus; heic Caesar, qui omnino aliquid audendum sibi proposuerat, fortunae suae confisus, ipse eo ire constituit, vt loci situm contemplaretur, antequam de obsidione decerneret. igitur eo ad Neoburgum contra Albani sententiam profecto comitantibus Francisco Atestino, P. Columna, et Castaldo, statim oppidani inopinato ipsius aduentu territi missis decurionib. de deditionis condicionibus paciscuntur: praesidiarij item de oppidanis veriti pariter ignominiosis condicionibus sese dedunt. missus Melenianus, qui Caesaris nomine accepta fide deditis parceret: arx, quod Othonis Henrici familiae Baioaricae principis esset, qui nuper ad foederatos defecerat, a militibus crudeliter direpta est: Alip. Madrucius cum IO CCC praesidiarijs oppido imponitur. dedito Neoburgo, quod ad dextram Danubij ripam secundo flumine descendentib. iacet, cum fama esset, Caesarem Augustam tendere, foederati flumen transmiserant: sed mox comperto Marxaemum petijsse, priora in castra reuertuntur. Marxaemo Caesar Donauerdam venit: sed cum ibi idoneum castris locum non reperiret, V Non. VIIIbr. Mohaemum petit. inde exploratum mittit P. Columnam, Castaldum, Alex. Vitellium, Iul. Vrsinum, Paullum Vitellium, Caesarem Magium, et Scipionem Ianuarium cum IO C Italis et Hispanis scloppetarijs: his attributi et LX delecti equites ex Thomae Coccapani, Ioannis Nizetij, Hectoris Beneuenutij, et Natalis Cremensis, ij leuis armaturae duces, turmis. inter hostium castra coenobium erat loco munito a Saxone occupatum et praesidio firmatum; cum Caesariani confusis ordinibus per siluam, quae interiacebat, incederent, in praesidiariorum insidias praecipitarunt, vixque se fuga multis amissis inde receperunt. captus primo Columna, qui Coccapanum paullo ante periculo exemerat: sed mox Coccapani virtute vicem reddentis ex hostium manibus ereptus est. de eo coenobio, quo veluti freno Caesarianorum impetus cohibebantur, expugnando actum est: sed cum in re plus periculi quam vtilitatis esset, mutato consilio Vendinga a tergo relicta Norlingam Sueuiae oppidum itur. iussi a Caesare per fecialeis oppidani se dedere et comeatum exercitui alendo suppeditare, ad deliberandum de deditione biduum poscunt, de comeatu se excusant, exhaustis in foederati exercitūs alimoniam horreis. quo rescito Smalcaldici firmata praesidio Donauerda, et relictis ibi impedimentis, eo sibi quamprimum proficiscendum esse duxere, quamuis hactenus de Caesaris itinere incerti, donec per Lud. Oetingensem certiores facti sunt hosteis Vernizam flumen, quod ad Donauerdam in Danubium influit, transisse. erat tunc admodum brumosus aer, quo factum est, vt in conspectum hostilis exercitūs venerint, antequam de eius aduentu cognosci potuisset. primam aciem Saxo, mediam Hessus, postremam Georgius Malspurgus et Rifebergus ducebant: Saxo, progressus cum V legionibus et aliquot equitum turmis propius in hostem inuehitur. discussa nebula cum primum agmen via Norlingica procedere videret Caesar, nec postremum adhuc cerneretur, quasi ad iustum proelium omnem exercitum educit. ipse in dextro cornu Italo peditatu et equitatu collocato et adiunctis Madrucianis cohortibus consederat cum aulica nobilitate ac ducentis Belgis equitibus et Maximiliani regis, ac Io. Brandeburgici equitatu: in sinistro cornu Hispani stabant: in medio reliqui Germani, terga et latera III OIO equitum cingentibus. ita media et postrema acies simul incedebant. leuibus aliquot proelijs res ita acta est, vt Octauio cum Schertelianis permisto, non nisi iusto et omnium copiarum commisso certamine dirimi posse videretur. Saxonem medius sequebatur, sed magno interuallo, Hessus: in quem cum hostilis acies conuerteretur, deliberatum est, an subsequi Saxonem deberet: nam extremum agmen longius aberat, et, si vlterius progrederentur medij, manifesto irruentis hostis periculo expositum: itaque nuncij missi, qui hinc Saxonem reuocarent, hinc Malspurgum, vt gradum adderet, monerent. ipse Hessus immotus in his, quos occupauerat, collibus substitit. iam Buranus fluuium Egram, qui medius inter duos exercitus erat, quamuis transitu difficilem cum parte copiarum superauerat, Hessum inuasurus, cum Caesar, qui non nisi loco iniquo conseri pugnam animaduerteret, Buranum reuocat, et ne vltra progrediatur, imperat. id admodum grauiter tulere Hispani, gloriam sibi et bello finem eripi quiritantes; inprimisque Buranus, qui indignabundus galeam capiti dereptam prae ira in terram abiecit. plerique etiam, qui retineri non potuerunt, contra imperium extreinum agmen sunt adsecuti, in iisque Thomas Lageuiuolus Epirota multos ex hostibus occidit, plures cepit. ita vtrinque iam appetente nocte in castra reditum. cum videret Caesar Norlingam introductum auxilium, castra mouet, occasionem opperiens, qua hostem aequiore loco nactus cum eo confligeret. postero die paullum progressus cum exercitu, cum vna haut longe adequitanteis hosteis cerneret, consistere suos iubet, dum illi pertransirent; statimque Albanus phalangem equitum immittit, quae terga hostium caederet. verum illi mox conuersa fronte et displosa colubrina, vt praecedentibus ordinibus consistendi signum daretur, ad certamen se comparant. quo facto Caesariani et ipsi arma expediunt. vtrinque inter Io. Brandeburgici, Alfonsi Atestini, Ph. Lanoij, atque Ernesti Brunsuici, et Danielis Schemeclosi contrarias copias diu aequo marte dimicatum, neque tamen res ad iustum proelium deuenit, dum quisque occasionem quaerit, qua rebus omnibus superior in alterum inuadat. in eo conflictu Albertus Brunsuicus Philippi F. cum a compotatione tumultuarie prodijsset, in ore vulneratus paullo post decessit. ex Caesarianis Andreas Foroliuiensis peditum dux desideratus est. ita vtroque discedente exercitu Caesar ad priora castra redijt: foederati rursus ad colleis supra Norlingam se receperunt. Albanus, quo Hessum animo promptum iritaret, per internuntios rogabat, quid ita montes et colleis insideret? cur non in planum descenderet, et collatis signis decerneret? ad haec Hessus, se sociosque per dies V ante Ingolstadium fuisse medijs in campis, et ipsum ad pugnam prouocasse praefatus, vicissim Albanum rogabat, cur non tunc conflixerit? ac ne modo quidem ad Norlingam, vbi totum fere diem substiterat, ad proelium se comparauerit? Caesar igitur, qui ad certamen hosteis prolectare non posset, et ipsos rebus omnibus, quoniam vtramque Danubij ripam tenebant, abundare aegre ferret, de Vlma expugnanda consilium iniuit. sed quod longius abesset, et multa oppida, quae a foederatis tenebantur, interiacerent, rem omisit. his accedebat, quod Hessus Sueuiae metuens iam antea iuxta Rainum oppidum impositum Lico flumini, quod Augustam alluit, aedificauerat castellum, quo veluti Licum cumDanubio coniunxerat, vt transitum in Sueuiamhostibus intercluderet. has et alias ob caussas tutius visum est, Donauerdam, quae proxima Neoburgo nuper capto esset, aggredi. Puteanius peditum dux harum rerum admodum peritus mittitur, qui oppidi situm et aditus contemplaretur. ex ijs, quae ab illo relata sunt, cum rem ad exitum perduci feliciter posse, Caesar iudicaret, Octauio negotium dat, qui cum Petiliano, Alex. Vitellio, ac comite Schaumbergio re communicata, cum Italici et Teutonici peditatus parte et aliquot equitum turmis suos cohortatus profunda nocte Donauerdae appro pinquat, et excensione in fossam facta muro succedit, scalisque ea parte appositis, quae a domibus remotior est, qui iussi erant, armati insiliunt, vento tunc forte vehementiore, ita vt armorum strepitus a praesidiarijs non facile exaudiretur. ex ijs vno summum muri fastigium manu prensante, pinna delapsa est et scalamfregit: quo fragore nisi expergefacti custodes fuissent, Caesariani improuisi in vrbem ascendebant. sed nec propterea re serius animaduersa, et iam caesis vigilibus oppidum defendi potuit, nam maiore vrbis parte potito Octauio, praesidiarij de ea defendenda desperantes, monentibus oppidanis, vt saluti consulerent, auersa parte se periculo exemerunt. successus ille fecit animos Caesari, ad cetera Danubij oppida in potestatem redigenda, atque in primis Vlmam, qua capta Danubij potens, et hostibus inde deturbatis minime dubitabat, quin Sueuia omnis ac Vindelicia facile subiugari posset. igitur III Eid. VIIbr. Donauerdam venit. consilium erat foederatorum, castra Caesaris adoriri, idque per indicium Caesar resciuerat. sed capta Donauerda, cum de Caesaris profectione serius cognouissent, nihil actum est. Donauerda Caesar die sequenti Dillingam versus castra promouet. ea vrbs episcopi Augustani ditionis tunc a CCC praesidiarijs tenebatur; qui de aduentu Caesaris certiores facti protinus ea relicta Louingam, et ipsam ad Danubium sitam, se conferunt. venienti Caesari Dillinga deditur; cumque de Louinga merito solliciti essent Smalcaldici, oppidanos, vt bono animo sint, per nuntios hortantur; mox ipsis se auxilio affuturos. itaque illi per fecialem dedere se iussi superbe responderunt. dum deliberant foederati, quia adhuc incertum erat, num Caesar progressus esset, et periculum erat, si ipsi Louingam de nocte, ficut constituerant, peterent, ne relictam a tergo Norlingam Caesar nullo negotio occuparet, et ex ea occasione mutato consilio per vallem Remsiam in agrum Virtembergicum descenderet, diem vnum inutiliter contriuere. incerta et lenta adeo foederatorum consilia ipsis hactenus exitiosa cum amplius ferre non posset Schertelius, cui et alia subinde molesta acciderant, Louingam profectus praesidium, quod in ea OIOCC peditum erat, Augustam, vnde ad bellum, vti diximus, missus fuerat, secum abduxit. cum in itinere esset, eum Io. Bapt. Sabellus cum pontificio equitatu et CL scloppetarijs Hispanis adsecutus est; nihil territus Schertelius, vt erat vir ingentis animi, sumpto editiore loco frontem obuertit, et repulso summa virtute hoste iter institutum persequitur: sed cum Sabellum puderet numero superiorem integro hoste recedere, rursus in Schertelianos impressionem facit; qui certamini impares caute in vicinam siluam se receperunt, amissis tribus tormentis et impedimeritis, pluribus tamen illo in conflictu ex Sabellianis desideratis. Sleidanus harum rerum gnarus auctor scripsit Schertelium nunquam postea in foederatorum castra redijsse. sed Caesariani scriptores diuersa ptodidere. nam eum dicunt Augustam venisse explorandorum Caesaris consiliorum gratia, vt siue ille Augustam, siue Vlmam peteret, vtriusuis tuendae onus susciperet: cumque neutrum tentaturum Caesarem animaduerteret, redire in castra constituisse, atque cum III OIO peditum, et pecunia, ea erat L OIO aureorum, quae Augusta et vicinae sociae vrbes in foedus dependerant, se in viam dedisse: qua re per Cardinalem Augustanum comperta, Caesarem mandatum dedisse Fr. Atestino, vt cum IIII peditum et II OIO equitum iter Schertelio intercluderet; illum vero per auia ab Atestino deflexisse, et incolumem cum pecunia in foederatorum castra peruenisse; ceterum ea spe delusum Atestinum, ne omnino re infecta rediret, Frictenam in itinere oppidum, quod ab incolis sine praesidio tenebatur, deditione cepisse. Louinga praesidiarijs nudata, missis, qui superbum responsum excusarent, pariter deditionem fecit. Caesar, collocato in eam IO C Germanorum praesidio et Gundelfinga, quae ad Brentam fluuium sita est, mox etiam dedita, Brentam transmittit, et prope Sonthaemum vicum ad Brentam castra ponit, inde Vlmam petiturus, III haut amplius milliaribus ab eo loco distantem. Smalcaldici vt praeuerterent, et praecipuam Sueuiae vrbem praesidio firmarent, castra mouent, et Geengam, quod est oppidum trans Brentam, veniunt, medio inter duo castra flumine, ex tympanorum pulsu id quod erat coniectans Caesar in collem vicinum cum Albano ascenderat, vt transeuntem hostium exercitum propius contemplaretur; vbi eum in summo discrimine fuisse, et qui cum eo erant, in confesso est. nam Saxo, qui illa die agmen ducebat, cum celeriter hoste viso ad collem contendisset, et Hesso, vt se sequeretur, significasset, referente pedem hoste, substitit Hessum opperiens sicque pulcerrima rei gerendae occasio e manibus erepta est: nam neque vado transiri flumen poterat, et vnus modo pons ijs locis erat, per quem si Caesar forte elaberetur, ceteros duces hostium arbitrio expositos relinquebat. vicissim Caesariani scribunt eo die potuisse Caesarem pugnandi necessitatem inferre foederatis. constat tamen tam inopinato hosteis in Caesaris conspectum venisse, vt ad ordinandam aciem, explicandas copias, et tormenta deducenda satis temporis minime habuerit, praesertim cum Brenta intercederet, quae nisi pontibus et magnis nauigijs transiri non poterat. itaque rerum peritiores ita sentiunt, prudenter fecisse Caesarem, qui rerum summam dubiae certaminis sorti committere noluerit: quippe cum ipsius vires in dies augerentur, et potentia tempore conualesceret; concordia item et obedientia ducum ac militum summa esset, vt qui summum vnum ducem et principem respicerent: contra hostium lenta et dubia consilia, ac discrepantes in ijs capiendis sententiae, et vt inter pares minor ducum respectus. igitur recte prouidisse Caesarem, foederatorum vireis tempore aut discordia tandem dilapsuras, ideoque sibi cunctandum esse, dum ex occasione, quae se breui in manus datura esset, consilium caperet. Smalcaldici praeterita pugnandi occasione ad Geengam castra muniunt, summisso Vlmensib. III OIO et CCCC Heluetiorum auxilio. quae vbi resciuit Caesar, omisso de tentanda Vlma consilio, quod illud difficultatum et periculi plenum iudicaret, hoste a tergo instante, et inde Virtembergico agro, inde Danubio et Augustanis sibi infestis latera cingentibus, Sonthaemi substitit, et castra contra hosteis cis Brentam muniuit. ibi leuibus aliquot proelijs certatur, quibus eo semel res adducta est, vt omnibus viribus sibi decernendum esse duces existimarent. nam cum insidiae vtrinque eodem tempore, hinc a Sulmonensi, Alfonso Atestino, et Baleono structae essent in silua, inde a Recrodo et Bartholomaeo Humbruccio cum CCC equitibus, Sulmonensis ad vallum vsque hostium progressus, vt eos ad pugnam eliceret, primum agmen sternit; mox concurrente maiore hostium numero, cum aliter periculo eximi non posset, educti vtrinque exercitus, remanente interea in castris Saxone, si forte in his turbis Caesar illa adoriretur, ad propulsandos impetus ipse praesto esset. Foederati, cum de summa actum iri sibi persuaderent, dimisso Sulmonensi ad suos redeunt; sed prolusionibus leuis armaturae crebras impressiones facientis ac se recipientis, effectum est, vt totus fere dies nulla alia re gesta extraheretur. Caesar ex eo spectaculo cum magnam diu voluptatem cepisset, canere receptui iubet. altera die nocturnas insidias molitur, et Albertum Brandeburgicum ac Teutonici ordinis magistrum cum suo quemque equitatu, et Aliprandum Madrucium cum sua legione duces deligit, qui superindutis interulis lineis prima noctis vigilia summo silentio ad hostium castra proficiscuntur. Albanus subsequebatur cum reliquis copijs: sed re per exploratores foederatis renuntiata, irritus fere fuit conatus. nam cum auctum excubitorum numerum, et omnem exercitum in armis esse cognouissent Caesariani retrocessere: auersa tamen parte Lanoius cum leui armatura, et Barbansonus cum Buranici equitatus aliquot turmis in laxiores custodias impetum fecerunt, et caesis pluribus exhostibus captisque, signo insuper vno adempto, cum multa praeda ad suos redierunt: vnde Barbansonus et Lanoius a Caesare laudati, et donis militaribus ornati sunt. summa erat in castris Caesaris pabuli et comeatūs inopia, et contagiosa lues, ob crebros ac continuos imbreis corrupto aere, inter milites grassabatur: ad haec stipendium nulli persoluebatur, nec recentes fessis iam prioribus milites summittebantur, vti fiebat, in castris hostium, vbi a Virtembergico vicino nuper XXX peditum vexilla venerant. quapropter vt tantis difficultatibus leuamentum afferretur, et reficiendi se militi tempus daretur, ad vetera castra rursus prope Louingam prid. Kal. IXbr. se contulit Caesar, postquam ad Sonthaemum XLIIII dies commoratus esset. inde Cardinalis Farnesius, reuocante eum Pontifice, cum aliquot Italorum cohortibus, copia a Caesare petita, Romam reuertitur. nihil ei verendum fuit de Alpium ttansitu, Ereberga nuper recepta. nam cum Castelaltus Tirolensis prouinciae praefectus foederatos bello implicatos transmisso Danubio longius abesse cerneret, quam vt praesidiarijs opem ferre possent, quos arci a se captae imposuerant; coactis Oeniponte copijs improuisus aduolat, et collocatis in colle, qui Erebergae a VIItrione imminet, III maioribus tormentis, tanto terrore praesidiarios compleuit, vt noctu relicto ad pinnas muri vexillo, ad fallendum hostem, per auias solitudines fuga dilapsi sint. dum ad Louingam castra haberet Caesar; excursionibus crebris vtrinque dimicatum est, in ijsque male habiti a foederatis Itali et Hispani, quibus non inferiores animis Germani, sed astu et arte impares, vincebant saepius aliquando etiam vincebantur. XXII dies nulla re memorabili gesta ibi consumpti sunt. Smalcaldici ex discessione e castris ad Sonthaemum, et quod iam raro egrederentur vallo Caesariani coniecturam fecerant, Caesarem de dissoluendo exercitu cogitare, eaque spe sustulerant animos, missisque ad ciuitates foederatas litteris prospera omnia spondebant, modo pecunia suppeditaretur. nec fefellit eos omnino coniectura. nam ea de re coram Caesare inter belli consiliarios actum est, Castaldo, cui assentiebantur Albanus et Melenianus, in hiberna dimittendum esse militem sentiente, et cedendum hiemis saeuitiae, expectandumque, dum ver appetat, quo tempore refectus miles ad militiam alacrior redeat, et recens conscriptus succedat; tunc quod reliqui sit, facile confectum iri; si non prius, quod speretur, principes et vrbes resipiscant, et veniam Caesaris genibus aduoluti deposcant. laudata Castaldi sententia Caesar tamen contra censuit; nimirum sine mora successus vrgendos; eam quippe esse huiusmodi popularium foederationum naturam, vt monstrosae innumerorum membrorum compaginis instar, haut facile inter se cohaereant; eas nihil, nisi impetu, valere; tempore, si cuncteris, frangi; sed vbi dissilierint, si nemo prohibeat, facile rursus coire. itaque insequendum iam fractum hostem, ne resumptis viribus acrior insurgat, et cum eo noui hostes vireis et consilia iungant: alioqui praeteritorum laborum fructum amitti. rationibus Caesaris victi assensere omnes, et eo magis, quod sub id tempus de prosperis Mauritij et Boemorum in Saxonia successibus allatum est; de quibus antequam dico, prius de ipso Mauritio quaedam paullo altius repetita a nobis explicanda sunt. Fridericus II, VII vir, qui Placidi nomen meruit, moriens II filios reliquit, Ernestum VII virum, qui anno sal. OIO CCCC XXCVII, et Albertum, qui XIIII anno post obijt. Ernesto successit Fridericus III, qui coelebs vixit, cui in VII viratu successit Ioannes frater, bonus et constans a fuis cognominatus: huius filius fuit Ioan. Fridericus, de quo heic agitur. Albertus alter Friderici II F. Georgium et Henricum ex Zedena Georgij Boggiebracij Boemiae regis F. suscepit. Georgius, quo non vllus Lutheri sectatorum capitalior hostis, vti supra diximus, moriens sine liberis heredem testamento Henricum fratrem et eius liberos Mauritium et Augustum reliquit, ea lege, ne relligionem mutent; ni pareant, Caesari et Ferdinando Caesaris fratri omnem ditionem suam attribuit, donec vel ille, vel filij, vel ex Saxonica familia proximus agnatus conditionem impleuerit. verum Henricus, qui Smalcaldico foederi suscripsisset, cum primum de fratris morte cognouit, conditione reiecta hereditatem adit, et Dresenam ac in reliqua oppida profectus populum in fidem suam adigit, adiutus praecipue fauore Io. Friderici VIIviri, continuoque Lutherum Lipsiam euocat, vt ibi doceret, et ad populum conciones haberet. mortuo Henrico Mauritius et Augustus ex Catharina Magni Megalopolensium ducis F. nati sub tutela Io. Friderici fuerunt, quam ille summa fide et beniuolentia administrauit. ipse Mauritius Agnete Philippi Lantgrauij F. in vxorem ducta postea foedere Smalcaldico comprehendivoluit, et leges nouas de disciplinae ecclesiasticae emendatione ac scholarum per Misniam institutione promulgauit, Augustanae confessioni prorsus consentienteis. is dissimulandi mirus artifex, cum profundam ambitionem comitate vultus et rara humanitate tegeret, in Caesaris familiaritatem propter morum similitudinem facile deuenerat: a quo Ratisponae nuper sub exitum Maij in priuatum colloquium adhibitus, et prolixa beniuo lentiae significatione, dimissus est, facta spe, vti creditur, VIIviralis dignitatis ac reliquorum Io. Friderici bonorum, quae proscripturus esset, et ipsi attributurus, si comes expeditionis esse vellet. inde vbi domum reuertit, subsequente mox Ferdinando rege, Pragam, ad illum, vt de belligerandi ratione simul statuerent, profectus est. caussas odij inter gentileis quidam adducunt: cum in aleae lusu Mauritius omni pecunia amissa VIIvirum ad continuandum ludum deposito oppidulo improbius vrgeret, eo itidem amisso Mauritium a VIIviro increpitum fuisse, admonitumque vt in posterum in ludendo modum seruaret; illum vero reprehensionis acerbitatem grauius iusto tulisse, statimque agnato suo ex ea caussa bellum intulisse, quod vix tandem Hessi soceri interuentu compositum sit. haec et alia, quae a Ioan. Sleidano commemorantur, siue conficta, siue talia sunt, vt honeste a Mauritio in medium proponi non debuerint; certe tot editis ab vtraque parte in hoc dissidio scriptis nusquam eorum facta mentio est. Mauritius ergo, cum videret citra impietatis et detestandae ingratitudinis notam non posse contra agnatum et socerum arma sumi, vt facti inuidiam amoliretur, edicto imperiali cogi voluit. itaque Caesar ex compacto datis ad cum Ratispona litteris Kal. VItilib., quae ipsi cum fratre Augusto communes erant, misso etiam proscriptionis, de quo superius diximus, exemplo, mandat, vt quoniam perduellibus agnatione et necessitudine coniunctus sit, ita vt in eorum bonis ius sibi vindicare possit, vireis secum coniungat, ad occupandas illorum prouincias, et ipse iuris sui tuendi caussa quamprimum illas occupet; alioqui fore, vt occupantis, quisquis tandem ille sit, omnia fiant: poenam addit, quam, ni pareat, propter contemptum im perium eandem cum perduellibus subiturus sit. hac se ratione Mauritius satis excusatum existimans, si bellum Saxoni agnato inferret, suae ditionis ordines, Chemnici primum, dein Fribergae VIII Eid. VIIIbr. conuocat, et quid facto opus sit consultat. ibi cum de relligione abunde sibi a Caesare cautum affirmaret, cuius solius ratione populi pro Smalcaldico foedere stabant, facile in eam sententiam omneis pertraxit, vt aequum et iustum censerent, maioris periculi, quod Saxoniae impendebat, vitandi caussa, vt Saxo et Hessus paterentur suas prouincias a Mauritio occupari. igitur Mauritius litteras ad Saxonem Dresena V Kal. IXbr. dat, quibus significabat, se, vt Caesari, cui extra relligionis caussam parere teneatur, satisfaceret, et suum ius tueretur, ex ordinum consensu viam iniuisse, qua vtriusque commodo, ne ipsius bona in externas manus deueniant, optima ratione inpraesentiarum consultum sit: neque interea recusare, quando ita Caesari ac Ferdinando cum ipso conuenerit, quin, si quidem illi patiantur, vtriusque ditionis ordines inter vtrunque de summa rei tractent. in eadem ferme verba Ioan. Vilelmo VIIviri F. scribit, et vt litteras ad parentem scriptas perferendas curet, rogat. peruicit etiam, vt ordines ad Saxonem et Hessum separatim scriberent, et apud Hessum instarent, vt tam salutare consillum Saxoni insinuaret. ad ea Hessus postea respondit, datis ad nobilitatem et Mauritianos ordines litteris, atque ad ipsum Mauritium praecipue, quibus inuidiose exprobratis a Saxone et a se in eum collatis beneficijs, relligionis caussam agi demonstrat, neque id Mauritium dissimulare posse, qui foedus cum Pontifice initum et nuper a Pontificijs ministris euulgatum non ignoret: neque enim alio tendere arma Caesaris, quam vt Germanorum opes Germanicis opibus per ciuileis discordias subuertat, et pontificium iugum, quod tam generose excusserint, ipsorum ceruicibus victor imponat. non debere ergo moueri proscriptione Caesaris, aut bruto Pontificis fulmine; quippe cum vtrumque telum in relligionem districtum sit, quam tuendam iurauerint, et quam nefanda prodicione ipse si deferat, haut dubie vltorem habiturus sit illum, in quem peierauerit. tunc etiam foederati XIII Kal. IXbr. ad maritimas ciuicates dant litteras, nempe Magdeburgicos, Brunsuicenseis, Bremenseis, Hamburgos, Goslarienseis, Hildesemios, Gotingenseis, Hanobrios, Emdenseis, Mindenseis: item ad Pomeranum, Luneburgicos, et Anhaltinum, quibus, quo discrimine Saxonia, et ipse Io. Fridericus, cuius periculum ad omneis pertineat, versetur, indicant. iam in armis esse Ferdinandum, cui se Mauritius Caelaris proscriptione, vti prae se fert, territus, quantumuis dissuadentibus socijs, coniunxerit: monitum quidem eum a se, vt ab armis abstineret, alioqui non defutura Saxoni auxilia: nunc cum non pareat, obuiam illius audaciae ire decreuisse: ac sibi quidem antea e re publica visum fuisse, vt Saxo cum parte exercitūs in Saxoniam proficisceretur: sed cum haut longe cum totis copijs hostis consederit, spesque sit, propediem de summa certatum iri, consultius videri, vt Saxo in castris remaneat, nec diuidantur copiae: hoc enim ab hoste captari aiebant, vt aut separatis viribus in eum omne robur effundi minime queat, aut ipsi pluribus locis dissiti facilius a coniuncto exercitu opprimantur: petere igitur, ne socij periculum negligant, subsidioque copias Vitembergam et Vinariam quamprimum mittant, et quod reliquum pecuniae ex foedere debent; id Io. Vilelmo Saxoni persoluant. antea ad Boemos foederatione antiqua et studiorum consensione sibi coniunctos scripserant, et ne se Ferdinandi criminationibus praeoccupari sinerent, monebant: eodemque tempore sub exitum VItilis scriptum edunt, quo in Pontificem contumeliosissimis verbis inuecti, incendij per Germaniam excitati eum auctorem faciunt, sibique compertum esse dicunt, ab illo in Saxoniam veneficos immissos, qui puteos et aquas stagnanteis corrumperent; vt quibus ferrum pepercerat, eos veneno absumerent. id mox euulgatis litteris Saxonis F. confirmauit, quibus continebatur, nuper quendam Italum in Thuringia prope Vinariam deprehcnsum esse, qui tormentis subiectus sibi et alijs nonnullis Romae datam pecuniam Pontificis nomine fateretur, vt incendijs ac veneno per Germaniam quantam possentmaximam perniciem darent. hac sama iritatis populorum anixnis, tamen omnia segniter gerebantur. nam nec principes aut Vandalicae ciuitates auxilia intempore summiserunt, nec Daniae rex quamuis foederatus vllam opem Smalcaldicis tulit. interea Ferdinandus a Boemis et Silesijs, licet resistentibus, militem impetrat, et ex Pannonia euocatis equitibus, (ij vulgo Hussari dicuntur, genus hominum immite et rapax) in Saxoniam ducit. conductis copijs praefectus erat Sebastianus Vintemullus: is XIII Kal. IXbr. missis litteris ditionis VIIviri populis bellum denunciat; caussae obtendebantur, quod superioribus annis ipsorum princeps collegium Dobrilugum occupasset, et violato foedere, quod cum domo Saxonica Boemis intercedit, Caesari nuper et Ferdinando amicitiam renunciasset: itaque quamuis minime opus fuerit denuntiatione, proscripto Saxone, ne quid tamen a se praetermissum iure dici possit, voluisse hoc pro muneris, quod sustineat, ratione significare. in Voetlandiam proximam a Boemis et Hussaris primum fit impetus. caede, incendijs, libidine, praedationibus ibi ab Hussaris nullo discrimine saeuitum: qua ex occasione Boemi, qui praeter voluntatem in eo bello principi suo militabant, crudelitatem illorum detestati III Eid. IXbr. discedunt a signis, et domum reuertuntur. Pannonij, qui superfuerunt, quod a rusticis sibi metuerent, statim Mauritio se coniungunt. eius exercitus erat omnino VIII OIO peditum et IIII OIO equitum: cum eo in VIIviri ditionem hostiliter ingressus, post prospera aliquot certamina, Altorfij primum, dein ad Zuiccauiam, vbi III OIO peditum et CCC equites auxiliarios fudit, Zuiccauiam ipsam, deinde Schenebergam, Aldeburgum, ac fere reliqua omnia VIIviri oppida XV dierum spatio in fidem accepit, praeter Vitembergam, Isenacum, Gotham munitissimas vrbes. cuius rei nuncius hinc a Sibylla vxore ad Saxonem maritum, inde a Mauritio ad Caesarem perlatus, perturbatione et gaudio aeque animum vtriusque compleuit: ac Caesar quidem, vt publicam laetitiam testaretur, in castris omnia tormenta displodi iubet. ob id cum summam inuidiam sustineret Mauritius, passimque virulentis libellis proscinderetur, scripto publicato purgare se nequicquam conatus est: quippe cum relligionis caussam minime agi contenderet, cum tamen ex belli euentu longe aliam Caesaris mentem fuisse manifesto apparuerit: quando ilie inter pacis condiciones hanc supplicibus imposuit, vt contra quam Spirensibus comitijs decretum fuerat, Tridentinae synodo subscriberent: et sane id minime latuisse Mauritium plerisque merito persuasum est, hunc colorem ambitioni et callidae alieni inuadendi cupiditati falso praetexentem, quam summa perfidia in agnatos et necessarios exercuerit. hanc certe expeditionem magnum rebus Caesaris hactenus dubijs momentum attulisse constat, vt ex eo ille certam triumphi de debellata Germania reportandi spem conceperit, et in consilio, quod de hoste insequendo contra ceterorum ducum opinionem ceperat, magis confirmatus sit. tamen, quod pluuioso caelo et paludoso solo offenderetur miles, mutata castra, et salubriore ac commodiore loco, quo comeatus facile subuehi posset, translata. at Saxonicarum rerum nuncio consternatis foederatorum animis, cum VII vir quamprimum domum sibi reuertendum existimaret, Hessus contra vireis minime separandas esse censeret, placuit ad ciuitatum legatos referri, qui iam sub exitum VIIIbr. Vlmae conuenerant. ij initio cum de Mauritij defcensu in Saxoniam cognouissent, et Saxo instaret, vt sibi liceret cum parte copiarum ad hostium impetus propulsandos istuc proficisci, legati se eius rationem habituros responderunt: ceterum censuere consultius eum facturum, si tunc in castris remaneret. verum vbi de Mauriti successu ipsis constitit, mutata sententia, vt commodius de re tota cum belli ducibus decernerent, in castra Geengam veniunt. propositis in medium belli difficultatibus et incommodis, cum nusquam sociorum auxilia apparerent, et ex foederatis Pomeranus ac Luneburgici nihil omnino, alij per Saxoniam parum admodum in communem caussam conferrent, ex Gallia et Anglia nihil adferretur; interea sensim dilabente milite deminueretur exercitus; in eam sententiam deuenere omnes, vt aut proelio, si possent, decernendum, aut praesidijs in hiberna dispositis discedendum, ac postremo pacem induciasve faciendasesse censerent. cum de pace agi placuisset, Adamum Trottum Ioachimi Brandeburgici et totius familiae necessarium ad Ioannem Ioachimi fratrem mittunt, vt per eum Caesaris voluntatem periclitarentur. sed cum ille nulla ratione conueniri posse respondisset, nisi Io. Fridericus se et omnia sua Caeseris voluntati permitteret, nihil effectum est. tam duras autem pacis condiciones proponi iusserat Caesar, quod de hostium statu et eorum consilijs atque rationibus per indicia certo cognouisset. itaque qui simul omnes de Caesare tota Germania expellendo paullo ante consilia agitauerant, iam de salute sua singuli cogitare ceperunt; decerniturque, vt reliquas omneis copias Saxo secum abduceret, et VIII OIO peditum ac OIO equites in hibernis relin querentur, quibus alendis Virtembergicus et Germaniae superioris ciuitates sociae sumptum facerent. ita tam numerosi et inter se tam male animati exercitus, cum castra castris diu vicina habuissent, nullo memorabili proelio facto discesserunt; quod aut raro, aut nunquam fere accidisse repetita retro praeteritorum seculorum memoria comperietur. igitur decreta in Galliam et Angliam, quo iam legatos miserant, altera legatione, ad VIIII Kalend. Xbr. castra mouent, summopere contradicente Schertelio, vt Caesariani tradunt, et ciuitatum legatos obtestante; quamuis, vt supra iam dictum est, ex quo Louinga abducto secum praesidio Augustam redijt, nunquam in Smalcaldicorum castris eum fuisse scribat Sleidanus. equitatu in postrema acie relicto cum XXXX campestribus machinis, praemisso cetero exercitu ea die incessum est. iussus insequi Albanus ad conuallem hinc et inde a VII trione et meridie collibus cinctam, vbi primum hostem conspexit, in tria agmina omnem peditatum iuxta siluam occasum versus collocat, et ad dextram equites in X quadratas acies distribuit. foederati vicissim contractis ordinib. in tumulum ascendunt, vnde displosis tormentis quasi signo dato ad pugnam se comparant. Caesar, qui multo majores hostium copias esse existimabat, in castra subito reuertitur, relicto Albano cum equitatu et OIO peditibus Hispanis, qui hostem interealeuibus proelijs distinerent, inde mox cum toto exercitu in eos inuasurus. verum ea nocte foederati vado transmissa Brenta se praesenti periculo exemerunt, primisque castris prope Heidenemum in agro Virtembergico consederunt. rei conficiendae in manus datam occasionem Caesar ab indicibus delusus sibi ereptam aegerrime tulit, eodem, quam paullo ante Smalcaldicis damnauerat, errore admisso. sed aduersa tempestate, et ad luem per exercitum grassantem accedente itinerum continuis imbribus corruptorum difficulcate, Sonthaemum retrocedere cogitur, innumeros ex suis aegros, multos etiam ex hostili exercitu semineces per viam relictos secum trahens, ad militem reficiendum ibi triduo concesso, quod foederatos per Franconiam pabulo et comeatu abundantem prouinciam hiemare velle crederet, praeuertendum statuit, atque in itinere praemissis Bofingam CCC equitibus Belgis, oppidanos ad deditionem compulit. Norlingenses, qui praesidio tenebantur, Caesaris iram subuerebantur, nec minus de praesidiarijs solliciti erant: cumque in hoc essent, commodum accidit, vt praesidiarij, qui et ipsi sibi metuebant, non monitis ciuibus nocte dilaberentur, et ad Groppium munitissimum comitis Oetingensis castellum confugerent: eo metu liberati oppidani mane deditionem faciunt, XXXVI OIO aureormm multati. Caesar imposito Norlingae Cardinali Augustano cum OIO IO Teutonicis peditibus Buranum Vissemburgum mittit: ipse Dingelspulum cum exercitu proficiscitur. vtrinque missis legatis oppida deduntur. relictis ad Dingelspuli custodiam duobus Teutonum vexillis, Caesar Roteburgum oppidum foederatum populo admodum frequens, quod est ad Duberam, magna celeritate contendit. processere obuiam venienti ciues, et deditionem fecere; Saxo et Hessus, veriti ne singulis dedentib. se vrbibus, ipsi omni perfugio nudarentur, heic copias partiuntur: Hessus ad dextram iter flectens maiora tormenta Circenae et Scorendorfij, locis munitissimis apud Virtembergicum deposuit, atque inde, vt cum Mauritio genero ageret, domum reuertitur. Saxo iam exper ditior, Recrodo secum abducto, quamuis properaret, in itinere Gemundam Sueuiae vrbem tormentis oppugnatam deditione capit, et exacta a Senatu pecunia, ac viritimdiuisa, Francofurtum ad Moenum pridie Eid. Xbreis venit. ibi cum esset, acceptis a ciuibus IX OIO aureorum, quae ex foedere debebantur, Moguntino VIIViro XLOIO imperat, Fuldensemque opulentissimum praesulem ac finitimos pontificios grauib. summismultat. interea Hessus per suos cum Mauritio egit, quoniam vt ipse tuto interesse posset, satis cautum per Mauritium non fuerat. sed cum Mauritius sibi pacisci non licere, niside Caesaris voluntate diceret, et Saxo, qui copias haberet instructas, quominus ei bellum inferret, nullam moram interponi vellet, re infecta discessum est. nusquam maior serenitas et aeris temperies post tam asperam tempestatem Xbri mense conspecta est: quod cum superstitiose Caesariani interpretarentur, quasi manifesto coeli fauore praeter naturae ordinem Caesaris consilijs aspirante, Saxo cum exercitu Saxoniam frigidam admodum regionem ingressurus in commodum suum vertit. Roteburgo Buranum cum Belgicis copijs dimittit Caesar et vt Francofurtum occupandi rationem ineat, si possit, imperat: ipse praemisso Halam Sueuiae ad Cocerum Albano, quae mox deditionem fecit, eo statim profectus est. iamVlmenses, quod dissoluto foederatorum exercitu demum se omni ope destitutos cernerent, legatos Roteburgum ad Caesarem miserant, qui nondum ad eum admissi Halam vsque sequi iussi sunt. Vlmensium exemplo permotus Palatinus, eo et mox venit, et tentata per Grauellanum cancellarium via, cum se coram Caesare stitisset, non tam potentiae tuae magnitudine territus, (inquit) quam clementiae fiducia fretus genibus tuis supplex aduoluor, vt quanto maxima mea est erga te offensio, tanto maximam erga me tuam experiar beniuolentiam: et quanquam culpa mea habeatiustas et legitimas excusationis caussas, satius duco, crimen fateri, quam committere, vt de clementia tua dubitare videar, cum enim videam te etiam erga nocentissimos singulari indulgentia vti, malo ius meum mihi pcreat, quam de clementiae tuae laude quidquam detrahatur. tu me ergo perduellem, tu fatentem, tu supplicem reum imprudentia lapsum in gratiam suscipe, et a me vicissim debiti et constantis obsequij fidem vllis fortunae ictibus inconcussam accipe. ad haec Caesar truci primum, dein sereniore vultu in haec verba respondit. Vellem ab alio quouis potius, quam a te, principium clementiae fecissem. neque enim hos canos, in quos citra pudorem imprudentia non cadit, neque artissimum cognationis, quod tecum mihi est, vinculum, quod sine impietate a te violari non potuit, hoc decebat, vt me armis peteres, vt me pro Imperij maiestate pugnantem coniunctis cum Imperij hostibus iuratis, virib. et consilijs bello persequi velles. nam excusationis caussae, quas dicis, potius te onerant, quam culpa et crimine liberant. sed quoniam ita casus tulit, vt etiam ex proximisclementiae gloriam reportare me oporteat, age, et vt sperasti me benignum dominum, me indulgentem cognatum, et, quod caput est, victoria in victos et suppliccs moderate vtentem experiare, tuique officij esse reputa, omni ope eniti, vt offensionis grauitatem omni fide et obsequio in posterum superes. his dictis venerandam senis canitiem deosculatus eum in pedes erigit, et bonis omnibus ac pristinae dignitati restituit. quod Vilelmum Baioarum agnatum, qui spe obtinendi VII viratus Caesarianas parteis secutus fuerat, aegerrime tulissse ferunt. sed Caesar e re sua et publica existimauit esse, erga Palatinum potentissimum principem, de Imperio olim optime meritum ea benignitate vti, vt illum a foederatorum societate auulsum in suas parteis pertraheret, ratus fore, vt eius exemplo admonitae ciuitates, aut defectione tertitae, celerius ad officium redirent. Vlmenses deinde introducti, et foedus ac vim sociorum caussati interuentu ipsius Palatini modo reconciliati veniam impetrauerunt, C aureorum millibus multati, et XII tormentis traditis, ac rccepto intra vrbem X vexillorum praesidio. his confectis Caesar Oetingam venit, et inde Neostatum ad Cocenum, ac postremo Alprunum ad Neccarum, quas regionesolim Charitini populi insederunt; vnde Albanum cum populabundo milite in agrumVirtembergicum immisit. Buranus intereain Hessiam descendens, vbi Cattos quondam sedeis habuisse constat, Darmestatum partim vi, animose defendentib. se oppidanis, quibus collecta ex agris turba se adiunxerat, partim deditione cepit: arce incensa plebi promiscuae dux pepercit. inde Francofurtum praeteruectus, quod de vrbe capienda de speraret, aduersa anni tempestate et milite male affecto, exercitūs partem Rhenum transmirtit, et ad Moguntiacum consistere iubet. illac properantem nec tale quid cogitantem, missi Francofurto legatiadeunt, qui se imperata facturos pollicentur. Palatini, Vlmensiumque exemplo illos et Virtembergici a socijs deserti calamitate permotos constat vt deditionem facerent, cum timerent, ne si diutius expectarent, grauius multarentur; tum etiam quod intelligerent, Moguntinos et Vormatienseis certatim apud Caesarem instare, vt ius nundinarum, quibus opulentiam et magnitudinem suam vrbs illa debet, perduellib. ereptum ad se transferretur. itaque Buranus sine mora cum exercitu vrbem ingreditur, et populum in Caesaris fidem sacramento obstringit, imposito III OIO peditum et CCCC equitum praesidio: dein Burani rogatu missis Alprunum legatis a Caesare in gratiam recipiuntur, depensis XXC aureorum millibus. ferunt Buranum virum candido et aperto ingenio, cum a Senatu epulo exciperetur, quaesijsse a ciuibus, quid ita leuiter et ignaue nullo cogente sese dedissent, tam firmo et populoso oppido tuti; cum Darmestatenses, quorum vrbs Francofurti comparatione vicus esset, tam fortiter se defendissent? cumque illi pudore seu metu impediente nihil responderent, iocose addidisse, suasurum se libenter Caesari, vt ipsos Damerstatum, Damerstatenseis autem Francofurtum in coloniam deduceret. et haec quidem hoc anno in Germania gesta sunt. Diuersa parte Anglus, cum exhausto aerario, et aduersis aliquot proelijs commissis, in dies res suas labefactari doleret, iam belli pertesus, ad pacem antea frustra per Germaniae principes tentatam inclinare cepit, in easque condiciones nobiscum transegit, vt Bononiam et arceis circa Bononiam extructas cum tormentis et munitionibus ceteroque apparatu bellico restitueret; Rex vicissim XXC aurcorum millia octo pensionibus Anglo dependeret. haec per Annebaldum marispraefectum et Ioaunem Dudleum, qui postea Nortumbriae Dux appellatus est, Francisci Bernardi oratoris Veneti interuentu acta, vterque rex postea rata habuit. tunc Franciscus ad Guidonis-rupem ad Sequanam hiemabat, niuesque praealtae erant, ex eaque occasione praecipui ex nobilitate iuucnes castellum constructum hinc Delfino duce, cum quo Aumalius et Santandreanus erant, oppugnabant; inde Francisco Borbonio Angiano propugnante militaris obsidionis imitatione tuebantur. eo in certamine occulta rixa inter duces ex aemulatione suborta ludum in luctum vertit. nam dum Angianus post solutum certamen, nihil cogitans, vt paullum respiraret, in area palatij ad parietem sederet, arca ex superioribus fenestris, eorum, qui cum Desfino erant, iussu, vt creditum est, sed inscio Delsino, demittitur, qua ille ceruice elisa oppressus est. hunc exitum maximae spei iuuenis iam in illa aetate nobilis Carinianavictoria summo regni detrimento habuit; cuius eo lamentabilior mors fuit, quod de ea quaeri secundum leges non potuit, peiore principis viri, quam priuati condicione. ita fortuna rebus nostris illudens, non satis habuit per bella toties repetitis cladibus serio Gallos multasse, nisi etiam a bello securos noua per ludum lactura affligeret. hunc certe casum Franciscus secundum filiorum mortem aegerrime tulit: tamen vt Francisci Delfini, sic et Angiani dissimulata, nec vindicata nece. interea rex de belli Germanici exitu anxius sibi omni cura limites, a quibus inuasionis metus erat, firmandos esse existimauit. itaque Burgum in Sebusianis profectus, inde Cabilonem et Seureum in Insubrum pago opidum ad Ararim venit, quod nuper muniendum imperauerat. inde per Belnam et Diuionem iter habuit, atque ex Burgundia in Campaniam descendens per Lingones, vnde Annebaldum ad Coifium et Montinium oppida lustranda miserat, Caluimontium in agro Bassiniaco venit, ac Ligniacum in Ambaris ipse lustrare voluit. deinde Barrum primariam regionis vrbem adijt. ibique Christiernam Fr. Lotaringi quadrienne relicto filio mortui viduam officiose inuisit. post Ionuillam venit, ac Vitriacum Francicum ad Matronam, quod Parthici Cremati ex aduerso tertio a Francico lapide disiuncti situs non ita arrideret, muniendum curauit. hinc reflexo itinere per Manehildis fanum, Villam-francam ad Mosam, Musonium, Sedanum, Mezeriam, Mauberti-fontem, Corneti-montem in Arduenna silua, postremo Folembraeum praetorium venationibus opportunum appetente hieme Kal. IXbr. venit: vbi aliquandiu commoratus valetudine iam male affecta per Compendium ad Sangermanum exeunte anno se contulit.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER TERTIVS.

INEVNTE OIO IO XLVII felicia belli iam in Germania inchoati auspicia intestini motus in Italia ceteroqui a bellis externis quiescente, exorti, aliquantum perturbarunt. nam coniuratio Io. Ludouici Flisci Genuae detecta, et eodem tempore tumultus Neapolitani fama Caesarem fortunae impetu ad victoriam iam paratam summa suorum alacritate pro perantem retardare, non tamen tanti conatus gloriam et fructum eripere potuerunt. sed Neapolitana seditio prius cepta, obstinata contumacis proregis peruicacia serius desijt. coniuratio Genuensis posterius nata statim inopinata ducis morte oppressa est. origo illius haec fuit. Octauianus Fulgosius, raro incorruptae erga patriam caritatis exemplo, cum arcem a Ludouico XII Genuae impositam, quam firmandae priuatae potentiae idoneam seruare poterat, demolitus esset, sopitis dissensionibus statum Reip. ita ordinauerat, vt priuatas offensas bono publico potius condonasse, quam de inimicis vltio nem sumpsisse videretur, dein capta a Caesarianis vrbe, et tam egregio ciue expulso, rursus Adornij rerum potiti sunt; cumque de concordia ineunda consilia agitarentur, atque aerario exhausto ad id alicuius magni principis opibus opus esset, frustra tentata Clementis VII voluntate, interea Galli rursus Genuam receperunt: sub quibus Theodoro Triuultio, qui nomine Francisci res administrabat, minime contradicente, noua Reip. forma constituta est. paullo post cum Andreas Auria alieno maxime tempore regi stipendia renuntiasset, Genuaque exacto Triuultio, moxque recepta Saona a Gallis admodum magnis operibus munita, patriae libertatem restituisset, ea publicae administrationis ratio instituta est, quae summi Imperij magistratu, a quo nobiles lege excludebantur, cum nobilibus communicato, populareis familias hinc deprimeret, hinc supra modum nobileis efferret: vt facile vetus odium inter nobileis et popularis nominis ciueis nondum ex animis omnino exstirpatum ex eo sensim vireis sumere potuerit. ita affectis popularium animis non defuturos in ea ciuitate motus apparebat, si dux rebus nouandis idoneus non defuisset. eum se praebuit Io. Lud. Fliscus Lauiniae comes clarissima gente ortus et elato animo iuuenis, quod aegre ferret Andreae Auriae recentibus meritis Auriacam familiam, cui suam nullis partibus inferiorem existimabat, in tantam magnitudinem euectam, vt merito popularibus et liberae ciuitati grauis, sibi vero molestissima esset. et vt Andream tot adoreis mactum, tantisque beneficijs, quae ipse infitiari non poterat, de patria optime meritum, propter aetatem et ciuium gratiam, qua modestissimus senex minime omnium tota vita abusus est, patienter ferret, Ianetini Auriae fastum et asperitatem ferre nullo modo poterat. is Thomae Auriae filius in re tenui educatus sericam textrinam exercuerat. sed cum Andreas Thomae patruelis liberos non haberet, eum sibi vt sanguine et nomine proximum heredem destinauerat, nec solum bonorum, sed amplitudinis ac potentiae quasi successorem iam tum constituerat, XX triremibus attributis. quae res vt erga nobilium iuuentutem summum fauorem et auctoritatem Ianetino conciliabat, ita apud populareis maximam inuidiam excitabat. aliam viam ingressus Fliscus, comitate et humanitate, quam specie naturali et composito vultu prae se ferebat, popularium gratiam demerebatur, primarios ex illis adolescenteis benigne appellando, et in eorum coetus sese familiariter insinuando. cum sibi ijs artibus aliquam gratiam apud populareis comparasse videretur, beniuolentiam illam potentia et auctoritate firmare constituit: et quia in maritima ciuitate maiora naualium quam terrestrium copiarum momenta esse iudicabat, ijs sese inprimis muniendum censuit: commodumque accidit, vt cum IIII triremeis Petro Aloisio Placentinorum et Parmensium duci vi ablatas Andreas Auria in portum Cenuensem subduxisset, acerrimae simultates inter Pontificem et Auriam accenderentur; quae inde originem habuerunt. Imperialis Auria Zagonis episcopus grande aes Andreae propinqui fauore et beneficio partum in Neapolitanis possessionibus collocauerat, earumque heredem Andream decedens ea lege instituerat, vt propinquos tenuissimae fortunae homines suo patrocinio subleuaret. ex hac hereditate quo minus fructum ferre posset, a pontificijs ministris ad fiscum omnia episcopi bona trahentibus impeditus est: itaque iudicio Romae constituto, eam partem, quam ex constanti iurisconsultorum consilio ad se pertinere contendebat, Cardinalis Farnesius, summissis qui publico nomine possiderent, sibi vindicarat; quam tamen se remissurum ostendebat, si eam ex Farnesiorum liberalitate Andreas accipere vellet, verum ille eam condicionem vt contumeliosam generose recusauit, iniuriamque a Farnesijs praeter ius et aequum sibi illatam adeo moleste tulit, vt per Ianetinum triremeis pontificias captas Genuam deducendas mandauerit. eam occasionem ad omneis casus intentus iuuenis auide arripuit, et Pontificem Aurijs atque adeo Caesarianis infensum sibi conciliauit; demumque cum de lite inter Pontificem et Andream transactum esset, emptis a Farnesijs haut magno pretio ijs triremibus, cum quibus sub Pontifice mereret, suspicionem rerum quas moliebatur facile diluit. nam alioqui tanto obsequio et assiduitate Andream colebat, vt nihil temere inclementius de eo existimari posset. ipse Andreas, licet a Vastio certior factus, quod inter Caesaris Fulgosij in Pado occisi chartas repertus esset commentarius, quo ille de Genuensium rebus disserens regi pollicebatur Fliscum ad res nouas pro ipso Genuae aggrediendas semper paratum fore, et antea a Gul. Bellaio Subalpinae regionis praefecto per P. Lucam Fliscum magnis pollicitationibus eum sollicitatum sciret, tamen nihil tale de Flisci indole et candore suspicatus, omnia quae de ipso afferebantur, vt falsa et incerta non solum apud ciuitatis proceres, sed et ipsum Caesarem eleuabat. erat in homine etsi prope adolescente summum dissimulandi artificium, quod tota oris specie lumen quoddam hilaritatis ac modestiae prae se ferente mirum in modum iuuabatur. color eius quippe inprimis egregius, laeti oculi, incessus sedatus ac liberalis; quanquam equo praesigni saepius, vt se populo ostentaret, sublimis per vrbem vehebatur. idem vultus, et constans in multiplici actione varietatis similitudo. hac ingenij agilitate, odium suum, quod aduersus Ianetinum iamdudum coquebat, cuiusque suffusa nota aliqua in ipsius ore antea apparebat, totum intra animi latebras abdiderat, et specie quadam amoris insignis illum adortus, quicquid in illius animo suberat opinionis incommodae, id prorsus deleuerat, et tum humanissime praesalutando, tum domi conueniendo ac consilia communicando, interdum et ipsius liberos in sinum acceptos coram parente deosculando, in arctissimam se eius familiaritatem insinuauerat. Inter haec Fliscus ab Augustino Triuultio Cardinali summo regiorum negotiorum in Italia procuratore sollicitabatur, misso Genuam Nic. Foderato equite Sauouensi Flisci affine, qui adolescentis animum propositis honestis condicionibus periclitaretur, an Gallis in recuperatione Genuae adesse vellet. quod cum temere se facturum promisisset, atque cum eo responso Foderatum dimisisset, statim poenituit, admonente et increpante eum de subijcienda Gallis Genua tenuis animi et abiecti esse diceret, cum ipse patriae dominatum sibi comparare posset. ita que reuocato ex itinere Foderato, Fliscus, literas quas ad Triuultium dederat, sibi reddi iussit, atque aperte sententiam mutasse prae se tulit. dein cum Verrina Raphaelem Saccum I. C. Sauonensem, et Vincentium Calcaneum familiarem suum in interiorem aedium partem seduxit, et deintegra Triuultij condicione denuo ad eos retulit. ibi variatum sententijs, quod Calcaneus Verrinae consilium audax et plenum periculi sibi videri assereret; Verrina contra generosum, honestum ac necessarium, postremo etiam tutum esse affirmaret: quid enim generosius, aiebat Verrina ad Fliscum conuersus, quam malos ciueis, qui specie libertatis occupata per vim potentia ad immoderatas cupiditates abutuntur, de culmine deturbare, et eandem potentiam magnitudine animi et virtute arripere, qua moderatius et secundum patriae leges in constituenda rep. victor vtaris? eo enim res deuenit, vt aut Genuae tibi imperandum, aut turpiter seruiendum sit; illud animi, hoc ignauiae est; iam vtrum mauis, elige. vt haec nihil te moueant, forte scilicet tua et priuata vita, in qua Sinibaldus parens vixit, contentum; at periculum et discrimen, in quo versaris, excitare te saltem debet. Ianetinum vides quam auerso in te animo sit, ob triremeis illas a te nuper comparatas; quippe cum nauale imperium, quod sibi spe et ambitione iam pridem vni destinauit, tecum communicandum intelligat. at non ignoras, quam aegre homines vulgo in partem potentiae vel proximos admittant, vt dubitare non debeas, quin Ianetinus ea in re, quae parenteis cum filijs, filios cum parentibus committere solet, minime tibi parsurus sit, nec commissurus, vt tam alte animo insidens dolor semper in verborum inaneis contumelias, ac non aliquando tandem serio in tuam perniciem erumpat. iam enim vtrique vestrum haec a fortuna imposita est necessitas, vt alterius salus alterius peste sit expedienda. quo in consilio is mea sententia sapientior fuerit, qui anteuerterit, nullumque esse locum morae duxerit in eo conatu, qui vtrique necessarius, eum euertat necesse est, qui dum cunctatur, alterius celeritate se opprimi sinet. nec satis tibi erit aemulum, imo hostem oppressisse, tot superstitibus vindicibus, a quibus Ianetino sublato, quam incolumi plus impendet discriminis; eodem facinore amplectendi sunt Andreas ipse, Adamus Centurio Ianetini socer, ac reliqui nobilium factionis principes. huic necessitati, quae te vix deliberare sinit, si pareas, tuta omnia cum imperio tibi spondere ausim; cuncteris, certum exitium cum dedecore imminet. his addebat Verrina, vt consilium omni ex parte tutum approbaret Andream et Ianetinum, vt in nullo tali metu negligenter et solute agere: summam domi solitudinem esse, nullas custodias excubare, nullam familiarium aut clientum turbam adesse; ipsos domi et in publico sine vllis stipatoribus conspici; triremeis denique vt in hieme cum solo fermere migio, nullo praeterea praesidio firmatas occupantium, quicunque tandem sint, audaciae patere. peruicit Verrinae sententia apud iuuenem sua sponte ad omnia vasta et praecipitia propensum, qui alioqui magnis beneficijs deuinctum hominem in magno honore et beniuolentia habebat. is autem erat Verrina, qui sermone efficax et manu promptus, tum ad expedienda negotia artificiose audax, cum inexpiabili odio in nobileis flagraret, et aeris alieni magnitudine oppressus priuatis vulneribus tegendis turbandarum rerum occasiones quaereret, facile ambitiosum adolescentem familiae splendore et maiorum gloria inflatum in illo feruore aetatis ad quoduis facinus aggrediendum impellere potuerit. igitur omni Gallorum cogitatione reiecta, de conficiendi negotij ratione inter ipsos agitur. placuit primo, vt in B. Andreae templo nouum rei diuinae sacrum indiceretur, eoque Andreas ipse et Ianetinus ac nobilium plerique innitarentur: atque ibi caedis et tumultus initium esset. sed cum admoneretur Fliscus, eo fortasse Andream iam affecta aetate non venturum, sed aliquem ex familiaribus, vti consuesset, cum solemni munere missurum, mutata fuit sententia, quantumuis reclamante Verrina, qui se eadem hora ad Andream, si non veniret, salutandi causa aditurum, et ipsum imparatum domi confossurum pollicebatur. exuto semel amore patriae caritatis omnem vna humanitatem ac fidem exui, ex eo tunc perspectum est, quod reiecta ea sententia altera multo immanior proposita est: vt scilicet Fliscus Andream et Ianetinum praecipuosque ex nobilitate, quos suis consilijs aduersos sciret, ad cenam inuitatos inter sacra mensae trucidaret: quo facto per vrbem discurrens populum ad libertatem vocaret, praetorioque de improuiso occupato, Verrina diadema sinu promptum Flisci capiti imponeret, eoque duce Genuae salutato populareis omneis atque ipsam plebem in ducis fidem iureiurando adigeret. erat ad IV Non. Ianuar. constitutus conuiuio dies, quo comitia ducis creandi caussa erant futura: quae ciuibus in Curiam conclusis in multam noctem semper produci solent. verum Andreae repentino chiragre dolore laboranti febris superueniens spem ipsius foris opprimendi coniuratis ademit, et ad alia consilia impatientem morae Fliscum accendit. qui cum eodem tempore resciuisset, Ianetino ante praestitutum diem, ex qua occasione in certum, Genua esse abeundum, veritus ne res, si diutius differretur, niinis exagitata patefieret, facinus maturat, eique patrando secundam Ianuarij noctem constituit. itaque specie triremis armandae et praedatum mittendae, vt pro qua nullum a Pontifice stipendium acciperet, re cum ipso Ianetino communicata, vt omnem suspicionem amoueret, homines cogit, qui ipsi a P. Aloisio Farnesio libenter summissi, et ex suae ditionis oppidis lecti frequentes iam conuenerant. id clam Andrea factum, quod Fliscus de ea re sermonem cum Ianetino conferens metuere se diceret, ne si ille resciret, propter pactas inter Caesarem et Solimanum inducias, absque dubio id impediret. nec contentus ijs militibus Fliscus, etiam praetorianos, qui aut suae ditioni subditi erant aut eius beneficio militiae ascripti, sollicitauit. quod a Iocanto Corso militum tribuno, cum vespere praesidium recenseret, animaduersum, scrutatis militum contubernijs, et reperto eos ad Fliscum comeasse, continuo ad ciuitatis gubernatores atque ad ipsum Auriam perlatum est, verum ille mox a Ianetino de Flisci consilio, quod ab eo sibi communicatum dicebat, certior factus, non solum quod erat minime suspicatus est, sed etiam ab ipso Ianetino exoratus, quo minus milites, vti ferebatur, praedatum mitterentur, non impedijt. iamque nox aduenerat coniurationi destinata quae diem IIII Non. Ianuar. praecessit, cum Fliscus primis tenebris homines armatos, quos euocauerat, occulte in aedeis suas, quae in cliuo ab alijs insulae instar omnino separatae erant, introducit. is peram oenus intra moenia cliuus in ea vrbis parte, quae ad ortum vergit, qui se longe lateque explicans plurimis est domicilijs distinctus atque ornatus; hinc maris spatia, hinc Albani suburbana, tractumque illum, quem Bisamnius interfluit, pulcerrime prospectat; Carimanum vocant. in eo domum late magnificeque aedificatam habitabat Fliscus, quae vrbi ample imminens quasi dominatum petere videbatur. acceptis amicis, ianuam strenuis ac quibus maxime fidebat satellitibus custodeindam committit, ita vt ingredientibus omnibus pateret; exeuntibus, praeter quam coniuratis, clausa esset. vocatis a Verrina ad cenam ciuibus, quos opportunum putauit, et in interiora perductis, cum ad nouum totius domūs armis vbique perstrepentis habitum obstuperent, Fliscus infit, Non debere eos apparatu, quem cernerent, terreri; vocatos non tam ad tempestiui conuiuij communionem, quam ad pulcerrimi facinoris societatem, quo salus dignitasque reip. et communis omnium libertas ipsorum opera a Ianetini tyrannide, quam Caesaris opibus fultus in dies firmet et stabiliat, asseratur. quod ne accidat, se nefarij hominis conatibus praeuertere, atque ipsum ducem cum reliquis, si qui occurrerint, nobilib. opprimere decreuisse, vt re uperatam ope Gallorum remp. constituat, quos meliores et commodiores Caesarianis amicos et patronos semper hactenus experti sint. ad eam rem sua diligentia parata et prouisa omnia, vt de euentu dubitari non possit, modo ipsi strenuam et fidelem rei dent operam, et secum se populo ostentent, atque per vias discurrenti adsint: quod pro perspecta multis rebus virtute et constanti erga patriam caritate facturos eos sibi persuadeat. perorationi additae minae, iniuria in eos, qui in consilio, quod communi omnium caussa susceptum sit, ducem tam egregij facinoris deseruissent, tanquam proditionis reos vindicanda: pauidis silentium pro assensu fuit: alij vanitate collaudato consilio sequi paratos se, quo duxisset, alta voce proclamant. duo omnino reperti sunt Bapt. Iustinianus, et Baua, qui factum apud se detestantes, cum aliter euadere non possent, ignauiam fateri quam se tanto scelere impiare maluerunt, qui subito cubiculo sunt inclusi. ferculis aliquot epularum allatis, cum ex ijs pauci stantes properanter sumpsissent, Fliscus, conuiuis relictis, in gynaeceum perrexit, vbi vxori, quae cum Paullo Pansa viro graui et erudito atque antiqua necessitudine cum Fliscorum familia coniuncto tempus, vt fit, sermonibus terebat, et ipsi Pansae, iam ante tantum armorum apparatum, quorsum pertineret, mirantibus, re adhuc integra, consilium aperuit. quo audito prope animo consternati obtestari ceperunt, vt a tam foedo et periculoso incepto desisteret, inprimisque vxor, quae manantibus per ora lacrimis, quod triste infausti exitūs omen fuit, genibus viri aduoluta frustra festinantem retinere conata est. ille nihil vxoris lacrimas, nihil Pansae graui oratione ipsum a scelere dehortantis preces moratus, facta spe vtrique feliceis successūs, ac vxori praecipue, quam propediem principem Genuensium salutatum iri spondebat, postremo haec verba subiecit, Aut non me videbis amplius, aut crastina die minora infra te videbis omnia. quibus dictis auguriorum relligionem, quae multa et tristia occurrerant, eludente Sacco, cum coniuratis multa nocte armatus domo exit; ita partito agmine, vt lectissimum militum robur praecederet; ipse cum praecipua ciuium et amicorum manu subsequeretur: inde negotium dat Cornelio fratri, vt portam Arcūs occupet: quod cum successisset, ipse ad Cataneorum pontem peruenit, vbi triremis, quam armabat, stationem habebat. ea dum ad Darsenae ostium appellere iussa in fundo arenoso haerens aegre commouetur, plus dimidium horae eum remorata est. inde Octo bono fratri imperat, vt cum Calcaneo portam B. Thomae, siue Fasciolanam, Thomae Assareto Verzae, vt Darsenae itidem portam, per quam ad triremium stationem itur, occuparent. Octobonus, corrupto ante pecunia vigile, depulsis aut interfectis custodibus, qui pauci excubabant, statione facile potitur. at Verzes, quod Ianetini minister erat; facile a custodibus admissus, cum citius signum edidisset, porta in os clausa excluditur. quod vbi Flisco renunciatum est, ipse Scipioni Borgognino attributis militibus et ratione rei peragendae demonstrata praecipit, vt quod astu Verzes non potuerat, ipse vi exequeretur. felicius succedente Scipioni negotio, Fliscus porta patefacta cum classicos remiges tumultu excitato catenas exuere sensisset, ad triremeis continuo accurrit, quod ijs instructis potiri cuperet, quippe in quibus omnem potentiae spem collocasset. sed fatum reipub. ita tulit, vt mobili ponte, quem in triremeis traiecturus conscenderat, prolapso, ipse armis onustus vna cum tribus militibus pone sequentibus prolapsus summergeretur, re a nemine, vt in tenebris tunc animaduersa. fama tanti strepitūs ad subvrbanas Andreae aedeis perlata Ianetinus ab vxore excitatus, quod rixam tantum inter naualeis artifices subortam crederet, eius sedandae caussa nautico habitu cum puero facem praeferente recta ad portam Fasciolanam contendit; vbi ab Octoboni praesidiarijs, cum quis esset quaerenti militi dixisset, admissus et confossus est. soluti interea remiges vrbe tota vagari, et salutis expediendae caussa omnia tumultu miscere, coniurati alia parte passim discurrere. Andreas igitur cum videret iam Fasciolanam portam ab aduersarijs occupatam esse, et merito vereretur, ne mox aedeis suas proximas oppugnarent, equo impositus ad Mozum oppidum, quod XV ab vrbe milliaribus abest, propere se contulit. gubernatores, instigante eos Gomesio Suarezio Figueroa Caesaris legato, et Cardinalis Auria, Christophorus Pallauicinus, et Antonius Caluus cum armata manu ad portam vsque Fasciolanam processerant; sed cum inde ab Hieronymo Flisci fratre depulsi pedem referre coacti fuissent, nec iam in armis spes vlla esset, Hectorem Fliscum, Augustinum Lomellinum et Ansaldum Iustinianum ad Hier. mittunt, qui rogarent, quid Leuiniae comes posceret aut sibi vellet, et monerent, vt vrbe cum suis excederet, sic enim res facilius pacari posse. vix ij Verzae et Mariliani crudeleis manus euasere. Hieronymus vero, qui de fratris morte resciuerat, et iam praesens Genuae imperium spe deuorauerat, ad eorum socios conuersus, gubernatoribus, renuntiare iubet, nullum alium praeter se comitem extare, neque velle vrbe excedere, sed praetorium omnino postulare. ex hoc responso coniectura de Io. Ludouici Flisci morte, quod eos hactenus latuerat, facta, vt ciuibus animos addidit, ita coniuratis, qui in Hieronymo parum praesidij esse iudicabant, omnem spem rerum potiendarum ademit. ipse Hieronymus cum frustra praetorium occupare tentasset, ciuium apparatu territus vrbe se protinus per portam Arcūs eiecit. Verrina conscensa trireme cum Sacco se Massiliam recepit, abductis secum Manfredo Centurione, Sebastiano Lercario, et Vincentio Vaccario, in primo tumultu ad interiorem portam captis, quos postmodo ad Vari ostium demptis catenis incolumeis dimisit: Octobonus ab Andreae amicis ea, quam tenebat, porta deiectus, vrbe e vestigio excessit. nusquam in vlla coniuratione maior fides et alacritas sociorum; vt dubio procul sit, si dux inopinata morte absumptus non fuisset, quin res ex eorum sententia esset successura. caussa fuit, quod coniuratio paucis initio communicata, interim rebus omnibus specie triremis armandae paratis, in ipso rei peragendae momento primum socijs detecta est, ne mora interiecta scilicet praui consilij aut temerariae pollicitationis eos poenitere posset. quamquam si Fliscus superfuisset, iudicabant omnes: vix futurum, vt ille viribus, sicutipsi Verrina persuaserat, aut aliter, quam Gallorum ope ac nomine Genuae imperium teneret, inde ora Liguriae infesta, quae tot beneficijs et clientelis Andrea deuincta erat; inde Insubribus copijs, quae ceruici imminebant, ad omneis motus intentis; potiusque fuisse, vt iuxta Sacci et Calcanei consilium Triuultij condiciones acciperet, quod minore cum infamia et periculo suo facere potuisset. expulsis vrbe coniuratis continuo Andreas reuocatur, missis publice ad eum Benedicto Centurione et Dominico Auria: ac nocte, quae alterum diem est consecuta, magno omnium consensu, qui in tanto ac tam recenti motu fuit admirabilis, Benedictus Gentilis placido ingenio praestantique vir prudentia dux reipub. creatur; nam huc vsque resp. ducem non habuerat, eique Nic. Francus Senatūs princeps tempore interregni praefuerat. inde ad Caesarem tunc Germanico bello implicatum Franciscus Grimaldus, qui de re tota eum edoceret, mittitur. Caesar vicissim e Cermania Rodericum Mendozam mittit, qui nomine suo persolutis Andreae pro morte Ianetini officijs, Genuenseis ad Montorij arcem, in quam se primum Hieronymus, dein Verrina ac Saccus ex Massilia receperant, expugnandam incitaret. interea Fliscanae ditionis oppida, quae in Mediolanensi prouincia erant, Ferdinandus Gonzaga, qui Vastio paullo ante mortuo in Insubrum praefectura successerat, nomine Caesaris occupat. P. Aloisius Farnesius itidem Calistanum et Valtiranum in agro Placentino castella, vt se coniurationi minime participasse approbaret, ex amici infortunio commodum captans inuadit. exinde cum de coniuratorum, et eorum qui coniuratis opem tulissent, poena quaereretur, decretum ex Andreae sententia, vt qui coniurationis conuicti fuissent exilio capitali, reliqui leuiori poenae genere multarentur. corpus Flisci vix tandem repertum armis detractis in mare iussu Andreae rursus proijcitur, et ita dirum illud malum, quod longo labore conceptum ea nox in miserandum reip. exitium pepererat, puncto temporis praepotenti supremi numinis dextera in vndas effusum est. postremo frustra misso ad Hieronymum Pansa, vt honestis condicionibus Montorio excederet, mense Martio sequenti arx magna vi oppugnatur, tandemque desperatis rebus Hieronymus cum socijs arbitrio Genuensium se dedidit: inde magnae contentiones ortae, multis adhuc occulte Fliscanae familiae fauentibus, et Hieronymi adolescentis aliena audacia, nec suo consilio, in tantum scelus prolapsi factum intempestiua misericordia defendentibus tandem peruincente contraria sententia, post quaestionem habitam, sumptum de coniuratis vltimum supplicium; arx Montorium solo aequata, et ad perpetuam rei memoriam Fliscana Genuae domus perantiqua et magnificis sumptibus extructa a fundamentis euersa est. iam periculum Andreae ita cum rep. coniunctum existimabatur, vt nisi sublato illo haec euerti non posset. quod et ex Iulij Ciboi coniuratione, quae Fliscanam mox secuta est, apparuit. is Ricardae Malaspinae F. Massae et Carrariae ditionem, quam mater ab Alberico Malaspina parente acceptam legitime possidebat, a nostris, vt iactabatur, incitatus summa impietate occupauerat, sed F. Gonzaga cum exercitu adueniente, ipse Pisis, cum illac iter haberet, a Cosmo Medice, hortante Cardinali Ciboo patruo iampridem Caesarianis partibus addicto, tam diu coercitus est, dum res conficeretur. postremo receptis oppidis ac restitutis matri reconciliatur, ac Romam ad eam pergit. ibi hominem tristi vultu ac elato animo tum recenti iniuria inflammatum nacti Octobonus et Cornelius Flisci Genua post fratrum fortunam exulantes, ac Scipio inprimis, qui eodem cum illo matris contubernio vtebatur, tentare ceperunt, an Genuam ad Gallorum partes trahere vellet: quod illi factu facile aiebant, si Andrea de medio sublato vrbem commota plebe occuparet: Gallos enim in propinquo esse, a Mirandula ac Subalpina regione audito tumultu quamprimum auxilio aduolaturos. non abnuente Iulio, quamuis arcta cum Andrea adfinitate coniunctus esset, quippe qui Peretam Ianetini sororem in matrimonio haberet, ipsum in Gallicorum ministrorum, qui tunc Romae erant, familiaritatem insinuant. rei conficiendae gratia Flisci et Iulius Venetias eunt; vnde illi Mirandulam profecti sunt: hic vero accepta pecunia cum per Mediolanum Genuam ad milites contrahendos pergeret, Ferd. Gonzaga a matre de occultis filij cum Gallis et Fliscis collo quijs certior factus, ipsum Pontremoli a Petro Durera praefecto comprehendendum curauit, qui mox in quaestionem datus se cum Gallis et Fliscis collocutum fassus est, suaeque operae spem dedisse, sed omnia ad Caesaris commodum traducere in animo habuisse; inde Mediolanum translatus acerbioribus admotis tormentis omnia, quo inter eos conuenerant, ordine detexit: posteaque iussu Caesaris securi percussus est, summa impietate adolescentis contraria matris impietate vindicata, quae filium vel nocentem infami morti non dubitauit subijcere tam crebrae coniurationes occasionem dederunt, quo saluti publicae prospiceretur, atque Andreae inprimis cuius caput semper petebatur, vt de construenda Genuae arce, validoque militum praesidio firmanda, consilia agitarentur. verum Andreas quam in asserenda prius libertate fortem, tam in defendenda tunc se constantem exhibuit, cum diceret, patriae salutem non munitione et praesidijs, sed ciuium consensu et concordia constare; suam vero ipsius affirmaret non tanti se facere, vt pro ea tuenda, quam curae sibi esse Deus tam illustri nuper indicio ostendisset, reipub. ceruicibus iugum imponi pateretur: quamobrem omnis de ea re deliberatio penitus omissa est. Dum haec in Insubribus et Genuae agerentur, Neapolitani motus iam ante excitati in magnum incendium exarserant. tunc regno a Caesare praefectus erat Petrus Aluares Toletanus vir elato ac vehementi ingenio, et nimia seueritate nobilitati grauis; qui eam ob rem cum apud Caesarem criminose accusatus esset, duo ex primoribus nobilitatis Ferdinandus Sanseuerinus Salerni regulus et Vastij Marchio, adhibito etiam Andrea Auria, summa contentione egerant, cum Caesar bello Tunetano confecto Neapoli hiemaret, vti Toletanus e prouincia reuo caretur: eum enim esse, qui bonis omnibus offensus, venalia omnia haberet; quique dissolutione et ignauia regnum florentissimum in pace euersurus, in bello amissurus esset. sed cum Caesar contra inimicorum, vti rebatur, criminationes hominis, quem adeo extulerat, dignitatem sibi tuendam existimaret, ille in imperio confirmatus, omnem iram et potentiae suae vim iudicijs seueris faciendis et delictis acriter puniendis in nobileis effudit, vt nullo eos respectu comprehendi et in carcerem duci spectante plebe palam iuberet; quod vt ei summum nobilitatis odium, ita plebeiorum magnam beniuolentiam conciliabat, nobilium a se depulsas iniurias et vexationes Toletano vindice laetantium. siquidem per superiorum proregum indulgentiam nobiles multa nimis licenter, multa solutius in tenuiores, liberis hominibus minime toleranda, cottidie audebant; adeo vt ad animum reuocarent, si quando iure et legibus secum ageretur. sed cum ciuilis imperij seueritate non satis coerceri nobilium arrogantiam putaret, viam excogitauit, qua sine Caesaris et sua, vti sibi persuaserat, inuidia, eos in ordinem cogeret. tunc temporis iam in Italia multos clam Lutheri doctrinam amplecti rumor erat, sensimque latius serpere malum, quam vt diutius ferri deberet. ei non aliter posse occurri dicebat, quam si ex laudabili ecclesiae decreto lex in regno stabiliretur, quae, quoniam seuerissime in capita et fortunas hominum praue de relligione ritibusque atque institutis ecclesiae sentientium inquirit, Inquifitionis nomen sortita est. eius horror et odium ingens iam ab illo tempore, quo Ferdinandus eiectis ex Baetica Mauris Catholici titulum adeptus, vt relliquias Iudaicae et Mahumetanae pestis in Hispania extingueret, illam saeuissime in suis regnis per Dominicanos fratres exercuerat. augebat horrorem peruersa et praepostera iudiciorum forma, quae contra naturalem aequitatem, et omnem legitimum ordinem in iurisdictione illa explicanda obseruatur: tum etiam immanitas tormentorum, quibus plerumque contra veritatem quicquid delegatis iudicibus libebat, a miseris et innocentibus reis, vt se cruciatibus eximerent, per vim extorquebatur; quo fiebat, vt non tam pietatis tuendae caussa eam inuentam dicerent, cui alia via satis ex antiqua ecclesiae disciplina prospectum esset, quam vt euersis ista ratione etiam omnium fortunis, liberis capitibus periculum crearetur. itaque nec Ferdinandus, cum eo tempore Neapolim venisset, id impetrare potuit, et Inquisitores illuc tunc missi, a Neapolitanis male accepti ac postremo regno eiecti sunt. missi nihilominus eo consilio a Io. Paceco Cardinali Compostellano duo inquisitores Dominicani, qui diplomate proregi ostenso, cum regium assensum de more postularent, re per ciuitatem vulgata, tantus repente tumultus excitatus est, vt prorex diu suspenso animo, quid agendum sibi esset, deliberaret: verebatur enim prudens vir, sed imperij nimius, ne, si rem vrgeret, nobilitas ex ea occasione plebi reconciliaretur, et coniunctis viribus iniurias aseacceptas vlcisceretur: contra, si ipse tempori cederet, merito metuebat, ne nobilitas voti compos proregem inferiorem experta. inde pristinos animos resumeret: itaque antequam potestate sua vteretur, per emissarios occulte animos Neapolitanorum tentare cepit. sed crebrescentibus sermonibus, cum omnes fere, etiam ij qui pietatis fama inter eos excellebant, vnanimi consensu inquisitionem execrarentur, tandem a iactatione populari res in publicum ciuitatis consilium deducta est. illud ex VI viris constat, quorum V ex nobilitate, singuli ex singulis curijs, in quas omnis distributa est nobilitas, leguntur; vnus ex plebe, ijs simul ius est de rebus publicis consulere, ac si qua maioris momenti deliberatio incidat, singuli ex nobilitate ad singulas curias, plebeius item ad plebem referre solet. omnibus rem repudiantibus, magistratus proregem adeunt, nec prius quieturam ciuitatem dicunt, quam si inquisitionis mentio penitus omittatur. ille hilari vultu acceptos, cum ambiguis et perplexis responsis dimittit, postea in plebis concione P. Antonius Saponus ex primoribus a Dominico Tarracino, qui in VI virali magistratu plebis loco sedebat, et proregis voluntati inseruire haut dubie credebatur, inductus multa in proregis gratiam disseruit, ac postremo plebem ingratitudinis et imprudentiae insimulauit, quae tot beneficiorum immemor, ac libertatis nuper proregis beneficio recuperatae, eius se voluntati opponeret, et nescio cuius vani metūs praetextu nobilibus, a quorum a cerbissimis iniurijs ipsam toties vindicasset, se coniungeret. contra Ioan. Suessanus surgens perstricta in communi regni caussa Saponi praeuaricatione, contra inquisitionem grauissime dixit, et Neapolitanos, vt in sententia pro libertate defendenda manerent, libera admodum et generosa oratione hortatus est. quod prorex, qui aderat, adeo impatienter tulit, vt nudata voluntate, se in medio foro, cum liberet, inquisitionis tribunal erecturum statim alta voce interminatus sit. quo responso veluti classico vniuersa plebs excitata, habitis ante pluribus consilijs, tandem ad D. Augustini congregata conclamat, Neapolitanos in decreto de non accipienda inquisitione perstare: ac proinde iubere viros a se creatos (id tantum durissimis et extremis ciuitatis temporibus fieri solet) omnium consiliorum et studiorum societatem cum nobilitate inire. creati ex eo plebis decreto viri cum nobilitate ad D. Laurentij societatem sanxerunt: qua summa laetitia per ciuitatem publicata, cum res haut dubie ad seditionem spectaret, prorex tempori cedendum statuit, et mitigato interpretatione responso, coram magistratu inquisitionis mentionem, a qua tanto pere plebem abhorrere videbat, se omnino tollere testatus est. sed cum orationi magnis et laetis acclamationibus exceptae res non responderet, et animaduerterent Neapolitani, proregem in eos, qui se liberius in ea caussa gessissent, male animatum esse, singulosque eius iussu, cum vniuersi non possent, confictis criminibus carpi, iam renouato tumultu societas denuo integratur. optimum iungendae et retinendae vinculum se Caesar Mormilius praebuit, vir ex nobilitate multitudini valde acceptus: cuius aemulatione Ioan. Franciscus Caraciolus elato animo iuuenis, cum a Mormilio plebis gratiam praeoccupatam videret, se nobilitati ducem obtulit. interea Prorex per iurisdictionis praefectum in seditiosos inquirere: illi contra Proregem criminari, et studia populi in ipsum concitare. et ecce archiepiscopi vicarius alieno maxime tempore edictum proponit, quo se dioecesim pro ratione muneris lustraturum, et in vitam ac mores sacerdotum inquisiturum pronunciauit. verbo inquirendi audito, maior animorum commotio, quam antea, facta est, discurrente per vrbem plebe. cumque Thomas Anellus vir infimo loco, sed qui in caussa vehementiorem se, quam pro condicione gesserat, in ius vocatus se iudicio stitisset, in custodia retinetur, concursuque populi facto, prorex, vt seditionem sedaret, quantum potuit tergiuersatus, ad extremum eum dimittere coactus est. pro Mormilio dein itidem a praefecto retento tantus populi concursus fuit, quantum nusquam pro vnius ciuis salute factum homines meminerant. hoc casu admonitus prorex per Tarracinum, plebis beniuolentiam sibi recuperandam esse duxit, vocatisque XXIX regionum capitibus, benigne appellando, et singulos prensando, fidem de inquisitionis mentione nunquam deinceps reuocanda denuo per chirographum obstrinxit. ignibus per treis dies et facibus accensis apopulo laetitia celebrata est, missique continuo ad Caesarem Salerni regulus et Placidus Sangrius, aegre id ferente prorege Salernitani infestissimo hoste interea, ne sine motu esset ciuitas, aut vlla aetas seditionis expers, etiam ad pueros tantae iniuriae pertinente sensu, puberes duo Tarracinum et quosdam alios proregis studiosos, qui quasi patriae libertatis proditores vulgi sermonibus proscindebantur; in publico conspicati, primo conuitijs, postremo lapidibus incessunt; dein crescente numero, ad III OIO vsque puerorum eo res deducta est, vt frustra annitente iurisdictionis praefecto, illi circumsessi, nec nisi Mormilij opera puerilem ardorem lenitate verborum mitigantis e discrimine erepti sint: confestimque pueri in Tarracini aedeis impetu facto, quod clausae essent, odium, quod in homines non poterant, nimbo lapidum infuso in ianuam et fenestras euomuerunt. id maxime pupugit proregis animum, qui non iam dissimulatione tegendum dolorem ratus, cum se vel pueris despectum esse cerneret, insigni seueritatis exemplo insanienteis homines ad sanitatem et officium reuocandos existimauit: et treis e nobilitate adolescenteis a iurisdictionis praefecto comprehensos, quod infimae sortis hominem, qui ob aes alienum in carcerem ducebatur, ceterum inquisitionis caussam mentiebatur, e lictorum manibus eripuissent, ex publicis aedibus in arcem clam noctu traductos ignorantibus propinquis mane productos ab AEthiope domestico strangulari iussit. ea res, quae alias fortasse terrorem, animis tunc iritatis furorem et rabiem immisit; nam mox tabernis clausis ad arma conclamatum. ipse prorex, vt iniuriae contemptum adderet, per vrbem equitare, et praeter Neapolitanorum oculos stipatores circunducere statuit. cuius superbi concilij statim illum poenituit, exorta plebis indignatione, quae secuta incredibili animorum mutatione, parum abfuit, vt ab eo, quem praesentis numinis instar paullo ante coluerat, manus abstineret. postero die, is fuit VIII Kal. Iun. palam seditio excitata est. nam societas renouata, et stationibus per vias dispositis ciuitas sequenti nocte in armis fuit. monitus tamen a ciuibus Hieron. Fonseca iurisdictionis praefectus, vt aedeis publicas aperiret, acius de more diceret, libertate salua, cereroqui ciuitatem Caesari obsequentissimam esse; sed maior quam antecedenti die tumultus ac caedes fuit, displosis ex arce tormentis: tandem interuentu P. Antonij Sanseuerini Bissiniani, et Fabij Arcellae Bissinianorum antistitis, cum prorege conuentum est, ne seditio cuiquam fraudi esset, neve ipse eius caussa in quenquam animaduerteret, aut quicquam omnino faceret, donec legati ciuitatis, et P. Consaluus arcis praefectus, quem ipse cum mandatis in Germaniam missurus esset, ad Caesarem accessissent, Caesarisque, quibus parendum esset, imperata afferrent. sedato pro tempore tumultu, omnia tamen citra sanguinem hostiliter agebantur. nam et inde cuncta tanquam ad bellum a prorege comparabantur; inde libellis suppresso nomine emissis Hispanorum dominatu in inuidiam vocato Galli quodammodo accersi videbantur. vnde occasionem arripuit prorex, vt praeteritorum silentio facto, quae sibi iure imputari posse intelligebat, epistola ad magistratum scripta ea de re tanquam de perduellionis crimine expostularet: commodumque accidit, vt sub id tempus, cum reliquae regni vrbes nequicquam a prorege tentatae a Neapoli, quae caput regni esset, consilia separare nollent; Caesarianae triremes ab Andrea Auria Genua missae ductore Marco Centurione Adami F., qui Ianetino mortuo, dum Ioan. Andreas Ianetini F. adolesceret, earum regendarum curam susceperat, appellerent, expositoque non exiguo Hispanorum numero animos proregi adderent. itaque repetitae caedes, et conscriptis ad vrbis defensionem III OIO militum ab XI Kal. VItil. ad III eiusdem mensis in ea pugnatum est, accedente ad alia incommoda ingenti exulum turba, qui vndique specie defensionis in vrbem confluxerant, a quibus ciues non minus, quam ab Hispanis ipsis, sibi metuebant. hoc rerum statu cum inde domus diriperentur, inde cadauera interfectorum cottidie efferrentur, multique, vt se tam tristi spectaculo subducerent, fuga ex vrbe dila berentur, Consaluus a prorege missus legatos anteuertit, et prior ad Caesarem accessit, multaque de Toletani fide praefatus, dilutisque saeuitiae et auaritiae, quae obijcebatur, criminibus, cum auctoritatem, dignitatem et nomen Caesaris in eius caussa et fortuna verti longa oratione demonstrasset, ita Caesaris aureis praeoccupauit, vt ad legatos, qui Norimbergae primum Caesarem conuenerunt, omnino clausae essent, vixque impetrare potuerint, vt si Caesari non vacaret, ab Ant. Granuellano Atrebatum antistite et Figueroa ad id delegatis audirentur. iam enim de re tota decreuerat Caesar. decreti summa erat, vti Neapolitani statim ab armis discederent, ac sine cunctatione obedientiam, quam proregi deberent, praestarent: porro quid suae voluntatis esset, postea ex ipso prorege discerent: Salernitanus a latere Caesaris non discederet: (eum Caesar a Toletano admonitus, quod multae auctoritatis in regno esset, eo consilio retinuerat, vt seditioni, si forte exoriretur, dux deesset:) Sangrius vna cum Consaluo Neapolim quamprimum iter caperet. cum Sangrius se, nisi facultate Caesaris alloquendi facta, omnino discessurum negaret, tandem ad colloquium admissus: sed interfante Caesare orationem, quam meditatus fuerat, scripto comprehensam Caesarianis miniatris iussus est tradere: Sangrio Neapolim reuerso, et in aede D. Laurentij, vbi magistratus conuenerat, recitato Caesaris decreto, immane quantum animi omnium commoti et consternati sunt, alijs a nobilitate, cuius impulsu arma sumpsissent, se desertos et proditos clamitantibus; alijs nimiam Caesaris seueritatem, qui tantum ministris suis tribueret, accusantibus. iamque procul dubio rursus ad arma contra nobileis ibatur, nisi Caraciolus, cuius apud populum magna gratia et auctoritas erat, periculo suo ardorem ciuium discussisset. is enim cum armatorum globo templo prosiliens, oratione ad populum habita, et proposita lupi et ouium AEsopica fabula, qua Demosthenes olim populum Atheniensem ad exitium ruentem continuerat, cum nihilominus nobilitatem petenteis, vt suo sanguine iram satiarent, rogasset, seque feriendum magna constantia praebuisset, furorem repressit; moxque Caracioli exemplo positis armis et obedientia Caesari reddita, quieti ciues quisque in tecta se recepere. portero die armis, vti iussi erant, in proregis manus consignatis obliuio praeteritorum et venia a Caesare omnib. concessa publicatur. gratiae eximuntur C; qui deinde ad XXIV redacti sunt, ijque aliquot post annis omnes bonis restituti, praeter Caraciolum, Mormilium, et Suessanum: multa etiam ciuitati C aureorum OIO irrogata, mox a Caesare remissa est. is tunc temporis in Germania victor, ne qui legem victis dare solitus esset, a suis accipere videretur, quamuis multa vere a Neapolitanis in Toletanum dicerentur, cum tamen existimaret, quantum de suorum praefectorum, secus quam oportebat, in magistratu se gerentium dignitate a populis imminueretur, tantum de auctoritate sua detrahi, proregis caussam pro tempore summa constantia protexit. Sub initium huius anni V Kal. Henricus Angliae rex fato concessit. princeps omnibus naturae donis cumulatissimus, et in quo, si in voluptates solutior non fuisset, nihil merito desiderare posses: nam post diuortium, nisi quod pontificiam auctoritatem execratus, se caput ecclesiae constituit, nihil in relligione mutauit, sicut iam diximus, et episcopos fere bonos et doctos totis illis XIIII annis, quib. ab R. E. se separauit, in regno ordinauit, doctorum et litteratorum fautor eximius. ingrauescente demum aetate multi succi abdomine adeo grauis et iners euaserat, sanguine in pinguedinem verso, vt vix per ostia ingredi, ac neque scalas posset conscendere; sed in cathedra positus machinis in superiora aedium subueheretur. tandem vehementi febre correptus propter inflammationem virulenti in crure herpetis, cum LVII aetatis annum aegeret, et XXXVII annos, IX menseis, VI dies regnasset, e vita demigrauit. moriens testamento regni heredem Eduardum nouennem puerum ex Semera susceptum reliquit, cui tutores XVI dedit, atque in ijs Eduardum Herfordensem Semerae fratrem, quem paullo ante ducem Sommersetensem creauerat: virum probum et fidum, et cui a reliquis tutoribus is honos habitus est, vt cum summa potestas penes eum esset, regis ac regni protector vocaretur, hic quod Lutheri doctrinam amplecteretur, auctor fuit Eduardo, vt statum relligionis in Anglia immutaret, administro Thoma Crammero, quem ab Henrico patre archiepiscopum Cantuariensem creatum diximus. Eduardo Henricus secundis tabulis Mariam, quam initio reiecerat, ex Catharina Arragonia, et Mariae Elizabetham ex Anna Bolena susceptam in regni successione substituit. ante mortem, Thomam Norfolcium, cuius operam in caussa contra Pontificem vsus fuerat, ministrorumne culpa an vitio aetatis, quae cum ad occasum vergit morosa et suspicax esse solet, incertum, perpetuis carceribus addixit, et eius filium Surriae comitem, cuius virtus extremis contra Gallos bellis perspecta fuerat, securi percussit, minus honesta regni et vitae clausula. mortis Henrici nuncius ad Franciscum perlatus est, cum ad Fanum Germani hiemaret, ex quo summum cepit dolorem, quippe qui amicitiam cum Anglo nuper contractam arctiore vinculo firmare regni bono cuperet, et quod cum pauculis tantum annis Henrico iunior esset, illius morte instantis fati admoneretur. accedebat ad haec morum et naturae tam conspirans similitudo, quanquam in fortuna dispari, vt nulla inter duos principes, vel temporum quouis interuallo disparatos, maior vsquam commemorari possit. quod inter eos, nisi si quando aut aemulatione aut regnorum commodo et vtilitate in contrarium raperentur, secretam beniuolentiam alebat, vt vnius mors non nisi grauissima alteri esse potuerit. certe ab eo tempore animaduersum est a familiaribus, Franciscum abiecta pristina hilaritate semper subtristi vultu et mente ad mortem vsque perseuerasse. ei mox quamuis a R. ecclesia alieno, Francisci iussu Lutetiae in maiore vrbis templo, more inter reges recepto, iusta persoluta sunt. antea cum in dies omnia prospera de Caesaris successibus afferrentur, et vereretur rex, ne haec tempestas in Galliam incumberet, muniendo Campaniae limiti, vnde sibi praecipue metuebat, curam sedulam intendit, Martinumque Bellaium Langaeum, quem superiori anno ad hoc munus delegauerat, quo in statu res essent, exploratum misit. natum ei erat circa sedem malignum et incurabile vlcus, iam ex illo cum Caesar in Belgium tendens per Galliam iter habuit, quod serpendo ad vesicae penetralia peruaserat, vnde cum ex inueterato malo febre lenta tentaretur, oblectandi animi gratia ad praetorium nuper a se in extrema fani Germani silua regio sumptu aedificatum se contulit, et inde Dampetram prope Capreolium, ac post Limorosium venit: vbi aliquot dies commoratus, Rupifortium (venationibus ea omnia loca maxime accommoda) accessit; vnde cum Fanum Germani reuerti cogitaret, Rambulieti, qua iter habebat, subsistere coactus est, quod febris non iam intermittens, vt antea, sed continua ibi eum oppressisset, ex qua paullo post decessit, prid. Kalend. April. vixit annos III, menseis VI, dies XIX. regnauit annis XXXII, mens. III, vna die minus. inter omneis tanti principis laudes, quae ex ijs, quae iam diximus, intelligi possunt, merito haec primum locum obtinet, quod litteras et litteratos impense dilexerit: cuius amoris magnum specimen statim in regni auspicijs edidit, Gulielm. Budaeo, quem Des. Erasmus grande huius seculi decus, ob raram eruditionem portentum Galliae appellare non dubitauit, ab vmbra et puluere litterario, in quibus delitescebat, ad honores et splendorem aulae euecto, et honorifica ad Leonem X, qui et ipse summo amore doctos prosequebatur, legatione ornato. ex huius consilio postea professores linguae sacrae, Graecae, et Latinae, Philosophiae item, Medicinae et Mathematicarum disciplinarum instituit, qui attributis pro tempore amplissimis stipendijs Lutetiae in ludo Cameracensi publicae praelegerent. horum ope discussis ignorantiae tenebris, lux litteris, et per litteras veritati in Gallia, atque adeo tota Europa, restituta est: vt cum alij principes ambitiosis aliunde conquisitis titulis vanam gloriam aucupentur, ipse Parens litterarum appellari meruerit. circa se doctos homines semper habuit, quos dum cibum caperet, de rebus pulcerrimis disserenteis auidissime audiebat: praecipueque naturalis historiae enarratione delectabatur, in qua tantum audiendo profecerat, vt quamuis a pueritia nullis litteris imbutus, quicquid de animalibus, plantis, metallis, gemmis ab antiquis et recentibus scriptoribus memoriae proditum est, et meminisset, et apte edissereret, vsus ad hoc fuerat opera Iac. Cholini primum, dein Petri Castellani viri probitate et morum grauitate et doctrina praestantissimi, quem episcopatu Matisconensi, magnique eleemosynarij dignitate propterea remunerauit, ac magistrum bibliothecae post Budaei obitum constituit. hanc missis per Italiam, Graeciam, atque Asiam, qui vndiquaque libros conquirerent et describerent, ingentibus sumptibus ad Fontisbellaquei aedeis exstruxerat. sane eum in animo habuisse constat, antequam moreretur, professorum a se institutorum numerum augere, gymnasiumque amplissimum regia magnificentia aedificare, in quo praelectiones fierent, et ipsi professores cum IO C pueris et adolescentibus ac magistris publico sumptu alerentur; quam in rem L OIO aureorum erogaturus esset. splendore et magnificentia superiores reges omnes longe superauit, arcibus regijs, quae passim per Galliam visuntur, aut a fundamentis excitatis aut instauratis; inter quas secundum Fontem-bellaquensem omnium amplissima et sumptuosissima fuit, quam ad Campo-burgum VI a Bloesarum vrbe milliaribus paullo ante mortem inchoauit, quae vtcunque imperfecta remanserit, tantae amplitudinis est, vt omnibus qui in Europa sunt regibus simul hospitium praebere commode possit. ad haec quicquid signorum, tabularum, auleorum ab excellentissimis artificibus depictorum, tapetum, stragulorum et regiae suppellectilis, atque adeo immodicae aestimationis gemmarum hodie in regum nostrorum palatijs et scrinijs exstat, huius curae, studio et liberalitati debetur: vt mirandum sit, cum semper splendidissime vixerit, magnis ac damnosis continuo bellis tota vita implicatus, tot illum tamen palatia exstruere, tot res ingentis pretij comparare potuisse, se post omnia, aere alieno omni exoluto, CCCC aureorum millia, et quartam regni vectigalium partem nondum coactam in morte relliquisse. admirationem auget, quod cum minora multo tributa tunc essent, et sumptus necessarij multo maiores, quam nunc sunt, in magna tamen opulentia res erant: nunc auctis vectigalibus et nouis additis, cottidie nouo aere alieno contracto, in summa inopia reges constituti sunt: vt fidem ministrorum illius temporis laudare, et contra, eorum qui nunc sunt, auaritiam et rapinas accusare necesse sit. fortunam vtramque expertus est Franciscus, sed saepius aduersam; ad Ticinum captus, et mox consumpto ac deleto ad Neapolim florentissimo cxercitu; amissis praeterea duobus filijs, altero ante XI annos, altero ante biennium, cuius morte spes de recuperando Mediolano vna amissa est; nec bello felix, neque pace cum Caesare facta de bello securus. moriens Henrico, is de tribus solus patri superuixit, praecepit, vt populum tributis a se propter belli sumptus impositis leuaret; ac multis verbis Claudij Annebaldi maris praefecti fidem et virtutem commendauit, quod ab omni auaritia alieno esset animo, et priuatarum rerum cura omissa in solam regni curam incumberet: itaque et ei testamento centum millia librarum legauit, liberali, vt tunc erant tempora, sed honorifico magis elogio. monuit insuper filium, vt a Guisianorum ambitione sibi caueret, quo si ad regni administrationem admitteret, prouidebat fore, vt spoliatis aliquando ipsius liberis populum Galliae omni re exutum ad extremas miserias essent redacturi. id tunc suppressum, auerso ab hoc consilio Henricianimo, et praeualente Guisianorum fauore; postea iactatum, sed propter odia et studia partium nequaquam creditum, ego cum de multis alioqui Guisianorum potentiae minime iniquis intellexi, qui hoc Francisci vaticinium in aureis tunc passim insusurrari solitum meminerant; tum vero ex ipsius Catharinae Mediceae, quae aderat, ore saepius auditum constat, quae siue irritata, siue potius vt suspicio nem beniuoli animi, quo Lotaringos prosequebatur, hac ingenua confessione dilueret, et verum esse asserebat, et praesenti Margaritae Methonensis familiarissimae sibi feminae, quae et ipsa aderat, testimonio confirmabat. peractis de more regij funeris solennibus, quae heic referre superua caneum duxi, VI Kal. Iun. apud D. Dionysij, monumento maiorum cum Francisco et Carolo filijs, quorum corpora adhuc extabant, conditur. orationem funebrem habuit Petrus Castellanus episcopus Matisconensis, qua res gestas et laudes ac virtutes defuncti celebrauit. iam euocauerat Henricus in aulam Momorantium E. M. ante sexennium a patre domum relegatum, quod eum, vti diximus, ipse a Caesare delusus vana spe restituendi per Caesarem Mediolani ludificasset. is ex ratione muneris omnia negotia administrabat; proximum dignitatis gradum obtinebat Franciscus Lotaringus Aumaliae comes, et Carolus Remorum archiepiscopus frater, ac denique Iac. Albonus Santandreanus, quem nobilium cubiculariorum principem fecit. aulaprotinus contra praeceptum paternum exacti Annebaldus, et Turnonius Cardinalis praecipui negotio rum publicorum sub Francisco moderatores: Gilbertus item Baiardus, quo ad secretiora consilia amanensis vtebatur, conflato ob libertatem loquendi crimine erat enim admodum facetus et dicax, in carcerem coniectus est, in quo breui ex maerore animi contabuit. ad hoc Io. Thierius, et Cosmus Claussa munus asciti. Nic. vero Bussus Longouallus vir strenuus et Francisco percarus paene discrimen vitae adijt, dictaque caussa vix Marchaesianarum aedium inuidioso sumptu in agro Laodunensi exstructarum abdicata possessione, quas simulata venditione Carolo Remorum archiepiscopo donauit, se periculo eripuit. tam iniquae ac foedae nundinationis pararium Nicolaum Pelleuaeum sororis Longoualli filium fuisse accepimus, qui prodita auunculi caussa in Lotaringorum fratrum gratiam hoc se perfidioso ministerio insinuauit. ne quietioris quidem vitae homines et ab inuidia magis remotia calumnijs et vexationibus in aula tunc tuti fuere. nam P. Castellanus a nonnullis ex Sorbonicorum collegio iampridem infestorum, quod Robertum Stephanum doctissimum et peritissimum rei typographicae virum aduersus eos texisset, accusatus est, quod in extrema oratione, quam in Francisci funere habuit, sperare atque persuasum habere dixisset, regis animam vita sanctissime acta, simul atque e corpore excessisset, protinus caelo receptam esse, neque expiatorijs vllis ignibus eguisse; quasi de tertio loco, vt ipsi aiebant, de quo tot nuper a Protestantibus controuersiae excitatae fuerant, addubitasset: eamque ob caussam quosdam e suo numero ad regem delegarunt, qui a Ioanne Mendoza regiorum dispensatorum principe excepti (is et ipse mortuo Francisco, a gratia, qua in aula antea florebat, ordine suo motus exciderat) hoc faceto et apto pro tempore responso elusi sunt. Scio, inquit, quid huc veneritis; nempe vbi locorum Francisci heri optimi anima nunc sit, cum Castellano, vt male sentiente, controuersamini: ceterum vobis confirmare possum, qui Franciscum optime nouerim, hoc eum ingenio semper fuisse, vt diu haerere vllo loco quantumuis amoeno et commodo nunquam potuerit, vt mihi ad purgatorium non morae faciendae caussa diuertisse videatur, sed tantum, vt vinum illac transeundo a pocillatore pro more degustandum acciperet. quo audito cum viderent Sorbonici Castellanum plus in aula valere gratia, quam vt ei negotium facessere possent, pudore confusi domum reuerterunt. haec violenta et acerba regni initia sub miti et moderato principe, et qui alieno potius quam suo ingenio vteretur, facile ministris tributa sunt: sed praecipue Dianae Pictauiensi superbi et impotentis animi feminae, apud quam plurimum gratia valebant Lotaringi fratres et Santandreanus. ea illustri loco nata ad Pictonum comites genus referebat; nec ambigebatur. patrem habuit Ioannem Pictauiensem Sanualerium, qui Caroli Borbonij coniurationis particeps cum apud sacerdotem secreto rem confessus esset, a sacerdote delatus et ad mortem damnatus est. cum ad supplicium duceretur, ex pauore in tamacutam febrem incidit, vt venia im gratiam filiae, quae pulcritudine sua multorum procerum gratiam demeruerat, a Francisco impetrata, vix ad mentem et sanitatem saepius misso sanguine reduci potuerit. vnde Sanualeriana febris apud nos in prouerbium abijt. amisso viro, is fuit Ludouicus Brezaeus magnus Normaniae Senescallus, cum iam inclinata esset aetate, philtris et magicis, vt creditur, artibus adeo sibi animum Henrici deuinxit, vt is numquam alienata voluntate ad exitum vsque vitae in amore illo constanter perseuerauerit. huius feminae arbitrio omnia regebantur; et Momorantius ipse, vt auctoritatem et potentiam, quam apud regem obtinebat, incolumem tueretur, morem gerere, et prudentiam ad turpe obsequium flectere satagebat, pessimo exemplo summi imperij ad impotentis feminae libidinem prostituti; quae postremo vt iam in homines, sic et in aerarium, quod hominibus imperat, potestatem arripuit, expulso Ioanne Valla sanctioris aerarij quaestore, et in eius locum suffecto Blondo Rupicuriano homine suo. cumque in regni ingressu pro venalibus militijs, immunitatibus, atque alijs regum benignitate concessis priuilegijs grandis pecunia corradi soleat, vniuersam dono a rege accepit. mox et Aumalius Dianae commendatione, agris vacuis, qui ab occupantibus possidentur, non minus inuidiosa liberalitate donatus est, portione tamen Ioanne Borbonio Angiano communicata, id satagente Aumalio, partim vt inuidiam amoliretur, partim vt Angianum ob fratris necem merito infensum hac gratificatione placaret. tempestiuior fuit largitas, qua Henricus erga Martinum Bellaium vsus est, quo grande aes alienum a Gulielmo fratre in Subalpina prouincia, cui praeerat, ad annonae angustiam leuandam contractum dissolueret: qua id assecutus est nouus rex, vt non solum infamiam et odium tot male collo catorum beneficiorum elueret, sed etiam egregio munificentiae exemplo erga bene meritos de parente et se viros nobilitati ad virtutem aculeos adderet. ij siquidem fratres non assentatione et turpibus obsequijs, sed virtute et modestia ad honores grassati, neque multiplicatis opibus potentiam, vt vulgo fit, sed oppigneratis patrimonijs gloriam sibi compararunt; vt quamuis morientes multa creditorib. priuatis deberent, plura ipsorum memoriae respub. debuerit. cum igitur lege regni sacerdotum collegia res soli et immobileis, ignobiles item praedia nobilia et patronalia possidere prohibeantur, quadragesimo quoque anno, ne vltra praescriptio excurrat, eo nomine magna pecunia dependi solet. inde Bellaio a rege ingens summa erogata est, Momorantio viri virtutem commendante; ex ea pecunia et gratia pluribus alijs facta, quorum opera in bello vsui erat. aula tunc frequens erat cardinalibus, Ludouico Borbonio, Ioanne Lotaringo, Odetto Colinio Castellioneo, Claudio Giurio, Ioanne Bellaio, Philippo Bononiensi, Ioanne Venatore, Antonio Sanguinio Medonio, Roberto Lenuncuriano, Iacobo Annebaldo, Georgio Ambosio, et Georgio Armeniaco, quos, vt laxius in aula versarentur noui moderatores, Romam ablegant: color tamen quaesitus, vt Pontificem erga Gallos bene affectum assiduitate sua arctius deuincirent, et si quid humanitus ei accideret, iam enim XXC annum agebat, darent operam, vt is crearetur, qui a Gallicis partibus non esset alienus. septem omnino Romam profecti sunt, inter quos Turnonius, qui iam aula excesserat, dignitate cancellarij equitum conchyliatorum ordinis a Carolo Aumalij fratre spoliatus. ij iam antequam vocatus Annas in aulam venisset, a rege impetrauerant, quo plures honoribus participarent, et publica munia dignius exercerentur, vt qui plures dignitates obtinerent, eam optarent, quam retinere vellent, reliquis se abdicarent: sic enim Aumalius sperabat, vt Annas, qui et equitum, et regij palatij magnus magister erat, cum altera se abdicasset, ea rex ipsum ornaret: quod frustra fuit. nam rex, qui effuse Annam diligebat, venientem tam honorifice et amanter excepit, vt Aumalius de re obtinenda desperauerit; ipse rex vtramque dignitatem Annae, quem Compatrem familiariter appellabat, confirmauit. at Annebaldus, qui et maris praefectus et equitum tribunus erat, altero cedere coactus est; continuoque Santandreanus equitum tribunus creatur. erant tunc in Gallia equitum tribuni Biesus, Ioannes Caraciolus Melfitanus, Robertus Marcianus Sedanius, qui Franciscam Brezeam Dianae F. vxorem duxerat, et is, de quo modo locuti sumus, Santandreanus. tribus tantum prouinciae edicto attributae, Melfitano quidem Subalpina regio, cui iam praeerat, Sabaudia, Sebusiani, ac Delfinatus; Sedanio Burgundia et Campania ac Bria: Santandreano Lugdunensis prouincia, Bellijocensis, Dumbares, Forenses, Segusiani, Aruerni, Boij, Bituriges ac Petri Fanum, in quib. quae ad sui magistratūs officium pertinerent, exequi iubebantur. omissa Biesi mentio, quasi iam regis praeiudicio damnati, superabat Francisc. Oliuarius vit amplissimus et amplissimo magistratu dignus, qui integritate, ingenio, prudentia et eruditione sua tutus, cum aemulum nondum haberet, solus ex praecipuis Francisci ministris in comitatu Henrici remansit. is vnus, dum ceteri fere in aula rebus priuatis intenti erant, pro regni dignitate et publica vtilitate excubabat, legibus pro tempore salutaribus promulgatis. a relligione sumptum initium. itaque lex grauissima Non. April. in eos lata, qui temere numen deierarent: in sicarios etiam, et eos, qui consilio et ex insidijs caedeis faciunt, multa seuere pro criminis grauitate et frequentia edixit, attributa rei cognitione succinctis Marescallorum, vti vocant, praepositis, et dempto prouocationis beneficio. leges etiam sumptuariae renouatae, et profusior in vestitu luxus poena coercitus. et quia Lutetiani, quo se a mendicorum molestia liberarent, eos sponte indicto sibi tributo alebant, eo fiebat, vt genus hoc hominum inertiae deditum ex omnibus regni partibus quasi praemio inuitati in ciuitatem confluerent: igitur rex edicto mandat decurionibus, vt publicis operib. mendicos validos exerceant; ceteri, qui aut morbo impediantur, aut mutilo corpore ad laborem sint inhabiles, prochotro phiorum opibus sustententur, nulli in publico ad stipem flagitandam vagari permittantur. quibus vero habitatio in ciuitate sit, sed suo labore se et familiam alere nequeant. stipe a contribulibus collata subleuentur. cumque sacra collegia et coenobia publice statis diebus pecuniae cibariorumve erogationem in pauperes facere tenerentur, vnde accidebat, vt multi ex egenis inescati operas remitterent, mandatum, vt curionum et aedituorum, qui illis locis proximi essent, arbitrio totum id aegris et mutilis distribueretur. quod pie et prudenter decretum, minus diligenter obseruatum, postremo praeualente licentia et ciuium negligentia penitus omissum est. lata et lex de Senatorum numero, qui subinde sub Francisco creuerat, ad priscam institutionem reducendo: eadem lege sancitum, ne minores XXX annis in Senatum legantur; nec prius admittantur, quam de vita et moribus eorum inquisitum sit; et ipsi vniuerso Senatu conuocato de doctrina periculum fecerint, et e quinis quaternas suffragiorum parteis adstipulanteis habuerint. decretum etiam, vt scribarum, quos Apostolicos vocant, numerus certus a iudicibus municipalibus pro iurisdictionis territorio definiretur, qui antea, pro arbitrio Pontificis, a quo ordinabantur, immodicus, innumeris falsitatibus caussam praebebat. lata et ab eodem Oliuario lex, qua cauetur, ne in posterum patroni, cognitores, et id genus pragmatici in collegium decurionum legantur, quod ij homines in caussis priuatorum et iudicijs obeundis occupati, atque vt plurimum rationum sumptuariarum rudes aut eadem parsimonia et fide, qua mercatores et opifices, publicam pecuniam administrare comperiantur. id pro tempore optimum; postea crescentibus per vrbes factionibus, et plebis ingenio per praeoccupatas superstitiones facile corrupto noxium, in caussa fuit, vt plerique non habita temporum ratione summi viri prudentiam in eo desiderauerint. postremo vetitum, id datum tempori, ne vlli ex Germania et alijs locis suspectis libri importati sine scholae theologicae Parisiensis censura venum exponerentur, aut typis denuo excuderentur. tunc Helionora Caesaris soror, quae post Emanuelis prioris mariti mortem Francisco nupserat, in Belgium honorifico comitatu profecta est. huic donationis propter nuptias nomine possessionum regiarum in Turonibus et Pictonibus vsusfructus attributus est. magni et continui sub exitum anni in Gallia imbres fuere: vnde intumescentibus vltra modum fluuijs multa damna in agris accepta; ac Lutetiae tanta inflati Sequanae vis fuit, vt ponte, quem sancti Michaelis vocant, IIII Eid. Xbr. noctu scindente se medio, pars ea omnis, quae minus castellum spectat, cum domibus superstructis repente corruerit, ante tamen ruinae fragore, occulto sensu, ab inquilinis percepto, vt salui euadere potuerint. sed haec fere priuata et quasi domestica; nunc quae publica et proprie magis ad historiam pertinent, exequemur. Henricus cum regnum Kal. April. inijsset, Sangermanum se contulit, vbi principum legatos ad eum, vt fit, atratos venienteis audiuit; atque in ijs Hier. Capiferreum cardinalem titulo S. Georgij in velo aureo, siue in velabro, a Paullo missum, qui de Diana filia nouenni Horatio nepoti desponsata gratias ageret, quamque id Pontifici gratum accidisset, prolixe apud regem declararet; atque insuper confirmaret, ipsum cupere arctiori necessitudinis vinculo amicitiam cum Gallis iungere. quod rex neque tunc abnuit, neque se valde desiderare ostendit, siue quod aetati Pontificis diffideret, siue quod Farnesiorum fidem suspectam haberet. neque enim tutum existimabat, statim initio regni, nondum confirmatis viribus, aut perspecta aemulorum principum atque amicorum voluntate, Caesari hactenus victori et in dies crescente potentia formidando offensionis caussam temere praebere. itaque negotium in suum Lutetiam reditum reiecit. interea Pontificia mandata legato data, Facultates vulgo vocant, allato regis diplomate, in Senatu approbata sunt, sub condicionibus ad Alexandri Farnesij et Iacobi Sadoleti cardinalium mandata olim adiunctis. eae erant, vt eorum mandatorum vi nullam iurisdictionem in regis subditos, ne ipsis quidem consentientibus, exerceat, nec etiam in eos e sacro ordine, qui iurisdictioni ordinariae exempti sunt, et directe ad S. S. pertinent; quibus si opus sit, iudices in partibus delegatos dare tenebitur, qui de appellationibus eorum cognoscant, et finem liti imponant: natalium restitutionis beneficium spurijs non impertiatur, nisi vt ad sacros ordines admitti, et sacerdotia obtinere possint, modo ne eo beneficio priuilegijs, immunitatibus ac iuribus sacrorum collegiorum, quae spurios nullo casu admittunt, derogetur; non autem beneficium ad id porrigatur, vt spurij ad successiones et magistratus ciuileis ac huiusmodi publica munia admittantur: nullam sacerdotiorum vnionem sanciat; tantum rescripto iudices deleget iuxta synodi Constantiensis statutum: ijs qui ob gradūs praerogatiuam ad sacerdotia per nominationem ius habent, studiorum curriculi gratiam non faciat: nulla pensione sacerdotia, etiam consentientibus, qui ea obtinent, oneret, nisi commodo eorum, qui ea eierabunt, aut litigij componendi caussa; neque patiatur, vt qui ea eierabunt, pensionis loco omneis fructus retineant, concedatve, vt qui ea tenent, bona soli vlla de caussa aut quovis contractu alienare possint; etiam si ea sacerdotia nulli regni iurisdictioni subiaceant, et nullo medio ad S. S. pertineant: tantum eo casu iudices in regno deleget, qui caussa cognita iuxta iuris praescriptum auctoritatem decreto interponant: coenobia religiosorum vtriusvis sexūs, nulli, vita durante, aut ad tempus, cum titulo attribuere, aut commendare queat, citra regis nominationem, iuxta pacta cum Leone X inita; neque sacerdotiorum vacantium gratiam vlli faciat in indulti a P. P. Parisiensis Senatūs assessoribus a rege nominandis concessi praeiudicium: nullam inter regis subditos iurisdictionem exerceat de falso, vsuris, separatione coniugatorum, quod ad petitionem dotis, et bonorum per contractus illicitos ablatorum restitutionem: de crimine item nouae sectae, quae quietem publicam turbet, cum de facto tantum quaeretur, non cognoscat, quippe cum eorum omnium cognitio ad regem eiusque iudices pertineat; neque regis subditos in ijs caussis absoluat, nisi quod ad conscientiam et poenitentiam: testandi contra prouinciarum consuetudines, iura regni ac constitutiones in Curia promulgatas, vllis sacerdotia in regno tenentibus, aut in coenobijs monasticam professis gratiam non faciat: in diplomatibus suis patronorum aut aliorum ordinariorum iuribus non deroget: contra statuta et laudabilis primariarum ecclesiarum aut collegialium consuetudines ac priuilegia regis postulatu a P. P. concessa gratiam nulli faciat: plura sacerdotia vni sub eodem tecto non conferat: executoribus testamentorum tempus a lege praestitutum non proroget: legata pia in alios vsus, quam quos testator voluit, non conuertat. nisi eo casu, quo voluntas defuncti plane impleri non possit, et dummodo commutatio in rem fiat, quae testationi eius vltimae aequi polleat: regulae de verisimili notitia et publicandis resignationibus non deroget: de fructibus perceptis cum ijs non paciscatur, qui in sacerdotiorum possessionem se vere intruserint, aut eos ipsis omnino remittat; cum scilicet in vsum et vtilitatem ipsarum ecclesiarum, a quibus profecti sunt, resarciri debeant: in conferendis sacerdotijs, quae eierata fuerint, non statuat, vt fides diplomatibus suis adhibeatur, etiam non exhibitis procurationibus, quarum vi ea sacerdotia eierata fuerint. in diplomatibus suis clausula, anteferri, aut simili, in praeiudicium iuris iam alteri quaesiti, non vtatur. caussas ecclesiasticas ad se euocare, aut de ijs cognoscere contra caput, de caussis, aut rei sequestratione vti non possit: de criminibus, quae vere ecclesiastica non sunt, etiam si mista fuerint, contra pure laicos non cognoscat, sed tantum contra ecclesiasticos; neque in criminibus pure ecclesiasticis multas pecuniarias laicis irroget; ei tamen contra ecclesiasticos huiusmodi multis vti ius sit, secundum sanctiones canonicas, dum ne derogetur sacris conciliorum decretis in censura canonica comprehensis: restitutiones in integrum, aut contractuum inter laicos factorum rescissiones non concedat: de actionibus in rem, etiam si contrahentes sacris addicti fuerint, aut de contractib. inter quascunque personas laicas aut ecclesiasticas factis, qui obligationes in personam contineant, si a notarijs regis publica auctoritate confirmati fuerint, non cognoscat: personas laicas infamia notatas famae et dignitati non restituat, sed tantum clericos, quod ad sacros ordines et sacerdotales dignitates: non permittat ijs, qui sacerdotia eierando pensiones retinuerint, eas in alium transferre: sacerdotia regni, quae conferre ei, quandiu in regno erit, ius est, cum extra regnum erit, conferendi facultatem non habeat; et cum e regno discedet, in cuiusdam viri spectatae fidei manus acta legationis suae consignare teneatur: nihil postremo faciat, quod deroget, aut praeiudicet sacris decretis, pactis inter reges et P. P. initis, concilijs oecumenicis, iuribus, immunitatibus, libertatibus ecclesiae Gallicanae, academijs, et publicis regni scholis, idque scripto manu propria idonee subsignato promittat. actum in Senatu IX Kal. Vtil. Dum rex Alneti esset, (ea arx Dianae Pictauiensis erat, profuso sumptu ac magnificentia postea in illius gratiam a rege exstructa,) Rossemij episcopo pro regina Scotiae vrgente, vt copiae quamprimum in Scotiam mitterentur, quae confirmatis Scotorum animis aduersae factionis principum in regno audaciam comprimerent, et de Dauidis Betonij Santandreani cardinalis interfectoribus poenas sumerent, missi Carolus Humerius Contaeus et Philippus Mallius Brezaeus cubiculi regij nobiles cum amplissimis ad Leonem Strozzium mandatis, qui quid regis voluntatis esset, exponerent, et ei cum classe quamprimum in Scotiam nauigandum esse nuntiarent. ibi etiam de amicitia cum Pontifice iungenda deliberatur; cum placuisset, in eam rem ad Franciscum Roanum Giensem, qui Romae oratorem agebat, scribitur: missus et eo mox Lancilotus Carleus Regiensis episcopus, qui cum Giensi et Andrea Gillario Mortario, quem non ita multo ante rex Romam ablegauerat, ageret, et si de condicionibus cum Pontifice conueniretur, Venetias statim pergeret, et eas Senatui Veneto ostenderet, re prius cum Ioan. Moruillerio oratore regio communicata. auditi interea Angli, et in his Fr. Briandus, qui post solitam de adepto regno gratulationem duo a rege petijt, vt pensionem pace ad Ardem ante septennium facta promissam solueret, et an pactis a Polinio paullo ante Francisci mortem Londini conuentis stare vellet, declararet. ijs perscriptum erat, licere Anglis Bononiam et omneis in agro Bononiensi arces munire: Gallis contra prohibitum, ne quid facerent, quod illorum munitionibus posset officere. additae ab Anglis de Scotorum iniurijs querimoniae, qui contra fidem publicam, nuper Henrico regnante Mariam regni heredem celeberrimo omnium ordinum conuentu et approbatione Eduardo desponsatam, nunc tradere in matrimonium recusent, satiusque ducant insigni perfidia funestissimum inter tam vicinas gentes bellum alere, quam rebus per tam conueniens coniugium compositis, et fide liberata, pacem tueri. itaque petebant, ne rex in tam iniqua caussa Scotis, licet confoederatis, auxilia summitteret. ad ea responsum fuit, regem a Polinio factam pacem, quoniam multa in se periniqua habeat, minime ratam habere, cum nec eam Franciscus parens confirmauerit, de pensione, quae ex foedere deberetur, persoluenda, dummodo iuris aequabilitas seruetur, non recusare. iuris autem aequabilitatem id exigere, vt prius quo modo, quo tempore, per quos Bononia, propter quam pensio debeatur, Gallis olim restituenda sit, inter eos conueniat. quod ad Scotorum iniurias, de quibus Angli queruntur, attinet, non deesse suas Scotis itidem de Anglis querellas; cupere regem inter eos rem amice componi posse. ceterum foederatos et amicos populos in periculo, quo versentur, quando manentibus inter Gallos et Anglos inducijs id licet, minime se deserturum. tunc et controuersia de finibus in agro Bononiensi exorta est. conuenerat, vt aestus ex alto incitatus, qua maximus in plenilunio excurrit, ab ea parte, in qua munitiones nostrae erant, limes esset, ab altera vero, linea ab illius amnis fontibus, qui per agrum Bononiensem in Oceanum CCC circiter infra ciuitatem passibus influit, ad alteros fineis duceretur. verum Angli cum amnis caput vltra Hulinum montem statuerent, nostri negarent, illi vicos omneis et oppida, de quibus ambigebatur, occupant. cumrex vereretur, ne ex ea caussa alieno tempore ad arma veniretur, neque tamen iniuriam pati posset, contraria inuasione absque vlla denuntiatione vti statuit. itaque ad Franciscum Momorantium Rupipotium Borbonij ea in prouincia legatum scribit, vt per Ioannem Estreum eductis Deura praesidijs ab Anglis occupata nullo strepitu recuperet. tunc rex Alneto Sangermanum redierat, vbi cum Anglorum legati de ea re quererentur, conuenit, vt III viri ab vtraque parte deligerentur, qui ex foederis tabulis et locorum inspectione, ne qua armis occasio detur, de re cognoscant, et controuersiam amice, si possint, dirimant. id cum frustra fuisset, re saepius procrastinata, tandem conuentum, vt quod quisque occupasset, id ei retinere ius esset: in quo potior nostrorum caussa fuit, nuper receptis, quae Angli occupauerant. sub id tempus, cum rex ad Cantiliam Momorantij peramoeno loco et commodo sitam arcem venationibus se exerceret, per Caesaris legatum de pugna infeliciter a foederatis commissa, de qua postea dicemus, et Saxone duce capto certior fit, producta etiam inusitatae amplitudinis ocrea, quam Saxoni post pugnam detractam dicebant, ridiculo Hispanicae ostentationis exemplo. quod minime commemorandum duxissem, nisi Carolus Lotaringus, qui res illius anni in commentarios redegit, id ipse perscripsisset. hoc nuncio accepto, rex continuo ad omneis imperij principes et ciuitates litteras dat, quibus eos, vt in libertate tuend a constantes essent, hortabatur, ad idque operam suam et opes pollicebatur. inde Durocortorum Remorum VI Kal. VItil. venit, vt ibi more maiorum inauguraretur. cuius ritus quoniam formula publice edita est, et alioqui a Ioanne Sleidano diligentissimo rerum nostrarum obseruatore perscripta, de ea dicere supersedebo. aliquot ante mensibus Sebastianus Vogelsbergus X signa peditum per Saxoniam nomine Gallorum conscripserat: quod cum Caesar contra se fieri existimaret consilium, quod de Magdeburgo obsidendo ceperat, eo tempore intermisit in hunc vsum rex militem conduxisse videri voluit, ne qua res inaugurationis actum interturbaret, et si quid Angli molirentur, contra eorum impetus paratior esset. neque tamen Vogelsbergus, cum postea in vinculis caussam apud Caesarem diceret, ea se ratione capitis periculo eripere potuit: quod contra Imperij decretum, quo poena capitis et publicatio bonorum proposita erat, externo principi militasset. ijs comitantibus copijs Henricus Villeriam in Retia silua venit, atque inde regia pompa Compendium ingressus est, vbi de felici in Scotia successu per ipsum Leonem Strozzium expeditionis ducem cognouit, de quo postea plenius dicemus, et a Sangeorgio Pontificis legato purpureos pileos acceptos Caroli Borbonij Santonum episcopi agnati sui, et Caroli Lotaringi Remorum archiepiscopi, quibus a Pontifice destinati erant, capitibus more solemni imposuit. Compendij relicta regina praegnante Ambianos, et inde Abbatis villam pergit, quibus locis publica laetitia et magnificentia exceptus est. Angli in ostio Bononiensis portūs, eius muniendi specie molem iactam magnis operibus attollebant. quod cum Gaspar Colinius Castellioneus Gallici peditatūs praefectus, qui munitiones circa Bononiam a Francisco amissa vrbe extructas praesidio tenebat, animaduerteret, id contra foedus fieri ratus, regi per litteras indicat, qui statim ad legatum suum in Angliam scribit, et vt ea de re apud regis tutores querimoniam institueret, imperat: re saepius dilata, dum interea summa in maturando opere diligentia ab hostibus adhiberetur, tandem responsum, nihil contra foedus admitti, si statio, quo appellendis et capiendis nauibus tutior sit, publico nauigationis commodo muniatur; legatus noster contra vrgere, non nauigationis caussa institutum opus; iam enim maiora tormenta in molem imposita, et tantae magnitudinis et altitudinis eam esse, vt magnum militum numerum casulis ad hoc exstructis capere, et in nostras munitiones inde despici possit. cum nihil proficeretur, rex Monstrolium procedit, et inde Stapulas et Hardelotum oppida, quae Franciscus munienda curauerat: in ijs ex ducum sententia quae male cepta corrigit, et multa denuo noua instituit. dum hac iter haberet, et omnia passim incendijs et direptionibus vastata cerneret, ingemuit, et si hostem depellere et pacem ijs locis reddere liceret, voto se obstrinxit, cuius relligione postea recepta Bononia se exsoluit. inde Momorantium et Aumalium praecipuos belli consiliarios praemittit, qui loca ad muniendum idonea inspicerent: ipse comitantibus Hippolyto Atestino et Carolo Guisiano cardinalibus mox subsequitur, cumque nihil mutuis vtrinque querellis hactenus profectum esset, de contraria aduersus molem in mari iactam exstruenda munitione deliberatur, atque ex Colinij consilio in colle, qui stationi nauium atque moli ceptae imminebat, castellum erigitur, quod Castellionaeum inde appellatum est. ex eo cum despectus esset in portum, dispositis tormentis naues ex Anglia venientes, quo minus tuto appellerent, a nostris facile prohibebantur: quod ex alijs a Francisco excitatis munitionibus ob longinquitatem fieri non poterat. inde rex Sanstephanum montem, vt ex eo munitionem in monte Lamberto factam contemplaretur, ascendit, et per ea loca dispositis Germanorum copijs Saumerium eodem die venit. Saumerio deinde Deuram, et Deura Ardeam proficiscitur. ibi munitionem in monte Hulino ceptam conspicatus, inspecta etiam Lienae amnis, qui contentioni de finibus caussam praebuerat, origine, Taruennam, atque inde per Hedinum, Auxium, Dorlanum et Corbeiam, saepius in hostico iter faciens, tandem Desiderij montem peruenit; atque per Compendium, inde abducta secum regina, et Adami-insulam, postremo Sangermanum accessit, ibi dum esset, magna et atrox inter duos ex praecipua nobilitate iuueneis rixa exarsit. Vidum Cabotium Iarnacium, et Franciscum Viuonum Castaneum; cumque Cabotius graui nec ferendo probro ab aduersario oneratus mentiri illum dixisset, qui modus reuincendae iniuriae maxime iniuriosus est, nec nisi certaminis alea expiari potest, ad duellum res deuenit, permittente Henrico, qui haut dubie Viuono fauebat, cuise se propterea Aumalius, vt regi gratificaretur, addixit. Cabotio occulte fauebat Momorantius; verum regis offensionem veritus Claudio Guferio Boesio magno Franciae hipparcho auctor fuit, vt Cabotio operam daret; ipse castrorum praefecti officium neutris partibus addictus et quasi arbiter obijt. magno theatro rege spectante et proceribus pugnatum est, tandemque apparuit, non fauore principum aut lacertorum vi et industria, sed sola numinis benignitate victoriam contingere. nam Castaneus, qui iniuriose Cabotium prouocasse ab omnibus credebatur, certaeque victoriae fiducia superbe se hactenus et arroganter gesserat, aduersario contra caussae potius quam viribus confiso, summaque animi modestia a Deo auxilium implorante, succubuit; acceptoque in poplite ictu, cum sanguinem sisti a chirurgis et vulnus obligari non pateretur, accedente ad haec vitae taedio, mox decessit. ex quo rex, quod praeter spem et opinionem accidisset, tantum cepit dolorem, vt se nunquam in posterum in duella consensurum relligio sissimo sacramento obstrinxerit. haec regni funesta auspicia in funestum exijsse finem a multis obseruatum est, rege ipso, qui in serium certamen consenserat, quod minime debuit, in ludicro certamine inter plausus et publicam laetitiam, postea occiso. Sangermano per Mauri fanum, relicta ad dextram Lutetia, quam nondum publice ingressus erat, Fontem bella quensem itum est, XVII Kal. VIIIbr. vbi rex hiemare decreuerat. ibi mox pactae et confirmatae inter nos et Eduardi tutores induciae. neque multo post prid. Eid. IXbr. Catharina regina peperit filiam, cum iam ante quadriennium Franciscum Delfinum VI Kal. Feb., et anno sequenti Elisabetham III Eid. April. enixa esset. Heluetiorum ciuitas a rege per legatum honorifice inuitata est, vt recens natam filiam e sacro lauacro susciperet, per legatos Heluetij officio defuncti sunt, et infanti regiae Claudiae nomen inditum: fideiussere Margarita amita, quae postea Philiberto Emanueli Sabaudiae duci nupsit, et Ioanna Henrici Nauarrorum regis filia. De Cardinalis Santandreani caede et Leonis Strozzij in Scotiam expeditione quae dicenda recepimus, sic se habent. mortuo Iacobo V, cum inde factione Scotica, quae Anglis fauebat, inde contrarijs studijs reginae viduae et cardinalis Santandreani regnum distraheretur, Iacobus Hamiltonius prorex constituitur; qui quod tanto oneri impar summam rerum in discrimen vocaturus videretur, ex consilio reginae et cardinalis Matthaeus Stuartus Leuiniae comes e Gallia euocatur, cum Francisci mandatis, vt videret, ne quid res Scotica detrimenti caperet: sed cum mox, vbi ille in Scotiam venit, Scoticae factionis princeps effectus reginae et cardinali, qui iam proregem astu ad suas partes traxerant, suspectus esse cepisset, ab ijs spe regiarum nuptiarum diu delusus, et calumnijs interea apud Franciscum petitus, cum nullum purgationi criminum, quae obijciebantur, locum relictum esse apud nos videret, post infelicem cum prorege congressum, in Angliam ad Henricum transfugit, a quo honorifice acceptus fuit, tradita in vxorem Margarita Duglassia Iacobi Scotorum regis proximi sorore, ex comite Angusiae et Henrici sorore nata. exulante Leuinio, regina vidua leuitatem proregis verita, quem sublato aemulo susque deque omnia administraturum prospiceret, factionis Scoticae principes in suam fidem recepit. cum Anglus ex domestica Scotorum seditione occasionem captans, maiores cottidie progressus magno Scotici nominis dedecore faceret, Arcibaldus Duglassius Angusiae comes, proregi, qui se inhonesta fuga semel atque iterum periculo eripuerat, auctor fuit, vt se fortiter Anglorum conatibus opponeret, et fidam nobilitatem pollicitus, a qua se ille desertum querebatur, commisso ad Ildebergum proelio Anglos profligauit, et amissam superioribus cladibus gloriam ex parte recuperauit; in eo praecipua ipsius Duglasij, Normani Leslij Rotusiae comitis F., et Valteri Scoti virtus enituit. Inter haec Mongomerius Leuinio, vti diximus, infensissimus, a Francisco missus in Scotiam appulit V Non. V tileis, anno huius seculi XLV cumque de calumnijs in Leuinium a cardinali confictis cognouisset, ipsumque ob id cardinalem grauiter increpuisset, quod virum potentem in suspicionem Francisco adductum solum vertere coegisset, in Galliam iam appetente hieme reuersus est; deque re tota certiore Francisco reddito, auctor ei fuit, vt Ioannem Stuartum Albinium Leuinij fratrem, quem inauditum in custodiam incluserat, liberum dimitteret, raro incorruptae probitatis et generosi animi exemplo, qui inimico viro, grauissimorumque criminum inuidia laboranti, cum posset, nocere noluerit. at cardinalis iam rerum potens, qui proregem in potestate habebat, et obsidis loco, quod leuitati ipsius parum fideret, filium in arce Santandreana asseruabat, per totum regnum libere discursare, et in Lutheri doctrinae suspectos, quorum iam magnus numerus in Scotia erat, anquirere, immissis ex ordine sacro accusatoribus; atque in primis contra Georgium Sophocardium concionatorem populo acceptissimum, qui VIII ab Edimburgo milliaribus apud Ioan. Cocburnum diuersabatur. sed cum Cocburnus de eo tradendo a cardinali sollicitatus moras necteret, cardinalis cum prorege intempesta nocte improuisus eo venit, omnibusque aditibus obsessis, nihil tamen efficere potuit, donec Iacobus Heburnus Botueliae comes e propinqua villa a Cardinali euocatus a Cocburno impetrauit, vt Georgius ipsi dederetur, fide data, se ab omni damno et iniuria eum defensurum. id actum mense Ianuario anni sequentis. sed mox tamen contra fidem datam Georgius in manus ecclesiasticorum traditur, et Edimburgo Fanum-Andreae transfertur. Prorex a Dauide Hamiltonio Praestoniano monitus, vt Georgio fidem seruaret, eumque e manibus cardinalis eriperet, ad cardinalem scribit, mandatque, ne iudicium praecipitaret, sed rem integram seruaret vsque in suum aduentum: quo responso accepto, cardinalis, cum non dubitaret, si diutius cunctaretur, virum vulgo gratiosum iudicio ereptum iri, Georgium e carcere producit, et festinato iudicio ad mortem damnandum curat. cum Io. Viniramus Georgio aequior cardinalem eius nomine rogaret, vt sacri corporis et sanguinis communio reo permitteretur, re cum episcopis consultata, ex eorum sententia respondit; non videri aequum, vt pertinax haereticus ab ecclesia damnatus vllis ecclesiae beneficijs frueretur. his ad eum perlatis cum praefecti arcis familiares ad ientaculum mane hora nona conuenissent, et ille ab ijs ad cibum vna sumendum inuitatus esset, occasionem captans, facta audientia circunstanteis de vsu coenae Dominicae ex doctrina Lutheri commonefacit, et panem ac vinum comedendum et propinandum, cum prius ipse sumpsisset, porrexit, deinde conuiuis vale dixit. ad supplicium ductus, cum in pyta extructa ad palum staret, et cardinalis ex aduersa fenestra tapetibus, ac stragulis sericis et puluillis ornata spectaculo frueretur, iam ardente flamma, hortante Georgium praefecto, vt bono animo esset, Haec quidem flamma (inquit ille) corpori molesta est, ceterum animum minime frangit. at qui nos ex editiore loco tam superbe despicit, intra paucos dies quam nunc arroganter sedet, tam ignominiose iacebit. haec loquenti fune astricto vox inclusa est. nec vaticinio exitus defuit. nam cardinalis, quam ecclesiasticis carus, tam nobilitati et populo odiosus, cum Normano Leslio, cuius modo mentionem fecimus, viro de se multis officijs optime merito, ob rem leuem tunc forte in contentionem incidit; cumque re litigiosa aegre cessisset Leslius, ac post aliquot menseis promissa repeteret, esermone in altercationem ac postremo conuicia inciderunt, infestissimisque animis vtrinque discessum est. Leslius, qui se fraude circunscriptum dolebat, de iniuria apud suos expostulans, facile eos induxit, vtin cardinalis caedem coniurarent. igitur circiter Non. Maij Fanum Andreae cum quinque tantum comitibus venit, ne suspicionem de se excitaret, praemissis ante X conscijs, qui alij alio in loco diuersabantur. muniendae arci intentus erat cardinalis tanta festinatione, vt diei noctem in opere continuaret. cum diluculo ad operas intromittendas aperiretur porta, duo in insidijs in domuncula propinqua collocati ianitorem comprehendunt, signoque socijs dato, vti conuenerat, sine tumultu omnes ingrediuntur; quattuor missi, qui cardinalis cubiculi ostium obseruarent; alij excitatis famulis et reliquo comitatu semisomneis singulos carpunt, et mortem, si mutirent, comminati extra arcem inuiolatos emittunt. tum demum ad cardinalem redeunt, et ostio pulsato editisque nominibus, incolumitate etiam promissa, introducti trementemmultis vulneribus confodiunt. amici, qui in ciuitate erant, ad famam vix excitati cum tumultuose ad arma clamantes accurrerent, Leslius, vt tumultum sedaret, corpus exanime omnium oculis exponi iuber, in illa ipsa fenestra, ex qua nuper Sophocardij supplicium laetus spectauerat: ita verum illius vaticinium fuisse euentu comprobatum est. sedato vtcunque tumultu, conscij ad caussam dicendam vocantur: cum se iudicio non sisterent, eis aqua et igni interdictum est. iussus et prorex eos armis persequi. verum illis se in arce munita continentibus oppugnatio frustra fuit. soluta obsidione, cum libere vagantes populationibus omnia vicina infestarent, frustra increpante eos Io. Cnoxio, et vltorem Deum fore interminante; alia parte Angli in limite Soluaeum transgressi praedis abactis et incendijs in hostico excitatis longe lateque terrorem sui funderent, prorex quid ageret dubius, a R. Maxuallio, in quem belli tempestas praecipue incubuerat, inuitatus eo ducit, et castra ad Megatam amnem ponit. mox depulsis Lagopi arce Anglis, nuncio Gallicae classis, ea XXI triremium erat, non procul ab Ebbae promontorio appulsae, domum reuocatur; colloquioque cum Leone Strozzio classis praefecto habito, Andreanam arcem tanta celeritate cingit, vt multi ex praesidiarijs excluderentur, plerique qui e coniuratis non erant, negotij caussa arcem ingressi includerentur. quod valde obsessos turbauit. itaque cum arctius opinione sua vrgerentur, et iam muri magna parte vi tormentorum deiecta in summo discrimine versarentur, proregis iram veriti, incolumitate pacta, se Leoni Strozzio dedunt III Kal. VItil. decimo quarto, postquam obsideri arx cepta est, die: ille suis immissis, arcem, quae mox de consilij sententia diruta est, spoliat, et cardinalis pecunia ac supellectile nondum a coniuratis direpta potitur et paullo post cum deditis, quorum pars in catenas coniecta est, in Galliam vela dedit. cum de captiuis, qui in Gallia iussu regis carcere tenebantut, Anglici legati quererentur, responsum est, si manentibus inducijs ius fuit Gallis in Scotia pro regni conseruatione militare, licuisse et ijs in bello illic captos, cuiuscunque tandem nationis illi sint, iure belli vti. interea affertur, Anglos magnas copias parare, vt in Scotiam irrumpant, et pacticum prorege foederis de regina Scotiae Henrici filio collocanda fidem repetant. itaque ad edictum frequentes conueniunt, indeque ad Escae fluminis, quod per Lotianam fluit, ripas aduenientem hostem praestolentur: heic cum Scoti equites tumultuario pugnae genere Anglis superiores hostem adequitando lacesserent, postquam diu se Angli continuissent, tandem ductore Graio equitum praefecto, complures turmae in imparatos ex inopinato se effundunt, et Scotos, qui timere desierant, et solutis ordinibus vagabantur, facile opprimunt. caesi aut capti ex ijs circiter IO CCC. Angli etiam aliquot, dum ardentius tergis fugientium inhaerent, capti; et in ijs nobiles turmarum ductores. ita repressus Scotici equitatus impetus, vt nihil ex ea die digmun memoria gesserit. cum in eo essent, antequam de summa rerum confligerent, Angli, qui ad Praestonium castra habebant, per litteras Scotorum animos periclitantur. summa haec erat, orare se Scocos, meminissent, vtramque aciem Christianorum esse; bello caussam non auaritiam, odium, aut aemulationem dedisse, sed perpetuae pacis studium, quae nondum inter tam vicinos populos coalescere potuerit, quamque firmius nusquam coalituram spes sit, quam per matrimonium; quod cum publico procerum omnium consensu promissum et approbacum sit, mirari, quomodo satius ducant, ad arma, quorum exitus non nisi luctuosus vel victori esse soleat, descendere, quam fidem vtriusque gentis bono interpositam seruare. coniugia externa quae incommoda secum trahant, ipsos videre, idque alienis exemplis, quam suo periculo experiri malle debere. itaque quanquam aequum petant, se tamen, si Scotorum animos ad concordiam spectare intelligant, aliquid de conuentionibus remissuros, contentosque fore, vt virgo regia in suorum potestate maneat, et educetur vsque ad aetatem nubilem, donec ipsa ex procerum consensu maritum sibi deligere possit: interea a vi et armis vtrinque abstineatur, nec regina in peregrinum solum transuehatur, aut vlla curn Gallo aut alio quouis extero de matrimonio pactio fiat: id si sancte promittatur, se protinus ex Scotia pacate discessuros, et de damno, quod sua hac impressione Scotiae dederint, bonorum virorum arbitrio satisfacturos. Cardinali sublato, prorex Ioannem fratrem Fani Andreae archiepiscopum in eius locum assumpserat. coram eo litteris perlectis, visum estillas supprimi debere, ne si palam fierent, aequitate condicionum intellecta, multi ad pacatiora consilia inclinarent. Prorex ab ijs, qui cum fratre erant, persuasus et litteras supprimi patitur, et contrarium rumorem spargi; scilicet Anglos venisse, vt ablata per vim regina omnia armis in potestatem redigerent: auctus rumor ab ijs, qui summae rerum praeerant, qui proregem, vt erat leui et inconstanti ingenio, ita vana victoriae spe impleuerant, vt aliorum sanis admonitionibus aureis clauderet, disseminata ea fama, irritatis militum animis, statim concurritur; primam aciem Arcibaldo Duglassio, postremam Georgio Gordonio ducentibus. Prorex, qui in media acie stabat, cum de fuga Anglorum subito nunciatum esset, Duglassium per vnum e suis admonet, vt aciem promoueat; moxque per alterum vt gradum addat. nec vanus erat rumor. nam equites Angli frustra in Scotos impetu facto cum nihil proficerent, peditatu relicto iam fugam meditabantur. sed partim mutua adhortatione, partim a ducibus retenci atque aequiore loco confisi ordines restituunt. heic Scoti, qui in prima acie erant, cum Iamboam scloppetariorum equitum Hispanorum ducem velut in latus in cursurum per obliquum collem descendere viderent, a recto collis ascensu pedetentim deflectunt: quod ij, qui in media acie stabant, conspicati, primos fugere rati, solutis ordinibus et ipsi sugam capiunt, ab Anglica classe inobliquum latus iaculante in itinere, dum fugiunt, magno damno affecti. XXX OIO armatorum in castris Scotorum erant; multo minor numerus Anglorum, ex quibus ceciderunt primo congressu ad CC; e Scotis vero tota fere illustrium familiarium iuuentus cum suis clientibus Scoti prisci densato agmine integris ordinibus domum incolumes peruenerunt. haec clades Scotis Summe calamitosa incidit in IIII Eid. VIIbr. Angli praeter spem victores ad quinque millia populationibus euagati Ketham et AEmonam desertas in Forthae aestuario insulas munierunt Broctheam item arcem in aestuario Tai ceperunt, et terrore iniecto Fascastellum. et Humium arces ad deditionem compulerunt. animose resistentem Humiae arcis domini vxorem cum armorum metu ad deditionem compellere non possent, inhumano seueritatis exemplo tandem expugnauerunt. nam eius filium captiuum necaturos se minati, cum ne hac quidem ratione generosae feminae animum frangi viderent, productum ante arcem statuunt, et in parentis conspectu patibulo erecto quasi ad supplicium ducunt. quo spectaculo territa mater postremo deditionem fecit. capto Humio Angli munitiones, alteram ad Lauderam, alteram in Rosburgi ruinis excitarunt, neque alio operae pretio facto retro abierunt. quo repentino discessu recreatis paullum Scotorum animis, Sterlini, vbi reginae erant, conuenitur. magnum maerorem et animi deiectionem in prorege et archiepiscopo fratre cernere erat: in reginae viduae oratione multa item signa luctūs: constans tamen et serenus pro tempore vultus fuit; quod ad magnitudinem animi referebatur. nec tamen dubitabatur, quin ex dolore publico hanc consolationem caperet: quod Hamiltoniorum fastum et arrogantiam clade illa retusam videret. consultantibus placuit, vt reginae Britannodunum seponerentur, dum in conuentu procerum de regni statu agitur. missi interea in Galliam, qui a nouo rege ex foedere auxilia peterent aduersus Anglum communem hostem, spe facta de reginae Delfino nupturae in Galliam aduentu. quo intellecto Angli rursus Scotiam ab vtroque limite inuadunt. Leuinius ipse spe auxiliorum ab Angusio socero et Glencarnio vetere amico promissorum ad solstitium hibernum Dumfrisium venit. verum ab ijs delusus quosdam e suis Drumlauriam versus pergere iubet, si forte Iac. Duglassium arcis dominum in insidias posset elicere. is quod erat, sensit: sed dum in praedatores effusius inuehitur Nitho amne transito, iam se colligentibus hostibus, multos e suis amisit. ex leui illa expeditione cum grauissimus terror maiorem Gallouidiae partem inuasisset, omnes certatim se Anglo dedidere. interea prorex tanto circumstrepente vndique tumultu, ne nihil agere videretur, Brochteam arcem obsidet, totoque trimestri frustra continuata obsidione tandem discessit, relicto Iacobo Halibrutonio, qui cum C equitibus vicina loca infestaret, et comeatus terrestreis a Brochtea et praesidio inibi ab Anglis munito prohiberet. Eodem fere tempore magna per Angliam relligionis mutatio fit. nam sub exitum IXbris Petrus Martyr Vermilius Florentinus Argentina, vbi Italia exulans iam per quinque annos magna samā docuerat, in Angliam venit, a Thoma Crammero, Cantuariensi archiepiscopo euocatus. is in monasterio Fesulano Florentiae proximo, canonicorum, vti vocant, regularium S. Augustini educatus, primum Patauij linguae Graecae et Philosophiae plenam cognitionem adeptus, dein Bononiae hebraicarum litterarum et theologiae studijs gnauiter incubuit: vnde illius ordinis sodalium facile princeps habitus, cum in mores eorum seuerius animaduerteret, magna inuidia laborare cepit; quamvt amoliretur, Neapolim profectus, comite consiliorum Io. Valdesio Hispano clam coetum instituit praecipue nobilitatis tam viris quam feminis celebratum; in quorum numero etiam recensetur Victoria Columna Ferdinandi Dauali marchionis Piscarij quondam vxor, ingenio, pietate et modestia cum paucis comparanda. sed cum non diu, re in vulgus emanante, ibi consistere posset, Lucam profectus, et in eodem instituto perseuerans, socios ibi habuit Immanuelem Tremellium Ferrariensem genere Hebraeum, sed professione Christianum, qui Hebraicas litteras, Celsum Martinengum, qui Graecas, et Paullum Lasicium Veronensem, qui Latinas doceret, ac denique Hier. Zanchum Bergomatem. verum ne heic quidem quiescere potuit; cumque illac Paullus Buxeto rediens iter habiturus esset, vt periculo praeuerteret, relicta Italia Tigurum Heluetiorum concessit, comite profectionis Bernardino Ochino Senensi magnae eloquentiae concionatore. Tiguro deinde Basileam, ac denique procurante Martino Bucero Argentinam migrauit, vnde postremo in Angliam profectus, vti diximus, ex regis voluntate sacris scriptis interpretandis Oxoniae praeficitur. nec multo post Henrici proximi regis de relligione decreta publico edicto antiquantur, et statuae atque imagines passim e templis remouentur. Haec fere eo anno in Anglia et Scotia gesta, qui non solum duorum maximorum principum, et qui summi litterarum fuerunt fautores, sed et doctissimorum virorum obitu tristis fuit. nam Franciscus Vatablus in Ambianis natus, quem Hebraei ipsi Lutetiae hebraicas litteras profitentem admirati sunt, Christiani vero maximo cum fructu docentem audiuerunt, ex hac vita migrauit XVII Kal. April. is Graecae linguae peritissimus multa ex Aristotele in Latinam transtulit: dein relicto philosopiae studio ad sacras litteras se totum applicuit: multaque huius generis sub eius nomine circumferuntur, ac notationes inprimis in vetus testamentum ab auditoribus ex illius praelegentis ore exceptae: nam ipsc siue naturali pigritia, quod illi exprobatum est, siue morte praeuentus, nihil omnino scripsit, satisque habuit, sacrae linguae arcana discipulis diligentioribus aperire, illustri nominis sui fama et alieno praeconio contentus: ex ijs fuere Io. Salignacus nobilis Petrocorius, et Io. Mercerus Vticensis Christianorum in hebraicis longe doctissimus, qui ad maximas carissimi praeceptoris laudes hanc adiecit, quod hebraicorum carminum rationem, quae hactenus nobis incognita est, perspectam ille habuerit, quam et se scriptis aliquando traditurum receperat. eodem die, quo Vatablus, et Iacobus Tusanus Remus optimus linguae Graecae doctor Lutetiae decessit, cum eodem, quo Vatablus, die, in regiorum professorum collegium cooptatus fuisset; vt qui in eodem vitae curriculo simul desudassent, ne mortis quidem tempore diuellerentur. nec multo post XIII Kal. Iun. Beatus Renanus Selestadiensis annum agens LXII Argentinae, cum e balneis rediret, moritur, vir in humanioribus litteris, antiquitate, et pia doctrina exercitatissimus, ingenio miti, vt qui in cogitatione de constituenda ex omnium consensu in relligione concordia consenuerit, summus Des. Erasmi obseruator, qui eandem viam in his turbis institit. huius etiam anni initio XVII Kalend. Febr. matura mors Ioannem Schonerum Carolostadiensem iam VIItuagenarium Norimbergae nobis eripuit, vbi ille domicilium fixerat, astronomiae, quam post Regiomontanum opere illo egregio resolutarum Tabularum maxime illustrauit, scientia insignem; et illa in primis, quae ex positu astrorum de cuiusque fortunis iudicium fert, multis obseruationibus ab illo locupletata. Romae sub id obierunt Petrus Bembus patricius Venecus, et Iacobus Sadoletus Mutinensis Carpentoracti episcopus, vterque versu et pedestri oratione politissimus scriptor: verum illius multa licentiosius, vt temporum nequitia et domini, cui seruiebat, mores ferebant, scripta extant: huius contra seria fere omnia, et digna persona, quam sultinebat. vtriusque in dispari morum instituto fortuna tamen par fuit. nam et ambo simula Leone X, vt primum summum sacerdotium iniuit, ex omni doctorum numero delecti, quorum in conscribendis epistolis opera et ingenio vteretur: dein et in collegium cardinalium eodem anno a Paullo III allecti sunt, sub quo et fatis concessere; Bembus quidem ex vulnere in latere ad parietem accepto, dum equo veheretur, anno aetatis LXXVII; moxque Sadoletus sub autumni tempus, Bembo circiter septennio minor. atque illi quidem Hier. Quirinus Ismerij F., qui omni officio viuum coluerat, statua nobili artificio ex marmore facta, inque celeberrima S. Antonij aede Patauij locata, parentauit. hunc Io. Petrus Carafa Sabinorum episcopus, quo die primum post eius obitum senatus habitus est, coram Pontifice, et mox Iac Gallus ciuis Romanus in Laurentij aede luculenta oratione laudauere, sepultus est sine vlla funeris pompa, ita enim testamento praescripserat, in aede B. Petro in Exquilijs sacra. Sub exitum Maij, atque, vt annales Turcici ferunt, die V mensis Zemasiellulae, Constantinopoli mortuus est Hariadenus cognomento Ahenobarbus. is Horuccio fratre, qui extincta Tremezinorum stirpe regnum occupauerat, cum relicta Tremezina arce fugeret, in proelio ab Hispanis equitibus occiso, in Caesareae regnum successit. cum deinde rei naualis peritia adscitis praedonum audacissimis magnum sibi nomen parasset, a Solimanno classi Turcicae praeficitur. cuius ope Tunetanum regnum, dum Mule-asses de eo cum fratribus altercaretur, astuta societatis simulatione Mule-asse ipso eiecto, inuasit: vnde postmoduma Carolo V expulsus non propterea tamena Solimanni gratia excidit, a quo inter purpuratos adscitus, orae maritimae praeficitur; postea exortis inter Christianos bellis, cum Anglo inde premente, inde totis viribus Caesare limitem nostrum oppugnante Franciscus duorum potentissimorum principum viribus sustinendis minime par esset, Hariadenus Solimanni iussu infaustas rebus nostris suppetias tulit, vastataque Liguriae et Etruriae ora, Ilua praeterca, Igylio, AEnaria, et Lipara insulis crudeli populatione afflictis, domum redijt, versa paullo ante in fugam Caesariana ac Veneta classe ad Actium promontorium, et in Rizonico sinu Castro-nouo, quod a Caesarianis captum fuerat, vi recepto, IIII fere veteranorum Hispanorum millibus inibi trucidatis, non sine Dei numine, vti a multis creditum est; cum ij essent, qui superioribus annis totam Siciliam ac Calabriam ob non soluca stipendia tumultuantes diris populationibus et effreni libidine crudeliter vastauerant. dum ergo Byzantij quamuis iam octogenarius reficiendae classi et aedificandis nouis apud naualia triremibus operam daret, nec multo ab domine grauis senex a venere etiam in illa aetate abstineret, in lentioris diarrhoeae morbum incidit, ita vt vitalis calor inferiores partes sensim desereret. verum, cum frustra, ex Iudaei medici consilio, aetatis tenellae pueri locis affectis applicati fuissent, quo remedio spiritus continuo labore exhausti et dissipatae vires aliquandiu refocillatae sunt, tandem ingrauescente grauiori febre extinctus est, et in villa sua Besictasensi, V ab vrbe milliari, sepultus est; Asane filio, quem iam Caesarex regem imposuerat, peculiaris suae classis, ac familiae fortunarumque omnium Solimanni permissu herede relicto. Ferdinandus Cortesius, Medellini familia vtrimque Senatoria ortus, annum clausit IIII Non. Xbr. Castelleiae Costonae mortuus anno aetatis LXII, nouae Hispaniae in Indijs occidentalibus fundator, relicto amplissimo patrimonio quo nepotes eius hodie, qui vallis marchionum titulos sumunt, in Indijs fruuntur. eius hoc inter multa dignum posteritate factum dictumque memoratur: in senectute, exhaustus plerumque largitionibus in militem profusis, pecuniam grandi vsura in pauperes erogandam a mensarijs sumebat; ita peccatis expunctis vitam se aeternam fenerari dictitans. tanti viri res moresque scripsit peculiari volumine Fr. Lupus Gamma, ab ijs, qui plura scire desiderant, legendus.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER QVARTVS.

IN Germania dissoluto foederatorum exercitu, et Palatino sponte in parteis Caesaris transeunte, Vlmaque ac Francofurto deditis, Virtembergicus, in quem omnis belli impetus vertebatur, de salute et fortunis periclitari cepit. Caesar qui sciret secretam foederationem, quae ipsi cum Gallis intercederet, a quibus in recuperatione imperij adiutus fuerat, et metueret, ne desertus a socijs, si ad desperationem adigeretur, ad Gallorum auxilia perfugeret, et ita Germanico bello Gallicum implicaretur, Rotemburgo Eidibus Xbrib. Litteras ad Virtembergicum dederat, quibus exprobrata multis verbis ingratitudine, et repetitis simultatum anti quarum caussis, quarum obliuionem tranquillitati Germaniae condonasset, offensionis grauitatem exaggerabat: et quo multitudini parceretur, edicebat, vt statim redditis litteris se suasque fortunas omneis sine condicione ipsius arbitrio permitteret; ni pareret, extrema quaeque interminabatur. exemplo quoque earum ad illius ditionis populos misso ipsos officij admonebat, et eadem, quae domino, ni parerent, denuntiabat. haec ita palam agebantur, quod ad Caesaris maiestatem tuendam ita fieri expediret; ceterum clam spe data aequiorum condicionum, si nulla mora interposita se dederet. ac ne longiore deliberandi spatio concesso Vlricus ad externa auxilia animum conuerteret, Albanus, qui iam cum infesto exercitu in agrum Virtembergicum descenderat, Bertauum ac Vedingam, oppida resistere ausa, diripit; et Forzenum, et Canistatum, quod ad Nicrum positum est, deditione capit: mox et Stucardiam prouinciae caput et reliqua oppida atque arceis in potestatem redigit, Circena ad Nicrum, Scorendorfio ad Remesum, et Aspergo locis munitissimis exceptis. ipse Vlricus in Tuelam arcem extra regionem secessit, vbi acceptis Caesaris mandatis, cum a suis, vt sibi et prouinciae consuleret, admoneretur, supplici et demissa admodum oratione rescripsit XIII. Kal. Ianuar. misericordiam Caesaris erga se miserum principem et suos implorans. tandem interuentu Palatini III Non. Ianuar, conuentum est, vt dux, quoniam valetudine impediretur, legatos mittat, qui poenam deprecentur; quo et ipse venire intra XL diem teneatur; decreta Caesaris de rep. seruet; Saxonis et Hessi amicitiae renuntiet: Caesarique opem ferat, vt proscriptio in ipsos promulgata executioni mandetur: nulla commercia Caesaris hostibus in suis prouincijs permittat; si qui ex suis aduersus Caesarem, Ferdinandum, Austriacamve domum militent, in eos seuere animaduertat. nobilitatem, ne quis ex ea ad militiam abeat, iureiurando adigat. nullum foedus ineat, in quo non et Caesar et Ferdinandus et domus Austriaca comprehendatur. Caesari detiter per suos fineis, et comeatu ac reliquis ad bellum necessarijs iuuet. tormenta sociorum apud se deposita cum omni instrumento tradat. in sumptus belli CCC aureorum millia dependat, quorum dimidiam partem presenti die numeret, reliquam intra XXV dies; cautionisque loco Circenam, Scorendorfium et Aspergum, quae sola ex omni ditione superabant, tradat, quibus Caesar pro suo arbitratu praesidia imponat. intra XL dies Christophorus filius et populus haec pacta rata habeant. cautum postremo. ne Georgius frater huius transactionis beneficio frueretur. VI Eid. eiusdem mensis Virtembergici legati Alprunum venerunt, qui Vlrici nomine officio defuncti sunt. ipse dein mense Martio adhuc aegro corpore et in sella sedens se coram Caesare stitit, magna, quae ad spectaculum confluxerat, hominum turba circumfusus, et per consiliarios fidum obsequium in posterum pollicitus facti veniam impetrauit. post Virtembergicos Sueuiae ciuitatum legati venerunt, Memingenses, Bibracij, Rauespurgij, Campodunenses, et Isenenses, factique supplices in gratiam recipiuntur. Memingenses L OIO aureorum multati sunt. ij antequam admitterentur, de relligione sibi caueri a Caesare postulauerant: nam in ea adhuc dissimulatione perstabat Caesar, eo bello relligionis caussam non agi. ad hoc per Nauium, quo praecipue ministro vtebatur Caesar, responsum est, satis constare ipsis de voluntate Caesaris; si instantius vrgerent, id diffidentiae tributum iri, eoque irritari posse eius animum, cuius clementiam implorarent. id eo factum est, ne si petentibus omnino denegaretur, aliud agi palam esset, quam quod ipse scripto promiserat, si concederetur, in Pontificis offensionem incurreret, qui pro relligione susceptum bellum passim per ministros praedicabat. inde Vlmam rediens Caesar per Morbacum et Eselingam iter habuit, et in treis agri Virtembergici arceis Hispanorum praesidia imposuit. Eselingenses et Lindauienses tunc in fidem accepti sunt. Vlmenses venienti obuiam processere ex praecipuis ciuibus C, de Virtembergica victoria gratulati. Caesar magna pompa et laetitia VIII Kal. Feb. vrbem ingreditur, et muneribus honorificis, vti fieri assueuit, acceptis, vltro etiam de pecunia, quam ipsis imposuerat, persoluenda interpellatus est. ea humanitate delinito victoris animo effectum est, vt consilium de indicendis Spiram comitijs mutaret, et ad res ordinandas Vlmae sibi commorandum statueret. iam Saxo XI Kal. Ian. cum exercitu ad fineis suos peruenerat, et inde datis ad ordines Mauricianos litteris, acriter ad eas, quas ad ipsum III Eid. VIIIbr. nuper scripserant, huc vsque dilato responso rescripsit, et fuse repetita superioris temporis memoria, eorum et Mauritij, qui tot sibi beneficijs obstricti sint, illatas vltro iniurias exagitat, et se, vt parem referat gratiam, venisse profitetur; dolere quidem se commanis patriae vicem; sed culpam in eos reijciendam, quorum ambitione et immoderata cupiditate factum sit, vt tantum a bello et direptionibus periculum immineat. primus belli impetus a Saxone in Lipsiae obsidione factus est XV Kal. Feb. quam Mauritius ante incensis suburbijs egregie muniuerat. ea de re iam ante Caesar a Mauritio monitus Albertum Brandeburgicum cum OIO IO CCC peditibus et II OIO equitibus miserat, addito ei Christophoro Liechtenbergae Lantgrauio, et Meleniano ac Sandaeo cum Italorum et Hispanorum manu subsequi iussis. ipse quantumuis a Ferdinando fratre sollicitatus a Danubio longius recedere noluit, quod de Fliscana coniuratione licet iam oppressa, et seditionis Neapolitanae nondum compositae euentu adhuc subuereretur, tum etiam quod a Gallo et Heluetijs, quos sciret ab Argentinensibus et Constantiensibus per legatos sollicitari, sibi metueret. miserat Boemos auxiliareis Ferdinandus: verum illi statim iniussi non sine regis offensione domum reuerterunt. discessioni caussam dedere Pragenses, qui foedus, quod ipsis cum Saxone intercedebat, caussati, tum etiam ob relligionis caussam, et multa ac magna Saxonis in Germaniam merita, et nuper egregie nauatam in bello Turcico operam ab hoc bello abhorrebant, et socios dehortabantur. Ferdinandus contra, non relligionis caussa sumpta arma dicere, sed ad rebellionem comprimendam: quod de collatis contra Turcam auxilijs in medium afferatur, longe aliter habere, quippe Saxonem per internuncios ante aliquot menseis Turcam, vt bellum Boemiae et Pannoniae inferret, sollicitasse: et vt induciae pactae rescinderentur, petijsse, dara fide, se, vbi Turcicae copiae conuenissent, eodem tempore ad distrahendas vireis diuersa parte facturum impetum. his ferme diebus Anna Ferdinandi vxor, Ludouici Pannonij, de quo libro I locuti sumus, soror, tot liberorum parens Viennae Kal. Februar. fatis concessit, cui funus Vlmae a Caesare magna pompa factum est. dum Lipsia obsideretur, Mauritius initio ad pacem inclinare videbatur, ex eaque occasione Ioach. Brandeburgicus VII vir, vt erat pacis et concordiae studiosus, intercessionem sibi permitti petierat, et Saxonem Hessumque vt se ac suos respicerent, praesentique periculo, dilabentibus in dies ciuitatibus et socijs, eximerent, frustra monuerat: atque in primis recens Augustanorum, in quorum ope tantam fiduciam collocabant, exemplum proponebat: ij siquidem tentata per Antonium Fuggerum ciuem suum pacis via, aliquot dies ante certis condicionibus Caesari reconciliati fuerant: eae erant, vt CL OIO aureorum dependerent, XII machinas instructas traderent, et X vexilla prasidiariorum acciperent. cum summopere contenderent, vt Schertelius, qui ipsorum stipendijs multos annos meruerat, vna in gratiam reciperetur et bonis restitueretur, nihil a Caesare et Ferdinando ob Frebergam arcem captam succensentibus impetrari potuit; isque cum omni familia solum vertere coactus Constantiam se contulit. frustra tentata per Brandeburgicum reconciliatione, Saxo continua tormentorum quassatione verberata et magna ex parte deformata Lipsia tandem ob sidionem soluit, et per Thuringiam ac Misniam omnia amissa oppida non solum recuperat, sed et suis omnibus, Lipsia et Dresena exceptis, Mauritium spoliat, Magdeburgicique et Halberstatensis episcopatūs ditionem in suas parteis pertrahit, facta cum Ioan. Alberto episcopo transactione: confestimque ad Argentinenseis Eid. Febr. litteras dat, quibus eos de rebus a se gestis certiores facit, et vt bono animo sint, hortatur, neve exemplo Virtembergici et ceterarum ciuitatum, quae metu potius quam voluntate se dediderint, commoueantur: praesto esse Gallorum et Heluetiorum auxilia; se cumprimum bello domestico explicuerit, ipsi adfuturum: iam Magdeburgi a se nuper in societatem acceptae conuenisse Saxonicarum ciuitatum legatos; cum ijs se de illis rebus, propter quas Francofurti conuentus indictus fuerat, agere, et futurum sperare, vt foedus denuo confirmetur, nec se diuelli ab eo patiantur. eodem venerat ante Francisci mortem Io. Mendoza, is de quo supra diximus, et prolixe omnia a rege pollicebatur; sed vterque serius; quippe cum iam Argentinenses ad Caesarem legatos misissent, et in ijs Iac. Sturmium, vt de condicionibus quibus cum Caesare transigi posset, cognoscerent: ij vero cum Antonio Perrenoto Attrebatum episcopo Vlmae egerunt; nam Granuellanus pater Vesontionem, quae illi patria erat, profectus fuerat, et Nauius paullo ante viuis excesserat. perscriptas condiciones cum Senatus non recusaret, denuo legati mittuntur, qui Caesarem Norlingae podagra laborantem nacti XII Kal. April. ei reconciliantur, nullo praesidio in ciuitatem accepto, sed XXX OIO aureorum tantum exolutis, et traditis XII tormentis. iam antea Iodoco Groeningo Mattiacorum praefecto negotium datum erat, vt conscriptis copijs bellum finitimis Saxoniae locis inferret, et Saxonis impetus a Mauritio auerteret. is cum XXI. peditum signis et OIO CC equitibus Saxoniam ingressus per Conradum Decelburgum et Lippensem comites Osnaburgum et Mindam ciuitates in verba Caesaris adigit, et Ritbergi arcem occupatam praesidio firmat, atque inde Bremam petit. sed non diu felici successu gloriari potuit. nam sub exitum Febr. eruptione a Bremensibus facta ipse inter alios occisus est. huius morte summa rerum ad Vrisbergerum deuenerat: is cum videret opibus Hamburgensium res obsessorum auctas esse, castra mutat, et longa facta circuitione propter interiectas paludes ciuitatem alia parte oppugnare cepit: mox eo venit Ericus Brunsuicus, quem Caesar Norlinga Eid. Mar. miserat, vt ijs in locis peditum et equitum delectus haberet. eodem tempore magni motūs initium exigua opera compositum est. proscripto a Pontifice, vti diximus, Hermanno Coloniensi, in eius locum Adolfus ex Schavenburgorum comitum familia ab ipso Hermanno iam ante ob beniuolentiam delectus coadiutor Pontificio diplomate suffectus fuerat. cum vrgeret Pontifex, vt Caesar sententiam exequeretur, ille iam paene victor legatos Coloniam mittit Philippum Lalanium Geldriae praefectum, et Vlricum Viglium Zuichemum I. C., qui ad certum diem ordinibus prouinciae venire iussis, nomine Caesaris imperant, vt veteri relicto praesule ad nouum transeant, eique fidem et obsequium vti domino suo praestent. id facile ab ecclesiasticis impetratum. ceteri se excusabant, quod minime sibi integrum esse dicerent, ab eo, cui tam longo tempore paruissent, quo sint vsi tot annos non poenitendo principe, cui fide sint per iusiurandum astricti, deficere. Cliuensis ergo, qui metueret, ne ob vicinam hae turbae in se reciderent, consiliarios eo inter cessores mittit: per eos ab ecclesiasticis vix tandem extortum, vt quiescerent, dum res cum Coloniensi componerentur. Theodoricus Mandereschitus et Nuenarius comites uobilitatis Vestfralicae, quae Coloniensi subest, principes a mitis ingenij sene facile impetrant, vt in populi gratiam, cui tam saeua calamitas immineret, iure suo cederet, et iusiurandum subditis remitteret. neque heic tamen odium in Hermannum conceptumstetit; nam et Fridericus frater Monasterij epis copus, et Bonnensis ecclesiae, vti vocant, praepositus mox ea dignitate priuatus est, et in eius locum Io. Gropperus suffectus. Stolbergius item comes Coloniensis ecclesiae decanus, quod Hermanni partes constanter tueretur, dignitate exutus et vrbe pulsus est. id actum VIII Kal. Febr. Interea Albertus Brandeburgicus, quem cum exercitu in Saxoniam missum a Caesare diximus, cum a Mauritio Rocliciam oppidum accepisset, quod vsusfructūs nomine Elizabetha Hessi soror vidua et Georgij Saxonis nurus possidebat, Chemnitio profectus eo cum copijs venit. consilium illius erat, occupato eo oppido comeatum, qui Vitemberga in Saxonis castra veniebat, intercludere, sicque irritos eius de obsidendo Fribergo et Zuiccauia conatus reddere. id clam Pyrrho Columna actum, quem tamen vt omnium consiliorum participem Mauritio et Brandeburgico Caesar attribuerat. nullo negotio confecta res est. nam oppidani appropinquante exercitu ad primam denuntiationem statim se dediderunt. Saxo tunc Aldeburgi erat, III a Roclicia milliaribus, qui re cognita Kal. Martijs Ernestum Luneburgicum et Volradum Mansfeldium cum aliquot equitum turmis, ac deinde Recrodum cum legione sua de nocte praemittit. ipse cum reliquo exercitu subsequitur, is erat omnino III OIO peditum et II OIO equitum. postridie, antequam luceret, praemissi equites excubias inuadunt: parte caesa reliqui in oppidum confugiunt. erant in suburbio peditum vexilla IIII. cum his aliquot equites vrbe egressi temere in apertum campum descendunt sed superueniente Saxone, et ex colle vicino in suburbium tormenta displodente Brandeburgici repulsi; diuersa parte inde pedites per pontem, inde equites per Muldam flumen fuga dilabuntur: quos Saxonici insequentes incenso suburbio fugientibus immisti oppidum vnā ingrediuntur. vbi post aliquot certamina, Albertus, et Christophorus, Liechtenbergensis cum frustra exitum circunspicerent, ipsi capti sunt, et oppidum direptum. Ludouicus Auila Hispanus, qui hoc bellum, cui interfuit, descripsit, memorat Albertum ad Rocliciam, dum muliebribus illecebris per choreas et conuiuia, ab Elizabetha Hessorum principis sorore vidua delusus, ac plane sui oblitus, intermissa militari disciplina securius ageret, a Saxone oppressum fuisse: quod postea publicatum summae iniuriae loco accipit Albertus, deque ea apud Caesarem expostulauit, vti suo loco deinceps natrabitur. a prima luce ad meridiem vsque pugnatum est; capta X signa, et XIII tormenta, cum amplo comeatu, magnaque et opima praeda, vt quae, sicuti Caesariani scribunt, alendo exercitui integrum mensem suffecerit. caesorum numerus circiter OIO in vrbe; foris autem et in ipso flumine CCC circiter interfecti: reliqui armis exuti, postquam se contra Saxonem et socios intra VI menseis non militaturos polliciti sunt, dimittuntur. IIII illa signa, quae trans pontem aufugerant, quae ex Italis et Hispanis fere constabant, a Saxonico equitatu magna ex parte concisa sunt. pauci ex Saxonicis desiderati, in queis Volfius Theodoricus Feretensis magni animi vir, qui tormento ictus paullo post decessit. ipse Albertus ab Ernesto captus ad Saxonem deducitur; qui eum inde Aldeburgum secum abduxit, ac postea Gotham munitissimam in Thuringia arcem sub custodia amandauit. Mauritius, qui iam in itinere erat, vt se Alberto coniungeret, cum de accepta clade allatum esset, primo non credidit; neque enim bene munitum oppidum, et situ ac milite firmatum, tam cito capi potuisse in animum inducere poterat. itaque vlterius progreditur, tandemque de re certior factus consultare cepit, an Rocliciam pergeret: fieri enim posse, vt imparatos, et vt fit in recenti victoria, solutos ac confusos hosteis facile opprimeret; sed cum alij contra, cum milite itineris quod supererat longitudine fesso, non nisi periculose certaminis aleam tentari posse contenderent, retro cum exercitu, et ijs, quae ex illa strage ad ipsum confluxerant, copijs Chemnicum, vnde profectus fuerat, ac sequenti die Fribergum se recepit. huius victoriae fama sparsa, et litteris, quas statim Saxo ad Boemos dedit, aucta, magna per Boemiam animorum mutatio consecuta est. Ferdinandus iam ante VIII Eid. Febr. Laetmericiam oppidum in regni finibus cum Ferdinando F. venerat, quo loco vnum et alterum diem regni proceres praesto latus prolixam orationem habuit, qua eos ad opem, Mauritio quamprimum ferendam hortabatur; in eamque rem foedus cum Mauritio initum, et auctoritatem Caesaris, cuius regnum Boemiae beneficiarium esset, obtendebat. ad ea responsum est, rem huiusmodi esse, vt de ea nisi de omnium ordinum consensu statui non possit: petere igitur illos, vt primo quoque tempore conuentus indicat, in quibus lege regni et more gentis legitime agi liceat: obiter ibi antiquum cum domo Saxonica foedus in medium allatum est, quo impediri se dicebant, quo minus contra Saxonem militarent: neque enim de regni finibus aut iuribus eo bello agi, aut regem ipsum peti, cui adesse et militare eo casu teneantur. haec maior pars. alij tamen offensionem veriti, vt fere oppidorum praefecti, obsequium et fidem vltro obtulen runt, ac nisi militent ipsi, stipendia pollicentur. petierat Ferdinandus, quoniam differri res vltra non posset, vt de conuentibus nisi confecta militia non ageretur. sed cum nobilitas regni ac Pragenses postea per litteras vrgerent, vt ad XIII Kalend. April. conuentus Pragae indiceret: quibus si interesse non posset, ipsi decernerent: contra ille ijs, quae Laetmericiae acta essent, insisteret, et ne quid ipsi interim tentarent, posceret, inter eos conueniri non potuit. ille tamen, vt Boemis aliqua ex parte satisfaceret, conuentus ad XIIII Kal. Maij Pragae indicit. sed cum ij ludificari se dicerent, foedus libertatis tuendae caussa solemni more faciunt XIIII April., et militaribus legibus conditis Gasparem Flugium ducem constituunt, cui XXX OIO peditum, et XII OIO equitum ex regni delectibus attribuunt. Ferdinandus interea Dresenam ad Mauritium contenderat, vnde ad Boemos scripserat, Saxonem in animo habere ipsos inuadere: itaque rebus suis consulerent, et Vintemullo, cui per suam absentiam rei summam commiserat, morem gererent. dum haec aguntur, Brandeburgicus VIIvir, vt erat pacificandae Germaniae studiosus, nihil non hactenus egerat, vt Hessus Caesari et Ferdinando reconciliaretur, sed cum iniquiores condiciones proponerentur, quam vt in eas vir generosus et summae inter suos existimationis consentire posset, quamuis potius fortunam sibi subeundam duxit, quam quidquam indignum se et nomine Germanico admittere. itaque datis ad amicos litteris, ad inimicorum calumnias, quibus eum bellum in Germania alere, et pacem detrectare criminabantur, prolixe respondet. Caesar imposito Augustae III OIO praesidio duce Georgio Schaumburgio, et pari numero Vlmae duce Io. Nassouio Vilelmi comitis F., quem in locum Georgij Regenspurgij nuper demortui legioni praefecerat, ac denique Neoburgo III OIO peditum firmato, eodem, quo cum Argentinensibus conuenerat, die, Norlinga Norimbergam proficisci constituit, praemissis Meleniano marchione, cum III OIO Teutonicorum peditum, Aluaro Sandaeo, cum ijs Hispanorum copijs, quae ex Pannonia sub belli initium euocatae fuerant. cum vero de rebus Boemiae ex fratris litteris cognouisset, ad Melenianum et Sandaeum mittit, qui eos subsistere iuberent, negotiumque dat Nicolao Madruccio, qui in locum Aliprandi nuper Vlmae defuncti successerat, et Ansualdo Sueuo, vt militem supplerent. quo facto, ad Mauritianos ordines dat litteras, quibus eos de consilio suo certiores facit, et vt nihil rerum ad alendum exercitum necessarium desit, qua transiturus sit, petit. in eandem sententiam Pragae consiliarijs atque praefectis scribit. iam rex et cum eo Mauritius atque Augustus fratres Pricciam in finibus Boemiae cum exercitu venerant: quod admodum grauiter tulere Boemi, deque iniuria apud regem conquesti sunt: Mauritio autem et Augusto datis litteris, denuntiant, vt e finibus suis quamprimum absque noxa discedant: ni faciant, se consilium ex tempore capturos. ijs rexlicet acriter pungeretur, re tamen pro tempore dissimulata VII Kal. April. respondet, non esse quod de exteris in ipsorum fineis introductis querantur; non id malo aut periculoso exemplo factum, nec alio consilio, quam vt Caesari venienti commodius coniungerentur. Pragenseis item per litteras monet, quasi ignoraret quorsum delectus in regno habiti pertinerent, ne sumptibus minime necessarijs se et populareis vexent; Saxonem enim retro cessisse. interea Saxo renouandi foederis caussa Nicolaum Minquitium legatum in Boemiam miserat; sed cum ille morbo in itinere praepeditus per litteras a regni ordinibus petijsset, vt ad se quosdam ex suo numero delegarent, quibuscum transigeret; illi biduo post Saxoni scribunt, et de foedere renouando fidem dant, orantque, vti contra Mauritium et Augustum, qui regis impulsu in suos fineis hostiliter ingressi sint, auxilium ferat; se enim ab illis bello peti, quod a Saxonico foedere et amicitia discedere noluerint. inde III Kal. April. litteras ad Morauiae proceres dant, quibus eos hortantur, vt vireis consocient, et pro communi patriae salute contra impium et Sodomiticum hominum genus (ita Italos, Hispanos, et Hussaros vocabant) quos Caesar et Ferdinandus in Germaniae perniciem conduxerint, arma sumant. non diutius iniuriam rex dissimulare potuit; sed litteris ad Pragenseis datis iam nudata voluntate grauiter et minaciter imperat, vt ab armis discedant. ab ijs regni ordines ea de re certiores facti pridie Non. April. per litteras excusant se; quod arma sumpserint, factum aiunt, vt, dum ipse abesset, a se et regni finibus vim iniustam depellerent: rogant, vt apud Caesarem intercedat, ne Saxoni bellum inferat, sed amicae disceptationi, quod Saxo petat, rem permitttat: de conuentib. etiam regem interpellant. parte alia Thuringi rerum successu inflati, vt principi suo gratificarentur, in Alberti captiui ditionem manu armata inuadunt, Plassemburgum munitissimum ad Moeni ripam castellum proculdubio capturi, nisi Melenianus praeuertisset, et imposito praesidio oppidanos confirmasset. illi hac spe falsi ad laeuam Nauestatum et Grauecolmum versus deflexere, loca item Albertinae ditionis. Caesar, quod podagra familiari morbo detineretur, Albanum cum exercitu praemittit, qui Norimbergam, quam Smalcaldici federis sociam, neutri adherentem parti, et de Caesaris successib. rectius quam honestius ominatam venit. ibi siue odio Italorum et Hispanorum, siue ob militarem lasciuiam, in distribuendis hospitijs exorta rixa, post aliquot occisos milites, vix tandem a Senatoribus vrbis sic composita est, vt maior militum pars per publica diuersoria hospitare coacta sit. ita introducto milite vtcunque securitati Caesaris breui aduenturi prospectum est. tunc per absentiam Caesaris confusae initio et perturbatae res erant, quod a regis et Mauritij exploratoribus ambiguae fidei hominibus incerta aut falsa omnia renunciarentur. itaque Caesar Sigismundum Lodronium ad eos mittit, qui de rebus hostium accurate et sedulo cognosceret. ipse Norlinga profectus per Oetingam et Guabachum, Madruciana tantum cohorte et Borussis equitibus stipatus, quartis castris Norimbergam peruenit: vbi magnifica admodum pompa ingredientem ciues excepere, feliceis successus gratulati, ac fidelem operam et omnia sua polliciti, amplissimis insuper muneribus pro more oblatis. ea erant plures carri vino et auena onusti, ac piscium et eiusmodi esculentorum ingens numerus. Albanum etiam argentea suppellectile donarunt, cuius manupretium, vt sunt ingeniosi illius vrbis artifices, materiem longe superabat. sub id tempus Brandeburgicus VIIvir, siue agnati captiuitate offensus, siue, vti Caesariani dicunt, quod Saxonis et Hessi conterminorum principum magnitudinem suspectam haberet, aut quod verisimilius est, de belli exitu vereretur, qui huc vsque medium se gesserat, in parteis Caesaris aperte transijt, et Ioanne Georgio natu grandiore filio cum CCCC ad Ferdinandum misso, ipse domum retro abijt, nec multo post Bambebergenses Boemis et Saxonibus vicini, cum rebus suis timerent, legatos ad Caesarem mittunt, orantes, vt, quando opibus suis contra potenteis hosteis se tueri non possent, videret, ne quid ipsi ex fide et obsequio damni acciperent. ille acceptis ab ijs CC omni genere comeatus onustis carris Fr. comitem Landrianum eo mittit, qui de consilijs hostium diligenter cognosceret, et ciuitatis securitati consuleret. interea Ferdinandus IX Kal. April. Dresena proficiscitur, et comitante eum Mauritio cum OIO CC equitib., et Io. Vilelmo Brandeburgico cum suis Laetmericiam versus per Fribergum iter habuit; inde Egram perrecturus, quo eum Caesar vno die anteuertit. is Norimberga discedens, quod sciret Egrae solum maiore ex parte sterile et infecundum, exercitum Albano duce ad dextram per Campetum, Nauestatum, et Grauecolmum loca comeatu abundantia progredi iusserat. ipse cum Neapolitana Hispanorum legione Egram venit, quod est oppidum in Nariscis amoeno situ ad Boemiae fineis, non quidem Boemicae ditionis, verum ab episcopo Herbipolitano olim Boemiae regibus oppigneratum, atque ideo relligionis antiquae retinens, nec factioni Boemicae implicitum: a fluuio Egra illi nomen, qui in monte Pinifero oritur, et orientem versus abijt: ex quo monte Sala, Naba, ac Moenus scaturiunt, qui in treis reliquos mundi cardines fluunt. ibi Caesar cum fratre et Mauritio communicatis consilijs, VI Eid. April. litteras ad Boemiae ordines dat, quibus Saxonem solum eo bello peti demonstrabat, nec relligionis caussa sumpta arma, sed vt in rebelleis vindicaret: itaque petebat, vt expedito comeatu annonam subministrarent, positisque armis ad quietem se domum quamprimum conferrent. quatriduo post rex in eandem sententiam ad eos scribit, et vt ab armis discedant, monet; alioqui se et Caesarem infestum habituros Boemos, nec impunitam eorum temeritatem fore. quod vero in Saxonis gratiam scripserint, mirum sibi videri dicit; neque enim illum de Caesare et de se, aut denique de regno sic esse meritum, vt ipsi nihil offensionem veriti pro eo intercedere debuerint. iam quod de conuentu flagitent, se primo quoque tempore satisfacturum pollicetur. his acceptis litteris, delecti, qui Pragae erant, per omneis regni parteis mittunt, qui rem in summum discrimen adductam significent, grauissimisque verbis moneant, vt omnes pro patriae libertate quamprimum in armis sint. dein Eid. April. ad regem scribunt, petuntque, ne militiam hanc suam moleste ferat ipse vel Caesar, neve ipsi Saxonem oppugnent, cuius periculum propter foedus, quod Boemis cum domo Saxonica intercedit, negligere non possint. dum haec aguntur, rex Ioannem episcopum Olmucensem et alios quosdam consiliarios ad conuentum Pragam mittit ad XIIII Kal. Maij indictum, per quos absentiam suam excusat, et vt a foedere cum Saxone inito et armis omnino discedant, postulat. id si denegetur, quando liberi non sint conuentus, intercedere se profitentur legati; sin pareatur, permittunt, vt ex praescripto agant, ea lege, vt nihil decernatur, sed ad regem de omnibus referatur. interea Sibylla Saxonis coniux et Vilelmi Cliuiae ducis soror fratrem per litteras obsecrat, vt in Caesaris castra veniat, et pro marito apud eum intercedat. necille detrectauit, multisque precibus et rationibus a Caesare contendit, vt praeteritorum gratiam Saxoni faceret, nec vltra eum armis perse queretur. sed cum a Caesare responsum acerbius spe sua tulisset, non prius de venia Saxoni impetranda deliberatum iri, quam ipse supplex se et sua omnia Caesaris arbitrio permisisset; de voluntate Caesaris sorore certiore facta, domum se contulit. id rursus cum ex vxore resciuisset Saxo, nec vllam reconciliationis spem superesse cerneret, veritus, ne Brandeburgici VIIviri siue defectione siue exemplo in suae ditionis terris trans Albim noui motus excitarentur, sibi transeundum flumen quamprimum existimauit, conscripta prius ex rusticis et popularibus subsidiaria multitudine, quam per oppida et arceis, quas cis Albim complureis tenebat, ad arcendos Caesarianorum iam aduentantium impetus distribueret. itaque ex omni illo numero, qui ad XXVIII OIO peditum excrescebat, primum Altorfij ad Elestrum III signa cum C equitibus imposuit: Olsinicij item ad Elestrum II signa. Schenebergae VIII, Aldemburgi ad Plessium IIII, Rocliciae II, Leidsnecij ad Muldam III, Torgae ad Albim IIII, Senoballae et Heldruni locis munitissimis in Mansfeldensi comitatu IIII, Halae ad Salam VI, et inter Gotham, Numburgum, et Salfeldium in Thuringia VI signa cum IO equitibus distribuit. reliquam multitudinem, quae XVIII circiter hominum millia efficiebat, Vilelmo Tumsernio et Alberto comiti Mansfeldio praecipuis ex foederatis ducib. attribuit, quorum hic cum V OIO. peditum et IO C equitibus in Ioachimi valle, alter in Saxonia inferiori ad Albim cum suis copijs consederat, eo consilio, vt Caesare in Saxoniam descendente, inde Vandalicarum ciuitatum opibus, inde Boemorum auxilijs adiuti, comeatum omni ex parte intercluderent, et hostilem exercitum vndique circumfusi fatigarent. Ita ordinatis rebus Saxo ad Albim pergit, captis in itinere Fribergo argentifodinis nobilissimo Misniae oppido, quod a Mauritianis tenebatur, et mox Misena in Hermunduris ad Albim occupata. inde frustra tentata Dresena, oppidanis fortiter se defendentibus, rursus Misenam se recepit. interea Caesar, qui cerneret Saxonis exercitum, quippe domi sedentis, copijs in dies augeri, et suos in hostico minui, anni tempore valde aduerso, quia fere consumpta passim viatica erant, ad haec timeret, ne, si diutius cunctaretur, a Neapolitanis et Florentinis exulibus noui motus per absentiam suam in Italia excitarentur, praeuertendum sibi, et quamprimum, si hostem adsequi posset, proelio decertandum statuit. itaque Dominicae resurrectionis ferijs peractis III Eid. April. castra mouet, Egrae, vnde proficiscebatur, CCCC peditum praesidio relicto, et Altorfium versus, et Olsinicium, quamuis inimica oppida, iter habuit: quia per Thuringiam ad laeuam, licet securior, tamen adeo montibus et paludibus impedita erat via, vix vt deducendorum carrorum et machinarum subuehendarum capax esset: ac per Boemiam quidem secundo Egrae flumine planior erat via, sed quia a Gaspare Flugio et Vilelmo Tumsernio obsidebantur aditus, Caesar per Altorfij vallem, qua compendiose magis licebat, iter capessit: nam licet non diffideret se obijces illos facile perrupturum, et hosteis, si se opponerent, debellaturum, quia tamen in animo habebat, membris relictis ipsum caput petere, sic iudicabat, fore, vt si in itinere cum hoste congrederetur, certam quidem victoriam reportaret, sed Saxo quem Vitembergam versus tendere rumor erat, sibi e manib. eriperetur. itaque praemisso Antonio Toletano cum OIO Hispanis peditibus et CCC equitibus fere Italis, ipse cum toto exercitu subsecutus est. Altorfium nouissimum Saxoniae fere ad meridiem oppidum in angusta valle situm est, vndique montibus cinctum; quo factum est, vt praesidiarij hostem moenibus suis imminentem prius conspicati sint, quam de eius aduentu certi quicquam comperissent, subitoque terrore perculsi fuga dilapsi sint. itaque ab oppidanis mox oppidum deditur. Olsiniciani, ij erant ad IO CC, superueniente confestim Toletano, cum se vndique circumuentos viderent, vt fuga elabi non possent, post aliquot leuia certamina vitam pacti pariter se dediderunt. Caesar inde partito cum Albano exercitu, nam propter angustias et asperitates locorum vix erat vt simul incedere possent, sextis castris per Altorfium, Gothobergam, Olsinicium, Plaunum, Riembauum peruenit Verdam, loca prius infesta, sed quae dedito Altorfio et Olsinicio mox Caesari portas aperuere. quo comperto, qui Schenebergae erant, II OIO videlicet peditum et C circiter equites, consilium inierunt de relinquendo oppido, per Stolbergam ad exercitum se recepturi. quod vbi resciuerunt oppidani, genibus militum aduoluti eos obtestati sunt, ne se praedae et libidini hostis expositos destituerent, aut si decretum esset abire, tantisper subsisterent, dum legatione ad Caesarem missa aequis condicionibus cum eo paciscerentur: illi etsi omnem moram sibi exitiosam iudicarent, tamen quia verebantur, ne si miserorum supplicationibus non obtem perarent, re per ipsos euulgata, a circumfuso hostili equitatu in itinere circumciderentur, discessionem distulerunt. Caesar infra Verdam tunc Crimitum vsque progressus erat, quod a Schneberga III fere milliaribus abest: inde cum a tergo egregie munitum locum relinquere nollet, Aldanae et Georg. Spachio negotium dat, vt cum CCC Italis et Hispanis equitibus, ac II Germanorum peditum millibus, quorum pars ex Zuiccauiae praesidiarijs erat, oppidum ex improuiso aggrederentur. id ad collis radices iacet, quo ab occidente et VIItrione CC fere passuum spatio circumdatur, ab oriente et meridie latam et porrectam planiciem paludosam habet, atque ideo accessu difficilem. duces a Caesare missi nec opinato collem occupant, et tormenta disponunt: praesidiarij, qui prius de relinquendo oppido deliberauerant, iam de fuga solliciti, cum se vndique circumsessos viderent, omnes ad eam partem, quae collem spectabat, in armis se ostendunt, eo consilio, vt hac specie delusis Caesarianis ipsi sensim diuersa parte elaberentur. verum cum exitus vndique a leuis armaturae equitatu occlusos animaduerterent, iam non amplius de fuga aut vrbis defensione, sed de vita cogitare ceperunt, qua salua amissis armis domum abire permissi sunt, postquam se sacramento obstrinxerunt, intra octauum mensem Saxoni non militaturos. oppidani a praeda immunes Caesaris benignitate seruati sunt. qua humanitate inducti Aldenburgenses, monitis ante praesidiarijs, ij OIO erant a Saxone impositi, aduentanti Albano, ea de re per Anguillarium certiori facto, vltro portas aperiunt. cum ex oppidanis de Saxonis consilijs cognouisset Caesar, ipsum Misenae consedisse Albim quamprimum transiturum, et secundo flumine perrecturum Vitembergam; anteuertendum ratus, exercitum hac illac propter locorum et comeatūs difficultates palantem, iam se aperientibus campis contrahit, et XV Kal. Maij infra Glancham ad Muldam castra ponit: inde totas copias in duas tantummodo acies distribuit, quod minor esset numerus, quam vt in treis acies diuidi posset: vix enim peditatus omnis XVI OIO superabat. priorem aciem ducebat Albanus; cuius is erat ordo: OIO L scloppetarij in fronte collocati erant in V ordines tributi, cum II loricatorum ordinibus ex eo numero, quos vulgo alabardieros vocant, singulique ordines XXI peditibus constabant: dein expandente se acie, signa XXXV incedebant; mox subsequebantur OIO OIO CC sarissophori galeati et loricati omnes in LXIII ordines item tributi, quorum singuli XXXV ordines continebant. sarissophori illi veluti mediam aciem faciebant, quorum latera vtrinque mille scloppetarij cingebant, quae vice primae et postremae aciei erant. praecedebant Itali equites leuis armaturae et Hussari de quibus diximus, quos grauis armaturae equites Neapolitani et Mauritiani subsequebantur. ipse Caesar alteram et postremam ducebat: in qua legio Madruciana cum Ferdinandi et Maximiliani F. necnon Io. Georgij Brandeburgici equitatu, et ijs, quos ad corporis custodiam penes se habere solitus erat, equitibus: IIII illa signa, quae ex Zuiccauia eduxerat, pone sequebantur; quod milites de pestis contagione, quae eo anno tota illa regione magnam stragem dederat, suspecti essent: eius haec erat vis, vt omnibus alijs morbis in eam mox degenerantibus aegri fere omnes ea corriperentur, statimque intolerandum ex capitis aestu dolorem sentirent, tumentibus et ardentibus oculis; tum sanguinolenta lingua et difficili respiratione ac fetido spiritu vexabantur; crebri vomitus et omnigeni coloris biliosae eiectiones; postremo corpora illis liuentia potius quam pallida, verminantibus passim papulis interfusa: intra diem alterum aut tertium extinguebantur, et aut destituti auxilio propter periculum enecabantur, aut amicos ad eos ofcij caussa visenteis ex contagione serpente malo statim enecabant. eo factum est, vt Zuiccauienses illi seorsim ab alijs iter facerent, et cum interquiesceret exercitus, separato hospitio vterentur. inter duas acies tormenta incedebant. eo die Guaudestinium munitissimum in colle ad Muldam castellum ventum est. inde leuis armaturae equites Itali duce Sulmonensi Valdemburgum item ad Muldam missi, quod statim, quia praesidiarij, qui OIO CC erant, pridie exierant, deditum est. missi et Rocliciam feciales, quae et praesidiarijs, qui magna ex parte rustici erant, domum abeuntibus pariter deditur. dux illorum a suis destitutus Leisnicum se contulit: quod cum initio restiturum crederetur, veniente Caesariano milite territis oppidanis, et ciuium terrore ad praesidiarios transeunte his condicionibus deditur, vt oppidanis salua omnia essent, milites armis exuti dimitterentur. dux rusticorum, qui se Roclicia illuc contulerat, captiuus ad Caesarem perductus est. ibi Caesar, quod locus esset idoneus, duos dies ad recreandum militem commoratus, distributo cis et vltra flumen exercitu, exploratores Italos equites et Hussaros mittit, qui de rebus hostium cognoscerent. ij, longius prouecti ad Albim vsque in Saxonicos inciderunt, qui de Caesare cognoscendi caussa processerant: Saxonici vt numero impares post acerrimum certamen se dant in fugam. treis ex ijs capti. ex quibus Caesar de rebus Ioan. Friderici certior factus castra mouet, praemissis de more Italis et Hussaris, qui amore praedae confuso ordine palantes in pagum siluae vicinum praecipitant, in qua rustici metu militum se abdiderant; qui conspicati praedatores exiguo numero discurrenteis, in eos ex improuiso impetum faciunt, et VIII circiter ex illis occidunt, maiorem caedem edituri, nisi illi se collegissent. verum rustici rei militaris rudes vt videre Hussaros vice versa in ipsos irruenteis, continuo abiectis armis diffugiunt; quos insecuti illi, vt est genus hominum crudele atque vltionis auidum, prope omneis immaniter trucidarunt, aeque in infanteis ac senes saeui, et nullius sexūs habita ratione: pauci ex his in vicinam siluam se receperunt. quidam ad Saxonicum exercitum confugerunt; quos Saxo benigne acceptos solatur et multa de instabili rerum statu communique martis alea praefatus, eos bono animo esse iubet, se enim foedae lanienae vltionem propediem insigni victoria facturum. ita confirmatis suorum animis, iam de Caesaris aduentu certior, consilium de Albi transmittendo cepit, inde in inferiorem Saxoniam descensurus, vbi sociorum copijs aucto exercitu, se mox Caesari parem ostentaret: quod se commode et sine periculo facturum sperabat vtriusque ripae potens; sicque apud se iudicabat, Caesarem, si per aduersam ripam pergeret, quo vlterius progrederetur, eo semper et latiorem et profundiorem fluuium habiturum; seque interim facile Vitembergam vrbem munitissimam et munitissima arce firmatam occupaturum. quo si incolumis perueniret, ad proelium nullo modo, nec nisi certa victoria, a Caesare cogi posset. itaque Misenam reliquit, et traiecto exercitu pontem ligneum, qui vtramque ripam coniungit, incendit, dispositisque in vlteriore ripa per ea loca, quibus transuadari flumen posse cognouerat, copijs Mulbergam tendit. iam Caesar III a Misena milliaribus consederat, quo decimis ab Egra castris venerat. ibi nunciatur, Tumsernium cum copijs suis aduentare, vt se Saxoni coniungeret: idque tam asseueranter Ferdinandus et Mauritius affirmabant, quasi oculis ipsi suis vidissent: hoc nuncio excitati omnes summa celeritate arma sumunt, et tota ea nocte in armis fuere. solus Caesar, vt erat animo securo et tranquillo, nihil commotus est, sed missis, vti consueuerat, CCCC Italis et Hussaris, qui de re cognoscerent, postquam inanem rumorem fuisse constitit, continuo ad Misenam partem exercitūs ducit, partem ad res hostium explorandas mittit. in itinere legatos Misenensium obuios habuit, qui ciueis imperata facturos dicerent. eo profectus, cum ex Aldana resciuisset, Saxonem Mulbergam contendere, vt eum anteuerteret, Albano vocato, quid sui consilij esset, aperit; nimirum decreuisse, quomodocunque cum hoste decertare. itaque quamuis iam aduesperasceret, tormenta et pontones praemitti iubet; media nocte Hispanus peditatus et Germanorum cohortes cum toto equitatu subsequuntur. mane omnes ad Schermesserum pagum in aduersa Mulbergae ripa iuxta Albim conueniunt. hic est fluuius Caesaris transitu et pugna, quae mox secuta est, memorabilis, imperij olim Romani ab ea parte limes, qui in Hercynia ex Giganteis montibus, ita vulgo appellantur, ortus, quasi ab Arcto Austrum versus tendens in Boemiae regnum vndique silua illa cinctum descendit, et cubiti forma paullum in occidentem flexus iuxta Cuttembergam locum argenti-fodinis nobilem rursus in VIItrionem reflectitur, acceptoque ad Melnichum Multauia, qui Pragam regni caput alluit, et mox Egra, supra Laetmericiam, dein Sala ad Calben, ac postremo Hauelo paullo infra Hauelbergam, prope Hamburgum celebre emporium, in Oceanum exoneratur. Saxo cum de aduentu Caesaris cognouisset, ex eoque de consilio eius facile coniectaret, Mulberga egreditur, et paullum progressus quid facto opus esset cum belli ducibus consultat. complures Mulbergae manendum esse cum exercitu censebant, quod locus seruando vado commodus esset, quippe castello munitus, et ripae aggere, quem tenebant, longe altera, vnde Caesariani veniebant, editiore, ita vt a tecto et ex alto pugnante milite vel magnus numerus transitu prohiberi facile posset. alij contra deserendam Mulbergam, et periculosam omnem moram esse dictitabant: transmisso enim ab hostibus fluuio quid spei superesse, nisi vt se aut infirmo loco includant, in quo facile minor numerus a maiore expugnetur; aut se citato gradu in viam dent, et instante hoste vel iniquo certamine congrediantur, vel relicto peditatu cum equitatu turpi fuga, quae peior internecione sit, dilabantur? itaque consultius videri, trans Esleram ad Schuuinitum se conferre, vt medio fluuio impetus hostium frangatur, tantumque morae interponatur, dum auxiliares copiae ex Vandalicis ciuitatibus a tergo conueniant, et Tumsernius ipse ac Mansfeldius, quos propediem expectent, coniungi possint. Saxo, qui et illorum nimis audacem sententiam, horum cautius quam honestius consilium esse censeret; nam neque citra manifestum periculum Mulbergae consisti, neque honeste aut etiam satis tuto trans Esleram, qui plerisque locis vado transiri possit: exercitum transportari existimabat; mediam viam inuenit, qua nec Mulbergam omnino desereret, neque se aperto, vti rebatur, exitio obijceret. itaque impositis Mulbergae CC peditib. et C equitibus, qui leuioribus tormentis per ripam dispositis pontem ab ipsis scaphis et lintribus constratum defenderent, aut si non possent, in treis parteis solutum secundo flumine Vitembergam aueherent: ipse cum reliquo exercitu longius a ripa constitit, consilium ex cuentu capturus. Caesar qui quoquo modo ea die exercitum transmittere, et cum hoste, si posset, congredi apud se statuerat, quantumuis dissuadente Albano, qui explorato loci situ et condicionib. periculi magnitudinem multis rationibus extollebat, et refragantibus ceteris belli consiliarijs, prudentiane an fortunae suae fiducia, in proposito mansit, missoque ipso Albano, qui fluminis vadum ab inquilinis cognosceret, ita peditatum ordinauit, vt equitatus a stationibus in aduersa ripa dispositis, quominus transirent, impediri non posset. Hispanos scloppetarios in ima ripa inter dumera cum VI leuioribus tormentis statuit, adiunctis loricatis, quos in siluae nuper caesae ora abdiderat, et Teutonico peditatu in duo agmina distributo. ij planiciem, quae pagum et flumen interiacet, IO C circiter passuum spatio occupant. dum quaeritur vadum, morae impatientes Neapolitani aliquot et Hispani flumen ingrediuntur. id erat, qua profundissimum, IIII amplius pedes altum, CCC passus latum. cum illi primo repulsi nullo profectu retrocessissent, scloppetarij Hispani relicto tumulo, quo tegebantur, in flumen et ipsi descendunt, et displosis scloppetis stationarios, ne vadum tentantib. nocere possent, prohibent. itaque illi redintegrato impetu ad LX passus aquam intrant, et brachijs tenus extantes ad scaphas contendunt; quas cum Saxonici amplius defendere non possent, igne iniecto et compagibus solutis fluminis arbitrio ferendas permiserunt, quod vbi videre Hispani, ex ijs X exutis vestibus, crescente ardore, nihil tormentorum ictibus, scloppetariorumve grandine territi, gladios ore transuersos deferentes natando erranteis scaphas assequuntur, et post breue certamen, XXXV ex hostibus caesis, in citeriorem ripam adducunt: ex quibus et ijs, quas secum plaustris aduexerant Caesar, pontem mox sterni imperat, quo tormenta et peditatus traducerentur. dum in hoc esset, superuenit Albanus cum iuuene rustico, qui quod locorum et vadorum valde gnarus esset, patrio sermone Dux viarum vulgo audiebat. is vt iniuriam a Saxonicis, qui ipsius duo iumenta pridie abegerant, acceptam vlcisceretur, libenter et vadum indicauit, et se viae ducem Caesarianis praebuit: quod magnum momentum Caesaris rebus attulit; aliter enim eo die transmitti exercitus non potuisset, interimque satis temporis habuisset Saxo, quo Torgam, vel etiam Vitembergam incolumis cum omnib. copijs perueniret. tunc ergo leuis armaturae equitib. duce Sulmonensi et Hussaris praemissis, qui singulos scloppetarios in tergo vehebant, cum Mauritiano et Neapolitano equitatu mox Albanus subsequitur. Caesar asturconi badio insidens sella holoserica punicea auro fimbriata instrato, ipse auro radiante lorica tectus, cum fascia punicei item coloris decussata, id insigne Burgundicae domūs; manuque frameam lato ferro gestans, speciem magni illius Caesaris referebat, qui transito olim Rubicone, omni pacis condicione abiecta, in sola victoria spem ponebat. Ferdinandus cum Philiberto Emanuele Sabaudo et Maximiliano ac Ferdinando F. F. postremum agmen ducebat. custodiae imperati pontis relicta erant IX signa ex Meleniani, Io. Valdesij, et Madrucij cohortibus; CCL item equites ex Albertinis, qui post Roclicianam cladem ad Ferdinandum profugerant, ac totidem ex ijs, quos Io. Brandeburgicus secum adduxerat. transmisso fluuio, et vadi duce C aureis ac duobus equis remunerato, Caesar vlteriore ripa sine damno potitur. iam enim praesidiarij, qui Mulbergae erant, a praecursoribus Caesarianis fugati ad suos se receperant. itaque scloppetarijs, quos Caesar in eum vsum transvexerat, in terram expositis, Hussari praegressi leuibus certaminibus postremum hostium agmen lacessunt: Saxo tunc sacram concionem audiebat, cum ab ijs, quos Mulbergae reliquerat, intelligit, Caesarem iam vtriusque ripae potentem Albim cum toto exercitu transire. quo repente nuntio perturbatus, tamen, vt erat tranquillo et excelso animo, omnia pro temporis angustijs recte ordinat; praemissisque impedimentis ita aciem instruit, vt omni peditatu in duo agmina distributo, et collocatis in medio tormentis ad laeuam et dextram pars equitatūs incederet; ipse cum reliquo equitatu aciem clauderet. ita frustra incurrentibus Hussaris et leui armatura, aliquanto tempore viam institit, Vitembergam petiturus, vti Sleidanus scribit, vti Caesariani, Schuuitium, quamuis hoc consilium ante repudiasset. prospera illa ac praeter spem omnem arridentia certaminis initia haut dubiam victoriam Caesarianis spondebant, accedentibus ad ea etiam signis, quae fiduciae plenus miles, augente alacritatem successu, facile secundum vota sua interpretabatur. visa enim tunc aquila, quae vnius horae spatio Caesarianum exercitum in gyrum volitans lustrauit, et VIItrionem versus postremo auolauit. ab ijsdem partibus mox lupus irruens in Neapolitanos incidit, a quibus gladiorum ictibus subito confossus est. cumque ad mediam vsque diem aer nebulosus aspectum Saxonicis, quo minus Caesarianos videre possent, eripuisset, transmisso statim Caesare discussus est, et retecto sole lux repente reddita inde Saxonicis certamen detrectantibus terrorem iniecit, inde Caesarianis ad hostem properantibus animos addidit. igitur Caesar, qui suorum alacritatem videret, nihil amplius cunctandum ratus, quamuis nondum tormenta et peditatus aduenissent, glomeratis passibus cum solo equitatu in hostem vadit, et III trans flumen milliaria emensus ad Lochanam siluam Saxonem adsequitur. eius exercitus tunc constabat non amplius V OIO peditum et bis OIO IO equitibus. prima impressio a Bartholomeo Dalmata facta. is cum Petro Baccio imperabat ijs equitibus, quos superiore anno in Pannoniae, Dalmatiae, et Sarmatiae finibus conductos ad bellum Saxonicum Ferdinandus secum adduxerat, qui vno nomine Hussari vocabantur. his hastae oblongae similes nostris, sed expeditiores, quia cauae. scuta alarum vice latiora ab ima parte ac paulatim in acumen desinentia, quibus latus tegunt. nam fere sine loricis pugnant. rari tunicas lamellis ferreis consertas gerunt, de cetero sagis oblongis et laxis velati. galeas habent sine buccula; sed lamina proiecta pro buccula est, quam, cum falcatis ensibus comminus rem gerunt, ori tuendo attrahunt; malleis etiam ferreis et clauis vtuntur. magno impetu primum inuehuntur, sed non seruant ordines, palantesque ac confusi a certamine redeunt, nec turpe existimant cedere loco, atque etiam fugere, denuo post fugam pugnaturi: quod Saxonicos fefellit, qui illis magna virtute depulsis, cum iam quasi de hoste fugiente triumpharent, ex ingenti puluere primam aciem appropinquare conijcientes, in eam totis viribus, antequam Caesar cum reliquo exercitu aduentaret, impetum facere statuunt. verum Caesar, vt pulueris, qui prospectum adimebat, incommo ditatem euitaret, simul etiam prospiceret, ne, si prima acies sedere cogeretur, posteriores ordines turbarentur, aequata cum Albano fronte ad dextram incedebat; nam lata planities erat. cuius rei Saxo a Volfio Crasso castrorum praefecto admonitus, non iam de hoste inuadendo, aut Vitemberga petenda, sed de silua vicina a peditatu occupanda cogitare cepit. quod vt facilius exsequeretur, Biclingi cohortem, cui multum fidebat, ad dextram, qua hostis imminebat, statuit, additis Io. Ponicauij et Volfangi Eislengensis equitum alis. ipse cum C circiter delectis ex praecipua nobilitate ordines circuibat. in prima Caesarianorum acie omnino erant CCCC leuis armaturae equites, quorum duces Sulmonensis et P. Toletanus; CCCCL Hussari; (nam eorum dimidiam partem Caesar Torgam exploratum miserat) C scloppetarij equites Hispani; IO C hastati; et CC scloppetarij Mauritiani: CCXX Neapolitani, quorum dux Io. Bapt. Castrouilla, qui sub anni superioris exitum cum IO cataphractis equitibus Roteburgum ad Caesarem venerat. postrema et praecipua acies in duas phalanges diuisa fuit, in quarum altera, cui Caesar praeerat, CCCC cataphracti equites, et CCC scloppetarij erant; in altera, quam Ferdinandus ducebat, IO C cataphracti cum CCC item scloppetarijs equitibus, ita instructa acie, vt frons porrectior, latera angustiora essent, vt quae XVII tantum ordinibus constarent: contra Saxonicorum more gentis, frons contractior, porrectiora latera, vt procedere, flecti, circumagi, retrocedere imperturbata serie commodius possent: quam rationem prae illa Caesarianorum minus tutam et firmam esse belli peritorum iudicio, et huius in primis pugnae euentu, alteriusque ante quadriennium in Menapijs ad Zittardum oppidum debellatae exemplo comprobat Lud. Auila; quamuis nouissimis nostris temporibus magni nominis dux, de quo plura deinceps dicenda erunt, Franciscus Lanouius contrarium scripserit, et experientia proelij ad Cutracum in Santonibus et vltimi ad Euriacum apud nos commissi compertum sit conferta quam porrecta acie melius pugnari. cum iam Hussari ad manus venissent, Caesar in medium procedens, verso ad Neapolitanos vultu, Quod votis, inquit, omnibus optastis, commilitones, ecce Deus vobis in manus dedit: hostem habetis non tam de pugna, quam de fuga sollicitum; vt non tam quomodo vincendus sit, quam ne vobis eripiatur, elaborare debeatis: opportuna vestra diligentia et felix adeo tanti fluminis transitus, quod olim Romani totius orbis domitores videre satis habuerunt, ac tot prospera signa, Deum, cuius heic caussa agitur, nos benigno lumine aspicere, et hanc lucem fortunaturum, vt credatis, suadent: reliquum est, vt eo inuocato et auspice in hosteis diuinae pariter et imperatoriae maiestatis reos signa inferamus. equitatu, vt videtis, firmiores sumus, cuius patentibus locis praecipuus vsus est. sed quod caussa superiores sumus, longe pluris facio. haec siquidem vireis dat militi; quae nisi iusta subsit, pudor illi suus et crimen arma excutit. hinc illa in hostibus animorum consternatio, et contra in vobis summa alacritas. neque enim ignauiae gentis, a qua me ortum glorior, et cuius nos heic pars magna sumus, tribui debet, quod decem ab hinc diebus tot munitissima oppida vix viso hoste portas aperuerunt, tot praesidiarij sine certamine debellati sunt. ij sunt, nec alios fingite, quibuscum nunc vobis res est. hic est dux ille Germaniae potentissimus famosi illius Arminij, vt sibi videtur, virtutis heres, qui cum priore anno nos quasi proelium detrectanteis increparet, nunc deposita ferocia siluas et latebras saluti quaerit. agite ergo, commilitones, virtutis vestrae et tot palmarum memores, neque enim aliud ad vos animandos dicere inpraesentiarum attinet; in hostem eamus, quem iam nutantem metu, mox conscientia in fugam impellet. pars victoriae est consistentem videre, qui nos antea temere lacessebat. his summa fiducia et grauitate dictis exortus omnium quasi iam de victoria parta clamor, dataque tessera, id erat S. Georgij, Imperij, et Hispaniae nomen, ad suos regreditur. Albanus confestim composito gradu in hostem ducit. interiacebat riuulus paludosus, in quem, dum porrecta acie incedunt, aliquot equites praecipitauerunt: sed contracta mox fronte illi erecti, et traiecto riuo expansa acies, hoste non mouente se, neque turbatis ordinib. instante. leuis armatura interim discurrere iussa, et mediam se inter hosteis et siluam interponere, a Saxonicis generose primo repulsa est: sed incurrente ab altera parte Albano, cum metueret Saxo, ne a numerosiore equitatu vndique circumueniretur, agmen, quod sinistrum latus tegebat, in dextrum cornu reuocat, vbi pugna increbrescebat, et singulos prensando et hortando, vt iam turbatis rebus, ad fortiter pugnandum incitabat, relligionis caussam heic agi subinde repetens, et astu P. R. haec fieri, qui Caesarem in ipsos armauerit, et cuius crudelis potentia cum summe Deo inuisa sit, minime dubitare debeant, quin Deus in eam et eius fautores grauissime quam primum vindicaturus sit. de libertate, de coniugum ac liberorum salute ac fortunis certamen esse: nec mortem exhorrescere debere eos, quibus grauissima et morte peior seruitus subeunda sit, si vincerentur: ad haec maiorum nomen et gloriam ante oculos ponebat, a quorum virtute degenerare illis probrosum sit, qui se eorum heredes haberi velint. postremo in memoriam reuocabat prosperos successus, quos nuper contra Ferdinandum et Mauritium habuerint: cuius ingratitudini poenam non defuturam certo crederent, modo ne ipsi sibi deessent. hac oratione confirmatis aliquantum suorum animis ante peditatum, cui maxime metuebat, constitit: et Nic. Bernardi, et Io. Segerij equitum alis, in quibus magnam fiduciam habebat, Ernestum Brunsuicum praeposuit, insuperque suis praedixit, vt displosis scloppetis minime se loco mouerent, aut extra ordines procurrerent, ea spe, vt primus hostium excursus visque infringeretur, et solutis ordinibus acies distraheretur. quod contra illis perniciem attulit. nam ita animi illa incitatio quae pugnae studio incenditur, repressa est, et vacuatis scloppetis Saxonici irruente statim Albano ab vna parte, ab alia petentib. latera Hussaris oppressi, ac postremo Caesare iam confusis instante cum Mauritiano exercitu, qui in tergo primi aciei stabat, in fugam versi sunt. maior strages circa siluam ab Hussaris immani hominum genere et Mauritius edita, qui, quamlibet Saxones, propter dominorum simultates acerbiore odio efferabantur. Caesar milliario amplius fugientem hostem insecutus est: Neapolitani etiam ad III vsque milliaria. a media fere die ad solem occasum pugnatum fuit. Saxo qui nullum generosi et strenui ducis officium praetermiserat, a suis destitutus, et equo fatiscente, cum prope esset, vt in siluam se reciperet, agnitus, prodente illum vastitate corporis et oris maiestate, ab Hippolyto Portio comite Vicentino capitur. ita prodidit Hier. Faletius. at Georg. Fabritius, cui maior ea in re fides, scribit Saxonem VII virum disiectis in itinere copijs suis contra insequenteis pugnantem, in aduersum os mala sinistra vulnus accepisse, et a Tilone Droto e dioecesi Mersburgia ordinis equestris viro non procul ab oppido Mulbergo captum esse, cui in eius rei testimonium annulum de manu detractum tradiderit. cum tamen Hussari et Hispani milites de eo cum Portio siue cum Droto rixarentur, Albanus, qui superuenerat, vtrisque ablatum ad Caesarem deduxit. is equo Frisio vehebatur, thorace nigricante, sed lineis argenteis distincto, et tunica annulata tectus, quod propter obesitatem grauiora arma ferre non posset, vndante per faciem sanguine ex vulnere in pugna accepto, in conspectumque Caesaris adductus chirothecam exuere, vt more gentis manum victoris contingeret, et ex equo descendere voluit: quod cum renueret Caesar, Quando ita fortuna tulit, (inquit Saxo) ecce me tibi, clementissime et potentissime Caesar, captiuum sisto. dicturum plura interfatus Caesar, Ergone tibi nunc ego Caesar, quem nuper in sermonibus vestris et publicis etiam scriptis modo Carolum Gandensem, modo se pro Caesare gerentem vocabatis? cum ille pergeret, et vt se captiuum pro dignitate haberet, constanti vultu rogaret, Caesar nihil aliud respondit, quam se pro merito illum accepturum; aspernantique similis obuerso tergo discessit. Saxo et Ernestus Brunsuicus, nam et is captus est, Alfonso Viui Hispanorum militum tribuno custodiendi traduntur. desiderati eo proelio ex Caesarianis XL, vulnerati circiter CCC: ipse Mauritius, dum hostem ardentius insequitur, mortis periculum adijt, lateri scloppeto a milite apposito, nec ignem concipiente: sed ille mox a circumstantibus confossus audaciae poenas luit. ex Saxonicis perierunt OIO IO, capti ad IO C, in ijsque praeter Saxonem et Brunsuicum Carolus Toringus comes. pauci, et in ijs Io. Fridericus Saxonis natu maximus F. accepto in capite vulnere cum Biclingo et Recrodo et CCCC circiter, qui ex clade superstites fuerunt, Vitembergam peruenerunt: vnde ille, antequam Caesar vrbi appropinquaret, ex consilio matris et patrui Gotham se contulit. capta et eo die XIIII tormenta, et postero VI, quae cum impedimentis longius processerant. hic exitus pugnae ad Mulbergum commissae fuit; cuius loci nomen viris principibus male ominosum semper fuisse a curiosis rerum Germanicarum obseruatum est. siquidem ad Mulbergum in Baioaria Ludouicus IIII imperator Fridericum ducem Austriae et Henricum fratrem anno S. OIO CCC XXIII; Rupertus item imperator, centesimo circiter anno post, Bernardum Badensem marchionem ad Mulbergum supra Nemetes cepit. Caesar parta tanta victoria biduum Mulbergi reficiendo militi insumpsit. inde cum toto exercitu Vitembergam pergit. in itinere obuios habuit Torgenseis, qui proelij fama consternati, eiecto praesidio deditionem fecerunt. erat hoc alterum VII viratūs oppidum, castello tota Germania magnificentissimo et amoenissimo conspicuum, quo Io. Frideric. animi gratia ad venationes praecipua habitatione vtebatur. cum prope esset exercitus, vt ex itinere a praetereuntibus Torga conspici posset, Saxo qui in curru cum Ernesto tanquam in triumphum vehebatur, ingredienteis in oppidum praesidiarios Hispanos cernens, ad Viuem renidenti vultu, En spolia, quibus Mauritio, si nihil est aliud, quod eum vexet, licet gloriari: quanquam ne hoc quidem suis opibus aut virtuti debet. quo dicto Mauritij prosperitate eleuata, eius consilia vt improba suggillabat, et subinde fortunae aduersae contemptum generose prae se ferebat. vnde cum Ernestus illum quasi calamitati propriae insultantem increparet, Nam quid ob illa angerer, retulit Saxo, quae quando in potestate nostra sita non sunt, ad nos minime pertinere existimare debemus? haec coram omnib. admirabili constantia. cum nihilominus profundūm ex imo pectore suspirium ducentem Ernestum videret, summissiore, voce ad eum conuersus, Consilium, quod mihi sumo, inquit, et tibi darem libens, si capere posses. sed quamuis tibi in te non tantum iuris sit, vt hinc animi tranquillitatem consequi et consolationem capere possis, tamen humani ingenij perturbationibus sedandis et aliqua ex parie explendis, qualia sunt odium, amor vindictae, iusta indignatio, id valde conducibile arbitror. vbi enim opibus proprijs contra vim potentioris foris se tueri quis nequit, reliquum est, vt se sapientiae praeceptis intus muniat. itaque si te bello inferiorem doles, vt superior sis, constantiam indue, et te calamitatem tuam contemnere ostende: fic victoriam hosti eripies, et victus victorem vinces. haec expedita ratio est, vltionis de hoste vel in hac captiuitate sumendae. magnus vti que ille vir, et qui vel inimicorum testimonio, comitate, liberalitate, prudentia, et animi inuicti fortitudine excellentissimos principes aequans, in eo multis praeponi meruit, quod aduersam fortunam constantia sua omnium iudicio superauit. cum quintis castris a Mulbergo prope Vitembergam consedisset Caesar, oppidani dedere se iussi superbius respondent, eodemque modo se Albertum habituros minantur, quo Ioan. Fridericus a Caesare haberetur. itaque Caesar praesidia Dresenae, Lipsiae, et Zuiccauiae a Mauritio imposita euocat, et secundo flumine Dresena XVI maiora tormenta subuehi iubet. Mauritius XV millia fossorum ad obsidionem promiserat: sed vix CCC reperti sunt: magna fuit et comeatūs, quamuis in treis menseis promissi, penuria, vndique praeter expectationem post victoriam concurrentibus nouis copijs. Caesar nihilominus tenax propositi, cum de loci natura et situ per Pisagrium harum rerum valde peritum hominem cognouisset, ipse eo ire decreuit, magnoque comitatu vrbi propinquans, ne ciues et praesidiarij egrederentur, praesentia sua effecit, tormentisque interim praeteruectis, et traducto paullo infra vrbem per substratum pontem exercitu in aduersam ripam transijt. Vitemberga praecipua VIIviralis patrimonij vrbs, spatioso camporum aequore CCCC circiter a flumine passibus sita est, loco et arte munitissima. quippe altissimo aggere ab omni parte extra cincta est, ita vt interior agger, qui LX pedes latus et ex solida terra ac viuo cespite congestus muro lateritio clauditur, ex planicie vel ab equite conspici nequeat, nullo tumulo aut colle opposito, vnde tormentis quati possit: media folla latissima et profundissima interiacet aqua fluente scaturiens. tum murus V propugnaculis prominentibus distinguitur: a natura vero non minus tuta est, lata palude a VIItrione, ab oriente canali ab Albi deriuato eam cingente. arcem insuper, qua angustior est, habet tormentorum numero et requarum ad bellum necessariarum rerum abundantia munitissimam. locum adeo firmum temere aggredi vt periculosum erat, ita ignauiae affine post victoriam relinquere. quis enim victoriae tantae fructus Vitemberga intacta, quae sola Vandalicis ciuitatibus confirmandis, et bello rursus redintegrando par esse videbatur? rursus ea tentata et non expugnata, amitti eiusdem victoriae fructum, et inuictae potentiae opinionem in animis hominum extingui. cum ergo necessarium omnino iudicaret, vrbe potiri, nec facile id se vi adsequi posse speraret, aliam viam institit, vt metu mortis intentato, si minus Saxonem, quem ad omneis casus intrepidum sciebat, at vxorem saltem et liberos caritate impulsos ad Vitembergam dedendam adigeret. nec fefellit eum opinio: nam Saxo mortis sententia more solemni IIII Eid. Maias lata, et dum in tentorio cum Brunsuico sederet, per delegatum significata, nihil commotus aut vultu turbatus est, sed sereno in eum, qui venerat, ore intuens, Quid tum, inquit, si Vitemberga non tradita me mori oportet? haec enim, non vita mea petitur. ceterum nihil haec me terrent; vtinam nec coniugem item et liberos et amicos, quibus a calamitate mea maius periculum, quam mihi imminet: nam quicquid mei contemplatione hosti dabitur, illis peribit, nec mihi proderit. quorsum enim accessionem paucorum dierum iam effeto seni, neque diu victuro? itaque si optio detur; malim re liberis salua quamprimum mori; quam diu illis spoliatis viuere. neque tamen prohibeo, quin pietati aliquid condonent, et sibi satis faciant, ita vt dum mei rationem habent, non omnino salutis suae obliuiscantur. haec fatus Brunsuicum ad latrunculis secum ludendum inuitauit, hac etiam securitate contemptum mortis et hostis pariter prae se ferens. euulgata sententiae fama non contempsere tanti viri periculum praeter vxorem, fratrem Ernestum, et liberos qui Vitembergae erant, etiam amici principes, in ijsque praecipui Brandeburgicus VIIvir, et Cliuensis Sibyllae Saxonis vxoris frater, qui continuo in castra Caesaris aduolarunt. Mauritius, qui vereretur, si sententia executioni demandaretur, ne Ernestus et liberi desperatione adacti ad extrema quaeque se compararent, et ipse VIIvirali dignitate et patrimonio, quae auida spe deuorauerat, priuaretur, vt implacabile Saxonicae gentis odium et inuidiam a se amoliretur, apud Caesarem ex composito intercessit. tandem remissa mortis poenas in has condiciones cum Saxone conuentum est, vt VIIvirali dignitati tam suo quam liberorum nomine renuntiet, iusque sit Caesari, pro arbitratu suo de ea statuere: Vitembergam et Gotham alterum ditionis propugnaculum Caesari tradat, relictis in ea tormentis et cibariorum tertia parte, reliquam omnem supellectilem et annonam secum auferat, permissa praesidiarijs libera abitione, sed sine armis: Albertum Brandeburgicum et Christophorum Liechtenbergae Lantgrauium sine multa liberos dimittat, et signa adempta ac tormenta reddat; vicissim Brunsuicus a Caesare dimittatur: Mansfeldijs et Solmensibus comitibus ac Prussiae magistro ceterisque ecclesiasticis per vim ablata restituat: camerae imperiali a Caesare instituendae parere, et sumptus in eam sumministrare, deque iure, quod contra Lubecenseis et Halenseis sibi esse dicit, Caesaris decreto stare promittat; a foedere cum Magdeburgicis et Halberstatensibus, atque omni alio contra Caesarem et Ferdinandum inito discedat, nec vllum deinceps faciat, quo non ipsi cum suis prouincijs et socijs comprehendantur: consentiat item, vt Henricus Brunsuicus et Carolus Victor filius liberentur, nec vllam aduersus eos actionem moueat. ita publicata Saxonis bona, eaque a Caesare fratri Ferdinando et Mauritio donata, sic vt Saxoni eiusque liberis L aureorum millia annua Mauritius dependat, et Gothae oppidum, si Caesari videatur, et per Mauritium liceat, vna cum omni vsufructu retineat Saxo, arcis munitione ab eo demolienda, nec citra Caesaris voluntatem deinceps instauranda. insuper Mauritius aes alienum a Saxone ante foedus Smalcaldicum contractum vsque ad C millia aureorum luat: illud omne, quod bonis ipsi a Caesare donatis inhaeret, dissoluat, eaque ratione controuersijs, quae inter ipsos sunt, finis imponatur. additum et condicionibus, vt nihil Saxo contra illos, qui Mauritio militarent, moueat, ac neque contra Daniae regem Caesaris sororium: decreta Caesaris et ordinum seruet, et quia capitis poena ei remittatur, in Caesaris aut Philippi Hispaniarum principis custodia maneat: huius pacis beneficio vti possint ipsius Saxonis liberi et populi, modo condiciones ratas habeant: ab ea exclusi sunt Albertus Mansfeldius eiusque liberi, Biclingus et Ringrauij comites, Recrodus et Tumsernus. placuit tamen, vt hic postremus, si intra mensem copias dimitteret, comprehenderetur. vrgentibus vxore et Ernesto fratre ac principibus amicis condiciones eas ratas habuit Saxo XIIII Kal. Iunias: in quibus cum initio perscriptum fuisset, vt quae Caesar, aut Concilium de relligione statueret, ipse approbaret; verum nulla ratione adduci posset, ne praesentis quidem mortis metu, vt assentiretur, Caesar eam particulam induci iussit: ita relligionis caussa facile omissa, modo aliae condiciones, quae Caesaris auctoritatem et priuatam vtilitatem respiciebant, integrae manerent. triduo post cum Ernestus et filij cum consiliarijs vrbe egressi essent, Saxo praesidiarijs, qui ad III millia peditum erant, et CC equites, militiae sacramentum remittit, et vt ante triduum illinc discedant, imperat: a ciuibus vicissim impetratum, Hispanorum et Hussarorum licentia territis, ne praesidium ex peregrino milite immitteretur. III Germanorum signa ductore Nic. Madrucio IX Kal. Iun. introducta sunt; quo die Saxonis vxor, comitantibus eam Katharina Ernesti vxore et liberis, in castra Caesaris venit, et victoris pedibus aduoluta, mox a Caesare erigitur, perhumaniterque audita et honorificentissime accepta est. multis cum lacrymis pro libertate viri Caesarem deprecata hoc responsum tulit, in ipsius gratiam mortis poenam, in quam incurrerat, Saxoni remissam; quae conuenerint seruari oportere; neque se posse per temporum rationem illum liberum dimittere; per se quidem licere, vt maritum captiuum sequi possit. interim vltro Saxoni permissum, vt per octo dies in vrbe cum vxore et liberis commoraretur: vnde digrediens summa liberalitate custodes Hispanos remuneratus est, in illa etiam fortuna pristinam animi magnitudinem seruans. Ferdinandus cum Brandeburgico vrbe lustrata in castra redit, ac mox Caesar post meridiem ingreditur, in eam et ad coniugem Saxonis salutandam in arcem pergit, iterumque eam consolatus bono animo esse iubet. ita conuasatis rebus suis Sibylla vrbem, vti conuenerat, reliquit, multis eam lacrimis abeuntem prosequente populo. deductis inde a Meleniano, quae quamplurima erant, tormentis, et educto a Caesare praesidio VIII Eid. Iun. Mauritius IIII signa suorum immittit, auerso eum vultu spectantibus ciuibus, ita vt ipse pudore confusus, demissisque oculis, dum per vrbem transiret; in neminem intuens recta in arcem contenderit; vbi postridie conuocatis consulibus et vrbis Senatu, priuilegia et immunitates ipsis confirmat, adactisque in fidem suam vicissim fidem dat, de schola bellicis tumultibus collapsa mox cura et studio suo instauranda: atque vt alienae a se plebis animos demereretur, rusticanos, qui profugerant, reuocat, et ad aedificandum materiem, ad sementem faciendam frumentum pollicetur, tenuioribus sine pretio, ceteris mutuo: dein vt gratificaretur Caesari, in Nuremburgensis episcopatus possessionem Iulium Flugium a Saxone ante sexennium inde eiectum mittit. expulso Nic. Amstorfio, qui a Luthero inauguratus fuerat. eodemque tempore Magdeburgico archiepiscopo, qui anno superiore cum Saxone transegerat, et indignante collegio ei tota ditione cesserat, coadiutor datur Fridericus Brandeburgici VIIviri F. tunc et mittitur Lazarus Schuendius, qui Gotham nomine Caesaris in potestatem redigeret, munitione, vti conuenerat, solo aequata. Dum haec geruntur Ericus Brunsuicus, qui cum Christophoro Vrispergero et Philippo Eberstenio comite ad Bremam castra posuerat, X Kal. Iun. obsidionem soluit, diuiso exercitu, is erat omnino VIII OIO peditum et IIII OIO equitum, et Vrispergero, qui alteram partem ducebat, locum et diem condicit, in quo rursus conuenirent. Interea Albertus Mansfeldius cum Hedeco, Ringrauio, Biclingo, Tumserno, et Conrado Pheningo, Hamburgensibus copijs, quae Bremensibus auxilio venerant, coniungitur, transmissoque Albi Brunsuicum aggressus fundit, antequam Vrispergerus adueniret; qui sub id momentum superato flumine, vt se Brunsuico coniungeret, iam in fugam versis Brunsuicanis, in Mansfeldianorum impedimenta forte incidit, et equis ad duo millia captis, magna insuper praeda, et quod magis victori, qui interea Brunsuicum insequebatur, doluit, Tumserno C millia aureorum ademit, Brunsuici clade hoc Vrispergero lucrum conciliante. is ergo tanta praeda potitus iam nocte aduentante pedem retulit, et in Frisiam se recepit. Brunsuicus in Visurgim cum toto equitatu compulsus multos e suis desiderauit; ipse tormentis omnibus amissis incolumis euasit, reiecta in Vrispergerum culpa, qui loco et tempore non venisset: vnde post multas altercationes, altero perfidiam, altero rei militaris imperitiam exprobrante, cum res ad duellum spectaret, vix tandem amicorum interuentu composita est. Confectis in Saxonia rebus, Caesar, qui Boemorum proteruiam coercere in animo haberet, et metueret, ne Brunsuici strage inflati Mansfeldiani Boemis animos adderent, omnem cogitationem eo conuertit, ne ingentis victoriae fructum tam paruo momento amitteret. verum foederati plus Saxonis fortuna consternati, quam sua erecti, quod in eo vno principe omne robur Germaniae collocatum esse existimarent: ad haec amissa grandi illa pecunia, quam alendo diu exercitui suffecturam sperauerant, vbi resciuerunt Saxonem interuentu amicorum cum Caesare transegisse, copias dissoluunt; et Mansfeldius quidem cum suis Bremam, Tumsernus cum reliquis ducibus Brunsuicum, dilapso statim milite, concessit. itaque Caesar eo metu liberatus de bello Magdeburgensibus inferendo cogitare cepit, quod ab ijs sibi minus satisfactum diceret: eo Pizagrius a Caesare secreto missus vrbis potiundae spem certam fecerat, quod discordare ciueis et partium studijs distringi diceret. verum vbi de Caesaris consilio fama increbruit, sopitis ad tempus discordijs, ad commune periculum propulsandum amicitia inter ciueis coaluit. igitur Caesar ex Brandeburgici VIIviri et Mauritij consilio omissa Magdeburgi obsidione, transmisso flumine per Gezenauicum et Petrofeltum tertijs castris Halam ad Salam venit, inde in Hessiam transiturus, nisi Lantgrauius satisfaceret. inter Germanos et Hispanos milites iam a longo tempore ex aemulatione simultas alebatur, quae ex eo maxime inflammata est, quod Caesar hactenus fideli opera Germanorum eo in bello vsus, Ioan. Friderici custodiam Hispanis commisisset. quod cum ad iniuriam suam pertinere existimarent Germani, res ex leui caussa facile in apertam rixam exarsit: a lixis et calonibus initium fuit, Hispanis papulatoribus a Germanis praeda spoliatis. cum illi tunc iniuriam dissimulassent, mox cum Italis, qui et ipsi petebantur, quamuis alioqui Hispanos odissent, communicatis consilijs simul in armis ad pontem Salae impositum conueniunt. nec mora, Germani ad pugnam ex aduersa parte se instruunt. Caesar tunc vrbe exierat animi gratia ad venationem; qui vbi resciuit, confestim aduolat, cumque prope esset, vt concurrerent, frustra conatus animos mitigare, ad extremum, Madrucianos, quos maxime dicto audienteis semper expertus fuerat, seuocat, et vt vrbis securitati consuleret, secum intro abducit. hoc subsidio imminutis Germanorum, qui auidius pugnam appetebant, viribus, dum Mauritiani equites cunctantur, facile Hispani et Itali exorati sunt, vt positis armis ad diuersoria sua redirent. ita rixae finis impositus, nec tantus motus plus quam XVII et quidem nullius nominis nominum morte ab vtraque parte constitit. interea Hessus Caesaris aduentu perterrefactus cum foederatorum exercitum, in quo summam fiduciam habebat, dissolutum videret, nec quidquam spei aut opis superesse, quo se aduersus tam potentem hostem tueri posset, Brandeburgico VIIviro et Mauritio genero eum euocantibus Lipsiam venit. ibi cum proponeretur, Caesarem omnino velle, vt Hessus sine condicione se dederet, et arceis omneis ac tormenta traderet, re infecta disceditur. dum domum rediret Hessus, inter equitandum de pacis condicionibus et fortuna sua cum Christophoro Eblebo sermones confert, Et siquidem certo compertum haberem, inquit, fore, vt Caesar exorari se, meque domi quiescere pateretur. et ex arcibus mihi vnam cum tormentis instructam concederet, equidem publicae pacis caussa reliquas demoliri, et omneis machinas, quae superessent, tradere minime recusarem. quem sermonem cum auide arri puisset Eblebus, et se ad Mauritium relaturum recepisset, paucos post dies redit cum litteris a Mauritio et Brandeburgico e castris ante Vitembergam pridie Non. Iun. scriptis, quibus continebatur, simulac de ipsius voluntate certiores facti essent, ad Caesarem denuo rem detulisse; quid impetrauerint, ex paucis capitibus, quae Eblebus ferat, eum cogniturum: ceterum sibi videri, leges a Caesare dictas esse tolerabileis, et quas minime repudiare debeat: itaque Caesari sese permittat sine condicione: neque enim vereri eum debere, ne grauiora Caesar imponat, aut ipsum captiuum detineat: in eam rem se fidem suam interponere: et si quid ipsi praeter ea quae formula comprehensa sint, durius imponatur, aut si detineatur, non recusare, quin eandem subeant fortunam, et ab ipsius interpellati filijs ad satisfaciendum sese sistant. de relligione item cautum iri spondent eodem modo, quo ante bellum et Ioanni Brandeburgici fratri cautum sit. leges eae erant, vt Hessus sine condicione se dederet, et ad Caesarem veniens supplex culpam sibi condonari peteret: erga Caesarem deinceps obsequenter et officiose se gereret, quae Caesar pro reipub. salute decreta facturus sit, seruaret: iudicijs camerae a Caesare constituendae pareret, et sumptus in eam pro virili sustineret; ab omni foedere, ac praecipue a Smalcaldico, discederet, traditis omnibus eius rei litteris et monumentis: nullum foedus deinceps iceret, in quo non Caesar et Ferdinandus comprehendantur. aduersus Turcam auxilia, vt reliqui principes subministraret: hostibus Caesaris omni sua prouincia interdiceret, et si quem Caesar multare velit, eum minime defendendum susciperet; Caesari per suos fineis, cum res ita feret, iter daret: in suae ditionis homines, qui contra Caesarem aut Ferdinandum arma ferent, seuere animaduerteret; eos qui iam militent, reuo caret, ita vt ante XIIII diem a signis discedant; ni pareant, bonis omnibus Caesari addicendis multentur: in sumptus hoc bello factos intra quartum mensem CL aureorum millia dependeret: arceis omneis praeter Casellas aut Zegenhemum ad solum vsque demoliretur, et quos in eas imponeret praesidiarios in fidem Caesaris adigeret. nullas nisi de voluntate Caesaris postea muniret: tormenta omnia traderet, ex quibus Caesar ei largiturus sit, quantum satis esse videbitur, ad eius loci, quem Caesar concedet, tutelam. Henricum Brunsuicum eiusque filium liberos dimitteret, prouinciaque reddita eius ditionis populo iusiurandum remitteret, ac de damno dato cum Henrico transigeret. Prussiae magistro per vim ablata restitueret: in regem Daniae atque alios, quod ipsi opem non tulerint, aut Caesaris partes secuti sint, nihil moueret: captiuos omneis qui Caesari militauerint, absque multa dimitteret; ijs qui iure cum ipso volent experiri, se sisteret. has leges Hessi liberi ratas haberent, nobilitas, et ipsius ditionis populi: et si quidem Hessus pacta non seruet, illi comprehensum Caesari tradere teneantur. pro ijs omnibus Brandeburgicus VIIvir, Mauritius, et Volfangus Palatinus generi fidem interponunt: et nisi Hessus pareat, ipsi se illum ad suscipiendas seruandasque condiciones pro virili adacturos spondent. haec statim ab Eblebo accepta Hessus de suorum ordinum consensu recepit, nonnulla tamen amplius declarari postulat. cum adhuc Caesar in castris ante Vitembergam esset, ad Imperij ordines litteras dederat, vt sub Eid. Iun. Vlmam conuenirent. eo legati Otho Truchesius cardinalis Augustanus, Ioan. Brandeburgicus, Liranius, Hasius missi, ibi prolixa oratione et egregia Caesaris voluntas erga Germaniae rempubl. et Saxonis atque Hessi perduellium crimen extollitur, simul exantlati a Caesare pro communi saluti labores et adita pericula commemorantur, vt otium et pacem Germaniae conciliaret, cui consultum optime videatur, si foedus in posterum ineatur, quo praesens hic tumultus, et si qui alij deinceps exoriantur, facili momento coerceri et componi possint. fuit irrita deliberatio, grassante per vrbem pestilentia, qua compulsi legati Augustam se contulerunt. interea Hessus Brandeburgici VIIviri et Mauritij fidem secutus, qui obuiam ei Numburgum vsque processerant, inter vtrumque medius Halam sub vesperam XIII Kalend. Vtil. ingreditur. mox et eo venit eodem die Henricus Brunsuicus cum Carolo Victore captiuo et Philippo filijs, quibus obuiam ierat Ericus, is quem nuper ad Visurgim fusum fuisse diximus. allata mane per Christophorum Carlebicium pacis formula, vti Hessus subscriberet, ille sibi integrum non esse dixit, quod in ea Caesariani ministri addidissent, Caesaris esse singula eius capita interpretari; quae verba in exemplo Numburgum sibi ab Eblebo allato perscripta non erant. cum contra Atrebatensis episcopus vrgeret, et id scribae negligentia omissum caussaretur, Hessus suadente genero morem gerit. petierat Hessus, vt sicut antea Brandeburgicis et Mauritio, itidem sibi de relligione caueretur. vicissim ab eo Atrebatensis petijt, vt Caesari caueret, se concilij Tridentini decretis pariturum. quod cum ille renueret, neque eius rei mentionem apud se aut in pacis formula factam diceret, adderetque malle se cautione Caesaris carere quam ipse de ea re Caesari cauere, post longam et acrem disceptationem minae adhibentur; iam consedisse in aula Caesarem, et ipsum opperiri, molesteque omnem moram ferre: tandem Hessus liberi pij et generalis concilij, in quo et in caput et in membra inquireretur, decretis se assensurum recepit, sicut Brandeburgici et Mauritius facturi essent: quod eo additum est, quia illi se ab Augustana confessione non discessuros promiserant. igitur sub horam quintam post meridiem a Brandeburgico VIIviro et Mauritio ad Caesarem adductus cum in genua subsedisset, per Gunterodum cancellarium supplex libellus, ea qua conuenerat forma, recitatur, quo sibi crimen condonari et proscriptionem aboleri postulabat, ad quem Caesar re deliberata per Georgium Seldium respondit, se, quando supplex crimen fateretur et veniam peteret, libenter condonare omnia, neque recusare, quin et a proscriptione liberetur, et neque supplicio, quod sit commeritus, neque carcere perpetuo bonisve multetur amplius, quam sit pacis formula perscriptum. actioni intererant Maximilianus Ferdinandi F., Philibertus Sabaudus, Albanus, Prussiae magister, Atrebatensis, Numburgicus et Hildesemius episcopi; Henricus et Carolus Victor et Philippus Brunsuici; Pontificius legatus, Boemiae ac Daniae regum, Cliuensis, et maritimarum ciuitatum oratores, alijque magno numero ex nobilitate. Hessus, qui salua putaret omnia, gratias magna fiducia agit, et cum diutius eum genibus insidere pateretur Caesar, iniussus surgit; cumque tanquam Caesarem affaturus et manum praebiturus propius accessisset, Brandeburgicus, qui sciret nolle Caesarem, medium se interposuit, et ipsum ac Mauritium vnaque se apud Albanum cenaturos dicit. neque tamen aut Hessus aut Brandeburgicus tunc quidquam de Caesaris consilio subodorari potuit. post cenam Brandeburgicus et Mauritius cum Albano et Atrebatensi ea de re sermonem habent, dum interea Hessus fallendi temporis ergo alea luderet; tandem cum nihil ab illis impetrare potuissent, multa iam nocte seuocato Hesso per Eustochium Schelebum ostendunt, se per omnem vitam, vt viros principes decet, sincera fide egisse, et quicquid polliciti sint, diligenter praestitisse; eandem fidem ab alijs etiam expectasse: Albanum et Atrebatensem dicere, ipsi sub custodia ibi pernoctandum esse; quod sibi pergraue et acerbissimum sit; sperare tamen, vbi cum Caesare collocuti fuerint, rem ex eius sententia confectum iri. ad haec Hessus, fidem datam obtestari, quam ipse secutus huc venerit. rogare, vt ipsi satisfaciant, et quid sibi, quid vxori et liberis promiserint, in memoriam reuocent. ita nox illa inter exprobrationes et querellas transacta, manentibus cum Hesso, vt aliqua ex parte illi satisfieret, Mauritio et nonnullis ex Brandeburgici consiliarijs. Ioan. Gueuarae Hispanorum militum duci custodiendi eius cura attributa est. postero die magna contentio coram Caesare instituitur. Brandeburgicus et Mauritius id quantum ad suam existimationem pertineat, demonstrant; neque enim, si qua fuisset vel minima suspicio, ei auctores futuros, vt se sisteret, nec illum, vbi libertatem esset amissurus, venturum fuisse. eius rei nomine se illi cauisse: haberet ipsorum rationem, fidemque a se Hesso datam liberaret. Caesar contra, quid illi Hesso promiserint, se ignorare; se quidem cauisse illi, non quod omnino non esset detinendus, sed quod non perpetuo carcere; nec aliud perscriptum esse. re ad consiliarios relata, Atrebatensis intercessores ad scriptum vocat, postque animosam disceptationem, licere Hesso, si velit, discedere, pronuntiatum est. sed cum vt incolumis domum deduceretur, fide publica sibi caueri postularet, ab ijs denegatum est. biduo post ei nuntiatur, Caesarem sequatur: cum ille recusaret, nec se nisi vi pertrahi posse diceret, Brandeburgicus et Mauritius orant, vt pareat, dextraque data coram compluribus ex praecipua nobilitate se non discessuros a Caesaris comitatu promittunt, antequam liberetur. Num burgum cum eo profecti rursus apud Caesarem intercedunt; qui interminatur, Hessum se in Hispaniam ablegaturum, nisi ab intercessione desistant, et ab aula quamprimum discedant. ea de re Hessum per Carlebicium certiorem faciunt, et quod aula discesserint, vt se excuset, rogant, existimetque, potius se in eo ipsius periculi, quam fidei datae rationem habuisse: ceterum si condicionibus primo quoque tempore satisfaciat, de eius libertate bene sperare. Digresso ex Thuringia exercitu, vbi Grauetellum ventum est, Hessus cum Albano agit, et fidei publicae formula exhibita cum Albanus non nisi de carcere perpetuo cauisse Caesarem diceret, Et quis erit, inquit Hessus, captiuitatis modus? aut quo temporis interuallo terminabitur? etiam si, retulit Albanus, per XIIII aut eo amplius annos te Caesar detineat, nihil contra datam fidem fecerit. ille ergo carceris taedio, vt erat animo inquieto et omnis alienae potentiae impatiens, vt libertatem recuperaret, condiciones quantum in se fuit, adimplet, et omni pecunia depensa arces demolitur, et tormenta tradit. id indigne factum merito plerisque visum est, Caesaris candorem et consiliariorum prudentiam in eo desiderantibus qui vafra cauillatione fidem tanti principis in dubium vocauerint, et maximorum principum ac de Caesare optime meritorum offensionem ex ea occasione in eum concitauerint, quod improbitati Atrebatensis praecipue tributum est, hominis callidi, et qui litterulae vnius inuersa forma intercessores, ipsumque adeo Hessum deceperit. certe ex ea re Eblebus, quem internuncium fuisse diximus, tantum dolorem cepit, vt paullo post ex maerore decesserit. neque vero fit simile, quod Lud. Auila, vt multa alia, in Caesaris gratiam confinxit, nimirum Hessum pro pria manu formulam perscripsisse, vt de scripturae aut scriptoris errore iure conqueri non potuerit. nam cum tot scripta contraria ea super re ab vtraque parte edita sint, nusquam id Hesso obiectum legitur. multi existimant Caesarianos fraudulentum et insidiosum consilium, cuius Lantgrauius insimulabatur, hac fraude vlcisci aequum duxisse. nam cum ante aliquot menseis prid. Eid. April. a Maximiliano Burano, qui cum XII signis et CCCC circiter equitibus Francofurtum tenebat, de Gulielmo Verdensi et Io. Gelusio Hesso vt coniuratis supplicium sumptum esset, scriptum euulgatur, quo continebatur, reos in carcere et cum ad supplicium ducerentur, confessos esse, se ab Hesso summissos, qui vnius pottae clauibus a fabro comparatis, quatuor diuersis locis vrbem incenderent, clauisque ferreis in fixis machinarum bellicarum vsum adimerent, ipsum Buranum et eius familiareis et consulem atque senatum trucidarent, puteos vrbis veneno corrumperent, et illum inprimis, vnde aqua ad vsum culinae Burani hauriebatur. et quamuis postea Hessus contrario edito scripto obiecta crimina diluisset, a Caesarianis tamen constanter creditum est, vana non fuisse quae iactabantur, quod rei in ea confessione ad mortem vsque perstitifsent. id siue odio datum, siue quod Hispani tuta quam honesta consilia libentius amplectuntur, vndecunque natus sit error, eum Brandeburgicus et Mauritius pro tempore dissimularunt, et Caesaris offensionem veriti, cuius maiestati ex eo plagio ignominiosae iniuriae nota inurebatur, ad miseras preces descenderunt, et cum Christina Hessi vxore ac reliquis principibus et imperij ordinibus votis coniunctis, rursus postea Augustae in comitijs VI Kal. Xbr. intercesserunt. ante intercessionem cum Caesar statum caussae exposuisset, iusque sibi per cautiones datas esse diceret, Hessum detinendi, Mauritius intercessorum nomine Caesarem orauit, vt omissis altercationibus siue is error ex vitio scripturae, siue linguae imperitia admissus esset, ne eum contra se interpretaretur, qui fidem suam obstrinxissent, neque tam ea in re Hessi rationem haberet, quam ipsorum, quorum fides hoc in bello perspecta sit, et quorum existimationis intersit, Hessum libertati restitui. Caesar, qui videret Brandeburgicum et Mauritium tantopere vrgere, quod Hessi vxori et liberis scripto cauissent, per Liranium cum Hesso, qui tum ab Hispanis Norlingam traductus fuerat, egit, vt quas haberet foederatorum litteras, etiam illas, quibus ei publice Brandeburgicus et Mauritius cauissent, redderet, ratus cautione reddita illos ab intercessione desituros. verum cum Hessus eas in potestate filiorum esse respondisset, et nisi de suae liberationis tempore a Caesare certi fiant, minime reddituros affirmaret, Caesar vt custodiae acerbitate ferocem captiui animum inflecteret, remotis ab eo familiaribus vnum et alterum tantum ex domesticis ei relinquit. verum nihil ea ratione vtrinque profectum est: nec enim hic sibi ius suum eripi passus est, nec ille vt Hessum liberaret, vllis precibus adduci potuit. interim Melenianus mittitur, qui machinas bellicas ex vtriusque captiui principis, ac Virtembergici vrbibus et arcibus deduceret. ad IO fuisse memorant, quarum partem Mediolanum et Neapolim, partem in Hispaniam misit, reliquas per Belgium distribuit, tanquam partae de Germanis victoriae manubias, non sine occulto in animis Germanorum iniuriae sensu, qui sero errore animaduerso sua sibi opera et imprudentia suum decus et gentis gloriam ereptam dolebant. dein reliquis imperij ordinibus quorum contemplatione bellum susceptum dicebat, grandis pecunia imperata, et ij, qui foederatis militauerant, tota passim Germania multantur. ea summa, vt ex rationibus publicis postea apparuit, decies sexies centena millia aureorum conficiebat. duriorem et se Caesar erga multos praebuit: nam Georgium Virtembergicum Vlrici fratrem, Albertum Mansfeldium, Io. Hedecum, Lud. Oetingensem et cognominem filium a pacis beneficio omnino exclusit, quorum bona proscripsit: et Oetingensis quidem patrimonium Friderico et Volfango filijs se secutis attribuit; vnde miser parens cum vxore et liberis, qui supererant, omnibus bonis exutus, et diu exul, tandem Argentinam venit, vixque mutata demum condicione temporum, vt sibi ignosceretur, impetrauit. nec solum Caesarem Germania grauem experta est, sed et Ferdinandum fratrem, qui propter suis finibus damna data, a foederatis et ciuitatibus, ac praecipue ab Augustanis et Vlmensibus magnam pecuniae vim exegit: ac postremo Vlrico Virtembergico antiquam de tota prouincia controuersiam mouit, quod quamuis durissimis condicionibus pacem a Caesare redemisset, fidem et priora pacta violasse eum diceret. Ferdinandi exemplo etiam cardinales Augustanus et Tridentinus a ciuitate vterque sua ingentem pecuniam emunxerunt: atque hic quidem ex ea occasione, quod Ferdinando auxilia summisisse diceret ad arcem Erembergam recuperandam, quam Schertelius, qui Augustanorum stipendijs merebat, initio belli occupauerat. Superabat bellum Boemicum, quod post tot feliceis successus leui opera confectum est. ij enim quamuis in armis essent, vti diximus, duce Gaspare Flugio, vbi de Saxonis clade cognouerunt, ad Caesarem mittunt Minauium et Storembergum comites, qui victoriam gratularentur, et comeatum atque annonam polliciti eum orarent, vt offensum sibi immerito, sicuti aiebant, Ferdinandum fratrem placatiorem redderet. illis etiam negotium datum, vt per Caesarem et regem agerent, vt exercitus in Pannoniam aduersus Turcam, de cuius aduentu rumor increbruerat, ducerentur, ad huiusque belli societatem vicini principes inuitarentur. ambiguo responso cum non amici, sed subirati animi vterque signum dedisset, illi tristes domum redeunt. aliquanto post Eid. Maijs rex e castris ante Vitembergam ad Pragenseis rescribit, et quia foedus inter eos et cum Saxone nuper initum excusabant, quasi nihil in eo noui, vel contra morem regionis fecissent, ille contra rem noui et perniciosi exempli esse demonstrat, quae in suam iniuriam redundet: et foedus ictum, et quae per absentiam suam fecerint, omnia in Caesarem et se facta esse. petit ergo, vt illud quamprimum aboleant, et sigillum cuique suum reddant, foederisque formulam legatis suis tradant; hac ratione sibi satisfieri posse: nisi pareant, se consilium ex tempore capturum. dum Halae esset Caesar, Ferdinandus Laetmericiam in regni finibus venerat; inde datis ad omneis Boemiae ordines litteris rursus de foedere conqueritur, verbisque minacibus mandat, vt ab eo discedant, et singuli quid suae sit voluntatis con festim ad eum perscribant: quippe scire se multos imprudentia lapsos quos venia dignos existimet, neque quicquam grauius consulturum, nisi tantum in eos, qui maiestatem regiam consulto violarint. has sub id ferme tempus accepere Boemi, quo de successu Mansfeldij et Tumserni contra Brunsuicum cognouerunt: cumque ex eo animos sustulissent, et quod Hessum Lipsia re infecta discedisse inaudiuissent; vbi mox et Hessum Halam venisse, et carcere detineri intellexerunt, iam spe omni abiecta, de errore emendando, sed sero cogitare ceperunt. Caesar Hala discedens per Thuringiam iter facturus Melenianum cum VIII Germanorum vexillis auxilio in Boemiam miserat, praemisso antea Augusto Mauritij fratre cum IO equitibus et duobus peditum millibus. his fretus viribus rex Laetmericia Pragam versus castra promouet, vbi cum rursus ope vicinorum oppidorum extrema quaeque ciues infeliciter tentassent, postremo a Carolo Saradino profligati, tandem se regis arbitrio permiserunt. ille igitur Kalend. Iulij scriptis ad Pragenseis litteris mandat, vt pridie Nonas in arce Pragensi sibi praesto sint, et sese cognitioni sistant. ibi depositis armis, et tormentis quae contra arcem directa erant, remotis, IO ex ciuibus supplices ante Ferdinandum in genua procubuerunt, talemque orationem habuisse perhibentur: Nec Dei tanta erga nos appareat misericordia, gloriosissime princeps, nisi scelerum magnitudine prouo caretur; nec tua in nos tam illustris esset clementia, nisi iustissimam iram tuam grauitate criminum in nos acuissemus. quippe nusquam vberior regiae mansuetudinis seges, quam in armis ciuilibus, et populorum rebellionib. conspicitur. in alijs bellis, cum vtriusque par sit caussa, par iuris ratio; fortunae, non equitatis arbitrium est. heic vero quicquid obtenditur, crimen est; quicquid contra a principe opponitur, iuris rationem obtinet. itaque cum altera pars furore, altera iure nitatur, fere semper vsu venit, vt haec superior euadat; eoque fit, vt quo magis illius exorbitet peruicacia, eo magis huius exuberare debeat gratia. hac spe atque adeo fiducia, potentissime rex, pedibus tuis aduoluimur rei et supplices; nam culpam agnoscimus, et praecipua in confessione defensio est, maiore erroris nostri sensu, quam tuae indignationis licet iustissimae metu. tu in nos, nam potes, in coniuges et liberos, in domos et fortunas non iure victoris, nam hoc minus est quam quod tibi licet, sed iure magistratus in conuictos et confessos reos, aut iure principis in rebelleis, vtere. quicquid statueris, minus erit, quam quod meriti sumus. nam quibus non, aut quot non modis in regiam maiestatem peccauimus? quo non contumeliarum genere iram tibi principi licet patientissimo expressimus? quid ergo superest, nisi vt cum culpam poena aequare non queat, contraria via in nos vindices, et quo maius crimen nostrum, eo magis animi tui magnitudinem ostendas? audiuimus Hispanos XX abhinc annis sub Ceurio rebellanteis; nuper et Gandenseis sub Maria sorore. audiuimus et poenam. audiant Germaniae populi, audiant et exterae nationes, te recentis atque adeo paene domestici exempli memorem, cum de sontibuspoenas exigere posses, nos indignos ira tua existimasse; et ignoscendo victis benignitatis gloriam mereri, quam in supplices reos iure tuo vti maluisse, hunc adde cumulum laudibus tuis, vt cum nos armis viceris, tui potius, quam erroris nostri rationem habuisse videaris, hoc est, teipsum vincas. vita, fama, fortunae, bona, quae dederis, aeternum tuae clementiae, et nostrae ex aduerso ingratitudinis monumentum erunt, et quam diu ijs fruemur, tam diu nos culpae nostrae poeniteat necesse est, quam gratia tua nobis perpetuo exprobrabit. eius autem poenitentiae hic erit fructus, vt constantius tibi obedientes simus, et dum obsequium tibi praestamus, nobis intus et foris securitatem paremus. quod ratione, quae in furore praepeditis minimum valet, consequi non potuisti, id pudore a victis facile extorquebis. ita rem dignam si non errore nostro, at certe regio fastigio, illustrissimaque tua familia, ac te ipso, et illa fortuna, quam Deus pro merito tibi concedit, feceris. age ergo, clementissime princeps, et nos quamlibet indignos in gratiam tuam accipe. sic inuictissimo Caesari fratri tuo Germania pacata libentissime quamprimum subdat vniuersa ceruices: sic Boemos ac vicinos populos egregio rarae humanitatis exemplo inuitatos tam obsequenteis in posterum habeatis, quam duros et feroces antea magno nostro dedecore, sed sempiterna nominis vestri cum laude vterque experti estis. Hac audita oratione rex nihil commotus in consessu rem omnem anteactam repetit, et singulorum in se admissorum criminum accusationem instituit; atque vt ad singula accusationis capita respondeant, iubet: cum illi rursus eadem ingererent ad inaneis clementiae laudes reuoluti, postremo rationibus post confessum crimen deficientibus quod vltimum reorum subsidium est, lacrimas addiderunt. tum rex ridenti similis quassato leniter capite, seras eas lacrimas dixit; tunc decuisse nimirum flere eos, cum initio de armis consilia inter se contulerunt. igitur illi tam tristi responso attoniti ad Ferdinandum regis alterum filium, et Augustum, aliosque qui aderant, pro ceres confugiunt, et vt intercedant, obnixe rogant. in gratiam eorum rex singulis quidem crimen remisit, nihil tamen de vniuersorum poena mitigauit; omnesque illi in arce tamdiu asseruari iussi, donec de re tota decerneret. quatriduo post supplicibus hae dictae leges. Proximis conuentibus foedus initum aboleant, concerptis omnibus sigillis; priuilegiorum et immunitatum exempla et documenta omnia exhibeant, ex quibus quae velit rex, reuocet, aut si videbitur, denuo largiatur et confirmet: litteras item omneis, quibus tribuum et societatum iura continentur, consignent, quod ea turbis ac dissensionibus caussam dedisse constaret: arces tradant, et iurisdictioni omni ac vectigalibus renuntient, foederisque cum Saxone initi litteras tradant: ceruisiae vectigal, quod in annos treis promiserant, perpetuo dependant; machinas bellicas omneis cum omni reliquo instrumento in arcem deducant; et quae priuatim quisque habet arma vsibus publicis in curia deponant. dum haec perficerentur, omnes in carcere detenti, mox ex ijs L dimissi, ex ceteris multi ad mortem, alij ad perpetuos carceres damnati sunt. ex nobilitate complures in ius vocati, cum ad diem non venissent, poenam perduellionis omnes commisisse pronuntiatur. etiam in caput Gasparis Flugij partium ducis pretium XV millium aureorum constituitur. ex publicatis damnatorum bonis CC aureorum millia corrasa, et ex vectigalibus Pragensis curiae regi addictis in fiscum redacta fuisse CCXV OIO aureorum annui reditūs scripsere Caesariani. ex eo certe bello plus emolumenti ad Ferdinandum, quam ex tota fere Germania, siue subacta, siue multata, ad Caesarem redijsse constat; quippe cum Ferdinandus sibi et in suo, Caesar imperatoriae dignitati ac veluti in alieno laborauerit. nam si tormenta et reliquum apparatum demas, quid ex tanta praeda post victoriam reliqui esse potuerit, non video Dum haec in Boemia geruntur, Caesar Hala septimis castris per Thuringiam Bambergam in Franconia venerat: ibi obuium habuit cardinalem Sfondratum a Pontifice missum, vt de victoria ipsi gratularetur: eum honorificentissime acceptum non sine aliqua tamen offensionis significatione dimisit, quod P. Aloisium nuper a parente Parmae et Placentiae ducem creatum occulte res nouas in Italia moliri, atque adeo coniurationi Fliscanae caussam dedisse diceret. inde tertijs castris Norimbergam contendit, captiuis, quorum summam apud ciueis gratiam esse sciret, ne quid turbarum suboriretur, vrbem ingredi prohibitis, sed extra diligenter ab Hispanis custoditis. ibi Hamburgenses, quorum ciuitas in aestuario maris ad Albim in faucibus Cimbricae Chersoneci sita est, cum captis ducibus et confecto bello Boemico nulla amplius spes esset, per legatos se a foedere discessuros promittunt, et depensis in sumptus belli C millibus aureorum Caesari reconciliantur. quod eo gratius illi accidit, quia horum exemplo Lubecenseis, quorum ciuitas in aduerso litore ad oceanum in faucibus item Chersonesi posita est, ac reliquas Saxoniae vrbes ad officium redituras speraret. nec spe sua omnino falsus est. nam mox cum VII Eid. Vtil. Augustam venisset, Lubecenses ac Brunsuicenses legatos miserunt, et excusata superiorum temporum condicione, ac persolutis CC millibus aureorum a Caesare in gratiam accipiuntur. nec multo post Philippus et Bernardus Pomeraniae principes cum Caesare transegerunt: miserunt et Luneburgenses suos legatos; sed cum interpellati nimis superbe, vti victori videbatur, respondissent, in gratiam accepti non sunt. Cum Augustam ingrederetur Caesar ex captiuis alterum secum introduxit, Hessum Donauerdae reliquit, vbi ab Hispanis, in quorum custodia erat, siue quod ferocius se gereret, quam captiuum decebat, id enim illi aiebant, siue quod superbae genti victis insultare solemne sit, omni contumeliarum genere habitus est. mox praesidiarij, quos Caesar ciuitati duce Georgio Schaumburgio imposuerat, persolutis stipendijs dimissi; Meleniani item, et Io. Nassouij milites, quod ijs confecto bello minime opus esse videretur; atque ex XL Germanorum vexillis, VIII solummodo retenta sunt. quod ad suam iniuriam pertinere Germani arbitrati sunt: nam in agris passim Hispanorum et Italorum copias cernere erat, quas Caesar per oppida distribuerat; ac Visseburgo quidem oppido Norgoiae IO CC Neapolitani equites hiemandi caussa impositi sunt. qui fuźre immunes, vt Memingenses et Campodunenses, magna vi auri vexationem hanc redemerunt; illi XXX, hi XX OIO aureorum depensis. venerant et ex Belgico IO equites per pagos et ipsi distributi. cum autem Hispanorum XII signa aliquandiu Biberaci substitissent, inde ad Acronium lacum deducti sunt, ad Constantiensem expeditionem destinati. Hunc exitum eo anno bellum Germanicum habuit, omnium quae gesta sunt in ea gente et nostris et maiorum temporibus post Romani imperij dissolutionem maxime memorabile; cuius confecti qui gloriam virtuti et prudentiae Caesaris tribuunt, non hercle reprehenderim. nam in castris ad Ingolstadium summum heroicae fortitudinis et imperterriti animi specimen exhibuisse eum, ne hostes quidem negant, cum a foederatorum numerosis et adhuc recentibus copijs vndique circumuentus ac paene oppressus non tantum nullam timoris significationem daret, sed muniendis castris intentus suos exemplo et generosis hortatibus confirmaret, quantoque maius periculum imminebat, tanto alacriores ad extrema quaeque se duce et teste subeunda redderet. cum autem de dissoluendo et in hiberna deducendo exercitu consultaretur, magni animi fuit, quamuis aspera admodum hieme sub pellibus cum milite manere, vt ipse militi militaris patientiae exemplum esset. prudentiae vero summae fuit, totannorum expeditionem ita ordinasse, vt ipsi, contra quos parabatur, longo tempore nihil de ea subueriti sint: ac denique sic animos Germanorum inter se commisisse, alijs spe, alijs metu in suas partes pertractis, vt sibi inuicem per mutuam lanienam exitio fuerint. his adde priuatas Alberti et Ioannis Brandeburgicorum contra Hessum simultates, et Mauritij ambitionem atque adeo occulta in Io. Fridericum odia, quae ille mira arte et calliditate in suam vtilitatem vertit, eoque illos furore caecos adegit, vt relligionis, quam profitebantur, et libertatis Germanicae spreto periculo, arma pro patria stringenda in sese ipsi conuerterint, et extero militi ad illam inuadendam et subiugandam aditum patefecerint. nec in postrema prudentiae parte numerari debet, quod recta de foederatorum rebus aestimatione facta Caesar potius sibi initio cunctandum, quam proelio decertandum duxerit; quippe cum ex huiuscemodi societatum seu foederationum natura optime conijceret, non diu consensionem inter tot ciuitates et principes ciuilis administrationis ratione dissidenteis duraturam esse, nec aequato ducum imperio et auctoritate salutaria consilia capi, aut tegi, et cum opus esset executioni demandari posse prospiceret. cumque prae cipuum foederis robur in ciuitatibus consisteret, quarum pecunia militem ali et bellum duci oporteret, sic iudicabat, ita plebis ingenium esse, vt omnis morae impatiens, si diutius trahatur bellum, illico cunctationem, quae plerunque necessaria est, ambitioni aut praeuaricationi ducum tribuat, et belli pertaesa tandem denegatis collationibus a societate discedat. tantum virtute et prudentia sua efficere potuit Caesar. sed et multa fortunae debuit, morte absumptis fere eodem tempore duobus potentissimis regibus, quibus nec facultas nec voluntas deerat, si diutius vixissent, illius victorias retardandi. certe Franciscus Saxoni paullo ante mortem C aureorum millia, totidemque Hesso clam numerari iusserat. et iam ante per Petrum Strozzium Catharinae nurūs cognatione proximum virum strenuum et opulentum, quod pace cum Caesare facta, ipse non posset, CCC aureorum millia foederatis vt numerarentur, curauerat, persoluta Strozzio magna pecuniae summa, quam ei debebat. eamque ob rem Argentinensibus, Augustanis, et Vlmensibus fidem interponentibus Strozzius in castra Donauerdam ad duces superiore anno cum Io. Sturmio venerat, et de pecunia dependenda fidem obstrinxerat. verum vbi tempus venit, nusquam in Gallijs comparuit. quod astu cardinalis Turnonij factum foederati scripsere, viri praecipuae tunc apud regem auctoritatis et infestissimi ipsorum ob relligionem hostis, qui Strozzio difficultatibus propositis, et scrupulo de regis valetudine iniecto, non satis ei cautum esse persuaserat. nec dissimulari possunt maximi errores a foederatis admissi; qui cum primi in armis essent, si statim Caesarem totis viribus adorti fuissent, eum procul dubio imparatum, et adhuc inermem facile oppressissent. nec minus peccatum est ab ijsdem mox, cum Ratispona, quam facile capere poterant, et qua capta Caesatem Danubij possessione omnino deijciebant; omissa, Rainum et alia non tanti momenti oppida occupauerunt. inter errores et illud numeratum a Caesarianis, quod Neoburgum situ et pontis annonaeque commoditate praecipuum oppidum, quo conseruato omnia intra Licum, qui Augustam Vindelicorum alluit, ad vsque Monacum obtinebant; adeo debili praesidio firmauerint, III tantum relictis in eo vexillis, vt recedente sociorum exercitu oppidani statim eiecto praesidio aduenienti Caesari portas aperuerint. iam cum Caesar de mutandis castris et hoste insequendo consilium cepit, si diuiso hostium exercitu, neque enim aliter fieri poterat, foederati in equitatum fecissent impetum, haut dubiam victoriam, vti Caesariani fatentur, de hoste reportassent. post dissolutum autem exercitum maximus is Saxonis error fuit, quod capto Rocliciae Alberto non recta in Mauritium duxerit, quem post tantam cladem aut facile debellatum iri, si restitisset, aut tota Misnia cessurum apparebat. quam errorem altero longe maiore cumulauit Saxo, cum Tumsernum in Boemiam, Mansfeldium in inferiorem Saxoniam, attributa singulis exercitūs parte, misit; quo factum est, vt a Caesare sine pugna Albim transmittente nullo negotio oppressus sit. sic enim et recenti adhuc fama Franciscum ad Ticinum diuiso exercitu, et parte Albaniae duci Neapolim proficiscenti commissa, fusum et captum homines meminerant. huic victoriae fortuna Caesaris virtutem et prudentiam adiuuante partae defuit animus, qui ea moderate et sapienter vti sciret: nam cum nec ea mens Caesaris esset, nec vires, vt tot vrbes, populos, principes, quos insolita felicitate in ordinem coegerat, vi et praesidijs tenere, et Germaniae rempub. in regnum hereditarium transformare posset, reliquum erat, vt humanitate et clementia maiestatem et existimationem tueretur. verum cum super ea re variarent Castaldi et Albani sententiae, Caesar corrupto tot prosperis successibus iudicio, potius Albano, qui seueritate fructum victoriae conseruari debere sentiebat, assensus est, traductisque per totam Germaniam et Belgium integro biennio iniuriose captiuis, sub Hispanorum, quod inuidiam augebat, custodia, non triumphum ex victoria, sed truculentissimum odium ex triumpho reportauit. his accessit et priuata Mauritij offensio, qui quod ea, quae a Caesare sperabat, nondum consecutus fuerat, summa calliditate iniuriam dissimulauit, tempus opportunum scilicet opperiens, quo voti compos se et socerum vlcisceretur, et inuidiam, quam de oppressa Germania apud omneis ordines sustinebat, expulso Caesare et restituta patriae libertate aliquando dilueret. sane felicitatem eam diuturnam non fore viri rerum prudentes iam tunc ex eo coniecturam fecere, quod cum Caesar triumphanti similis Augustam ingressus, suborta subito Madrucianorum militum, quibus adeo fidebat, ob non soluta stipendia, seditione, Germaniae totius Victor in priuatam domum non sine vitae discrimine confugere sit coactus: nam cum ad tumultum ciues repente arma sumpsissent, vt praedam et rapinas a domibus suis prohiberent, Caesar qui furorem militum metueret, et ciuium fidem suspectam haberet, in magnis angustijs trium horarum spatio fuit: donec missis, qui inde ciuium duces continerent, inde milites stipendiorum promisione placarent, tandem seditio composita est. ibi mox Caesar, vt a relligione initium fieret, cardinali Augustano primarium templum restituit, ac quaedam alia sibi sumit, quibus lustratis et expiatis antiquum cultum instaurat. cetera omnia senatui et ciuibus permisit. Michael Sidonius Moguntini praesulis vicarius magni nominis concionator ei muneri praeficitur: et quia magna in templis solitudo erat, oblata pecunia tenuiores, vt adesse vellent, sollicitatos quidam scripsere. comitijs interfuerunt VIIviri omnes, ac noui illi in primis Adolphus Coloniensis, et Mauritius. aderant et cardinalis Tridentinus, Henricus Brunsuicus, Cliuensis, regina Maria, et Fr. Lotaringi vidua Christierna. Kal. VIIbr. facto comitiorum initio Maximilianus Austrius nomine Caesaris pauca praefatus est. multa deinde Caesar scripto (legebat illud quidam a secretis eius, sicut moris est) repetita superiorum annorum memoria, atque in primis conuentuum, quos Vormatiae ante biennium indixisset, et mox Ratisponam transtulisset, de egregia sua erga patriam voluntate disseruit; inuitum se nimirum ad arma compulsum, quorum iustam caussam prosperos successus habuisse eo impensius laetetur, quod ijs effectum videat, vt componendorum motuum expeditior in posterum se via a periat; cumque vel experientia constet, relligionis dissidium belli huius caussam extitisse, ob idque, ipsis principibus efflagitantibus Tridenti concilium, quod iam inchoatum sit, cogendum curauerit, cupere eius rei primam esse deliberationem. deinde de camera imperiali constituenda agit, cuius curam sibi permitti postulat, consultum sibi videri inquiens, vt numerus iudicum augeatur, propter litium frequentiam X additis, qui ius aequabile inter partes dicant. postremo priuatas coitiones et deliberationes sibi non placere testatur, quod eae ad inuidiam suam pertineant, quasi libertate suffragiorum adempta. de Turcicis auxilijs dilata actio in aduentum Ferdinandi fratris. iam enim Gerardus Veluicius, quem a Pannoniae rege Constantinopolim missum antea diximus, superiore mense redierat, pactus in quinquennium inducias. non eodem animorum sensu postulata Caesaris ab omnibus accepta sunt, in eo praesertim, quod ad relligionem spectabat. nam inter VIIviros, ecclesiastici, non alia ratione, quam per Tridentinum concilium, quod sine condicione vrgebant, relligionis dissidium componi posse existimabant. Palatinus vero et Mauritius ac Brandeburgici legati, non illud quidem repudiabant, sed vt liberum esset, neque Pontifex in eo praeesset: quinimo episcopis, qui interessent, iusiurandum remitteret; suis doctoribus decidendi aeque cum alijs facultas esset, atque vt decreta iam facta retractarentur, postulabant. ceteris placebat, vt synodus continuaretur, atque in ea Protestantes accepta a Caesare et Pontifice fide audirentur, seque decretis eius parituros vicissim fide data obstringerent. Gaesar vt sententiarum variationem omnino resecaret, XIII Kal. IXbr. scripto respondet, et vt omnes concilio se summittant, petit, priuatimque cum Palatino nuper reconciliato ac tremente adhuc minis agit: Mauritium vero, qui socerum liberatum vellet, spe iniecta eo conapulit, vt vterque rem ipsius arbitrio permicterent, cum sibi prolixe de Caesaris voluntate in relligionis caussa prius cautum esse dicerent. itaque VII Cal. IXbr. postulatis Caesaris se assentiri omnes profitentur. maius negotium fuit cum ciuitatibus, quae et relligioni periculum imminere, si se concilio subijcerent, iudicabant, et offensionem Caesaris minas adhuc spirantis subuerebantur. tandem interpellatae a Granuellano et Hasio, vt principum responsa corrigerent, inuidiae declinandae caussa modeste respondent, scriptoque tradito condiciones, in quas consensuri essent, explicant. modestia pro assensione a Caesare accipitur, et suppressa scripti mentione per Seldium respondet, sibi pergratum esse, quod ceterorum exemplo rem suae fidei permisissent. verum postea edito in eam rem scripto, condiciones ab ijs sunt expolitae, quas in probando a se concilio desiderarent: omnesque palam moniti, quod Caesaris postulatis consensissent, id eo factum esse, ne illustrissimorum principum sententias floccifecisse possent videri. Haec exeunte mense VIIIbri acta, cum Ferdinandus victor ex Boemia ac Brandeburgicus VIIvir Augustam primum venere. eodem statim tempore Caesar cardinalem Tridentinum Romam mittit, qui de rebus omnibus Pontificem certiorem faceret, et de concilioTridentum reuocando vrgeret. iam enim mense April. ante Caesaris cum Saxone congressum, Tridentinorum patrum maior pars Bononiam se contulerat. caussa obtendebatur, quod aer minus illic esset salubris. quod Hier. Fracastorius asseuerabat, ex eoque grauissimum contagionis morbum sub autumni tempus imminere Patres monuerat. is summus iuxta philosophus et medicus ac rerum caelestium inprimis peritissimus facile rem ita habere plerisque persuaserat, ad id, vti creditur, a Pontifice inductus: cui cum male cum Caesare ob quasdam occultas simultates conueniret, consultum visum erat, ex Germania synodum in pontificiae ditionis ciuitatem aliquam in Italia transferre. quod Caesar incepto adhuc bello neque dum confecto occupatus dissimulauerat: sed mox, vbi Augustam venit, auctor Principum senatu fuit, vt de reuocanda synodo Pontificem interpellarent. itaque episcopi Eid. VIIbr. datis ad eum litteris, quo in discrimine Germaniae salus versetur, exponunt, orantque, vt quandoquidem totos XXVII annos ob relligionis caussam nouis subinde motibus et seditionibus Germania concussa fuerit, cui malo remedium sanctius aut aptius, quam legitimum concilium, inueniri non potuerit, velit illud translatione paene dissolutum restituere: alioqui fore, vt ni aequissimis ipsorum postulatis annuat, aliae rationes atque consilia negotij huius expediendi ineantur. Cum haec quae modo retulimus scripta sunt, nondum de morte P. Aloisij cognouerat Caesar, quae in IIII Eid. VIIbr. incidit. eius caussas has fuisse accepimus. Paullus III, cui nihil suorum caritate proximius, triennio ante Parmam et Placentiam a Gallis olim conseruatas, demum ecclesiae ademptas, P. Aloisio attribuerat, Camertium principatu et Nepe dominio, quae contracto cum Octauio nepote et Margarita Austria matrimonio auus ipsis liberisque ipsorum concesserat, permutationis titulo in locum illarum ciuitatum vicissim ecclesiae attributis, cum pensione VIII OIO aureorum: id non sine contentione in consistorio actum, Io. Dominico Tranio cardinali magnae auctoritatis viro reclamante, qui specie libertatis, fauore collegarum sibi conciliato, ad summum sacerdotium hac via grassabatur: contra suadente Nic. Ardingello, qui paullo ante in cardinalium collegium allectus, ac tam recenti beneficio obnoxius Pontifici ac suorum libidini ancillabatur. rem grauissime tulit Caesar, quippe qui has ciuitates ad Mediolanense imperium pertinere contenderet: eaque de caussa Ioan. Vega, qui ipsius nomine legatum apud Pontificem agebat, actioni non interfuit. Margarita ipsa, quae Camertium et Nepe ditionem sibi et marito ereptam dolebat, id non satis aequo animo tulit, quippe quae de patris et soceri simultatibus, quorsum euaderent, anxia, siquidem permutatio valitura esset, in se, quam socerum, eas ciuitates transferri mallet. enimvero iam P. Aloisij fides Caesari suspecta esse ceperat, quod Fliscanae coniurationis particeps fuisse crederetur, atque ipsius Pontificis, quem Senensium imperio inhiare haut dubijs indicijs constabat. negotio confecto Pontifex Venetias, Florentiam, et postremo Mediolanum ad Vastium mittit; cumque vrgeret, vt id ratum haberet Caesar, ille primo excusare et tergiuersari, ad extremum dicere, suarum non esse partium, siquidem illae ciuitates ecclesiasticae ditionis essent, de his statuere; si vero ad Imperium pertinerent, non posse se in ditionis ac dignitatis imperialis praeiudicium eas alienare. qua ex denegatione offensio aucta animum Pontificis adeo exulcerauit, vt quamuis ad tempus iniuriam dissimularet, summissis ad bellum Germanicum tam florentibus copijs, mox tamen reuocato nepote Octauio, omnia consilia in id intenderit, vt Caesaris potentiam, quantum posset, in Italia labefactaret. sollicitatis inde Venetorum animis, et contracta cum Henrico nouo rege adfinitate, alieno se prorsus a Caesare animo esse ostendit. sub id tempus Guidus Vbaldus Vrbini dux, mortua vxore Io. Mariae Camertium vltimi ducis filia, Victoriam Farnesiam Pontificis neptim in matrimonium accepit. his adfinitatibus subnixo Pontifice apparebat Farnesios non diu quieturos, quin aut iniurias illatas vlciscerentur, aut accessione aliqua res suas locupletarent. auxit suspicionem, quod cum Caesar omni ope contenderet, vt Senas, a quibus metuebat, praesidio teneret, id palam Pontifex, qui et ipse Senensium imperio imminebat, praeoccupatis metu ciuium animis impediebat. itaquo ab illis vix tandem postea impetratum est, vt Didacus Mendosa cum praesidio in ciuitatem reciperetur, vrgente eam rem maxime Cosmo Florentinorum duce, qui si Caesarianum praesidium reciperetur, Senis se aliquando potiturum sperabat. hae simultatum caussae Caesari cum Pontifice et P. Aloisio intercedebant; quibus accessere et priuatae Ferdinandi Gonzagae Insubrum proregis inimicitiae, prioratu se Barulensi in regno Neapolitano a Pontifice spoliatum, et Soraniae marchionatu in agro Parmensi, castellisque aliquot a Gonzagae domo pridem possessis vi depulsum a P. Aloisio querentis. his odiorum fomitib. ad incendium excitandum facem intulerunt ex nobilitate subdita praecipui, priuatis et ipsi iniurijs a nouo duce irritati; quem alio qui sua vitia summe inuisum reddebant, recenti adhuc Cosmi Gerij episcopi Fauentini memoria, quem primo frustra blandicijs tentatum, ad extremum specie colloquij in secretius cubiculum seuocatum, ope seruorum, quamlibet renitentem, per vim compresserat, vnde ille ex maerore animi paullo post decessit. id vero pergraue nobilitati accidit, quod homo contaminatissimus longe diuerso a vicarijs siue Mediolanensibus siue Pontificijs instituto, qui procerum beniuolentiam, vt plebem in officio continerent, humanitate et liberalitate demerebant, contra in eos, specie aequitatis, quo plebis gratiam aucuparetur, vel ex leuissima caussa seuere animaduerteret; eo consilio, sicuti apparebat, vt summis capitibus, a quibus sibi metuebat, decussis in reliquos postea pro arbitrio statueret. iamque arces, quas ad firmandam potentiam Placentiae exstruebat, in eo erant, vt altera quidem vetus, in qua dux nouus domicilium habebat, in dies milite et omni instrumento bellico muniretur: altera noua, quae approperaro opere aedificabatur, ad summum iam prope fastigium esset perducta. princeps coniurationis fuit Ioannes Anguisciolae comes, qui mira animi prudentia et constantia difficultates omneis, quae se in huiuscemodi negotijs vulgo offerunt, vnus superauit. is communicato cum Camillo Pallauicino Scipionis F. consilio, cum virum recenti offensione iritatum facile in sententiam pertraxisset, de ceteris ducibus, qui in societatem tanti facinoris citra periculum admitti possent, egit: propositique a Ioanne Augustinus Landus Complani comes, et Io. Aloisius Confalonerius, quorum opera vtetetur, cum Camillus consilium de sociorum delectu laudaret, si quidem illi consensissent, Ioannes eorum compellandorum negotium sibi sumit: et quia cum Lando non ita arcta amicitia coniunctus esset, aemulatione quadam, quae intercesserat, eam diuidente, vt primo congressu de re tanti momenti sermones conferre posset, eum sibi prius adfinitate deuincire statuit. itaque per Hieronymum Camilli fratrem adfinitate cum Lando contracta, Ioannes primum Hieronymo, quid sibi mentis in ea contrahenda fuisset, aperit: quod cum ille approbaret, vterque Lando iam, post contractum matrimonium magis familiari effecto, rem detegunt, et iniuriarum, quas ille a nouo duce accepisset, reuocata memeria, virum generosum et sibi propter fortunae et diuitiarum amplitudinem magis in dies a teterrimo tyranno metuentem ad vindictam sumendam facile accendunt: cumque is Confalonerij electionem mire adprobaret, et vt Alexander Camilli et Hieronymi frater, qui Augustae Taurinorum exulabat, euocaretur, peteret, iam de conficiendi negotij ratione agi ceptum est. qua de re cum socijs sigillatim Ioannes contulit, ne si vniuersi saepius conuenirent, ex crebris coitionib. aliqua suspicio suboriretur. tanta vero erat de Ioannis virtute inter socios opinio, vt nusquam communicatis inuicem consilijs omnes consentientibus animis ipsius fidem secuti sint. cum id Gonzaga per Ludouicum castri-Godofredi dominum patruelem suum et Anguisciolae cognatione proximum resciuisset, occasionem auide arripit, et consociatis studijs, apud Caesarem crebris accusationibus P. Aloisium, vt res nouas in Italia molientem, atque ad Galli partes inclinantem traducit. Caesar cum primo haereret, ad extremum crebris nuncijs de periculo, nisi praeuerteret, admonitus, Gonzagae assensus est. scribunt tamen Caesariani eum de caede non consensisse; illa excepta, cetera comprobasse. sed peritis rerum aestimatoribus haut vero simile fit, coniuratos quidquam ausuros fuis se in eum, qui tam arcta adfinitate Caesari coniunctus esset, nisi Caesare ipso caedis conscientia obstricto, aut Caesarem existimasse coniuratos ducem viuum capere contentos fore tantis opibus et fauore subnixum, quem scirent, simul atque Caesaris satisfecisset, neglecto sociorum periculo libertatem, et cum libertate pristinam dignitatem, ipsius Caesaris beneficio recuperaturum. die condicta, interea et ostentis et nuncijs vndique certior fiebat P. Aloisius consilia de sua pernicio agitari, atque inprimis a Paullo patre admonetur, vt a IIII Eid. VIIbr. sibi caueret; astra enim ei cladem insignem portendere. siquidem ille Pontifex artrologiae diuinanti, quae de singulorum fortunis iudicat, valde addictus erat, ob idque Lucam Gauricum Geophanensem, aetate sua magni nominis astrologum, semper dum vixit, familiariter habuit, priuato colloquio et mensa dignatus, ac tandem Ciuitatensi episcopatu donauit. verum ea monita cum hactenus contempsisset P. Aloisius, iam appetente die. ex agro Cremonensi amici quidam ad eum scribunt, periculum ipsi imminere a coniuraris, quorum nomina detecturi sint, si quem ex suis fidum ad se mittat. qui nuncius misero exitium attulit. nam cum tunc primum de re toties nunciata et neglecta serio sollicitus esse cepisset, continuo Bartholomaeum Villa-clarae comitem, cui plurimum tribuebat, quemque paullo ante ditionis suae praefectum creauerat, ad amicos mittit, vt ab ijsde facto cognosceret, iusso interim ad se venire statim post prandium Alexandro Interamnate praecipuo militiae suae duce, vt de ea re sermones conferret: quod et coniuratos ad maturandum incitauit, et caedis facilius patrandae tanto defensore absente commoditatem dedit. ferunt, nec vanus rumor est, ducem iam de coniuratione certum, ceterum de personis ac loco ignarum, ad vetitas arteis, quas a patre, vt coniurati aiebant, edoctus familiariter colebat, postremo confugisse, et incantationibus euocatum daemonem de coniuratorum nominibus interrogasse, illum vero nihil aliud, quam vt diligenter in suam monetam inspiceret, respondisse, in ea quippe locum coniurationis et consciorum nomina reperturum: id vero tunc minime intellectum pro delusione habitum, quod facta caede verum fuisse compertum est. nam cum in antica parte Farnesianorum numorum scriptum sit, P. ALOIS. FARN. PARM. ET. PLAC. DVX, vocis, Placentiae, vbi caedes facta est, prima quattuor elementa Pallauicinos, Landum, Anguisciolam, et Confalonerium designasse. quod inter memorabilia magicae delusionis exempla merito recenseri potest. conuenerat primum inter socios, vt mane ducem in arce aggrederentur. nam extra, etsi res facilis factu esset, tamen verebantur, ne caede patrata arx in Farnesianorum potestate remaneret; et ciuitas in libertatem, qui coniurationis finis erat, ope Caesarianorum asseri non posset. mutata etiam hora, quod Anguisciola animaduertisset ducem mane consuesse ad nouam arcem itare, et lustrata ciuitate non ante horam prandij in veterem redire: id cum praecedenti Veneris die fecisset dux, veritus Anguisciola ne postridie idem repeteret, quod accidit, horam prandij socijs condixit, eo ordine, vt Landus cum Camillo et Alexandro Pallauicinis fratribus arcis portam, Confalonerius cum suis interiorem aulam occupandam sumeret. ipse cum mane ducem lectica vectum officij caussa praecedens per vrbem comitatus esset, illo in arcem reuerso, cum duobus comitibus in procoetone substitit, quasi ad cum mox a prandio ingressurus. igitur dilapsis post prandium ministris signo a Lando scloppi displosi sonitu, vti conuenerat, dato, pons pensilis ab ijs, qui cum Lando erant, reducitur, statione, quae ad portam erat, ipsorummet militum hastilibus arreptis facile obtruncata. cum vero Germani stipatores, qui in aula positis armis aleae intenti erant, itidem facile a Confalonerio et qui eum sequebantur oppressi essent, eodem tempore Anguisciola interius cubiculum irrumpit, miserumque hominem membris captum et inermem gladio transfigit, vix a Camillo Foliano et Capellato, qui forte aderant et enseis strinxerant, temperata iniuria. caede facta Hier. Pallauicinus claudus, qui cum delecta manu in ciuitate remanserat, vt si quid noui suboriretur, praesto esset, statim intra arcem a socijs accipitur. moxque foribus obseratis tormenti maioris ter displosi sonitu Caesarianis, qui a Gonzaga Mediolano, Ticino, et Cremona missi haut longe aberant, signum datur. cum interim plebs initio fremeret, coniurati de fenestra accurrentem multitudinem allo quuntur, et tyrannum se interfecisse ac patriam in libertatem asseruisse gloriantes, vt fidem facerent, cadauer catena suspensum e muro ostentant, et ad ludibrium aliquandiu agitatum in fossam praecipitant, addito elogio, quo nefandae libidinis crimen mortuo exprobrabatur. quo viso ingens animorum mutatio secuta est, plebe subito dilabente, et officinas, vt in pacata ciuitate, aperiente: Caesarianis mox auxiliaribus, quorum Ruscino dux, a coniuratis in arcem introductis, cum Farnesiani, qui superabant, de Placentia actum esse cernerent, Alexander Interamnas copiarum praefectus relicta sine praesidio arce noua, de Parmae conseruatione cogitare cepit; cumque ijs militibus, qui Placentiae merebant, sub vesperam discedit. eodem tempore Sfortia Fani Florae comes, qui tum forte in finib. Parmensibus erat, frustra a Gonzaga tentatus, vt Parmam, quae ad Mediolanense imperium spectaret, Caesari, in cuius clientela esset, traderet, in vrbem cum IIII OIO armatorum a ciuibus introducitur, quem mox Io. Angelus Medicinus legati Bononiensis vicarius conscriptis VI peditum signis secutus est. ita Parma Pontifici et Octauio nepoti, qui paullo post eo venit, ac deinde Pontificis nomine Camillus Vrsinus, conseruata est. Pontifex de morte filij nuncio Perusiae accepto, etsi de illa ante se et cognouisse et monuisse testatus, tamen, vt par erat, in illa aetate immodicum dolorem sensit: continuoque ad tanti sceleris vindictam conuersus consilia cum rege per legatos communicat: sed cum ille rebus imparatis contra potentem hostem et toc successibus elatum, dolori quamlibet iusto Pontificis non indulgendum esse censeret, alienum id tempus ratus, nullis persuasionibus, nullave inagnarum rerum spe a Paullo impelli potuit, vt quamuis iam consilia de bello apud se agitaret, tunc arma contra Caesarem sumeret. itaque Pontifex placandi Caesaris, quod reliquum erat, consilium cepit; quod cum per nepotes commodius fieri posse duceret, mittitur Iulius Vrsinus, qui Margaritae filiae et nepotum nomine Caesarem exoraret, vt Farnesios, quos in fidem accepisset, et adfinitate sibi iunxisset, tuendos susciperet, ac Placentiam ipsis per mortem patris detestanda fraude occisi ablatam restitui imperaret. benigne acceptum legatum Caesar eximijs suae beniuolentiae promissis onerat; quod ad Placentiae negotium attinebat, ad Granuellanum remittit, qui longea alio vultu et oratione cum Iulio egit, obiectis P. Aloisij mortui criminibus et insigni perfidia; quod homo, quem Caesar adfinitate sua dignatus esset, tanti beneficij immemor ad Galli partes transijsset: cuius perfidiae conscium fuisse ipsum Pontificem aiebat: neque enim patris iniussu tantas res moliri ausurum filium, quas sine illius opibus exequi non potuisset. exprobratum et legato, quod cum Octauius superiori anno cum florentissimo exercitu ab auo ad Caesarem missus ad visendum parentem in via deflexisset, P. Aloisius ei auctor fuerit, vt omissa Germanica expeditione contra Mediolanensem ditionem omni tunc fere praesidio destitutam arma vetteret; fore enim, vt Caesare longinquo et difficili bello implicato, et Gallis tam propinquam opem deferentibus nullo negotio res confici posset. quod cum Octauius facere recusasset, hoc anno paullo ante mortem eadem consilia cum Ioan. Bellaio cardinali, quem Romam proficiscentem honorificentissime acceperat, retractauerit. refricata et Genuensis coniurationis memoria, de qua tamen nunquam certo constitit, Apollonio intimo ducis scriba et omnium arcanorum et libidinum conscio, qui hero occiso captus et Mediolani diu in carcere asseruatus, postremo viuus in fouea defossus perijt, vt ipse Gauricus scripsit, tormentis saepius subiecto, et herum suum aut auctorem Ianetini caedis, aut omnino conscium fuisse semper constan tissime pernegante. cum contra Parmam Caesar reddi postularet, et compensationem amplam vltro offerret, ea non accepta Iulius cum Caesaris litteris peramanter scriptis, re nihilominus infecta, ad Pontificem reuertitur. id initium fuit litteras inuicem dandi: quo officij genere vterque post P. Aloisij necem abftinuerat. rursus semel atque iterum Iulius ad Caesarem mittitur, qui de Placentiae restitutione eum vrgeret; quam cum ad ditionem ecclesiasticam pertinere pernegaret Caesar, Iulius contra et Placentiam et Parmam, postquam oppigneratae fuissent, ex nouo foedere in Ecclesiae Romanae ditionem translatas diceret, Caesar foederis tabulas exhiberi postulat, laetitiam animi prae se ferens, si sibi ex foedere facultas daretur, qua sine inuidia rerum Imperij alienatarum Farnesijs, quos filiorum loco habeat, gratificari posset. sed cum tabularum tantum exemplum exhiberetur descriptum ex codice in Hadriani mole adseruato, in quem iura R. E. referri solent, et se eius minime memorem Caesar diceret, quippe quod se iuuene cum Clemente VII transactum fuisset, res ad Didacum Hurtadum Mendozam reipub. Senensium praesidem, remittitur. Iulius rem confectam existimans Senis Mendozam adit, et cum eo Romam proficiscitur. ibi cum archetypum Caesaris manu subscriptum non exhiberetur, Mendoza re cum iuris consultis deliberata fidem nullam habendam tabulis respondet, inscio Caesare aut ipsius legato non adhibito descriptis. ita ludificatus Pontifex ad consilia cum Gallis omissa tandem redire compellitur. interea Gonzaga, qui ad Laudem-Pompeij substiterat, Placentiam venit, et ciuibus in verba Caesaris iurare iussis, post quatriduum exanime ducis corpus, quod ad omne iniuriae et contumeliae genus in vijs expositum horrifico spectaculo inimicorum ac plebis oculos huc vsque pauerat, eius iussu terrae mandatur. capta moxa Gonzaga Sandoninium et Valliclarium antea Fliscanae ditionis oppida in agro Parmensi. alia parte Hieronymus Pallauicinus Curia-maiore occupata arcem oppugnabat. multa alia castella, vt in tali rerum perturbatione, a priuatis dominis sine belli denunciatione armis insessa. Rupes alba et Fontanella magni momenti castella a Gonzaga tentata, sed irrito conatu. munitum Sandoninium, et Guelfi-castellum Parmae proximum: iamque III OIO peditum et CCC equites in armis habebat Gonzaga, nec Octauius interim cessabat, cum inter eos pactae induciae, quod appetente hieme, et continuo atque insolito imbre paene agris mersis, ad haec intumescentibus passim fluuijs et extra ripas se diffundentibus, sub dio stare et castra metari nonliceret. in Etruria praecipue ab illa inundatione damnum datum, ac Florentiae maxime, vbi Luciae Fanum ac pleraeque domus Magnolorum podio subiectae solo vi torrentium aquarum quassato euersae sunt; cum eodem anno prid. Eid. VItil. in vicinis montibus exorto subito imbre tanta violentia per subiectam vallem aqua decurrisset, vt dirutis fluuiorum aggeribus improuisus per crucis portam irrumpens, et saxa atque auulsas arbores secum trahens, ciuitatem paene totam submergeret, furiali vento tanta vi aquam rapiente, vt nulla ope humana resisti posset. vtrumque loco prodigij habitum, et decretae publicae supplicationes ad iram numinis auertendam. cum in eo esset Pontifex, qui se a Caesare promissis ludificari, a Germanis odio haberi, ab alijs principibus propter decrepitam aetatem contemni cerneret, suorum fortunae metuens, si incompositis rationibus decederet, de restituenda ecclesiae Parma, et Camertium ditione Octauio nepoti cum CCC aureorum millibus, resoluta permutatione, rursus concedenda, quod minore cum inuidia et sua et suorum fieri posse existimabat, cogitare cepit; sic enim fore iudicabat, vt eadem opera gratiam ab ecclesia Romana iniret, et suis munimentum quaereret. verum Octauius, qui speraret se aliquando cum Caesare, quicumtanta necessitudine esset coniunctus, transacturum, nunquam adduci potuit, vt Parma excederet. interim, dum Caesaris animus placaretur, se veluti in regis tutelam dedit, a quo et conchyliati torquis honore ornatus, et L hastatorum equitum praefectura donatus est. sub id tempus cardinalis Tridentinus IIII Eid. Xbr. Romam venit, et in frequentissimo cardinalium Senatu coram Pontifice Caesaris studio et ingentibus pro ecclesiae pace laboribus dilaudatis, quo se principes Germaniae synodi Tridenti congregatae decretis summitterent, rogat inprimis, vt Patres, qui Bononiam Caesare inconsulto migrauerant, Tridentum reuerti iubeat; deinde legatos in Germaniam mittat, de quorum sententia ad exitum vsque concilij formula et modus recte viuendi in ecclesia perscribatur, et abusus, qui in ordinem ecclesiasticum irrepserint, corrigantur: postremo, quod ad Pontificis offensionem et contemptum iussus est addere, consideret et statuar, si concilij tempore contingat ipsum decedere, vtrum eligendi potestas ad Patres in synodo congregatos, an ad Cardinaleis, qui istic sint, pertineat: iure enim plerosque metuere, ne si res forte ad eum casum deuenerint, ex illa occasione nouis turbis ansa praebeatur. V post die, et XIX Kal. Ianuar. Mendoza Caesaris legatus eadem eodem in loco repetit, et insuper addit, ni Pontifex quamprimum satisfaciat, aut si res excusatione vel dilatione proteletur, in mandatis se habere, vt coram ceterorum regum et principum oratoribus palam synodum vitij arguat, et vniuersum astantium cetum contestetur. eodem die in consistorium introducitur Carolus Lotaringius cardinalis Guisianus, qui longa et ornata oratione, laudato primum Franciscum nuper de mortuo, Henrici noui regis egregium erga sedem Romam studium et voluntatem supra modum extulit, qui nihil antiquius habuerit, simul atque regnum iniuit, et parentis optimi manibus parentauit, quam vt suam erga summum Pontificem obseruantiam hoc solemni officio testaretur. dein repetita meritorum Franciae regum memoria, qui primas in tuenda relligione et protegendo Pontifice partes semper tenuerint, eoque nomine merito primum locum inter reges Christianos obtineant, huc se missum dicit, vt potentissimi regis primogeniti ecclesiae filij et gentis Christianae antesignani nomine se et sua ecclesiae more maiorum summittat, et opes ac facultates omneis pro illius ac Pontificis salute ac dignitate conseruanda polliceatur. sacris legibus esse cautum, vt statim ac summum hoc sacerdotium inierint Pontifices, amicitiae firmandae caussa legatos in Galliam mittant: Henricum vicissim inito nuper magistratu eodem officij genere defungi voluisse, simulque monere, vt nascentib. factionibus, quae magnas ex paruis initijs plerunque vireis acquirant, se opponat: neque enim latere Pontificem, in quas se olim nimia securitate Ioannes XIII, Gregorius VII, et Paschalis III calamitates induerint, ac postremo Alexander III, donec eorum successores ope Gallorum ereptam ab Imperatoribus auctoritatem recuperauerint. id a Guisiano additum, vt in Pontificis animo Caesari infenso vulnus caede P. Aloisij acceptum refricaret, et cum ob concilij translationem offensiones cottidie inter eos crescerent, vtriusque inimicitias ad vsum et compendium nostrum conuerteret. cum instarent Tridentinus et Mendoza, vt Pontifex ad postulata responderet, ille per Blosium ea esse huiuscemodi dixit, de quibus fratrum cardinalium sententias vellet exquirere. itaque rein quaestionem proposita, alij salua pontificiae auctoritatis maiestate Caesari, quantum fieri posset, indulgendum esse existimabant; alij quod non satis idoneea Caesare et Ferdinando fratre Germanos concilij decretis parituros caueri dicerent, contrariam sententiam tuebantur, neque concilium loco, hoc est, Bononia moueri debere censebant: alij denique ad Patres, qui Bononiae essent, rem integram deferendam esse. hanc vt mediam opinionem Pontifex amplexus legatis respondet, velle se ad Patres, qui Bonodiae sint, referre, et ad ceteros Christiani orbis principes perscribere. quod eo consilio faciebat, vt cum plus de Placentiae restitutione, quam concilij exitu angeretur, moram tantisper concilio interponeret, quo vsque Caesar Placentiam restituisset. itaque priuatim cum Tridentino agit, planeque se Caesari de concilio transferendo minime satisfacturum declarat, nisi prius sibi a Caesare de Placentia fieret satis; quod vereretur, ne hoc impetrato Caesar Germanorum beniuolentiam demereretur, et Germanicarum opum potens, se neglecto, cuius gratia amplius non egeret, promissa, de Placentiae restitutione siue compensatione, minime praestaret. igitur re infecta Tridentinus ad Caesarem redit, relicto Romae Mendoza, qui contra Pontificem Caesaris nomine protestaretur. XX tamen dierum spatium Tridentinus in Pontificis gratiam sibi dari postulauit, quo Caesar de re tota certior factus, quid suae voluntatis esset, denuo ad Mendozam perscriberet. ne quid interea turbarum in regno Neapolitano exoriretur, Mendoza exules, qui Romae erant, et a Farnesijs sollicitabantur, monet, vt domum redeant: omnibus quippe, praeter XX priore seditione, et XV altera exceptos, offensionum praeteritarum gratiam factam esse; et quod ad exceptos attinet, iuri sistant se; treis enim iudices delectos P. Toletani proregis partibus haut quaquam obnoxios, qui de caussa illorum cognoscant. ita pro tempore motibus Neapolitanis obuiam itum est. Pontifex biduo post Mendozam in Senatu auditum, ad Patres, qui Bononiae erant, atque Io. Mariam Montanum legatum primarium litteras dat. ille, vt erat praeceptum, conuocatis in consilium Patribus ex eorum sententia rescribit: visum ipsis, maxime pertinere ad synodi contemptum, quod cum legitime concilium Tridento Bononiam sit translatum, monitique sint omnes peramanter eo die, quo decretum de translatione factum est, vt ad iter se accingerent, aliqui tamen sint, qui ibi pertinaciter remanserint: igitur de reditu deliberari non posse, priusquam ij, qui Tridenti sint, Bononiam veniant, ac socijs sese coniungant, concilijque potestatem agnoscant: petere insuper, vt ante caueatur, fore, vt Germania se synodi decretis summittat, quae vel iam facta sint, vel deinceps fient, ita vt a nemine in dubium reuocari possint: caueatur item, non futurum populare concilium, vt tuto libereque ibi possint commorari, et cum visum fuerit, illinc discedere: liceat item Patribus, si ex iustis caussis maiori parti videbitur, alio concilium transferre: denique cum apparebit ijs caussis; ob quas conuenerint, satisfactum esse, liberum sit Patribus concilio finem imponere. IIII Kal. Ianuar. recitatae sunt litterae, praesente Mendoza, addita Pontificis oratione egregiam suam et sanctae sedis voluntatem erga Caesarem et Germanicum imperium testificante. cum Mendoza in eo esset, vt mox protestaretur, intercessit cardinalium collegium, ab eoque impetrauit, vti protestatio differretur, quoad responsum hoc Caesari renuntiatum esset. nec interea a cura rerum ciuilium quiescebat Pontifex; cumque Alexander Vitellius ab Octauio Parmae gubernator impositus, Caesaris, in cuius ditione amplum patrimonium obtinebat, et Pontificis ac Farnesiorum, quibuscum arctissima necessitudo ei intercedebat, offensionem vereretur, ideoque in eo negotio se tepidiorem praeberet, Pontifex Camillum Vrsinum magni nominis ducem in eius locum suffecit, Iuliumque Vrsinum cum copijs ad regni limitem misit, quoniam inibi Ascanium Columnam et Sulmonis principem in armis esse audiuerat. Perusiam etiam praesidio firmauit: cum Gallis lente agebatur, nam et illi ingenio aut aetati Pontificis parum fidebant: et Pontifex non magnum in eorum amicitia praesidium collocabat quos difficili contra Anglos bello implicatos videret.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER QVINTVS.

KALEND. Ianu. anni sequentis, qui fuit huius seculi XLVIII, Pontifex ad Germanorum episcoporum litteras Augusta ante XVIII Kalend. Octobr. datas respondet, laudataque ipsorum pietate, quae sua egregia fuerit in relligionis caussa voluntas et studium, repetita superiorum temporum memoria, exponit: in id a se nimirum indictum concilium, qui optimus et sanctissimus dissidiorum de relligione componendorum modus sit, primum Mantuae, dein Vicetiae, ac postremo Tridenti; quod paucis ab hinc mensibus se inscio ex Patrum decreto, penes quos id iuris esse non ambigatur, Bononiam non ita longe a Tridento translatum sit: nihil vero sua referre, Tridenti an Bononiae celebretur, neque recusare, quin Tridentum rursus reuocetur, modo assentiantur Patres, et ordine omnia atque ex ecclesiae dignitate fiant. ideo se ad eos misisse; quid Patribus visum fuerit, re in deliberationem deducta, ex litterarum exemplo, quod nunc mittat, ipsos cognituros. eadem de re cardinalem Tridentinum et Mendozam Caesaris nomine apud se egisse; cuius vtriusque postulata cum ipso rum litteris congruerent, non prius ad ipsos scribere voluisse, quam Caesari eadem opera responderet. igitur quid postulent Patres, antequam de transferendo rursus concilio agatur, vt attente considerent, et ipsi super ea re Bononiam consultaturi veniant, aut legatos mittant, obnixe rogare. quod vero extremis suis litteris addant, nisi prius concil. Tridentum reuocetur, fore, vt alia consilia rei expediendae ineantur, id se minime reformidare, abunde sibi conscium nihil in se desiderari posse; neque de Caesare autipsis, quorum perspecta sit integritas et explorata constantia, quidquam sinistri suspicari posse: si qui tamen sint, qui spreta Romanae sedis auctoritate id tentare audeant, eorum se vicem dolere potius, quam inaneis conatus metuere: itaque hortari, vt ecclesiae paci consulant, nec, remota ab eius dignicate consilia in suis conuentibus agitari patiantur. cum in eadem sententia et Pontifex et Bononiae Patres persisterent, Mendoza Romae petito Senatu coram Pontifice, adhibitis etiam exterorum principum oratoribus, atque eodem tempore, hoc est, XV Kal. Febr. Franc. Varga et Martinus Velascus Caesaris legati Bononiam missi de synodi vitio ac defectu professi sunt; atque ibi quidem cum Varga Caesareum diploma, quod non ad concilium, sed ad conuentum Bononiensem dirigebatur, in consessu exhibuisset, Montanus concilij praeses a Pontifice delectus, cum XL circiter tam episcopis quam eius ordinis proceribus. Vargam interfatus, Cum haec quae affers mandata ad hanc sanctam synodum minime pertineant, si vos super ijs audiuerimus, vel quidquam ad ea responderimus, ea cautione accipi debere intelligimus, vt ea res in posterum fraudi ne sit nobis; liberumque sit Patribus, qui huc conuenerint, concilium iam inchoatum persequi, et in contumaces atque auctoritatem eius detractanteis poenas sacris legibus definitas decernere. cum Varga in acta publica referri postulasset hoc ipsum, quod interpellatus esset, quo minus ipse prior verba faceret, fiduciariarum litterarum, quas Montanus vidisset, hanc summam esse ait, vt Patres, qui istic sint, Caesaris nomine obtestentur, quo mutata sententia decretum de synodi translatione mutent, et Tridentum denuo se conferant. heic rursus interfante Montano, et omnia legitime a Patribus facta inclamante, quae non nisi magna cum imminutione auctoritatis ecclesiae in dubium vocari possint, ideoque vt liceret ipsis cum bona Caesaris gratia in sententia perstare, legatos magna constantia obtestante, Varga mandati litteras recitat, Velascus vero protestationis formulam coram omnib. perlegit, qua exponebatur, quanta contentione Caesar a Leone, Hadriano, Clemente concilij celebrationem efflagitasset; vt id postremo a Paullo impetrauerit, quod Mantuae primum, dein Vicetiae, tandem Tridenti indictum sit, quo commodius Germani, quorum praecipue caussa agebatur, eo venire possent: vt omni studio interea cum Germaniae principibus ac ciuitatibus egerit, vt concilio, quod ipsis postulantib. indicendum curauerat, se summitterent: quosdam tamen esse, qui se pro R. sedis legatis gerant, qui Pontifice inconsulto, vt ipsi aiunt, certe inscio Caesare, temere et ob friuolas caussas Bononiam illud transtulerint, dum Caesar interea bello Saxonico distineretur; quo feliciter confecto, cum consentientibus omnium votis res illius labore et industria eo adducta esset, vt ex oecumenicae synodi sententia dissidijs de relligione finis imponeretur, Caesarem multoties per litteras et internuncios cum Pontifice egisse, vt iuberet Patres Bononia Tridentum reuerti: alioqui verendum esse, ne principes ac ciuitates, a quibus vix tandem nuper in comitijs Augustanis extortum sit, vt sine vlla condicione concilij decretis se parituros esse promitterent, mutato conuentūs loco, vna et ipsi sententiam mutent. missum ea de caussa Romam Cardinalem Tridentinum, et Mendozae negotium datum, vt Pontifici et cardinalium senatui ista explicaret, ac Caesaris et totius Imperij nomine, vti concilium Tridenti continuaretur, oraret: Pontificem autem ad eos, qui Bononiae sint, rem detulisse: a quibus ex compacto, vti verisimile est, vario, subdolo, et captioso responso accepto id actum sit, vt ipse parum apte et idonee legatis responderit, sed tergiuersando et procrastinando satis ostenderit, se parum de rep. Christiana sollicitum esse: nam quae afferuntur translationis caussae, scilicet febriculae cuiusdam et aeris vitium, commenta esse medicorum pretio corruptorum: id videre omneis quorsum pertineat: nimirum, vt cum Bononiam in medio Italiae positam et pontificiae ditionis vrbem Patres migrauerint, sine consensu Caesaris, cui conciliorum vniuersalium cura commissa est, aut concilium omnino dissoluatur, nequaquam eo venientibus Germanis, aut ad Pontificis et illorum, de quibus Germani conqueruntur, arbitrium peragatur. rogare igitur vehementer Caesarem, ne tot pro rep. exantlatos labores, tot magno suarum rerum ac valetudinis damno profectiones susceptas, tot sumptus in eam rem factos inutiliter perire sinant, vt qui locus concilio destinatus sit, ad eum redeatur: iam enim tuta et pacata esse omnia: si recusent Patres, se Caesaris nomine et iussu, synodi translationem hanc friuolam et illegitimam, quaeque in ea fient, nullius esse momenti profiteri: insuper responsum illud Patrum ineptum esse, et figmentis plenum testificari: et quae ex eo postea detrimenta resp. sit acceptura, non Caesari, sed ipsis tribuenda, quorum in potestate minime sit, citra consensum Caesaris concilium transferre: quia vero ab ijs salus publica negligatur, Caesarem, vt ecclesiae propugnatorem decet, quantum per iura et sanctorum Patrum leges licet, et reip. Christianae expedit, eius curam suscepturum. his recitatis, protestationis formulam exhibet Velascus, et vt in acta publica referatur, petit. tum Montanus de voluntate Patrum multa grauiter elocutus, iniuriam sacrosancto huic coetui fieri queritur, Deumque testatur, se paratos extrema quaeque ac mortem denique potius oppetere, quam adeo pernicioso ecclesiae exemplo pati, vt ciuilis magistratus pro arbitratu synodum cogat: Caesarem quippe non dominum aut magistrum, sed ecclesiae filium esse: se vero et collegas, qui adsint, R. sedis legatos esse, penes quos ordinandi et transferendi concilij ius sit; neque tamen recusare, quin Deo inprimis, dein et summo Pontifici suae legationis rationem reddant; quod ad protestationem attinet, ei intra paucos dies responsum iri. Dum haec Bononiae aguntur, Mendoza Romae facta contestatione, vti diximus, Senas, quibus praeses a Caesare impositus fuerat, reuertitur, et inde Plombinum profectus, negotio de Plombino Appianis veris et antiquis dominis adimendo finem postremo imposuit. Plombinum et in eius territorio Burianum, Scarlinum, et Suberetum praecipua castella, atque adeo Iluam insulam in Tyrrheno mari ferri fodinis nobilem ad Caesaream iurisdictionem pertinere non ambigitur. ea in Appianorum familia iam ab illo tempore fuźre, quo Petrus, cui Gambacurtae nomen, post Ioannem Agnellum, res Pisanorum, in quorum ditione Plombinum erat, discordijs ciuilibus labefactatas in saeuissimam seruitutem redegit. huius temporibus circa annum OIO CCC XC celebratur Iacobus Appianus ab Appiano in ora Pisana pago cognomentum adeptus, vir ingenio nobilis, qui primum sub Petro scribae munus obijt. postea ortae inter eum et Petrum capitales inimicitiae, quarum exitus fuit, vr Petro cum filijs a Iacobo occiso, hinc distrahente ciueis Florentinorum rep., inde Galeatio Vicecomite ac Senensibus arcto foedere cum eo coniunctis, opera Iacobi Pisae in Galeacij potestatem deuenirent; qui vt Iacobo gratiam rependeret, Plombinum, cum omni illo territorio ei emancipauit. ab hac origine Appianorum gens fluxit, qui fuźre, Iacobus ille, de quo locuti sumus, et Gerardus Iacobi F., cui successit Iacobus II, huic Emanuel, quem Iacobi III, IIII. V, ordine ex eadem famiha secuti sunt. hic postremus Ioannis Cardinalis Saluiati sororem in vxorem duxerat, et in rebus suis sororij consilio praecipue vtebatur: quod Cosmum Florentinorum ducem maxime angebat, qui sciret, Saluiatos, quamuis arctissima necessitudine secum coniunctos, praeualente apud eos patriae libertatis amore, a rebus suis alieno prorsus animo esse. itaque omni studio enitebatur, vt tanti momenti oppido et territorio potiretur; iamque a Ferrando Appiano, vt paulatim in Plombinensi ditione pedem poneret, aluminis fodinas conduxerat: cottidieque Caesarianos ministros sollicitabat, vt Senarum securitati prospicerent: Plombinum enim huiuscemodi esse, vt Etruriae totius intersit, illud in Caesaris potestate esse, aut eius, qui Caesaris partium studiosus sit, propter praetensam littori vicino insulam Iluam, quam si quis in potestate habeat, is toti orae maritimae immineat: id ante quinquennium experientia fuisse cognitum, cum Hariadenus Ahenobarbus Massilia rediens huc classem subduxisset, et Gallis eo receptum tutissimum esse exemplo suo docuisset: eam igitur, et arcem Plombini sedulo muniendam atque praesidio firmandam. in eam rem CL aureorum millia numerari iusserat Cosmus: qua pecunia accepta Caesar fidem interposuerat de ea reddenda, aut de Plombino eiusque territorio in Cosmi manus consignando, prius compensatione illius Iacobo tradita. sub id tempus cumis mortuus esset, relicto Iacobo VI puero in matris tutela, Cosmus rem confectu faciliorem ratus nouis suspicionibus Caesarianorum animos exstimulat: Petrum Strozzium in Taurinis delectus habere, et Leonem fratrem Capuae priorem Massiliam cum triremibus redijsse, quo Othobonus Fliscus nuper conuolauerit, vt cum classe propediem in Iluam descendant, et res nouas in Etruria moliantur: redijsse etiam nuper e Gallia Carolum Vrsinum Anguillariae comitem multis honoribus cumulatum cum VI triremibus. itaque Mendoza iussu Caesaris cum vidua agit, et omnino insulam muniendam esse demonstrat: quod si non possit suis opibus, videri e re Etruriae esse, vt iustam a Caesare compensationem accipiat, et totius ditionis possessionem ei tradat. illa primo renuere, et misso Hieronymo mariti ftatre summopere Caesarem orare, vt antiqui patrimonij possessio filio conseruaretur: postremo vt Gaesari aliqua ex parte satisfaceret, Didacum Lunam cum Hispanorum praesidio in Plombini arcem recipit, a quo postmodo arce expulsa, et in vrbe habitare cum filio coacta est. interea Cosmus Caesarianos vrgebat, vt aut pecunia exsoluta die dicta redderetur, aut promissa repraesentarentur. igitur re a Mendoza cum Gonzaga Ticini, quo ad eum venerat, communicata, Cosmo muniendi Portūs ferrati, sic vulgo praecipuam in insula vrbem vocant, facultas datur. Ilua a continentis promontorio, (vbi hodie Plombinum, olim paullo supra ad occidentem Populonia erat, quae nunc portus-Baratus dicitur) X circiter milliarium spatio abest, interiacente Pandataria deserta fere et nullis operibus munita insula Agrippinae exilio solum nobilitata. in Ilua portus est nauium maxime capax, cui duo colles imminent, quos ex consilio Io. Baptist. Camerini, muniendarum arcium peritissimi architecti, Cosmus erectis castellis firmauit, atque humiliori quidem, a propugnaculorum forma, quibus tanquam radijs vndique se porrigentibus, cingitur, Stellae nomen; editiori, quod alteri tanquam praedae accipiter incumbit, Falconis datum est. tertium propugnaculum in portūs faucibus aedificatum est quia linguae specimen referat, Lingula appellatum. ea quod a se in uicem longius distarent, muro coniungere instituit, vt eo magis et portum et vrbem securam redderet, tecto milite, et inde tutius, cum opus esset, vltro citro que ad arces comeante. magna operum vi et insolita celeritate festinatae munitiones, iampridem lecto milite et prouisis rebus omnibus ad eam rem necessarijs, quae Populonia, Campilia, et Liburno, vbi Cosmus ipse substiterat, comportabantur, vt intra XV dierum spatium castella ad eam altitudinem perducta sint, vt portum ab incursio nibus tutum praestare possent. id grauiter tulere Genuenfes, parumque abfuit res a tumultu domestico, plebe proceres incusante, quod rem tanti momenti nimia securitate neglexissent, ignauiam etiam ipsis exprobrante, qui arcem in oculis suis vrbi veluti imponi paterentur. itaque multi censebant, non expectandum diutius, sed manu armata quamprimum in insulam, ad disturbandas operas et solo aequandas munitiones, inuadendum esse: sic enim fore, vt portus et insula, destructis propugnaculis in eorum potestate sit, qui maris potentes sint, liberaque Tyrrheni maris nauigatio omnium sit, quam nouus in Etruria exortus dominus sui iuris facerc arcibus impositis contendat, verum eorum impetum auctoritate sua repressit Andreas Auria, vir prudenti iuxta et mitti ingenio, cum diceret, Cosmum minime insulam sibi vindicare, sed eam iussu Caesaris muniendam suscepisse. missi tamen legati, qui ea de re apud Caesarem expostularent, et CCC aureorum millibus oblatis insulam sibi dari peterent: interea cum Saluiata vidua egerunt, vt CL aureorum millibus acceptis, quae muniendis Plombinensis ditionis arcibus impendi oportere Mendoza dictitabat, oppida, et filium eorum dominum, fidei suae committeret. nec illa odio Cosmi abnuit: nam et filium Genuam amandauit, et apud Caesarem se Genuensium fidem potius, quam Cosmi secuturam testata est. verum Cosmus, qui astu, et sparsa de Gallorum molitionibus fama, rem sibi feliciter succedere hactenus cerneret, ex occasione cepcum negotium ad exitum tandem perduxit. cum enim cum forte Leo Strozzius cum XX triremibus Massilia soluisset, accidit, vt eodem tempore Orbitelli, quod Cosam olim fuisse autumat Onufrius Panuinus, alij rectius meo iudicio Vetulonium, populus seditione orta ob militis Hispani proteruiam contra praesidiarios arma sumpserit. quod cum ex compacto factum Caesarianis ministris persuasisset Cosmus, aucta de Gallorum consilijs suspicione, tantum apud eos potuit, fortasse etiam munerum spe corruptos, vt Plombinum et reliquas arceis in eius manus consignandas Mendoza ex Gonsagae consilio decerneret, traditis etiam tesseris, quos Io. Luna penes se habebat. Lucas Antonius Cupanus Cosini nomine arcium armis firmandarum curam suscepit, Mendoza et Didaco Luna, qui Plombini arcem praesidio tenebat, amplissimis praemijs, vt Hadrianius scribit, remuneratis. interea Iacobus Appianus a Genuensibus persuasus ad Caesarem adit; quem Adamus Centurio praecipue inter ciueis suos auctoritatis aliquot diebus praecesserat; ij, iam inuidia ex multorum aemulatione Cosmum apud Caesarem praegrauante, facile a Caesare impetrant, vt rescissa Gonzagae et Mendozae cum Cosmo transactione Plombinensis status cum arcib. et munimentis rursus Mendozae, vti prius, committeretur: neque enim aequum aut iustum esse, vt legitimus dominus nondum accepta compensatione bonis expelleretur, in eius commodum, qui alieni cupidus nihil iuris in his habeat. haec Caesari a Dominicano quodam, qui eum peccata secreto confitentem audiebat, sepius inculcata; quibus accessere Centurionis plena prudentiae monita; si Cosmus in eorum bonorum possessione remaneret, Auriam, qui Caesaris auctoritatem Genuae tuebatur, magna apud suos inuidia laboratum dictitantis; qua fieri posset, vt exules alienatis populi erga Auriam studijs multitudinem in suas parteis pertraherent, ex eoque rerum in ciuitate no uandarum occasionem caperent. ita Plombinum et Ilua Caesarianis reddita, et triennio post rursus Cosmo tradita, quae deinde anno huius seculi LVII per Philippum Hispaniarum regem a Cosmo certis condicionibus recepta, et Iacobo vero domino restituta sunt. iamque a contestatione per Mendozam in cardinalium Senatu facta mensis effluxerat, cum Pontifex Kal. Feb. accurato et artificioso scripto respondet, ex ea contestatione se initio magnopere commotum et incredibili dolore affectum fuisse: quippe cum res sit pessimi exempli, neque hactenus vsurpata, nisi ab ijs qui ab Ecclesiae obsequio atque adeo relligione ipsa defecerint; quod tantum abest, vt de Caesare credere vel vllo modo suspicari velit, vt potius eum, legitimam ecclesiae potestatem detrectanteis, ad officium reducturum, et in eos seuerissime animaduersurum speret: quod cum bello nuper, in quo pontificijs praecipue copijs adiutus est, confecto ostenderit, mirari se eo magis Caesarem pro tanto beneficio tam disparem gratiam rependere. verum se summo illo dolore postea leuatum, postquam mandati formula inspecta deprehenaum est, Mendozae minime datam facultatem, vt contra Pontificem et cardinalium Senatum protestaretur, sed legatis tantum Bononiam missis, vt coram Patribus, qui illic sunt, agerent, iniunctum fuisse: itaque mandati fineis egressum esse Mendozam, et modestissimo principi suo iniuriam fecisse, qui non aliter, quam contratranslationis synodi auctores contestari suos intellexerit, totiusque negotij et controuersiae, si qua sit, iudicium ad Pontificem pertinere existimauerit: qui si a Cesare interpellatus recusasset, tunc protestationi contra ipsum merito locum futurum fuisse; id cum nusquam factum sit, iniquum esse, quod petat Mendoza, vt Pontifex praeiudicio vsus decretum de consilij translatione factum rescindat; ita corruere omni ex parte Mendozae actionis fundamentum, qui nec aequum petat, nec agendi facultatem habeat. quod ad criminationes attinet, quasi ipse negligenter in ecclesiae caussa versetur, non se quidem inuidere Caesari gloriam, quod egregiam operam in hoc negotio nauauerit: ceterum sibi suam eripi minime pati posse: si Caesari constans desiderium fuit, vt perageretur concilium, eandem et sibi mentem fuisse, etiam antequam de eo Caesar cogitaret, quippe cum illum aetate antecedat. id cum bellis Germanicis interturbatum sit, relinquere in medio disceptandum, vter in eo negotio ardentior fuerit, Caesar ne, qui bellicis motibus synodi celebrationem impedierit, an ipse, qui nulli principi operam suam addixit, praeterquam vni Caesari, quem in eo bello, cuius successus ad tam optatum finem munire viam videbatur, opib. suis adjuuit, quique nullam non iniuit Christiani orbis pacificandi rationem, ex quo ad summum hoc sacerdotium vocatus est. nec Patrum migrationem adeo exaggerandam esse, cum ca maioris siue sanioris partis decreto facta sit, et in eorum potestate sit ex iustis et legitimis caussis concilium transferre. inpraesentiarum quidem, an legitime translatumsit, nolle pronunciare: verum si in controuersiam veniat, eius rei sibi iudicium reseruare, atque interim coetum illum, qui Bononiae sit, concilium iure appellare. nunquam se prorsus recusasse, quin Tridentum redeatur, modo id legitime fiat, hoc est, citra ecclesiasticae auctoritatis detrimentum, et sine aliarum nationum offensione. satis constare, quam de Germaniae salute sollicitus fuerit. iam bis indicto Tridentum concilio: verum id frustra hactenus fuisse, discedentibus Caesaris legatis, ac nullis fere episcopis Germanicis eo venientibus, quamuis ex Gallia, Hispania, et alijs remotioribus prouincijs multi confluerent. laetari se quidem magnopere, temporum ac rerum statum in Germania mutatum esse, libenterque audire, successibus tam prosperis actoritate et potentia auctum Caesarem in se recipere, Germanos, si Tridentum redeatur, concilio subscripturos: ceterum mirari, qui fiat, vt si Germani tam bene affecta voluntate sint, adeo salutare remedium intra vnius ciuitatis moenia concludant: etsi enim eorum praecipue gratia cogatur, cogitare tamen debere illos, cum eodem morbo teneantur hodie Dani, Gothi, ac Britanni, hoc exemplo necessitatem induci, vt in eorum finibus etiam synodus habeatur. contra vero multis testimonijs ostendi posse, extra prouincias, in quibus haereses exortae sint, saepius celebrata fuisse concilia. vnde appareat, nihil illa tam acri et festinata denunciatione opus fuisse, et condiciones a Patribus propositas neque nouas esse neque iniquas; quippe solere ista non tantum Pontificum, sed et Caesarum legibus hoc modo definiri. itaque non fuisse cur Patrum responsum friuolum esse ac figmentis plenum dixerit Mendoza; nec vero Pontificem, quamuis negligentiae vere accusari non possit, moleste ferre, si quando contingat eum officio deesse, eo diligentiam Caesaris excitari, modo intra cancellos, qui illi circumdantur, consistat, et iuris formulam ac sanctorum Patrum leges Christianique orbis consensum in eo sequatur. quod si fiat, minime dubitare, quin vtriusque functio, licet diuersa et distincta, sit ecclesiae futura salutaris. postremo quod migrationem Patrum illegitimam esse concendat Mendoza, quoniam in hoc controuersiae cardo vertatur, eius rei cognitionem pro ea, quam in ecclesia obtinet, potestate sibi vindicare, eamque viris amplissimis collegis ac fratribus suis Parisio, Burgensi, Polo, et Crescentio demandare; et siquidem finito iudicio parebit, illegitime concilium Bononiam translatum fuisse, omni ratione curaturum, vt Tridentum reuocetur. interea dum illi cognoscent, petere, ne quid ab alterutra parte in contrarium fiat, sed quicquid hac de re velint in medium afferre, id vt intra proximum mensem faciant, edicere. ac ne Germaniae deesse videatur, legatos eo se missururn pollicetur, qui populorum illorum infirmitati, si Caesari et ipsis non ingratum esse cognouerit, commoda ratione medeantur. haec eo scripto continebantur, cuius auctorem fuisse Reginaldum Polum, vnum ex delegatis illis iudicibus praecipuae et dignitatis et doctrinae inter cardinaleis, scribit in eius vita Lud. Becatellus archiepiscopus Racusinus: deploranda sane tanti viri condicione, cui necesse fuerit, vt sectarij mali suspicionem, cuius falso insimulabatur, purgaret, Pontifici in ea caussa, in qua minime illum sincere versari sciret, industriam suam elocare. Caesar, cardinali Tridentino iam Augustam reuerso, cum ex Mendozae litteris, etiam antequam scriptum illud in eius manus venisset, exiguam spem esse de concilio instaurando, cognouisset, rem ad Imperij ordines XIX Kal. Februar. detulerat, negotiumque Mendozae dedisse dixerat, vt si Pontifex in sententia perseueraret, concilium vitij palam argueret. quod etsi non omnem de concilio spem praecideret, tamen quia longior mora interponeretur, existimare e re publica esse, vt interim via aliqua conciliationis ineatur; eius quidem rei sibi ab ipsis curam permissam esse; verum aequius videri, vt ex omni theologorum numero pauci deligantur viri pij, docti et concordiae studiosi, qui negotium illud citra vllam asperitatem tractent. igitur deliguntur nonnulli; inter quos cum minime conueniret, rursus res tota Caesaris arbitrio committitur. is ergo Iulio Flugio episcopo Numburgico, et Mich. Sidonio, quorum supra mentionem fecimus, Ioanni item Islebio Agricolae, qui ante XX annos pro Saxonica confessione cum Phil. Melanchthone et Io. Brentio steterat, negotium dat, vt doctrinae, ceremoniarum, atque emendationis ecclesiasticae formulam conscriberent. Brandeburgicus VIIvir, vt erat et rerum Caesaris et pacis supra modum studiosus, cum serio rem agi crederet, communicato cum Iacobo Sturmio consilio ad Argentinenseis scribit, et vt Martinum Bucerum ad se mittant, orat; Caesarem enim, postquam Pontificem concilium detrectare videat, aliam viam institisse, ac demum aliquam spem emendationis in ecclesia bonis affulgere. cum Bucerus Augustam venisset, apud VIIvirum diuertit, qui ab Islebio persuasus, librum de relligione ab delectis confectum ferri posse, quem moderatione summa scriptum esse dicebat, eum propterea Bucero euoluendum dat, vt ei subscriberet: ille, quod in eo Pontificiam doctrinam constitui diceret, probare se non posse respondit, et quantumuis grauiter ei succensente VIIviro, et vti subscriberet omni ope Granuellano contendente, a sententia dimoueri non potuit, magnoque vitae discrimine per Virtembergicum agrum, qui tunc ab Hispanis passim insidebatur, sese Argentinam recepit. liber ille capita complectebatur receptae hactenus relligioni prorsus consentientia, nisi quod sacerdotum coniugium non penitus damnabat, nec carnis et sanguinis CHRISTI sub vtraque specie communionem omnino reijciebat, sed vtrumque tolerandum esse proponebat, donec de tota re ex concilij sententia decerneretur. quo factum est, vt is liber, quamuis Caesar grauissimis verbis id vetuisset, contrarijs editis scriptis ab vtraque parte impugnatus sit; inde quidem a Gaspare Aquila Saloediensis ecclesiae in Thuringia ministro, quod eum Islebius libro assentiri passim iactaret; inde a Roberto Cenali Abrincarum episcopo ob sacerdotum coniugium et cenae dominicae sub pane et vino vsum, ac deinde Romae a Romaeo ordinis Dominicani, vti vocant, Generali: itaque Pontifex id in ea formula dignum censura pronunciauit, et per Cardinalem Sfondratum respondit, inauditum esse, vt presbyter ordinatus vxorem ducere, et sacrum officium administrare possit: consuetudinem illam cenae dominicae sub vtraque specie sumendae iampridem in ecclesia abrogatam esse, et in his duobus indulgendi potestatem nulli competere, praeterquam R. P. hac adhibita censura VIIviri praesules ad Caesarem scribunt, et se eam formulam vt Ecclesiae salutarem amplecti paratos ostendunt. et Coloniensis quidem, cum postea formulam per dioecesim publicaret, facto decreto matrimonia sacerdotum iam contracta rescidit, atque incesta pronunciauit, liberosque ex ijs susceptos spurios esse iussit. non eadem sententia erat Palatini et Mauritij VIIvirorum; verum vterque siue metu, siue spe inductus, vrgenti Caesari non admodum reclamauit. itaque postquam formula Eid. Martijs in comitijs palam recitata fuit, cum Moguntinus non exquisitis ordinum sententijs publico nomine gratias egisset, gratiarum illam actionem pro assensu Caesar accepit, nec vllam postea excusationem admisit, librumque typis latino et vernaculo sermone euulgari iussit. nec multo post Mauritius Augusta discessit, reque Misenae coram ditionis suae hominibus proposita, cum illi Caesaris et ipsius promissa reposcerent, et vt sibi in Augustana confessione persistere liceret, orarent, Begae primum dein Cellae, post denique Interbocis conuenitur. interfuit ipse Islebius a Brandeburgico VIIviro missus. ibi ex Ph. Melanchthonis sententia, qui vt erat miti ingenio, pacificandae ecclesiae vnice studebat, de rebus medijs, et ijs quae adiaphora vocantur, decretum fit; postremo que Lipsiae a Vitembergensibus et Lipsiensibus theologis habita deliberatione relligionis formula perscribitur, quam omnes per Mauritij ditionem sequerentur. inde postea inter ipsos Augustanae confessionis socios controuersiae exortae sunts, Lubecensis, Luneburgensis et Hamburgensis ecclesiarum ministris acriter Augustanum decretum oppugnantibus, quibus mox se adiunxerunt Magdeburgici doctores Nic. Amstorfius, Matthias Flacius Albona Illyrici vrbe natus, quondam Melanchthonis auditor, et Nic. Gallus, qui per res illas medias Pontificiae relligioni viam aperiri contendebant: ritus enim ac ceremonias et res huiusmodi desinere esse adiaphora, cum ijs opinio cultūs ac necessitas Christianae libertati contraria accedit; sic enim impietati tandem caussam dari. quibus vno verbo Melanchthon respondit, nimirum aliquam seruitutem ferendam esse, modo cum impietate coniuncta non sit. sed haec anno sequenti acciderunt. Ioannes Brandeburgicus Ioachimi VIIviri frater, cum instaret Caesar, vt libro subscriberet, coram Ferdinando se excusauit, et de suis in ipsum meritis quaedam modeste praefatus, hac se fiducia vtrique militasse dicit, quod de relligione sibi cauissent. cum nihil impetrare posset Caesar, veritus ne ille vel exemplo vel voce alios confirmaret, comitijs hominem abire iubet. Volfangus etiam Baioarus Bipontinus cum ab ea, quam hactenus professus fuerat, relligione vllo modo discedere recusaret, dimittitur; qui postea instante Caesare ad eum rescribit, se quidem inpraesentiarum invulnerata conscientia ipsi satisfacere non posse: sed si ministros solum vertere iubeat, quanquam id admodum graue sit et sibi et suae ditionis populo, illos tamen mandatis eius obtemperaturos. Ioachimus VIIvir, qui semper hoc egerat, vt quieta consilia sequeretur, et Caesari in omnibus morem gereret, et Palatinus non ita pridem Caesari reconciliatus, cum ab illo sibi adhuc metueret, subscripsere. mox concionatores Lutherani passim exacti; Volfangus Musculus Augusta relicta Bernam Heluetiorum se contulit. Ioannes Brentius, qui ante biennium, cum Caesar Halam, vbi iam XXVI annos docuerat, aduentaret, in magno fuerat discrimine, hoc tempore extremum vitae periculum adijt: nam datum a Granuellano legatis Halensibus negotium fuerat, si Caesari gratificari vellent, curarent, vt Brentius vinctus Augustam adduceretur; quod cum ille resciuisset, in agrum vicinum subito secessit, atque ibi per siluas latitans, diuque incertis errans sedibus, amissa interim vxore, tandem apud Vlricum Virtembergicum quantumuis sibi ab Hispanis vndique circumfusis metuentem perfugium inuenit. cumque reliquae Sueuiae vrbes imperata se facturas recepissent, Andreas Osiander, qui Norimbergae docebat, in Prussiam ad Albertum confugit. idem fecere, qui Spirae et Vormatiae erant. mox et Vilelmus Nassouiae comes Erasmum Sarcerium, et Virtembergicus ipse Erardum Scnefium dimittere coactus est. idem iuris Caesari in Saxonem captiuum non fuit, qui a Granuellano et Atrebatensi filio sollicitatus, facta etiam libertatis spe, a sententia dimoueri non potuit; cum diceret, inter conditiones anno superiori a Caesare praescriptas hanc quidem fuisse, vt et ipsius, et Tridencinae synodi decretis se subscripturum reciperet; sed postmodo remissam fuisse, postquam nullo terrore adduci potuisse eum intellexit Caesar, vt in eam consentiret; neque quicquam de relligione secum ab illo tempore actum esse. id vero se summi beneficij loco duxisse, eoque aequiori animo captiuitatem tulisse, quod interea suam in relligione libertatem seruare licuerit: in qua cum in dies assidua sacrorum librorum lectione confirmatior euadat, nolle se committere, vt si contra quam fieri debere sentiat, in relligionis negotio se gerat, et diuinam maiestatem et Caesarem ipsum ludificasse dicatur; qua re cum nihil flagitiosius fieri posse existimet, (hoc enim illud esse peccatum contra Spiritum sactum, quod nullo vnquam tempore condonatur) maiorem in modum orare Caesarem, per Dei misericordiam, qua per Filij immolationem humano generi reconciliatus sit, ne factum hoc suum implacate ferat: non gloriolam in eo effectare, sed id vnum spectare, vt vero Dei cultu regni caelestis haereditatem consequatur: hoc vt Caesar certo credat sibique persuadeat, vehementer optare: ceteris in rebus omnibus promptissimam suam fuisse et fore perpetuo in illum voluntatem, quamque ei dederit fidem, eam, vt virum bonum et illustri loco natum deceat, inuiolatam feruaturum: itaque obsecrare, vt offensionem omnem remittat, seque tandem ab hac captiuitate liberet, ne primus omnium principum sit, qui suam aetatem captiuus apudipsum exegerit. cum hoc in proposito constanter haereret, durius et inclementius aliquanto cum eo agi cepit, adempto librorum sacrorum vsu, et eo, quo hactenus Caesaris permissu vsus fuerat, doctore; qui cum praesens exitium imminere cerneret, veste mutata clanculum se periculo eripuit. cum deinde Saxonis filij interpellati formulam recipere nollent, eamque in concionib. oppugnari paterentur, Caesar ea de re apud patrem conquestus est: a quo hoc responsum tulit, non posse se filijs auctorem esse, vt quod pecata conscientia facere nequeat, hoc illi faciant. non eadem Hessi constantia fuit, si verae sunt litterae, quas ille ad Caesarem sub id tempusdedit, a Caesarianis euulgatae, quibus continebatur, mandasse ipsum vxori et consiliarijs, vt reliquas conditiones omneis implerent, et ijs qui propter anteactum bellum querimoniam instituissent, satisfacerent; de cetero librum de relligione sibi lectum esse, in quo licet quaedam essent, quae non satis intelligat, quaeque sacris litteris confitmari non posse existimet, tamen quod vetustate stent, et Patrum auctoritate nitantur, non se plus illis velle sapere: itaque ratum habere scriptum illud, et curaturum, vt a suis obseruetur: interim fidem suam ei deferre, siue contra Turcam, siue contra Pontificem, vel quoscunque reges, atque ipsos Heluetios bellum gerat, siue per Germaniam ipsius opera vti velit; sed orare per Deum, et omneis diuos, vt deposita omni offensione se liberum dimittat; iam enim annum integrum detineri, et satis duras poenas dedisse; maioris porro cautionis loco, si opus sit, daturum duos filios obsides, et quaecunque ratio praescribatur, ea se paratum cauere, donec ipsi plene satisfiat. has litteras, de quarum veritate Sleidanus addubitat, captiuitatis taedium ab Hesso extorsisse puto, cum is esset, qui prospera superbe, aduersa impatienter ferret, longe diuerso a Saxone ingenio, quem secundis reb. nunquam supra modum elatum, multominus aduersis fractum hostes vnquam sui videre. certe non magnam Hessi propterea rationem habuisse Caesarem constat, alio atque alio loco subinde a custodibus Hispanis traducti, Donauerda primum Norlingam, et inde Alprunum, ac denique Halam in Sueuia. tunc et perscripta emendationis ecclesiasticae formula et in comitijs recitata atque ab episcopis comprobata est, moxque iussu Caesaris typis euulgata. petierant legati, vt sibi tempus daretur, quo de decreto suis renuntiarent: interim cum omnibus fere fingillatim actum est, et minae additae, iussis manere legatis, donec responsum a suis allatum esset. serius ab Argentinensibus legati missi, quorum princeps Iac. Sturmius. cum ijs agit Granuellanus per Henricum Hasium, quo vtebatur interprete, de formula, cui omnes fere principes ac multae ciuitates sub scripserant, recipienda, et quae sit Senatūs voluntas, vt exponant, rogat. cum eadem, quae reliqui, in medium afferrent, et in eam rem litteras a Senatu exhiberent, interfatur Granuellanus et decretum Augustanum vrget, cui illi parere necesse habeant. heic rursus legati replicant, quod fidei Caesaris res permissa sit, id se ceterosque legatos de ciuilibus tantum negotijs intellexisse, qui relligionis caussam ad concilium reiectam existimarent, in quo partibus auditis aequo vtrinque iure disceptaretur. cum rursus instaret Granuellanus, vt publico Imperij decreto parere, nec ne, paratus esset Senatus, claro et aperto responso declararent; iam enim in Gallia passim iactari Argentinenseis in decretum non consensuros; illi nihil se aliud in mandatis habere dixerunt, quam vt Senatum in reliquis rebus imperata facturum promitterent, in relligionis negotio vim deprecarentur: quid in Galliae regis aula dicatur ignorare se, nec valde de eo esse sollicitos, modo suae innocentiae et obsequij ratio constet, cuius rationem, prout debeant, Caesari semper reddere pararti sint, ita illi non acceptis litteris dimissi. igitur Senatus mox alias ad Caesarem dat Gallicae scriptas, quoniam ea lingua magis capiebatur, et quoniam priores a Granuellano receptae non sint, denuo apud ipsum supplicare se aiunt, ne vis afferatur in caussa, quae legitime tractari non possit, nisi libertas in ea seruetur; petere igitur, vt theologis suis liceat ea, quae proponuntur, antequam cogi possint, expendere. Grempius I. C. cum his litteris alijsque mandatis ad Caesarem missus hoc responsum tulit, aliud decerni non posse, neque iam quaestionis tempus esse, fore enim propediem, vt in concilio, quantum satis est, audiantur. hoc Argentinenses perculsi responso magnum Reip. Senatum cogunt, quod non nisi difficillimis temporibus fieri consueuit. is CCC ciuibus constat, qui ex singulis tribubus deliguntur. cum plerique exquisitis suffragijs primo decretum omnino repudiarent, aliquot diebus interiectis, tepidiores multi reperti sunt, iam aduentantibus Caesaris copijs. tandem rursus ad Caesarem VI Eid. VIIbr. scribunt, et quoniam ad concilium reijciantur in eo audiendi, ne interea contentiosi et peruicaces plus iusto videantur, se minime recusare dicunt, quo minus ciuitatis episcopus formulam perscriptam in templis per sui ordinis ministros instituat; fidemque dant, se cum eo de templis transacturos, et curaturos, ne pro concione vel alijs in locis quidquam dicatur vel fiat, quod offensionis caussam praebere possit; dum liberum sit, quam quis volet, vel quam rectam putabit, relligionem profiteri. has condiciones, Iac. Sturmio viro summae eloquentiae copiose perorante, accipit Caesar, et vt cum episcopo transigant, iubet, ea lege, vt si inter ipsos non conueniat, penes se caussae sit arbitrium. cum episcopo postea egerunt, (is erat Erasmus ex Limpurgensium regulorum familia) et cum initio duriorem se, vt quidem ipsis videbatur, praeberet, tandem delecti vtrinque arbitri; ex quorum sententia Senatus tria templa episcopo permittit, et ecclesiasticos in suam fidem ac tutelam accipit, qui annuum certum vectigal senatui pendunt, et in reliquis immunitatem obtinent: episcopus vicissim in vsum scholae Thomense collegium, de quo magna controuersia fuerat, efflagitantibus professoribus ac ciuibus, ac reliqua templa Senatui concedit. pridie Kal. Vtileis huius anni comitia dissoluuntur, postquam factum est decretum de Synodo Tridenti continuanda, et Caesar curaturum se recepit, vt quamprimum ibi redintegretur. publicata et denuo relligionis formula, grauibus verbis edicitur, vt omnes sine condicione pareant, sicuti iam Eid. Maij praeceptum fuerat. auctores libri magnis praemijs remunerati sunt; Michael Sidonius episcopatu Merseburgensi in Saxonia donatur. vnde Protestantium dicterium locum habuit, ob id videlicet illos chrismatis et sacri olei vsum tueri, quod inde caput vnctius referrent. Ijs in comitijs praeterea huius anni initio Prussiae caussa acta est magna contentione inter Staniflaum Lascum a Sigismundo Poloniae rege missum, et Volfangum Melchingum, quem Caesar ante quadriennium in ordinis Teutonici magistrum Spirae inaugurauerat. petebat Polonus, vt proscriptio contra Albertum decreta aboleretur, et Gedanum atque Eluinga quae Polonici iuris essent, non amplius ad Imperij comitia euocarentur. contra Prussiae magister contendebat, Prussiam in Imperij clientela semper fuisse, iam ab eo tempore repetitis ordinis fui initijs, quo Conradus Mazouiae duxa Borussis, qui hodie Prussi, tunc Christi hostibus, bello attritus ordinem hunc sibi coniunxit, et Culmensi agro concesso, totam Prussiam occupandam dedit: quod Fridericus II illis confirmauerit, annoque deinceps LIII ac salutis nostrae OIO CC LXXVIIII debellata prouincia Christi nomen a Teutonicis equitibus in ea constitutum, deinde ab ijsdem acerrima bella contra Lithuanos et Tataros pro Polonis pugnata, arctissimamque tunc inter hunc ordinem et Poloniae reges amicitiam coijsse, donec extincta vetere regum stirpe, et Christi nomine a Lithuanis suscepto, Iagello Lithuaniae princeps a Polonis in regem acceptus est: eius progeniem, quae inultas tot clades a Teuto nico ordine illatas ad suum dedecus pertinere existimabat, nihil non ab eo tempore fecisse, quo Teutonicos astu sen vi antiqua possessione depelleret, infelici quidem per initia successu; sed rebellantib. dein de Borussis, ac LXX circiter oppidis et arcibus vna die deficientibus, Cazimirum Sigismundi, qui nunc imperat, parentem occasionem arripuisse, ordinemque in eas angustias redegisse, vt Ludouicus Erlinsusius, cum de vniuersis fortunis periclitaretur, metu, qui inconstantissimum cadere potest, adigente, nulla Caesaris et Imperij interueniente auctoritate, in eas condiciones cum Polono transegerit, vt singuli deinceps ordinis magistri intra sextum ab inito magistratu mensem Poloniae regem adire, et eum pro supremo domino per iusiurandum agnoscere tenerentur. ijs condicionibus postea stare noluisse Fridericum Saxonem, atque post eum Albertum Brandeburgicum primo; sed acceptis aliquot cladibus postremo in auunculi gratiam deterioribus longe condicionibus cum Polonis transegisse: vnde appareat, maximam huic ordini iniuriam ab Alberto, Polonorum ope, fieri, atque adeo Caesari et Imperio, in quorum tutela iam ab initio continuata possessione equites Teutonici semper fuerint; petere igitur, vt rata Alberti profcriptio maneat, et auxilia aduersus eum ab Imperij ordinibus decernantur. haec ille. constat equites illos, qui et Cruciferi et Mariani dicti sunt, assiduis in Lithuaniam et Samogitiam incursionibus assuetos, etiam post susceptum ab ijs populis Christi nomen, et coniunctam cum Polonia Lithuaniam, ab illis abstinere noluisse: indeque exorta inter eos et Polonos bella; ingentique tandem clade affectos equites prope Tannebergam anno OIO CCCC, X Eid. Vtil. sub Venceslao Iagellone, amissis L hominum millibus, vix tamen adductos, vt quiescerent, donec postremo a Cazimiro victi leges acceperunt. re cognita, exitus actionis illius fuit, vt sententiam contra Albertum pronunciatam, tuendam esse censerent; cetera, in quibus maior difficultas, ad Caesarem reijcerent. sub id tempus Sigismundus octogenario maior fato concessit Kal. April. ipso Dominicae resurrectionis die, cum regnasset annos XLII, menseis II, dies VII, summae moderationis princeps, vt qui Hungariae regnum post mortem Ludouici Ladislai fratris F. ab ordinib. regni delatum accipere noluerit, reip. Christianae periculum potius, quam suum veritus: quippe qui sciret Austriacos, ambitiosam gentem, nequaquam quieturos, et prouincijs illis bello domestico implicatis metueret, necommuni hosti ad eas inuadendas porta aperiretur. Io. Alberto et Alexandro fratrib. aetate maiorib., cum sine liberis decessissent, in regno successit, regnique heredem Sigismundum Augustum F. reliquit, qui Elisabetham Ferdinandi regis F. ante quinquennium vxorem duxerat. ijs etiam in comitijs Mauritius, quem iam in castris ante Vitembergam proscripti Saxonis bonisa Caesare donatum diximus, solemni ceremonia in VIIviri fidem acceptus est VI Kalen. Mart. die natali Caesaris, et eo sine liberis masculis decedente frater Augustus. id magna pompa actum, tabernaculo in foro erecto, in quo Caesar per Moguntinum verba praeeuntem coram ceteris Imperij proceribus ipsum iurijurando adegit, et fratri Augusto, eandem dignitatem petente comite Mansfeldio Hoiero, post Mauritium adiudicauit. haut longe Saxonis hospitium aberat, ita vt is ex fenestris rem commode spectare posset. cum ergo ad fremitum equorum magna turba Mauritium circunstantium in forum despiceret, Ecce quam magna laetitia, inquit, Mauritiani exultant de dignitate, qua me praeter ius et aequum spoliarunt: faxit Deus tam ea pacate et feliciter in posterum vtantur fruantur, vt mei meorumque nunquam deinceps operae egeant. nec grauius ea re commotus ad familiarem librorum sacrorum lectionem se contulit. Sebastianus Vogelspergerus, quem superiore anno pro rege nostro in Saxonia delectus habuisse diximus, tunc dimissis copijs Visseburgum, vbi domicilium habebat, redierat. id cum grauissime tulisset Caesar, Lazaro Schuendio negotium dat, vt illum comprehensum Augustam perducat. familiaritas, quae Schuendio cum illo intercedebat, eius capiendi commoditatem praebuit: res seuere et crudeliter tractata, et adhibitis tormentis reus de ijs, quos societatem nobiscum inijsse suspicio erat, interrogatur: cum nihil ab eo extorqueri potuisset, nihilominus a Biruiesca Hispano et Nic. Zinnero Germano castrensibus iudicibus ad mortem damnatur, quod Caesaris edicta violasse, et insidiosa aduersus eum consilia agitasse diceretur. ad supplicium ductus cum in ligneum pegma ascendisset, cum alia de se multa honorifice, tum hoc inter cetera dixit: non aliam suae necis caussam esse, quam quod regi Galliae, cum inauguraretur, ante annum copias adduxisset. vir erat egregia admodum specie et firmo corporis et animi robore, qui cum nullam horroris significationem daret, spectantium oculos in se conuersos in admirationem primum, dein et commiserationem traxit. ibidem et securi percussi sunt Iac. Mantellus et Thomas Volfius centuriones, qui sub illo meruerant. huius facti, quod ad iniuriam nostram pertinebat, inuidia laborauit Schuendius, quasi parum sincere in eo negotio, multorum iudicio, versatus, qui egregium virum specie amicitiae circumuenisset; quod delecti illi iudices edito libro excusarunt, nihil Schuendium praeter Caesaris mandata egisse affirmantes. proscripti et denuo Hubertus comes Bichlingus, et Sebastianus Schertelius ijsdem tabulis; dein et Ringrauius, Hedecus, Recrodus, et Rifebergus: litterisque datis principes exteros orat Caesar, ne proscriptos in tutelam suam recipiant, sed in eo sibi gratificentur, et vicissim idem a se, cum res ita feret, expectent. proposita relligionis formula Caesar, cum quanto suo labore et sumptu pax in Germania constituta sit, prolixa oratione commemorasset, perutile sibi videri et necessarium dixerat, vt magna vis pecuniae ab Imperij ordinib. conferretur, et in publico aerario asseruaretur, vt si quis repentinus motus intra vel extra Imperij fineis exoriretur, praesto esset subsidium. nec multo post Ferdinandus grauibus de caussis, quas omnes intelligant, nec explicare nunc attineat, cum Turca in quinquennium inducias pepigisse dicit, quarum ante annum factum sit initium; petere igitur, vt quamuis ille praesidiarijs suis mandarit, ne quid secus faciant, nihilominus auxilia iam ante promissa sumministrent, vt si Turca forsan a pactis discedat, parata sint omnia, quibus ei resisti facile possit: sibi nihil heic fuisse negligendum: et quoniam ille validis praesidijs limitem muniat, se quoque munitiones et praesidia in Pannonia passim instituisse, quibus construendis, et alendo militi, cum exhausto superiorum temporum bellis aerario par non sit, postulare, vt in hos vsus, dum induciae durabunt, pecuniam annuam dependant; hoc enim ad communem Germaniae salutem ac quietem pertinere. postulata Caesaris ordines, etsi graue erat in futuros vsus pecuniam conferre, comprobant; et Ferdinando regi in singulos induciarum annos C millia aureorum promittunt. permissum et Caesasari, vt Imperij cameram arbitratu suo constitueret, et iudices suppleret, sumptusque in eam rem ab ordinib. promissi. itaque Kal. VIIIbr. inchoatur, et aduocati tres, qui de Lutheri doctrina suspecti erant, ordine mouentur, ceterisque inter alia praescribitur, vt maiorum relligionem colant, aut se dignitate abdicaturos promittant. ibi renouatae contra Smalcaldici foederis socios lites, ab Henrico Brunsuico primum, licet cum carcere emitteretur, nihil se tentaturum promisisset; deinde eius exemplo a Moguntino, Prussiae magistro, Nassouio, Solmensi, alijs: ictum et in comitijs foedus, quo Caesaris prouinciae omnes, quas per Germaniam et Belgium obtinet, sint in tutela et patrocinio Imperij, et in vsus publicos contribuant, ita tamen, vt suis vtantur legibus et iurisdictione: Germania inuicem a Caesaris prouincijs eandem tutelam et auxilia expectet. Lis eratiam a multis annis inter Hessiae principes et Nassouios de Cattorum ditione. Caesar pro tribunali ex VII virorum sententia secundum Vilelmum Nassouium pronunciauit, eique Catzenellebogensem comitatum addixit cum superiorum annorum fructuum restitutione, qui ad duodecies centena millia aureorum et amplius aestimati sunt. sed postea pacificatione Passauiensi rescissum fuit iudicium, et Hessus in Cattorum possessionem missus, saluo Nassouijs suo iure. antequam Augusta discederet Caesar, III Non. VItil. consules Senatum et e praecipuis ciuibus nonnullos ad se vocat, clausis interea vrbis portis, et stationibus per plateas dispositis. ibi per Seldium multa de sua erga ipsos egregia voluntate praefatus, iam multos annos turbulenter et seditiose ipsorum rempub. administratam dolere prae se tulit, idque propterea fieri confirmat, quodviles personae maximam partem opifices ex infima plebe in Senatum allecti fuissent: cui malo vt medeatur, ipsis dignitatem abrogare, non ignominiae, sed publicae vtilitatis caussa statuisse: de scripto deinde recitata nomina eorum, quos in Senatorum album cooptari vellet: inijs erant Velseri, Redingeri, Burigarteneri, Fuggeri, Peutingeri; quos iureiurando, vt factum de relligione decretum seruent, obstringit: tribus etiam abolet, quod id caussam seditionibus praebere diceret; et capite sancit, nequa ciuium deinceps conuenticula societatesve fiant, et litteras omneis, quibus tribuum iura atque priuilegia et immunitates continentur, nouo Senatui exhiberi, et hanc nouam reip. formam voce praeconis publice pronunciari iubet. ita Augusta proficiscisitur, relicto in ciuitate praesidio, ne mutata relligione in rep. noui motus exorirentur. cum reliquis copijs Vlmam venit, Senatuque antiquo abrogato nouum instituit, et ecclesiae ministros, in queis erat Martinus Frechtius, quod relligionis decretum amplecti nollent, post grauem et acrem disceptarionem per apparitores catenis oneratos custodiae mandari iussit: XVII Kal. VIIbreis inde curribus impositi Circenam deducuntur, ac denique anno, qui hunc secutus est, pridie Non. Mart. postquam pro alimentis satisfecissent, sine multa liberi dimissi sunt. sub exitum Augusti Caesar Spiram venit, vbi paullulum commoratus, Moguntiacum inde secundo flumine, abductis secum Saxone et Hesso, quos diuersis nauibus imposuerat, Coloniam Agrippinae accessit, ac postremo per Mosae-Traiectum in Belgium descendit, Saxonem penes se habens, et ablegato Aldenardam Flandriae oppidum Hesso, copiasque, quas secum Augusta adduxerat, simul ac Brabantiae fineis attigit, solutis stipendijs dimisit. Soli in Sueuia Constantienses, quod Heluetijs vicini essent, sicut in Saxonia Magdeburgici et Bremenses, superabant nondum Caesari reconciliati. ij cum tandem legatos accepta fide Augustam misissent, et condiciones a Caesare propositae duriores viderentur, quamvt in eas consentirent, ad Senatum referunt, qui III Eid. Vtil. datis ad Gaesarem litteris admodum demisse orant, ne vim conscientiae suae afferre velit: de cetero se paratos imperata facere: nihil esse caussae, cur durius, quam reliqui, tractentur, cum non grauius deliquerint: non esse obscura vetera sua erga domum Austriacam merita, cuius fidelis obseruantia magno ipsis constiterit: obsecrare igitur clementissimum et aequissimum principem, vt priorum meritorum velit meminisse: pro multa VIII aureorum millia depensuros, exhausto ac pertenui alioqui aerario magnam summam; et IIII maiora tormenta, tradituros; petere vicissim, vt sibi liceat, ad legitimam vsque concilij celebrationem, in ea, quam profiteantur, quamque salutarem existiment, relligione viuere. per Atrebatensem breuiter responsum, quoniam se paci minime studere ostendant, Caesarem aliam rationem inirurum. ita re infecta dimittuntur. Caesari graue non fuisse, quod Constantienses formulae subscribere noluissent, plerique existimant, cum illi esset in animo, armis potius sub ditionem Austriacam ciuitatem redigere, quam relligionem per foedus in ea instituere. igitur hinc capta occasione Alfonso Viui Neapolitano, sed Hispania oriundo militum ductori strenuo committit, vt imparatos astu militari inuadat. ille Vberlinga profectus cum II OIO Hispanorum peditum et CC equitib. de nocte per siluam iter facit, vbi parte copiarum relicta cum mane illucescente propius accessisset, excubitores aliquot, qui ad strepitum explorandi caussa exierant, capit, mortemque comminatus, si quod signum darent, in loco depresso prope lucum insidias locat: id clam custodib., qui in suburbio trans Rhenum erant, fieri non potuit, a quibus per praefectum certior factus consul Senatum cogit, et ad arma conclamat: remissius initio res agebatur, quod hostes nondum apparerent, mox cum se proderent Hispani exiguo numero, CC ciues emittuntur. iamque Hispani murum ex materia constructum, qui fossam diuidebat, machinis euertebant, apertoque muro per fossam tunc prope siccam in excubitores inuadebant, cum succedentibus mox illis qui in silua remanserant, aduersa porta refringitur; heic fortiterciuibus propugnantib. ipse Viues ictu scloppeti primo congressu transuerberatur, eiusque filius grauiter vulneratur: quod Caesarianis perturbationem attulit: nam post acrem in ponte Rheni dimicationem, cum ciues se in vrbem recepissent, Hispanos portam quatienteis facile tormentorum displosu repellunt, et multos ex illis interficiunt. itaque hi cum frustra se conari viderent, amissis ducibus fuga suburbium petunt, et pontem extremum incendunt, ne quam ciues in eos eruptionem facerent. ibi cum nullum libidinis et crudelitatis genus non exercuissent, crematis suorum cadaueribus, ne de exsorum numero constaret, discedunt. IO ex ijs desideratos, ex ciuibus C scribit Sleidanus: multo minorem numerum vtrobique caesorum edunt Caesariani; puto, ne quia infeliciter ipsis pugnam illam cessisse constat, maius damnum ea strage accepisse crederentur. ad signum Constantiae datum, vti fieri amat inter foederatos, accurrentibus vndique Heluetijs, praefectus regionis, qui Lucernensis erat, odio relligionis eos maxima denunciata poena reuocauit. cum astu non successisset, alia via Caesar Constantienseis aggreditur, euulgatisque litteris eos proscribit, quod sciret ciueis recenti illa clade perculsos in diuersa studia scindi. cum igitur in discordibus animis parum virium esset, Senatus ad preces confugit, et datis litteris Heluetios ac nonnullos principes orat, vt apud Caesarem intercedant. Heluetij statim agunt conuentus, et operam suam promittunt, ea lege, vti decretum nuper de relligione factum recipiant, et ecclesiasticos expulsos in vrbem admittant. id ad populum refertur, et suffragante maiore plebis parte decretum recipiendum esse pronuntiatur. eo facto plebiscito Senatus quid actum sit, Heluctijs renunciat, qui missa legatione, antequam intercederent, per praecipuos ministros Caesaris animum periclitantur; cum grauate laturum intercessionem eum intellexissent, a negotio desistunt. illi ergo cum in extremis essent angustijs, nec aliud perfugium esset, deditionem faciunt. a quibusdam ciuibus, qui rerum statum mutatum vellent, clam alijs milites Ferdinandi introductos esse scripsere Caesariani. praefectus eo statim a rege missus, qui eos in tutelam suam reciperet. postea Eid. VIIIbr. hae dictae leges. regem regisque liberos et heredes in posterum pro dominis agnoscant, nec ab eis vllo tempore deficiant, aut foedus vllum ineant; decretis, quae ipse eiusque praefecti de relligione ceterisque rebus facturi sint, omnino pareant, in bellis, alijsque negotijs, sicut alij prouinciales, regi regisque liberis et heredibus praesto sint, et imperata faciant. in has condiciones sacramento adacti ciues. biduo post aliae leges proponuntur ad securitatem vrbis; ac postremo ecclesiae ministris, vt intra diem octauum vrbe excedant, edicitur. Lindauienses, qui aduersam Acronij lacus partem tenent, cum prius viriliter se aduersus Caesarem gessissent, Constantiensium vicinorum exemplo siue territi, siue admoniti, decreto et ipsi subscribunt. hoc mense Augustus Mauritij frater Annam Christiani III Daniae regis F. in matrimonium duxit: pactis dotalibus conuentum, ne quid bonorum, quae Io. Friderici fuissent, pro portione heriditaria acciperet, hac clausula Dano Mauritij factum vt iniqiuum improbante. dum adhuc Augustae Caesar esset, Maximilianus Ferdinandi F. inde digressus in Hispaniam contenderat, vt Mariam natu maiorem Caesaris filiam et propiorem sobrinam suam in vxorem acciperet, ibique proregis titulo regna administraret. nam Caesar Philippum filium tunc XXI annos natum ad se vocare statuerat, vt eum Germaniae ordinibus ac Belgij populis ostenderet, eaque de caussa confecto bello Saxonico Albanum paullo ante in Hispaniam ad illum miserat. mens erat Caesaris, retractata fratris in regem Romanorum facta Coloniae inauguratione, filium per VIIviros metu aut beneficijs obnoxios in imperio successorem designandum curare; eoque consilio Maximilianum arctiore sibi adfinitate iunxerat; et quauis alia condicione oblata cum fratre postea egit, vt assentiretur. rebus enim tam prospere succedentibus, iam non de Caesarea dignitate fratri secundum Imperij leges relinquenda, sed filio iure hereditario attribuenda cogitare ceperat. verum neuter vlla ratione adduci potuit, vt assensum praeberet. vbi Maximilianus in Hispaniam venit, peramanter a Philippo patruele accipitur, moxque magna pompa Pinciae Carpetanorum nuptiae celebrantur: quibus peractis Philippus, tradita sororio rerum administratione, cum Albano et cardinali Tridentino Barcinonem terrestri itinere profectus est, vbi eum Andreas Auria cum XL triremium classe, et illa praetoria inprimis, quam ipsius in Italiam transportandi gratia magno sumptu exaedificauerat, quaque nuper Maximilia num aduexerat, ad oram maritimam cum Io. Andrea Ianetini filio opperiebatur. ibi veneranda canitie senex iuuenem in tot regnorum spem natum praerogatiua aetatis familiariter complectitur, fausta omnia filio, vt olim parenti precatus; idoneamque tempestatem nactus VII Kal. Xbr. cum tota familia Genuae exponit, atque in suis aedibus extra vrbem magnifico omnium rerum apparatu excepit. dum Genuae esset, de arce ciuitati imponenda cum Albano consilia agitata memorant Italici scriptores, et circunfertur hodie in Italia dialogus vernaculo sermone ea de re conscriptus. id quo facilius Auriae persuaderent, sine cuius ope res confici non poterat, periculi sui eum admonebant, recenti adhuc Fliscanae et Ciboae coniurationis memoria. verum ille in constanti patriae libertatis asserendae proposito mansit, nec vlla ratione adduci potuit, vt licet periculum suum cum Caesaris fortuna coniunctum esset, ei hac in parte gratificaretur; quamuis multi alioqui boni ciues sibi potius quam reip. metuentes consentirent, et in ijs Adamus Centurio, quem ad Caesarem missum modo diximus. itaque alia via postea inita est, qua Caesar Genuenseis in obsequio contineret, prandi scilicet aere alieno ab ijs contracto. accidit vero eo tempore, vt cum populus in eius rei suspicionem venisset, ex leui occasione inter Hispanos et praesidiarios ingens tumultus excitaretur. nam cum ciues Philippi rogatu nefarios quosdam homines Hispania profugos, qui tum forte Genuae erant, in praetorij carcerem coniecissent, praefectus custodum Philippi cum valida manu ad eos constringendos accessit: qui cum a cohorte praetoriana totius negotij ignara aditu prohiberetur, repulsae impatiens vim parat, subitoque ad arma tota vrbe concurritur, vulgo hominibus Hispanos ad praetorium occupandum in armis venisse ferentibus. itaque vt in extremo vrbis periculo, clausae tabernae. sed mox Auriae auctoritate ad tumultuanteis sine armis egressi, seditio sedata est, statimque dilapsa turba et apertis tabernis pristina vrbi forma faciesque restituitur. altero die Xbris magno paratu vrbem ingreditur; et ludis atque spectaculis extracto tempore, magnificis insuper muneribus donatus, octauo post die discedit, et terrestri itinere per Alexandriam Ticinum pergit; quo iam tormenta, quae Io Friderico adempta diximus, Caesar pater transferri curauerat: quibus inspectis et reliquis vrbis munitionibus Mediolanum XIIII Kal. Ianuar. venit: ibi omni publicae laetitiae genere excipitur, arcubus passim triumphalibus et statuis positis, cum honorificis elogijs et inscriptionibus; ac nuptijs Fabritij Columnae Ascanij F., qui Hippolytam Gonzagae proregis filiam ducebat, interfuit, venere eo officij caussa Venetorum reip., Ferrariae ducis, et Senensium legati: praesto fuit et dux Sabaudiae. Cosmus rebus Senensium, quib. sollicita cura cum Mendoza incumbebat, ordinandis impeditus, eo etiam Franciscum natu maiorem filium cum magno comitatu misit. Mediolano Mantuam, vbi ad eum salutandum ipse dux Ferrariae Hercules amplo et supra modum splendido cultu venit, atque inde Tridentum profectus est Philippus, vbi obuium habuit Mauritium, qui mox inde paruo comitatu per equos dispositos Mantuam et Venetias excucurrit, et honorificentissime ob recentem rerum gestarum famam a Senatu fuit habitus. Apud nos initio huius anni rex Franciscum Lotaringum Aumaliae comitem, vt digniore titulo honestaret, ducem ac patricium creauit, iam tunc ea gente ad immodicos honores, per nouos titulos et multiplicatas dignitates viam adfectante. tunc et in Lutheranismi suspectos seuere animaduersum. ex eorum numero Ioannes Brugiera Aruernus, de quo Issoriae de haeresi quaestio habita fuerat, Pa risiensis Senatus decreto damnatus, et viuus crematus est V Non. Mart. eo praeterea S. C. edicitur, vt quoniam illo iudicio intellectum est, multos esse in Aruernis improbatae relligionis sectatores, omnes ad ecclesiae Christianorum parentis se vitam moresque componerent, neque quidquam, quo offendi, piae aures possent, contumeliosum in Deum et ecclesiam dicerent agerentve; neque a ritibus hactenus in ea receptis atque maiorum institutis vllo modo declinarent, vt Christianae relligionis formula a Sorbonicis theologis conscripta, regiaque lege comprobata dominicis diebus in templis publice coram populo recitetur, neque quisquam praeter theologos de ijs publice aut priuatim alijsve ecclesiae institutis ac ceremonijs disputare audeat. enim vero mire auctus erat numerus eorum, qui Lutheri doctrinam amplectebantur, non solum in Gallia, sed etiam in Italia. itaque et eodem anno XIII Kalend. VItil. Senatus Venetus edictum renouauit iam ante anno huius seculi XXI factum, cum in agro Brixiano in homines de relligione suspectos, tanquam in veneficos, et cum humani generis hoste commercium habenteis, seuerae quaestiones haberentur. eo cautum erat, vt qui libros improbatae lectionis haberent, intra diem octauum ad homines delegatos perferrent; alioqui fore, vt anquiratur, et de noxijs poenae exigantur: delatoribus silentium et praemium promittebatur. flagitantibus legatis Pontificijs id a Rep. impetratum, sed ea cautione, vt episcopis et inquisitoribus minime permittatur iudicium, sed adhibeantur semper locorum praefecti et iurisconsulti, qui testimonia cognoscant, et videant, ne quid relligionis praetextu inique aut auare in suae ditionis homines admittatur. quam eandem cautionem, etiam postquam altioribus radicibus Lutheri doctrina haesit, quantumuis fremente Pontifice, vsque hodie seruant. tunc et Paullus Vergerius episcopus Iustinopolitanus, cuius sedula opera Clemens VII ac Paullus per Germaniam vsi fuerant, vir magnae doctrinae, et Ferdinando regi, cuius filiam ex sacro lauacro, cum in Pannonia esset, susceperat, valde carus, ne Concilio interesset, aut Iustinopolim reuerteretur, a Pontifice prohibetur: vnde ille primum Venetias, dein Patauium se contulit: vbi Francisci Spierae nuper in summa desperatione mortui exemplo territus, in agrum Bergomatem secessit, atque inde ad Raetos abijt, apud quos in Telina valle aliquanto tempore Lutheri doctrinam professus, postremo a Christophoro Virtembergico Tubingam euocatus fuit. Interea rex ex Annae Momorantij consilio, vt statim in regni auspicijs conceptam de se apud exteros populos ac praecipue in Italia, vbi tunc res calebant, opinionem augeret, Alpeis superare constituit. antequam ad iter se accingeret, Gaspari Colinio Castellionaeo negotium dat, vt ad Turrim-ordinis vulgo vocatam iuxta Bononiam propugnaculum erigeret, quod Anglis operas nequicquam interturbantibus et constructum et valido praesidio firmatum est, manentibus inducijs. profectionis initium fuit ab Augusta Tricassium, quo rex magno comitatu cum omni familia Eid. Maij venit. inde per Lingones, Diuionem, Belnam, Axonam, et Burgum in Sebusianis iter habuit; quibus omnibus locis publica laetitia exceptus est. mox per Alloproges in Subalpinam regionem descendens Augustam Taurinorum venit. huius profectionis, praeter eas quas diximus, has etiam caussas assignant Italici scriptores: quod ardentibus Farnesiorum in Gonzagam odijs, ob recentem P. Aloisij caedem, Henricus, qui sciret quacunque via eos decreuisse de Gonzaga vltionem sumere, in eamque rem percussores subornatos, in Italiam venerit, quo si casus tulisset vt Gonzaga de medio tolleretur, praesto esset ad omneis motus, qui tanti ducis mortem videbantur consecuturi. quod et sex coniuratorum, qui propter suspicionem comprehensi sunt, confessione comprobant, ac Corsi cuiusdam inprimis, cui Cortinio nomen, testimonio, qui postquam longo tempore in Gonzagae comitatu fuisset, patrandi facinoris commoditatem opperiens, tandem ex indicio Francisci Vintae, qui Cosmi negotia Mediolani procurabat, captus ac tormentis subiectus, ab Horatio Farnesio ad Gonzagae perniciem summissum se, idque Henricum per Farnesios resciuisse confessus est: itaque Henricum Cortinio capto reque detecta solutius egisse, quasi ad lustrandam Subalpinam regionem tantum venisset, et euocato Hercule Ferrariensi nuptiarum Fr. Lotaringi et Annae Herculis F. gratia Italicam profectionem a se susceptam simulasse. Gonzaga igitur percussoribus deprehensis ac punitis iam de salute sua minus sollicitus, de Mediolani conseruatione, rege tam vicino, cogitare cepit: quod cum infirmis admodum moenibus cinctum esset, nouam munitionem instituit, et eadem ope ra suburbia, quae bonam vrbis partem hodie efficiunt, inclusit: quod opus illius consilio ceptum, postea magno vrbis ornamento et praesidio omnino consummatum est. Dum inter ludos et spectacula in Taurinis tempus teritur, de tumultu Parisiensi, leuis quidem momenti, si ad personas spectes, si ad exemplum, non contemnendo affertur. vltra Sangermanum suburbium spaciosa planicies secundum flumen porrigitur, in qua sibi ius regum liberalitate esse dicebat schola Parisiensis, eumque locum propterea vulgo clericorum pratum appellari; quem cum contra Sangermani fratres sui coenobij esse contenderent, domibus aedificandis, viridarijs construendis, vijs dirigendis, et vrbis purgamentis exportandis coenobitarum concessione maior pars illius a priuatis possessoribus occupabatur. itaque scholae Parisiensis iuuentus manu armata sine vlla denunciatione in eum locum descendit, et dirutis aedificijs, caesis arboribus, atque auulsis vitibus magnum tumultum excitauit; qui cum contraria vi citra periculum componi non posse videretur, Senatus Scholae Parisiesi et Sangermanis diem dixit VI Eeid. Vtil. quo lis magna contentione acta, et inspectis vtriusque partis documentis ac possessione, duo ex Senatoribus delecti sunt, qui limitibus positis tam perniciosi exempli controuersiam terminarunt. ita sedatus hic tumultus, qui multo grauioris per Aquitaniam propter salinarum vectigal exorti velut omen fuit. de quo vbi allatum est, ludis in tristitiam versis, statim rex Augusta Taurinorum discedit, et Annam Momorantium M. E. cum Fr. Lotaringo, attributis ei OIO cataphractis equitibus et VIII OIO peditum, in quibus IIII Germanorum vexilla erant, eo quamprimum ire iubet, vt rebellanteis comprimeret, et seuere in sonteis animaduerteret. seditionis haec origo fuit. Aquitania cum ceterarum rerum abundans, tum salis optimi prouentu summe fecunda est, littoris et insularum eius littori praetensarum situ, soli natura, et sinuum commoditate tantam vbertatem prouinciae conciliantibus. nam inde in Belgicam ac Celticam fere omnem per Ligeris, Sequanae, ac Somonae ostia aduersis fluminibus sal subuehitur, et in regia horrea certis locis disposita reconditur, poena capitis in eos sancita, qui aliunde, quam ex illis horreis, emerint: ne vectigalibus scilicet, quae grauissima sunt, fraus fiat. maior libertas in Aquitania erat, vnde ad vicinas prouincias, atque adeo externas nationes sal comportabatur. sed peruincente publicanorum malitia et hominum huiusmodi, quorum ad perniciem publicam ingeniosa industria est, contracta illa libertate magnam ad vectigalia regia accessionem fieri praedicantium, Franciscus lege lata in ipsis salinis vectigal capi voluit, aucto supra modum pretio, in eamque rem, paullo antequam moreretur, plureis praefectos ac ministros instituit. vnde eius rei summa caritas in Aquitania, cuius antea propter abundantiam magna vilitas erat, frementibus passim prouincialibus, salis, quod in suo solo nasceretur, liberum commercium sibi eripi: iamque superiore anno ad Consum oppidum in Santonib. multitudo furore concita, VIII ex praefectis occiderat: et Vesunae Petrocoriorum ciues, eos, qui legi salariae promulgandae illuc venerant, contumeliose habitos suis moenibus ac finibus eiecerant: et vulgo in Aquitania publicis in horreis sabulum atque arenam sali admisceri ad excitandam inuidiam calumniose criminabantur. quibus accessit coactum duritia atque acerbitas, quos exosi prouinciales multis in locis, licentia crescente, e regio horreo sal emere detractabant. Ionzaceni ac Barbesienses antesignani fuere, in quos cum praefecti regij animaduertere vellent, ita a plebe accepti sunt, vt ni Carolus Rupifulcaudius Barbesij regulus vim prohibuisset, multitudinis armatae manus euasuri non fuerint: quae cum iam ad IIII OIO hominum excreuisset, Castrum-nouum in agro Engolismensi inuadit, et quosdam, quod legem violassent, inibi a praefectis in carcerem coniectos vinculis exemit, Texeroni summe inuiso coactori mortis terrore iniecto: cui malo vt obuiam iretur, Henricus Nauarrae rex atque prouinciae totius praeses, vt Barbesiensium audaciam comprimeret, eo centum cataphractos equites mittit, quorum pauci occisi, reliqui contra tantam multitudinem impares retro cessźre. Ambleuilla L equitum signifer vir illis regionibus potens, cum sui esse officij existimaret, rem pessimi exempli prohibere, militem cogit: sed repentino multitudinis concursu oppressus regione excedere necesse habuit, Ambleuillae castello, vbi habitabat, relicto, in quod, cum nihil amplius in ipsum posset, irata multitudo incendio saeuijt, ac ceteras eius arces et domos complanauit. et iam indicto palam salinatoribus bello armatorum greges vbique discursabant, cum regium rei salariae per totam Aquitaniam procuratorem nomine Bochonem forte in Cognaciorum finib. nacti diu excruciatum interficiunt, et cadauer eius trabibus suffigunt, vt per Carentonum amnem ad oppidanos siue terrendos, siue in sceleris partem vocandos deueheretur. duces se ijs praebuere perditae vitae homines Bullo, Galafra, Cramalus, et Castro-Rodulfius. Pimoreus etiam ex nobilitate dux cum XVI circiter millibus pridie Eid. VItil. Mediolanum Santonum irrumpit, ac propraefecti vrbis regijque cognitoris domos depraedatur, et carceribus effractis vinctos liberat, maiora vtique ausurus; sed astu confictis litteris territus, quibus magnum equitum numerum aduentare nunciabatur, illinc discedit; et Cognacio, vtcunque initio oppidani resisterent, capto, bona eorum diripit. mox et Rufeci sal conditum a multitudine diripitur. ad Amandium vero vicum XVII amplius hominum millia cum conuenissent, Seuerinus vir nobilis sparsa de auxiliariorum equitum aduentu fama ter ritos parua admodum manu capit, ducesque comprehensos Engulismam ad Franciscum Rupebellacurium regionis legatum perducit. verum is concurrente statim ad ciuitatis portas XX amplius armatorum millium globo, vt ciueis attonitos periculo eximeret, duces captos reposcenti multitudini tradere coactus est. frustra edictis ac Senatus decretis contra eos certatum, frustra poenae propositae. ab agris tandem in vrbes cepit gliscere malum, ac Burdigalam ipsam prouinciae caput inuasit: vbi cum iam res ad seditionem spectare videretur, magistratus Tristanum Moninium Henrici Nauarri legatum Lapurdensi agro, cuius hodie Baiona caput est, euocant; qui postquam aduenit, in aedibus publicis, vbi legatos habitare consuetudo est, Senatūs rogaru concilium publice cogit, conuocatis ex omnibus ordinibus, atque etiam ex plebe, qui interessent, ne qua conquerendi aut tumultuandi caussa praeberetur. heic multitudine siue exemplo incitata, siue priuato sensu iritata, ad IIII circiter hominum millia in armis aedeis circumsistunt: cumque Moninius humaniter et demisse ad quietem et concordiam hortaretur, et de regis benignitate iuberet bene sperate, temperatis verbis perstricta ceterorum per Aquitaniam tumultuantium vecordia, quidam Guillotinus nomine homo turbido et insolenti ingenio legatum interfatur, vicina oppida, quae arma ceperint, bene et e re communi fecisse dictitans: debere idem ciueis Burdigalae facere, aliorumque praeclaros ac laudabileis conatus non modo non damnandos, sed omni ope adiuuandos, vel mortis acerbissimae periculo, quandoquidem de libertate a maioribus. accepta nunc recuperanda agatur. his arroganter dictis quasi signo dato excitata plebs, iam non verba, sed vim miscet, legatum quasi extraneum execrata, et Fridericum Foxium Candalam Aquitaniae regulum deposcens, non tam eius amore, quam alterius odio. itaque ex primariorum ciuium consilio Moninius in arcem, cui Buccinae nomen, se recepit; quo ante, et in Farum castellum alteram vrbi impositam arcem comeatūs quantum per temporis angustias licuit comportari iusserat. plebs eo magis fremere ac tumultuari, et occupato publico ciuitatis armamentario, pro libidine arma expedire; tormenta etiam bellica arcibus expugnandis admouere, tintinabulorum addito classico, in repentinis rebus ad vulgus commouendum acerrimo telo. tum Senatus, qui videret Moninium sine milite esse, atque infirmiorem, quam vt vi contra maiorem vim tueri se posset, Georgio Cassaneo Curiae praesidi viro graui, et qui gratia apud plebem plurimum valebat, tribus item delectis Senatoribus negotium dat, vt populum alloquantur, et spe regiae benignitatis facta multitudinis commotae animos mitigent, ac praesentis periculi admoneant; iam enim Blauiam, Burgum, et Liburnum vicina oppida in armis esse, adeo que verendum, ne seditiosi ac rerum nouarum cupidi bonorum ciuium coniunctionem dirimant, et totius Aquitaniae sentina libertatis specie ad Burdigalam diripiendam confluat; sibi mature, dum est tempus, consulerent, ne postmodum, cum voluerint, non sit integrum. cum responsum esset, quieturum populum, si Moninius arce egrederetur: Cassaneus magna egentium per ciuitatem discurrentium turba stipatus legatum adit, et quid illi pro tempore faciendum censeat exponit. Moninius re deliberata haec decurionibus renunciari iubet. si decuriones ac magistratus sibi de salute caueant, vbi arce excesserit, et cum praesidio praefectum vrbis affuturum, neque ab eius latere discessurum appositis chirographis promittant, si delecti e plebe ad ipsius pedes prouoluti admissorum veniam pro cetera multitudine petant, se XV e praecipuis ciuium; qui sibi videbuntur, in arcem acceptis, ea egressurum, et in publicas aedeis rediturum, ac populi postulata co loci cogniturum. haec omnia a Cassaneo populo renunciata, praeter id, quod de venia a plebe suppliciter petenda additum erat, quod a tempore illud alienum esse videretur. cum plebs morae impatiens nihilominus instaret, post quam iurijurando a Cerio Senatore ac cognitore regio decurionibusque, qui aderant, adacta est, non futurum fraudi legato, si arce egrederetur, Moninius omni aliunde ope destitutus a Cassaneo et decurio nibus in publicas aedeis deducitur, inclamato saepius per vias quasi ab exultantibus et mox quieturis Franciae nomine. verum vbi domum ventum est, turba summoueri nusquam potuit, sed contumeliose vna irrumpens arce potiri omnino postulat. heic Moninius, qui occasionem quaeri cerneret, quibus potest lenibus verbis multitu dinem demulcet, dum interim Cassaneus ad praefectum vrbis adiret, et stipatores, vti receperat, sui protegendi caussa adduceret. dum redit, confluente ex agro manu iritatiores seditiosi atque audaciores redditi legatum circumstant, et dum torque aureo magni ponderis e collo detracto et in turbam proiecto inter luctanteis ac rixanteis elabi tentat, vnus e numero, qui motus eius omneis obseruabat, eum in maxillam dextram ferro petit: alij mox se gladio districto defendere conantem incumbentes humi sternunt, stratumque innumeris vulneribus confodiunt, Montilo cumque Moninij familiarem, qui cum eo venerat, vna trucidant: tum vtriusque exanime corpus domo extractum et plagis misere deformatum in viam proijciunt, vbi ad efferatae plebis pascendos oculos integrum biduum in coeno iacuit. Cassaneus, qui fidei de vita et salute Moninij a plebe interpositae sponsor fuerat, vbi videt legato interfecto nullam plebis ad sanitatem reducendae spem esse, in proximum Dominicanorum coenobium confugit; vnde per vim, cum aras teneret, a seditiosis abstractus mortem et immania quaeque minitantibus postremo vt vitae consuleret, ducem se illis etiam sacramento adactus praebuit. sub vesperam, vt scelus sceleri adderent, eorum, quos ex salinatorum numero esse, aut rebus illorum fauere arbitrabantur, domos tumultuose inuadunt ac diripiunt: atque in ijs Pontacorum locupletum ciuium Andronij vectigalium coactoris, Contij denique praesidis, et Boerij Senatoris aedeis. verum ij omnes praeter Andronium se periculo subduxerunt: Andronius dum veste mutata fugam parat, comprehensus et exuta veste pedicis ferreis ingentis ponderis oneratus in profundam taetri carceris caueam praecipitatur, eoque lapsu grauiter saucius rursus educitur, ac pluribus ijsque exiguis plagis acceptis, vt diutius se mori sentiret, quattuor paene horarum spatio excarnificatus tandem inter saeuientium manus efflauit animam: monacho etiam, qui iam moriturum de more peccata secreto confitentem audierat, quod is enunciare nollet, multa vulnera inflicta, ex quibus haut multo post obijt. ad XX praeterea exijs, qui rem salinariam administrabant, capti et crudeliter occisi, eorum que cadauera sale conspersa per vias ad ludibrium exposita sunt. ad hos motus N. Arnoldus Sansimo Senator integris adhuc viribus cum familiam conuocesset, ad eam verba facturus, initio dicendi tanto pauore corripitur, vt statim exspirauerit. his patrandis exacta nox. illucescente die cum Cassaneum, quem sibi ducem per vim sumpserant, per vias aliquanto tempore traduxissent, ille arrepta sensim auctoritate, vt rapinas ac caedeis prohiberet. magistratus et sacerdotes ipsos vocari iubet, et cum multitudine in armis vrbem circumire imperat, vt bonis scilicet ciuibus multitudini inconditae admistis perditorum hominum audacia refrenaretur. nec latuit illos Cassanei astus: sed in eos quamlibet frementeis iure imperatoris vsus, praecipuos ex seditiosis capta occasione quasi dicto minus audienteis per commilitones statim confodi iubet. ita paullatim per quatri duum furore desaeuiente portae vrbis clausae, quae initio vndique accurrenti ex agro et vicinis oppidis multitudini patebant; dispositisque per vicos stationibus de communi omnium consensu Senatui ac reliquis magistratibus sua cuique auctoritas et procuratio restituitur. iamque Momorantius Tolosam cum copijs aduenerat, et edictum a rege propositum fuerat, quo quatriduum constituebatur, intra quod omnes ab armis discederent, spe facta, vt propediem de postulatis eorum cognosceretur. itaque Senatus iam recuperata auctoritate, vt regis animum leniret, et se culpa omni vacare illustri publicae vindictae exemplo ostenderet, in Fr. Verniam mercatorem, qui pulsandorum tintina bulorum auctor fuisse ferebatur, hoc supplicij genus decreuit, vt ab equis in contrarias partes actis membratim discerperetur: quod non nisi in grauissimis laesae maiestatis criminib. apud nos vsurpari solet. iam Candala populo valde acceptus in vrbem venerat, et Deuesa cum praesidio in arcem Buccinam introducto omneis ordines, vt Momorantio venienti obsequentes essent, hortatus fuerat: obuiam procedunt ciues, et imperata se facturos ostendunt: tantum orant, ne militem Germanum rapinis deditum in vrbem intromittat. eos vero vir imperiosus et asserendae regiae maiestatis summe studiosus, aspere increpuit: Germanos enim, vt et Gallos pariter sub rege stipendia facere, et fiduciae ac temcritatis plenam petitionem videri: quippe minime illorum esse leges praescribere aut dicta interpretari, quibus parere sine conditione sit necessarium: se ergo pro arbitrio ac potestate, quam obtineat, quod aequum videbitur, facturum. habere siquidem penes se claueis (tormenta bellica hoc dicto innuebat) quibus, si vrbem patefacere recusent, eam reserare possit. nusquam maior post tantam animorum commotionem tranquillitas ac fere malacia, quantumuis praesenti castigotio nis metu: nusquam post immanem rebellionem maior ad obediendum omnium consensio: vt vel eo exemplo illud verissimum esse comprobatum sit, longas principibus manus esse, et potestatum seriem quasi catenis inuicem alia aliam connectentibus vniuersos occulto necessitatis vinculo constringere: quod Stephanus Boetianus Sarlacensis, qui postea Burdigalensis Senatūs magnum ornamentum fuit, vix tunc XIX annos natus, sed iudicio supra aetatem excellens iuuenis sumpta hinc occasione elegantissime persecutus est in eo libello, qui Anthenotici titulo siue de spontanea seruitute inscribitur, quem tamen in longe alienum ab auctoris mente vsum ac sensum ij detorserunt, qui eum post Parisiensem lanienam, quae post annos XXIIII atque adeo post ipsius Boetiani mortem accidit, ad commo uendos vulgi animos in lucem emiserunt. igitur Momorantius deiecta murorum parte per ruinam cum exercitu XIII Kal. VIIbr. ingreditur, dispositoque vicatim milite tormenta bellica, quib. locis est visum, collocat: dein arma ciuium et machinas omneis in arcem comportari iubet. sic biduum consumptum. tertio die a Steph. Nuellio libellorum supplicum magistro de seditione quaestio habetur. is a Momorantio in eam rem cum alijs a rege delectis iudicibus adductus, alioqui magnae auctoritatis vir, sed vehemens et iracundus, vt qui in pacis ad Crepiacum factae negotio, Dominicano monacho, cuius mutua opera et Caesar et Franciscus tunc vtebantur, arrogantius, vt quidem ipsi videbatur, loquenti iniuriose manus intulerit: quo facto amplissima cancellarij dignitate, quae vltro deferebatur, indignus habitus est, monente Turnonio nequaquam summo magistratui impotens et violentum ingenium conuenire. summa seueritate res acta, Guilielmo Blancodecurione et famoso patrono ad singulas interrogationes in iure factas pro ciuitate ac decurionibus respondente. tandem Burdigalenses seditionis, perfidiae, ac laesae maiestatis damnantur: priuilegijsque omnibus, decurionatu, concilij ac sigilli iure, iurisdictione, pecunia communi, possessionibus publicis multantur, aedibus etiam publicis complanatis, et tintinabulis omnibus e templis in castella comportari iussis, ijs praeterea castella communire, et triremeis duas, quae contra ipsos praefectis regijs praesidio esse possint, armare suo sumptu imperatum. insuper decretum, quo de nefanda Moninij caede satisfieret, vt humum, qua tectus erat, nullo ferramento, sed vnguibus reuellerent, et erutum cadauer a decurionibus ac CXX ciuibus ardenteis taedas praeferentibus lugubri vestitu efferretur. id magna pompa confectum, plus quinque millibus ex omni multitudine cum accensis cereis funus sequentibus: vbi ad Momorantij aedeis ventum est, sistitur funus, omnesque in genua prolapsi lamentabili voce, vti iussi erant, misericordiam implorant, ac suum ipsi delictum agnoscunt et execrantur, regique, quod non in eos grauius animaduerterit, gratias agunt; tum decuriones litteras omneis, quibus ciuitatis immunitates ac priuilegia continebantur, exhibent, quae ibidem cremantur, ipsismet ignem succendentibus. praeterea CC librarum millia Momorantiano exercitui dependi iussa. insecutis diebus in seditionis et factionis auctores anquisitum. plus C ad mortem, aut, quod morti proximum, ad triremeis damnati. in ijs Guillo tinus, de quo diximus, viuus exuritur: Lestonachus ac Salictetes fratres, quorum alter vigilum, alter Fari castelli praefectus erat, securi percussi sunt. cuidam, qui territantem cam panae sonum excitauerat, laqueo ad crepita culum gulam frangi iudices decreuere. quidam etiam Senatu moti, alijs e curia Parisiensi in eorum locum suffectis; vixque post annum, vt in pristinam dignitatem restituerentur, impetrauere. Cassaneus ipse mortis quidem periculo tunc eximitur, non molestiae, qua diu postea in comitatu regio vexatus fuit, quod se seditioni, quamuis animo res pacificandi, infeliciter miscuisset. tintinabula etiam omnia, quibus seditionis signum dabatur, in tota circum regione comminuta aut conflata, materia que in arceis et oppidorum castella cum ciuium armis inferri iussa. haec ita a Momorantio et delectis illis iudicibus tunc grauiter decreta, non minus seuere executioni demandata sunt. multa tamen pro clementia sua rex postea mitigauit; multitudine reorum numero exempta, et priuilegijs ac bonis publicis, praeter pauca, ciuitati restitutis. publicae etiam aedes conseruatae. Momorantius relicto praesidio et Io. Dallonio Ludensi V Eid. IXbr. Burdigala discedit, pacata fere Aquitania. Pimoreus mox comprehensus capite luit; Galafrae ac Talemagnae praecipuis rusticae multi tudinis ducibus brachia ac crura fracta sunt, impositis rotae corporibus. Interea rex de rebus Aquitaniae compositis certior ad confluentem Rhodani et Araris XI Kal. VIIIbr. sub vesperam descendit, vbi olim ara Lugdunensis erecta fuit; nunc coenobium Athenacense est: postridie vrbem magnifica pompa ingressurus: venere obuiam honorifico cultu Genuenses, Lucenses, Florentini, Medio lanenses, ac postremo Germani: quorum omnium magnus in illa vrbe mercatura et negotia torum concursu toto orbe nobilissima numerus: tum magistratus ac decuriones subsecuti sunt. erant passim dispositi ad portam triumphalem, cui Petrae incisae arx imminet, per vias ac plateas ciuitatis, obelisci, arcus, tropaea, columnae, ex temporanea structura et inscriptio nibus ornata omnia. lautissimo dein epulo rex excipitur, et antiquorum more post conuiuium exhibita multa gladiatorum paria, sed citra caedem et cruorem. acta et a Florentinis coram rege veteris scenae imitatione fabula, administrante et pro curante singula Albano Santandreano prouinciae praeside peritissimo omnis luxūs et deliciarum huiusmodi arbitro. vt rex terrestri itinere, ita die sequenti regina instructis ad id triremibus et artificiosis nauigijs per Ararim vrbem ingressa est: inibique naumachiae, et euripi, atque istiusmodi nauticae pompae et spectacula edita sunt. ita Lugduni consumptis aliquot diebus, atque habito equitum conchyliatorum concilio, quod diu ante intermissum fuerat, rex Kal. Octobr. illinc proficiscitur, et Molinium in Boijs venit, Borboniorum olim familiae praecipuum castellum, sed post Caroli defectionem patrimonio regio adiudicatum. ibi XIII Kal. IXbr. celebratae nuptiae Antonij Borbonij Vindocini, et Ioannae Labretanae Henrici Nauarrae regis heredis, quae ante VIII annos Vilelmo Cliuensi ad Castrum-Eraldi in Pictonib. desponsata fuerat: sed sponso a pactis, vti diximus, discedente, et ducta Ferdinandi filia, liberum et ipsi fuit alij nubere. tunc et Franciscus Lotaringus Aumaliae dux Annam Herculis Ferrariae ducis et Renatae a Francia F. vxorem duxit, nuptiarumque solemnia magna pompa ad San-Germanum celebrata sunt. quod eo anno armis sumptis in Gallia tumultuatum esset, VI Kal. Xbr. edicto renouantur poenae, quas Franciscus ante triennium in eos sanxerat, qui scloppetis, quorum gestatio denuo interdicitur, aut huiusmodi vetiris armis extra belli caussam vterentur. fuit et hic annus insignis Gallicain Scotiam contra Anglos expeditione. soluta Brochteae arcis obsidione Angli Hadinam, quam vulgo Edintonem vocant, ad Tinam amnem sitam in Lothiana, quod inde longe fertilissimae regioni imminerent, summa diligentia muniendam susceperunt; ac, ne obsidendi oppidi hostibus facultas esset, vicinum agrum incendijs et direptionibus vastarunt, ceptumque ex alia parte ad Lauderam praesidium interea vrgebant. Henricus qui auxilia superiore anno missa, Leone Strozzio duce, feliciter rem confecisse gauderet, ne gratiam ac fructum tanti successus amitteret, audito Anglos magnas copias parare, dum maiores summitteret, Iac. Carbonarium Capella-Bironium virum strenuum cum deiecta nobilium iuuentute praemittit; ne si quid vrgeret, penuria ducis, Scotis alioqui pugnaci ssimis, vti saepe vsu venisse compertum habebat, sinistri quid accideret, datum negotium interea Castellio Armoricae praefecturae per 10. Brossij ducis Stampensis absentiam legato, et Ioan. Moio Millaregio maris praefecti per Neustriam vicario, Carneo que Bresti praefecto, vti classem, qua exercitus in Scotiam quamprimum exportaretur, diligenter instruerent: missus et Antonius Noallius, qui regis nomine exercitūs lustrationi interesset, et comeatūs curam gereret. ad Peregrini vicum infra Namneteis cum conuenissent copiae, dum recensentur, coram Fr. Colinio Andelotio peditatūs Gallici praefecto, scloppetis, vt assolet, displosis Fr. Gufierius Boniuctus eques Hieroso limitanus ingentis animi iuuenis forte interfectus est, magno Andelotij dolore, qui vix tandem caedis auctorem ex coniecturis conuictum laqueo suspendi iussit. erat exercitus omnino VI millium hominum, ex quibus III Germanorum millia ducebat comes Ringrauius; II Gallorum millia sub Andeloto erant, ac OIO diuersi generis equites duce Franc. Anglurio Etaugio. ijs omnibus Dessius, bello Landreciano et alijs postea expeditio nibus magnam laudem adeptus, dux cum summo imperio praeficitur. expeditionis comites fuere Petrus Strozzius, Oartisius, H. Clutinius Oisellus. Dumbarum appulsa classe XIIII Kal. Vtil. et expositis in terram militibus, vt se a nausea recrearent, suadente Hamiltonio prorege Hadinam exercitus ducitur ibi ad coenobium, quod vrbi proximum est, conuocato concilio de regina in Galliam transportanda et Delfino despondenda consultatur, factionis Scoticae principibus regina ablegata ab Anglis bellum perpetuum, a Gallis seruitutem Scotiae imminere dictitantibus, pro ptereaque condiciones ab Anglis propositas tolerabileis videri, quippe qui pacem decennalem offerrent, nec vllo vinculo aut grauioribus pactis Scotos illigarent; id quippe vnum hoc foedere esse quaesitum, vt vel rege Anglorum vel regina Scotorum intra decennium e vita migrante, omnia vtrinque sint integra; moram in huiusmodi consultationibus saepe salutarem fuisse, cum ex aduerso praecipitem festinationem repens poenitentia sequi consueuerit, alij, et in ijs ecclesiastici, quod ab Anglorum amicitia minustuto relligioni consultum existimarent, etiam ij qui Gallorum beneficijs obstricti erant, contra censebant, Anglorumque amicitiae nostram praeferendam esse disputabant. atque horum vicit sententia, praeualente vetere Scotorum et Anglorum odio siue aemulatione, et adstipulante prorege, qui in spem magnorum emolumentorum erectus, haut dubie Gallorum partibus fauebat. igitur classis, quae ad eam deuehendam venerat, Letha, vbi stabat, simulato in Galliam discessu duce Nic. Durando Villagagnono equite Hierosolimitano, de quo deinceps plura dicenda erunt, totam retro Scotiam praeteruecta, contra omnium opinionem quod Hibernicum mare minime patiens triremium esse crederetur, Britannodunum appulit. ibi regina sexennis, consignante eam matre in manus Philippi Mallij Brezaei et comitantibus Iacobo fratre, Areskino, et Gulielmo Leuistonio conscendit, et diu aduersis tempestatibus colluctata, tandem in Armoricae peninsulam exponitur; vnde mox ad aulam modicis itineribus fuit perducta, quod Anglorum insidias fefellit, qui cum Caletum Villagagnonum contendere persuasum haberent, diu frustra in illo freto tempus consumpserunt. iam Sommersetus et regni consiliarij, quod missas superiore anno litteras ante pugnam a prorege et ijs qui circa eum erant, suppressas fuisse scirent, Non. Febr. scriptum valde prolixum ediderant, quo eadem quae prioribus litteris repetebant, et varijs rationibus ac inprimis per recentis cladis memoriam, qua quidem non adeo laetari se ac commiseratione affici, testabantur, Scotos ad pacem et quietem ampla et honorifica omnia, a rege suo polliciti hortabantur. verum nihil illis profectum est. itaque de Hadina obsidenda serio agi ceptum, quod eius potentes Angli inde vicinae regioni ac praecipue Edimburgo, totius regni primariae vrbi, magna damna cottidie inferrent. Hadina in magna et lata planitie sita est, ita vt a nullo colle despici possit: amplissima fossa et quattuor aeque distantib. propugnaculis muro ex cespite constructo interiacente cingitur: post quem rursus altera fossa interiacet, rotundisque quattuor propugnaculis murus alter vrbem claudit spatioso pomerio firmatus: in illa fossa humilia porriguntur munimenta, quae tormentis verberari non possunt. intra pomerium latissima planities, vt et in ea explicari et ordinari commode copiae, et, si opus sit, fossa secundaria duci, et rursus agger erigi possit. velitarijs aliquot certaminibus initio pugnatum, in ijsque Villanouanus peditum dux magnae spei iuuenis desideratus est. tum arctius obsideri cepra vrbs, exiguo tamen profectu. admirationi tum fuerunt Orcadenses homines seminudi, quorum arma ensis et clypeus, quibusdam etiam lorica annulata, qui Gallorum aemulatione ad quaeuis pericula seimpauidos praebebant, nisi quod displosis tormentis humi procumbebant obturatis auribus, ne fragorem sentirent. nullo ordine aut arte, sed confusi ac solo impetu in hostem ruunt. ex ijsv nus cum Gallos fortissime pugnanteis conspicaretur, in confertum hostium globum incurrit, Anglumque manibus correptum, et in humeros magna vi sublatum, maiore pernicitate et robore in castra ad suos detulit, captiuo interim dentem rabidum in Scoti tergum distringente, vnde paullum abfuit quin mox mortuus sit. ob egregium facinus a Dessio XX aureis et annulata lorica donatus, id summi praemij et honorificentissimi loco accepit. iamque Hadina tormentis quatiebatur; sed cum murus cespite et argilla, vti diximus, constructus exceptos ictus frangeret, paruaque aut nulla omnino inde ruina sequeretur, a verberatione cessatum est. nec multo post CC auxiliares a Sommerseto, dum fraude exploratoris delusus Dessius alia via, quam qua veniebat hostem opperitur, in vrbem noctu introducti sunt. tum Scoti, quod sumptibus suis militarent, et obsidionem in longum extrahi dolerent, dilabi sensim cepere, vixque circa proregem et Gordonium comitem Hunthilaeum IO C remanserunt. itaque Sommersetus qui magnam solitudinem in hostium castris esse intelligeret, opportunum tempus ratus nostros inuadendi, equitum quantum potest vndique summa celeritate cogit; sed cum Dessius celerius Sommerseri opinione de hostium consilio per exploratores cognouisset, confestim ad reginam viduam, quae tunc Edimburgi erat, scribit; quae conuocatam quantum per temporis angustias licuit nobilitatem, et omnem eam, quae arma ferre posset, multitudinem virili oratione ad iter capessendum cohortatur. his suppetijsDessius confirmatus, Humium cum aliquot praemittit, qui de hostium aduentu cognosceret: ipse summo mane copias educit, suosque hortatur, ne ab hostib. metuerent, qui totam noctem cum tenebris colluctari, insidijs quam virtute meliores, lucem timerent. mox illucescente iam die Anglicus exercitus (is erat omnino V millium equitum) a nostris ad Hadinam conspicitur: vbi dum duces circa moenia adequitantes oppidanorum et obsessorum fortitudine et constantia collaudanda tempus terunt, Dessius relanguescente paullatim Anglorum ardore aciem instruit, et locatis in fronte Andeleto et Ringrauio, qui impetum hostium sustinerent, cum suo equitatu in latus incurrens Anglos in fugam vertit, fugientibusque inhaerens OIO OIO ex ijs cepit, IO CCC occidit, nec amplius quam XV ex suis desiderauit. haec ita Ioannes Bellouadius, qui ei bello interfuit. at at Bucananus OIO pedites et CCC equites Roberto Bouio et Thoma Palmerio ducibus Beruico missos scribit, qui omnes insidijs excepti paene ad vnum interierint. hoc successu repressa Anglorum audacia et iniecto obsessis metu, cum Dessio spes esset Hadinenseis fame, ceterarum que rerum penuria, deditionem tandem facturos, castra longius, sed commodiore loco metatur, dispositis per aditus stationibus ne quid comeatūs in vrbem importari posset. Angli tamen minime clade illa infracti, dum vatum praedictionibus, vitio gentis, nimium creduli tempus venisse certo sibi persuadent, quo Scotiae regno potirentur, de penetrando in interiora Scotiae cum potenti exercitu consilium ineunt: quod periculo suo compertum habere dicerent, Scotos in finium propugnatione inuictos, internis discordijs facile superari: haec agitanti Sommerseto commodum accidit, quod Millaregius paullo ante bellicas naueis in Galliam abduxerat, solaque Scotica classis superabat, multis partibus Anglica inferior. igitur Leuinius, qui Anglorum parteis tunc sequebatur, terrestribus copijs praeficitur: (eae XVIII millium peditum, VII OIO equitum erant:) Thomae Semero Sommerseti fratri maris praefecto nauticae rei cura datur. quo comperto Dessius, qui V tantum hominum millia in exercitu haberet, obsidionem soluit, atque VIII fere ab Hadina milliaribus Graio cum XXV circiter armatorum millibus tergis inhaerente, sine noxa se recepit. pulcerrimam tunc rei bene gerendae occasionem a Graio praetermissam memorant, qui aliquanto tempore nostros insecutus, nulla re gesta Hadinam redijt, militeque ac comeatu indicto vrbem muniuit. cum ad Hadinam bellum substitisset, Angli quattuor nauibus onerarijs Scotorum incensis in Merinam regionem minus frequentem cum classe descendunt, Montemrosarum oppidum ad mare, quod Io. Areskinus Dunensis paullo ante castello exstructo egregie firmauerat, noctu occupaturi: sed dum sensim per tenebras allabuntur, ipsi imperitia sua consilij occulti rationem accensis in singulis nauibus lucernis prodiderunt. igitur Dunensis contractis, quae potuit, vndiquaque nauigijs, et imposito in nauigia ad excursiones impediendas et oppidum firmandum, quantum satis visum est, praesidio, rusticam multitudinem ex vicinis pagis euocatam pone collem, qui oppido adiacet, collocat, et ad tormenti iterum displosi sonitum se hosti ostendere iubet: ipse cum iaculatoribus in portum exit, prolectosque ad certamen Anglos cum leuibus proelijs aliquandiu detinuisset, ad suos, vti constituerat, se recepit. illi cum ad aggeres vsque insequerentur, rustici, sicuti iussi erant, antequam omnino illucesceret, se signo dato proferunt: quibus visis Angli attoniti confusa fuga ad naueis confugiunt: qui remanserant non expectatis socijs confestim soluunt tanta trepidatione, vt ex IO CCC, qui in terram descenderant, vix tertia pars incolumis Scotorum manus euaserit. nec multo post Graius ipse, constructo duobus a Dumbaro milliaribus castello, admodum incommodo loco propter aquae penuriam, et quod a vicino colle in illud despectus esset, retro in Angliam abijt. eodem tempore cum ex Humio et Fascastello Angli hostiliter in loca vicina excurrerent, Humius quosdam e suis mittit, qui circum arcem rusticorum habitu cum cibarijs oberrantes a praesidiarijs capti et introducti sunt. cum de rebus Gallorum interrogati vero consentanea respondissent, Angli fidos rati, saepius inde ad eos redire et ibi manere passi sunt. igitur cum obseruassent negligentius vigilias obiri, dicta die, cum propter violentum et continuum imbrem repente ortum, vt pernoctarent, a praesidiarijs inuitati essent, nocte sopitis excubijs ea parte, qua didicerant fiducia loci minus diligentiae adhiberi, milites ab Humio summissos excipiunt, qui per rupem in summum ascendunt et caesis custodib. arce potiuntur. mox et cum Fascastelli praefectus agricolis vicinis imperasset, vt ad certam diem magnam comeatus vim conueherent, illi occasionem nacti frequentes cum oneribus adsunt, quae cum e iumentis deposita in humeros sustulissent, per pontem, qui duas rupes committit, ingrediuntur, subitoque quod ferebant excusso custodes signo dato confodiunt, et arcem in potestatem redigunt. nec melius maritimus Anglorum exercitus acceptus est; qui cum ad Fanum Miniani appulisset, vt inde in propinqua loca excurreret, Iac. Stuartus reginae frater collecta tumultuaria multitudine tanto ardoce incubuit, vt eos funderet ac fugaret. ex Anglis, dum ad naueis properant, depressa nauicula summersis, desiderati circiter IO C, capti C. interea Hadinenses nouo praesidio confirmati cum Edimburgum vsque praedas agerent, Dessius Etaugium cum X armatis praemittit, qui praesidiarios ad certamen eliceret; ipse cum Capella-Bironio, Rotusaque Germanorum duce subsequitur; Hadinenses ardentius initio in Etaugium inuecti sero errore anima duerso se in fugam dant, amissis ex suis CC, et captis fere intra oppidi portas CXX. sub id tempus P. Strozzius et Andelotus, quorum opera Henricus in bello Bononiensi vti volebat, cum Carolo Rupifulcaudio, Volurio Rufeco, Crussolio, Monpesatio, Ioüsa, et Bordillonio in Galliam renauigant. Capella-Bironius per Andeloti absentiam peditatui praeficitur. seditio tunc forte orta Edimburgi inter Gallos et Scotos alioqui toto eo bello maxime concordeis, exleui caussa, vt Bellouadius scribit, milite Gallo nullius nominis et Scotis aliquot mutuis se conuicijs proscindentibus; verum Bucananus aliam caussam assignat, quod videlicet Galli in reditu ab Hadina praefectum Edimburgi ingredi eos vrbem cum omnibus copijs prohibentem, quia vereretur vt se a praedandi licentia continerent, vna cum filio et ciuibus aliquot interfecissent. vtcunque sit, Dessius, vt seditionis inuidiam aliquo facinore elueret, de Hadina, quam vi non potuerat, astu in tercipienda consilium inijt. tota ea nocte cum delectis copijs profectus prima luce muro vrbis succedit; et vigilibus occisis ac munimento, quod ante portam erat, oppresso, alij portam effringere conantur, alij horrea Anglorum proxima inuadunt: ad molientium fragorem et Gallorum alacritatem victoriam ingeminantium vix tandem excitatis Anglis, Gallus transfuga, veritus ne vrbe capta perfidiae poenas lueret, tormento maiori, quod in portam aduersam stabat, ignem subiecit, cuius globus praefracta porta per densos nostrorum ordines transuolans tantam stragem dedit, vt primi in medios, medij in extremos, qui subitae trepidationis, vt in tenebris, caussam ignorabant, reuoluti, omneis postremo in fugam verterint. ita cum damno repulsus Dessius Lethae muniendae in Forthae aestuario animum intendit, quod situs arrideret, et Edimburgo securitas inde pararetur. eo postea multi commoditate loci allecti Sterlino, Fano Andreae, Glascouia, Hadina primarijs vrbibus relictis migrauerunt; quo effectum est, vt tractu temporis Letha ex ignobili oppido nunc inter maximas totius regni vrbeis annumeretur. inde cum Angli Brauti-Graium a Graio traditam arcem muniuissent, etiam Dondam praecipuum Angufiae oppidum occupauerunt. sed superuenientibus Ringrauio et Etaugio a Dessio missis illi retro incensa vrbe in arcem illinc milliario distantem se receperunt: nec multo post, cum Ringrauius in Galliam reuersus esset, V Germanorum vexillis in Scotia sub Rotusa duce relictis, Etaugius, qui Dondam praesidio tenebat, Brauti-Graium solus accedit, vt locum ipse oculis lustraret; quem ipsius iniussu, sed vt sedulitatem ostentaret, Bellocastrensis cum XXV cataphractis subsecutus est: ibi egredientibus promiscue Italis, Anglis, et Hispanis qui in arce erant, post acrem dimicationem Etaugij equus in paludis voragine herbida haesit; vnde cum nulla ope expedire se posset, equo relicto pedes, socijs frustra certantibus, a circumfusa multitudine capitur. is casus simili hostium clade mox pensatus est, capto Iacobo Willfordio Hadinae praefecto, qui ex nimio nostrorum, qui Dumbari arcem duce Acautio tenebant, contemptu, contracta temere fiducia, facta in Dumbarum impressione in insidias incidit, et post suffossum a Vascone milite equum, postremo fide data ei se tradere coactus est. sub id tempus quattuor peditum signa Burdigala a Momorantio missa ducibus comite Vico et Furcouallio in Scotiam appulerunt; statimque de Etaugio capto Dessius certior Brauti-Graium oppugnare statuit: verum a regina reuocatus in Teuiotiam, quam Angli crudeliter vastabant, exercitum ducit. eius aduentu statim hostes Iedburgo depulsi sunt, moxque Farnesum castellum a nostris primo impetu captum, praefecto arcis ob adulteria, stupra ac rapinas summe inuiso, a Scotis in conspectu Dessij quamlibet repugnantis, necato. cum annonae penuria laboraret exercitus, Dessius vt tumultuanteis milites et ob necessitatem ad iniurias inferendas proniores contineret, in Nortumbriam Angliae prouinciam vicinam praedatum mittit: in eaque Cornualliam, Tiffumque castella comeatūs et preciosae suppellectilis plena capit, et diripienda militi concedit. iamque Angli, vt excursiones Gallorum prohiberent, in limite ad IO CCC equites conuenerant, cum Cobio Scotus iunior leuis armaturae dux, noctu Iedburgo in hostem egreditur, cum aliquot ex nobilitate Gallica, vixque V milliaria progressus erat, cum se intra IO equites Anglos sero delapsum sensit; cumque receptus non esset, periculi magnitu dinem audacia superauit, facta tanto impetu impressione, vt Anglos, qui in tenebris nihil de Scotorum paucitate cognoscere poterant, fuderit, multis caesis et pluribus captis, ita vt captiuorum numerus victores longe vinceret, inde per Nortumbriam Nouumcastrum vsque magna damna data ductore Capella-Bironio; lustratusque a nostris lacus Myrtous, ita eum vocat Bellouadius, cuius pars semper etiam per aestatem concreta, pars ne hieme quidem congelatur. biduo post Dessius Febrium castellum in hostico tormentis verberatum capit: magna hinc praeda abducta, in cuius partem nostri Scotos vocari minime passi sunt. inter captiuos quidam sacrificum se dictitans repertus est homo tanta vaecordia, vt etiam contumeliosis verbis victoribus illuderet, Gallosque in Angliam venisse diceret, vt vice equorum aratro terram verterent, seruatis Anglorum in vsum belli equis, cum queis propediem in Galliam essent descensuri, vt eam sub iugum mitterent: id enim indigenas vates suos praedixisse, quibus non minorem, quam Dei verbo fidem haberet. cum ergo is Gallos praeter opinionem victores cerneret, tantum maerorem animo ex indignatione concepit, vt in terram prostratus clausis oculis nec cibum capere, nec caelum, quod victores Gallos videre tulisset, aspicere ad mortem vsque voluerit. hoc superbi et obstinati animi exemplum a Bellouadio relatum, nos etiam non indignum existimauimus, quod monumentis consignaretur. interea maior in dies rei frumentariae penuria nostros vrgebat, multique fame enecti, qui superesse potuerant, piscatu vitam tolerabant: ac ferunt Germanos tanta auiditate et assiduitate in Gepto flumine piscatos esse, vt ex illo piscibus caruisse ab incolis credatur, cum igitur Angli coactis maioribus copijs aduentare nunciarentur, quibus pares Galli esse non possent, in interiorem Scotiam Dessius cum suis recessit, minime insequentibus eum Anglis, quod vererentur, ne re male cum Gallis gesta Sommersetus vir imperiosus seuerius in eos animaduerteret. itaque cum classe insulam in Forthae aestuario aggrediuntur, Magotiam vocant, ab auibus, quae anserum ferinorum specie inibi nidulantur, tanto quidem numero, vt praesidiarij C, qui castellum Bassum dictum tenent, non alio cibo, quam recenti pisce in horas ab his auib. delato, nec ligno aliunde petito, quam arborum frustis, quae nidis illae construendis vere comportant, ad frigus pellendum vtantur. haec a Bellouadio de Myrtoo lacu et illis auibus prodita, de quibus tamen Geor. Bucananus, et Guil. Cambdenus, qui diligentissime Britanniam descripserunt, prorsus silent, in medium relinquo, vt fides penes auctorem sit. tota illa insula rupe vndique praerupta et inaccessa constat, constructo in imo castello, quo nisi corbe per funem attracto ascendi nullo modo potest, quod ab indigenis seruatur. eorum praefectus dedere se iussus, oblata ab Anglis grandi pecunia in singulos milites distribuenda, facece respondit, non patere homini o nusto tanto auro in locum tam arduum, qui solis auibus peruius sit, aditum: ceterum eam pecuniam maiori vsui Anglis futuram ad belli Gallici subsidia: sibi abunde de comeatu prospectum, quem necessario cibo cottidie aues pascant. ita elusi Angli cum potiundae insulae spe excidissent, Ketham siue Equitiam insulam, quae postmodo recepta a regina Diuae nomine dicta est, classem appellunt, praemissis qui Lethae oppugnandae specie, interea nostros leuibus proelijs distinerent. eam, quod difficili accessu, ceteroqui rerum omnium commoditatib. abundans, in aestuario item Forthae posita, magnum ad ducendum bellum Anglis adiumentum praebere videretur, arce summa celeritate constructa, et IO CCC militum praesidio et comeatu imposito, firmant, continuo que domum renauigant, dum AEmonae superiori anno captae et munimentis firmatae pars Anglicae classis adhuc haereret, consilium de recuperanda insula regina instante initur; missus Capella-Bironius cum Villagagnoni trireme, qui vt appropinquauit, quod scopulis vndique emergentibus vlterius progredi non posset, scapham sumit, et circundata insula ac lustrata ad suos redijt. postridie Dessius conscendit, regina spectante et singulos adhortante: littore vix tandem, graui inflicto Capellae-Bironio vulnere, et Deboria viro strenuo a munitionis praefecto occiso, potiuntur nostri, moxque Anglos in altissimum insulae angulum compulsos, ad deditionem occiso duce non sine sanguine coegerunt, XVII postea quam ab Anglis Ketha occupata fuerat, die. Angli circiter CCCC desiderati, magna insuper praeda capta, quam militibus summa liberalitate distribuit Dessius: quo facto exercitum Paullo Thermo magni nominis duci nuper a rege in Scotiam misso tradit. Regem, vt id faceret, reginae et proregis litteris sollicitatum scribit Bucananus, quod dicerent Dessium leuibus ac nullius momenti expeditionibus magnos sumptus facere, atque ex ijs gloriam potius affectare, quam regni tranquillitati prospicere: denique grauiorem amicis, quam inimicis esse, praecipue post Edimburgi seditionem, per quam Gallorum aucta insolentia res non procul a pernicie ex intestinis odijs abesset; quamuis eius auctores mox iussu Dessij capite luisse, et abunde ciuib. satisfactum esse scribat Bellouadius. antequam aduentaret Thermus, Io. Monlucium Valentiae episcopum iam Byzantina legatione feliciter administrata clarum, rex ad reginam miserat, qui negotiorum regni procurationem susciperet, ac cancellarij munere fungeretur. quam tamen dignitatem siue Scotorum aemulatione, hanc gloriam in externum hominem nonnisi summo gentis suae probro transferri existimantium, siue reginae ipsius suspicacis feminae inuidia, quae sibi a viro turbulento et contentionis cupido, ita eum obtrectatores fingebant, metueret, obtinere non potuit, cum per hos dies haut procul a Lethae portu VI ingentis magnitudinis ceti, quos alij thynnos, alij pelamidas esse falso existimabant, recedente mari in littore destituti essent, idque Scoti superstitione prisca decepti pro sinistro augurio ducerent, vanum eorum metum ridens Monlucius fortunam Anglorum hac imagine repraesentari dixit, qui quidem nauibus in Scotiam venissent, sed instar belluarum aestu resorbente in sicco relictarum, amissa classe ad internecionem breui perituri essent. quod et euentu mox comprobatum est, VI Anglorum signis in Equitia insula relictis. fuere et alia alibi tunc prodigia. nam in Carinthia non longe a Clagenfurto et Villaco oppidis X Kal. April. horarum duarum spatio per duo amplius milliaria annonam pluit, ex qua regionis incolae optimum panem confecerunt, qui ad Caesarem cum granis siligineis caelo delapsis perlatus, et summa admiratione conspectus est. quanquam Conradus Lycosthenes id biennio post accidisse scribat. iam olim Probi imperatoris temporibus in cadem Germania geminum huic prodigium contigisse narrat Zosimus libro primo. in Misnia etiam XVIII Kal. Maij infans in lucem editur diuisa fronte et cranio, sine labijs, sine aure dextra, sine manibus denique et pedibus, tantum oris loco exiguum foramen habens, qui integrum diem vix fuit superstes. Lutetiae vero Parisiorum in San-Mederici vico pullus gallinaceus cum quattuor alis ac totidem pedibus, duobus item in vno corpore vro pygijs natus, biduum integrum vixit, qui modo ante, modo pone ad dextram ac sinistram contrarijs vestigijs summa cum deformitate gradiebatur. in Anglia hoc anno solemne sacrum publico decreto prorsus aboletur: quod cum Steph. Gardinerus Vintonij episcopus minime probaret, domi se continere et publico iubetur abstinere: cum vero sententiam mutasse crederetur, postea dimissus est; sed mox concione coram rege et proceribus palam habita cum priorem sententiam constanter tueretur, et decreta, quae a tutoribus in ea regis adolescentuli aetate fierent, nullius esse momenti contenderet, in carcerem conijcitur, ac biennio post episcopali dignitate exuitur. exeunte Decembri Maximilianus Egmondanus Burae comes, vir pace et bello magnus, ac propter magnificentiam et fidem Caesari admodum carus, recenti adhuc auxilij tam opportuno tempore ad bellum Germanicum adducti memoria, Bruxellis ex angina mortuus est, cum paullo ante ex Anglia redijsset, quo eum Caesar ardente tunc in Aquitania seditione miserat, vt cum Sommerseto ac reliquis regni tutoribus ageret, vt tam pulcram occasionem arriperent, et fine pactis nobiscum inducijs imposito, coniunctis copijs bellum Galliae inferretur. verum compositis repente praeter illorum spem domesticis motibus, Caesar postea id apud Henricum excusauit, et alia ob negotia ea Buranum profectum multis et officiosis verbis conatus est ostendere. ferunt Buranum, iam deplorata salute, cum ei Andreas Vesalius rarae doctrinae ac iudicij medicus mortis horam ac paene momentum praedixisset, magno apparatu conuiuium instrui iussisse, et omni gaza ac suppellectile argentea exposita, amicos vocasse, quibuscum mensae assidens, dona liberalitate summa distribuerit, atque extremum vale nihil commoto animo dixerit; inde lecto impositum hora et momento a Vesalio praedictis exspirasse. hoc anno debitum naturae persoluit Gregorius Cortesius a Paullo III in collegium cardinalium cooptatus, olim in S. Benedicti Cassinensi coenobio professus, et postea ipsius coenobij praesul; qua ex eadem officina eodem tempore prodierunt Isidorus Clarius, et Io. Baptista Folengius: is antiqua et nobili familia Mutinae natus, sed moribus ac erudito ingenio longe nobilior fuit, cuius tamen paucula ad nos monumenta peruenerunt, ab Hersilia Cortesia fratris F. diu postea publicata. obijt Romae XI Kal. VIIIbr. in Basilica XII Apostol. perhonorifice sepultus. ex eadem vrbe Mutina natus Marius Molza eodem anno in viuis esse desijt, versibus latina et vernacula lingua scriptis apud suos cum primis clarus. Hoc etiam anno bellumcontra Persas a Solimano susceptum est: de quo pauca admodum habeo, quae scribam, nisi quae in Annalibus Turcicis leguntur. ij ergo memorant, Scacho Tecmasi Persarum regi, qui Thamus Sophus alijs dicitur, fratrem Ercasem Imirsam cognomento fuisse, qui Mediae summo cum imperio a rege praefectus sit; eum certas ob caussas a fratris amicitia discessisse, et ad Solimanum transfugisse, ac se fidei eius permisisse; iter autem per Circassorum fineis longis ambagibus, quod viae a regijs emissarijs vndique obsiderentur, secundum Caspij maris littus Theodosiam versus, quae hodie Cafa est, habuisse, atque inde Constantinopolim petijsse; vbi cum magno honore exceptus, amplissimisque praeterea muneribus a Solimano donatus, postremo ei auctor fuerit, vt in Parthiam cum exercitu descenderet. Solimanum ergo ab Ercase persuasum cum numerosis copijs in Asiam transmisisse, IX die mensis Sepheris, anno Muhamedicae Hegirae IO CCCCLV, quod mensi Iun. ineunti anni OIO IO LVIII putatur respondere: cum recta in Parthiam duxisset, mox in hosticum ingressum vani ciuitatem in Armeniae maioris finibus nullo negotio cepisse; in arcis vero obsidione diutius haesisse qua tandem potitum, ad faciendas praedas, vt hostem ad proelium eliceret, militem late vastatum emisisse: cum nusquam interea Tecmases compareret, nusquam conspiceretur, nusquam se Turcis populabundis opponeret: et interim Ercases nihil omitteret, vt suam fidem ac diligentiam Solimano approbaret, hinc inde cum suis excurrendo et thesauris, quoscunque nancisci posset, ad Turcos delatis, tandem purpuratos et ceteros belli duces ac consiliarios, tam diuturni et infructuosi belli pertaesos, rationem excogitasse, qua Ercasem apud Solimanum calumnijs traducerent, et de eo, vt belli tam damnosi auctore, vindictam sumerent: eum itaque cum falsis perfidiae criminibus oneratum Solimano suspectum reddidissent, ipsi consilium dedisse, vt lepore omisso canem, ita Ercasem innuebant, caperet: Ercasem vero, cum procerum coniurationem praesensisset, et vitae suae insidias tendi animaduerteret, grauiter, vt par erat, animo perturbatum, postremo, vt saluti consuleret, in arcem cuiusdam Chaldaeorum reguli, de quo optime, vt sibi videbatur, meritus erat, prae formidine confugisse. sed illum benefactorum immemorem, mutata Ercasis fortuna pariter mutasse, et Tecmasi supplicem hospitem prodidisse, quem rex custodiae mancipatum in carcere asseruari iusserit. Solimanum vero nulla alia re gesta, et insumpto in ea expeditio ne anno ac nouem mensibus, non sine graui rerum suarum iactura, Constantinopolim sub anni sequentis exitum redijsse. absentia autem Solimani factum est, vt interea in Pannonia Ferdinandus, quod id sibi manentibus inducijs licere existimaret, post Petri Perennij Pannoniae reguli obitum Agriam celebre municipium sui iuris fecerit: nec multo post Zabragium, Leuam, Zythnam, et Muranum Nicolai Salmensium comitis, strenui ducis et bellis Pannonicis magnum nomen adepti, opera expugnauerit. quod magnarum calamitatum in Pannonia principium fuit, ruptis inducijs, vt deinceps annis sequentibus videbimus.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER SEXTVS.

IAM tempus appetebat, quo Caesar Philippum filium Bruxellae expectabat. verum ille serius, ac diu post venit. per Oenipontem, Monacum Vindelicorum, Vlmam, Hedelbergam, Spiram Nemetum cum iter habuisset, quibus omnibus locis a Ferdinando patruo, Alberto Bajoaro, Palatino, et ciuitatibus magnifice exceptus est, demum per Lotaringiam, Lucemburgum, et inde tandem Bruxellas Kal. April. comitatu magno peruenit. parens ei insignem equitatum in Germaniam ssque obuiam miserat; ductore Philippo Croio Arascoti duce. igitur Philippus a patre peramanter atque indulgenter acceptus, cum apud eum pro Hesso Mauritij generi rogatu intercessisset, ambiguo ac fraudulento responso, fraudis ipse, vt creditur, patri particeps Mauritium elusit; nimirum sibi liberaliter promisisse patrem, ideo bene sperare in posterum iubere, modo monenti credat, et rem dissimulet, neque vllam offensionis significationem ob dilationem nimiam ostendat. Interea Pontifex, cui propior suorum quam reip. cura, iam non solum de recuperanda Placentia sollicitus, sed de Bononia et Perusia conseruanda anxius, diuersas incogitationes animo rapiebatur. nam inde Bentiuolij, Herculis Ferrariensis opibus subnixi, Bononiae, ab eius possessione non ita pridem a Iulio II deiecti; inde Rodulphus Baleonus, Perusiae, vnde maiores suos a Leone X nuper expulsos meminerat, totis animis et viribus imminebant: et hic quidem in Perusinum agrum proculdubio impetum fecisset, nisi a Cosmo Florentinorum duce, cuius auxiliareis copias ante biennium in Germaniam ad Caesarem duxerat, dissuadente, et tutiora in posterum pollicente, reuocatus fuisset. cum vero Senarum ditionem Parmae ac Placentiae loco a Caesare compensarione accepturum se hactenus sperasset Pontifex, nam de eo negotio, rebus adhuc Hispanorum dubijs, iam iam morituro seni a Caesarianisministris spes iniecta fuerat, tandem delusum se sero animaduertit. tunc enim res Hispanorum ea in vrbe confirmatae sunt, et ad maiorem securitatem mutata reip. forma a Didaco Hurtado Mendoza, qui vltra praesidium antea introductum, CCCC Hispanos ex Insubribus euocatos, quasi Neapolim ituros, in Camolliano suburbio subsistere iusserat, ijsque in Dominicanorum fano, quod in tumulo positum vrbi imminet, eiectis fratrib., diuersorium attribuerat, aperta ab ea parte, qua Florentiam itur, vrbe, vt introire, et exire, cum vellet, tuto suis liceret, Remp. vero ita ordinauerat, vt ex XL ciuibus, penes quos summa rerum erat, qui a quatuor montib. deligebantur, ipse Caesaris nomine XX arbitrio suo imponeret: vltra hos in singulos annos VIII ex praecipuis ciuib. sumerentur, qui de rebus ad ciuitatis statum pertinentibus ad consilium XL virorum referrent: cumque res eiusmodi incidisse, quae aut secretum aut maiorem diligentiam requireret, V ex ijs de ea statuere possent: eos autem deligendi Caesari, aut ei, qui Caesaris in rep. partes fungeretur, intra proximum triennium ius esset. sic vrbi imposita veluti arce, et summa rerum auctoritate ad se contracta, apparebat Caesarem omnino in animo habere Senas retinere. itaque Pontifex, qui verba sibi a Caesare dari videret, et a Gallo, qui cum Taurini esset, nuper ad eum Claudium Albaspineum ab epistulis Romam legauerat, res in longum extrahi doleret, vt non tam Caesaris voluntati, quam suae existimationi in relligionis negotio satisfaceret, Veronensem, Fanensem, et Ferentinum episcopos, quos prid. Kal. VIIbr. anno superiore ad Caesarem destinauerat, hoc demum anno legatos misit: ij serius profecti VIII Kal. Iunias tantum in Belgium cum mandatis peruenerunt, quibus exponebatur, Pontificem partim sua sponte et pro pastoralis muneris necessitate, partim Caesaris rogatu ex collegarum consensu legatos in Germaniam misisse, qui ad ecclesiae gremium redeunteis recipiant, et ipsis omnia laeta de eius benignitate polliceantur, modo leges accipiant; non autem praescribant: hoc vero beneficium omnibus in vniuersum impertiri, nullo prauae opinionis crimine excepto, quamuis in eo per multos annos perseuerauerint; ea lege, vt qui ea peste infecti fuerint, suum errorem apud sacerdotem orthodoxum profiteantur iuxta praescriptam poenitentiae formulam; publicam proinde confessionem, abiurationem, et satisfactionem iure praefinitam ipsis omnino remittere; potestatem insuper facere legatis, vt eos, qui pacto, aut iureiurando, aut quouis alio modo Lutheranis obstricti sint, ijs vinculis soluant; monachos in haeresim lapsos et extra coenobia sua vaganteis in ecclesiam admittant, ijsque resumpto pristino suo amictu, suum munus, vt ante, ecclcsia fungi concedant; esu lactis, casei, butiri, ouorum et carnium habita locorum et hominum ratione permisso: Coenae dominicae integrae vsum ijs permittant, qui ceteris abiuratis erroribus concilij Constantiensis decreto subscripserint, atque sub altera specie tantum, quantum sub straque, sumi, quique ecclesiam ob factum de vna specie decretum non errasse palam declarauerint. quod tamen ad tempus concessum intelligatur, et ita, vt illi ipsi, qui ita sument, seorsim ab alijs, neque tunc, cum alijs sub vna specie tantum ministratur, sumant. additum, vt cum sacrorum bonorum vsurpatoribus et possessoribus de fructibus perceptis atque consumptis transigere possint, modo in posterum ecclesiasticis possessionem vacuam relinquant, ad idque contumaceis censuris cogant, implo rato etiam ciuilis magistratūs auxilio; et vt res commodius ac celerius executioni demandetur, per Germaniam alios episcopos delegent ac substituant. ex eorum numero Argentinensis fuit, cui sacerdotes, qui defecerint, in gratiam recipiendi datur potestas, modo vxores a se remoueant et omnino expellant. huius rei publicum diploma cum Caesar ad Germaniae episcopos misisset, et, vt placide ac sine vi, precibusque et adhortationibus potius, quam execrationibus ac minis experirentur, separatim omneis commonuisset, Moguntinus, qui vt Coloniensis ac Treuirensis prouincialem synodum nuper habuerat, ad Hessi praefectos ac consiliarios scribit, et de sollicitudine pastorali sua, ac Caesaris egregia voluntate multa praefatus, petit, vt concionatoribus suis formulam a Pontifice praescriptam exhibeant, eique omneis parere iubeant: quod illi facere recusarunt: suam quippe doctrinam cum prophetarum et apostolorum testimonijs conspirare, et quamuis vita a professione discrepet, quod ingenue agnoscant, et infirmitati suae condonari petant, nullum tamen errorem indoctrina, quam profiteantur, agnoscere: nihil igitur opus esse gratia ac largitate Pontificis R. neque sero se vxores ac liberos deserere posse, quos diligendos et cura ac beneuolentia complectendos didicerint, auctore Cristo, qui coniugium amplissimo elogio cohonestauerit, et illud impuro coelibatui praetulerit, cum melius esse nubere quam vri per Panllum praecipit: frustra etiam improbari, quod in ecclesijs suis integrae Coenae vsus omnibus permittitur: id enim iuxta Chridi mandatum et veteris ecclesiae morem fieri, nec esse, quod in eo mutationem vllam recipiant. parum profectum ijs aut seris aut minus idoneis remedijs. interea Caesar filium per Flandriam, Hannoniam, Atrebatescircumducit, in ciusque sidempopulos iurciurando adigit. tandem vterque Antuerpiam Eid. VIIbr. venit: vbi magnifico supra fidem apparatu non aciuibus tantum, sede etiam ab externis mercatoribus Hispanis, Italis, Germanis, Anglis exeptus est: quae omnia singulari libro Corn. Scribonius Grapheus diligenter persecutus est, vt pauca de ijs dicere infra rei dignitatem sit: magna quoque pecunia praestationis gratuitae nomine exacta. inde Philippus a Maria Hungariae et Helionora Franciae reginis viduis amitis per reliquas Belgij vrbeis deductus, atque inprimis Balnei, vulgo Bincij, a Maria honorificentissime acceptus est, vbi illa palatium regali sumptu et magnificentia antiquis operibus vndique conquisitis exstrui curauerat. florentibus vtriusque rebus, patris inquam et filij qui de sua fortuna mirificam in illa iam aetate spem apud omneis excitarat, Magdeburgici et Bremenses in Gennania suprabant, qui seu constantia sua, seu pertinacia efficiebant, ne plenam de domitis illis prouincijs victoriam reportasse Caesar diceretur. ac Magdeburgici quidem antea proscripti crebris etiam tunc edictis vrgebantur, sollicitatis de auxilijs contra ipsos Saxoniae ordinibus: nec abnuebant plerique, sed vt reliqui imperij ordines idem facerent, postulabant. itaque licet nondum palam oppugnarentur, in magis tamen angustijs versabantur: quippe cum in eos tanquam proscriptos quisque fortunam impune experiretur. cum igitur antea Senatus de vi et iniuria conquestus esset, postremo ad omneis in vniuersum ac praecipue ad finitimos edito scripto iactatas criminationes diluunt, et, Immerito accusamur, inquiunt, quod pacem repudiemus et totius Germaniae quietem contumacia nostra turbemus. magna illa crimina, et quorum poenis, siquidem vera sint, sustinendis pares esse non possimus. nam quid mali ciuile bellum secum trahat et omnes sciunt, et nos iam nostro periculo nimis experti sumus. in ambitiosos et perditae vitae homines, quibus omnes in perturbatione publica spes ac fortunae sitae sunt, suspicio cadere possit. de nobis quorum opes pace et sub legibus creuerunt, nihil tale probabili vlla ratione cogitari potestaut debet. pacem et foedera cum vicinis vrbib. ac po pulis colere nobis aequum et honestum, vtrisque vero summe vtile ac necessarium est: nec vero simile fit, nos cum illis, quorum amicitia non solum vtilis, sed etiam necessaria nobis est, cuperevltro bellum gerere. nec ignoramus nostrarum non esse virium tam potenti principi resistere, qui tot adoreis mactus, victoriam et omneis imperij opes secum trahat: non ea caecitas, non vaecordia est, vt sponte in apertum exitium, prudentes sidentesque praecipiteis nos demus, vitae, dignitatis, ac denique fortunarum aleam subituri. nos vero omnem viam rei amice transigendae hactenus iniuimus, neque quidquam praetermissum est quod ad placandum nobis Caesarem pertinere existimaremus, aut quod ipsum caussae nostrae reddere aequiorem posset. nam et eum semper pro summo magistratu coluimus, et ne quid in ipsum aut ceteros imperij ordines verbo aut facto peccaretur, quo offendi possent, grauissimis poenis propositis, quantum in nobis fuit, prohibuimus. cur ergo armis petimur? cur tanquam rebelles ac perduelles edictis proscribimur? cur omnibus omnium iniurijs expositi etiam amicis ad praedam proponimur? namquae obijciuntur hostiliter facta, ea defensionis ergo, et vt vimillatam contraria vi propulsaremus, et imminenti periculo praeuerteremus, a nobis facta sunt. aedificia quaedam vicina diruimus, haut diffitemur; castella etiam aliquot, oppidula ac vicos armis occupauimus. an crimini verti debet, quod ad iniuriam repellendam actum est? crudelia illa et iniqua quae prima specie videntur, necessariae defensionis excusatione, abunde se apud aequos iudices tuentur. quid si, ne in exteras manus deuenirent, ea occupauimus, accusari propterea an potius laudari meruimus? atqui potius ab illis ipsis quorum ea sunt, gratiae agi debuerunt, quibus res salua est, et quibus non recusamus omnia restituere, modo pacem colant, neque in nos quidquam in posterum moueant. quid est ergo quod tam infestis animis nos prosequuntur? nam absurdum est atque adeo iniuriosum, de iniurijs eorum queri, qui praeter ius omni iniuriarum genere obruuntur. nimirum relligio petitur. hoc est cur rebelles, cur perduelles vocamur, imperij edictis proscribimur, ad perniciem et internecionem destinamur: quo magis miramur illos, qui nobiscum idem in relligione sentiunt foedere et antiqua necessitudine coniuncti, nos in manifesto ac communi discrimine non solum deserere, sed etiam bello persequi, neque videre arma in nos sumpta in ipsos tandem recasura esse, atque a nobis fieri initium, vt qui vniuersi vinci simul non poterant, singuli ac separatim facile superentur. non enim iam latere possunt astus inimicorum, qui datis ad Heluetios, ad Protestanteis, ad Boemos superio ribus annis atque alios litteris, relligionis caussam non agi, sed in perduelleis susceptum bellum iactabant. nam contrarium non solum exitus postea docuit, sed dum Caesar adhuc in ea dissimulatione esset, et plerique partim simplicitate decepti, partim sponte ambigerent, R. Pontifex euulgato iam ante foedere nullum dubitationi locum reliquerat. itaque et Ioan. Brandeburgicus et Bipontinus princeps opinione et spe sua falsi, Caesarem de fide data interpellarunt, et sero errore animaduerso, domum indignabundi abierunt: quippe cum nullum alium huius belli et victoriae fructum viderent, quam vt libertate Germanica oppressa etiam animis ac conscientijs compedes inijcerentur. ac de bonis quidem et fortunis quamuis certamen iustum esset, aut saltem excusabile, si priuilegia atque immunitates, quas ab Othone gloriosissimo principe accepirnus, quasque conditionibus propositis eripere nobis Caesarem in animo habere cernimus, armis tueri ac conseruare vellemus, tamen vt tranquillitati publicae nos potius habere rationem, quam ad priuatum commodum spectare omnibus appareat, vltro ac libenter de iure nostro remisissemus, modo id salua conscientia licuisset. nunc bello absumptis ac direptis facultatibus, etiam vis animis et mentibus infertur. quid enim formula illa Augustana aliud agitur, quam vt pontificiae auctoritatis iugum, quod adeo generose excussimus, rursus ceruicibus nostris imponatur? vt errores nuper detecti et certis scripturae testimo nijs reuicti iterum in domum Dei inuehantur? vt tot annorum contentio nibus ac laboribus parta libertas turpi obsequio ac morigeratione, quae non solum ad nostrum dedecus, sed ad Dei ignominiam et offensio nem pertineat, corrumpatur, et penitus amittatur? at enim aliorum exemplo cedere tempori, et traquillitati publicae consulere nos decuit. id enim maxime omnium vrgent aduersarij, in eoque criminationum suarum veluti arcem constituunt. verum id in ceteris, quae ad fluxae huius vitae commoda pertinent, vti iam diximus, locum habere possit: ad ea vero, quae Dei gloriam spectant, minime porrigi debere non ambigitur. hoc enim nos magna illa veteris ecclesiae lumina Ioannes Chrysostomus, Augustinus, Ambrosius docuerunt, testimonio que B. Petri, cuius ille, qui nos per Caesarem oppugnat, se immerito successorem iactat, confirmarunt, Deo, non hominibus, in ijs quae Dei sunt, parere homines debere admonentis. itaque et in veteris ecclesiae annalibus legimus Gordium Caesariensem qui sub Licinio Imp. ordines duxit, et portremo verae gloriae corona insignitus est, cum ad supplicium raperetur, rogatum ab amicis vt periculi euitandi gratia sententiam retractaret, respondisse, non oportere linguam in contumeliam eius, qui eam creasset, quidquam pronuntiare: et Basilius magnus hanc etiam ciui suo laudem tribuit, quod cum moneretur, vt de Deo, quod vellet, sentiret, ceterum in sinu tegeret, neque motum animi palam euulgaret, monitorem aspernatus sit, veritatem non solum ab ijs prodi dictitans qui eam deserunt, sed etiam ab illis qui eam agnitam non audent publice profiteri. id enim exemplo Danielis confirmari, qui contra Darij regis edictum magno et constanti animo apertis fenestris verum Deum ado rauerit, cum id priuatim et clanculum facere posset: verum quod ea res ad diuini nominis gloriam pertineret, nullam instantis peri culi rationem habuerit, quod ei ab inuidis et aemulis conflatum, postea Deo ita volente in ipsorum caput recidit. valeant ergo, qui nos facto Cristum agnoscerc, verbo autem reijcere suadent. quid enim magis pudendum, quam nomen eius erubescere qui mundum condidit, qui nos ad imaginem sui creauit, tot beneficijs licet indignos cumulauit: per quem viuimus, spiramus, cuius denique nos hereditas sumus? haec summa est accusationis. videte nunc, o qui non omnino iniqui estis, quam immerito apud vos traducamur, quam iniuste nos armis persequantur, qui tranquillitatis publicae speciosum nomen obtendunt. quapropter oramus omneis et obnixe admodum obtestamur, tam qui nobiscum idem in relligione sentiunt, quam ad quos iustissimae huius querellae vox perueniet, vt vota, suffragia, lacrimas consocient, quibus iram victoris flectere, et hactenus infestas nobis ipsius aureis in posterum benigniores reddere possimus. id et humanae conditionis vinculum, et communis patriae calamitas exigit, quae vtraque magnam cum relligione et pietate communionem habent. quod si impulsu eius qui has turbas ciet, qui tanquam rugiens leo ouilia circuit, qui ex publica rerum perturbatione commodum captat; Caesar, cuius secundum Deum omnia nostra sunt, inexorabilis esse pergat, arma, vim, iniuriam abstinete. nihil enim legitimi magistratūs auctoritas vos permouere debet, vbi manifesta Dei offensio cernitur: Mauritij inprimis et Thebeae legionis exemplum in memoriam reuocate: ij enim quam virtute bellica tam pietate incliti milites, cum contra imperij hosteis semper fortiter ac gnauiter se gessissent, ad omnia ducum dicto audientes; in ijs, in quib. Dei gloria vertebatur, Deo quam hominib. obedire maluerunt, et vt hanc inconcussam animi constantiam retinerent, nulla supplicia horruerunt. quod superest, nobiscum si non arma aduersus implacatos hosteis, at preces apud Deum coniungite, vt is pro sua ineffabili clementia et misericordia ad res nostras respiciat, regum ac magistratuum, quorum mentes, consilia, affectiones in ipsius potestate sunt, moderetur, flectat, molliat, corda nostra ad veram poenitentiam inclinet; calamitosos et bonis spoliatos atque ob purioris doctrinae professionem huc illuc cum vxoribus, liberis, atque omni familia exulanteis consoletur, et mutuis caritatis ac pietatis officijs subleuet, atque vt in eo laudabili proposito ad extremum vsque spiritum perseueremus, efficiat, nosque omneis aduersus externos generis humani hostis impetus et astus interno spiritus sui robore et prudentia muniat. hac orarione, quae statim euulgata ad omneis Imperij ordines missa est, factum, vt mitigatis pro tempore animis, a vi aperta eo anno temperatum sit, Caesare absente et languescentibus vicinorum odijs; do nec anno sequenti redintegratis consilijs et renouatis factionibus in eos publice bellum decretum est; cuius exitus is fuit, vt quod de consilijs olim contra Danielem initis praedixerant, arma contra ipsos sumpta tandem in Caesaris caput verterint. In Gallia interea, vt in Belgio, annus a publicae laetitiae festiuitatibus ac ludicris inchoatus quaedam etiam seria et tristia admista habuit. iam ante mense IXbri rex edicto sanxerat, ne cui liceret extra suburbia aedificare, ne magnitudine iam sua laborans Lutetia in immensum excresceret. legi caussam dedit, quod ex pagis et oppidis vicinis illuc propter loci commoditatem et immunitates consluente populo, agri vicini et oppida deserebantur, et ij qui domi remanebant, tributis ac vectigalibus exsoluendis impares vltra modum onerabantur: accedebat ad hoc, quod qui alicui arti sub opificibus operam dabant, antequam periculo artis facto adprobati fuissent, dominis relictis in suburbia secedebant, vbi nullo artis periculo facto tabernas aperire, et merceis extrudere illis ius erat. praeterea maleficorum, ganeonum, et otiosorum huiuscemodi hominum colluuies istic per lustra et popinas tanta multitudine nidulabatur, vt non solum priuatus quisque siue ab exemplo, siue a maleficio, sed etiam ciuitas ipsa sibi iure metueret. ea lex in Senatu XVIKal. Febr, recitata est. demum III Non. Febr. ad Sangermanum regi filius nascitur, cui nomen ac ticulus Ludouico Aurelianensium duci fuit attributus, ac XIIII Kal. Iunias sacro lauacro ibidem abluitur. fideiussere Constantinus Bracantiae ducis frater Ioannis Lusitanorum regis nomine, et Aumalius pro Hercule Ferrariensium duce, Anna item Atestina Aumalij vxor pro Maria Scotorum regina. is vix trimus postea decessit. iam ante rex vrbem in armis ingredi decreuerat, et haustiludium magno paratu celebrare, cui postremo diem dixit IX Kal. vtil. a reginae coronatione initium pomparum factum, cui IIII Eid. Iunias diadema more sollemni Sandionysij impositum est, praeeuntib. Lu. Borboruo, Carolo Vindocino, Philip. Bononiensi, Odeto Castellionaeo et Carolo Guisiano cardinalibus: nam ceteri, vti diximus, Romae commorari iussi fuerant. sexco post die regia ac militari magnificentia rex magno primariae no bilitatis numero circunfusus Lutetiam ingreditur: ac biduo post regina in lectica item vrbem ingressa est, eo magnificentiore apparatu, quod muliebres pompas maior luxus comitari solet. hastiludio deinde die condicta factum initium, pro pugnantibus Aumalio, Rob. Marciano Sedanensi, et Santandreano E. tribunis, Cl. Gufierio Boesio Franciae hipparcho, Gaspare Saulio Tauanio, et Philiberto Marsilio Sipetra L equitum ductoribus. primus rexipse eos oppugnauit pedes et eques, magno vtrobique virtutis et tractandorum armorum peritiae de se specimine dato: dein Antonius Borbonius Vindocinus, ac reliqui post eum principes et proceres secundum leges hastiludij praescriptas ac publicatas. id frequenti theatro celebratum XV dierum spatio, spectante regina et foederatorum principum legatis. VI Non. Vtil. rex agnatis principibus, cancellario ac libellorum supplicum magistris comitantibus, in palatium, vbi Senatus habetur, venit, et in aurea camera iustitiae lectisternium, quod vocant, celebrauit. dies sequens naumachiam exhibuit, concurrentibus XXXII triremibus ad id instructis inter luparinam, in qua castellum exstructum erat, et vaccinam insulas: post longum certamen spectantibus rege ac regina ex nauigio ad ripam, quae Caelestinorum coenobium spectat, ad id destinato, displosis magno strepitu vtrinque tormentis, castello que expugnato multa iam nocte disceditur. postridie supplicationes publice habitae, pro regis ac regni incolumitate, pro Francisci parentis ac maiorum suorum manibus; item vt ecclesiae concordia sarciretur, et a prauis erroribus, a quibus rex se abhorrere edicto professus est, prorsus repurgaretur. a Paulli fano, quod proxime a Turricularum palatio vbi tunc aula diuersabatur, aberat, ad Mariae aedem sacerdotali pompa itum est. ibi celebrato sacrificio cum in episcopi aedibus rex publice epulatus esset, post prandium dum Turriculas redit, aliquot ob Lutheri doctrinam ad ignem damnatorum supplicium spectauit, quorumdam qui in eius comitatu erant instigatu, cum alio qui mitissimus regis animus ab omni crudelitate penitus abhorreret; cuius violenta, vti diximus, regni initia cum superiore anno resedisse quodammodo viderentur, hoc anno veluti recruduerunt. nam Odoardus Biezius E. T., qui quodorae maritimae a Francisco praefectus male rem administrasse diceretur, accusatus, iam a multo tempore carcere attinebatur, cum caussam iudicibus non probaret, tunc damnatur, et ei conchyliati ordinis insigni adempto honos abrogatur, perpetuoque carceri mancipatur. postea regis clementia solutus custodia in aedibus suis, in San-victoriano suburbio, ex maerore animi decessit, vir strenuus ac pugnax, sed qui prudentia ac consilio minus valeret, et cui generi culpa potius, quam sua nocuit. is fuit Iacob. a Codiciaco Veruinius, qui mense Iunio, ob Bononiam Anglis praeter ducum sententiam et oppidanis reclamantibus deditam damnatus capite luit: quod ipse confessione sua ignauiae, quam proditioni, cuius insimulabatur, tribui maluit. verum postea Iacobus eius filius illustris adeo familiae ac tot meritorum erga Galliae reges contemplatione ab Henrico III impetrauit, vt Biezij et patris restituta memoria, sententia contra eos non a Senatu, seda delegatis iudicibus lata abolereretur, eiusque rei diploma in Senatu recitatum est Kal. VIIIbrib. anno huius seculi LXXV, et magna pompa vtriusque funus celebratum, cui regis iussu fecialis Valesius, quod non nisi in illustrium virorum exequijs fieri solet, intersuit. inde rex in Bononiensem agrum ex ea occasione copias duxit, quod Anglia domesticis dissensionibus vexata feliciorem successum speraret. Sommersetus prorex Thomam sratrem maris praefectum, qui Catharinam Parram Henrici regis nuper mortui viduam in vxorem duxerat, orta ex aemulatione muliebri inter eos inuidia quaside adfectato regno suspectum in carcerem trudi iusserat, et vt in rebus, quae ad remp. spectant, ea gens praeceps ac praepostere seuera est, tormentis subiectum, ac tandem Hugone Latimero suggerente capitis damnatum XIII Kal. April. securi percusserat. tunc etiamThomas Crammerus Cantuariensis praesul atque Angliae primas, cum videret viros doctos in Germania periclitari, crebris litteris impetrauit, vt Martinus Bucerus, et Paullus Fagius, de quibus supra locuti sumus, in Angliam venirent. illi de Senatus Argentinensis voluntate Kal. April. se dantin viam, et in Anglia arege puero et proceribus summa beniuolentia accepti, cum apud Cantuariensem aliquanto tempore sub stitissent, Cantabrigiam ambo docendi caussa mituntur. verum hic paullo post ex febre quartana prid. Eid. IXbreis annum agens vitae XLV, vix salutata academia, decessit. iam diffun dente se eorum doctrina P. Martyr Vermilius, quem ante in Angliam venisse supra diximus itidem a Crammero euocatum, disputationem de coena Dominica publicae Oxoniae habuit, Ricardo Coxo praeside, et summoto Ricardo Smitheo, et praeter Lutheri explicationem Zuinglij et Caluini sententiam asseruit, Treshamo et Chedseo eam oppugnantibus editoque libro copiose postea confirmauit. nec multo post ingens per Angliam orta seditio est a popularibus partim ob rem agrariam, (querebantur enim agros publicos, qui antea promiscuae multitudinis fuissent, a nobilitate ad venationes et vsus priuatos claudi, eorum que vsum sibi violenter eripi) partim ob mutatam relligionem. nam Henrici regis decreta, quae prorex abolenda curauerat, restitui summa contentione deposcebant. igitur tutores ac regni consiliarij, cum res in eo essent vt nulla ratione et admonitionibus componi possent, cum omnia prius tentassent, postremo copias in tumultuanteis, quamuis inuiti emittunt, et varijs aliquot proelijs maiore parte per Deuoniam profligata seditioni finem imposuere. hac occasione arrepta rex cum bello Anglos domi implacatos videret, et in Scotia res prospere cedere intelligeret, expeditionem, quam dixi, suscepit, praemisso Leone Strozzio cum XII triremium omni re instructissimarum classe, qui cum V Eid. Vtil. Franciscopoli soluisset, obuiam Anglorum classi factus, proelio commisso Kalend. VItil. multas ex ijs naueis depressit; ceteras in Grenesiam insulam, quae ab Anglis tenebatur, fuga dilapsas compulit. crebra circa Bononiam castella exstruxerant Angli, vt nostros populationibus atque incursionibus pro hiberent, videlicet ad Lamburtimontem, Sellaquam, Ambletellium, turrem Ordinis, atque Blanconetium. Rex vicissim, ne comeatu interduderetur, haud procul a Lamberti-monte, cui proximus erat Surrenius saltus, et ipse castellum erexerat, validoque praesidio firmauerat. primus impetus in Sellaquensem munitionem a nostris factus, quae a duobus signis defendebatur. ea tormentis acriter quassata, et dum hostis parum caute cum Momorantio collo queretur, vi capta est, VIII Kalend. Septembr. Anglique omnes capti praeter eos qui se in arcem recepere, qui et ipsi casu perturbati clam noctu profugere, et arce relicta Ambletellium se contulerunt. in eo VI peditum vexilla erant, qui cum se gnauiter oppugnantibus nostris per aliquot dies defendissent, ad extremum incolumitatem pacti castellum regi dediderunt. in oppido erat Mirandulanus spurius, qui cum Italis aliquot ad Anglos transfugerat: huic, quamuis pactione exclusus esset, veniam rex dedit, de ceteris Italis, qui cum eo erant, sumpto supplicio. magna comeatus, magna tormentorum omnis generis ibi reperta copia, quod haec veluti statio esset capiendis ijs omnibus quae ex Anglia in Galliam apportabantur. territi eo successu Blanconetiani legatos e suo numero mittunt, et vita ac re saluis abire permittuntur. XXV machinas aeneas ac puluerem tormentarium satis multum abeuntes reliquere. nec terror heic stetit; nam praesidiarij, qui in Lamberti-monte erant, Blanconetio capto, incensis tabernaculis et comeatu corrupto retro Guinam petierunt. qui castellum ad turrem Ordinis tenebant, loco admodum munito irritos diu nostrorum impetus sustinuere. tandem cum nec castellum illud facile expugnari, minus vero vrbs Bononia, arte et situ munitissima, nisi longa obsidione, capi posse a peritis rei bellicae iudicaretur, iam appetente hieme satisque magno operae pretio facto, exereitus dimittitur, castellis, quae capta fuerant valido praesidio firmatis, vt nostri oppidanos vexare et comeatu intercludere possent. diuersa parte in Scotia Thermus accepto a Dessio exercitu copias in VIItrionaleis regiones praemittit, easque mox subsecutus Broctheam arcem et vicinum castellum de Anglis cepit, vtrobique fere deleto omni praesidio. cum in Lothianam redijsset, vt, ne comeatus Hadinam subueheretur, impediret, paene ex improuiso Anglorum ac Germanorum copias instructas ad proelium obuias habuit. ipse suos magno gradu. donec ad tutiorem locum perueniret, retroduxit. inde Scotorum equitatus Germanorum incustodita impedimenta conspicatus, ad ea diripienda solutis ordinib. procurrit, interimque comeatus nullo prohibente ab Anglis Hadinam infertur. sed neque id obstare potuit, quo minus Hadina, quantumuis a forti milite teneretur, vastatis circum agris et difficili adeo comeatūs e longinquo subuectione, dum Angli domestica dissensione laborarent, tandem Thermo dederetur. id actum Kal. VIIIbr., cum paullo ante ad Coldingamiam Iulianus Romerus, dum incautius, vti rebus pacatis euagatur, oppressus ac captus fuisset, tota paene Hispan. cohorte ad internecionem caesa. has ob cladeis, quae alia super aliam nunciabantur, cum maximam inuidiam Somersetus prorex sustineret, recenti adhuc fraternae mortis odio, a Io. Dudleo Waruicensi comite te, vti creditur, criminatione conflata, quod negligentia sua ac praepostera seueritate remp. perditum iret, nec opportuna locarebus necessarijs in tempore muniuisset, mox eodem mense de communi procerum consilio, Vindesorae, vbi Eduardus diuersabatur, capitur, et Londinum in carcerem abducitur; vnde anno sequenti liberatus, et contracta cum Beruicensi adfinitate in pristinam dignitatem restitutus est, in felici tamen postmodum exitu, vti suo loco dicemus. Dum haec in Anglia et Scotia aguntur, rex Heluetios de foedere renouando sollicitabat: quod cum patri vtile fuisse, tum vero sibi, ad grauissima bella se comparanti, summe necessarium fore iudicabat, itaque per Nic. Gagneum libellorum supplicum magistrum, Gul. Plessium regij palatij dispensatorem, et Iac. Oeconomum I. C. a rege delegatos, et IX pagos, Valesios item, Lepontios, ac III Rhetorum pagos tandem in has condiciones conuentum est: foedus cum Francisco initum, quamdiu Henricus viueret, et in quinquennium post eius mortem, cum Henrici heredib. seruaretur, mutua auxilia vtrinque praestarentur: regi quidem ab Heluetijs omnium suorum dominiorum tam vltra quam citra Alpeis conseruandorum caussa, seu quoquomodo pro ijs bellum geratur, tam quae modo obtinet, quam quae olim a patre possessa in Italia postea armis recuperaturus sit, non minus VI OIO equitum, neque plus XVI OIO peditum, nisi de ipsorum consensu; quibus in singulos menseis stipendia, vti conuenit, persoluantur: insuper XXV OIO aureorum singulis anni quadrantib. Lugduni dependantur, et vltra OIO argenti libras in singulos menseis a Francisco solui consuetas II OIO librarum singulis item mensibus Lugduni numerentur. rex vicissim CC cataphractos equites et XII machinas bellicas, si Heluetij bello petantur, aut suorum dominiorum ratione bellum gesturi sint, cum omni apparatu necessario subministret. foederis legibus excipiuntur a rege Pontifex, ac Sedes R., sanctum Imperium, Lusitanorum, Scotorum, Daniae, Poloniae, ac Sueciae reges: Senatus Venetus, Lotaringiae ac Ferrariae duces, contra quos auxilia mittere non teneatur. ab Heluetijs item Pontifex, R. sedes, purpuratorum collegium, sanctum Imperium, domus Austriaca et Burgundica iuxta antiquam cum ijs contractam foederationem, Florentinorum etiam resp. et Medicea domus. promissa et contra Anglum auxiliapro Bononiae et agri vicini recupcratione. haec Soloturnij vtrinque acta VII Eid. Iunij, rex postea rata habuit prid. Non. VIIIbribus. eo foedere minime comprehendi voluerunt Tigurini et Bernates monitorum Huldrici Zuinglij scilicet memores, turpem, hanc atque impiam militiam esse inclamantis. quid enim soedius et magis inuisum Deo, quam sanguinem suum mercede principibus externis addicere? is ergo ab eo foedere, quod cum Francisco ante XXVIII annos ictum est, Heluetios habitis concionibus vehementi oratione dehortatus erat, peruiceratque ne ceteris illud appro bantibus pagis, Tigurini sui subscriberent. Basileenses et Schafusiani aegrae pertracti sunt, vt assentirentur, quod in eos, qui eandem secum doctrinam amplectebantur, in Gallia grauissimis supplicijs vindicaretur. Eodem tempore Pictones, Rupellani, et Alnetensis regio, Engulismenses, Lemouices, Petrocorij ac Santones missis e suo numero delegatis, a rege, qui tunc in Ambianis erat, impetrauerunt, vt quae a Francisco parente de inferendo in horrea publica sale constituta fuerant, quod seditionibus in illis regionib. exortis caussam dedissent, abrogarentur, et recepto more salis venalis vectigal triente ac besse definiretur. numerata ab ijs in sumptus bellicos et vectigaleis quosdam agros, qui a regib. alienati fuerant, redimendos CC aureorum millia. renouatae et sumptuariae leges superio ribus annis promulgatae, et ad tollendas difficultates, quae luxu crescente cottidie exoriebantur, ampliori interpretatione declaratae, atque in Senatu XIX Kal. VIIbr. approbatae sunt. cum vero prauo more inualuisser, vt milites, siue ad exercitum proficiscerentur, siue domum e castris redirent, vel sicubi hiberna aut statiua haberent, eorum, apud quos diuersabantur, vel quorum domos mansionarij metatores annotassent, sumptibus alerentur, indeque magna damna passim per agros et in oppidis darentur, et quasi in hostico versarentur, nullum non vexationis, iniuriae, ac libidinis genus erga populareis exercerent: huic malo vt obuiam iretur, duplicata fere sunt cataphractis, ferentarijs, ac leuis armaturae equitibus stipendia, poena capitis proposita in eos, qui quid ab aliquo sine pretio sumpsissent. in delectibus habendis et prospectum, vt a popularium vexatione abstineretur. ea lex publice Lutetiae pronuntiata XII Kal. Xbr. lex itidem de coercitione in haeresim lapsorum lata, qua magistratibus regijs de crimine quaerere et reos legibus interrogare mandatur: tum iudicij faciendi caussa reos ad episcopos cum quaestionis instrumentis remitti. antea huiusmodi iudicia a regijs magistratibus exercebantur: sed cum episcopi suam sibi iurisdictionem in eo ademptam quererentur, eamque ob caussam minus diligenter de his criminibus quaestiones haberi dicerent, Franciscus ante decennium iurisdictionem suam episcopis restituerat: verum quia lex in Senatu recitata non fuerat, denuo ab Henrico filio idem sancitur. quanquam iudicia tunc maxime seuere in haereticae prauitatis suspectos exercerentur, et querellis ipsorum episcoporum hoc condonatum fuisset, vt de his criminibus in posterum cognoscerent, tamen non defuźre, qui arte regij concilij procerum id factum calumniarentur, vt cum Pontificis et episcoporum hac lege auctoritas extolli et amplificari in speciem videretur, re ipsa peruersae doctrinae rei atrocissimis poenis, quibus in eos a regijs iudicibus animaduertebatur, in posterum eximerentur: quippe cum grauiorem carcere perpetuo poenam episcopi non irrogent, adempto ipsis iure gladij. sub anni exitum XII Kal. Ianuar. Odosij Bigerronum decessit Margarita Francisci soror, Henrici Labretani Nauarrae regis coniux, femina omnibus ingenij et animi dotibus exculta: quae tamen apud ecclesiasticos male audiebat, quod fratris in Lutheranos male animati iras pro viribus temperaret, et apud ipsam tutus esset illis receptus. certe Girardum Rufum, qui Cleriacense opimum admodum in Aginnatibus coenobium a Francisco in eius gratiam obtinuerat, saepius apud fratrem, quod Lutheri doctrinae sectator esset, accusatum, fremente licet Sorbonicorum collegio, constanter tutata est, et post omnia Oleronensi episcopatu in Benearnensi prouincia donauit. eius nomine et fabellarum volumen imitatione Io. Bocatij editum circumfertur, si tempora et iuuenilem aetatem, in qua scriptum est, respicias, non prorsus damnandum, certe grauitate tantae heroinae, et extrema vita minus dignum. decima Musa, et quarta Charis a studiosis omnibus, aut vna IX Musarum, et trium Charitum instar appellari meruit: versibusque passim editis, et numis percussis, his elogijs ornata est: praecipue vero a III sororibus Anglis, Anna, Margarita, et Iana Semerijs, non minus ob splendorem generis, quam ingenij elegantiam et eximiam eruditionem cum rara morum probitate coniunctam aeterna commendatione dignis, celebrata est, edito hecatondisticho, quod Io. Auratus, Io. Antonius Baifius, Nic Denisotus, praeclara Galliae nostra lumina, vario carminum genere postea expresserunt. eodem anno et Christina Hessi vxor maerore ac curis confecta, cum contra fidem datamvirum carcere detineri cerneret, et nouis cottidie ludificationibus a Caesare et Mauritio genero deludi aegre ferret, fato concessit, mense VItili. Et haec in Germania et Gallia eo anno acta sunt. In Italia Pontifex cum videret nihil vllis hactenus officijs, aut illa trium episcoporum legatione profectum, neque Caesarem adduci posse, vt Placentiam Octauio genero restituere vellet, quin potius vrgere, misso nuper in eam rem Alfonso Delrio, vt Parmam in manus suas traderet, et compensationis loco amplum patrimonium cum honorifico titulo in regno Neapolitano acciperet, ad antiquam de Parma ecclesiae restituenda cogitationem reuoluitur, et Camertium principatum Octauio cum CCC aureorum millibus, Horatio Castri dominium destinat: quod metueret, ne si ante rescissam illam cum ecclesia factam permutationem decederet, iam amissa Placentia, et Parma periclitante, omnibus bonis et honoribus spoliati nepotes sui remanerent. verum cum id Octauio nullis rationibus persuadere posset, qui ex libero principe priuati patrimonij dominus effici noller, magna in anxietate versabatur. vt tempus ducerent Caesariani, de Caesarum dominio spem Pontifici fecerant: et quoniam negotium illud magnas et longas difficultates in se haberet, sic iudicabant, cum breui moriturum esse Pontificem appareret, impune Caesari fore, si de ea re fidem interponeret. nec latuit astus versutum senem, qui eodem tempore ab Hippolyto Atestino cardinali Ferrariensi nuper e Gallia reuerso de Parma tradenda Horatio alteri ex nepotibus, qui Romae tunc temporis morabatur, regis nomine sollicitabatur. quod eo fieri a rege existimabatur, non solum quod Horatium destinatum sibi generum prae Octauio fratre diligeret, sed quod vbi primum bello Scotico et Anglicano, de quibus cottidie laeti afferebantur nuncij, foret liberatus, arma in Italiam vertere cogitaret. eam enim mentem ipsius esse vel ex foedere nuper cum Heluetijs inito coniectabatur; nec Anglicanum bellum breui compositum iri dubitabatur: quippe regni tutores Gulielm. Pagetum a secretis praecipuae auctoritatis virum ad Caesarem nuper miserant, vt de auxilijs eum vrgeret; bello enim hinc a Gallis, inde a Scotis foris premi, et domesticis intus seditionibus exagitari; ni suppetiae ferantur, necessitatem imponi, vt vel iniquis condicionibus cum Gallo paciscantur, quod maioris damni vitandi caussa proculdubio facturi sint: nec aliud ille responsum a Caesare tulit, quam foedere se obligatum ad tuendam Britanniae eam partem, quae ad Anglos pertineret; si in Gallia vel Scotia res geratur, de auxilijs non teneri. haec cum Pontificem animi dubium hinc tenerent, inde Octauium occulta inuidia exstimularent, Cosmus qui ea omnia ad bellum Italicum spectare prospiceret, et pacem principatui nouo confirmando magis idoneam iudicaret, id vnum satagebat, vt Pontificis animum natura sua lenem proposito publicae calamitatis metu ad Caesaris parteis pertraheret, et Octauij consilia cum auo conciliaret. sed auersusa Caesare Paulli animus, cum ob contumeliosas ludificationes, tum ob indignam filij necem, quae Ferdinandi Gonzagae suggestu, Caesaris iussu patrata erat, denuo Patres, qui Tridenti remanserant, Romam grauib. verbis reuocat, specie, vt emendationi ecclesiasticae a se promissae initium faceret: re vera, vt Caesaris res in Germania conturbaret, his accessit, quod Dragute archipirata mare inferum cum expeditissimis nauigijs infestante, cui apud nos tutus receptus erat, Liguria, Etruria, et vtraque, quae vulgo vocatur, Sicilia magnas calamitates perpeterentur, quod Gallorum odiosa simul et suspecta consilia Caesarianis reddebat. ac sub id tempus Genuae occultus quidam motus retectus fuit, capto monacho quodam Franciscano, qui illuc Massilia couidie cum litteris comeabat. is cum seuere torqueretur, Io. Bapt. Furnarium nominauerat, cuius opera Galli in sollicitandis ad iugum Caesaris excutiendum ciuibus vtebantur, promissis e propinquo, Massilia videlicet et Subalpina regione, auxilijs. sed cum Furnarius id admodum leuiter excusasset, a non prorsus iniquis iudicib. miti exilij poena multatus est. itaque ab Hispanis ex eo de arce Genuae imponenda rursus consilia inita sunt. tunc et Didacus Hurtadus Mendoza, qui summum Senis nomine Caesaris imperium gerebat, auctor fuit vrbis Senatorib, vt legatos ad Caesarem mitterent. ij fuere ex IX virorum ordine Laelius Peccius, et ex plebeio numero Alexander Gulielmius homo Laelio longe astutior, et qui Mendozae ad omnia morem gerebat. mandatorum haec summa erat: vt de recta Mendozae administratione et aequabili reip. sub eo ordinatione Caesari gratias agerent: ceterum Hispanorum praesidium, quod admodum Senensibus graue esset, vt amoueretur, enixis precibus contenderent, et aliunde vrbis securitati prospiceretur. quod eo pertinebat, vt summa imperij Mendozae a Caesare committeretur, eique arcis construendae negotium daretur, delineatione munitionis ex peritorum sententia factae et Gonzagae antea communicatae ad eum missa. muniendorum item Hispano praesidio aliorum oppidoirum in ora maritima, videlicet portūs Herculis et Orbitelli, Mendoza per Gulielmium Caesari consilium dederat. id cum intellexisset Octauius, seque de Senarum imperij Placentiae ac Parmae loco ipsi attribuendi spe ludificatum certo cerneret, neque propterea de restituenda ecclesiae Parma Pontifici assentiri vellet, desperatis vtrinque rebus, de astu seu vi inuadenda Parma, praeter aui voluntatem ac cardinale fratre inscio, consilium cepit, eaque mente cum aliquot esuis Parmam improuisus aduolat, vbi ei Sfortia Sanflorianus, vti creditur, rei conscius ac fortasse auctor praesto fuit. Camillus Vrsinus vrbia Pontifice impositus, cum diplomate nuper misso, nemini vel etiam ex nepotibus vrbem aut arcem tradere, sed vt sedis Romanae nomine eas teneret, iuberetur ita praesidiarios per vrbem disponit, vt nihil Octauius in ea mouere posset. ad conuiuium vocatus, vbi eum aut retinere, aut etiam occidere Octauius destinauerat, ire recusauit: cum vero Octauius ab arcis praefecto peteret, vt in eam introduceretur, respondit, citra Pontificis et Camilli, cui suberat, voluntatem id sibi non licere. ita spe sua falsus Octauius indignanti animo quasi Parmensibus et Camillo bellum illaturus discessit. quod postquam auus resciuit, et grauiter, vt par erat, nepoti succensuit, et vt quamprimum Romam ad se veniret, imperauit. cum ille abnueret, Montano concilij praesidi, qui Bononiae erat, mandat, vt imperium detrectantem praesens ad officium reduceret, et bene de se in posterum sperare iuberet. Montanus ad Octauium adit, et apud Torciarum Pallauicinorum castellum, vbi Octauius diuerterat, officio defungitur; atque inde Parmam profectus Pontificis nomine vrbis Senatoribus denunciat, vt Camilli dicto obedientes sint: Camillo autem et arcis praefecto, vt nisi ipsis de Pontificis voluntate certo constaret, Octauium minime in vrbem ac multo minus in arcem admitterent. ita Octauius Parma et omni alia spe exclusus, tandem ad condiciones ipsi a Ioanne Luna post amissam mox Placentiam propositas animum addidit, quas cum tunc repudiasset, recenti adhuc parentis caede, et flagrante iustae vltionis desiderio, nunc auerso a se auo in memoriam reuocauit, satiusque duxit, omissa in praesens paternae caedis vltione, Caesaris soceri et eius ministrorum fidem ac fortunam sequi, quam intempestiua constantia, aui iam deliri, vt ipsi videbatur, ac breui morituri voluntati acquiescere. igitur Hippolytum Pallauicinum Mantuam, quo Gonzaga ad nuptias Francisci Friderici fratris F. et Catharinae Ferdinandi Romanorum regis F. celebrandas cum cardinali Tridentino venerat, mittit, vt cum eo ageret; et Gonzaga quidem operam suam et sinceram amicitiam Octauio pollicetur, modo res Caesaris commodo cedat. ille intellecto responso, nec acceptata aut repudiata pro tempore condicione, continuo ad cardinalem fratrem litteras dat, quibus eum rogabat, vt Pontificem de rerum suarum statu certiorem faceret, et ab eo impetraret, vt sibi Parma restitueretur, alioqui fore, vt cum Gonzaga transigeret, et iniuste sibi ablata Caesaris ope et armis persequeretur. cardinalis, qui non tam de fratris fide dubitaret, quam id eo pertinere arbitraretur, vt Pontifex ad restituendam Octauio Parmam cogeretur, acceptas litteras ad Pontificem defert: is tunc forte oblectandi animi gratia in Quirinaleis hortos secesserat; qui vbi litteras perlegit, longe alio sensu, quam rebatur cardinalis nepos, affectus est: nam dolore atque ira simul et indignatione subito oppressus in deliquium incidit, ac parum abfuit, quin pronus in terram caderet: sed a circumstantibus ministris surrectus lecto imponitur, vbi vocis vsu amisso quattuor horarum spatio pro mortuo est habitus: demum collectis spiritibus expergefactus febre violenta corripitur, ex qua intra triduum decessit, IIII Eid. IXbreis, cum annum LXXXII ageret, et iam XV annos, dies XIX sedem tenuisset. moriens suorum ingratitudinem saepius incusauit, se felicem dictitans, si numquam genuisset, ac subinde illud ex Psalmo XVIII, quod in IIIo nocturno decantari solet, ingeminans; Si mei non fuissent dominati, nunc immaculatus essem, et emundarer a delicto maximo vir prudentiae summae ac moderationis, adhaec rarae, vt erant illa tempora in quae iuuentus illius incidit, eruditionis, sed qui plus iusto priuatis caritatibus indulgens, existimationis suae ac reip. Christianae periculum parui fecerit, dum suorum ambitioni ac libidini satisfaceret. pridie, quam obijt, vectigalia, quae salinis et alijs rebus non sine populi gemitu imposuerat, aboleuit, tardiore beneficio, quam vt ex eo gratiam sperare potuerit. mortuo plurima etiam editis libris et per Italiam sparsis vitio criminose data; inter alia quod bona pauperum dilapidasset; in nepotes et sororum filios omnem ecclesiae substantiam absumpsisset; Mutinam et Regium Lepidi, quae ad imperium pertinent, Ferrariensium duci vendidisset; Parmam et Placentiam, quas ecclesiae minime quaesisset, alienasset; Ascanium Columnam et Baleonos iniuste profligasset; calumniose Caesarem et Galliae regem incusasset, quod hic cum Protestantibus, ille cum Anglo amicitiam coluisset, cum ipse cum Turco Alexandri VI exemplo occultum commercium habuisset: quod denique in consilijs capiendis ac ceteris rebus suis semper astrologos atque adeo Lucam Gauricum quem et mensae adhibebat, consuluisset. exprobrata et patri filij flagitia et obscenitates, quas viuus dissimulauerat, et de quibus cum nonnunquam audiret, hoc solum consuesset dicere, filium non commonstrante parente haec didicisse, quae siue vera, siue propter odium a plerisque credita magnum mortuo ac familiae dedecus in Italia, longe vero maximum sedi R. apud Germanos et Anglos ad offensionem proniores infamiam peperere. post nouendialeis preces, quae nono post mortem die ceptae sunt, itur in conclaue ad eligendum nouum pro more Pontificem. iam Tridenti qui erant, Io. Saluiatus, Hercules Gonzaga Mantuanus, Innocentius Cibo, Io. Maria Montanus, Otho Truchesius Augustanus, Hier. Auria. Iulius Roboreus Vrbinas aduolauerant, et ante illos Christoph, Madrutius Tridentinus Mantua venerat, qui omnes funeri interfuere, sexto post die P. Pacecus Tridento, ac prid. Eid. Xbr. Bellaius, Vindocinus, Castellionaeus, Guisianus; ac sub exitum mensis, Bononiensis, Ambosius, Lotaringus, ac postremo Lud. Borbonius iam aetate grauis; Galli omnes, praeter eos, quos ante biennium rex eo miserat. tres omnino erant cardinalium factiones, Caesariana, Gallica, et Farnesiana; quae media vtri parti accessisset, in suffragijs ferendis vincebat. eius princeps Alexander cardinalis a collegis, qui ipsius opera egere se quisque sentiebant, facile impetrauerat, litteras Senatūs nomine ad Camillum scriptas, quib. Parmam tradere Octauio iubebatur; eoque ante etiam Paulli mortem Antonium Delium Polae episcopum cum diplomate quasi a moriente scripto miserat. verum Camillus nec Pontificis litteris (nam contrarium mandatum habere se dicebat, ipsius Montani cardinalis voce confirmatum nec collegij permoueri potuit, vt a priore sententia discederet; sedis R. nomine ciuitatem se tenere dictitans, quam non nisi eius, qui creatus foret, Pontificis iussu traderet; quibusdam in eo gratum animum desiderantib., sed plurib. fidem et constantiam laudantib., qui iuris et tranquillitatis publicae potius, quam amicorum rationem habuerit. nam et interea a Gonzaga sollicitabatur XXX OIO aureorum oblatis, si Parmam Caesari tradere vellet. Romae vero maioris motūs metus erat, Palliano statim post Paulli obitum et alijs Columniae familiae castellis in Latio a Camillo Columna receptis; quod tamen ille non rerum nouandarum, sed iuris sui conseruandi caussa a se factum excusabat, ne scilicet Sulmonensis, qui in ijs sibi ius arrogabat, prior illa occuparet. itaque Horatio Farnesio cum IIII OIO armatorum vrbis custodia committitur. foris vero ad portas Palatij in Vaticano excubabant IO Itali ductore Nic. Vrsino Petiliano, et satellites Heluetij cum leui armatura. cum vero moris esset, vt post diem X a morte Pontificis carninales conclaue ingrederentur, dilata res fuit in XXIX mensis diem, quod nondum omnes conuenissent; instantib. etiam Gallis, qui aderant, vt in aduentum eorum, qui e Gallia expectabantur, res differretur, et nisi fieret, regem ei, qui creandus esset, obedientiam non praestiturum interminantibus. ante tamen, quam reliqui aduenissent, de Reginaldo Polo agi ceptum, in quo nobilitas gentis, nam proxima cognatione Angliae regem contingebat, et morum grauitas iuxta et probitas cum doctrina eximia coniuncta erat. concurrentib. ergo Caesarianorum et Farnesij in eum votis, accedente etiam Guisiano Gallicae partis principe, qui cum rem confectam crederet, gratiam illius demereri satagebat, Polus admonebat eos, qui cum animi beniuoli significatione ad ipsum adibant, viderent, ne quam animi perturbationem in consilium adhiberent, aut aliquid amicitiae et gratiae darent, sed omneis suas cogitationes ad Dei honorem et ecclesiae vtilitatem referrent. itaque cum quodam die cardinalium suffragia more solito per scrutinium recenserentur, et duo tantum ad summum sacerdotium adipiscendum suffragia deessent, obseruatum est a circumstantibus ea re Polum nihil mutatum fuisse, sed eundem vultum, quem solebat, retinuisse. cum vero a Ludouico Priulo Patritio Veneto familiari suo, et ob morum similitudinem percaro, e somno excitatus et admonitus esset, adesse cardinaleis ipsum proculdubio adoraturos, amice eum increpuit, et iam ad se accedenteis hac voce repulit, Nolle se nimirum tantam rem, quam pertimescendam potius quam appetendam censebat, tumultuose et temere, sed recte atque ordine agi: alienum esse noctis tempus; Deum lucis non tenebrarum esse: rem igitur in lucem proximam differri debere; tum enim, si Deo ita placeret, melius confici posse. hoc rarae modestiae exemplum cum inuidi et aemuli metuerent, ne tandem in eius creationem vnanimiter omnes assensum praeberent, cum aliud non possent, ad calumnias et obtrectationes conuersi sunt: male eum de relligione sentire, et in legatione Viterbiensi, non ea qua par erat, seueritate in suspectos de haeresi animaduertisse. id a Io. Petro Carafa docto et pio, sed moroso sene iactatum, aliorum suggestu, tam praeclaram de optimo Pontifice eligendo consensionem perturbauit. erat in Senatu et Io. Aluarus Toletanus Petri proregis Neapolitani frater, grauitate et morum probitate conspicuus, qui summo Caesaris et Cosmi fauore, quippe cum Helionorae eius vxoris patruus esset, ad hunc summum gradum prouehebatur. Farnesius priuata affectione vrgebat, vt Marcelli Ceruini familiaris sui ratio haberetur; sed recusabat Caesar. Saluiatus et Rodolfus Florentin ivterque a nostris proponebantur; sed mutuo concursu alter alterum remorabantur. Rodolfus enim fauore reginae et Strozziorum opibus nitebatur. at Saluiatus auctoritate et rerum agendarum peritia potior erat, quippe qui maxima quaeque. negotia sub Leone X et Clemente VII summa cum laude gessisset; nec aberat Galli fauor, sed distractis studijs inualidior. accedebat ad hoc, quod quamuis nostrarum partium esse crederetur, tamen ita Ferdinandum Gonzagam et Herculem cardinalem eius fratrem, atque ipsum denique Mandozam, qui Caesaris nomine negotium illud procurabat, sibi deuinxerat, vt ili omni ope niterentur, vt Caesariani in eum consentirent; spe, vt multi existimant, F. Gonzagae facta amplissimarum in Gallia Cisalpina possessionum, et Mendoze de attribuendo ipsi Senarum imperio, quod iam alieno nomine obtinebat. verum obstabat Cosmus vtrique ob animosas in ipsius principatūs initio contentiones infestus. nec adduci poterat Alex. Farnesius, vt eum adprobaret, quem iniuriae a Paullo acceptae memorem futurum metuebat: quamuis eo nomine et a suis et ab Hercule Ferrariensi de Parmae restitutione, etiam ingenti pecuniae summa deposita, abunde caueretur. cum nihil ab Alexandro impetrare posset, Ranutium eius fratrem per Sfortiam Sanflorianum, qui Saluiati fratris F. vxorem duxerat, periclitari cepit: nec abnuebat ille a cognato persuasus, magnamque secum Farnesianorum partem attracturus videbatur. sed negotio in longum contentionibus extracto, Alexander satis temporis habuit, vt de re tota ad Caesarem perscriberet, misso ad eum Hippolyto Pallauicino, qui tam suo, quam Octauij fratris nomine demonstraret, quam Gonzaga et Mendoza, qui Saluiato fauebant, in eo negotio allucinarentur. igitur Cesar statim ad vtrumque dat litteras, et vt de Saluiato cogitationem omnino deponerent, imperat. Iam annus exiuerat, et nouus instabat, qui Iubilaeus dicitur, a Bonifacio VIII primum institutus Secularis instar, centesimo quoque anno celebrandus: quamuis annus Iudaeorum sabbaticus. cuius imitatione iste renouatus est, septies septem hebdomadis absolueretur, vt habetur in Leuitico. postea cum longius tempus illud videretur, ad L a Clemente VI, et tandem a Sixto IV ad XXV contractum est. eo anno, qui beatorum Petri et Pauli limina accesserint, ijs plena omnium peccatorum expiatio confertur. id Paulus ad omneis populos dimissis diplomatis insinuauerat, et ne tam praeclaram conscientias exonerandi occasionem praetermitterent, hortatus fuerat: ipse vero magna se laetitia affici testabatur, maximasque Deo gratias habere, quod senectutem suam in eum vsque annum reseruasset, quo de genere humano tam bene mereri posset: sed quo minus solido gaudio fueretur, morte diem illum aliquot hebdomadis anteuertente impeditus est. multi eo peregre ex omnibus orbis partibus confluxerant, expectantes scilicet, dum aurea, quae dicitur, porta a nouo Pontifice aperiretur, quibus diuturnior mora videbatur. tandem cum inter partes hactenus non conuenisset, intereaque duo ex collegio Ennius Philonardus Baucus XIIII Kal. Ianuar. et Nic. Rodulfus, de quo diximus, Kal. Febr. anni sequentis decessissent, in Ioannem Mariam Montanum Arretinum Farnesianae factionis, humili loco ortum, sed qui Antonium Montanum cardinalem et episcopum Portuensem patruum habuerat, omnes consensere: et Galli quidem, quod eum Caesari semper aduersatum esse, et praecipue in concilio Tridentum reuo cando legatis ipsius generose restitisse cernerent: nec dum animo iniuriam excedisse crederent, quam in episcopatūs Papiensis repulsa tulerat. verum is per Cosmum apud Caesarianos egerat, vt de se optimam opinionem conciperent, et eorum omnium, quae Tridenti et Bononiae praeter Caesaris voluntatem acciderant, culpa in Marcellum Ceruinum reijceretur. igitur VI Eid. Febr. IIIo vacantis sedis mense iam paene transacto, praeter omnium expectationem Pontifex renunciatur, et V III Kal. Mart. ab Innocentio Cibo susceptis insignibus in auguratur. is soluti ad omnem licentiam animi homo statim adepta dignitate, qualis esset, omnibus manifestum fecit. nam cum antiquae consuetudinis sit, vt nouus Pontifex galerum, cui velit, suum largiatur; eum iuueni cuidam, cui Innocen., nomen, quique, quod in familia simiae curam gereret, Simiae etiam post adeptam dignitatem nomen retinuit, cognomine etiam suo atque insignibus atributis, donauit. querentibus vero cardinalibus, quod indignum hominem ad tantum fastigium euexisset, non inurbane respondit, Et vos, quid tandem in me meritorum comperistis, quem Christianae reip. principem constitueretis? Iulius III ergo, nam sic nominari voluit, statim pontificatūs initio, vt se gratum erga Farnesios ostenderet, Parmam, vti receperat, Octauio restituit, et summam ecclesiae praefecturam, quam sub Paullo auo tenebat, eidem attribuit; tum Ascanium Columnam a Paullo profligatum, qui tunc Venetijs degebat, Romam reuocauit, et bonis ac dignitati pristinae restituit. apud nos prid. Kal. Febr. in Senatu recitata sunt regis ac Pontificis diplomata, nam in ijs rebus auctoritatem R. Pontifices sibi arrogant, quibus ius Academiae Durocortoro Remorum attribuitur, et omnium artium ac disciplinarum in ea vrbe schola constituitur. id ambitiose a Carolo Lotaringo Remorum praesule adfectatum, qui sciret et maximi momenti eam rem ad famam existimationemque futuram, et si tempus aliquando incideret, ad res nouas moliendas ac commouendos plebis animos potentissimum telum subministraturam. intercessit initio Senatus, post iussionem, tandem diploma regium, quo Pontificium confirmabatur, audito cognitore regio promulgatum est, his additis et in acta publica relatis condicionibus: vt quoniam diplomate pontificio rex a censuris absoluebatur, propterea rex non intelligatur potuisse aut posse nunc aut in posterum vllo modo ex quacunque caussa censuris apostolicis subijci, aut ea re regis regnique iuribus, libertatibus ac praerogatiuis derogari aut praeiudicium vllum fieri: vt de caussis, de quibus ad iudicem secularem itur, praefectus Veromanduorum cognoscat, et in actis publicis conseruatoris regiorum scholae Remensis priuilegiorum titulum sibi sumat: archiepiscopus autem conseruatorem priuilegiorum apostolicorum, non officialem ordinarium, ne haec munia confundantur, sed alium dicat, ita vt in caussis criminalibus sacrae personae coram archiepiscopi officiali aut eius vicario comparere teneantur: solutae, coram praefecto Veromanduorum aut eius legato, modo de crimine speciali et notionis regiae non agatur, quo casu, etiam sacris addicti iurisdictioni regiae subiacebunt, et praefectus Veromanduorum tanquam iudex regius, non tanquam scholae priuilegiorum conseruator, de caussis eorum cognoscet. quod ad appellationes a conseruatoris apostolici sententijs interiectas, forma a Mathurinorum et S. Genouefae conseruatoribus in schola Parisiensi vsurpari solita diligenter obseruetur. numerus tabellariorum ad duo tantum restringatur, qui ipsi per se non per alios, ne iura regia defraudentur, officio defungentur. in rectore constituendo haec forma seruetur, tres a doctoribus ac praeceptoribus electi proponantur, ex quibus quem velit, archiepiscopus deligat, iuxta praescriptam in statutis, quae deinceps conficientur, formulam. litterae de gradu adepto aut tempore curriculi studiorum fidem facientes iuxta pacta inter P. regemque inita ac constitutiones regias, eoque, quo in Academia Parisiensi fit, modo concedantur. statuta iam facta, et quae deinceps ad disciplinam in Remensi schola constituendam ab archiepiscopo fient, in curiam afferantur, vt postquam ea visa, et si res exigat, correcta, emendata, ac in meliorem formam redacta fuerint, sicuti correcta et emendata erunt, a Senatu promulgatione publica approbentur. promotiones vllae ab archiepiscopo non fiant, nisi candidatis prius a doctoribus et professionum praepositis diligenter examinatis, et fide de idonea eorum doctrina ab ipsis doctoribus interposita, quo facto candidati ab archiepiscopo aut eius vicario in promotionis signum benedictionem accipiant, eadem prorsus, qua in schola Parisiensi a cancellario Academiae, in Aurelianensi a Scholastico fit, ratione. actum id in Senatu III Kal. Febr. eodem mense et Senatus Burdigalensis antiquae dignitati et honorib. a rege restitutus est. lata et lex Non. Ianuar. qua pretio constituto reb. quae venatu quaeruntur, luxui obuiam itum est, et agrestes ac ceteri opifices a furtiuis aucupijs ac venationib. reuocati. cum vero vsque adeo grassata esset adulteratorum monetae licentia, vt vix vllus numus iusto pondere reperiretur, lata lex plebi initio et priuatis quibusque grauis, sed qua publicae regni vtilitati optime consultum est, vt si quid in numis iusto ponderi deesset, pro adulterinis reputarentur. iam cardinales Galli Roma redierant, cum paullo ante Philippus Camerarius Bononiensis dictus, vir grauis et litteratus, ac proxima cognatione Katharinae reginae coniunctus Romae obijsset, IX Kal. Martias, et mox in itinere VI Eid. Maias Ioannes Lotaringus Nouiani ad Ligerim vico, cum cenaret, apoplexia correptus, solo voluptatum ministerio et stolida liberalitate Francisco carus, quibus iustam regis indignationem erga Claudium fratrem conceptam olim mitigauerat. paullo ante Claudius ipse XIIII Kal. Maij decesserat, bello dux suo tempore magnus, et pace grauis, magnaque pompa funeratus est etiam edito pompae funebris libro, vt in regum exequijs fieri solet, ne quid familiae iam tunc ad summa quaeque adspiranti deesset, quod illi ornamentum et dignitatem conciliare posset. Ioannis cardinalis morte Robertus Lenuncurius Mediomatricum episcopus creatus est, qui magnum ad eam ciuitatem postea occupandam momentum regi attulisse creditur. at Carolus Guisianus, qui demum Lotaringus dici cepit, cum patruo mortuo opulentissimorum sacerdotiorum possessionem adeptus esset, nequaquam grande aes alienum exoluit, sicuti receperat, quo ille mersus plerosque creditores secum vna mersit: mox in arctiorem Pictauiensis familiaritatem, quae totum regis animum occupauerat, turpibus se obsequijs insinuauit, eique auctor fuit, quo regni negotiorum administrationem penes se haberet, vt potestatem, quam ipsa ob sexum non poterat, per homines medios vsurparet. quod consilium ambitiosa aeque atque auara femina auide arripuit; neque vero sibi expectandum duxit, dum illis mortuis, qui praecipuas dignitates obtinebant, alij in eorum locum sufficiendi essent, verum ijs vi aut astu summotis, nouos etiam superstitibus illis substituit. principium a Petro Lizeto Aruerno factum, iuris veteris et nostri, vti tempora ferebant, peritissimo, qui primarij praesidis locum in Senatu Parisiensi diu magna cum laude tenuerat. huic crimini datum, quod in principis consistorium vocatus, cum a cardinali Lotaringo tunc praeside sententiam stans rogaretur, arrogantius respondisse videretur, cum diceret, neminem videre se, cuius praesentiae respectu stans ac nudo capite sententiam dicere deberet. nondum enim prauus mos inualuerat, vt promiscue omnes, sicut hodie fit, in sanctiore illo concilio sederent; quo fiebat, vt is quantumuis primariae auctoritatis vir indignius, quam par fuit, a Lotaringo haberetur. haec occasio quaesita, vt ei dignitas adimeretur, vtque Io. Bertrandius homo gratiosus et nulla alia re quam proiecta comitate et adfectata magnificentia commendabilis, qui nuper Tolosa euocatus; et Momorantij commendatione praeses in Parisiensi curia constitutus fuerat, in eiecti locum sufficeretur. Lizetus, qui se initio virum praebuerat, in constantia minime perseuerauit, verum se ad Lotaringi pedes humiliter abiecit, et ignauo metu perculsus, turpiter magistratu cessit, tantum paupertatem deprecatus innocentiae suae testem; subinde ingeminans, non alia se latifundia in illo decrepito senio possidere, quam quae pedum vestigijs incedendo occuparet, cumque tot annos Lutetiae cum summo magistratu praefuisset, in alienis adhuc et conductis aedibus habitare. miseris his precibus emeritus senex impetrauit a miti principe, vt Sanuictoriano coenobio in vrbis suburbio donaretur, in quo reliquum aetatis exegit, extrema clausula minime priori vitae et famae respondente, dum litterarum sacrarum homo rudis, theologicis libris in illo otio scriptis se deridendum propinat; quibus contrario scripto artificiose ridiculo, sub Benedicti Passauantij nomine a Theodoro Beza, responsum est. ita loco summotus est Lizetus ex Lotaringi consilio, suggerente et instigante vt creditum est AEgidio Magistro, qui tunc patronum regium in Senatu agebat, et promoto ad primariam Senatūs dignitatem Bertrandio, ipse ad praesidis dignitatem euehitur. nec contenta eo Pictauiensis Franciscum Oliuarium cancellarium, virum summo loco dignissimum, sed ipsi minus aequum, aula expulit, quaesito colore, quod crebris defluxionibus caligante visu in diplomatis regijs perlegendis caecutiret. sed cum lege regni non nisi ad mortem damnatis, aut alioqui peractis et conuictis reis magistratus ille adimi possit, nullo metu vir integer et generosus adduci potuit vt loco cederet. itaque tantum sigilla adempta, et eorum procuratio eidem Bertrandio demandata, quem tanquam laruam et alienis neruis lignum mobile du cebat et circumagebat Magister, in alterius promoti locum semper succedens. verum heic rursus difficultas incidit, quod cum Bertrandius quantumuis stolidus, ab amicis monitus sigillorum procurationem tantum precariam dignitatem esse diceret, ad nimiam cancellarij potentiam deprimendam nuper inuentam, priorem magistratum relinquere detrectabat, qui Magistro destinabatur. sed et hic nodus Magistri industria solutus est, et lege in Senatu recitata sigillorum procuratio veri et legitimi magistratūs titulo Bertrandio attribuitur. ita Bertrandius fortunae ludibrio per omneis dignitatum gradus ad summum honoris fastigium impellente Magistro proximo semper herede perductus est. Oliuarius vero magno omnium bonorum maerore honorificentius aula pedem extulit, quam alter ingressus est. Magister denique Senatus princeps creatur Pictauiensis fauore, duobus illis primarijs viris expulsis, et nouis ad gratiam factis, suo nutu et arbitrio aulam et Senatum Parisiensem, vt sibi videbatur, moderaturae. inde de pace cum Anglo agi ceptum, quod regni tutores ob cladeis in Gallia et Scotia acceptas et exhaustum aerarium res sustinendo diutius bello impares cernerent: ad haec nouis cottidie in regno exorientibus dissidijs, astu et consilio Waruicensis comitis, qui vniuersam regni administrationem his artibus ad se trahebat: et cum occulte de antiquo cultu restituendo se sollicitum ostenderet, multorum gratiam et fauorem sibi conciliauerat. itaque cum Sommersetum rei male gestae accusasset, facile obtinuerat, vt in carcerem conijceretur. verum cum Beruicensis fraus retecta esset, metuens homo callidus, ne pristina gratia destitutus mox concideret, quod videret eos, qui antiquae relligioni studebant, a se delusos, ad Sommersetum, quem clementiori ingenio esse scirent, sensim transire, praeuertendum periculo existimauit, et contracta cum Sommerseto adfinitate ipsum carcere liberandum curauit, minime sincera reconciliatione, vt exitu comprobatum est. his auctoribus Antonij Guidoti patritij Florentini, qui tunc temporis in Britannia degebat, vltro citroque ad nos negotiorum praetextu comeantis interuentu pax inter regem et Anglos facta. interfuerunt regis nomine F. Momorantius Rupipotius Picardiae praeses, Gaspar Collinius Castellionaeus Gallici peditatūs praefectus, Andreas Gillarius Mortarius sanctioris concilij Senator, et Gul. Bocetellus ab epistolis. pro Eduardo Ioannes Betefordiensis comes, Gul. Pagetus, et Gul. Petreus. in has condiciones conuentum est, vt Anglus Bononiam et arces omneis in agro Bononiensi extructas cum tormentis et omni apparatu bellico tradat; rex vicissim in sumptus belli, proque tormentis et instrumento illo bellico CCCC aureorum millia duabus pensionib. dependat: Laudera ac Duglassia in Scotia ab Anglis occupatae restituantur: AEmonem item et Rosemburgum ab ipsis munita, si reginae videbitur, demoliri teneantur. Carolus Caesar eo foedere ab vtraque parte comprehensus est. obsides vtrinque dati, hinc quidem Ioannes Borbonius Angianus, Cl. Lotaringus Meduaniae marchio, Fr. Momorantius Annae M. E. filius, Lud. Tremollius, Fr. Vindocinus Carnutum vicedominus, Claudius Annebaldus: inde Suffolciae dux, Herfordiae comes, Sommerseti F., Estrangius, Fitsauarenus Batomensis comitis F. Arundeliae comes, et Talbotus Salopiensis comes. ad Lauderam, cum res in eo esset, vt rerum omnium necessariarum inopia Angli oppidum dedere parati essent, subito affertur de pace inter Gallos et Anglos facta, quae Kal. April. fuit in Scotia promulgata, ac sequenti mense Maio Paullus Thermus classe cum omni exercitu domum reuectus est. ea pax inter Anglos et Scotos circiter triennium durauit, sed grauissimo bello nihilo fuit minus molesta et periculosa, pro rege et Fani Andreae archiepiscopo proregis fratre libidine et auaritia impune per regnum grassantibus. nec multo post rebus domi vtcunque pacatis regina vidua in Galliam venit, vt patriam, filiam, ac propinquos viseret, Dieppamque mense VIIbri appulit, inde a rege honorifice Rotomagi accepta; qua in ciuitate III Kal. VIIIbr., qui dies B. Michaeli sacratus est, rex conchyliati ordinis anniuersarium sollemne celebrauit, IIII equites creauit, et paucis post diebus mense insequenti ciuitatem armatus publica laetitia ingressus est, ac postridie regina vxor; Dieppamque mox profectus, inde per reliquas prouinciae ciuitates atque vrbeis publice ac magnifice exceptus est. quae vero inter nostros et Angli ministros tunc acta sunt, postea vterque rex rata habuit, et arctioris amicitiae iungendae gratia vtrinque equestria insignia missa, ab Henrico quidem S. Michaelis conchyliatus torquis, ab Eduardo periscelis magni pretij lapillis ornata. Santandreanus, qui torquem in Angliam pertulerat, cum rediret, in itinere periclitatus est, dispositis a Maria Pannoniae regina insidijs, quo eum interciperet. quod vbi rex intellexit, quicquid Dieppae nauium Belgicarum erat, quoad Santandreanus redijsset, retineri iussit. idem a regina in Belgio de nostris factum; eodemque tempore A. Croius Rutij comes Ioannem Tuttauillam Villabonium. quo minus Taruennam comeatum inferre posset, interturbauit: quod eo grauius regi accidit, quod paullo ante in Caesaris gratiam, Lincantium Rognaci viri fortissimi in Arduenna silua castellum funditus euerti curauerat, quod ex eo Caesariani assiduis se excursionibus infestari quererentur. id adeo munitum erat, vt olim Caesaris ac Francisci coniunctis virib. illud oppugnantium impetus per XV dies sustinere potuerit: eas munitiones Rognacus postea magna operum vi firmauerat. haec prima initia bellorum, quae sequenti anno inter Caesarem et regem exarserunt. pacificatione cum Anglis facta, et Bononia tradita rex Eid. Maij vrbem ingreditur, et appenso aedi primariae donario, voti ante biennium nuncupati relligione se exsoluit. mense Iunio post edictum a rege promulgatur, et VIII Kal. Vtil. in Senatu recitatur, quo superius de scribis pontificijs et eorum numero coercendo ante quadriennium factum confirmatur, ac fraudibus cottidianis, quae in adipiscendis sacerdotijs a plerisque patrabantur, vnde frequentes adeo per omnia Galliae tribunalia magna nominis ecclesiastici infamia passim lites serebantur, obuiam itum est. nam prauo vsu inualuerat, vt plures falsae litterae reperirentur, quibus eiurandorum sacerdotiorum gratia procuratores constituebantur, atque ab ijs, qui in rationes referunt, quae cui a Pontifice beneficia conceduntur, crebrae concessi sacerdotij testationes sumerentur; nec procuratoriae litterae ante promerentur, quam cum opportunum videretur mandatum sacerdotium profiteri, et ita ad duos vsque annos saepius premerentur, nec ante eius mortem qui sacerdotium eiurasset, exhiberentur. eadem serpente licentia fiebat, vt plerique sub condicione facerdotijs cederent, vt ea certae personae Pontifex attribueret, ac nihilominus quoad superstites essent in abdicati sacerdotij possessione remanerent, quod eos, quibus Pontifex sacerdotium largitus fuerat, gratiam illius spreuisse pratexerent cum tamen simulate possessionem adipiscerentur, idque pontificij scribae in acta referrent. item, quod cum legibus Pontificijs irrita eiuratio habeatur, nisi intra trimestre euulgetur, plerique, qui procuratores abdicandi sacerdotij caussa constituerant, confestim mandatum reuocabant, quod innumeris fraudibus et calumniosis in iure captionibus occasionem praebebat: itaque sancitum, vt trapezitae, quorum curae huiusmodi negotia committi solent, in actis diem perscribant, quo aditi, et quo procuratoriae litterae ipsis oblatae, et per quos scribas confectae sint, quique testes ijs subscripserint; quo item die ipsi, et qua de caussa pernices tabellarios Romam miserint, et quid responsi Roma acceperint. hoc vt necessarium sic salutare admodum remedium est adhibitum, et tanquam frenum grassanti falsariorum audaciae impositum, quo numerosae deinceps et inextricabiles lites per omneis regni curias explicarentur, et terminarentur. id initio Romae male acceptum, quod regi minime licerent, de ijs, quae ad iurisdictionem ecclesiasticam spectent, cuius se Pontifex summum magistratum profitetur, leges ferre, et in eo Pontificiam aucto ritatem minui passim iactarent. verum id iuris nostris regibus esse, et vsu receptum est, et argumentis atque exemplis docuit Carolus Molinaeus I. C. tam eruditione ac iudicio, quam probitate conspicuus, qui commentarijs in illud edictum publicatis tantam inuidiam sustinuit, praeualente iam tum inter Gallos eorum, qui auctoritatem Pontificiam aduersus iura regni tuebantur, potentia, vt ob id calumniose accusatus solum vertere, et apud Sequanos et Germanos diuertere cogeretur; vbi vir de ingrata patria optime meritus, tutum et honorificum perfugium nactus est, donec bello inter regem et Iulium III exardescente ab exilio reuocatus est. Sub id tempus Carolus Cossaeus Brissacus, vir militari scientia clarus, a rege in Subalpinam regionem cum summo imperio specie honoris ablegatur, vt inter aulicos rumor erat, ob insanum Pictauiensis amorem, in quo rex Brissacum, cui illa haut obscuris indicijs bene cupiebat, riualem ferre non poterat. cum vero iam in itinere esset, vt in Io. Caracioli Melphorum principis, qui summa cum laude ijs in locis instaurata militari disciplina et coercita Gallorum temere rixantium petulantia praefuerat, e prouincia decedentis locum succederet, accidit, vt ille senio effetus Susae moreretur: quo factum est, vt Brissacus tam nobilem prouinciam nactus, cui se parem rebus praeclare in ea gestis praebuit, etiam Pictauiensis commendatione Caracioli loco tribunus equitum crearetur. Tunc et Merindoliani et Caprarienses Prouinciae oppidani de Senutūs Aquensis crudelitate et iniquitate apud regem querimoniam instituerunt, et oratione ad commiserationem composita peruicere, vt ad Senatum Parisiensem referretur, et denuo de caussa cognosceretur, potestate facta in eos quaerendi, quorum fraude vel culpa quidquam praeter ius et aequum in eo negotio admissum esset. accusati fuerant, quod Valdensium damnatas olim de relligione opiniones iam a multis annis fouerent, pessimoque exemplo magistratibus parendum non esse docerent. verum res haec altiorem indaginem requirit. Petrus Valdus locuples ciuis Lugdunensis anno Christi circiter OIO CLXX Valdensibus nomen dedit. is, vt monumentis testatum reliquit Vidus Perpinianus praesul Lodeuensis, qui quaesitoris in Valdenseis munus exercuit, domo ac bonis relictis totum se euangelicae professioni deuouerat, et prophetarum atque apostolorum scripta populari lingua vertenda curauerat, antiquorum etiam Patrum aliquot testimonijs adiunctis, quibus in animum defixis, ingenio suo et sensu fretus, praedicationis munus sibi sumpserat, perque plateas ac vicos euangelium plebi interpretabatur. cum iam multos sectatores exiguo tempore circa se haberet, eos tanquam discipulos ad euangelium promulgandum in omneis parteis ablegat; qui quod plerumque litterarum ignari essent, facile in varios errores prolapsi a Lugdunensi archiepiscopo in ius vocantur, et quamuis, vt ait ille, conuicti, in sola pertinacia praesidium posuerunt, cum dicerent, in ijs, quae relligionis sunt, Deo non hominibus obediendum esse; itaque ab ecclesia reiecti cum se coram Pontifice stitissent, proxima ante Lateranense concilium synodo omnino tanquam pertinaces et schismatici damnati sunt. vnde omnibus inuisi et execrabiles facti, passim exules sine lare per prouinciam Narbonensem, Galliam Cisalpinam, ac praecipue inter Alpeis effunduntur, vbi tutissimum perfugium nacti complureis annos latuerunt. eorum haec dogmata ferebantur; ecclesiam R. quoniam verae Christi fidei renunciauerit, Babylonicam meretricem esse, et arborem illam sterilem, quam ipse Christus diris deuouit, et reuellendam esse praecepit: proinde minime parendum Pontifici, et episcopis, qui eius errores fouent. monasticam vitam ecclesiae sentinam ac Plutonium esse; vana illius vota, nec nisi foedis puerorum amoribus seruientia; presbyterij ordines magnae bestiae, quae in Apocalypsi commemoratur, notas esse; ignem purgatorium, sollemne sacrum, templorum encaenia, cultum Sanctorum, ac pro mortuis propitiatorium Satanae commenta esse. his praecipuis ac certis eorum doctrinae capitibus alia afficta, de coniugio, resurrectione, animae statu post mortem, et de cibis. igitur P. Valdus eorum antesignanus patria relicta in Belgium venit, atque in Picardia, quam hodie vocant, multos sectatores nactus, cum inde in Germaniam transijsset, per Vandalicas ciuitates diu diuersatus est, ac postremo in Boemia consedit; vbi etiam hodie ij, qui eam doctrinam amplectuntur, Picardi ea de caussa appellantur. habuerat Valdus et socium Arnoldum, qui diuerso itinere in Septimaniam descendit, et Albij haesit; vnde Albigei, qui Tolosates, Rutenos, Cadurcos, Aginnates breui tempore peruaserunt. post Arnoldum, Speronus et Iosephus successere, atque ab ijs Arnoldistae, Speronistae, Iusepini, Gregorio IX dicuntur atque alio nomine Gazati, quomodo hodie omnes haeretici per Germaniam et VII trionaleis regiones vocantur. a Leone III imp., vti putant, Gazaro dicto, qui omnium maxime a Romanis Pontificibus sacrilegiorum et prauae doctrinae insimulatus est: quamquam alijs in libris Cathari dicuntur, quibus respondent, qui hodie in Anglia puriorem doctrinam prae se ferunt. ijdem Leonini rursus appellati sunt, ab illo Leone, qui nihilo minus iusti ac prudentis principis a Zonara ipso, qui eum haereticae prauitatis accusat, elogium meruit. is Theodoto monacho suadente simulacra et imagines omneis e templis sustulerat, tamquam impietatis pabulum et ignarae plebis decipulas, quae ad Dei offensionem pertinerent, ob idque Iconomachus vocatus est. ita ab auctoribus aut fautoribus illi cognominati; a loco vero pauperes Lugdunenses, Albigei, et diuersis regionibus ob diuersas caussas Passageni, Patareni, Lollardi, Turelupini, ac denique Gynici dicti sunt. in eos omneis diuersas quidem facies, ceterum caudas ad inuicem colligatas habenteis, sicuti aiebat idem Gregorius IX, quod in opes, factum, ac vitia Pontificum vehementius inueherentur, et populos sensim ab eorum obedientia alienarent, Innocentius III primum gladio dominico vsus est; missis ad Albigeos XII abbatibus ordinis Cisterciensis, post etiam Didaco Oxoniensi episcopo, qui Dominicum, a quo portea Dominicanorum ordo institutus est, secum duxerat: sed cum parum ea ratione proficere sibi videretur, dominico gladio posito ferreum strinxit, et Leopoldum VI Austriae ducem per Germaniam, in Gallia Simonem Monfortium, quibus multi alij se adiunxerunt, sacro bello praefecit. Biterras primum exercitus ducitur: ibi promiscua caedes ciuium facta est, quantumuis nocentes atro carbone a legatis pontificijs notati essent: Carcassone vero occupata, incolae cum solis vestibus abire permittuntur, reliquis bonis ad praedam relictis: in Mineruae castro CL, quod errorem abiurare nollent, viui cremati sunt. hoc exemplo territi Albienses vim deprecantur; quo impetrato deditionem faciunt: defectionis tamen auctores, cum pertinaciter sententiam tuerentur, capite luerunt: multa etiam Vauri crudeliter perpetrata, praefecto vrbis reste suspenso, et nobilibus cunctis securi percussis. nec mulieribus abstinuere ponticij legati, sed Girardam Vauri dominam in puteum praecipitatam saxis superiniectis obruerunt, quod eam ex fratre vel filio concepisse dicerent. mox et Cureum, Rapistagium, Galliacum, Fanum Marcelli, Fanum Antonij, Causacum, Moesacum vi expugnata, et magna strages ijs captis a victore edita. Pennensis vero arx in Aginnensi agro cum diu obsessa tandem victoris arbitrio se dedidisset, LXX milites qui in ea erant, in furcam acti, ceteri qui errorem tuebantur, ignibus exusti sunt. nec Lutetia Parisiorum ab hac contagione immunis fuit: nam XIIII, in quibus plerique sacerdotes, huius erroris conuicti et flammis pariter cremati sunt. in Anglia cum ijs mitius, si poena vitae amissione aestimatur, ceterum igno miniosius agebatur, ijs qui eius rei arguebantur, candenti ferro in humero aut etiam in fronte notatis. his actis aliquanto tempore furor armorum interquieuit; sed cum Pontifex intelligeret Raimundum Tolosatium comitem Albigeis fauere, rursus eo auctore armis resumptis, atque instigantibus Tolosae, Agathae, Lodeuae, et Conuenarum episcopis, Simo contra Tolosatem exercitum duxit, eumque licet Petri Tarraconensium regis et Fuxensis ac Fani AEgidij comitum, qui copias consociauerant, opibus ac viribus subnixum ad Mirellum supra Garumnam fudit, XVII hostium milib. caesis, ex suis vix octo desideratis. qua clade affectus Raimundus supplex Pontifici fieri, et publice errorem eierare coactus est. nec multo post Ludouicus VIII Auenionenseis, quod Albigeis receptum darent, bello adoritur, et ijs victis moenia vrbis solo aequauit, ampliusque CCC ciuium domos euertit, in Albienseis ipsos perrecturus, nisi repentino morbo correptus mox decessisset. cum huc illuc ab eo tempore dispersi vbique exagitarentur, tamen extitere semper per interualla, qui eorum doctrinam intermortuam renouarent, Io. Viclevus in Anglia, in Boemia Io. Hussus et Hier. Pragensis: nostra vero aetate, postquam Lutheri doctrina obuia tam multorum fauore accepta est, relliquiae illorum vbique sparsae colligi, et crescente Lutheri nomine vireis et auctoritatem sumere ceperunt, praecipue in regionib. Alpinis et prouincijs Alpibus vicinis. igitur cum Merindoliani et Caprarienses ad famam eorum, quae in Germania gerebantur, animos sustulissent, iamque conductis ex Germania doctoribus manifestius quam antea se proderent, a Senatu Aquensi, instante regio procuratore, in ius vocantur; cumque ab amicis admoniti, periculoque, quod ipsis haut dubie impendebat, si se iudicio stitissent, deterriti non comparerent, trinundino citati, vti fieri assueuit, tanquam contumaces, horreda et supra modum atroci sententia XIIII Kal. Xbr. ante decennium, damnati fuerant, praesidente tum senatui Bartholomaeo Cassanaeo magni nominis I. C. Senatusconsulti illius sententia in patresfamilias igne vindicatur; damnatorum bona, coniuges, liberique et cetera familia fisco addicuntur. et quia Merindolium hactenus hac peste infectorum spelunca ac receptaculum fuerit, edicitur, vt aedificia omnia a fundamentis euertantur; antra, cauernae, ac fornices subterranei, quibus latitent, diruantur et obturentur, silua circum caedatur, et arbores etiam hortorum euellantur: possessiones vero eorum, qui Merindolij domicilium habuerint, eiusdem vel stirpis vel etiam nominis cum prioribus dominis nemini colendae elocentur. tam duri decreti executio mandatur Aquensi, Tornesiensi, Fani Maximini, et Aptensi iudicibus ordinarijs; quam plerique suspendendam censebant, et expectandum, dum legibus et consuetudine regni tam seuera sententia in absenteis et contumaceis lata, temporis lapsu in rem iudicatam transiret: alij contra precipitandam et odio creminis et ratione periculi, quod ab ea contagione certum erat, si mora interponeretur, executioni demandandam esse arbitrabantur. inprimis Aquensis et Arelatensis episcopi Cassanaeum vrgebant, et vt manu armata in contumaceis iretur, instabant, vltro in belli sumptus grandi pecunia tam suo quam reliquorum ecclesiasticorum nomine promissa. cum grauis ab vtraque parte altercatio esset, ridicula, sed personae accommodata ratione res dilata est. erat Aquis Sextijs N. Alenius ex Arelatensi nobilitate vir probus et litteris non mediocriter tinctus Cassanaeo perfamiliaris, qui cum iudicij iniquitatem aegre ferret, et summopete differri illud cuperet, in collo quium priuatum admissus, tali nutantem praesidem oratione aggreditur. Qui de sententia nuper in Merindolianos lata sermones vbique iactentur, non ignoras, nec mei est animi aut officij de ijs pronunciare; quippe qui sciam quantum reip. bene constitutae intersit, iudicijs auctoritatem suam constare, nec temere illa in dubium reuocari. sed perpensa rei grauitate, an executio differri, et mora interposita mit igari iudicij acerbitas debeat, id vero quaeritur; in quo cum variae eaeque magni momenti rationes afferantur, pro familiaritate, et arcta, qua coniuncti sumus, amicitia tecum quoque familiariter et tuis argumentis agere constitui. meministi quid olim, cum adhuc in minoribus subsellijs Augustoduni in Heduis sederes, in caussa murium senseris? id enim et libris editis consignasti, et te, qua animi modestia et candore es, libenter horum temporum memoriam recolere animaduerti. sic autem rem enarras. cum in Heduensi praefectura ingens murium multitudo corrosis passim segetibus magnum damnum daret, nullum praesentius remedium nouo malo populareis inuenisse, quam si episcopus eiusve vicarius mureis diris deuoueret: igitur re cum episcopi vicario communicata, illum censuisse, ternis mureis praeconijs forensibus in ius vocandos; quo facto, tamen noluisse de concilij sententia iudicium fieri, nisi prius muribus patronus daretur, isque pro absentibus caussam diceret: quapropter te murium patrocinium suscepisse, in eaque caussa pro persona, quam sustinebas, multis rationib. persuasisse iudicib., haut rite atque ordine in ius vocatos mureis, atque vt ijs de integro diem curiones in singulis paroecijs dicerent, impetrasse, propterea quod eo iudicio omnium murium salus ageretur; quo impetrato, rursus in breuius tempus comperendinatum iudicium demonstrasse, quam vt mures adesse possent, quibus per omneis vicos insidias a felibus structas esse constaret: plurima deinde, quae ad murium defensionem pertinerent, e sacris libris adduxisse, et vt diem latius iudices proferrent, tandem obtinuisse; eoque facto magnam aequitatis et iuris peritiae laudem te consecutum. nunc ad tuum te librum, ad tua argumenta voco. quid enim magis auribus et animis hominum inauditum, quam vt qui in murium caussa ordinem iudiciorum seruandum duxeris, eum, cum de vita, salute, et fortunis hominum agitur, peruertendum existimes? caue ergo, ne in ignauorum lanistarum aut gladiatorum culpam incurrere dicaris, qui cum rudibus batuunt, gladiatoriae artis praecepta seruant et victores saepius euadunt, vbi stricto ense cum inimico res est, furore aut perturbatione incensi artis obliuiscitur, et se plerunque confodiendos prabent. quod in ludicro iudicio seruasti, cum adhuc iuuenis ac fere priuatus esses, id in re tam seria istuc aetatis et dignitatis, in qua tantam de te omnium opinionem concitasti, non seruabis? adeone viles tibi tot miserorum hominum animae, vt duriorem sortem te nunc iudice, quam olim mures te patrono, experiantur? de eorum innocentia non loquor. sed scis ipse, quam multa illis calumniose affingantur, alioqui sedulis Dei cultoribus, et dominis sua iura principique et magistratibus tributum et obedientiam praestare nusquam detrectantibus quamobrem pro necessitudine, quae inter nos est, iterum te etiam atque etiam rogo, vt has rationes mature perpendas, tibique persuadeas, nusquam de morte hominum salute et bonis cunctationem longam esse. hoc sermone Alenius apud Cassaneum peruicit, vt res differretur, copiaeque, quae iam magno numero conuenerant, dimitterentur, donec regis sententia exquiri posset; qui vbi de Senatusconsulto per Gul. Bellaium Langaeum, qui Subalpinae prouinciae praeerat, resciuit, eidem negotium dat, vt de caussa ipse cognosceret, et ea cognita ad se referret. ille ergo quaestione habita sic reperiebat, Valdenseis, qui dicuntur, homines esse, qui CCC circiter abhinc annis asperum et incultum solum vectigale a dominis acceperint, quod improbo labore et assiduo cultu frugum ferax et aptum pecori reddiderint; patientissimos eos laboris et inediae; a litibus abhorrenteis, erga egenos muneis esse; tributa principi et sua iura dominis sedulo et summa fide pendere: Dei cultum assiduis precibus et morum innocentia prae se ferre, ceterum raro Diuorum templa adire, nisi si quando ad vicina suis finibus oppida mercandi aut negotiorum caussa diuertant: quo si quandoque pedem inferant, non Dei, Diuorumue statuis aduolui: nec cereos eis aut donaria vlla ponere: non sacerdotes ab eis rogari, vt pro se aut propinquorum manibus rem diuinam faciant: non cruce frontem insignire, vti aliorum moris est: cum caelum intonat, non se lustrali aqua aspergere, sed sublatis in coelum oculis Dei opem implorare, non relligionis ergo peregre proficisci, non per vias ante crucium simulacra caput aperire: sacra alio ritu et populari lingua celebrare: non denique Pontifici aut episcopis honorem deferre, sed quosdam e suo numero delectos pro antistibus et doctoribus habere. haec vbi ad Franciscum relata VI Eid. Febr. anni sequentis ad Senatum Aquensem diploma mittit, quo criminibus condonatis trimestre spatium Valdensibus praestituit, intra quod sententiam publice reuocare ceneantur: vtque intelligantur, qui sint ij, qui beneficio vti velint, potestatem per Senatum fieri decernit, vt delecti ex oppidis et vicis Aquas Sextias ceterae multitudinis nomine veniant, et publice errorem eierent: si in sententia perstent, de ijs more maiorum supplicium, implorata a Senatu, si opus sit, praefectorum militarium ope, sumatur. diplomate in Senatu recitato Merindolianae plebis nomine Franciscus Caius et Gul. Armantius Aquas veniunt, supplicique libello porrecto a Senatu petunt, vt denuo de caussa cognoscatur, et vocatis theologis res in disputationem deducatur: iniquum quippe esse, vt antequam conuicti fuerint, se hareticos fateantur, aut inauditi damnentur. Cassaneus, qui amici monita alte in pectus descenderant, seuocatos legatos, adhibitis etiam cognitoribus regijs, vicissim admonet, vt errorem agnoscant, nec iudicibus nimia sua contumacia necessitatem imponi patiantur, vt in eos acerbius, quam ipsi velint, decernant: cum nihilo minus, vt de erroribus suis cognosceretur, Cassaneum interpellarent, ille tandem a contumacibus impetrat, vt doctrinae suae capita Senatui, qui ea ad regem deferri curet, exhiberent. Caprarienses, qui in Venascinensi comitatu sunt, eodem tempore ab Auenionensib. bello petebantur: ij in communi periculo communem quoque relligionis professionem conscribunt, cum Lutheri doctrina fere consentientem; et inde ad Franciscum, qui eam Castellano examinandam tradidit, inde ad Iacob. Sadoletum cardinalem Carpentoracti episcopum mittunt; qui, vt erat pio et miti ingenio, perbenine supplices accipit, et quae vltra ea capita libro comprehensa de ipsis spargantur, ad inuidiam conficta et meras nugas esse, ingenue declarat: id enim quaestionibus super ea re habitis sibi certo constare; ceterum oblato libello videri multa inesse, quae partim integra sententia in melius mutari, partim acerbius in Pontificem et praesules dicta temperatiore stilo mitigari possint: se nihilo minus eis bene velle: minimeque ex animi sui sententia futurum, si cum his hostiliter ageretur: se quamprimum Caprariam ad aedeis suas venturum, ibique coram de re tota plenius cogniturum. ad haec verba propensae nec fictae erga eos voluntatis significationem addidit, legato Auenionensium, qui cum manu armata aduentabat, represso, et vt retro cederet, admonito. exhibita Merindolianorum confessione Senatūs decreto Io. Durantius et Caualionensis episcopus, adiunctis quibusdam doctorib., Merindolium proficiscuntur, qui miseros vicanos erroris coarguant, et errorem quidem eierantib. veniam et impunitatem impertiantur: si recusent, rem ad Senatum referant. quamuis illi contra animum obfirmarent, superstite tamen Cassaneo a vi et iniuria abstinetur, quod totius rei cognitionem rex ad se reuo cauerat: verum eo subita morte absumpto, cum Io. Minerius Oppeda in ipsius lo cum successisset, homo vehemens et ob acceptas a Caprariensibus, quibus vicina praedia habebat, iniurias infestissimus, renouatum contra Valdenseisodium. is enim cum summum sibi per Ludouici AEmarij comitis Griniani, qui ad Vormatiae comitia a rege missus fuerat, absentiam, in Prouincia imperium arrogaret, Franciscum per litteras certiorem facit, Valdenseis coactis circiter XVI hominum millibus Massiliae occupandae consilia capere, et res nouas in Prouincia moliri, misso etiam Philippo Curtinio curiae apparitore, qui cognitoris regij nomine peteret, vt iudicium contra contumaceis datum executioni demandaretur. rex hoc nuncio exasperatus, subdente odijs faceis cardinali Turnonio, Griniani propinquo, et acerrimo huius generis hominum hoste, ad Senatum dat litteras mense Ianuario anno huius seculi XLV, quib. vt in Merindolianos et reliquos Valden seis legibus agatur, Senatui permittit: cumque Imperij ordines, datis Ratispona litteris, et Heluetiorum protestantium pagi instarent, vt non solum poena, sed etiam condicio de errore agnoscendo remitteretur, quod ea gratia constantiae et conscientiae vim afferri dicerent, constanter pernegauit: et cum postea, vt in profugos misericordia vteretur, ab ipsis rogaretur: praefracte respondit, non debere eos, quid domi agat, aut quomodo in sonteis animaduertat, magis sollicitos esse, quam sit ipse de illorum negotijs. Minerius ergo acceptas litteras aliquanto tempore premit, rei gerendae occasionem opperiens. nam interea delectus Anglici belli nomine passim habebantur, nec secretum euulgari volebat, vt facilius imparatos opprimeret. cum omnia parata essent, et Aquis, Arelate, Massiliae ceterisque frequentioribus locis militiam graui demmciata poena ijs omnib. imperasset, qui arma ferre possent, iamque VI peditum signa, cum equitum ala, cui Polinius praeerat, ex Subalpina regione atque Auenione auxiliares copiae conuenissent, hactenus suppressae regis litterae in Senatu recitantur: quib. lectis Patres prid. Eid. April. sententiam contra Merindolianos latam exequendam pronuntiant: resque Fran. Fundanio praesidi, Honorato Tributio, et Bernardo Badetio Senatoribus committitur, adiuncto N. Guerino patrono regio praecipuo belli incentore. ipse Oppeda postridie, magna procerum caterua stipante, Cadenetum ad exercitum venit, CCCC secum fossoribus adductis. primus in agrum Pertusio oppido vicinum fit impetus. Pupis, Motha, et Martiniacum vici ad Druentiam capiuntur, diripiuntur, inflammantur. sequenti die Villa-laurea, Lauromarinum, Gensonium, Trezeminae, Rupes vici, vnde multitudo profugerat, crudeliter incenduntur, pecore omni abacto. mox de Merindolio oppugnando Oppeda consultat: sed cum vicani omnia circum ardere cernerent, vt periculo praeuerterent, in siluas proximas confugiunt cum coniugibus et liberis, lamentabili admodum spectaculo, cum passim per auia senes cum pueris misti incedere, et mulieres in cunis, inter brachia, in sinu denique infantes eiulanteis gestare conspicerentur. ad Sanfalesium vicum primae noctis hospitium fuit; quo loco et incolae iam fugam parabant, quod scirent a Caualionensi episcopo Pontificio legato suis imperatum esse vt ipsos trucidarent. postridie vlterius tuti siluarum opacitate progrediuntur, alioqui vndique sibi metuentes. Oppeda quippe Valdensibus aqua et igni interdixerat, et capite sanxerat, ne quis re vlla illos iuuaret, sed quocunque loco deprehensi, nullo sexūs aut aetatis discrimine habito, omnes occiderentur. iamque ad constitutum hospitium peruenerant difficili supra modum itinere, pondus ventris et liberorum onus mulieribus vix sufferentibus; et multi, qui sedibus relictis saluti fuga consuluerant, iam eodem quoque confluxerant; cum sub noctem nunciatur, Minerium cum omnibus copijs aduentare. tum vero, cum consilium ex tempore capere cogerentur, et relictis ibi coniugibus et cetera imbelli turba, cui parsurum hostem rebantur, iter arripere, gemitus audiri, lamentis et femineo vlulatu personare omnia, montibus et siluis repercussam vocem ingeminantibus, tumultu cuncta et perturbatione misceri. cum totam noctem eundo consumpsissent, tandem superato Leberiae monte ardenteis passim vicos et praedia deserta conspicati Mussium oppidum petunt. heic Oppeda copias bipertito diuidit, et partem ad insequendos profugos mittit, nam per indices aufugisse resciuerat, partem Merindolium secum ducit: tum ex Oppedanis quidam commiseratione tactus praecurrit, et e summo rupis culmine, qua Merindolianos consedisse coniectabat, duo saxa deijcit, et per interualla illis, vt se fuga periculo subducerent, miserabili voce acclamat; continuoque Mussio egrediuntur, qui custodes cum inermi turba relictos et pastorem fugere iuberent, commonstrato per vepreta auio irinere: nec multo post Oppedani adsunt, et rabiem spirantes strictis gladijs omneis ad caedem deposcunt, in feminas foedius inuasuri, quae omnino IO erant, nisi a centurione, mor tem, ni temperarent, interminante, prohibiti fuissent: spoliatis igitur ijs et pecore omni abacto discedunt. Oppeda Merindolium incolis vacuum ingreditur, et vnico inibi adolescente reperto, cui Mauritio Candido nomen erat, furorem, quem in vniuersos non poterat, in eum effudit, statimque oleae alligatum scloppetis crudeliter necari iussit. incenso deinde et diruto vico recta Caprariam ducit. cum oppidani initio, qui vix LX cum XXX circiter feminis remanserant, portas venienti clausissent, tormenta admouentur, sed mox vitam pacti deditionem faciunt, Polinio fidem interponente et loci domino; verum intromisso praesidio omnes capti, etiam ij qui in castelli cauea latebant aut templi relligione se tutos credebant inde extracti, et in pratum subiectum deducti, nullo aetatis aut fidei datae respectu, iugulantur. caesos tam intra quam extra oppidum IO CCC numerum expleuisse memorant. feminae iussu Oppedae in horreum straminis plenum coniectae, et subiecto igne, cum per fenestram se saltu deijcere molirentur, contis et hastis repulsae fumoque suffocatae ac flammis postremo omnes consumptae sunt. Costam inde petunt; cuius dominus cum incolumitatem oppidanis pollicitus esset, modo arma in castellum com portarent, et muros quattuor locis demolirentur, creduli illi imperata faciunt, et nihilo minus aduentante Oppeda incensis suburbijs et capto oppido, qui reliqui in eo reperti sunt omnes ad vnum trucidantur. feminae, quae in hortum castello vicinum secesserant, vt primam militis rabiem euaderent, a furentibus violatae et satiata libidine tam crudeliter habitae, vt pleraeque quae vterum gestabant, nec non etiam virgines siue ex animi maerore, siue fame, et cruciatibus perierint qui Mussij latebant, tandem detecti, eandem, quam ceteri, sortem subierunt: reliqui huc illuc per siluas ac montium solitudines vagi misere vitam tolerabant amissis coniugibus et liberis, ex ijsque quidam Geneuam, alij ad Heluetios se contulere. XXII omnino vici numerantur, de quibus summum ab Oppeda sumptum supplicium est: quo auctore rursus delecti ex iudicibus, qui de haereticis quaestionem haberent: ij partem relliquiarum ad triremeis damnant, partem grandi pecunia multant. quidam et absoluti: in his Centalij clientes, qui errorem more solemni publice eierauere. his confecti Oppeda ac delecti iudices conscientia attoniti cum merito vererentur, ne inde olim ipsis capitis periculum crearetur, Fundanium praesidem ad regem delegant, qui immaniter partim necatos partim vexatos atrocibus criminibus oneraret, et pro grauitate facti admodum leniter cum ijs actum doceret. is a rege diploma impetrat XV Kal. VIIbr. Turnonio, vti creditur, suggerente, quo supplicium de nocentibus sumptum comprobare videbatur, cuius tamen eum postea poenituit: ac plerique scripsere, inter nouissima mandata, quae moriens Henrico filio dedit, hoc etiam addidisse, vt de iniurijs a Senatu Aquensi Prouincialibus in ea caussa illatis quaeri iuberet. ante vero quam moreretur, Ioannem Romanum monachum comprehendi iusserat, et Senatui Aquensi mandauerat, vt in eum animaduerteret. is si quidem cum de haereticisquaestionem haberet, nouum tormenti genus repererat, ijs qui tormentis subijciebantur ocreas sebi bullientis plenas induere iussis, quos ridens coram contemplabatur, et admotis calcaribus, ecquid belle instructi essent, vt peregre proficiscerentur, rogabat. verum ille de Senatūs decreto certior factus Auenionem profugit, vti ab hominibus, vt sibi videbatur, securus, diuinam vltionem non effugit, omni peculio a domesticis spoliatus, et ad extremam inopiam redactus, cum scatente foedis vlceribus corpore mortem saepius optaret, quam non nisi sero, et post horrendos cruciatus, votis pro pitiam expertus est. mortuo ergo Francisco cum Turnonius cardinalis et Grinianus, qui in gratia regis diu floruerant, ijs, qui circa nouum regem erant, summe inuisi essent, Merindoliani ac ceteri Valdenses, qui scirent eos gratia excidisse, relliquijs suorum collectis, querimoniam de iniquitate ac crudelitate Senatūs Aquensis instituunt, et odio illorum facile impetrant, vt denuo de caussa cognosceretur, Guisio praecipue auctore; sic enim Aumalius, Claudio patre nuper mortuo, vocabatur, qui ab Ludouico AEmario Grinianum comitatum donationis seu venditionis titulo, vt se periculo eximeret, obtinuit. etsi enim omnia per eius absentiam gesta sunt, vti diximus, tamen quod ab Oppeda ipsius legato eiusque iussu gesta dicerentur, in partem et ipse periculi vocatus est. res primo in magno, quod vocant, Consilio acta est, dein cum Oppeda, Fundanius, Tributius, Badetius, ac Guerinus ad caussam dicendam citati se rei iudicatae exceptione aduersus accusatores tuerentur, cognitore regio nequicquam ab illorum iudiciorum executione appellante, tandem diplomate nouo XVI Kal. April. rex caussam ad se reuocat, et quoniam de Senatusconsultorum supremae Aquensis curiae vi et auctoritate agatur, tam rei ipsius, quam appellationum cognitionem magnae Parisiensis Senatūs classi attribuit; vbi caussa publice magna contentione et corona per L dies acta est, a Iacobo Auberio pro Merindolianis, Petro Roberto pro Senatu Aquensi, et Dionysio Riantio cognitoris regij loco. ad tot immanium facinorum, quorum rei insimulabantur, mentionem, cum animi audientium in summam expectationem erecti essent, exitus iudicij spem omnium frustratus est, Guerino solo, quod aulicorum fauore destitueretur, pro reliquis capitis poenam luente. Oppeda, qui cum Griniano Guisij itidem commendatione periculo exemptus fuerat, pristinae dignitati cum collegis restituitur: sed paullo post saeuis intestinorum dolorib. diu vexatus, crudelem animam inter crudelissimos cruciatus exhalauit, et meritam poenam, quam iudices non exegerant, serius, sed eo grauiorem, Deo pependit. Diuersa parte in Belgio Caesar, statim atque de nouo Pontifice creato resciuit, litteras ad imperij ordines dat IIII Eid. Martias, quibus significabat sibi consilium fuisse superiore anno in Germaniam proficisci, sed maiore eius parte rebus Belgij ordinandis et filio accipiendo atque per vrdbes deducendo insumpta, cum in eo esset, vt ad iter se accingeret, de Pontificis morte accepisse; itaque expectandum duxisse, dum nouus sufficeretur: tandem Iulium III creatum esse; qui cum de sua egregia in remp. Christianam voluntate liberaliter admodum et prolixe omnia polliceatur, eam rei bene gerendae occasionem minime praetermittendam videri; sed in hoc laborandum, vt dissidiorum caussae ac semina euellantur, pax et aequabile ius in ecclesia et ciuili administratione constituatur; ac rebelles coerceantur: igitur decreuisse conuentus imperij habere Augustae Vindelicorum ad VI Kal. Vtil. quibus vt omnes intersint et rogat et iubet, nec vlla re, quo minus ipsi veniant, impediri se patiantur, nisi aduersa valetudine, cuius tamen fidem iureiurando facere teneantur: quod si citra fraudem contingat, ne qua mora deliberationis interponatur, legatos cum plenis mandatis de rebus omnibus quae ad remp. pertinebant, mittant. interea Magdeburgici crebris edictis proscripti, cum procellam imminentem metuerent, rursus VIII Kal. April. nouum scriptum edunt, quo ijsdem, quas superiore anno adduxerant, rationibus, neque diuino neque humano iure perduelleis se esse demonstrant: quinimo eos, qui contra se arma sumant, Christo ipsi bellum inferre; postremo obiecta crimina et calumnias, quas Dei et libertatis Germanicae hostium figmenta esse aiunt, multis verbis diluunt. cum vero Argentinae ante aliquot menseis episcopus in tribus illis templis, quae Senatus ei per transactionem concesserat, vespertinas preces et postridie solemne sacrum celebrasset, ad nouum spectaculum (iam enim totos XXI annos haec intermissa fuerant) ex plebe quidam, dum concio haberetur, per lasciuiam excitato strepitu illudentes tantum metum sacerdotibus iniecerunt, vt sibi, quo vitae consulerent, inde quamprimum fugiendum esse ducerent, nequicquam renitente magistratu, qui facti inuidiam ad vrbis dignitatem et tranquillitatem pertinere haut immerito arbitrabatur: nihilominus illi discedunt, et Tabernas ad episcopum se conferunt: sicque a diuino sacrificio per aliquot menseis cessatum fuit, donec Caesar auditis partibus, episcopo, vt opus inchoatum instauret, et persequatur, mandat: itaque ad Pentecosten, qui dies erat IX a Kal. Iunij, rursus sacerdotes cum episcopo Argentinae conueniunt: consulibus et senatoribus aliquot in diuersa primarij templi parte obseruantibus, ne quis motus excitaretur. sub exitum Maij Caesar Bruxellis discedens cum Philippo filio Augustam ad conuentus peragendos proficiscitur, adducto secum Saxone, et relicto Mechliniae Hesso, ne praesentia eius Mauritius et Brandeburgicus VIIviri ad praestandam sponsionem vrgerentur. XIX Kal. Maij edictum grauissimum in Lutheranos ante profectionem promulgauerat Caesar, quo prohibebatur ne quis libros a M. Luthero, Io. Oecolampadio, H. Zuinglio, M. Bucero, Ioann. Caluino XXX abhinc annis editos emeret, diuenderet, aut quoquo modo siue istos haberet, siue alios eius generis quoscunque qui theologorum Louaniensium indice non contineantur: quem iccirco pro librariorum tabernis palam proponi iubet: conuentus item occultos celebrare, de sacra scriptura disputare, aut vero eam interpretari, imagines vllas ad B. Virginis contemptum aut Sanctorum ludibrium depictas habere eodem edicto interdicitur, poena in viros capitis, in feminas defossionis in terram, si ab errore resipiscant, sin pertinaces fuerint, exustionis, atque vtroque casu publicationis bonorum proposita: in suspectos et multa ac grauia constituuntur, inquisitoribus et eorum iurisdictioni data summa potestate, vt non plebeios tantum, sed etiam magistratus ad se in ius vocare et interposito iureiurando cogere possint, vt ad interrogata respondeant, compertaque deferant: praemium etiam partis bonorum delatoribus propositum. ita calumnijs et vexationibus in omneis Belgij subditos, et eos simul qui magno numero negotiandi caussa illuc confluebant, fenestra aperta est; quo factum, vt Angli ante omneis inde demigrandum sibi esse existimarent. Antuerpiensis vero Senatus, cuius vrbs libertate et immunitatibus in suspiciendam illam supra omnia orbis Christiani emporia magnitudinem excreuerat, cum magno suo dispendio id futurum videret, inquisitionis ac decreti seueritatem deprecatus, apud Mariam reginam, quam Caesar frater Belgio praefecerat, tandem peruicit, vt decretum licet Antuerpiae praecipue caussa factum, donec de re tota ad Caesarem referretur, interquiesceret, itaque Maria ipsa Augustam ea de caussa venit, et afratre aegre tandem impetrauit, vt decretum mitigaretur, et mutatis ijs, quae ad exteros negotiatores spectant, inquistionis odiosum nomen prorsus aboleretur, manente quod ad cetera edicto. tunc etiam Matthias Flacius edito lingua Germanica decreto, quorsum pertinerent arma in Germania excitata ostendit, quibus tamen multi supina seu maligna ignorantia occaecati, relligionis caussam non agi impudenter hactenus, vt ipse aiebat, contenderent. initium comitiorum factum VII Kal. VItil. quae et ipsa sicuti superiora, quamuis pacatiore tum statu, armata multitudine circumstrepebant. ibi de continuando concilio, de seruando Augustae facto decreto, de perduellibus compescendis, de iurisdictione constituenda, ac bonorum sacrorum belli tempore vsurpatorum restitutione agitur. affuerunt Moguntinus et Treuirensis VIIviri, nam Coloniensis reb. domi componendis distinebatur: ex principib. Vilelmus Baioarus, et Henricus tandem Brunsuicus: item Prussiae magister, et episcopi Herbipolensis, Augustanus, Tridentinus, Constantiensis, Eistetensis, Camera censis, Mersburgensis. ceteri principes legatos miserunt. ac Mauritius quidem non aliter concilium sibi probari posse declarat, quam si res omnis ab initio retractetur, et Augustanae confessionis theologi non solum audiantur, sed etiam iudices sedeant, Pontifex vero concilio se summittat, neque praesidis locum obtineat; iusiurandum etiam episcopis remittatur. quo libere sententiam dicant. cum contestationem publice recitatam legatus in acta referri postularet; id ei a Moguntino, penes quem eius rei facultas est, denegatur. quod a Mauritio homine callido, et qui huc vsque dissimulauerat, factum plerique existimant, vt cum iam omnia, quae a Caesare sperauerat, consecutus esset, inuidiam, quam apud Protestanteis sustinebat, quasi Pontificijs faueret, amoliretur: quas suspiciones vt dilueret, iam anno superiore ad ditionis suae praefectos acreis et offensionis plenas litteras Lipsia miserat. sub id tempus Nic. Perrenotus Granuellanus, cum Vesontione Sequanorum metropoli, quae ipsi patria erat, nuper Augustam venisset, diem clausit extremum: vir magnaeprudentiae, ob idque arcanorum fere omnium Caesaris conscius, qui post Mercurium Herborium Gatinaram cardinalem, cuius adeo honorifica apud Fr. Gucciardinum mentio fit, summum dignitatis locum in aula Caesaris iam totos XX annos tenuerat. in eius locum ac dignitatem Antonius filius Atrebatum praesul, quod raro accidit, successit, in illa aetate exactam rerum agendarum sollertiam sub parente adeptus, sed qui per obliqua consilia, dum nimis obsequiose principum suorum magnitudini studet, male apud suos audijt, et Belgis, ac postremo Neapolitanis inuisus maxima quaeque negotia sub Philippo in Hispania gessit. iam omnia in Saxonia armis strepebant. principium ab Henrico Brunsuico homine turbido et otij impatienti fuit, qui Brunsuicum, vrbem tota ea regione opulentissimam et ob religionem atque alias offensiones Caesari atque ipsi summopere inuisam, copijs, vndecumque collectis eo tempore obsedit, et cum aliud non posset, incendijs ac direptionibus vicinum agrum vastauit: quod non omnino praeter Caesaris voluntatem accidit, qui cum videret Brunsuicum, quod moliebatur, exequi non posse, vt honestius obsidio solueretur, ciuibus et Brunsuicensi mandat, vt positis armis coram se ad causam dicendam sistant. ita dimissae vtrinque copiae, quas omneis, sic enim conuenerat, Georgius dux Megalopolensis adolescens, qui Henrico Brunsuico militauerat, vt bellum in Magdeburgenseis transferretur, ad se traduxit, ab ecclesiasticis, vti creditur, amplis praemijs ac pollicitationib. oneratus, qui se eo ductore de iniurijs a Senatu acceptis vindictam sumpturos sperauerant. nam cum nuper Io. Albertus Brandeburgicus archiepiscopus decessisset, totius prouinciae dominium ei fuisse pacti, si quidem illud occuparet, et treis praecipuas arces Vandelebium, Dreilebium, et Volmerstadium oppignerasse per litteras dicuntur. hanc autem condicionem conducto militi Georgius imposuit, vt ante XV diem, quisnam imperator summus esset, non resciret, ita proposita ad praedam opima regione: id enim pro vetere consuetudine ijs copijs licet, quae duce carent. igitur ille per Helberdatensem agrum tendens in Magdeburgicum oppidum mox descendit, et omni militaris licentiae genere grassatus, Vandelebium oppidum primo impetu capit, et direptum XV Kal. VIIIbr. incendit, frustra arce tentata; qua omissa nonnullisque ibi e suorum numero desideratis vlterius progressus, quacunque iter habuit, caedibus, rapinis, incendijs passim saeuijt. itaque promiscua per agros et oppida multitudo cum conuenisset, Senatūs Magdeburgici fidem atque opem implorans, sumptum et operam pollicetur, modo ne periculum suum negligeretur. ijs, vt cum armis, equis, et curribus instructi praesto sint, dies ad XI Kal. VIIIbr. a Senatu dicitur, eodem quo aduenere die Senatus III equitum turmas ac peditum aliquot cohorteis, quae tam ex agricolis quam ciuib. constabant, emittit: quae ad Volmerstadium II ab vrbe milliaribus vsque progressae ibi pernoctauere. ante auroram promotis castris Magdeburgici hostibus, qui Hilderesbij substiterant, se ostendunt, qui mox vico egressi effunduntur. vtrinque instituitur acies. Magdeburgici impedimentis omnibus intra vallum receptis, ciueis et optimos quosque milites, in primis ordinibus, vbi plus periculi fore putabatur, agricolas vero et reliquam turbam aut inermem aut armorum ignaram in tergo collocant: quod vbi hostes animaduertere, statim conuersa acie frontem declinant, et in latus incumbentes seminudam agrestium multitudinem adoriuntur, priusquam primi ordines se cum impedimentis obuertere, aut opem ferre possent: illi partim caesi, partim in fugam versi suos auxilio venienteis turbant, qui inde fugientium incursu, inde hostilis equitatūs frontem et latera petentis impetu sternuntur et trucidantur: maior pars capitur: multi tranato fluuio elapsi. tormenta et currus in potestatem hostium venere. Megalopolensis successum vrgens, in confertos rusticos cum equitatu inuectus, magnam stragem edidit, nemini, nisi qui se magno pretio redimere posset, parcens. ipse arma cruore conspersa, gladiumque sanguine vndantem et dextram adhuc fumantem ostentans iuueniliter insolescebat, suaque virtute effectum dicebat, ne reliqui principes secum vireis coniungere ad Magdeburgicos oppugnandos amplius dubitarent. postridie Io. Georgius Mansfeldius in castra venit, copiasque se adducturum pollicetur: nec multo post Mauritius et Ioachimus VIIviri, Albertus Ioachimi patruelis, marchio Coblacensis, et Henricus Brunsuicus cum valido equitatu ad exercitum aduolarunt, a militibus mox imperatores salutati. Megalo polensis M. E. creatur. tum nobilitas, vndique, vt equitatum adducat, edicto citatur. Mauritium et Ioachimum eo venisse a multis creditum fuit, vt Megalopolensi imperium abrogaretur, et in eos, qui illo moderatius vti scirent, transferretur. Georgius a Sconbecia, vbi castra habebat, ad Fermeslebium ad Albim procedit, eoque in loco vrbem versus vallo ducto, castra quoque fossa vndique circumdat. id conspicati Magdeburgici, vnam atque alteram cohortem emittunt, vt opera hostium turbent. acerrime vtrinque pugnatur, hinc pudore ciueis propter acceptam cladem incendente, inde alios recentis victoriae alacritate stimulante, qui tandem receptui cecinere. dein VI Eid. VIIIbr. sublato ingenti clamore hostes vndique moenia inuadunt faces portis admoturi, aut saltem obsessorum animos periclitaturi et munitiones exploraturi; sed tormentis magna cum strage suorum repulsi, multum de pristina alacritate remiserunt, et contra obsessis animos addiderunt. rursus postera die fit eruptio, in qua multis e suis desideratis Megalopolensis post acrem dimicationem leprosorum valetudinarium contra militaris disciplinae leges incendit; miseri tamen aegri flammas euasere, et in vrbem a ciuibus accepti sunt. sequentibus diebus vtrinque velitaribus pugnis certatum: cumque obsessi hortum montanum arduo situ locum occupassent, et aduersus hostem magna se diu virtute defendissent, tandem impetu facto se effudere, et hostes in fossam aduersam praecipites egere. ibi quoque magna edita strages. induciae deinde pactae, et Volfangus Anhaltinus princeps in vrbem introducitur, vt de pace ageret, Mauritio vti creditur moras quantum poterat nectente, vt interim in armis cum summo imperio esset, et occasionem rei gerendae opperiretur. durioribus propositis condicionibus nihil actum est; manentibus tamen inducijs B. Michaelis suburbium per lasciuiam hostium subiecto igne conflagrauit. rursus ad certamina reditum, et a Ioachimo VIIviro, cum Volmerestadium peteret, scloppetariorum ad vrbis praesidium Goslaria venientium manipulus intercipitur et obtruncatur. postero die, cum obsessi in planiciem, quae supra Bogoam est, se effudissent, hostem in fugam vertunt; sed quatriduo post longius prouecto equitatu et ipsi male a Caesarianis accepti cum damno intra vrbem se recepere. Nonis deinde IXbr. iuxta Albim in agro Bugoensi hostes aggerem iaciunt, vallumque terra palisque constructum munire ceperunt: ibi haut procul a lacu Rosterdorfensi, cum praesidiarij vrbe exijssent, concursum est iniquiore obsessorum condicione, qui tamen integri in vrbem rediere. Interea in comitijs, postquam Caesar grauem de Magdeburgicorum ac Braemensium praefracta et obstinata audacia querimoniam habuisset, principes, qui aderant, intercessionem sibi dari postulant, et assentiente Caesare litteras ad vtramque ciuitatem X Kal. VIIIbr. dant, quibus ad IIII Non. IXbr. ipsis diem condicunt, quo Augustam fide publica legatos cum plenis mandatis mittant, et se coram Caesare dicendae caussae sistant. cum vero principes et ordines a Caesare quaererent, quibus condicionibus cum eis pacisci vellet, has ille quidem Bremensibus proponebat, vt ipsius potestati se summitterent, et supplices culpam deprecarentur; ab omni foedere discederent, nullumque postea icerent, in quo non ipse et tota eius familia comprehendatur; ipsorum ditionis nemo contra se militet: camerae imperiali se parituros recipiant, sumptusque in eam pro virili subministrent: cum archiepiscopo suo et ecclesiasticis transigant; si non possint, delectorum arbitrio, quos ipse daturus sit, rem permittant: machinas bellicas Erico Brunsuico ereptas restituant, et de damno dato satisfaciant; CL aureorum millia dependant, XXIIII tormenta instructa tradant; superiorum comitiorum decreto pareant, et ijs, quae deinceps in comitijs decernentur. eaedem Magdeburgicis leges propositae, hoc insuper addito, vt se iudicio omnibus sistant, et sententiae pareant: a tempore factae rebellionis nullam in quemquam actionem moueant: munitiones et propugnacula demoliantur; se suosque legatos quocunque tempore cum quantisuis copijs sine vlla condicione in vrbem recipiant: CC aureorum millia persoluant, ratis manentibus bonorum publicationibus Caesarea auctoritate factis, ne turbentur possessores. ad haec Bremenses rescribunt, se pacis summe studiosos semper fuisse, atque non solum per internuncios, sed etiam per Daniae regem et Vandalicas ciuitates egisse, vt Caesarem placatum habere possent, in eadem voluntate perseuerare, et quamuis durae admodum dicantur leges, tamen vt ostendant, quanti Caesaris auctoritatem et amicitiam faciant, non recusare mittere legatos, et si quidem relligio ipsis integra et libertas maneat, nihil se non facturos, quo Caesari omni ex parte satisfiat. Magdeburgicorum eodem die recitatur responsum, quod praeter easdem excusationes etiam grauem de iniurijs sibi factis et bello nuper sine Caesaris mandatu a Megalopolensi ob id tantum, quod puriorem doctrinam colerent, illato querellam admistam habebat: petebant igitur, vt eorum ratio haberetur, et copiae, quae nunc denuo ad vrbem hostiliter venerant, recederent; de cetero legatis suis idonee caueretur, et vt cum Caesaris postulata intellexerint, ad se referre liceat; quod si concedatur, non recusare, quo minus ex suo numero legatos ad Caesarem mittant. ad ea Caesar, qui cum Bremensibus mitius agendum duceret, quod nondum proscripti essent, et aequiores se condicionibus oblatis praeberent, eorum expectandos legatos pronuntiat. non eandem erga Magdeburgicos aequanimitatem exhibuit; quippe qui iam obsessi essent, et secus quam res haberet, alieniusque iusto et contemptim respondisse viderentur. itaque petit a principibus et Imperij ordinibus, vt quid in illos statuendum sit, nulla mora interiecta deliberare pergant; et quoniam ecclesiasticus ordo de sumptibus in illud bellum conferendis, et vt in eos tanquam perduelleis seuerissime animaduerteretur, in comitijs nuper egerat, vt illorum postulata diligenter expendant, in eoque faciant, quod e re et dignitate imperij sit, monet. tam duris condicionibus propositis cum bellum potius, quam rei pacificandae rationem quaeri appateret, plerique Caesaris offensionem veriti, quamuis aegre, assentiuntur et auxilia promittunt, inuicemque orant, vt Caesar ipse pro virili conferat, et si bello praeesse per valetudinem aut negotia non possit, aliquem ex imperij principibus praeficiat, Mauritio ad id designato, pecuniaque in eam rem destinata, quae iam ante in futuros reip. vsus collecta fuerat. Caesar de Mauritio sibi placere respondit, quo neminem eo tempore huic rei magis idoneum nouerit; de pecunia etiam assentitur, modo quicquid ex aerario publico sumptum fuerit, intra certum tempus sarciatur; neque enim ea fine id coactum fuisse. monet insuper grauissimis verbis, vt sedulam in ea expeditione nauent operam, quippe in qua et dignitas et tranquillitas imperij versetur: quod ita commode confici posse demonstrat, si castellis ad vrbem exstructis continuetur obsidio: verum opus esse celeritate, propter anni tempus et breuem rei gerendae occasionem. ita Mauritius, qui se iam huic bello immiscuerat, Caesaris et ordinum decreto rerum summae praefectus est. pro belli sumptibus iam factis C aureorum millia, et deinceps in singulos menseis LX OIO decernuntur. cum Caesar Augustanum decretum vrgeret, et caussas quaereret, cur emendationis formula suo iussu conscripta minime obseruaretur, sic comperiebat: non tam breui tempore quod diu ante homines persuasum haberent, ex eorum animis reuelli posse; docendos enim esse et sensim assuefaciendos: nam sine motu et seditione nihil violenter in eo negotio mutari posse: neque vero concionatores huc posse adigi; alioqui fore in templis solitudinem. vix enim reperiri posse, qui propter coelibatum et coenae dominicae contractum vsum assentiri velint. hae a Protestantibus, qui decreto subscripserunt, caussae afferebantur. archiepiscopi vero VIIviri obesse quasdam immunitates et priuilegia aiebant: reliqui id gymnasijs et scholarum ludis, in quibus praue iuuentus instituatur, tribuebant: multi etiam in Augustanae confessionis ministros culpam reijciebant, qui populum ab eo decreto, quasi eum sacris litteris pugnante, absterreant: denique sacerdotum paenuriam, magistrarūs negligentiam, qui formulam contumeliosis concionibus et libellis impune proscindi patiatur; vitam denique ecclesiastici ordinis caussabantur plerisque locis impuram, quae offensionis caussam alienatis iam a se animis praeberet. Caesar ad ea concilij rursus Tridenti continuandi spem facit, ad quod, vt legatos vniuersi mittant, et eius decretis se parituros recipiant, postulat. nec multo post Iulius III Eid. IXbr. concilium ad Kal. Maias incidit, et vt omnes, qui iure, consuetudine aut priuilegio interesse debeant, et quos Paullus III ante vocauerat, eo veniant, hortatur. nam eo die continuatam iri synodum, quo si per valetudinem aut reip. occupationes ipse proficisci non queat, legatos missurus sit, qui eius nomine actioni praesint; ipsius enim esse concilia indicere, dirigere, et in ijs summam potestatem habere, qui Christi in terris sit vicarius. postrema haec cum tanquam asperiora, et quorum ratione vereretur Caesar ne Germani aut denunciationem omnino reijcerent, aut moram negotio et impedimentum interponerent, cum Pontifice egit, vt mitigarentur. verum ille a sententia demoueri non potuit, quod nihil contra suam et ecclesiae dignitatem in cuiusquam gratiam se facturum diceret: consulto vero id eum fecisse protestantes scripsere, vt vel Germanos, quo minus venirent, absterreret; aut si venirent, praeiudicijs illaqueatos teneret. interea continuata Magdeburgi obsidione praesidiarij equites ac pedites facto agmine Eid. IXbrib. erupere, et iuxta Brassicanum hortum conflixerunt. cum longius progressi essent, hostes leuiore proelio conserto quosdam e suis ad nosocomium vsque praemittunt, vt recipientibus se Magdeburgicis viam intercluderent. verum ipsi in insidias vrbanorum, qui post nosocomij macerias latebant, praecipitauere, qui repente effusi hostem circumueniunt et in fugam vertunt. inde quatriduo post motis castris extra vicum Harsdorfensem aggeres et fossas ducere aggrediuntur recta versus moenia prospectanteis, quas cratibus et magno ahenorum tormentorum numero muniuere, duoque militum vexilla imposuere, reliquo exercitu ad Dessedorfium subsistente. biduo post acre proelium conseritur, in quo dux ipse Megalopolensis cum tota ala sua summum periculum adijt, vexillo paene amisso, nec cessante interea tormentorum ex vrbe displosorum procella. cum vero omissis his velitaribus proelijs Mauritius propius copias admouisset, Teloneum, quod ab vrbe remotius esset, nec seruari posset, Senatus incendi iussit. at Mauritius ciuitatis eam partem, quae noua dicitur, noctu summo silentio conscensis moenibus ac refractis portis occupat, non prius signo dato, quam militem introduxisset. ciues cum hesterna compotatione languidi vix se lectis molirentur, maiorem partem trucidantur; reliqui capti aut spoliati sunt. igitur Senatus, qui videret locum defendi non posse, vt hanc commoditatem hosti eriperet, emisso milite incendi iussit. hostes iuxta pontem longum dictum iaciunt aggerem, ibique propugnaculum erigunt, atque vnius cohortis praesidio firmant. reliquae copiae in Cragoa consederunt, quam vallo et fossa circumdedere, coemeterio machinis atque omnis generis telis munito. ita trinis castris, Bugodensibus, Dessedorfensibus, et ijs quae iuxta pontem communita sunt, obsidebatur ciuitas. cum vero metus esset, ne hostis Sudeburgum occuparet, tandem et Senatus decreto incensum est, concesso, inquilinis spatio, quo vasa et sarcinas colligere, ac se cum coniugibus et liberis in vrbem recipere possent. iamque magna multitudo ad XL OIO hominum vsque mendicantium aut egentium tam ex agro, quam suburbijs in vrbem confluxerat. itaque Senatus, quo vrbis securitati consuleret, decreuit, vt qui se alere non possent, eijcerentur. verum distributo ijs viatico et instructis nauigijs, quibus per Albim deueherentur, cum abitionem pararent, tanta cempestas coorta est, vt in vrbe remanere coacti sint, cognitoque Senatūs consilio, ita stationes ab hoste per fluminis ripas dispositae sunt, vt eandem vrbis exonerandae occasionem postea obsessi nancisci non potuerint. sub id tempus Lazarus Schuendius a Caesare venit, inspector vt creditur, Mauritij consiliorum; nam eius cunctatio, quod in longum obsidio extrahi videretur, Caesarianis suspecta esse ceperat. cum aliquot dies velitaribus proelijs consumpti essent, Mauritius, qui copias a ciuitatibus maritimis auxilio summissas duce Alberto Mansfeldio et Hedeco aduentare resciuerat, miro artificio eas intercepit ac dissipauit. nam cum aliquot ante diebus de redimendis captiuis, qui in hunc vsque diem a proelio Hildereslebensi apud hostem detenti fuerant, actum fuisset, deque pretio conuenisset, eo pernumerato, antequam liberarentur, haec necessitas imposita est, vt sacramento se obligarent, obsessis non militaturos. id cum centurio nomine Vidomarus homo iam canus et rei bellicae experientia clarus constanter recusasset, reliquisque ne assentirentur, auctor fuisset, captiui omnes Quedeburgum deducti et iureiurando adacti sunt, ne inde, nisi quatriduo elapso, discederent, interim Mauritius obuiam venientibus auxiliaribus progressus, quattuor ex illis signa clam promissis corrupta ad se pertrahit, auctisque inde suis copijs, et Mansfeldianis debilitatis reliquos facile profligat; nec multo post ipsum Hedecum licet a Caesare proscriptum in suam familiam ascripsit, et Lipsiae praefecit, auctorem et consiliarium illius belli, quod postea contra Caesarem gessit. Mansfeldius in vrbem cum paucis e suis peruenit. is quamuis minime a Caesare proscriptus, tamen bonis omnibus spoliatus fuerat, quod in Ioannis Friderici amicitia et fide constans remansisset. dum haec ad Magdeburgum geruntur, Caesar postridie Eid. Xbreis in rebelleis grauibus verbis inuehitur, ac ne quis obsessis opem ferat, edicit, et militibus ac ducib. qui in vrbe sint, mandat, vt intra XIIII diem post allatas litteras vrbe excedant, eiusque rei fidem Mauritio faciant, aut per illius absentiam Lazaro Schuendio, impunitate parentibus, poena atroci imperium detrectantibus proposita interea pro Hesso Mauritius et Ioachimus VIIviri apud Caesarem instabant, vt sponsionis fide soluerentur. quibus responsum, ita se gerere Hessi liberos et consiliarios, vt ipse liberari non possit, solemni addita interminatione nisi ab intercessione desistant, fore, vt Hessus in Hispaniam ablegetur. igitur Hessus filios vrget, vt iuxta sponsionis formulam Mauritium et Brandeburgicum in ius vocent. morem gerunt filij, et acribus verbis illos non semel monent citantque; verum illi modo coniunctim, modo pro se quisque separatim excusant, et dilationem petunt; neque enim Hesso fore consultum, si vrgeantur, et vicissim Caesarem vrgeant, nouasque subinde rationes adducunt, quibus eum confidunt propediem sine periculo liberari posse. ad haec Caesar, qui antea per Liranum sollicitauerat Hessum, vti diximus, de reddendis cautionis litteris, cum denuo a sponsoribus interpellaretur, Lazarum Schuendium mittit, qui cum Hessi filio et consiliarijs agat, vt non modo non citent Mauritium et Ioachimum, sed omneis obligationis litteras ad se transmittant, et actioni renuncient: ni pareant, poenam grauissimam interminatur. cum nihil obtineret, principes, quod vnum restabat, a fide data absoluit, et obligationis nexu liberos pronunciat. Hessus carceris impatiens, cum nullam amplius libertatis spem videret, profugere omnino, si posset, constituit; dispositisque equis omnia ad fugam necessaria comparauerat, administris Conrado Bredestenio et Io. Romelio, quos ex Cattis euocauerat. verum re detecta, et quibusdam e domesticis partim subito confossis, partim postea morte multatis, cum Caesar ea de re apud principes per litteras expostularet, illi, vt Caesari satisfacerent, ad Vilelmum Hessi filium scribunt, et si quid deinceps eiusmodi fiat, nullo se ipsis vinculo teneri denunciant. haec ita palam agebantur. nam mox Mauritius secretiores litteras dat, quibus eum solabatur, et pro parentis libertate non solum fortunas, sed vitam et sanguinem, si opus sit, se profundere paratum ostendit: tantum orat, vt actio tantisper in ido neum tempus differatur, quo minus metuendae sint quorundam offensiones. quib. verbis, et irritatum sibi animum esse testabatur, et Hessi liberorum iniuriam. quam suam se inter pretari ostendebat. interea Magdeburgici XII Kal. Ian. facinus audax et temeritatis plenum aggrediuntur. nam pedites et equites, qui ea nocte ab excubijs immunes erant, summo silentio secunda fere vigilia vrbe excedunt, magna fiducia freti, se equitatum hostilem, qui Osterlebij in statiuis erat, castris exuturos. intra bina castra Bagoensia et Desdorfensia illis fere singularib. incedendum erat: verum soluto hoste, et a nimia compotatione profundius stertente, ad hoc neglectis stationib. et vigilijs, eodem paene, quo ipsi paullo ante Neostatenseis ceperant, modo oppressi sunt. nam Magdeburgici vico potiti, quia nox admodum opaca esset, subito ignem quibusdam domibus subijciunt, vt se in conflictu ex lineis interulis, quas superinduerant, vt in huiusmodi furtis militarib. fieri amat, dignoscerent. caesi multi, capti complures, ijque ex primaria nobilitate, qui omnes CCL numero cum equis in vrbem tanquam in triumphum ducti sunt. captum etiam canonicorum, quos vocant vexillum. postridie hac victoria inflati rursus in campum apertum exeunt, hostem contumelijs et incursionib. lacessentes: quorum cum insolentiam Megalopolensis non sustineret, equestria praesidia Neostato et Olfenstatio sensim educit, et ipse ad pugnam se comparat. verum superueniente turma, quae Osterlebij rem pridie gesserat, et praemissis ante captiuis longe post alias a tergo remanserat, a fronte et a tergo praeter spem petitus, cum diu magna virtute restitisset, tandem conciso peditatu et dilabentib. equitib. vndique circumfusus ac postremo captus est; ciuib. de acceptis cladib. sibi abunde satisfactum existimantib. quod qui belli initium fecerat, et eos adeo proterue oppugnauerat, in suas manus captiuus deuenisset. gemino successu confirmatis obsessorum animis, iam non res armis, sed verbis agi cepit; ac sacer ordo quidem scriptum euulgat, quo Senatum perduelli onis in Imperium et erga se accusat, et tanquam Othonis I decretorum et priuilegiorum violatores, cuius ipsius ossa nefanda impietate reuellerint, obiectis etiam saepius antea iactatis criminib. insectantur. ad quae Senatus postea respondit, et violati Othonis, cuius memoriae ipsi et tota Germania plurimum debeat, crimen diluit, et odio relligionis, quam profiteantur, hanc querimoniam institui dicit; nullas enim se pacis condiciones hactenus repudiasse, modo puriorem relligionem et pristinam libertatem retinere liceat. igitur a Mauritio et Ioachimo VIIviris rursus hae leges obsessis proponuntur, vt se dedant, et archiepiscopo fidem praestent, in vrbem praesidium recipiant, donec apud Caesarem ipsi intercesserint: vicissim de relligione ipsi cauent, et nisi Caesar, quae egerint, rata habeat, quamprimum educto praesidio Senatui vrbem saluam et qualem acceperint restituturos promittunt. verum cum praesidium in vrbem accipere recusarent ciues, nihil actum est. Hoc anno Britannia graui ac pestilenti morbo infestata est, qui temporib. Henrici VII olim in insula grassatus anno OIO CCCC LXXXVI, postea per alias orbis parteis recruduit, et in Germuniam anno OIO IO XXIX inuasit, magna strage edita, quippe vt in re noua incognitis remedijs, et colloquio Marpurgi inter Vlricum Zuinglium et Martinum Lutherum aliosque praeterea vtriusque partis doctores instituto ob insoliti mali vebementiam dissoluendo caussam praebuit. eo correpti homines intra XXIIII horas aut animam exhalabant, aut si virus exudassent, valetudinem paullatim recuperabant; vi mali tanta violentia ac celeritate serpente, vt in vna ciuitate Londinensi ad IO CCC intra VII dierum spatium absumptos constet. a loco huic sudori Anglico nomen inditum: sicuti elephantiasis Phoenicius apud Hippocratem in prorrheticis, lues venerea nostro tempore exorta et Neapoli Gallorum expeditionem secuta morbus Gallicus vocatus est; quanquam Indicus potius dici debuerit; quippe ab Hispanis inde illatus, vt ex ipsorum historijs constat, Sub exitum IXbr. Vlricus Virtembergicus arthritide diu vexatus moritur. is belli in iuuentute appetentior cum suorum animos exasperasset, seditionem immanem excitauit, quam dum vsitato inter suos ludo serpentem violentius reprimere conatur. a vicinorum principum et ciuitatum iniuria non temperauit, quo factum est, vt foederis Sueuici socijs in se concitatis ditione sua omnino exutus sit, etiam sociorum vireis adiuuante Ferdinando, qui ius in ea sibi ab Austriaca domo arrogabat. sed in eius possessionem postmodo ab Hesso et Baioaris fratribus haut occulto Francisci fauore restitutus, tandem se Germanico bello implicuit, cuius exitus is fuit, vt grandi multa exoluta, et accepto in arceis praecipuas Hispanorum praesidio in gratiam vtcunque a Caesare acceptus sit, indecisa tamen Ferdinandi lite. ita varia fortuna vsus princeps, bis exutus bonis ac bis restitutus, admodum effeto corpore e vita demigrauit Christophoro filio superstite, qui eandem quam pater, nobiscum amicitiam coluit. his ferme diebus Maximilianus Caesaris gener ex Hispania Augustam venit, a patre Ferdinando euocatus, vt de successione Imperij in commune consulerent. nam Caesar, qui sciret, ad res suas firmandas magnum momentum allaturam Germaniae coniunctionem, interuentu Mariae reginae, quam ex Belgio, quo proximo VIIbri mense redierat, acciuit, cum fratre egerat, vt regno Romanorum Philippo F. cederet, amplissimis oblatis condicionibus. contra Ferdinandus, cui omnia bona, quae in Germania erant, portionis hereditariae loco obuenerant, cum idem spectaret, neque commoda sua et filiorum expectationem deminui pati posset, adduci nequibat, vt fratri, cui ceteris in rebus semper morem gessisset, vllo modo ea in re assentiretur. Maximilianus vero, qui ad spem Imperij educatus fuerat, assiduis fratris ac sororis flagitionibus nutantem ac paene victum sustinuit, et vt in priore proposito de dignitate conseruanda perseueraret, effecit, haut obscura Caesaris ac Philippi erga patruelis offensione.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER SEPTIMVS.

EX Hispania secum Maximilianus Buaxonem regis Fessani agnatum adduxerat, qui a Scirifio multis iniurijs nuper affectus atque ad extremum ditione sua pulsus in Hispaniam venerat, vt auxilia a Caesareis legatis contra communem hostem impetraret. Heic ego rem non ingrata legentibus me facturum existimaui, si quae super Fessae et Marochi regibus ac Scirifiorum, qui nunc in Africa rerum potiuntur, origine, comperta habemus, quoniam de his a Paullo Iouio diligentissimo alioqui rerum externarum scriptore nihil in historijs, ac pauca admodum in elogijs tradita sunt, ea paullo altius ducto initio explicentur. Africae, quae tertiam orbis veteribus cogniti partem efficit, eam ferme solum portionem, quae citra aequinoctialem lineam ad nos pertinet, Cl. Ptolomaeus cognitam habuit; vlteriorem Lusitanis debemus. de citeriore, sic enim eam nobis liceat appellare, heic tantum sermo est. haec duas primo Mauritanias, Tingitanam, in qua Fessae et Marochi regna; et Caesariensem, in qua Tremezenum regnum, eiusque primaria vrbs Algerium, olim Iulia Caesarea, suo ambitu complectitur. inde ad orientem protenditur Africa veteribus proprie dicta, quae hodie Barbaria quibusdam vocatur, alijs Barbariae pars est, in qua Tunetanum regnum, sequitur Cyrene, Marmarica, et quae de vetustissimo nomine Barcaea terra dicitur: ac denique AEgyptus, quam plerique, saltem eam regionem, quae trans Nilum iacet, Asiae attribuerunt. hae omnes prouinciae, quae vel oceanum Atlanticum, vel mare mediterraneum respiciunt, cetera Africa magis cultae sunt, magisque populosae; harum a tergo mons Atlas porrigitur, qui vsque inde a Marmarica CCC circiter ab Alexandria AEgypti milliaribus, continuo fere tractu ab ortu in occasum tendens iuxta Susi fauces Messam tergeminam vrbem alluentis, in mare de suo nomine Atlanticum dictum excurrit. vlteriora occupant Numidae, Gaetuli, vbi minor hominum frequentia; tum interior Africa et deserta quicquid vacui intra aequinoctialem lineam, implent: quae omnia Romanis olim paruerunt: dein inclinante imperio, et Alanis, Vandalis, ac Gaepidis se in Gallias ac Hispanias effundentibus, ab illis postremo incessa sunt, donec ab Arabibus Mahumetanae pestis sequacibus Vandali expulsi, totaque Africa exterminati sunt, nomine Christiano cum ijs prorsus his in locis abolito. sub Arabibus deinde varia regna exorta, quae mutantibus principum, vt sit, familijs, pariter mutauere. quo factum est, vt propter tot migrationes nomina antiqua populorum, ciuitatum et oppidorum confusa ac fere oblitterata sint, nouis subinde dominis noua imponentib., et vetera antiquantibus. ad Tingitanam, de qua heic agitur, reuertor. ea ab occidente oceano, a VIIItrione mari Iberico et Sardoo terminatur; ab oriente Caesariensem Ma uritaniam contingit; Austrum versus ad Atlantem vsque protenditur. verum, vt hodie res sunt, Marochense regnum, quod in Tingitana est, quasdam etiam regiones continet, quae aut in Atlante, aut etiam trans Atlantem versus Austrum porriguntur. in ea prouincia et Fessanum regnum iacet, quod dignitate olim posterius, nunc euerso aut desolato maiori ex parte Marochensi principem locum tenet. ab illo tamen ordiemur. huius caput Marochum, olim, vt multi credunt, Bocchi regia, VII regiones sub se complectitur; et in ijs Susiam, quae trans Atlantem iacet, et vsque ad Garguetzenum arcem porrigitur, Tedsio Tagauosto, Tarudanto, Teiuto ac Messa denique oppidis frequentissimis nobilis; reliquae prouinciae non ita populosae et abundantes, maiorem partem in montib. plerunque asperrimis et aeterna niue horridis sitae, si Marochensem agrum excipias, cuius in planicie XIIII passuum OIO ab Atlante, et VI a Tensisto flumine Marochum, quod rursus alij Bocanum Himerum quondam dictum volunt, abest iuxta Agmeti pylas, quibus ad solitudines a Lamptunnijs populis frequentatas itur. nobilissima illa totius Africae vrbs plus C domorum millia olim complexa XXIV portis intrabatur, templis, scholis, balneis, et diuersorijs publicis conspicua; turri insuper amphitheatri specie a Mansore rege structa, arce amplissima, et in ea augustissima aede et gymnasio temporibus illis celeberrimo. post Marochense regnum in Tingitana Fessanum numeratur, quod quamuis dignitate et fama posterius, tamen amplitudine opibus et potentia longe illud antecedit; ab occidente Ommirabiho fluuio, Ducala et Tedela Marochensis regni prouincijs; ab oriente Meluia, a Tremezeno regno dirimitur; a septentrione Herculeum fretum; a meridie Atlantis radices habet; a quibus in Gaetuliam vsque et Numidiam porrigitur. itidem in VII prouincias diuiditur. prima Temezena vocatur, siue hodie Saeuia, fertilis admodum et olim oppidis ac populis frequens; sed ab Almohadis et Merinensibus ob continua bella et suspectam prouincialium potentiam illis destructis, hodie populi in ea per mapalia et sub tentorijs habitant. superante etiam nunc Anafa, Mancora, Rabatum, Menzala, Nuchele, Adendum, Tegegiltis, Madarauanium, Dacia, Azarfa semidirutae vrbes, olim plus quam XL vrbes populis et aedificijs frequentes in ea regione visebantur. II Fessana dicitur, in qua Sala ad Salam cognominem fluuium, Mequines, Fessa ipsa omnium hodie Africae ciuitatum potentissima, et ideo a Saracenis Aula occidentalis et quasi Mahumetani imperij altera sedes dicta: ea triplex, et tribus vrbibus constat; quarum prima et antiquissima eodem loco sita, quo Bilibilis, cuius Ptolemaeus meminit, Salam fluuium ad orientem habet: Beleida nunc dicitur IIII OIO domorum capax, ab Idri altero Africae Calipha condita anno Christi IO CC IIC, quo tempore post mortem Aaronis Rasidij armis certatum est inter Mahumetem et Abdalam eius filios, et post grauia ac diuturna bella pace vtcumque inter fratres facta, imperij sedes a Mahumete Damasco translata est Baldacum vrbem prope antiquae Babylonis ruinas ab se exstructam; Abdala vero sedem in AEgypto fixit: tuncque eorum exemplo in Hispania etiam constitutus vnus Calipha, pari cum Baldacensi et AEgyptio potestate, in Africaduo: quorum prior Caruani siue Curubi, vrbe ab Occuba Nafici F. ante CC annos in Cyrenaica condita, post vnam et alteram de Christianis reportatam ab Arabibus victoriam, id enim nomen sonat, sedem habuit: cumque vrbs confluentis ad habitandum multitudinis capax non esset, iuxta eam et altera ciuitas exstructa est, Raqueda dicta. haec orientalis in Africa imperij sedes, vt occidentalis vetus Fessa ab Idri, quem diximus ex Halis familia et Fatima Mahumetis F. genus trahente condita: secunda vrbs Fessa vetus dicta, ab occidente fluuio aluitur, in qua maius Carauini templum LXXX OIO domorum continet, fontibus et riuis passim scatens, diu post Hascenis Idris N. mortem ex ea occasione condita, quod dissidentibus de imperio fratribus, vt separatis sedibus in pace regnarent, ex ijs vnus veterem Fessam condidit, sed tam vicinam, vt solius fluuij et angusti callis spatium intersit: vnde cum crebrae contentiones orirentur, Iosephus II Rex Almohadarum Abdaluci F. pacificandae prouinciae praetextu iam occupato Tremezeno regno potens eam fecit suam: ac postremo inter ipsos factus arbiter, vt dissidijs finem imponeret, ambos de medio sustulit; ac solo equatis muris, qui ciuitates diuidebant, pontibus iunctas vnam effecit ex duabus. tertia, quae paullo remotior, VIII circiter focorum millia capit, a Iacobo ex Merinensium regum familia aedificata, regio palatio, templis, nosocomijs, balneis, ac diuersorijs publicis magnifice structis ornata; muro item duplici ac crebris turribus munita. sunt et aliae in regione Fessana vrbes et oppida, ac maior pars in montibus Atlanti vicinis, quique adeo Atlantis radices sunt. aliae item prouinciae in eo regno. Asgarena solo diues ab Arabibus hodie possessa, quorum Haloti et Malici Sophiani principes regi Fessano tributarij: in ea Laracha, Alcazara, et Arzila contra oppositam Tingim, quam nostri habent, valido Maurorum praesidio tenentur: quan quam haec vltima ad prouinciam Habatam, quae quarta numero est, verius pertinet, in qua Ezagena, Beniteudia, Amergo, Tenzerrum, Aguila, Bezatum, Tetuana ciuitates ac pleraque oppida sita sunt, ac denique Tingis, quae vniuersae prouinciae nomen dedit, et postea ab Arabibus altera Mecha dicta est, ab Alfonso V Lusitanorum rege post Arzilam captam, quae mox a Mauris recepta est, Christianorum imperio subdita. deinde sequitur Arzila, Casara-zagira in Habatensi regione, et Septa, siue Ceuta nobilissima vrbs quondam, quamque scriptores Africani, quod a Romanis conditam credant, ciuitatem Romanorum vocatam dicunt, Exilissam alio nomine a Ptolomaeo appellatam. ea ab Ioanne I Lusitanorum rege ante CLXXX annos in potestatem redacta est. post Habatam Errifana numeratur, montana fere tota, in qua Bedis, siue Vellezum-Gomeranum recentibus bellis famosa vrbs, a Garzia Toletano XXX abhinc annis Hispanorum imperij facta. recensentur et in ea Hiellezium, Tagaza, Geba, Megima oppida. Garetia VI regio est, quae Tremezeno regno coniungitur, in qua Melilla ciuitas, Russadirum Ptolomaeo dicta, a Io. Gusmano Medinae Sidoniae duce, Ferdinando et Isabella regibus, capta, et postremo Hispaniae regibus tradita; Cassaca item, Teznota, et Megenum. postrema et amplissima omnium regio est, sed vasta, Numidiae vicina, quae Chausa, vel Elcaon dicitur, Teureto, Dudubo, Tezara, Ainelginuno, Mehedia, Vmeginnabe et Garciliuo oppidis nobilis. rerum potiti sunt in Tingitana, post virus Mahumetanum disseminatum in eas regiones, sparsi Arabes partim Calipharum duces, partim ipsi reges omnes externi. quibus de medio sublatis, Abul-Texifius Almohauidarum siue Lamptunniorum gentis princeps, exterorum imperium exosus, circa annum Christi OIO LI administrationem rerum suscepit, sed emque imperij Agmeti fixit, et post eum Iosephus F., qui XXXV annis regnauit, et vrbem a patre inchoatam condidit; Tremezenum insuper regnum, et Fessanum ac Tunetanum subegit, multas ciuitates in Hispania cepit, ac tota fere Baetica potitus est. huius filius Halis primarium templum exstruxit, quod quamuis dirutum et postea instauratum, semper de nomine eius cognominatum est. is ab Alfonso VII in Baetica victus et magna strage accepta occisus est, cum regnasset VII annos. post Halim Abrahamus F. Iosephi N. in regno successit, cuius tristis exitus fuit, vili quodam homine exorto, natione Barbaro, qui Abdala antea vocabatur, sed vnionis et concordiae praetexto nomine se Elmuahedinum a suis appellari iusserat. is ex ludi magistro et concionatore tantam potentiam arripuerat, vt cum eo, tanquam fortunae aemulo praelij aleam subire Abrahamus coactus sit, anno OIO C XL, in quo victus et ingressu vrbis exclusus Oranum confugit, cum alibi tuto consistere non posset: ad quem persequendum ab Elmuahedino missus Abdul-Mumen, suum, vt nonnulli scribunt, filium, cum Oranenses venienti portas aperuissent, et fugitiuus rex noctu elapsus desperatione se cum vxore praecipitasset, debellato hoste ad Elmuahedinum redit, quem ex morbo forte defunctum nactus ipse ex ludi magistro a XL discipulis, et XVI scribis primus in Africa pontifex, et imperator ab exercitu salutatur. is cum Marochum diu obsedisset, tandem anno vertente cepit, et Isaacum Abrahami F. in ea repertum proprijs manibus iugulauit, extinctaque eius stirpe, rerum in Africa producto ad Tripolim vsque imperio, potitus est. huius filius Iosippus, et Iacobus Mansor N., cui ad fortunae amplitudinem etiam scientiarum cognitio accessit, et sub quo maxime scholae Marochi et alijs locis in Africa floruerunt, dein et Mansoris F. Mahemetes Enaser a suis Miramulinus appellatus, in Hispania et in Africa longe lateque iure successionis dominati sunt: hic vero ingenti proelio ab Alphonso X Castellae rege anno OIO CC victus LX bellatorum millibus amissis retro in Africam se contulit; nec multo post, Christianis successum vrgentibus, recuperata Valentia, Carthago, Corduba, Murcia, Hispalis XXX annorum spatio. sub id tempus Mahemetes decessit, relicta numerosa subole, quae cum in bene concordibus familijs munimento esse soleat, Maurorum imperio et suae genti exitio fuit. nam cum eius liberi mutuis sese caedibus confecissent, rebellantibus Fessani, Tremezeni, et Tunetani regnorum praefectis, Gamarazanus a Tremezensibus regibus originem ducens populos illos ad libertatem vocauit, et Ceieda Mahametis nepote occiso atque Almohadis victis, ita Mumenis posteri vocabantur, nouam dominationem instituit. parte alia Abdulacus ex Merina familia aliquot regni Tremezeni vrbibus captis Fessae rerum potitus est. is Merinensium regum conditor circa annum OIO CCX cum late imperium protulisset, et posteri eius Fessae sedem fixissent, Marochum paullatim deseri et in vastitatem redigi cepit; Marocho aula principum Fessam translata, et vicarijs, qui illuc a Fessanis regibus mittebantur, omni saeuitiae et auaritiae genere grassantibus. verum Abdulaco vltimo Merinae gentis conditoris cognomine a Scirifio occiso, Saidus ex Oatazenorum familia Arzilae praefectus, regem scelerate occisum vlturus, arma contra Scirifium sumpsit, et eum anno OIO CCCC LXXXI proelio profligatum longe Tunetem confugere coegit. a Saido qui Fessae regnauit, duxere genus Oatazeni reges, sub quibus Africae regna et singulae regnorum prouinciae atque vrbes a praefectis deficientibus occupatae et misere dilaceratae sunt: donec Scirifiorum gens Oatazenis depulsis rursus sparsas regnorum relliquias collegit, et nostra memoria imperium nouum in Africa excitauit. eorum autem haec origo fuit. Scirifius Hascenes Tigumedeto Darensis prouinciae oppida in Numidia natus, homo vafer, et philosophiae studijs, quae inter eos tunc vigebant, ac praecipue magicis artibus instructus, vt gratiam sibi apud populos et ex eo potentiam conciliaret, ad Scirifium illum, quem Abdalucum vltimum Merinensium regem occidisse diximus, atque adeo ad ipsum Mahumetem pestiferae sectae auctorem genus referebat, et affectata grauitate ac vitae sanctimonia simplicis plebis, cui relligionis praetextu facile illuditur, gratiamaucupabatur, Abdul Mumenis, de quo modo locuti sumus, vestigijs insistens. huic erant tres nati digna patre suboles, Abdelquiuirus, Hamete, et Mahametes, quos vt gratiosiores vulgo redderet, Mecham ad visendum Mahumetis sepulcrum in Arabia deserta peregre proficisci iubet: ij, cum ex illa peregrinatione redijssent, simulata relligione, seque diuino spiritu afflari, et sursum mente rapi fingentes, magnum retro hominum concursum trahebant, qui se felices, contacta et deosculata eorum summa veste, existimabant. ita ad patrem qui Tigumediti erat, adeunt, ex cuius consilio Hametes et Mahametes studijs magicis et ipsi eo doctore instructi, Fessam veniunt, regnante tunc Mahamete Oatazeno circa annum huius seculi VIIvm, et propter doctrinae opinionem Hametes cathedram in schola Modoracensi meruit, Mahametes vero, vt regis filiorum praeceptor esset, obtinuit. crescente eorum fama et gratia Scirifius parens ex occasione consilium cepit. Tingitana, euerso Merinensium imperio, tunc a varijs dominis et populis possessa ac debilitata, Lusitanorum in dies per Africam gliscente potentia, crebris incursionibus vexabatur. itaque Scirifius, qui videret sectarios aegre ferre per regulorum suorum dissidia Christianorum opes augeri, consilium filijs dat, vt a rege tympanum et vexillum peterent, cum aliquot equitibus, quibuscum populos illos circumire et officij sui in propugnanda Mahumetis lege admonere, atque ipsius auspicijs Christianorum conatibus opponere se valerent; id enim ad Scirifios pertinere, qui legis interpretes sint, et quorum maxime interest, cum a Mahumete genus ducant, vt Arabas pro relligione et libertate patriae ad arma sumenda exhortentur; petere igitur, vt sibi Susiae, Haeensis, Ducalae, Marochensis ac Temecenae prouinciarum praefectura demandetur, quam regis nomine gerant, et a Christianorum iniurijs vindicent: rem etsi minime rex improbaret, tamen de ea cum Mule-Nacero fratre suo consultare voluit, qui cum rerum domesti carum scientia ac memoria polleret, maxime dehortatus est regem ne Scirifiorum postulatis aureis praeberet: id enim agi, vt relligionis colore velata ambitione, maiora in dies audeant, et qui iam magnam pietatis opinionem excitarint, et quasi princi patum in relligione occupauerint, ea nunc quae sunt magistratus, et ipsum denique successu temporis regnum vsurpent. exempla harum rerum recentia esse; sic Idris propaginem, sic Magorauos ante IO C annos, et Almorauidas, quorum princeps Abul-Texifius, sic denique Almohauidas Monahedino duce horum regnorum tyrannidem inuasisse, quibus Merinenses adeo de relligione et Africa bene meriti principes successerint, quorum rursus maiores nostri vltores cum sceptrum dijs dantibus acceperint, et quod alij per scelus, id illi pietate sua et fide assecuti sint, minime committendum esse, vt dum relligionis praetextu aciem suam praestringi sinunt, caeci in insidias et se et regnum praecipitent: speciosa et simplicia initio videri, quae petantur, ceterum se animo prouidere, si Scirifijs concedatur, vt relligionis defensorum titulum induant, eos vna et regia insignia aliquando sumpturos. verum rex nequaquam recte monenti fratri credidit, sed siue falsa Scirifiorum relligione deceptus, siue quod parui illas prouincias faceret, a varijs regulis insessas et cottidianis Christianorum incursionibus obnoxias, veritus etiam, ne si id tam vulgo gratiosis hominibus denegaret, commune omnium odium incurreret, et relligionis, quam isti tuendam suscepissent, contemptor aut etiam desertor haberetur, tandem, quae petebantur, tympanum ac vexillum concessit, additis etiam litteris, quibus Scirifios fratres regulis ac praefectis earum regionum commendabat. prima expeditio in Ducalam regni Marochensis prouinciam fuit, periclitandae fortunae et amicorum caussa suscepta potius, quam quod inde aliquod operae pretium sperarent, tam modicis initio copijs, et contra adeo valido Asaphij, ad quod vsque excurrerant, praesidio. inde ad Agueri promontorium duxere, quod vt Asaphium a Lusitanis tenebatur. iamque late Scirifiorum nomen percrebruerat, quibus cum deesset pecunia, qua militem alerent, a populis in tam piam caussam fructuum decimam partem impetrauerant; atque in Darensi quidem prouincia Quiteuenses, Timesguitatenses, Tuizulini, Teuzetenses, Tagamurdenses, alij denique frequentium ciuitatum populi in id consensere: ac Tarudantini, qui direpta vrbe iam liberi viuebant, Tedesiensibus et vicinis populis auctores fuerunt, vt Scirifium patrem ducem deligerent, bellum aduersus Christianos, qui Aguerum tenebant, gesturum, IO equitibus illi attributis. igitur Mahametes senior Scirifius Tarudanti sedem fixit, vbi quondam Merinenses per initia principatus, imperij sui sedem habuerunt; et haut longe ab vrbe arcem exstruxit, cui Faraissae nomen impositum. ita et armorum ducatum et administrationis ciuilis principatum fauore Maurorum adeptus, hoc duce Christianorum se iugo eximere festinantium, Susiam versus copias ducit, et bello Mezuaribus, qui Christianis Aguerensibus fauebant, illato, victis illis, Darensi prouincia, in qua dominabantur, potitus est. inde cum Mahamete Elca, (is erat Genucesis, qui fidem Christianam eierauerat, et Tignitum oppidum ad Atlantis radices, qua in Susiam iter est, praesidio tenebat) pactus de transitu, in Susiam descendit, vt Haeensibus, Ducalensibus et Temecenis, qui a praesidiarijs Asaphianis et Arabibus montanis infestabantur, opem ferret, eoque obtentu illarum prouinciarum dominationem arriperet. iamque aucto cum ampliata potentia exercitu, tot locis decimam conferentibus Teduestum Haeae caput, quod non longe ab Asaphio et Azamore abest, vi capit, ibique palatium exstruit, quasi hanc sibi ad senectutis otium requiem pararet. cum huc vsque prospera fortuna vsus esset, Fiafa Tabuti F. Lusitanorum regis tributarius et summe Scirifijs infestus, crescenti inimicorum fortunae iri obuiam omnium maxime interesse existimans, Nonio Ferdinando Ataidae, qui Asaphium praesidio tenebat, consilium dedit, vt coniunctis viribus Scirifium Teduesti otiantem opprimerent. igitur coactis quanta celeritate fieri potuit CCCC equitibus Hispanis et III OIO Mauris, insuper IO CCC peditibus Arabibus, ex ijs qui in Ducala regione Abdam et Garbiam monteis accolunt, magno silentio Teduestum cum exercitu iter arripiunt. sed neque id Scirifium latere potuit, qui gnarus res suas fama stare, vt conceptam existimationem tueretur, obuiam hostibus prodit cum IIII equitum milibus, neque plus quam quattuor a Teduesto milliarijs, ac citius quam putarat, in hostem summo mane incidit. Fiasa primam aciem ducebat, qui non expectato Nonij aduentu in Scirifium magno impetu fertur, et odio animos addente in fugam vertit, totoque die cum Nonio, qui mox superuenit, eum insecutus, IO CCC ex Scirifianis occidit, CC cepit, magna praetea praeda potitus. nemo ex veteranis Christianis, ex Fiafanis Mauris CXII circiter desiderati sunt. Scirifius cum filijs fuga periculum euasit, Teduesto relicto, quo post cladem acceptam includi minime tutum duxit. quod statim victori dilapsis in proximos monteis incolis patuit. inde Nonius cum Ioanne Menese Azamoris praefecto, qui IO C equites et OIO pedites adduxerat, vicinas circum regiones partim deditione partim armis subiugarunt: sed mox in sua reuersis Lusitanis, Scirifij refecto exercitu, Teduestum tumultuantibus ciuibus receperunt: nec multo post Scirifius pater ex morbo decessit, tribus illis liberis superstitibus, qui paternis artibus instructi, et ingenio suo freti, sibi minime defuere. igitur Alguelem oppidum, quod a Cidi Bugima Lusitani tributario tenebatur, vi capiunt, et imposito praesidio firmant: tum Salsauiam castellum infra Marochum contra nostrorum incursiones muniunt, decima ab ijs locis in exercitūs cibaria erogata, varia deinde cum Lusitanis fortuna congressi, cum Lopezius Barriga, qui castrorum magistri officio fungebatur, Amegam oppidulum obsedisset, illi auxilio improuisi aduolarunt, commissoque proelio nostros vicerunt, ipso Barriga capto: sed damnum pensauit mors Abdelquiuiri ex Scirifijs fratribus natu maximi, qui in pugna cecidit. Hametes et Mahametes victores abducto secum Barriga, Salsauiam redierunt, moxque de Marocho occupando consilium inierunt; id sub Merinensium imperio, vti diximus, paene destructum tenebat tunc temporis Nacer Buxentufius ex Heutetensium regulorum familia haut valde potens; quippe infrequenti vrbe, et Arabibus, qui vicina omnia occupabant, eam cottidie infestantibus. in eius se amicitiam vafri homines parte spoliorum data, insinuauerunt, spe etiam facta eius imperij producendi: ita in vrbem admissi, et vt homines relligiosi honorifice habiti, hominem simplicem facile circumscripserunt: et cum venatum vna saepius irent, venenum in placenta more gentis ex saccharo et triticea farina confesta praebuerunt; vnde mox ille vrbem reuersus decessit, incognita tamen tunc morbi caussa; eoque mortuo statim Hametes grandior natu ciuium fauore, quos donis et promissis deuinxerat, rex salutatur, reiectis Buxentufij liberis, quos nouus tyrannus, vt inuidiam amoliretur, longinquioribus possessionibus compensationis loco donauit. huius rei mox Fessanum regem per legatos certiorem facit, missis etiam muneribus fidem de tributo annuo praestando obstringit, et ad omnia paratum se pollicetur. sub id tempus ingens bellum inter Arabas Sarquienseis et Garbienseis in Ducala prouincia exortum est. Scirifij quibus solemne erat ex alienis damnis emolumentum capere, separatim se vtrisque praesto futuros recipiunt: hac spe delusi ambo populi ad Queferam septem a Marocho miliarib. occidentem versus castris positis confligunt, Scirifijs cum exercitu ad spectaculum sedentibus; cumque viderent Scirifij ancipiti diu pugna vtrinque bellantium attritas vireis, vt de vtroque facilis esset victoria, in vtrumque iam certamine diuturno fractum, tanquam in hostem integras vireis vertunt, ijsque ita nullo negotio caesis, onusti spolijs Marochum reuertuntur. per tot victorias equis, armis, militum numero, et omni bellico apparatu instructi, iam Fessae regem contemnere, nec quintam, vt ante, manubiarum partem pendere, non tributum promissum soluere; sed missis strigosis aliquot equis in proelio captis regem ludifi care. quod vbi ille animaduertit, per legatum, qui Marochi negotia sua procurabat, Hametem de fide data interpellat, et nisi pactis stet, bellum denunciat. verum cum mox rex senior decessisse, Hametes Oatazenus Mahametis F. qui Mahameti Scirifio suo olim praeceptori operam dederat, patris iniuriam minime vlciscendam ratus, cum Hamete transegit, exiguo, sed honorifico in singulos annos pacto tributo. verum Scirifij arridente fortuna audaciores redditi, tum vicinorum regulorum montana habitantium amicitia confirmati, cum pactis stare nollent, vbi tributi pendendi dies venit, regi renunciari iusserunt, se ab omni tributo immuneis esse, quippe legitimos Mahometis heredes, quibus plus iuris in Africano imperio esset, quam regi ipsi; proinde si se amicis vti vellet, vltro beneuolentiam polliceri; sin aliquod impedimentum daret, quominus cum Christianis bellum gerere possent, Deum et Mahumetem violatae relligionis vltores eum habiturum, neque sibi aut animos aut vireis defuturas ad improbos eius conatus sustinendos et coercendos. interea Mahametes Scirifius Susiae prouinciae praeses infeliciter tentata Aguera Tarudantum redierat, quod aedificijs et propugnaculis festinato opere, quantum poterat, muniebat. Hametes vero frater regulorum amicorum ope omneis circumcirca regiones in potestatem redegerat, decima ad alendos exercitus vndique coacta. nam adhuc in ementita relligione perseuerabat, neque praeter decimam aliud a deditis aut vi captis oppidanis exigere audebat. tandem sero errore cognito Hametes Fessae rex cum Scirifiorum crescentem in dies potentiam merito suspectam haberet, bello illis indicto Marochum obsidet, sed irrito conatu, introducto in vrbem a Mahamete auxilio, moxque eruptione facta regijs castris dirutis et magna cum strage milite repulso. accessit huc, quod eodem tempore rex certior factus est, Mule-Mulcadinum germanum contra se arma sumpsisse, et Fessae res nouas moliri: itaque rex continuo obsidiodem soluit, et recta Fessam tendit. interea Scirifij fratres tam pulcram occasionem minime praetermittendam rati, abeuntem regem insequuntur, et vltimos semper premendo in Hescuram prouinciam descendunt, magnisque illatis damnis, ex ea et Tedelensi regione decimam et tributum, quod Fessae regi pendebatur, corradunt. iamque se Hametes regem Marochi, Mahametes itidem minor frater Susiae regem appellari patiebantur, simulationem et modestiam natura et fortuna superantibus. igitur Oatazenus eo sibi maturius enitendum duxit, vt tam formidando hoste protinus oppresso, nascentem in Africa pestem extingueret; pacatisque domi rebus rursus aduersus Scirifios expeditionem suscipit: qui non iam obsidioni sustinendae, quod infirmioris est, sed proelio conserendo pares se arbitrati, vltro obuiam cum exercitu hosti venienti prodeunt: et in Nigritarum fluuij ripa, ad vadum quod Buacuba dicitur, castra metantur. rex XVIII equitum millia in exercitu habebat, et in his OIO OIO siue scloppetarios siue ballistarios cum XVII campestribus tormentis. Scirifiani cum VII equitum millibus et CC scloppetarijs in aduersa fluminis parte considunt; vbi postquam vterque exercitus triduum esset commoratus, cum Scirifiani hoc tantum agerent, vt Oatazenos transitu prohiberent, Fessanus, qui omnino transire flumen decreuerat, et cum hoste confligere, sic aciem ordinat, vt Mahameti filio et Abdalae Zagoibio, qui nuper Hispania excedens auitum Granatae regnum Ferdinando et Isabellae tradiderat, primos ordines ducendos committeret: in secunda acie stabat Mule-Drius regi cognatione proximus, qui Alisam eius sororem in matrimonio habebat, et Latarius vicinae orae regulus: vltimum agmen rex sibi sumpsit, cum praecipuis regni praefectis ac regulis. Zogoibius primus flumen transmittit, et in vlteriore ripa consistit, dum ceterae equitum turmae transirent. Scirifiani, qui in duas omnino acies exercitum partiti fuerant, quarum primam Susiae rex, posteriorem Marochensis ducebat, vt videre hosteis vadum ingressos, antequam omnes transmisissent, in Zogoibianos totas vires effundunt, quibus profligatis et in flumen reuolutis, ceteri qui in vado adhuc haerebant, dum fugientibus succurrere parant, mutuo se occursu permisti implicant, et a Scirifianis scloppetarijs ac ballistarijs ex aduersa ripa infestati magnam cladem accepere, partim ictibus enecti, partim fluuio hausti. periere in eo certamine Mahametes Fessani filius, et Zagoibius Granatae olim rex, magno ludentis in rebus humanis fortunae exemplo: quae illum proprij regni amissioni superesse voluit, vt vitam, quam in suo defendendo non profuderat, in alieni regni propugnatione amitteret. Fessanus, qui nondum flumen ingressus fuerat, cum nullam spem videret, fuga sibi consuluit, amissis tormentis et tentorijs, quodque omnium molestissimum illi accidit, gynaeceo, et recta Tedelam atque inde Fessam se contulit. Scirifij parta tanta victoria et praeda successum vrgent, et superato Atlante Tafiletam praecipuam Numidiae vrbem quae ab Acmare regulo tenebatur, tormentis in proelio captis verberatam deditione capiunt, et abducto secum Acmare Marochum reuertuntur, multis in itinere oppidis et populis montanis partim ad victoris fortunam inclinantibus, partim vi subactis, vndique coactis ex illis regionibus, quae antea Fessae regibus parebant, vectigalibus ac tributo. interea Fessanus vt existimationem regiam tueretur, neve pro deploratis res suas habere videretur, Latario et Mule-Drio negotium dat, vt cum ijs, quas habebant, copijs Susiae quantum possent, damni inferrent, et vectigalia colligerent: quos Mahametes Scirifius venienteis repulit, et firmata praesidijs regione retro Tarudantum regni sedem, quam diligenti studio muniebat, reuertit. inde terrore seu gratia pluribus Numidiae et Libyae sibi adiunctis ac conciliatis populis, cum Agueram suis rebus officere aegre ferret, omni consilio et ope enititur, vt oppido potiretur. Aguera in promontorio antiquis Visagro dicto sita est, ad radices Atlantis inter Messam et Teduestum versus occidentem, portu commodo et piscationib. nobili. ibi Didacus Lopezius Sequera, qui postea in Indiam orientalem profectionem suscepit, castellum aedificauerat, quod postea Emanuel Lusitanorum rex magno pretio a Sequera redemptum muro ampliauit, et praesidio ac machi nis bellicis egregiae muniuit, quod illud ad res in Africa gerendas magno sibi vsui fore existimaret. eo Mahametes anno huius seculi XXXVI, L OIO armatorum exercitum duxit, cui Mahametem Harranum filium praefecit. oppidum praesidio tenebat Guterius Monregius Lusitanus, qui contempto periculo Emanuelem initio tantum de munitionibus et comeatu sollicitabat. cum displosis tormentis et impetu saepius facto, defendentibus se gnauiter praesidiarijs, Scirifius conatus suos non succedere cerneret, consilium cepit de aedificanda in colle proximo, qui vrbi imminebat, turre, quo impositis in eam maioribus aliquot scloppetis, praesidiarios, quo minus ad murorum defensionem tuto accedere possent, arceret: quod vt facilius exequi posset, inducias in duos menseis cum Monregio paciscitur, intra quas vtrinque destructa reficere, et munitiones nouas instiruere liceret. id quo pertineret, non primo intellexit Monregius, qui e re sua esse arbitrabatur tempus concedi, quo auxilio summisso iuuaretur, et ruinae murorum sarcirentur. sero sensit, sed rebus non amplius integris. nam exeunte induciarum tempore constructa turre rursus oppidum vt antea machinis quati cepit, et magna murorum parte deiecta, cum defensores a turre nuper exstructa infestarentur, tamen VI amplius menseis magna virtute obsidionem sustinuerunt, summisso interea per mare auxilio, quod exitio obsessis potius, quam subsidio fuit. nam cum ad eam vrbis partem, quae mare prospectat, vnde minor ab hoste metus, auxiliares stationem haberent, fugae initium propter commodiorem exitum ab ijs factum est. acciditautem, vt acri impetu per ruinam ab hostibus facto, dolium puluere tormentario plenum forte ignem conciperet, et propugnaculum, sub quo stabat, subuerteretur, amissis LX amplius propugnatoribus. ita ruina maiore effecta et addita hosti ferocia, dum nostri interea a fragore et improuiso casu animos colligunt, redintegratur impetus, et auxiliaribus ad parata nauigia, quibus ex Hispania nuper transportati fuerant, confugientibus, hostes quantumuis se gnauiter obsessis defendentib. vrbe potiuntur. magnam suorum cladem (nam amplius XVIII OIO hominum in ea obsidione Mahametem amisisse constat) crudelitate pensauere victores, omnibus fere, qui in oppido reperti sunt, occisis, nullo aetatis aut sexūs discrimine; qui se ad turreis receperunt cum Monregio capti, et Mumenis Belechi illius Genuensis, de quo diximus, humanitate seruati sunt. Menenia etiam Monregij filia capta eleganti admodum forma, cuius cum insano amore Mahametes arderet, nec illa adduci posset, vt vel patris redimendi caussa furenti barbaro morem geretet, ille rabie efferatus recusantem foedissimae mollium Nigritarum libidini exponi iubet; a qua iniuria vt se vindicaret, in eas condiciones cum Mahamete conuenit, vt eam legitimae vxoris loco haberet, neque vim conscientiae afferret. ita pactae inter eos nuptiae, moxque ex Mahamete grauida scelere aemularum coniugum veneno vna cum partu extincta est: gratia tamen eius apud barbarum peruicit, vt etiam ea mortua Monregium patrem carcere liberaret, et honorifice cum muneribus in Lusitaniam remitteret. hoc successu firmata Scirifiorum potentia, et metu vicinis regulis, qui Lusitano parebant, iniecto, facile omnia in eorum potestatem deuenere; Lusitanis ipsis ad rei famam Asaphium, Azamorem, et Arzilae atque Alcazerae arceis a se ante dirutas subito deserentibus, quod maiore suo damno, quam rei Christianae emolumento et commodo eas seruari dicerent. Tantam nouorum dominorum felicitatem discordia, vt fit in pleniore rerum copia, inter fratres exorta turbauit. nam Mahametes etsi aetate minor, tamen virtute, comitate et fide in speciem omnibus partibus maior, cum se initio pro prafecto Susiae gessisset, iam regem agebat, et tributum fra tri pensitare recusabat: cum Hametes detrectantem interpellaret, ille contra non solum id sibi iuris esse contendebat, sed etiam postulabat, vt communis thesaurus a patre post Fessani regis cladem Taxaroti depositus inter ipsos diuideretur, et Mahametes Harranus filius regni successor designaretur, quod ita a patre testamento ordinatum diceret, vt vtri primum filius nasceretur, is Vezirus esset, et in imperio auito succederet. cum in eo essent, vt ad arma venirent, Cidius Arrahal, sapientum, quos ipsi Alfacos indigetant, vnus, prudentia et morum fanctitate vir spectabilis medium se interposuit. destinato ad colloquium loco et modo, cum ad Huedum-Issinum fluuium conuenissent, inter amplexus Hametes fratrem in terram deijcere voluit; verum ille, vt erat expedito corpore, protinus in pedes erectus, perfidia tantum fratri exprobrata, nullaque praeterea, cum posset, iniuria facta, a colloquio re infecta discessit. inde Hametes Zidanum maiorem natu filium et mox Caidium alterum filium contra Mumenem Belechum et Hascenem Gelbium fratris duces misit, quibus victis triumphantes illi Marochum ingressi sunt, et patri ad maiora audenda animos fecerunt. Mahameres igitur conuocatis amicis, cum bellum illud se summopere detestari diceret. eiusque culpam in Hametem reijceret, a quo contra ius perfidiose oppugnaretur, iustae defensioni opem petit, et conciliatis eorum animis, qui vera dicentem libenter audiebant, magna omnium consensione auxilium impetrat: impetrato, manu barbae more gentis admota, fiduciae plenus de belli euentu fidem suam apud illos obstringit, certam victoriam pollicens: fore quinetiam praedicit, vt propediem eorum opera fratrem captiuum abducat. igitur contracto quam maximo potuit, exercitu ad Mascarotani pylas, quae in Atlante sunt versus meridiem Marocho Tarudantum tendentibus, partem copiarum praemittit, angustijsque illis insessis, cum Hametes de fratris consilio per exploratores cognouisset, ad laeuam iter flectit, et distributo inquattuor parteis exercitu primam aciem Mule-Nacero alteri filio cum IIII OIO equitum attribuit: secundam ipse Hametes cum totidem equitibus et Buacone filio iuniore; tertiam Mule-Zidanus natu grandior ex filijs cum IIII OIO item equitum ducebat: Mule-Caidius vltimus filiorum postremam, in qua impedimenta erant, claudebat. neutri peditatus erat; sed res tantum equitatu gesta. vt vidit Mahametes fratrem relicta regia via alio deflexisse, Mahameti Harrano filio negotium dat, vt cum III OIO equitum eum anteuertat, et cum primis quibusque ordinibus, simul atque inplaniciem descenderint, ante quam socij superueniant, confligat: id summa fide et diligentia ab Harrano factum, qui oppressis inter angustias hostibus, cum Nacero congreditur, et cum marte ancipiti per horae spatium pugnatum esset, tandem ingruentibus ex vicino monte scloppetarijs, et superueniente cum reliquo exercitu Mahamete patre, moxque occiso Hamete Feresij F. praecipuo Naceri duce, Marochenses magna accepta clade retro cedere coacti sunt, amplius VIII OIO bellatorum in eo conflictu desideratis; ipse Hametes pater comitatus Buacone filio, cum vt Nacero opem ferret, se confusis iam ordinibus miscuisset, captus, et cum omnibus impedimentis Tarudantum, sicuti Mahametes frater praesagierat, deductus est. Mule-Zidanus incolumis cum paucis Marochum reuertitur, patriaeque et suam vicem dolens, alio qui non adeo nomini Christiano infensus, de amicitia cum Caesare iungenda et imploranda eius ope consilium iniuit, eaque de re cum Hispanis aliquot atque inprimis cum Ludouico Marmolio Hispalensi prudenti iuxta ac diligenti harum rerum scriptore egit: sed dehortante Ianio Marochi praefecto, quod, si cum Christianis amicitiam iungeret, Maurorum animos atque adeo totam Africam in se concitatum iri diceret, propositum mutauit, et per Mariam vxorem Mahametis patrui filiam, tractari pacem placuit, quae in has conditiones tandem inter eos facta est, vt bello subactae regiones inter eos diuiderentur, et Mahameti Susia ac regio omnis trans Atlantem ad meridiem, Numidia item et Libya cederet; Hameti ceterae regiones, quae VIItrionem spectant, et Tafiletum attribueretur. thesaurus a patre Taxaroti relictus inter ipsos item aequaliter diuideretur, et ex aui voluntate Mahametes Harranus regnorum successor, vt ante omneis natus, designaretur, ac post eum Mule-Zidanus Hametis filius: captiui vtrinque sine pretio liberarentur, atque ij, qui Tarudanti detinerentur, iureiurando fidem obstringerent, nunquam se aduersus Mahametem militaturos, aut huic pacificationi contra ituros. conuentum item, vt ad Hametem tanquam natu grandiorem quinta pars eorum omnium, quae communibus copijs bello quaererentur, pertinerent, et si simul ambo fratres in exercitu essent, supremum imperium penes Hametem esset, Mahametes Veziri ac secundae a fratre dignitatis munere fungeretur. his Mariae interuentu anno XLIII conuentis Hametes, simul ac libertati restitutus Marochum redijt, vt per vim extortis stare noluit, quod filio suonatu maiori illis graue praeiudicium factum diceret, belloque fratri statim indicto, insequenti anno trans Atlantem VII a Marocho milliaribus, ad diuersorium, quod Quehera dicitur, rursus cum fratre infeliciter conflixit XIIII Kal. VIIbr. vbi mirum illud et sinistri augurij accidit, quod sudo et sereno caelo, nullaque aura agitato aere vexillum regium, cum exercitus incederet, ad spinam tot sinibus se implicuit, vt vix quarta horae parte inde explicari potuerit, intereaque Mahametes tanto impetu in hosteis impressionem fecit, vt dum illi circa regem et vexillum haerent, fusi et in fugam versi sint: quos insecutus Mahametes vsque sub vesperam, dein et tota nocte iter prosequens summo mane ad Marochi portam substitit, missisque qui ciueis rei nuncio perterritos ad deditionem compellerent, Ianius, non expectoto dum admotis tormentis victoris iram experiretur cum Hametem aut occisum aut captum crederet, a Mahamete gratiam inire voluit, deditaque vrbe portas aperiri iussit; continuoque ipse Mahametes laetis omnium acclamationibus rex salutatus magnum fidei et temperantiae specimen dedit. nam secretioris palatij potitus cum pretiosa quaeque et fratri carissima, thesauros, et gynaeceum in potestate haberet, ab ijs manus et oculos abstinuit, et fratris coniuges ac filias consolatus, bono animo esse iussit. nec multo post cum armamentarium in potestatem redegisset, Hametes qui tota nocte deerrauerat, ad palatij posticum paruo comitatu accessit, rescitoque fratrem intro esse, tam tristi nuncio consternatus ad diuersorium Cidij Abdalae Ben-Cesi solitariam vitam agentis, quales sunt illis in locis plurimi; secessit, et inde Nacerum et Zidanum filios ad Oatazenum Fessae regem antea contemptui habitum supplices ablegat, qui expofitis Mahametis iniurijs auxilium contra communem hostem peterent. ille acceptarum iniuriarum immemor benigne acceptos cum in spem auxilij erexisset, Mahametes profundae sagacitatis vir, qui conciliatis ciuium et vicinorum regulorum studijs, militi etiam persolutis, quae a fratre debebantur, stipendijs merito verebatur, ne coniunctio cum Fessano inita vtrique exitiosa esset, per interpretes de pace cum Hamete agere cepit. dies et locus Aprili mense anni qui proelium illud secutus est, ad Luidam fluuium condicitur, duobus a Marocho miliaribus orientem versus. ibi in tumulo tentorio erecto, loco ab insidijs tuto, vt hinc inde a custodibus dispositis, angusto calle ad solium, in quo sedebat victor, tantum esset aditus, primi introducti sunt Hametis filij, quos patruus amice complexus est; postremo venienti Hameti assurrexit, et obuiam prodiens multis vtrinque lacrimis praegaudio profusis ad dexteram in solio iuxta se statuit. heic cum alter in alterum intuens, dum prior loqueretur, diu moratus esset, tandem Mahametes ad fratrem conuersus, De fortuna queri potes, frater, ego vero de te, qui fidem nuper Tarudanti datam tam parui feceris, vt me confestim libertati restitutus, quamuis sanguine et recenti beneficio obstrictus, bello petere aequum duxeris. fluxa fides, cum in omnibus, tum maxime in principibus reprehendi solet, quibuscum legibus, queis soluti sunt, agere non licet. itaque vsu cottidiano cernimus, Deum in periuros acerrimas vltiones exercere; quod tute tuo periculo satis didicisti, tot exercitibus amissis, ac magno regno tam breuispatio spoliatus. id enim neque virtuti neque diligentiae meae tribuo; qui nisi praesenti numine tam potenteis exercitus tam paruis copijs fundere, tot ciuitates ac prouincias in potestatem redigere nunquam potuissem. sed auersus a te Deus has calamitates infligit, qui te inuisum tuis, ac filijs etiam propter perfidiam minus amabilem reddit. frater es, agnosco, et natu maior, cui me propterea obsequium et reuerentiam debere minime infitior; nec debitam denegasse hactenus conscientia arguit, nec arguet, modo is sis, qui debes, et me vicissim vt fratrem redames, et fraterna beneuolentia complectaris; immo paterna; id enim tibi in me iuris aetas tribuit. itaque et te regis ac supremi domini loco habere profiteor, et vt ab omnibus habearis omni ope enitar, tibique in Veziri munere omnem obedientiam me in posterum praestiturum recipio. vnum est, quod te rogo, quo fidem praestem, et ciueis metu, in quo sunt, ne videlicet in illos crudelius vindices, liberem, vt Tafiletum cum familia ad aliquod tempus secedas. nam si Deus votis annuet, et concordibus animis et viribus, vti spero, bellum pro relligione persequemur, quae nunc tenemus, ad illa, quae porro quaesituri sumus, in appendicis tantum loco censebuntur: nec prouinciae et regna multo ampliora deficient, quae et ipse possidere, et liberis relinquere possis. tu interea quietam, tu securam cum liberis et familia vitam age. mei officij et pietatis erit, si opus fuerit, filios tuos in partem laudis ac victoriae, cum se occasio dabit, vocare haec in speciem praeclara, sed a profunda dissimulatione profecta, Hametes, pauca in sui excusationem praefatus, in bonam partem accipere testatus eft, et cum ibi pernoctasset, postridie cum filijs Tafiletum se contulit. Mahametes iam in certam maximae potentiae spem erectus, cum videret Oatazenum consilijs suis obesse, cuius non tam vireis et potentiam, quam nomen et generis dignitatem reuerebatur, de eo euertendo cogitare cepit, ac primum Abdelem-Caderum alterum ex filijs misit, qui cum Mumene Belelcho coniunctis copijs Tedelam prouinciam, quod Marochensis regni esset, reposceret. cum recusaret Oatazenus, ex ea occasione inter eos bellum ortum est. Scirifiani igitur cum magna damna per eas regiones populationibus dedissent, et tributum collegissent, postremo Fixetellam castellum, quod ab Onezaro praesidio tenebatur, in regionum finibus obsidendum aggrediuntur. quod cum infeliciter cessisset, vi repulsa et cuniculis apertis, interea supervenit rex Fessae cum exercitu, in quo XXX, OIO armatorum erant, ex praecipua Fessani, Veleziani, et Dubudensis agri nobilitate, quibus se addiderunt Haloti Arabum reguli, et Ben-Melechus Sophianus cum IO CCC Turcis, duce Martiano Persa, qui haut multo ante Algerio ad eum venerat. praeterea OIO equites sagittarij, cum XXIV machinis bellicis aderant. hoc vbi vidit Mahametes, collecto per Susiam et Marochensem agrum exercitum subito aduolat, et Tedelam ingressus cum XVIII OIO armatorum et OIO CC sagittarijs ac machinis bellicis ad Nigritarum flumen se cum Belelcho coniungit. inde modicis itineribus profectus, quod speraret Fessanos familiae visendae cupidos haut diu sub signis fore, et Arabas, vt sunt varia et mutabilia eorum ingenia, si cunctaretur, domum protinus remigraturos, quamuis summopere cuperet cum hoste confligere, aliquanto tempore substitit. cum vero videret Fessanum prope Fixetellam ad Dernae ripas orientem versus castra posuisse munito admodum loco, et dilabentibus cottidie Arabibus et Fessanis regis vireis sensim debilitari, demum se manus conserere velle ostendit, vt Oatazenum prolectaret, et tam munitis castris egressum in apertum campum eliceret. ille igitur, qui antequam dilaberentur omnino copiae, congredi vellet, ad pugnam mox se comparat, in quinque acies diuiso exercitu, quarum primam Buaco ex Merinensium Oatazenorum familia Velezij regulus, Fessani legatus in dextro cornu, secundam Busquerius Fessani frater et Dubudensium regulus in sinistro cornu locati ducebant: aliae duae, quae pone sequebantur, Mule-Cazerio et Mule-Checho attributae erant. in medio rex cum Mule-Bucero filio et praecipuo robore stabat, tormentis in tumulo ad montis radices dispositis, quorum custodiae Martianum cum suis praefecerat. Mahametes pridie cum filios, praefectos atque amicos vehementi oratione ad proelium capessendum confirmasset, spe certae victoriae facta, quae ad Africae imperium viam aperiebat, eos, qui pugnam detrectarent, cum bona sua gratia abire iusserat, et seductis praefectis magica se scientia compertum habere dixerat, non nisi vnum ex suis eo proelio amissum iri, eumque Nigritam; Fessanum vero in suas manus venturum. ita animati milites summo mane ad pugnam se comparant, disposito in arcum exercitu, qui omnino in septem agmina tributus erat. ad dextram Belelchus ex aduerso Dubudensium reguli erat, in sinistro cornu Mule-Mucaldus Scirifij filius Buaconi oppositus. in medium Scirifius cum quinque equitum millibus recesserat, vtrinque duobus agminibus cinctus; ante se inter duo cornua scloppetarios Turcos, cum aliquot campestribus tormentis, quae minime ab hoste cerni poterant, statuerat; reliquas machinas in iugo vicino deposuerat, vnde facile duci et circumagi fossorum ope possent. neutri peditatus erat. Scirifius suis, ne excurrerent, donec signum daretur, gra ui denunciata poena impetrauerat; ita cum longo temporis spatio vtrinque acies constitissent, iam sole post terga conuerso et radios in Fessanorum oculos dirigente, Scirifius procedit: tum explicato vexillo, quod signum erat, et disploso tormento scloppetarij Turci se aperiunt, et displosis subito tormentis tumultu maiore quam periculo res geritur, Fessanorum ordinibus neco pina machinarum procella mox confusis: et quamuis Buaco, qui solus pugnam eo die capessere ausus est, strenue admodum cum suis se defenderet, impressionem faciente Scirifio, temporis momento fusi hostes et in fugam versi sunt: XL solummodo ex ijs copijs, ex Scirifianis Nigrita vnus, vti praedictum fuerat desiderati. nusquam tam pauco sanguine tam magna victoria constitit. rex vt exercitūs adeo perturbati relliquias colligeret, in aduersam fluuij ripam transmissurus in vado inter confragosa saxa equo labente concidit, et multis in capite acceptis vulneribus vix tandem agnitus a Mule-Mucaldo capitur, et vna Mule-Bucerus filius, qui cum a patris latere nunquam discessisset, ne in manifesto quidem periculo eum deserere voluit. rege capto Buaco postquam omnia strenui ducis munia impleuisset, cum ijs, quos potuit, seruatis ordinibus se recepit, per interualla saepius frontem obuertens, ne a victore insequenti grauius damnum acciperet. Martianus suos in tumulum itidem recipit, et dispositis in fronte contra Scirifium tormentis se continebat, vt primam victoris rabiem et iram euitaret. misso igitur Mule-Caidio filio Scirifius eos sibi conciliat, et eadem stipendia, quae ipsis a Fessano soluebantur, pollicetur. multi ex Fessanis, qui cum Mairtiano erant, et ad vxores et liberos redire in vrbem satagebant, relictis armis dimissi sunt. captis et direptis hostium castris Scirifius adductum ad se Oatazenum coram praefectis et amicis tali oratione compellauit: Quod mihi nunc iuris inte fortuna, quod olim actae me magistro tuae pueritiae memoria dat, id in liberum et salutarem tibi sermonem sine victi offensione expromere liceat. iusta in te ira numinis excanduit, vtque captiuus in meas manus incideres, effecit, ob multa et grauia, quae inter populos tibi a Deo commissos cottidie, te ad ea praepostera prudentia conniuente, patrantur; maxime vero Fessae, relligionis quondam nostrae, et bonarum artium matrice atque alumna vrbe, vbi et diuinum cultum vigere, et bonos mores ac disciplinas florere oportuit. ceterum te minime perditum, sed monitum hac calamitate voluit Deus. neque enim in Christianorum manus incidisti, sed in eorum, qui et tecum idem in relligione sentiunt, et ex animo tibi bene volunt. noli enim putare me propter adiutum contra me fratrem, et filios eius a te tam humaniter acceptos, cum consilia aduersus me agitarent, tibi succensere; has siquidem iniurias, quarum apud alios acerrimus sensus esse solet, facile tibi pro mea natura et propenso in te animo condono, satisque habeo, si errorem agnoscas et de eo emendando cogites, alia viuendi in posterum inita ratione, qua nec in Deum ingratus, neque erga amicos iniuriosus esse pergas. itaque bono animo esto, et omni maerore deposito quamprimum sanatis vulneribus, te in regnum beneficio meo incolumem reuersurum spera. ad haec Oatazenus, quantumuis ob aestum diei, sed multo magis ex vulneribus debilis, cum victoris impudentiam non ferret, tamen vt captiuus erecta paullum ceruice sic modeste respondit: Separata omnino ac longe diuersa sunt, o Mahametes, ea iura, quibus in me vteris; nam raro quisquam tam moderate victoria vsus est, vt intra innoxiae libertatis cancellos erga victum se gesserit; at praeceptoribus, cum alumnis, sicuti parentibus erga filios, semper summa humanitas atque beneuolentia inter cedit. itaque cum tecum agendum sit, non tanquam captiuus ad victorem iratum, verum vt alumnus ad beneuolum pueritiae meae moderatorem verba faciam. fer in me eandem libertatem, fortasse etiam aliquando tibi salutarem, quam tibi in me sumpsisti. aliena peccata, quae obijcis, corrigere, et populos licentiae assuetos ad sanitatem reuocare non semper in regum potestate situm est: et quamuis ijs Deum grauiter iritari non diffitear, tamen ea minime iusta caussa fuit, vt me de te et fratre tuo semper optime meritum vltro armis oppugnares: neque enim negare potes, apatre, dum viueret, meo rogatu, et postquam ad regnum accessi, a me, antequamvos fortuna ad hoc culmen euexisset, in te ac fratrem tuum omnia collata beneficia, quae ab amico expectari possunt, quibus talem referri gratiam neque oportuit, neque vero sperare potui. haec ergo, quae in tuam inuidiam magis, quam in meum crimen recidunt, missa facito, et illud potius cogita, Deum me in tuas manus dedisse, vt te periclitaretur, an eodem animo, quo olim tenuem, ita nunc magnam fortunam ferre possis, et ego tot beneficiorum, quae a parente meo et omni nostra familia accepisti, aliquem fructum sentirem. nunc ergo tuum est, quemadmodum officij mei me admonuisti, vt Deo idem a te reposcenti satisfacias, et expectationi meae et omnium bonorum respondeas, tibique sic persuadeas, ita res humanas esse, vt vices alternante fortuna, omnes opera mutua et gratia egeamus; nam quod humanitatem, qua erga fratrem tuum et eius filios nuper vsus sum, dure adeo accepisti, non ideo te id mihi par erat succensere, quin potius idem a me, si te fortuna eo adduxisset, officium expectare. desinentem blando vultu excepit Mahametes, consolantis an illudentis animo, et ad curanda vulnera in tentorium iuxta se proximum dimisit. eodemque die Onezarus cladis nuncio perterritus ad victorem venit, et Fixerellae clauibus traditis, a Scirifio multum eius virtutem et constantiam laudante in fidem acceptus est. inde promota ad Fessam castra, quod captiuus rex spem fecisset, si Mahametes ad vrbem accederet, fore, vt ciues sui redimendi caussa Mequinensem agrum ei traderent. verum aliter accidit, Buacone cum Mule-Bucero regis fratre, et Mule-Cacerio filio, quem pater ex Cordubensi femina Christiana susceperat, in vrbem a ciuibus cum reliquo exercitu acceptis: quibus tumultuantibus, quod sine rege essent, cum inde frater, inde filius captiui ob oculos versarentur, re in interiore consistorio agitata, Buaco, reiecto fratre, in Mule-Cacerium filium consensit, ea condicione, vt quamprimum pater liberatus esset, ipse regno cederet. igitur Buaco in terram prouolutus Mule-Cacerij pedem more gentis deosculatus est, moxque prodiens ille ab omnibus rex salutatur. is vicissim Buaconem, vtpote ex Merinensium Oatazenorum familia ortum, Vezirum et summum regni moderatorem constituit, monuitque, vt quando res sua ageretur, videret, ne quid detrimenti regnum a communi hoste acciperet. cum paternae cladis caussas superstitiosi Mauri assignarent, quod rex captiuus a Christianis vinum Fessam comportari passus esset, et leones aleret, ille reip. emendationem prae se ferens, protinus quicquid erat vini in cellis per vrbem effundi, et leones sagittis configi iussit. interea Scirifius per Atlantis angustias, quae Honegenses appellantur, XXIIII ab vrbe milliarib. exercitum traducit, et inde promotis ad Azagnenseis pylas V a Fessa milliaribus castris, captiui regis litteras ad matrem et Mule-Cacerium filium, atque ad ipsum Buaconem scriptas perferri curat, quibus rogabat, vt si se saluum vellent, Mequinensem agrum Mahameti traderent, sic enim fore, vt libertati et regno protinus restitueretur. ad haec Buaco, cum Blando vultu se omnia pro regis salute ac libertate facere paratum ostenderet, iniecta mora, de Scirifij fraudulenti astu contraria fraude reuincendo consilium cepit, Mequinensibusque scripsit, vt angustias Honegenseis occuparent; ipse cum omnibus, quas habebat, copijs in Scirifiana castra noctu impecum facere decernit, ratus faucibus illis occupatis, hostem, cum receptum non haberet, facile oppressum iri: sed quam tu muis secretum Buac. onis consilium sagacem Scirifium latere non potuit, qui vindicta ardens, statim ad vrbis portas vsque hostiliter excucurrit, et CC ex ciuib. qui soluti pone moenia obambulabant, captos ante se iugulari iussit, moxque nocte insequenti ad angustias vsque Honegenseis incolumis peruenit, ante quam Mequinenses eas, vt iussi erant, occupare potuissent; et inde regem ac regis filium iniuriose compedibus oneratos secum Marochum abduxit. nec multo post, anno sequenti, qui fuit XLVIII, Mahametem Harranum et Abdel-Caderum filios cum exercitu mittit, qui Ganemis Holotorum reguli gratia freti, impetrato transitu in Fessanum agrum ducerent. iam plerique vicinorum regulorum contra Mule-Cacerium rebellauerant, in ijsque Mahametes Barrassius Sesuani dynasta consilia cum Hascene Tetuani praefecto coniunxerat; in quos cum noui regis iussu infelicem expeditionem Buaēo suscepisset, et Caēara-Quibiuiri, Laraches, et Essegenes dynastas frustra ad suas partes pertrahere tentasset, in vrbem reuersus, ibi rursus praefectos inter se dissidenteis et sibi aduersanteis offendit; vnde concepta indignatione arrepto confestim equo vrbe excessit, et Velezium se contulit. sed mox regis enixis precibus reuocatus, et denuo in summi moderatoris dignitatem restitutus, cum Scirifij filijs, quos dixi, qui transitum per Caēaram-Quibirum impetrauerant, conuenit, Mequinensi agro tradito. antequam dimitteretur Oatazenus. Scirifius, qui fraudulenter de pacis a filijs factae condi cionibus nihil cognouisse fingebat, ab eo exegerat, vt de tradenda sibi Fessa, vbi pri mum fuisset rogatus, fidem suam obstringeret. atque ille libertatis supra modum cupidus se vrbis semel potitum, ad primam interpellationem eius claueis ipsi missurum receperat. hanc iniquam pollicitationem homo vafer a misero rege extorserat, caussam nouo bello quaerens, quod iam animo destinauerat, quodque aduersus eum gesturus erat, simul atque Mequinensem vrbem imperio suo subiecisset. ita Oatazenus libertati restitutus, mox vbi Fessam redijt, a Mule-Cacerio sponte regno cedente rex denuo salutatur: vixque ab eo duo menses effluxerant, cum Scirifius iam Mequinensis agri dominus effectus, cum potentia semper crescente alieni cupiditate, iuxta Fessam consedit, et ad Ooatazenum mittit, qui eum de pollicitatione nuper facta interpellaret. ille, Scirifij indignationem veritus, statim mittit, qui se excusarent, et vrbem non in sua, sed filij et ciuium potestate esse dicerent. quam excusationem, quod praeter spem accidisset, tam grauiter Scirifius tulit, vt animi impotens protinus legatum securi percusserit, et hostiliter ad portas vsque vrbis excurrens, quoscunque caperet, nulla gratiae spe occideret. ibi aliquot e suis amissis, capta inde occasione mox ingentem exercitum cogit, et Abdalam atque Abdarrahamanum iuniores filios Dara euocat, et introducto per Caēaram, vti prius, exercitu, per Hasgarenam ptouinciam facto itinere ad Subum flumen iuxta vrbem castra metatur. Oatazeno aduersus patruum Zidanus auxilio venerat, Tafileto a patre Hamete missus, et in itinere in Subi transitu cum hoste conflixerat, dubio exitu, multis vtrinque occisis. sed cum ei postea cum Buaēone non conueniret, resque propter discordias aliter, quam sperauerat, cessuras auguraretur, retro se ad patrem Tafiletum recipit. iamque arctius Fessa obsidiri ceperat, et ciues ipsi infelicis regis dominatum perosi, et Scirifij prosperitati occulta beneuolentia fauentes, tacitis votis eius fortunam adiuuabant; eoque extrema rerum omnium paenuria redacti erant, vt eum regem vellent, qui panem, quo se sustentarent, dare posset; ac plerique fame victi ex antiqua Fessa in Scirifij castra transierant. continuata item per biennium obsidione, cultus erga regem et reuerentia pristina tractu temporis in odium verterat. itaque occulto cum obsessis tractatu habito Scirifius propius vrbem tentorium figit, et noctu vectibus atque vncis parte muri diruta antiquam Fessam ingressus est, tanto ciuium fauore, vt citius vrbe potitus sit, quam rex, qui in Fessa noua sedem habebat, de eo quidquam resciret: qui subito experrectus cum accurrisset, et ciuium animos a se auersos videret, retro cessit, sicque Scirifius vrbis veteris potens imposito in ea Hamubendendo praefecto in castra reuersus est. regi, quid ageret, incerto Buaēo consilium dederat, vt secum ea nocte Velezium confugeret; ita fore, vt ibi metu soluti cum Christianis principibus amicitiam inirent, et ab ijs contra formidabilem etiam ipsis hostem auxilia impetrarent. sed cum ille non assentiretur, nec adduci posset, vt neglecta matris, coniugum, ac liberorum salute suae consuleret, sed in animo haberet viam pacis cum Scirifio tentare, Buaēo conscenso equo admodum pernici per posticum nocta egressus Velezium contendit. rex extemplo per Letam Mahabibam parentem ad Scirifium missam, cum multis lacrimis vitam et condicionem regiae fortunae conuenientem pactus se dedidit. Scirifius vrbem nouam intromissis custodib. regem Marochum, Nacerium et Cacerium filios seorsim a patre Tarudantum attributo illis viatico ablegauit, et ducta, contumeliosius ne an intemperantius incertum, regis filia, quod illi quotannis solemne erat, ad fratrem Hametem misit, qui eum Tafileto excedere, quod per filios cum Fessano consilia communicasset, et Tiguretum in Zaharensi prouincia migrare suo nomine iuberet. ille excusato apud fratrem facto, filios omneis ad eum, vt ipsi praesto essent, misit; ex quibus ille Nacerum et Zidanum natu grandiores, quod ab ijs sibi metueret, ad patrem remisit; Buaconem et Mansorem iuniores cum duab. filiab. suis matrimonio iunxit, affectata, etiam cum maxime falleret, pietatis et humanitatis opinione. mox per Abdarramum filium Tafileti possessionem arripuit, et Amarem Dubudensium regulum, cum ipse venire iussus, vt obedientiam victori praestaret, excusatione hactenus imperium ludificasset, relictis laribus cum filio Melillam in Hispaniam confugere coegit: dein Harranum, Abdel-Caderum, et Abdalam filios Tremezenum mittit, qui ciuitatem, ne stricto quidem ense, dedente eam Mahumeto praefecto, occuparunt. inde Harranus relicto Tremezeni Abdala fratre tanquam Oranum obsessurus proficiscitur; sed in itinere morbo correptus, ac Fessam delatus, paullo post decessit. cum vero fama esset, Turcos recipiendi Tremezeni caussa cum magnis copijs aduentare, Scirifius Abdel-Caderum cum IIII OIO equitum eo mittit, et Abdarramum, qui Tafileti erat, cum totidem equitibus eum subsequi iubet: sed nata inter aemulos fratres discordia, vtrique exitio fuit. nam Turcis ad manus venientibus, cum Abdarramus spectator cum suis sederet, Scirifiani victi, et Abdel-Caderus in conflictu occisus, atque Abdala frater grauiter vulneratus est. huius facti mox poenas luit Abdarramus Bahamio Abdel-Caderi filio de fratricidio apud auum Mahametem expostulante, qui eum veneno, vti creditur, paullo post tollendum curauit. Scirifius hactenus felix, trium filiorum subita morte efferatus, cum Fessanum regem et eius filios rebellioni barbarorum, qui Derenderensem prouinciam tenent, caussam dedisse suspicaretur, in eum et innocentem eius filiam non indagata veritate rabiem effudit, et per Marochi ac Tarudanti praefectos eodem tempore ambos simul iugulari iussit. quo cognito Buaēo statim ad Aluarum Bassanum mittit, qui et paratum se Caesari tributum pendere, et Penonium munitissimum castellum ei traditurum promitteret, si se in regnum familiare restitueret. cum cunctaretur Bassanus, expedita duo nauigia Buaēo instruit, et captiuis Christianis compedes solui iubet, vt cum ijs in Hispaniam traijceret, simulata interim Fessam profectione, quo a Scirifio, qui de fuga eius iam per emissarios cognouerat, negotiorum caussa vocabatur, cum frustra Penonij praefectum tentasset, relicto in foro equo, quem quasi Fessam cogitans insessurus erat, clam per mare conscensa piscatoria naue aufugit, et Melillam profectus cum Maximiliano egit, ijsdem pro positis condicionibus de tradenda Penonij arce. igitur negotium datut Bernardino Mendozae triremium praefecto vt cum Buaēone illo proficisceretur, cumque Melilla VII Kal. VIIbr. Mendoza soluisset, et frustra Soronij praefecti animum amplissimis oblatis condicionibus periclitatus esset, an Buaēoni Penonium tradere vellet, Malacam cum eodem Buaēone re infecta reuertitur: qui inde rursus Pinciam ad Maximilianum profectus, cum nihil impetrare posset, hoc, de quo loquimur, anno cum eo Augustam Vindelicorum ad Caesarem venit. verum Caesare negotiorum mole oppresso, et ob id ad supplicis postulata minus ex eius sententia respondente, tandem Buaēo in Hispaniam cum Philippo Caesaris F. reuersus, et, omissis cum eo frustra initis consilijs, noua cum Ioanne Lusitanorum rege communicare cepit, quorum successus initio felix, tristem postmodo exitum habuit, vti deinceps videbimus. Hoc etiam anno bellum Aphrodisiense a Caesarianis hanc ob caussam susceptum et confectum est. post Horuccij et Hariadeni Mitylenaeorum fratrum mortem, qui piraticis excursionibus mare inferum totos XL annos infestarunt, et Algeriae regnum diu tenuerunt, (quae omnia copiose et diligenter a Paullo Iouio XXXIV historiarum libro perscripta sunt) Dragutes humili vico Rhodi insulae natus, qui longo tempore sub Hariadeno meruerat, magnam seu virtute, siue rei naualis et locorum peritia in eo mari famam consecutus, infestam item negotiatoribus Italiae et Africae oram aduersam reddebat. ante decennium Hariadeno Ahenobarbo ad Turcicae classis praefecturam euecto, cum piratarum dux a Solimanno constitutus esset, crebrisque incursionibus per Tyrrhenum et Siculum mare discursaret, multis Christianis in seruitutem abductis, Caesar Andreae Auriae negotium dederat, vt collecta classe praedonem insequeretur, et quoquo modo posset, aut tolleret, aut in seruitutem redigeret. igitur Ianetinus Auria cum classe ad eum perse quendum a patruo missus tanta felicitate et diligentia vsus est, vt cum ille ad Giralatam iuxta Caesiae littus in Corsica securus stationem haberet, aduersis ventis remigij vi ipsum oppresserit, et cum XIII triremibus captum in catenas coniecerit. tulit indigne veteranus praedo a tirone se circumuentum, aucta etiam indignatione ob aliquot contumelias a Ianetina, dum captiuus esset, acceptas: sed quadriennio post, cum Ahenobarbus in Prouinciam venisset, et Tolonium cum Turcica classe appulisset, Auria patruus ab illo exoratus, vt furentem barbarum hac humanitate deliniret, accepto pretio Dragutem liberauit; qui seu pudore, siue recenti iniuriarum memoria inflammatus, eo capitaliora contra Christianos odia et inimicitias postea exercuit: ac mortuo Hariadeno Meningensium et Ruspinensium ope armatis XXIV biremibus Neapolim vsque excucurrit, direptis in ora Calabriae vicis, capta etiam Rhodiensium equitum triremi, quae nuper Guleta ad Lucrinum lacum appulerat. his iniurijs iritato Caesare, Andreas eius iussi cum XLIII quadriremium classe totam Africae oram anno superiore peruagatus praedonem in fugam compulerat, et Siagulem, Monasterium, Aphrodisium, Ruspinam, ac Clupeam, quae contra Tunetanum regem rebellauerant, ad officium reuocauerat, Bucaroque regis filio subiecerat. antequam vlterius progrediar, de toto illo tractu et insulis adiacentib., ac regibus qui ijs in locis rerum potiti sunt, quaedam dicenda occurrunt. in Africa, post Tingitanam Mauritaniam, de qua modo diximus, Caesariensis ad orientem sequitur, quae Ampsaga fluuio et Bugiae regno terminatur; et in qua Caesarea Iulia, quae hodie Algeria est, Turcorum praecipuum in Africa emporium, atque adeo totum regnum Tremezinum situm est; deinde semper orientem versus ad Cyrenaicam vsque porrigitur illa regio, quae a veteribus proprie Africa dicebatur; in qua nunc est Tunetanum regnum, quod in quattuor prouincias tribuitur: in Constantinam, quae Collobesum, Rusicadam, Tacacciam, Hipponem cuius olim episcopus Aurelius Augustinus, Bisertam, Constantinam ipsam, a qua regioni nomen, Miliam, Tifesam, Tebecam vrbeis continet; in Tunetanam, in qua Vtica illa nobilis morte et nomine Catonis iunioris, hodie Farinae portus, Carthaginis rudera, Tunes ipsa, Cammartia, Martia, Abdirana, Nebelis, Hamametha, Clupea, Heraclia, Siagul, Monasterium, Tobulba, Aphrodisium, Ruspina, Lorbusia, Ainzamitha, Casabatha, Curubis, quae et Caruenna; in Tripolitanam, quae Pentapolim ad orientem attingit et Circennam ac Meningem olim Lotophagitidem dictam insulas, Zoroatam, Lepidem, Tripolim ipsam ciuitates ambitu suo complectitur. Zebensis regio, quae quartam regni Tunetani prouinciam facit, pars Numidiae est, et ad interiorem Libyam pertinet. nulla prouincia migrationib. gentium et externo imperio maiorem mutationem passa est. itaque Gothis et Vandalis Romanos, atque illos vicissim Arabibus exigentibus, captae et dirutae vrbes, aliae aedificatae, et propter aut linguarum diuersitatem aut conditorum ambitionem mutatae appellationes, vt antiqua nomina indagare difficile atque adeo superuacaneum sit. totus autem iste tractus initio sub Poenis, dein sub Romanis fuit; post Vandali, et ijs eiectis Mahumetani Arabes successere: ac circiter anno Christi OIO CCC LXX Abdalecitus pietatis et sanctimoniae specie magnam inter Arabas auctoritatem adeptus sub Caimo Adamo Calipha Caruennae rebellauit, qui quamuis ab Arabibus Caimi auspicijs subito oppressus et occisus est, duos filios reliquit, quorum vnus Bugiae, alter Tuneti regnauit, et vterque quo se alienis opibus in regno tueri possent, Iosepho Texifio, cuius supra mentionem fecimus, ac eius successoribus Almoharauidis tributum exsoluerunt. deinde Almoharauidis ab Almoadis Africae imperio deiectis Iacobus Almansor Tunetanum regnum occupauit, ex eoque Abdeliciti heredes expulit. sed postquam ingenti illa pugna ad Naueis Tolosanas, de qua nuper diximus, commissa, Almoadarum vires profligatae sunt, rursus Arabes in Tunetanum regnum inuasere, et eo praefectum, qui Marochensis regis nomine vrbem tenebat, redegerunt, vt longe illi petito auxilio opus esset. eo missus Abdul-Hedius Hispalensis, qui Carthagine Contestanorum cum XX onerarijs nauibus ac numeroso milite in eas imposito soluit, et Tunetem appulsus prudentia et animi moderatione tantum effecit, vt pace ab Arabib. infestissima gente modico tributo redempta, quod postea semper a Tunetanis regibus pensitatum est, labente Almoadarum imperio res suas in eo regno firmauerit. huius filius Zacharias bello feliciter contra Merinenseis gesto omne robur contra Tripolitanos et Numidas vertit; ac fere semper victor magnas opes decedens Abu-Ferezi filio reliquit: qui ex dissensionibus inter Fessanos, Tremezenos, ac Marochenseis reges ortis occasionem captans, post deiectos Zeienenseis, qui diu Tremezeno regno potiti fuerant, et pacem cum Fessano factam, rex Africae appellari meruit, relicto post mortem Humene, patris fortuna ac tantis opibus digno filio: quo mortuo rursus Merinenses Africae imperium recuperarunt, porrectis ad Philonerum vsque aras finibus, Humenis nepotibus, qui se in vicinos montes ac deserta receperant, interea occasionem operientibus, qua in auitum regnum restitui possent; inter quos Mule-Bulabes cum magno proelio ab Abu-Henuno Fessae rege victus et captus esset, postea Abu-Celeni, qui Abu-Henuno patri in regno successerat, beneficio liberatus Tunetem recepit, et Tripolim ac reliquas regni Tunetani prouincias rursus imperio adiecit. ab eo in eadem gente mutuis interdum, quod inter eos sollemne est, caedibus interrupto ordine, per XXXV regum intra CCCCL annorum spatium successionem regnum ad Mahumetem Mule-Assis patrem peruenit: qui Mule-Asses cum nefario scelere ac tot fratrum nece cruentus in paternum solium inuasisset, ab Hariadeno Ahenobarbo diuinae, vt apparuit, vindictae ministro regno spoliatus est: verum mox a Caesare restitutus, ab Hamida filio, nondum vna regni spoliatione vindicato satis digne scelere, rursus regno expulsus, postremo oculis orbatur. is est, qui ante triennium ad Caesarem post partam de Ioanne Friderico Saxone victoriam Augustam Vindelicorum venit, paricidij vltorem quaerens: verum Caesar, qui non tam eius caussa in Africam traiecisset, quam vt inde Hariadenum expelleret, et aedificata in faucibus Carthaginensis portūs arce pacatum et tutum a piraticis depraedationibus mare Siculum redderet, postquam eius vicem dolere se ostendit, quod alijs negotijs distineretur, eum, vt in Siciliam se conferret, hortatus est, honorifica in viaticum attributa pensione, donec rebus compositis iustae de ingrati filij paricidio querimoniae satisfaceret. Dragutes igitur qui domesticas illas dissensiones suis consilijs idoneas existimaret, occasionem nactus, Aphrodisium commodum suis et sibi necessarium oppidum occupare statuit: id astu primo tentatum, cum non succederet, mox vi aggreditur, ac postremo digna scelerato praedone perfidia consummauit, nam dum in Meninge proxima hiemaret, intellecto Aphrodisienseis excusso Tunetani regis iugo rempub. per se administrare, nec in Caruennae reguli, id quauis arte et condicione ambientis clientelam se tradere voluisse, quinimo Hascenam Meningensem piratam, qui Solimani nomine venerat, quod exstructo castello tyrannidem affectare videretur, ciuitate exegisse, mense Februario huius anni Meninge soluit, et Siagulem, Monasterium, Taphnen sollicitatis ad seditionem ciuibus in fidem accipt, eiecto inde Bucaro Mule-Assis iuniore filio, quem superiore anno ab Andrea Auria restitutum diximus. quo facto iam vicinior Aphrodisio per Abrahamum Embarcam summum amicum suum, et magnae inter Aphrodisienseis auctoritatis, ciuium animos periclitatur, an vellent eum in ciuitatem admittere, et classi suae receptum dare; sic enim fore dicebat, vt ciuitas ab incursionibus secura, breui in opulentissimam euaderet. Abrahamus, vt Dragutes in publico consilio audiretur, a ciuibus impetrauit. cum ergo in eam rem Dragutes orationem artificiosam habuisset, ciues Hascenis recenti exemplo admoniti, gratias pro beneuolo eius in ipsos animo agunt, et tutam quidem classi stationem pollicentur, ceterum Turcos in ciuitatem admittere omnino recusant. hac spe delusus praedo vim furtiuam parat, et Ruspina profectus, adiutore eodem Abrahamo, ad eam vrbis partem, quae inter orientem et meridiem portum respicit, suos disponit, et appulsa extra vrbem classe, quod illi a ciuibus permissum erat, in terram IO C Turcis expositis vrbem intrat, et occupatis vicinis turribus, ac personantibus repente lituis et tubis quasi certa iam victoria, tantum terrorem oppidanis iniecit, vt quamuis initio gnauiter se defendissent, multis vtrinque occisis, cum viderent hostem crescere, et Abrahamum pro Dragute stare, tandem positis armis deditionem faciunt, et quem modo tanquam ciuem admittere noluerant, saenissimum tyranum experti sunt, arce mox etiam dedita. cum Dragutes omnia pro tempore ordinasset, relicto in vrbe Hessaraisio propinquo suo cum CCCC Turcis, vt Abrahami perfidia erga patriam insigniore perfidia pensaret, negotium dat, vt eum de medio tolleret, quod iure metuere se diceret, ne qua nuper in patriam, cui plurimum debebat, vsus fuerat, perfidia, eadem erga se, cui minus debebat, vteretur. ita Dragutes soluit, abductis secum obsidum loco praecipuis ciuibus. fama rei sparsa, continuo Auria, qui minime ignoraret, quantum momentum illius oppidi adeo muniti commoditas ad res Dragutis in Africa firmandas afferret, cum ante experientia satis didicisset, quantum ob liberum tantum in Meningem et vicina loca munita receptum Christiana res detrimenti antehac accepisset, quamprimum obuiam iri debere praedonis tam formidandi conatibus censuit, et summissis a Gonzaga OIO Hispanis, quibus praeerat Ferd. Lupus Lusitanus, ijsque in naueis impositis, Genua soluens Neapolim versus nauigauit; atque in itinere Liburni III triremeis a Cosmo Florentinorum duce Iordani Vrsini ductu, totidem a Pontifice Centumcellis Carolo Sfortia duce accepit. Neapoli vero IO CCC Hispanis sibi adiunctis duce Garsia Toletano Petri F. Panhormum appulit; vbi Io. Vega Siciliae prorex adhuc quo res pertineret ignarus, alios IO Hispanos, qui Cephaledi et Thermis Himerensibus per praesidia dispositi erant, V triremibus impositos duce Aluaro Vega filio Auriae attribuit. vnaque cum ipso Bucarum Tunetani regis filium, et IIII Hierosolymitanorum equitum duce Cl. Sangleo naucis longas optime instructas proficisci iubet. Auria inde, nondum constituto quid sibi agendum esset, donec in rem praesentem venisset, et cum Lud. Peresio Varga Guletae praefecto consilia communicasset, Drepanum, et Drepano AEgusam cum tota classe peruenit. ibi vocatis ducibus, cum consultaretur, Aphrodisiumne quamprimum tentandum, an Dragutes bello perfequendus videretur, Sangleus XV triremeis, quibus Bernardinus Mendoza praefectus a piratarum excursionibus oram Hispaniae tutabatur, accersendas censuit, quarum pars citeriori Hispaniae defendendae, pars Sardiniae inferuiret, tertia ad Africae oram excubaret; sic enim fieri posse, vt Dragutes interciperetur, aut si elaberetur, tum de Aphrodisio obsidendo statueretur. Cicada vero ante omnia Aphrodisium obsidendum existimabat: nam euenire posse. vt quemadmodum Dragutes nuper vrbem subito occupasset, sic nondum illius firmata ibi potentia, ad classis conspectum rebellantibus ciuibus rursus facile capi posset. Marcus autem Centurio Auriae legatus nihil decernendum esse, donec re cum Varga communicata de Dragute et Aphrodisij statu certius cognouissent. honoris potius caussa tunc duces belli conuocati fuerant, quam quod Auria inpraesentiarum de summa quidquam decernere statuisset. inde classis tempestate iactata Mercurij promontorium appulit. Rubricato fluuio, qui alijs Ardalio, hodie Ladogus paullum inuerso nomine vocatur, ad Hipponem continuo tractu orientem versus ora porrigitur: inde paullum intra recedens ad Hipponitidem paludem et Thinissam olim dictam sinuatur, atque in mare excurrens Apollinis promontorium efficit: in cuius dextro latere Vtica siue Farinae portus; in interiore sinu trans Corneliana castra Bagrada in mare exoneratur; inter quem rursus et Catadam fluuium ruinae Carthaginis visuntur, Romae olim ad perniciem suam aemulae: tum recedente semper orientem versus terra Carthaginensium olim qui fuit portus aperitur, qui XX milliaria ambitu suo complectitur, cum in longitudinem et latitudinem non plus VII pateat: in huius capite Tunes vrbs prouinciae hodie caput; tum coeuntibus vtrinque littoribus gulae specie in angustas fauces desinit: in quibus ante XV annos arx a Caesare aedificata fuerat, ob id Guleta dicta, quae deinde a Turcis capta ac diruta est. ab altero littore in orientem tendentib. Mercurij promontorium prominet; in quo Clupea, et in imo sinu Neapolis; tum Siagul, Aphrodisium, Ruspina, quae Cunicularias insulas respicit; ac tandem recedens, primum Cercinam et Cercinitidem, quae ponte huic olim iungebatur; deinde in interiore sinu Meningem, omneis insulas, quae in Syrte minore sunt, obuias habet, ac postremo ab ea parte Tritone fluuio terminatur. cum ergo ad Hermeam classis appulisset, nec vti constitutum erat, Guletam reflante vento contendere potuisset, in terram egressi milites, vt aquam haurientibus praesto essent, Clupeam edito loco iuxta mare positam, in qua complures iuges putei, capiunt ac diripiunt: inde in Larnesias insulas delati, ibique propter aduersam tempestatem biduum morati in Aphrodisij conspectum veniunt: ibi duces vrbem propius contemplati, dein recedente classe, quod crebris ab vrbe displosis tormentis infestarentur, etiam vicinae orae situm eminus speculati, bellone tentanda videretur, consultant; ac plerique sine mora rem aggrediendam censebant, idque expeditu facile existimabant. nam etsi vrbs admodum munita esset, et fossa ac muro valido firmata, tamen quod tantum CC Turcos praesidiarios haberet, spatiosis adeo moenibus defendendis nequaquam pares, nec bene concordarent inter se ciues, sic iudicabant, si antequam obsessi vireis ac spiritus collegissent, vrbs oppugnaretur, fore, vt sua vi haut satis potentes, et alioqui ciusum animis diffidentes, eam protinus desererent, aut parua interiecta mora deditionem facerent. sed Berengarius Requesenes classis Siculae praefectus, qui, si bellum terra gerendum esset, eius administrationem ad Vegam Siciliae proregem pertinere sciebat, adductis in medium rei difficultatibus de ea cum Vega agendum, et inaiores conquirendas copias esse sententia sua obtinuit. interea cum aqua egeret classis, Monasterium peti placuit, vbi et probatarum aquarum copia, et tutissimus portus, si oppidum expugnari posset, capiendae classi esse ostendebatur. expositis igitur in terram militibus ad oppidum itur. primum agmen Aluarus Vega ducebat: Garsias Toletanus cum ijs, quos Neapoli aduexerat, subsequebatur. cum Auriae iussu, qui in classe remanserat, aliquantulum substitissent, opperientes, an oppidani, sicuti significarent, dedere se vellent, conspecto illos per auersam portam aufugere, iam omnis morae impatientes non exspectato signo et Auriae iussu, ad oppidum confusis ordinibus subeunt, et hastis praelongis partim innixi, partim manibus ad proiecta applicatis, in murum euadunt, et oppidum expugnant ac diripiunt. CCC in eo ex incolis capti, reliqui in arcem confugiunt, quae mox corona ab Aluaro cincta, ac postridie tormentis tam ex classe quam alijs in terram expositis, et vehiculis, quorum in opere rustico vsus est, tumultuario comportatis verberata tandem impetu capitur, Antonij Auriae, cuius signum ante reliqua in summo muro statutum fuerat; militibus magna virtute annitentibus. qui resistere ausi sunt, omnes interfecti; IO C circiter capti. ex Christianis Fr. Mendoza Hierosolimitanus eques, Didacus Ruisius, Nauarretus, et Gerrus desiderati. acceptum et damnum in Sicula classe, tormentis vitiose conflatis, dum disploduntur, ruptis, et vna trireme saluo remigio et armamentis depressa, altera prorae parte diminuta, et carina perforata. nullum praesidium in oppido relinquendum esse censuit Auria, ciuibus magna ex parte caesis et diruta arce: sed recto cursu Guletam ad Vargam contendit, quo cursum antea tenere non potuerat; a quo in sententia de Aphrodisio obsidendo confirmatus, Ferdinandum Vegam, qui cum ipso venerat, ad patrem remittit, vt quid belli ducibus visum esset, exponeret, et vt ille de numero militum et rebus in eam expeditionem necessarijs prouideret, et se quamprimum ad profectionem pararet, suo nomine hortaretur. missus et Neapolim Garsias, qui de terrestrium copiarum imperio spem conceperat. postquam Lilybaeum ambo appulissent, ille Panhormum, hic Neapolim petijt. interim ex Bucari consilio Auria Siagulem mittit, qui oppidanos ad deditionem inuitarent; Bucarum enim adesse Mule-Assis filium, quem Caesar ipsis praeesse cuperet. illi protinus Bucarum accepere, eiecto Hali strenuo milite, qui cum parua manu, quam secum habebat, Aphrodisium ingressus suo ingenio et virtute diu obsidentium victoriam moratus est. Vega per Ferdinandum filium de Auriae consilio certior factus, quanquam Meningem insulam prius petendam esse, in eam rem a Caesare dux antea electus, et non nisi rebus abunde prouisis in Africam traijciendum esse censeret, tamen quod sententiis ducum in contrarium raperetur, et periculum esse cerneret, si longius Aphrodisij muniendi spatium Draguti concederet, vt vrbs situ munita vix vlla vi postea expugnari posset, et ipse assensus est: ac prouisis pro tempore, quae ad obsidionem necessaria videbantur, impositis etiam in naueis III Hispanorum centurijs et Graecorum vna, eo proficisci decreuit, quod huc vsque tamen dissimulauerat. ea res Garsiam fefellit, qui comparatis rebus omnibus, quasi expeditionis illius dux futurus, patrui Garsiae sibi cognominis, qui in bello contra Meningenseis ante XXXIX annos Ferdinandi auspicijs suscepto perierat, maneis vltum ibat, adductis secum omnibus fere praesidiarijs, qui in regno Neapolitano erant. cumque recta in Africam omissa Sicilia nauigare vellet, quasi antequam rei fama ad Vegam peruenisset, bellum confici posset, Berengario et Fr. Chimerano, qui cum eo venerant, prius ad Vegam eundum esse vrgentibus, consilium mutauit, et quamuis aegre cum illis Drepanum contendit, quo iam ante triduum Auria, partim vt rebus ad obsidionem necessarijs triremeis instrueret, partim vt discessu suo Afros solutiores redderet, appulerat: quod prudenter factum, tamen ex euentu intempestiuum fuisse compertum est. nam interim tria nauigia comeatu et militibus onusta ex AEgypto venere, ita vt iam IO C Turci in vrbe essent, qui coniectis in carcerem, qui suspecti erant, reliquam multitudinem ad vrbis defensionem bene concordem semper experti sunt. iamque omnia a Vega parata erant, qui veritus, ne quis se absente motus in Sicilia excitaretur, aut ne quod summo studio in hanc expeditionem a Garsia parabatur, si spe praefecturae excideret, intermitteretur, siue, quod verius est, quia nondum consilia cum Auria contulisset, demum se in Africam, quod huc vsque celauerat, profecturum palam professus est, relictoque Ferdinando filio, penes quem per suam absentiam rerum summa esset, XI Kal. Vtileis prima vigilia, abducto secum Mule-Asse, Panhormo soluit, ac secundo post die Drepanum ad Auriam venit, quo iam ante triduum Garsias Neapoli appulerat, qui dissimulato dolore, se Vegae vt imperatori summo in illa expeditione semper morigerum praebuit. inde AEgusam, ac postridie Cosyram sub meridiem venźre, ac mox Aphrodisium. ibi cum Vega Auriam officiose conuenisset, et initio modestiae certamen inter ipsos de summo imperio fuisset, altero alteri illud deferente, Vega se facile vinci passus est, vt sententias rogaret, et cum omnino obsideri vrbem placuisset, omnesque in id consensissent, Antonius Auria ad haec addidit, sibi videri, e re praesenti, esse, vt locus prius in littore muniretur, quo comeatus et quidquid munitionum caussa conueherent tuto deponi posset, antequam propius vrbem castra admouerentur. ea vrbs in humili ac plano saxo fundata maiorem partem mari alluitur, eoque plerunque vadoso, vt triremes ad eam commode accedere non possint, qua parte terram attingit, CCXXX tantum passuum spatio, valido muro crebris per interualla turribus et propugnaculis distincto vallata. vrbi collis imminet accliui a septentrione descensu, sed a tergo vndique praeruptus, qui a praesidiarijs Turcis tenebatur. eum continuo capiendum duces decreuere, quod eo occupato contra Afrorum incursiones, et auxilia, si qua summitterentur, tutiores se existimarent, et vrbs a re frumentaria ceterisque necessitatibus atque omni denique subsidio intercluderetur. erecto igitur munimento illo, de quo diximus, a Io. Osorio Quinonio collis inuaditur, et cedentibus praesidiarijs nullo negotio occupatur. commodum vero accidit, vt Numidae quidam in castra citatum venerint, an Tunetanus rex in triremibus esset; potestateque illis per Auriam et Vegam facta eum allo quendi, Mule-Asses Auriae renuntiauit, venisse illos, vt fidem ei suam et operam offerrent; haut longe C equites abesse, qui eadem de caussa ipsum conuenire cupiant. inter eos primaria femina erat tanta prudentia et pudicitia, vt virtutis opinione conciliatis militum, qui marito militauerant, animis, etiam eo mortuo idem in eos imperium retinuerit. eorum Numidarum toto obsidionis tempore fidem constantem Caesariani experti sunt, comportato ab illis in castra copioso comeatu. iamque admoueri cepere machinae, quae duobus locis, nouenae singulis, dispositae sunt ad collis nuper occupati radices, vbi castra erant, CCCL ab vrbe passibus, et alia parte, qua murus ad orientem mari proximus est, CCL, nec amplius, itidem ab eo passibus. eius rei cura Garsiae commissa erat, qui ita ab inferiore loco in superiorem reflexo aggerem duxerat, vt tuto comeandi vltro citroque ad vtrunque militi facultas esset. post longam et nunquam intermissam verberationem cum parum profici Vega animaduerteret, quod interius pomerium terra ad summum esset oppletum, et firmissimo structurae genere muri aedificati, expectandum tantisper censuit. dum nouis munitionibus et auxilijs firmatior redintegrata verberatione in vrbem impetum faceret; neque enim verendum esse adeo copioso comeatu, vt miles deficeret, aut Numidae Turcis infestissimi voluntatem mutarent, profligato Dragute, quem post captum Monasterium a suis magna ex parte desertum, et nuper in Sardinia CCCC circiter amisisse constaret. cum tandem dies aggressionis venisset, Mamertinus puer quidam transfuga ad Vegam venit, et eum monuit, murum, qui foris ruinam minabatur, a parte vrbis adhuc integrum et altissimum esse, ac sub eo Turcos profundam latamque fossam duxisse, in eaque asseres praelongos clauis adactis, et stipites praeustos a summo peracustos destituisse, taleas insuper ferreis hamis confixas defodisse, vt qui forte in illam praecipitarent, se vallis acutissimis ac mucronibus ferreisque hamis induerent: atque vt facilius irruenteis fallerent, tabulis teretibus fossam constrauisse, cespitibus super iniectis, vt nihil subesse doli intuentibus appareret: actos etiam sub terra caniculos, et igneis artificiose praeparatos, atque ab vtroque latere disposita tormenta, vt qui insidias euasissent, flammis ambientibus correpti, aut a tormentis discerpti exanimarentur. ita omissum quasi Deo monitore oppugnationis consilium. sed cum ducibus videretur, turreis interim quasdam occupandas esse, atque eam inprimis, quae occidentem spectabat, negotium quibusdam datum, vt noctu admotis scalis impetus in eam fieret: quod infeliciter cessit, LX circiter occisis, quorum capita illico Turci contis affixa pro moenibus, vt ab omnibus conspici possent, tanquam tropaea statuere. communi itaque ducum consensu decretum, vt in moenium quassationem acrius incumberetur, ac cunei agerentur, machinaeque atque instrumenta bellica reficerentur. missae interim Guletam IIII triremes, II in Siciliam ad puluerem tormentarium et pilas conuehendas, milites item saucij Drepanum deportati. has subsecutae sunt V triremes, quae Neapolim petierunt, et inde CCC circiter milites in Africam reportarunt. nec multo post Marcus Centurio cum longis XVI nauibus in Siciliam nauigauit, sicubi Dragutem, quem inter Pachynum et Pelorum visum esse percrebuerat, intercipere posset. Sub id tempus Mule-Asses siue ex maerore animi, siue belli diuturnioris incommodis in grauem morbum incidit, et vindictam adhuc spirans fato concessit anno aetatis LXVI; cuius corpus mox arca conditum Bucatus filius Caruennam deportari, et in maiorum monumentum inferri curauit. Caruennae tunc rex erat Mahametes Botuibi F. Cidiarfei N., qui summo odio Turcas et Hamidam paricidam prosequebatur. huic cum Peresio Varga arctissima intercedebat amicitia: per Mahometem Beuceinum Scirifium cum eo agitur, vt vireis contra Turcam communem hostem iungeret, tandemque in eas condiciones conuentum est, vt aduersus Hamidam infestissimum ipsi hostem auxilia a nostris summitterentur, pignorisque loco Monasterium ac Siagulem a Bucaro derelicta oppida, quod ijs tuendis impar esset, Caesaris beneficio retineret, quorum etiam si Bucarus in regnum restitueretur, dum vita frueretur, possessionem non amitteret. his ita transactis Caruennae rex, qui exitum belli opperiretur, haut magno pero condicionib. institit, donec Dragutes, quem vndique copias, vt obsessis subsidium ferret, parare audiebat, a Caesarianis fusus ac fugatus est. is enim post Monasterium et Siagulem amissa, et cladem in Sardinia acceptam, cum intellexisset Aphrodisium a nostris arctius in dies obsideri, ex Meninge XIII Kal. VItil. cum VII biremibus et IIII celocibus soluerat quib. OIO CC partim Turcos, partim Afros homines delectos vehebat, et cum antea Tacapae, quae vrbs ab Aphrodisio CXXC passuum millibus abest, atque alijs locis finitimis ad OIO OIO Numidarum coegisset, Tafrae portum iuxta Tritonem fluuium tenuit; ibique expositis in terram militib. cum exploratores a Caruennae rege missi iuxta Marnaben ipsum adijssent, et de eius consilio cognouissent, ad regem suum retulźre, qui ancipiti adhuc anim o rei euentum expectans minime ad Caesarianos scripsit: tamen se apud Dragutem contra communeis hosteis opem implorantem excusauit. consilium praedonis erat, die Iacobi festo, quo inaudiuerat Caesarianos in vrbem impetum facturos, castra a tergo aggredi, et obsessos monuerat, vt eodem tempore eruptionem facerent, quo vndique circumuenti Caesariani opprimerentur atque ad internecionem caederentur. sed cum prius cuniculos agi et pluteos altiores extrui placuisset, ad quod vallis ac viminib. et simili materia opus esset, eodem illo Iacobi die, qui erat VIII Kal. VItileis, Vega lignandi caussa proficisci statuit, et quamuis de Dragutis aduentu ignoraret, tamen quod a vagis quibusdam et ad praedam errantibus passim Afris atque adeo ab Hamida parricida sibi metueret, curatis corporib. paullo ante meridiem IO CC ex omni numero delectos educit, quos sub tria signa sic ordinat, vt in primo agmine duo vexilla ducib. Peresio Varga et Ferd. Lupo, ex scloppetarijs fere conflata incederent; qui ligna caesuri erant, et vimina ac virgarum fasceis in castra relaturi, cum lixis et calonibus in medio essent, ipie cum tertio vexillo vltimum agmen clauderet. sic instructa acie Vega oliuetum versus tendit. cum in itinere admoneretur visos hosteis multo maiore quam sui essent, numero, iter non intermisit: verum vbi ad locum ventum est, et lignatores operi incumbere cepere, subito a laeua ex edito colle magna Afrorum multitudo, quae II OIO IO numerum excedere videbatur, a dextra CL equites cum non exigua peditum turba apparuere. heic Vega suos cohortatus, scloppetarios in prima fronte locat, qui magna virtute hosteis repulere; nec segniorem operam, qui cum Peresio in dextro cornuerant, nauabant: sed numero victi paullum initio recedere coacti, demum succedente Vega recreati, collectis animis et viribus proelium redintegrant, et hosteis iam de victoria quasi certa triumphanteis reijciunt: in quos renitente Vega Peresius ardentius inuectus, vt Palumbari signifero periclitanti succurreret, Meningensibus, quos Dragutes in insidijs collocauerat, repente irrum pentibus ictu scloppeti equo deturbatus interijt. quo animaduerso Turci, cum Vegam ipsum interemptum crederent, id ex habitu et armorum splendore coniectantes, animos resumunt, ingentique circa corpus certamine vtrinque pugnatur. sed virtute Francisci Amatoris militum praefecti corpus seruatum, multisque ex hostibus occisis reliqui se in fugam dederunt. CLXXX ex Turcis desiderati, CCC amplius vulnerati; ex Christianis LXX circiter occisi, LXXXII sauciati sunt. parta insigni Dei beneficio ea victoria Vega Peresij morte tristis ad suos regreditur, et Garsiam in itinere, quem suis subsidio venire iusserat, iam re confecta obuium habuit, comperitque obsessos, vti moniti a Dragute fuerant, dum pugnaretur, eruptionem fecisse, sed fortiter a suis intra muros vrbis compulsos esse. hac vltima clade accepta Dragutes suis passim dilabentibus (nam socij iam cum eo coniunctionem diremerant) fugienti similis continuo ad naueis ijsdem itineribus reuertitur; quibus conscensis Meningem repetijt, ibique cum XXI reliquis nauigijs subsistere constituit, dum de rebus nostris certior, resarcire damna posset, et rursus se mari committeret. haec postea ex transfugis et captiuis, qui effractis catenis ex Lotophagitide insula aufugerunt, ab Auria et Vega cognita sunt. interea Ant. Auria cum X triremibus instructis missus, vt Dragutem interciperet; sin minus, in Siciliam traijceret, et lustratis Syracusarum, Messanae, Mylarum, et Panhormi arcibus, quicquid tormentarij pulueris ex ijs corradi posset, sumeret, et nouum etiam militem transportaret, missus et Marcus Centurio Genuam, qui terra Ferdinandum Gonzagam conueniret, et nouum militem posceret. ij aliquanto post quae iussi erant diligenter executi, reuersi sunt; hic quidem OIO L Hispanis cum munitionib. ac non exiguo comeatu intra mensis spatium adductis; ille CC circiter Hispanis, quos Io. Gusmanus ex praesidijs Vegae mandatu conscripserat, ac centuria vna ex Italis, Graecis, et Hispanis vltro nomen militiae dantibus composita. dum in eo essent, inter lignandum aliquot certamina commissa, et in ijs ex Caesarianis Matthaeus et Andreas Graeci desiderati; etiam Ferramolius Bergomas machinator eximius, dum cuniculos ageret, contrario cuniculo ab hoste oppressus est, magno Vegae dolore, qui summam in illius viri industria fiduciam collocauerat. in eius locum Andronicus Spinola successit. de cetero omnia ad victum necessaria abunde a Numidis suppeditabantur, maxime postquam Dragute profligato Mahometes Caruennae rex Monasterium et Siagulem, vti conuenerat, accepit. iam quod ab ea patte, quae terram respiciebat, parum continua tormentorum quassatione proficeretur, decretum fuerat, vt ab aduerso latere, quod mari alluitur, qua murus debilior, machinae dirigerentur. sed cum propter aque humilitatem et crebra vada propius triremes appellere non possent, rursus se magna difficultas obsidentibus obijciebat; quae tamen industria Garsiae superata est. is triremem voluptarij spectaculi gratia constructam pro pius vi remorum et operum admouit, adiunctis duobus vtrinque nauigijs, quae catenis et transuersis tabulis cum illa coniungebantur, substratis etiam dolijs vacuis, quibus efficiebatur, vt displosis maioribus tormentis triremis altius non mergeretur; tum supra plutei erecti in tantam altitudinem, vt ijs complures capi milites et tegi possent. institutum etiam vt ab oriente, nam hactenus ab occidentali parte verberatio facta fuerat, tormenta disponerentur, quod intellexerant duces murum eo loci admodum debilem esse, quo deiecto, quanquam aqua intercedebat, tamen quod humilis esset, miles ea parte commode subire et in murum tuto posset euadere. atque ab occidente quidem, quod murus omnino solidus esset, parum proficiebatur. sed Vega a Mauro Baetica transfuga admonitus ad locum cauum, in quo cochlea erat: qua in turrem proximam ascendebatur, dirigi tormenta iubet: ita factum, vt magna ruina breui tempore efficeretur, et ascensus in turrim Turcis impediretur. heic vero contentio inter Auriam et Vegam incidit de summa potestate, quam cum Auriae huc vsque detulisset, Vega demum imperiose arripuit. inde originem simultas habuit, quod Auria initio in terrestris praefecturae petitione Garsiae fauisse diceretur. vnde Vega toto obsidionis tempore adeo se alienato ab Auria animo ostenderat, vt in consilijs capiendis contrariam semper sententiam tueretur, et dum tuta magis quam audacia consilia se amplecti simulat, quo magis festinandum ille censeret, tanto hic magis cunctaretur et moras necteret. quo factum est, vt parum ad illam victoriam momenti Vega attulisse creditus sit. contentio tamen vtcunque Philippino Auria vltro citroque ad eos comeante pro tempore composita est, et magno impetu tribus locis, vt hostium vires diuellerentur, continuata verberatione aggressioni dies dicitur IIII Eid. VIIbreis. Carsias cum IO CCC et Franc. Amatore et Gaspare Gusmano partem occidentalem oppugnandam suscepit: alteram aciem in vrbem irrupturam, qua turris octanguli formam habentis pars decem continuis diebus quassata murique illi commissi corruerant, ducebat Ferdinandus Toletanus. haec OIO L militibus constabat, quibus Ant. Moreus et Morerola duces attributi. Ferdinandus Lupus a maris parte vrbem aggressurus IO CCCCL ptaeerat, quorum partem ipse, partem Hier. Manrices ducebat. ad tormentorum custodiam relicti Ferd. Silua, Petrus Acunea, et Rodericus Paganus cum suis ordinib. post hos CCC circiter collocati erant, qui extra ordinem militabant, Siculi fere omnes, quorum dux Constantinus Sacanus a Iacobino Sacano Mamertino originem trahens, qui Rogerium comitem, Sergij IIII P. M. temporib. ante IO LXXX annos comitatus est in illa felici expeditione, quam contra Mauros suscepit, profligatisque quinque illorum ducib. Siciliam eorum iugo liberauit. castrorum praesidio Io. Gusmanus ac Bernardus Solerius relicti, quibus praeerat Aluarus Vegae filius. aderant et Carolus Sfortia et Iordanus Vrsinus; Astor item Baleonus et Antimus Sabellus, qui Caesaris nominis studiosi se vltro ad id bellum contulerant aderant et Hierosolymitani ordinis milites, quorum dux Bernardus Chimeranus. cum vero viderent Turci, a mari, quod minime rebantur, vrbem peti, ipsi subito tormenta ad illam partem disponunt, et machinam aduersam quatiunt, magnoque detrimento impositos milites afficiunt: sed displosis a nostris vicissim tormentis, et opposita murorum parte diruta reuictus hostium impetus. heic suos cohortatus Vega tubae sono signum dari iubet. nec segnius obsessi quisque pro parte sua laborabant. dispositi erant per muros praesidiarij; intus vero in foro vrbis equites se collegerant, vt suos fugienteis sustinerent, et si defensores repelli contingeret, ipsi irrumpenteis Caesarianos obtererent, et recentes pugnam redintegrarent. Halis ante omneis strenuus ductor ad pugnam fortiter capessendam suos incitabat, vrbem se viuo nunquam in hostium manus deuenturam audacter spondens. nec verbis fides defuit. nam in primis ordinibus pugnans occubuit. concurrentibus vndique ad signum militib., ex ijs qui ab orientali parte veniebant, quod e longinquo incedentes hostium telis expositi essent, CII desiderati; plerique vulnerati, antequam ad manus venirent, atque ipse Ferd. Lupus inprimis militum tribunus. verum incitati per cadauera suorum et pectorib. ac plerumque humeris tantum e fluctibus extantes in murum tandem euaserunt, et quantumuis strenuam operam nauantibus Turcis signum in muri pinna statuunt. octangulari illa, quam diximus, turre disturbata, Turci, vt ad coniunctum illi vtrinque murum comeare liceret, tignum longissimum, sed angustum destituerant, quo ipsi ad illius partis defensionem transibant; atque id magno fune colligauerant, vt cum Caesariani illac irrumperent, tignum ad se hoc adminiculo subducerent: quod illis perniciem attulit. nam impetu ingressi milites tanto pondere tignum grauauerunt, vt a Turcis substrahi non potuerit, ac Fr. Toletanus ante alios in vrbem illac ingressus diuisis copijs ad forum vadit, vbi grauiter vulneratus paullo post obijt, cum eoque Melchior Smarraga fortissimus centurio interfectus fuit. mox Bartholomaeus Peresius Sumelsus P. Acuneae signifer per scalam in murum, qui ad mare est, subijt, et signum statuit; continuoque Andreas Auria admotis actuarijs nauibus et scaphis milites destinatos auxilio summisit; qui cum ad Mahametis aedem peruernissent, negotiumque iam confectum existimarent, ecce obuij Turci, qui in foro stabant, et oppidarij pro coniugibus, liberis et vita pugnantes certamen redintegrant: quo animaduerso Vega iam omni externo metu vacuus, ad ea quae intus agebantur, animum intendit, et Garsiam cum ijs, qui seruandis castris relicti fuerant, in vrbem remittit, qui occisis aut captis, qui resistebant, hostibus, tandem vrbe potitus est LXXIIII die postquam obsideri cepit. ominis fausti loco acceptum, quod cerua, quam domi alebat Vega, quamuis ex ignauorum animalium genere maxime omnium natura sua pauida, aggressionis die sponte ac nemine impellente per ruinam insilierit, nec militum clamore aut tormentorum fragore strepituve vllo reuocari potuerit, quo minus in vrbem ante milites ingrederetur. periere ex Turcis et Afris IO CC sub iugum missa X OIO hominum omnis generis et sexūs. ex Christianis CCCC in oppugnatione desiderati sunt, IO sauciati. praeter eos, quos diximus, Lupus Vlloa, et Monregius equites Hierosolimitani in conflictu interempti sunt; item Monterola, cuius etiam duo fratres alter alteri in statuendo eodem signo inuicem succedentes, eadem honestissima morte ceciderunt. ex Turcis CXX, qui se capta vrbe in turreis receperant, cum dedere se paratos, modo de vita caueretur, per Scirifium significarent, missus Bucarus, cui, quod Afer esset, illi fidem habere noluerunt. itaque mox Alfonsus Coua, qui in Peresij Vargae locum praefectus Guletae a Caesare impositus fuerat, tessera Vegae exhibita, eos in fidem accepit. captus Hesarraesius Draguti consanguinitate coniunctus, et Cicadae in custodiam datus, vt cum eius filio, quem Dragutes captiuum tenebat, permutaretur. dein Garsias suorum corpora, ne barbari ea strage cognita intumescerent, terrae mandari curauit. templum primarium mox lustratum, et in Christianorum vsum consecratum est. quibus actis Vega rei gestae nuncium per Io. Osorium Quinonium ad Caesarem in Germaniam misit, cui Roma transituro litteras etiam ad Pontificem dedit, mox ampliore legatione eum dignatus, misso Horatio Nucula Interamnate huius belli scriptore non contemnendo, si in Vegae laudibus nimius non esset; cui, nouo ostentationis genere, praeter leones cicures et equos more gentis instratos, magnum carceris vectem ac claustrum ipsum, quo Christiani saeuissime constringebantur, Romam vsque perferendum commisit. iamque de munienda vrbe agi ceptum, quae cum amplior Vegae videretur, quam vt ab exiguo militum numero custodiri posset, contrahi eam placuit, designataque munitionis figura et ad Caesarem missa est. interim ruinae instauratae, et comeatu ac OIO IO veteranorum praesidio vrbe firmata, eiusque custodiae praefecto Aluaro filio, Vega cum Auria, cui iam summam potestatem deferebat, de perquirendo et persequendo Dragute consilium inijt; quod a captiuis, qui effractis catenis Lotophagitide aufugerant, intellexerat Othomanum ex re cognomento Caecum, quod reb. Turcorum faueret, et Dragutis gratiam omnib. rationibus aucuparetur, ab altero eius insulae praefecto occisum esse, qui loci incolis graui poena denunciata edixerit, ne quis Turcos exciperet, aut vlla ope subleuaret: itaque Dragutem cum vxore, liberis ac reliqua familia subito sarcinas collegisse, et quo se tuto recipiat, adhuc dubium circunspectare: rumorem tamen sparsum Cercinam insulam illum cum XIIII reliquis nauigijs appulisse, ibique hiemare decreuisse. igitur XV Kal. VIIIbr. orientem versus cursum direxerunt, sed reflantibus ventis Taphrae subsistere coacti sunt, et inde Aphrodisium omisso Dragute repetere. Aphrodisio mox in Siciliam nauigauerunt, ac postquam periculosa tempestate iactati sunt, tandem Drepanum appulere. vbi rursus Vega cum Auria altercari cepit, quod Drepani partem classis relinquendam esse contenderet, vt si quid noui Dragutes ijs locis moliretur, ad omneis casus praesto esset; contra Auria classem superiore tempestate fere consumptam ad rem bene gerendam prorsus inutilem esse diceret, et veris tempus expectandum esse, quo refectis triremibus eo redirent. itaque quantumuis obstante Vega, Auria retro Neapolim, atque inde Genuam IXbri mense redijt, re in proximum mensem Martium reiecta. Auria postquam intellexit Dragutem proxima hieme pactis cum Solimano Meningis insulae regulo inducijs, eo sua omnia nauigia redegisse, triremium suarum ac Neapolitanarum assumpta parte in Africam ineunte Martio profectus est; ac forte accidit, vt eodem tempore Meningem appulerit, quo Dragutes instructa piratica classe praedatum iturus erat. sed de Auriae aduentu certior, cum euadendi facultatem non haberet, Cantara (sic locus, vbi stationem habebat, appellabatur,) se continuit, quod eo propter canalis angustias et vadi breuitatem, qua Auriae intrandum erat, triremeis inferri non posse sciret. itaque nauigijs, quantum potuit, interius in siccum deductis aggerem moliri terra aduersus Auriae impetus cepit. cum ille nec mari nec terra vllum praedoni detrimentum inferre se posse cognosceret, tam paruo pugnatorum ac triremium numero, nisi a Solimano, et insulae incolis adiuuaretur, subito ad eum misit, qui quo Dragutes ingenio esset, qua fide Mauros Aphrodisio eiecisset, atque ad exitium obiecisset, multis verbis exponeret; petijtque vt sibi hominem Deo et mortalium generi inuisum in manus traderet, eoque beneficio imminentem pestem auerteret; et intermissi erga Caesarem officij, non persoluto integre tributo, gratiam resarciret; sic enim fore, vt Caesar ei omnia remitteret, atque ipsum, perinde ac Tunetanum regem, in clientelam reciperet. Solimanus ad haec, omnia, quae ab Auria proponerentur, verissima esse non infitiari, sed quo minus in eo ipsi gratificari posset, fide Draguti data prohiberi: taque si auxilium suum expeteret, incassum eum expectaturum; sin ipse per se rem gerere vellet, impedimento minime futurum. Auria ergo cum nihil in Solimano spei esse cerneret, ex Sicilia, Campania, Liguria partem triremium, cum magna militum manu atque omni oppugnationis instrumento accersit. verum heic Dragutes minime sibi defuit; cumque canalis exitum obferuantibus Aurianis aperte elabi non posset, clam alia via se subduxit; et alueo noui canalis, qui inter insulam et continentem relinquebatur, X dierum spatio effosso, nauigia sua omnia oneribus per noctem eiectis diligenti ac fideli OIO OIO seruorum opera in diuersam insulae partem occulte traduxit; neque id aut Auria prospicere, aut ab incolis, quippe Draguti fauentibus, rescire, nec si resciuisset, omnino impedire poterat; cum ab eo loco, in quo erat, ad eum, per quem canali ducto Dragutes euasit, L passuum mil lia intercederent: neque vero tutum existimabat, diducere aut partiri classem, singulis eius partib. vniuersae praedonis classi oppugnandae minime sufficientibus. ita cum periculum effugisset Dragutes, Cercinam se recepit, et in itinere obuiam factam Siciliae praetoriam, in qua Bucarus Mule-Assis F. erat, intercepit, vnaque captum Bucarum Constantinopolim secum abduxit, vbi in turrem, quam vocant, nigram inclusus miserabili exitu diem summum clausit. eo cursum tenuit Dragutes, vt classem, quae ad vindicandam iniuriam Aphrodisio capto illatam instruebatur, praesentia sua ad accelerandam profectionem magis incitaret. huic praefectus Sinan purpuratus a Solimano, qui cum nuper ex infeliciter suscepta in Parthiam expeditione redijsset, ob violatas a Ferdinando inducias in Pannonia et a Caesare in Africa, non amplius expectandum duxit, dum illae exirent, sed vim vi quamprimum repellere ac coercere constituit. classis erat omnino CXII triremium, II nauium onerariarum cum myoparone, additis XXX biremib. atque aliquot celocibus, quibus XII OIO pugnatorum imposita sunt. Sinani praefecto attributi Dragutes et Sala-Raisi. cum Sinan oram Italiae legere inciperet, et prudens quisque merito metueret, ne in Melitam cursum dirigeret, Ioannes Omedes Hierosolymitani ordinis princeps nunquam adduci potuit, vt crederet, inalios vsus tantam classem paratam esse, quam vt in regis gratiam in Prouinciam descenderet, et rex tanto robore potens res nouas in Italia moliretur, bellumque Caesari inferret. itaque, siue quod ita credevet, siue quod omnium rerum inopta pressus aliud non posset, arces munire et comeatu ac milite firmare prorsus neglexit: cumque in Siciliam classem tendere, iamque Sinanem cum Vega per interpretem de Aphrodisio, Monasterio, ac Siagule recuperandis egisse intellexisset, id simulate prae se ferre Sinanem caussatus, in proposito pertinaciter haesit: Vega autem Purpurato de violatis inducijs expostulanti, et de captorum oppidorum restitutione Solimano satisfieri flagitanti cum respondisset, Dragutem, non Caesarem inducias violasse; cui manentibus inducijs liberum fuerit, praedonem, qui prior eum aggressus sit, bello persequi, et oppida capta recuperare, aut adempta ijs, qui in sua clientela erant, restituere; Sinan, qui belli occasionem quaereret, hoc responso commotior, protinus in Siciliam descendit, et cum se Messanae ostendisset, ad Catanam deflectit, quasi eam oppugnaturus, et mox Augustam petit, quod est oppidum in peninsula supra Syracusas positum, anno OIO CCXXIX a Friderico II conditum, captaque prius arce illud capit, diripit, incendit. id actum XVI Kal. VItil. inde leui vento delata classe Melitam appulit, portumque subit, alteri portui, qui arcem subluit, coniunctum, modico collis iugo interiecto, vbi hodie S. Anselmi castellum est. id eo maiorem terrorem incussit, quod praeter Omedis sententiam accidisset, qui classem Turcicam Tolonij in Prouincia expectari pertinaci asseueratione confirmabat, sed breuioris itineris compendio meridianum Siciliae littus legisse. itaque passim trepidare omnes, et quo quisque poterat, cum rebus carissimis confugere. duo omnino oppida erant in insula, vnum sub radicibus arcis, quod quia collibus vndique impendentibus cingebatur, defendi non posse apparebat; alterum VI ab eo milliaribus distans; quae ambo cum tantae multitudinis minime capacia essent, reliquum erat, vt in arcem, receptūs et maioris securitatis caussa, multi confugerent. rursus cum arx vix equites ac defensores caperet, eo fiebat, vt plerique ad vehementeis caniculae aestus subsidio miserabiliter exponerentur, et superante multitudine ac foetore excrementorum obsessi multa incommoda acciperent. praedis abactis, et pecore vel capto vel suffosso, cum Turci aliquot e suis, qui longius euagati fuerant, inter angustos calleis, quos muris e viuo lapide sine luto sepire insulanis vsus est, iutercepti fuissent, et arcis eam naturam esse perspicerent, vt facile tunc oppugnari non posset, VI OIO passuum progressi rursus militem effundunt, et ad vrbem mediterraneam inuadendam pergunt. ab ea parte, quae orientem spectat, et a qua colubrinae iactu suburbia absunt, primus fit impetus. commisso leui certamine, cum Sinan saxo impositam vrbem duabus partibus extare cerneret, tertia, quamuis aspera, decliui tamen iugo in vallem desinere, quae colle arduo et vndique circumciso, qui vrbem faftigio exaequat, clauderetur; quod minus ab illa parte munita esset vrbs, vtpote nullis turribus ac propugnaculis in ea erectis, illac quassationem et aggressionem facere instituit. vrbi Georgius Adornius praeerat, qui nullum strenui ducis officium praetermittebat, sed municipe tantum milite fretus, verebatur, vt si arctior obsidio esset, eam diutius sustinere posset. itaque petito ab Omede auxilio, Nic. Durandus Villagagnonus, qui nupere Gallia venerat, et de Turcica classe aliter rem habere, quam sibi ab initio finxerat Omedes, persuadere ei non potuerat, cum VI tantum viris mittitur, inutili prorsus si Turci in instituto perseuerassent, subsidio. interea obsessi ea parte, quae infirmior videbatur, murum diligenter muniunt, ducta fossa XVI pedes lata et X alta, et in exteriori labro exstructa maceria treis pedes solummodo alta, ne displosis tormentis ruina maceriae fossa compleretur: vtrinque ad extremum aggerem ex duobus tectis a summo ad medium dirutis et terra oppletis duo humilia propugnacula eriguntur, in quae machinae impositae, quae etiam diruta maceria hosteis in fossam irruenteis ab latere, sine vllo obsessorum incommodo, deturbarent. verum hosti ad subuehendas machinas instrumenta deerant, et longo tempore opus habebat, vt noua fabricarentur, ad haec metuebat, ne interim longe relicta classe idoneo defensorum numero vacua, Caesariana classis superueniret, et diuisis viribus, aut a coniunctis opprimeretur, aut amissis tormentis, quod aeque incommodum ac turpe erat, fuga facienda esset. his difficultatibus aliquot dies conflictatus, post multas ac saeuas populationes reductis tormentis ad classem reuertitur, et inde Cosyram insulam, quae IIII a Melita ad latus occidentale milliaribus abest, defertur, de ea ante tractatum fuerat, defendi placeret, an deseri: cumque plerisque videretur, deserendam esse, Omedes, qui Melitam minime peti existimaret, defendi quidem debere, sed non propterea externa auxilia eo vertenda censuit, quod arx edito loco ac fere vndique praerupto saxo sita, a paucis, contra numerosum hostem, aditu tam difficili facile defendi posset; eo se insulanos recipete posse; quos patriae ac suorum caritas ad defensionem et extrema quaeque subeunda incitaret; praeterea in ducis Hispani, qui insulae praeesset, virtute summam fiduciam se collocare; neque certo constare. eo classem Turcicam tendere; leuitatis autem summae esse, atque etiam turpitudinis, ad leuem rumusculum ita commoueri, vt insulam magno municipum detrimento, nec minore totius ordinis dedecore putent deserendam. itaque cum insulani spe auxiliorum se destitutos cernerent, atque vxores ac filios et imbelleis senes ideo in tutum transferre statuissent, duas nauiculas onustas Melitam traducunt. id vbi Omedi renunciatum est, protinus oneribus minime expositis eas reuehi iubet, vt propinquorum misericordia alacriores ad insulae defensionem redderentur. igitur eo delati Turci protinus castellum, quod mari vicinum esset, expositis XX tormentis tertia vigilia quatere incipiunt; ac licet continua verberatione murus labefactatus ruinam minaretur, tamen arx eo situ erat, licet moenibus nudata, vt vndique praecipiti saxo inaccessa tam cito expugnari non posset. nihilominus Sinuessanus praefectus, cui adeo Omedes fidebat, cum omni spe auxilij destitueretur, animum despondens, quantumuis oppidanis, vt defensionis curam suseiperet, neque se desereret, eum animose hortantibus, tecto succedit, omissa propugnationis cura. heic vir Anglus, cum consternatos suorum animos insolita virtute erexisset, hostes primo repulsi, sed eo occiso a pugnae subsidio ad deditionis consilium recurritur. condicio haec erat. si incolumibus municipibus exire liceret, arcem tradituros. sed cum Sinan post tormentis verberatum murum id peti insolens esse diceret, et vt sine condicione se dederent, haut incerta misericordiae spe, vrgeret, praefectus CC capita eximi petijt, quibus postremo ad XL redactis, fit deditio, et portae obstructae aperiuntur. inter obfessos vir Siculus erat, qui cum seruitute mortem optabiliorem duceret, desperatione adactus, crudeli admodum facinore se et suos periculo eripuit. is contracto apud insulanos domicilio vxorem duxerat, ex qua duas filias sustulerat, quas cum videret prope esse, vt in miserabilem seruitutem abducerentur, gladio transadigit, matremque ad strepitum accurrentem vna interficit: ipse ne suorum morti diu superesset, neque tamen inultus caderet, ballistam et scloppetum instruit, et reseratis soribus, duos ex hostibus, qui ad praedam festinabant, audacius prouectos missilibus petit ac perimit; tum stricto gladio in medios ruens se confodiendum praebuit. VI OIO ac CCC capita sub iugum missa. castello capto, et abducta praeda incenso, atque insula exinanita, Sinan, vt fidem in speciem liberaret, imbelleis ac senes ex omni turba delegit, qui XL numerum explerent, in quibus cum non comprehendi praefectus quereretur, et fidem Sinanis imploraret, veste exutus remigio addicitur. eum tamen Omedes, vt facti inuidiam elueret, tormenti ictu sublatum sparserat, hoc addito, quandiu anima exsuperasset, arcem conseruatam fuisse, eo mortuo, municipib. territis statim deditam. his actis Sinan idoneam tempestatem nactus in Africam vela facit, et de Tripoli aggredienda consilium capit. ea quartae ac postremae regni Tunetani ad orientem prouinciae caput est; nam a Tritone fluuio, de quo supta diximus, Tacape est, atque inter Hipponae et Lethae promontoria Syrtis minor iacet, in qua Cercinna et Meninx insulae. a Lethae promontorio tractu continuo ad veterem Tripolim itur, a Phoenicibus, vti vero simile fit, olim conditam, cognomine ei quae in Syria est appellationes; in eam Cyniphus, si Ptolomaei tabulis fides, influit: verum illa ab Arabibus, Omare Calipha, qui secundus a Mahomete fuit, capta, et eiectis Gothis omnino diruta, aliam haut ita longe eiusdem nominis Afri condiderunt; de qua heic sermo est. hinc ad Philaenorum vsque aras maior Syrtis porrigitur. ab eo tempore Tripolis sub Tunetanis regibus semper fuit, aut eorum praefectis aliquando, vt fit, rebellantibus; donec Petrus Nauarrus, qui postea signa nostra secutus est, Bugia capta anno huius seculi X, pestilentia in vrbe grassante, vt suorum saluti consuleret, Didacum Valentinum Neapolim misit cum duobus nauigijs, quib. IO CCC milites portabantur; ipse cum exerci tu, qui erat XV OIO hominum Cosyram venit, et ibi accepto a Valentino comeatu ac munitionibus in Africam transmittit, atque auctore Vionello Veneto, qui quod frequens Venetis cum Tripolitanis commercium intercedebat, sitūs ac loci valde peritus erat, vrbem aggreditur, repulsisque oppidanis ac milite in terram exposito, eam tandem expugnat, occisis VI OIO Maurorum et captis amplius XV OIO, in ijsque vrbis regulo cum coniugibus et liberis, qui in Siciliam sub custodia ablegatus est, ac postea Caesaris beneficio libertati restitutus. capta vrbe ac magna ex parte destructa castellum vetus seruatum est, et aliud nouum iuxta portum institutum, vtrumque a Caesare praesidio imposito eo vsque custoditum, donec Rhodo a Solimano ante XX VIII annos capta, et inde Hierosolymitanis equitibus eiectis, Caesar eis Melitam attribuit, et Tripolim, quae ab ea haut amplius CCLV passuum millibus abest, vna tuendam commisit. itaque et de ea etiam munienda, antequam certum esset, quo Turcica classis tenderet, actum inter equites: cumque Omedes minime nudandam equitibus insulam esse contenderet, et subsidium ex montanis et agrestibus Siculis collectum atque a Vega summissum sufficere diceret, capta Cosyra, sero tandem eum erroris et obstinati animi poenituit, Turcis eo appulsis, neque in Franciam, vti iactabat, contendentibus. exscensione ergo in terram facta Turci arcem, quae orientem spectat, dispositis XXXVI maioribus tormentis sine intermssione verberant. huic praeerat Gaspar Valerius Allobrox vir rei militaris scientia ac virtute inter suos magni nominis, et cui Omedes ipse, alioqui Gallico nomini iniquior, plurimum tribuebat. is prouisis pro tempore, quae potuit, murum ea parte terra oppletum substructionib. ita firmauerat, vt continua quassatione parum ab hostibus proficeretur: sed transfugae iudicio emendatus error. is erat Caualionensis ex comitatu Venascensi pontificiae ditionis, homo notae perfidiae, qui assidua cum Mauris consuetudine a nostra relligione desciuerat. admonitus ab eo Sinan tormenta loco moueri imperat, et ad aliam partem, quae cellae promptuariae ad praefecti vsus inseruiebat, minus firmam, quod terra oppleta non esset, dirigi. ibi cum paruo temporis spatio magna ruina ederetur, Valerius, qui videret equites socios animo concidere, per Poesium equitem Gallum magni animi virum, eos confirmat: ruinam enim eiusmodi esse, vt commode sarciri possit, et si animis nitantur, non defuturas vireis ad propulsandos Turcorum impetus; tantum audeant, et virtutis pristinae memores se non deserant. Hispani contra vrgere, vt magnitudini periculi praeuerteretur, idque non sine inuidia nostrorum; Gallorum enim et Hispanorum longe diuersam rationem esse; ab his enim continentia bella cum Turcis geri, quibus iccirco certa pernicies immineat, nisi in tempore sibi prospiciant; illis magnam cum ijsdem Turcis coniunctionem esse, et adesse regias naueis hostilibus permistas, quae ipsis, si quid sinistri accidat, perfugio futurae sint: hac fiducia Poesium hanc animi praesentiam ostentare; breuem esse consultandi occasionem, qua praetermissa cedendum esse, et adempta omni auxilij militibus spe turpem deditionem subeundam. haec ab Hispano centurione iactata cum Poesius impatienter ferret, consilio se surripuit, ac tacitus domum contulit. paullo ante e Gallia Gabriel Aramontius Melitam venerat cum Michaele Seureo, et Cotignaco a rege Constantinopolim missus, vnde sub exitum superioris anni redierat. is cum ab Omede de iniuria in Melitensi clade et Cosyrae vastatione ab equitibus accepta cognouisset, egregiam regis voluntatem erga tam bene de repub. Christiana meritum ordinem testatus, sibi admodum dolere dixit, quod non tempestiuius aduenisset, verum se graui morbo in itinere fuisse retardatum. heic interfatus Omedes, Satis tempestiue, inquit, siquidem per tuas occupationes licebit, vt Tripolim versus iter flectas, et Sinanem ac Dragutem ab obsidione vrbis, interposita regis Christianissimi auctoritate, reuoces, aut quoquomodo gratia, qua apud eos plurimum vales, auertas: quod te per Christi viscera, per tibi merito carissimum regis potentissimi caput, qui nos summa beneuolentia, cuius nobis fiduciam fecisti, prosequitur, obsecro et obtestor, ne graue sit, moram aliquantulam profectioni tuae interponere, qua gloriosissimo ac toti Christiano orbi maxime fructuoso beneficio nos obstrictos habeas, et depulso a nostris ceruicibus tam formidando hoste, regi tuo immortalem gloriam, tibi vero sempiternum ex rei bene gestae conscientia gaudium parias. tam obnixe roganti, quamuis iter accelerare in animo haberet, non potuit non assentiri Aramontius, quod et sibi honorificum, et regis voluntati consentaneum id esse intelligeret. itaque accepta celoce Tripolim contendit, cum iam expositis in terram muralibus machinis, fossae ductae, et omnia ad obsidionem parata essent. Sinanis anhelantem semper ad maiora animum Aramontius, quantumuis precibus atque arte annixus, flectere nequaquam potuit, quod ille diceret, equites amissa Rhodo fidem Solimano obstrinxisse, nunquam se contra Turcos arma laturos: nihilo secius spreta iurisiurandi relligione Caesari contra Solimanum bellum gerenti semper praesto fuisse; ac nuperrime in Aphrodisij oppugnatione magnum Draguti damnum attulisse; hanc iniuriam bello vlcisci Solimanum decreuisse, eamque ob rem hanc tantam classem instruxisse, vt eos omni Africa expellat; cuius mandatum sibi minime liberum sit vllis precibus aut vllius respectu negligere. cum nihil apud barbarum suas valuisse preces videret Aramontius, continuata nauigatione sibi quamprimum Solimanum adeundum duxit, vt ab eo impetraret, quod legatus concedere recusarat. verum id ei per Sinanem non licuit, qui Gallos rei euentum opperiri, et in ancoris spectatores sedere voluit. cum igitur inter equites, defendenda an deserenda vrbs esset, discreparent sententiae, quod Poesius periculum eleuaret, Hispani in maius extollerent, deligitur Geuara Hispanus, cui propter aetatem et rei militaris peritiam milites multum tribuebant, qui ruinam inspiceret, an commode sarciri posset, et ad consilium referret. cum opinione maius periculum esse renuntiasset Geuara, milites eo Valerium adigunt, vt e muro facta significatione colloquium deposceret. missi duo equites, et in his Geuara, qui, si incolumibus vrbe excedere liceret, et naues transportando militi concederentur, deditionem facturos se pollicerentur. has condiciones initio minime se reijcere finxit Sinan, modo de impensis belli satisfieret. cum illi negarent, et ita dimissi essent, ex Dragutis consilio reuocantur, ne videlicet omni spe misericordiae praecisa, ex desperatione ad fortitudinem recurrentes, vltimam necessitatem experirentur. cum ergo Sinan ratam se deditionem habere praedicaret, et in Dragutis gratiam de repraesentandis in bellum factis sumptibus condicionem remittere, idque sacramento per Solimani caput concepto confirmasset, ex purpurati domesticis vnus mittitur, specie, vt Valerium euocaret, cum quo Sinan de nauibus pro capitum numero praeparandis ageret; re vera, vt obsessorum vultus, et quid fiduciae illis esset, diligenter obseruaret. is ergo expositis, quae a Sinane habebat, mandatis, vt Valerium, an egredi deberet haesitantem magis falleret, se obsidis loco missum profitetur. ita Valerius discrimini se committit, et vt maiorem fiduciae significationem daret, quem obsidis loco retinere poterat, cum vno equite secum ducit. vbi purpurati tabernaculo appropinquauere, emissarius ille praecurrit, et eo metu omnia intus perturbata enuntiat, vt quas velit condiciones ab obsessis extorquere possit. Sinan, qui dolum successisse gauderet, increpitum Valerium ac contumeliose habitum, renouata de belli impensis condicione, in vincula conijci iubet. id vbi per equitem, quem vna secum duxerat, intus renunciatum est, indignatione, iurgijs, sed multo magis pauore misceri omnia. tum purpuratus, qui arcem conseruare in animo haberet, et omnem moram tollendam censeret, vt prius Valerium, sic arcem et inclusos equites fraude in suam potestatem redigere aggreditur. Valerio vocato omneis se condiciones remittere, et obsessis libertatem concedere confirmat; cumque postridie vrgeret Sinan, vt in condicionem de belli sumptibus consentiret, vim deprecatus Valerius capite se minutum dixit, ac proinde nullius momenti suam sententiam fore, quippe qui cum libertate praefecturam et imperium amisisset. hoc prudenti responso Valerius a Sinane iam deceptus effecit, ne ille se ministro amplius ad obsessos decipiendos vteretur. itaque eos per nuncium euocat, ipsisque nihil nocitum iri fidem obstringit, et rursus per Solimani caput deierat. maiore quam prius leuitate Sinanis periurijs habita fides ab obsessis, ob imminentis expugnationis metum: ac statim equites ceterique milites cum coniugibus et liberis conferti exeunt, qui ab obuijs Turcis turmatim ante portas dispositis euestigio omnes spoliantur, et ad naueis captiui abducuntur. Mauri, qui ad CC supererant ex ijs qui equitibus militauerant, mox interficiuntur. cum per fidem datam Valerius obtestaretur, responsum est, canibus fidem seruandam non esse, qui eam priores Rhodi Solimano datam fefellissent. tandem vix ab Aramontio impetratum, vt CC numero eximerentur, qui praecipue Galli fuere: Hispani equites asseruati et aliquot Galli adolescentuli, quos postremo Aramontius pretio exsoluto a Sinane obtinuit, vt catenis soluerentur. arce capta restabat turris illa in portu olim ab Hispanis aedificata, quae a Gallo equite non ita credulo cum XXX militibus tenebatur. is dum de condicionibus tractatur, extracto tempore conuasatis rebus suis nauiculam conscendit, et recta ad Aramontium pergit. ita Turci arce et vrbe potiti sunt XV II Kal. VIIbr., XLIo, postquam a Petro Nauarro capta fuerat, anno, moxque in Dragutis manus Sangiaci-begi titulo tradita est, qui in ea duas arceis exstruxit, alteram ad turrem ab Hispanis quondam aedificatam, alteram paullo interius, vbi firmum Turcorum praesidium ab eo tempore habetur. magna laetitiae demonstratione totis castris celebratus hic dies, Aramontio etiam ad conuiuium barbara magnificentia paratum, quod inuidiam nostris auxit, inuitato, et displosis passim tormentis, moxque sub vesperam accensis per triremeis et cunctas naueis lucernis continuata per noctem laetitia est; atque vt iucundo aliquo specta culo oculos pascerent, Io. Cabassium bombardarium, quod ictu tormenti manum exercitūs scribae abstulisset, in foro, vtroque pugno, auriculis ac naribus truncatum statuunt, tum viuum defodiunt vmbilico tenus, et sagittarum ictibus diu et crudeliter confixum ad extremum ingulant. Aramontius potestate a purpurato facta discedit, et Melitam reuertitur, abducto secum Valerio, qui mox custodiae ab Omede traditur. inuidiam facti cum Hispani in Gallos reijcerent, Villagagnonus edito scripto eas diluit, et auaritia Omedis, qui amplissimas ordinis facultates fraudato aerario in familiareis vsus interuerterit, atque obstinata peruicacia factum dicit, vt minime summissis, quae opus erant, in tempore Tripolim subsidijs, Valerium et equites obsessos omni spe auxilij destitutos ad festinatam deditionem nec satis honestam aut tutam compulerit. qui sincere magis de ea re existimant, Omedis pertinaciam, Valerij crudelitatem, centurionis illius Hispani, de quo diximus, nimiam formidinem, ac denique Caualionensis transfugae proditionem in caussa fuisse putant, cur rebus nondum in extremum discrimen adductis arx validissima in Turcarum manus tam facile deuenerit. nam Aramontium in ea caussa praeuaricatum, et vt Omedes iactabat, Valerio deditionis auctorem fuisse, procul a verisimili abest, cum eum constet a Momorantio E. M. penes quem tunc summa regni erat, ad Omedem priuati Officij mandata habuisse, quibus quanta beneuolentia Hierosolimitanum ordinem prosequeretur, et post Philippi Villerij Insuladami cognatione sibi coniuncti mortem, eius commoda praecipuo commendationis loco semper habuisset, abunde significabat. et sane Momorantium grauiter amissae Tripolis casum tulisse, ex eius litteris eo tempore ad Brissacum Insubrum praefectum, cum quo minime dissimulabat, datis, quas penes me habeo, didicimus; quibus vrbem Christianis ereptam, et latronum speluncam effectam dolet. cum vero rex indigne ferret haut occultis Caesarianorum vocibus Gallorum nomen insidiose proscindi, quasi eorum atque adeo Aramontij ipsius opera factum esset, vt Tripolis in Turcorum potestatem deuenisset, ad ordinis Hierosolymitani principem prid. Kal. VIIIbr. dat litteras, easque Belloio nobili viro e domesticis perferendas committit, quibus de rumore sparso conquerebatur, et petebat, vt siquidem Aramontius, eorum, quae contra eum diuulgabantur, reus esset, per ipsum tanquam melius ac certius de ea re instructum certior fieret, vt eum pro criminis magnitudine debita poena afficeret; sin innocens esset, ex ipsius testimonio publice de veritate apud exteras nationes constaret. quibus ab ordinis Magistro rescriptum XV Kal. Xbr. in haec verba; Ad ea quae M. V. a nobis flagitat, quo eius desiderio et imperio, quantum in nobis est, satisfiat, respondemus, ac dicimus, Kal. VItil. vltimis Aramontium huc appulisse cum II triremibus et minori trireme; qui postquam a nobis pro merito conuenienter exceptus, mandata sua exposuit, nimirum vt Constantino polim proficiscens in itinere nos adiret, ac vestro nomine operam suam prolixe nobis deferret, a nobis rogatus est, vt Tripolim diuerteret, et operam daret, vt Turcos ab obsidione illa, si forte nondum cepta esset, auerteret; aut si iam arx obsessa esset, Turcis, vt ab obsidione discederent, omni ratione persuaderet. onus vero in se libenti animo suscepisse Aramontium, eo cum celoce nostra profectum, sed cum nihil impetrare ab obstinatis Turcis potuisset, re infecta ad nos redijsse, ac publice in consessu ordinis testatum esse, quanto cum suo dolore accidisset, vt Tripolis amissa esset, quo in negotio nullum officium praetermisisset, vt ordini ea in re nostro gratificaretur; hoc enim a V. M. enixe ac relligiose sibi iniunctum. praeterea vt quorum culpa ea clades accepta esset, certo cunctis constaret, vndique probationes collegimus, et inquisitione diligenti super ea re habita, nihil comperimus, quo Aramontium cladi caussam dedisse, aut deditionis auctorem fuisse credi debeat. quinimo ex equitib. captiuis, post quam ad nos ipsius triremibus vecti rediere, didicimus eum non solum omni culpa vacare, sed multis benefactis totum ordinem sibi deuinxisse, ac proinde non recte nec secundum rationem factum existimamus, vt is rumor sparsus sit. eas litteras, quarum exemplum penes me habeo, postea rex per oratores suos passim publicari iussit, qua publicatione compressis Caesarianorum querellis ac rumoribus, euulgata in Gallici nominis inuidiam fama pariter conquieuit.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER OCTAVVS.

RERVM Africanarum longa nec satis vulgo nota narratione defuncti, tempus est vt in Europam redeamus. Caesar cepta anno superiore comitia Eid. Febr. huius anni dimisit, edicto prius facto, quo, quandoquidem relligionis dissidium nullo alio remedio commodius, quam oecumenicae synodi celebratione, componi posse in confesso sit, daturum se operam recipit, vt omnia quamprimum recte et ordine, semotis affectib., iuxta sacram scripturam, et SS. Patrum doctrinam in eo negotio peragantur; quod ad se, tanquam ecclesiae patronum, et conciliorum defensorem, hos enim titulos eo scripto vsurpat, proprie pertineat; eo nomine se omnibus, qui ad concilium venturi sint, idonee cautum velle, siue relligionem mutent, siue in Augustana confessione perseuerent: quibus liberum sit, quandiu velint, Tridenti commorari, ibique omnia, quae ad conscientiae suae tranquillitatem et instructionem facere existimabunt, in medium libere proponere: orare igitur tam ecclesiasticos, quam Augustanae confessionis socios, ne pontificium diploma negligant, sed eo apprime instructi veniant, ne se deincepsaut nimia festinatione exclusos, aut ad iustam suae caussae explicationem non fuisse admissos iure conquerantur. actum et de formula Augustana, quam quo minus reciperent, cum variae a multis afferrentur rationes, Caesar ampliorem eius rei cognitionem sibi sumit. Vsu receptum est in rep. Germaniae, vt mole negotiorum ingruente, quae inpublicis imperij comitijs explicari non potuere, indictis a Caesare et ordinibus imperij conuentibus rursus a delectis tractentur, qui pari cum comitijs potestate de rebus mandatis statuant; ita tamen, vt si quid grauius inciderit, quod Caesaris auctoritatem et praesentiam desideret, ad eum referant. decretum ergo, vt ad Kal. April. Norimbergae conueniant VII virorum et VI reliquorum principum legati, qui deliberent, quemadmodum pecunia illa, quae ex publico aerario in bellum Magdeburgicum prompta sit, suppleri debeat; et quoniam bellum illud ad reip. salutem et exemplum pertineat, magistratui permittitur, vt suae quisque ciuitati tributum hoc nomine imperet; Caesar ipse collationem pollicetur: et quia rumor sit, Albertum Mansfeldium et Hedecum superiori hieme constituisse Magdeburgicis opem ferre, edicitur, si postea contingat in aliqua Germaniae parte milites confluere, vt statim vicini principes ac ciuitates coniunctis viribus illos opprimant, et rebellionum igneis, priusquam in incendium euadant, ope sua restinguant. ad iurisdictionem, et bona sacra superioribus bellis licentiose vsurpata et direpta quod attinet, curaturum se Caesar recipit, vt appellatus ab ijs, qui iniuriam sibi factam queruntur, ipsis ius dicat, quo suum quisque recuperet, et spoliati in possessionem restituantur. Ferdinandus rex de Turcarum iniurijs antea ad ordines retulerat, eos videlicet in Pannonia per inducias in armis esse, arcem in suis finibus extruere, Zalnocumque suae ditionis praecipuum propugnaculum conatos occupare; iam in Daciam hostiliter ingressos nullam ob iustam caussam, quae a culpa sua profecta sit, res nouas moliri. itaque ei quamuis grauate promissa superioribus comitijs auxilia decernuntur. nec multo post Caesar de comitatu seu Diecica ditione in Hessum, tanquam contumacem, sententiam tulit: quantumuis ille se excusaret, et sibi non integrum esse diceret, respondere, adempto libero cum suis consiliarijs colloquio, adhibitis etiam qui obseruarent et auscultarent custodibus. siquidem post patefacta fugae consilia tam arcte custodiebatur, vt nemini illum adire, aut sermonem conferre semotis arbitris liceret. huc vsque inter Caesarem et Ferdinandum de imperij successione actum fuerat, media Maria sorore Pannoniae regina; cum nihil profectum fuisset, Maximilianus, cuius consilio et contemplatione effectum credebatur, ne Ferdinandus Caesaris voluntati obtemperaret, soceri offensionem veritus, quamprimum in Hispaniam transmittere, et inde vxorem iam duorum liberorum matrem deducere constituit. itaque cum patre Augusta III Eid. Mart. discedit, et sub exitum Maij cum Philippo Caesaris F. per Italiam in Hispaniam redit, in itinere Genuae vsus hospitio iam sibi familiari Andreae Auriae sub id tempus et Bremensium legati Augustam a Caesare anno superiore euocati re infecta domum reuertuntur. dum adhuc Augustae esset Caesar, a Granuellano Atrebatensi, vti creditur, incitatus, concionatores seorsim per Hasium Seldium et Maluendam interrogatos acerbe reprehendit, quod stare per eos putaret, quo minus formula nuper perscripta ab omnibus reciperetur: cum igitur Argentinensis episcopus grauem de ea re paullo ante querimoniam habuisset, hac lege tandem vrbe summoti sunt, ne posthac intra imperij fineis, et quam late Caesaris iurisdictio patet, concionem apud populum habeant, aut quemquam ex amicis vel propinquis conueniant, neque sui discessus caussam vlli aperiant, aut postquam excesserint, ad quemquam scribant, aut quid cum ipsis actum sit, exponant. haec metu adacti sublatis digitis more sollemni pollicentur: dein Senatui mandatur, vt quibus in templis doctrina Lutherana docebatur, cessationem imperet, donec Caesar decreuerit. ludi-magistri quoque, qui ne Augustanum de relligione decretum seruaretur, vulgo auctores esse existimabantur, exacti. ad eundem modum actum et cum Memingensibus et alijs per Sueuiam ciuitatibus, quas iam in concordiam cum Saxonicis redijsse Caesar per indicem cognouerat; misso postea eo Henrico Hasio, qui passim reip. statum mutaret, nouis institutis Senatoribus, et concionatores, ac ludi-magistros, nisi decreto parerent, abrogaret. ita concionatoribus ac ludi-magistris, qui vocati Augustam venerant, docendi munere et ad suos reditu interdicitur; cumque ex ipsis vnus vxori tempus partūs instare caussaretur, ac propterea maiorem in modum oraret, vt sibi ad eam inuisere liceret, Atrebatensis ad suos conuersus, Vxorem, inquit, vocat quae scortum est. expeditissima ea visa Caesarianis ministris ratio, qua et concilij actio redderetur facilior, et Patres expulsis ex ciuitatibus, quos illae Tridentum mittere potuissent Theologis, pauciores aduersarios habituri essent. pulsi ergo illi et eiecti; pars in Heluetios, alij alio confugerunt: abeunteis plerique ciues, et inprimis Io. Fridericus, quamuis captiuus, per ministros suos pecunia, viatico, ac solatio perbenigne prosecutus est. tanta vero ex eo secuta in templis solitudo, vt occasionem haut occultis multorum querimonijs dederit, vim non bonis tantum et corporibus, sed etiam mentibus et conscientijs afferri quiritantium, donec a Senatu qui eo nomine magnam inuidiam sustinebat, post longam ac diligentem perquisitionem, inuentus est ex Augustanae confessionis ministris Gaspar Hubernius, qui publice recantata, quam hactenus sub Luthero professus fuerat, doctrina, formulam a Caesare praescriptam multis obstupescentibus populo insinuaret. Interea res ad Magdeburgum agebatur, et continuabatur magis obsidio, quam oppugnabatur vrbs, Mauritio absente, qui obuiam, vti superiore libro diximus, profectus erat, quo summissos a Vandalicis ciuitatibus auxiliares vi astuve interciperet; ac Mansfeldius quidem, qui dissipato auxiliari exercitu in vrbem peruenerat, in Neostatuma a Mauritianis occupatum impetu frustra facto non sine damno se receperat. reduce in castra Mauritio VII Kalen. Febr. leuibus aliquot proelijs initio pugnatum est; sed quatriduo post tanta mole certatur, multis vtrinque desideratis, vt Mauritio ipso, qui intererat, a Magdeburgicis agnito et circumuento, paullum abfuerit, quin captiuus in vrbem abduceretur. cum cottidie vtrinque acriter certaretur, VIII Eid. Febr. caduceator Caesaris in vrbem mittitur: verum cum nullas litteras a Caesare ipsius manu subscriptas haberet, et Senatus huiusmodi colloquia reijcienda censeret, nihil actum est. Caesariani interim Neostati VII maiora tormenta instruunt, quibus in obsessos displosis, ac praecipue in B. Iacobi torrim, multum damni obsessis inferebant; inconcussa tamen turre, quamuis plus OIO IO CC bombardarum ictibus verberata. postea IIII Kal. Martias eruptione ab obsessis facta, acrius quam antea duobus locis dimicatur; plerique ex Caesarianis desiderati, ac tanto numero, vt plaustris Neostatum ad sepulturam deueherentur. dein intumescente solutis imbribus Albi, molatrinae nauibus impositae vi fluminis abreptae sunt; valla etiam disiecta magno obsessorum incommodo ac detrimento: quae damna vt sarcirentur, Senatus binas naueis confici, et bellico instrumento instrui iussit, quarum in excursionibus postea praecipuus vsus fuit, comportando item in vrbem comeatu, et hostium annona intercipienda. mox et Kal. Martijs seditio inter praesidiarios ob non soluta stipendia atrox exorta est, quae non nisi praesenti pecuniae numeratione et Alberti Mansfeldij auctoritate componi potuit; nec multo post parelij variegato colore in aere apparuere, et nocte insequenti tres lunae maiore horrore visae: vtrumque prodigiosum habitum, augentib. superstitionem vtriusque partis contrarijs votis ac studijs. tandem Caesariani armato nauigio, et vallo ad Albis ripas ducto, nauigationem Magdeburgicis interclusere, qui frustra expectato a maritimis ciuitatibus auxilio, quod a Volrado et Ioanne Alberti FF. sollicitabatur: cum interea ab obsessis continuae eruptiones fierent, et inuicto animo obsidionis incommoda ac diuturnitatem ferrent, tandem III Non. Maij scriba vrbis, accepta cautione, inuitante eum Mauritio, in castra Caesarianorum profectus, inde mox cum diplomate Mauritij annulo obsignato ad suos reuertitur, statimque Senatus III viros paci tractandae deligit, Emdenum I. C. procuratorem, Iacobum Bericum consulem, et Arnoldum Hoffenum vrbis aedilem, quib. scriba adiungitur. hinc factum cum Mauritio colloquij principium, Hedecio amanuensi vltro citroque in vrbem comeante; sed quia iniquiores condiciones videbantur, nihil tunc confici potuit. qui Norimbergae conuenerant mense Aprili in obsidionem vrbis conferendam pecuniam statuerant; sed quamuis id Caesar vrgeret, lente id negotium agebatur, quod obsidio in longum extraheretur, et quem finem habitura esset, non appareret. itaque et in castris Caesarianorum ob non soluta stipendia a milite tumultuatum est, qui per tabernacula ducum discurrens, ijs direptis castrensem iudicem vna cum carnifice, ne vindex esset sceleris, trucidauit. sed mox composito motu seditionis auctores in furcam acti sunt. ab eo tempore continuatis certaminibus, maiore semper oppugnantium iactura, cum de abigendis armentis ab hoste consilium initum esset, XVII Kal. Vtil. acriter certatum est, ac cedentibus Caesarianis Ioannis Golceri et Lazari Scuendij primariorum ducum superuentu proelium restituitur, peiore semper illorum condicione, ex quib. L occisi, XXXVII capti sunt. Mauritius interea, qui Pirnam in Misnia priuatorum negotiorum specie secesserat, cum legatis vrbis ipse collo qui cupere se per litteras significauit: quod Senatui pergratum accidit: missi igitur ad Mauritium legati, et ab Alberto Brandeburgico deducti. ibi eorum, quae deinceps a Mauritio pro libertate Germaniae gesta sunt, communicata secreto cum legatis consilia multi credunt, vt aequiores se pacis condicionibus praeberent. antequam ij redirent, a certaminibus minime cessatum fuit, Henrico Brunsuico et Carolo F. ob veteres, sed recenti casu recrudescenteis inimicitias, odia acuentibus. igitur Non. Vtil. cum infeliciter conflixissent, CCC amplius ex suis amisere, Brandeburgico induciarum fidem violatam frustra inclamante. iam redierant legati cum condicionibus a Mauritio propositis, quae huiusmodi erant: vt se nihil pacti de condicionib. dederent, ac Caesarem supplices deprecarentur; foedus nullum contra eum, Ferdinandum fratrem, Austriacam domum, aut Belgium facerent; imperij decreta seruarent, iuti se sisterent, ecclesiasticis de damno dato satisfacerent, munitiones atque propugnacula demolirentur: praesidium OIO IO admitterent: Caesarem, fratrem eius; atque vtriusque legatos, cum quantisuis copijs quocunque tempore reciperent: XII machinas instructas traderent: CC aureorum millia dependerent, hasque leges iureiurando firmarent. quae etsi duriores viderentur, quam vt in eas Senatus consentire posset, sustinuit tamen iudicium, neque se statim eas repudiare declarauit. pugnatum interea, magnaque a Brandeburgico, qui per Mauritij absentiam exercitui praeerat, accepta clades; qua iritatus VII Kalend. VItil. per caduceatorem reijcit ea, quae Magdeburgici ad pacis condiciones Pirnae a Mauritio propositas responderant: ita Vtilis et VIItilis leuibus certaminibus et irritis conatibus exacti, subortis etiam inter ciueis ob supposititias litteras et falsa proditionis crimina motibus: quibus factum est, vt milites concursu facto Henricum Alamannum Senatorem ad poenam deposcerent; qui cum iniuriam sibi fieri diceret, neque recusare extrema quaeque, si veris probationibus aut inducijs certis conuinceretur, fide a Senatu interposita, seditio sedata est, tandemque compertum, id ab hostibus confictum esse, vt quod palam et vi non possent, astu ac discordia inter obsessos excitata, exequerentur. itaque delecti e ciuium et militum numero, qui litteras, quae vltro citroque mitterentur, inspicerent, ne qua suspicionibus et calumnijs deinceps temere fides haberetur. tandem III Non. VIIbr. reuerso in vrbem Hedecio amanuensi pactae induciae, quibus durantibus Senatus legatos Vitembergam ad comitia, quae a Mauritio habebantur, vti conuenerat, mittit. dum in eo essent, ciues Franciscanorum coenobium demoliuntur, et ne spes eius instaurandi superesset, domicilia priuata in eius area aedificantur. legatis domum reuersis, et congressu extra vrbem iuxta lapidicinas habito cum Hedecio pax facta, et eius instrumenta vtrinque confecta sunt: condiciones Pirnae a Mauritio propositae aliquantum mitigatae; et LOIO aureorum tantum multa irrogata: additum, vt vltimo decreto parerent, et Megalopolensem ac reliquos captiuos sine pretio dimitterent. mox praesidiarij numerato VIII mensium stipendio abire iubentur, qui a Megalopolensi iam libero statim conducti sunt. Mauritius cum omni exercitu vrbem ingreditur XVI Kalend. Xbreis, et in Caesaris, Imperij, suamque fidem, quia dux belli fuisset, omneis adigit: tum in foro iuxta praetorium comitijs habitis perpetuum foedus ictum, saluis vrbis immunitatibus ac relligione quam ciues profitebantur; data etiam fide, non vrbem solum, sed etiam circumiacentem regionem ab omni iniuria tutam fore. haec summo cum applausu acta, et Mauritius omnium ordinum laetitia Margrauius Magdeburgensis salutatur; statimque exercitus educitur, relictis tantum in vrbe, vti conuenerat, V vexillis. quo facto, Mauritius per consiliarios Faccium, Carlebicium, Morisinum conuocatis concionatoribus, querimoniam de editis contra se libellis et picturis instituit, quasi a relligione desciuerit, aut ciuitati ob constantem piae doctrinae professionem bellum intulerit: quae licet merito vindicare in eos possit, tamen se libenter iniurias priuatas reip. condonare, et vicissim ab ijs petere, vt in posterum populos ad vitae emendationem et magistratūs ac principum obseruantiam hortentur: curent igitur, preces publice pro Caesaris salute, pro se ac ceteris magistratibus fieri; concilium iam Tridenti inchoatum esse, in quo piae doctrinae confessionem, tam suo quam aliorum principum et ordinum nomine, sit exhibiturus; Deum orent, vt tam praeclarum inceptum prosperet ac bene vertat, neque illud, sicut hactenus fecerint, conuicijs proscindant, et exagitent. ad haec concio natores re prius deliberata respondent, non quidem euulgasse se picturas; non tamen eas adeo reprehensione dignas iudicare; neque enim negari posse, quin plerique per ipsius ditionis fineis triennio ab hinc a puriore relligione defecerint, et si quidem ad belli auctores respiciatur, quin opprimendae relligionis caussa vrbs obsessa sit, itidem dubitari non posse, quod ad se attinet, nihil in admonendo populo praetermissum, neque se in posterum praetermissuros; ceterum de concilio, quod Tridenti indictum sit, longe aliter sentire; illud enim se delendae veritatis ergo coactum existimare; quippe in quo R. P. principem locum teneat, qui se pro Christi aduersario gerat; itaque non aliter orare Deum sibi licere, quam vt tam perniciosos hostium veritatis conatus et consilia rescindat, frangat, dissipet, a quibus nihil nisi malum et Dei gloriae aeque ac reip. aduersum porro expectandum sit. hoc liberius et audacius responsum, quam quod deditos deceret, prudentiores facile in suspicionem adduxit, leges quidem in speciem aliquantum seueras a Mauritio Magdeburgicis dictas, ceterum illis clam de relligione et libertate ab eodem cautum esse, et maluisse Mauritium sibi, quam Caesari, per eas vrbem patźre. quod iam multis nec obscuris indicijs, quantumuis dissimulandi mirus artifex, manifestum fecerat. nam paullo ante Cattos Melibocos Hessiae populos, de quibus Lantgrauio cum Nassouijs controuersia erat, a Caesare Vilelmo Nassouio ante triennium adiudicatos in fidem per iusiurandum acceperat, consentientibus Hessi liberis, caussatus foedus hereditarium, quod Hessicae familiae cum Saxonica intercedit, vt si nulli mares extarent, altera alteri succederet; quod quamuis ad contumeliam Caesaris, qui sententiam tulerat, omnium iudicio pertineret, tamen et a Caesare dissimulatum est, et Mauritius non propterea se minorem Caesareae dignitatis rationem habere in ceteris rebus deinceps praese tulit. constat certe eum iam tum cum rege tacitam conuentionem fecisse, interuentu Io. Fraxinei Lapurdensium episcopi, viri diu in Germania versati et linguae periti, qui praetextu aliorum negotiorum apud ipsum erat. cum illo Mauritius tam suo, quam Georgij Friderici pupilli, et Io. Alberti marchionum Brandeburgicorum, ac Vilelmi Hessorum principis nomine transegerat in has condiciones, vt pro relligione, pro Germaniae libertate, pro Hessi iam integrum quinquennium contra fidem datam captiui liberatione ad bellum Caesari inferendum vireis coniungat, et ceteros imperij principes, ciuitates, et ordines, vt idem faciant, hortentur, pro hostibus, perduellibus, patriae proditoribus eos habituri, et ferro ac igne persecuturi, qui tam laudabileis conatus impedire, aut Caesarem quoquo modo contra ipsos iuuare ausi fuerint; nullas inducias aut pacem cum Caesare faciant, inscio aut non consentiente rege, rex vicissim cum Caesare aut eius heredibus et socijs nullum pacis foedus aut inducias faciat, nisi vocatis et consentientibus foederatis, qui omnes vnius personae vice erunt; vt nec alter sine altero pacisci, aut sibi priuatim consulere, vllumve omnino foedus facere possit, quo non ipsi tantum principes, sed etiam ipsorum subditi et omnes penitus, qui sub ipsis militent, et porro militaturi sunt, comprehendantur, donec bellum hoc ob tam iustam caussam susceptum omnino confectum sit, ipsi vireis, si opus sit, cum rege coniungant. ac primum eos, seu vicinos, siue alios, a quibus plus periculi immineat, in potestatem redigant: dein recta contra ipsum Caesarem, quocumque locorum sit, siue in Germania, siue in Belgio, vti regi visum fuerit, exercitum ducant. in primi trimestris stipendia rex CC XL OIO aureorum intra XXV Februarij proximi diem numerari curet: in singulos sequenteis menseis LX OIO dependat. foederati VIII OIO quitum conscribant extra territorium suum, quo Caesaris delectus impediant, et domi militem paratum habeant; ne sit eis opus, si impetus in ipsorum fineis fiat, ab exercitu discedere, et pugnandi occasionem, cum se offeret, diuisis copijs omittere. si Io. Fridericus liberive eius in foedus consentiant. cauere Mauritio teneantur, qui omnem operam pro eorum parentis liberatione pollicebitur; si nolint, pro hostibus habeantur. Vilelmus, antequam in armis sit, atque adeo ipsius parens, foederi cum Caesare inito renuntiet, et Mauritius scripto Caesari planum faciat, se ab eius amicitia et obsequio discedere. vt obuiam incommodis eatur, quae diuisa in plureis potentia in exercitu regendo accidere solent, cuius rei exemplum recens extiterit in foederatorum exercitu ante quinquennium ob eam caussam a Caesare deleto et dissipato, summa potentia penes Mauritium sit, qui treis belli consiliarios, quos velit, sibi ex omnibus deligat. foedera, tractatus, pactiones ex omnium consilio et sententia fiant; praedae item et collationes inter omneis socios aequaliter diuidantur. sacramentum a milite omnibus belli ducibus praestetur. in omnibus deliberationib. Mauritius, tanquam primarius belli dux, duas, ceteri principes singulas quisque sententias obtineant: obsides vtrinque dentur; a foederatis quidem Christophorus siue Carolus Megalopolenses, et Ludouicus siue Philippus iuniores Hessiae principes; a rege Io. Marcianus Iametij regulus, et Phillippus Lenoncurius Nantolij comes. adiectum conuentionibus, viderie re omnium esse, vt rex quamprimum Cameracum, si possit, Diuodorum siue Metim, Tullum, et Virodunum Lotaringiae ciuitates occupet, et praesidio firmatas vicarij imperij nomine in posterum teneat: item vt bellum in Belgio excitet, quo Caesaris vireis pluribus locis oppugnati distrahat. postremo a foederatis promissum, se deinceps pro tanto beneficio regem amici et parentis loco habituros, eique vicissim in conseruandis et recuperandis prouincijs sibi aut maioribus suis ereptis praesto futuros, et omni ope enixuros, vt ipse in Caesarem eligatur, si velit; sin minus, vt is eligatur, qui ipsi videbitur, qui amicitiam cum eo colat, et pacta haec seruaturum iureiurando promittat. haec ita secreto inter Fraxineum et Mauritium acta VII Eid. VIIIbr. quae rex postea XVII Kal. Febr. Campoburgi rata habuit, et praesente Alberto Brandeburgico iureiurando firmauit. Magdeburgo dedito, cum adhuc in ciuitate esset Mauritius, haut obscure significabat, se in animo habere, vel capitis periculo, socerum in libertatem asserere. ea de caussa legatos ad Caesarem miserat, et Daniae regem, ac plerosque Germaniae principes, vt interuenirent, exorauerat. illi Caesarem O Eniponte nacti sunt, tridui itinere a Tridento distante, quo se Augusta initio IXbris contulerat, vt et concilij et belli Parmensis, de quo mox loquemur, iam cepti negotia tanto diligentius, quanto ipse abesset propius, administrarentur. ibi repetita a principio super Hessi captiuitate memoria, postquam legati, Mauritij et Ioachimi Brandeburgici nomine, multis rationibus demonstrarunt, quam nulla iusta de caussa Hessus tam diu captiuus detineatur, eiusque rei culpam et inuidiam in Caesaris ministros rejecerunt, quae in Germaniae principes, in se et suam existimationem recidat, orant obtestanturque Caesarem, vt sui rationem habeat, et in bonam partem accipiat, si quod hactenus precibus, internuntijs, ac litteris ipsi impetrare nequiuerunt, commendatione et gratia eorum principum, quorum adsint legati, consequi se posse sperauerint. continuo recitantur litterae Ferdinandi regis, Alberti Baioariae ducis, et Luneburgicorum fratrum pro Hesso scriptae. mox et audiuntur Friderici VIIviri Palatini, Volfangi Bipontini, Io. Brandeburgici, Henrici et Ioannis Megalopolensium ducem, Ernesti Marchionis Badensis, et Christophori Virtembergici ducis oratores. ad eorum postulata Caesar interiectis aliquot diebus respondet, rem magni momenti esse, et quae matura deliberatione et Mauritij inprimis, qui propediem venturus sit, praesentia indigeat, sine quo commode explicari non queat; itaque eo vsque velle differre: licere interim ipsis domum reuerti ad suos principes, eisque suo nomine renuntiare, ipsorum deprecationis se fore memorem, et facturum, vt intelligant ipsorum commendationem magnum pondus apud se habuisse. dum haec O Eniponte fiunt, Vilelmus Hessi F. ad Mauritium venit, cumque ex eo, quid cum Caesare actum erat, resciuisset, miseranda parentis, qui carceris taedio ac maerore animi contabescat, condicione deplorata, ei nulla se posse, si pius sit, ratione deesse demonstrat: petit igitur, vt intra certum ac breue tempus diserte et aperte respondeatur; quod ni fiat, non debere vel ipsum, vel Brandeburgicum moleste ferre, si citentur, et iuri sistere se iubeantur. ad haec Mauritius, cum Caesarem colloquium suum expetere diceret, in eamque rem ad se scripsisse, eo se quamprimum proficisci paratum ostendit, quamuis inuitus faciat, vt tam turbulento rerum statu finibus suis excedat: tamen tam vehementer ea caussa affici, cuius inuidia apud omneis bonos iampridem laborare se maximo cum dolore sentiat, vt omni incommodo et periculo posthabito, eius rei praecipuam rationem habere decreuerit. heic Vilelmus cum de profectione sua amplius debere eum cogitare replicasset, an ei consultum sit; ille, qui quid agere apud se statuisset, etiam apud Vilelmum dissimulandum censeret, adhibitis quibusdam ex suis consiliarijs instituti sui gnaris, in voluntate perseuerare prae se tulit, cum re vera mox accepto Caesaris responso ad gerendum cum eo bellum se compararet, eiusque conficiendi tempus expectaret idoneum. itaque et copiae omnes, tam quae ad Magdeburgum, quam quae pro ciuitate militauerant, per Turingiam et vicina loca hiemabant Mauritij iussu, multumque damni dabant, praecipue ecclesiasticis, et in his Moguntino, in cuius fineis crebro excurrebant, adeo vt ille pertractis in suam sententiam Coloniensi et Treuirensi, quod periculum in se tandem recasurum prouiderent, scriptis ea de re ad Caesarem Tridento litteris, domum quamprimum reuerti statuerent: verum prolixis Caesaris litteris et enixis precib. reuocati propositum mutauere. ij mandatu Caesaris Tridentum profecti fuerant, vt concilio interessent, quod ad Kal. Maias indictum, propter Parmense bellum, sub id tempus exortum, in Kal. VIIbr. dilatum fuit. quo die cum Moguntinus et Treuirensis, nec multo post Coloniensis venissent, magna omnium laetitia et gratulatione accepti sunt, quod post legatos pontificios praecipuum dignitatis gradum obtinerent, ob idque magnam synodo auctoritatem conciliaturi crederentur. illi ergo, quod ibi diutius sibi manendum axistimarent, paucis in vsus cottidianos equis seruatis, ac reliquis venditis, in longum tempus rei domesticae necessaria prouidźre. venźre eo etiam Argentinensis, Viennensis, Constantiensis, Curiensis, Numburgicus, Germaniae episcopi; ceteri occupationes aut aetatem valetudinemve caussati venia impetrata vicarios misere. Pontificis nomine praeerat Marcellus cardinalis Crescentius, cui adiuncti archiepiscopus Sipontinus, et episcopus Veronensis. a Caesare legati missi, Franciscus Toletanus, Hugo comes Monfortius, et Gulielmus Pictauius. Ferdinandi Pannoniae regis loco et nonnulli aderant. Kal. VIIbr. more solemni peractis sacris, Galliae regis orator aduenit Iacobus Amiotus Bellozanus a cardinale Turnonio et Odetto Silua apud Venetos oratore regio missus cum litteris conuentui Tridentino inscriptis, quibus Crescentio redditis, et inscriptione lecta cum disceptaretur, cur conuentum potius, quam concilium dixisset, ideoque multi ac praecipue Hispani episcopi eas non esse recipiendas aut legendas contenderent, nisi mandatum habere se Bellozanus demonstraret, ille litteris mandatum comprehendi respondit, continuoque Crescentius consurgit, et in templi sacrarium Patres seuocat: cum re disputata inscriptionem in bonam partem accipi posse diceret Crescentius, aegre a collegis et circumstantib. impetrauit, vt Bellozanus audiretur. lectis igitur priuatim litteris, quib. rex dolorem iustum testabatur, et iniuriam sibi factam significabat, ac fidem legato suo haberi petebat, rursus consedere Patres, et palam recitatis litteris respondent: quod concilium conuentus nomine designet rex, in bonam partem se accipere, neque enim de tanto rege, qui Christianissimi nomen inter principes obtineat, quidquam inclementius suspicari; ceterum si alia mens, alius eius sit animus, litteras illas Patres habere pro non scriptis. interea placuit legatum audiri. ille orationem habuit huiusmodi: Quibus de caussis Christianissimus rex me ad hunc conuentum legauerit, Patres, neminem vestrum ignorare arbitror, qui praesentem rerum statum summotis affectibus considerauerit, quid quadriennio abhinc in Italia agatur, in memoriam reuocauerit, et inde regis modestiam ac potentiam, inde aliorum audaciam, qui nihil non sibi licere putant, diligenter apud se perpenderit: neque vero aequiores caussae suae iudices ille velit, si libertas, quam Romana S. Gallorum pietati et virtuti hactenus debet, vobis eadem maneret. nunc cum externo dominatu oppressa Italia gemat, cum domina olim gentium Roma pristinam libertatem recenti seruitio mutauerit, cum summus Pontifex, qui se pro Christi vicario et communi omnium parente gerere, et sublatis dissidijs pacem in orbe Christiano constituere debuit, siue fraude circumuentus, siue spe ac pollicitationibus inescatus, aut, quod vero similius fit, vi metuque adactus, abiecta pastorali cura, et deposita arbitri persona ipse in parteis transierit, rex qui principem locum inter Christianos reges obtinet, sui officij ac dignitatis esse duxit, omni cura, industria, et ope eniti, vt ius cuique suum seruetur, libertas illibata maneat, atque ante omnia ecclesiae dignitas, cuius Galliae reges se semper acerrimos propugnatores ostenderint, a vi, ambitione, corruptionibus asseratur. non vos latet, Patres, quid iam totos quinque annos publicae pacis hostes in Italia moliantur, ex quo nefaria fraude P. Aloisio trucidato, Placentia praecipuo Galliae togatae oppido potiti sunt, quod non contenti praeter ius ac fas occupatum retinere, et siue Farnesijs, siue ecclesiae R. ademptum praesidio munire, etiam Parmae inhiare ceperunt; quam cum a Paullo III, qui eam ecclesiae reddere in animo semper habuit, extorquere nulla vi, nulla arte hactenus potuerint, nunc demum aperto marte inuadere conantur. atqui rex, qui pacem cum parente factam sibi relligiose colendam statueret, ea omnia, quamuis magno suarum in Italia rerum dispendio, modeste dissimulauit, et quibus rationibus potuit inimicorum conatus retundere nulloque motu excitato irritos reddere satis habuit, donec Paullo extincto, et Iulio III in eius locum suffecto, spes tranquillioris rerum status affulgere visa est: is enim statim initio pontificatus, Parmam, quam Camillus Vrsinus huc vsque R. S. nomine tenuerat, Octauio restituit, et gubernatoris ecclesiae titulo, nihil superiorum temporum deminuta dignitate, ornauit, summum in eo gratitudinis et pacis studium prae se ferens. sed cum Parmam, vicino tam formidoloso hoste, non nisi praesidio teneri posse censeret Iulius, in eamque rem initio pecuniam libenter contulisset, mox ex qua caussa, incertum, sententiam mutauit, alienoque se prorsus ab Octauio animo esse ostendit, collatione in posterum negata, et communicatis cum hoste consilijs. itaque Octauius, qui paternae necis auctores sub soceri vmbra triumphare, et a Pontifice, in cuius tutela erat, se deseri videret, desperato soceri fauore, in fraterna adfinitate perfugium quaerere coactus est. quod quamuis necessitate potius, quam consilio fecisse eum constet, tamen prudentis fuit, euersis rebus ad nos confugere; quippe cum aui prudentissimi senis monitis instructus sciret, adflictis Pontificibus, et aduersa fortuna iactatis principibus ab omni aeuo semper in Gallorum amicitia tutissimum et fidissimum perfugium fuisse. nam hoc Gallorum ingenijs insitum, vt miserorum calamitatibus maxime omnium commoueantur, et adflictos contra potentiorum oppressionem tuendos suscipiant. nec alia sana spe Octauius induci potuit, vt opem Christianiss. regis imploraret, cum nulla eius erga nos merita extarent, et ipse semper in hostium castris fuisset; nec alio consilio rex Octauij precibus aureis benignas praebuit, quam vt familiarem maioribus suis beneficentiam in supplicem exerceret, et Parmam, quam interregni tempore R. S. ab hostium molitionibus et insidijs tutam praestiterat, nunc ab iniusta eorumdem violentia defenderet, ac Farnesijs, qui eam recenti Pontificum beneficio obtinent, conseruaret. itaque priusquam res ad arma deueniret, per Cl. V. Paullum Thermum oratorem suum apud Pontificem egit, vt Farnesios, quos in clientelam susceperat, constanter tueretur, nec eos inimicorum insidijs et communis hostis iniuriae expositos destitueret. cumque Pontifex gratiae nuper factae poenitentia duci prae se ferret, et Parmam ecclesiae restitui debere contenderet, rex quanquam iniquum atque adeo indignum existimaret semel factam gratiam reuocari, et merito in suspicionem adduceretur, non id agi, quod palam testaretur Pontifex, sed vt Parma Farnesijs erepta hostibus traderetur, tamen vt quam pacis studiosus esset, omnibus planum faceret, Octauium hortatus fuerat, vt concordiae seruandae caussa in Pontificis gratiam de iure suo aliquid remitteret, legatosque ad Octauium missos, quid cum illo egissent, statim nulla mora interposita Iulio renuntiare iusserat. quibus officijs, et beneuoli animi significatione, tantum abest, vt Pontificis animus mitigari potuerit, vt contra prae cipiti ira incensus extemplo bellum Octauio indixerit; nec eo contentus; etiam Mirandulam Picorum, qui in nostra tutela iam tot annos sunt, oppidum per Io. Bapt. Montanum fratris F. oppugnauerit, et in oppidanos, qui in ipsius manus inciderunt, omnia crudelitatis exempla, a quibus vel alienia nostra relligione abhorreant, nullo sexūs respectu, exercuerit. quo quid indignius persona quam sustiner, quid ab hoc tempore alienius, quid denique iniustius? nam quid absurdius, quaeso, dici, vel excogitari potest, quam sacrorum principem omissa ouilis a Deo commissis cura, et pacis, quam praecipuo loco habere debuit, spretis condicionibus, ad belli consilia animum conuertere, dumque communis hostis terra marique orbem Christianum oppugnantis armis omnia circumsonant, inter Christianos, ne ad tuendos fineis coniunctis viribus accurrere queant, dissidia serere; dum prauis opinionibus relligio conflictatur, verbi dominici gladio deposito, quo surgentia zizaniorum plantaria resecari oportuit, ferrum stringere, et S. S. beneficiarios indicta caussa, atque ipsum regem, cuius maioribus prisci aeui Pontifices tantum detulerint, bello intempestiuo persequi? quid, quod ad regem allatum est, Iulium palam dicere, non sibi, non ecclesiae opibus ad tuendam relligionem et in subleuandorum egenorum vsus comparatis parsurum, vt Octauium in ordinem cogat, et inperata facere adigat? an haec verba eum decent, qui se agni pacifici vicarium in terris, qui se seruorum Dei seruum honorifico elogio profitetur? quid si Turci haec intelligant; si, qui in Germania Protestantes appellantur, audiant? immane quam vtrique, hi quidem ad relligionem labefactandam, illi vero ad vniuersos Christianos oppugnandos expeditam viam patefactam existimabunt. at non ea mens, non animus Paulli III felicis memoriae fuit, qui quantumuis priuatis caritatibus, vt hostes iactant, indulgeret, consilia pacis semper amplexus est, nec iam effeta aetate senex dubiam valetudinem mari committere dubitauit, quo duos potentissimos principes inter se conciliaret, eaque de caussa postea Lucam et Buxetum ad Caesarem quamuis irrito successu venit. atenim relligionis negotium interea non intermittitur. hoc est, Patres, quod praecipue regis Christianiss. animum vrit. hoc est, quod maxime ad suam et vniuersae ecclesiae iniuriam pertinere arbitratur, quod eo tempore concilium coegerit Pontifex, quo coniunctis cum Caesare copijs ipsum bello oppugnat; ne videlicet Gallicae ecclesiae praesules eo conuenire postint, quorum salutaribus sententijs ac consilijs tam in caput quam in membra diligentissime anquiratur, quae corrupto vsu in ecclesiam irrepserunt, emendentur, et emendutis ijs, quae in doctrina ac moribus corrupta sunt, publica ecclesiae concordia sarciatur. hoc est, inquam, Patres, cuius caussa me rex ad vos misit, non vt de iniuria bello illato sibi facta conqueratur, non hoc per meae condicionis hominem, non apud vos deceret; neque enim ille aut potentiorem aut superiorem se agnoscit, cuius opem imploret, a quo ius petat: satis illi animi, satis virium et copiarum est, quibus non solum hostileis impetus propulsare, sed ipsi sibi ius dicere, et bello illato efficere possit, vt aggressores temeritatis et audaciae suae poeniteat. verum sacra profanis misceri, ambitioni relligionem, inexplebili alieni inuadendi cupiditati pietatem, ius rapinis, fas violentiae obtendi indignatur, et eo impudentiae inimicos suos postremo deuenisse, vt eum maxime fallunt, cum fucum hominibus faciunt, tunc doctrinae et morum in ecclesia emendationem constituere videri velint. itaque rex Christianiss. et natu maximus ecclesiae filius, his enim titulis a maioribus acceptis merito gloriatur, qui videat secum tam implacate et inique agi, cum dissimulationi amplius locus esse non possit, me suo nomine coram vobis, sicuti per suos legatos Romae iam fecisse scitis, denunciare iussit, ob excitatum tam iniquum tamque alieno tempore bellum non licere, nec integrum sibi esse ditionis suae episcopos Tridentum mittere, neque habere hunc confessum pro oecumenica et legitime congregata synodo, sed magis, quod litteram nuper traditarum inscriptio doceat, pro conuentu quodam priuato, qui non relligionis ac reip, caussa, verum in ambitiosorum quorundam, compendium ex his turbis captantium, gratiam sit constitutus; ac pro inde illius decretis nec se, nec regni sui ordines vllo modo obligari; contra, adhibiturum ea remedia, si opus fuerit, quibus maiores sui in consimili caussa vsi fuerint. non enim ignoratis, Patres, quid iuris Galliae reges iam a primis temporibus, cum nobilissimum regnum fundatum est, quantumque in rebus sacris sibi iure suo sumpserint: quamque potestate illa sua non licenter ad relligionem euertendam abusi, verum ad tuendam eam, et vindicandam a tyrannide libertatem Christianam hactenus pie semper sint vsi. nota sunt Clodouei et Childeberti temporibus habita concilia; nota sunt Caroli magni, cui, et eius parenti magnitudinem suam R. P. debent, nota Lud. pij de relligione decreta. cum vero temporis successu Pontifices potestate legitima abutentes auare in ecclesia grassarentur, Lu. IX, is qui ob pietatem et vitae sanctimoniam eximiam inter Diuos referri meruit, generose restitit, et anno salutis OIO CC LXVII legem tulit, quae et hodie pragmaticae nomine circumfertur, qua mos priscus in eligendis episcopis et ceteris praesulib. intermissus reuocatur, et vllum eo nomine P. R. tributum pendi prohibetur; sed rursus, peruincente eorum seu astu seu potentia, eadem, quae prius, mala inualuerunt, quae post modo Basileensis synodi decreto omnino sublata sunt, et annalia vectigalia ex beneficijs, quae vocant, exigi vetita. quam synodum, quod Pontificum nimiam potentiam coercere videretur, ab ipsis pro falsa habitam, Carolus VII postea in regni comitijs Augustoriti Pictonum confirmauit edicto, quod vulgo Pragmaticam sanctionem nuncupant. Eugenius quidem IIII, qui ad concilium Basileense saepius a Patribus vocatus eo venire detrectauerat, in sua caussa iudex irritum illud et vt schismaticum pronuntiauit; et AEneas Siluius Picolomineus, qui praecipui scribae munere in concilio Basileensi functus est, cum postea summus Pontifex creatus esset, sumpto Pij II nomine, illud omnium maxime improbauit, missoque ad Ludouicum XI Caroli VII F. legato, quamuis primaria Parisiensis curia et theologorum schola reclamaret, et contra contestaretur, tandem impetrauit, vt sanctio illa aboleretur, consultore Ioanne Balua cardinali: verum huius facti vtrumque postea poenituit; regem quidem, qui ea re magnum se in regno detrimentum accepisse sensit; cardinalem vero, ob molesti carceris diuturnitatem, in quem propterea a sagacissimo rege coniectus creditur. quas autem inimicitias eam ob rem cum Ludouico XII optimo principe Iulius II exercuerit, vos scitis, et vtinam non adeo recens esset memoria; nam nomen illud tunc Galliae inuisum, vereor ne nunc etiam fatale sit. postea Leo X cum Francisco transegit, et quamuis instrumenta ea de re confecta fuerint, sanctio tamen illa adeo apud nos in omnibus regni curij et theologorum nostrorum collegijs relligiose etiam hodie colitur, vt eam seruaturos se iureiurando interposito promittant. viderint ergo, qui paci ecclesiae consultum volunt et pro sua prudentia Pontifex eiusve melius consulti successores prouideant, vt occultam hanc et latentem scissuram aliquando resarciant. cum haec vobis Christianiss. rex per me dicitac denunciat, hoc etiam dictum intelligit, se semper erga relligionem, quam a patribus hausit, et sedem R., quam maiores sui coluerunt, defenderunt, auxerunt, sincero et parato animo futurum, neque commissurum, vt eius fidem, cultum et amicitiam praesens vel ventura aetas desiderare possit; sed in has angustias publice tranquillitatis hostium vi fraudulenta adductum, vt nisi sibi et reip. deesse velit, aliud praestare non possit. itaque nec inaneis iniusta caussa minas ac censuras extimescere, quas alioqui, si iniquam caussam foueret, pius princeps merito exhorresceret; multo minus proscriptiones reformidare, qui sciat, quid olim vniuersi regni ordines Lutetiae sub Philippo Pulcro, et Parisiensis theologorum schola contra Bonifacium VIII decreuerit, qui sub Carolo VI contra Benedictum, et postea contra Iulium II sub eo, de quo modo diximus, et cuius adeo iucunda ac venerabilis inter Gallos etiam hodie memoria viget, Ludouico XII. igitur cum tam iusta arma induerit, tam iustas huius actionis caussas habeat Christianiss. rex, postremo a vobis petit, vt quicquid a me ipsius iussu dictum est, aequi bonique consulatis, et contestationem hanc, quam scripto exhibiturus sum, in acta referri iubeatis, huiusque actionis documentum mihi cius nomine impertiamini, quo ceteros orbis Christiani principes ac ciuitates de re tota certiores faciat. Audito legato Patres fore dicunt, vt in proximo consessu respondeatur, dum modo rex concilium legitime Tridenti conuocatum fuisse agnoscat; quae vero nunc acta sint, non admittere se, nisi quantum iure liceat, ideoque eius actionis documentum communicari non posse. interea in Gallia rex edictum promulgat, auctore, aut certe consultore Io. Tilio curiae Parisiensis protonotario, moris nostri et iuris Gallici homine peritissimo, quo, commemoratis regum Galliae erga Pontifices R. meritis, et recenti Iulij III iniuria, qui ad hostium regni libidinem potestate sua abutatur, poena capitis et publicationis bonorum constituta prohibetur, ne qua pecunia ob vllam caussam deinceps Romam aut alium quemuis in locum, vbi R. P. potestatem obtineat, deferatur; cum enim rerum omnium ac praecipue belli gerendi neruus in pecunia consistat, immanis futurum hoc dementiae, si suis suorumque opibus aduersarij vireis aleret, et iniustam potentiam confirmaret. fuit hoc edictum in Senatu Lutetiae recitatum VII. Eid. VIIbreis, ac deinde publice locis vrbis frequentioribus per praeconem perlectum, cum paullo ante IIII Non. eiusdem mensis grauissimum ac seuerissimum edictum, Castrobriandaeum, a loco in Armorica, in quo factum est, vulgo dictum, contra haeresim et de ea suspectos promulgatum fuisset, laudante et approbante Petro Seguierio, qui regium patronum agebat; et antea XIX Kal. Febr. lex regia, de Matthaei Orrij prauitatis haereticae quaesitoris potestate ac munere, in Senatu recitata. Bellozani legati, vt par est, oratione, ac mox edicto regio vltra modum offensi Patres, responsum in III Eid. VIIIbr. distulerunt, quo interea de re tota ad Pontificem perscriberent, et eius voluntatem exquirerent; qua die cum non compareret Bellozanus, Patres scriptum evulgant, quo indictum legitime concilium, et iustas eius indicendi caussas esse demonstrant, neque priuatae quorumdam vtilitatis gratia factum, verum vt pullulantib. non solum per Germaniam, sed per omnem fere Europam prauis de relligione opinionibus tempestiuum afferretur remedium, petere igitur a Christianiss. rege, vt suae ditionis episcopis ac theologis per eum liceat Tridentum venire, vt communibus operis et coniunctis studijs tam sanctum opus, quod ad Dei gloriam pertineat, adiuuent, et promoueant: quod si per eum minime liceat, non iccirco minus constituram concilio suam dignitatem et auctoritatem; quod vero vsurum se remedijs significarit, quae maiores sui in consimilibus caussis vsurpauerint, non existimare ipsos eo regem progressurum, vt quae magno suo ac totius regni compendio et ornamento semel sublata et abrogata sint, tanto ecclesiae detrimento ac dedecore velit reuocata, orare igitur, vt parentis Francisci vestigijs insistat, qui superiori synodo grauissimos viros tam episcopos et theologos, quam legatos suos interesse voluerit; et priuatas potius reibub. offensiones condonet, quam committat, vt dum priuatis affectibus indulgere aequum ducit, regni sui statum et ecclesiae tranquillitatem in periculum vocare videatur. iam antea Pontifex X Kal. Iunij litteras peramanter scriptas ad Heluetios dederat, quibus reuocata Iulij II, cuius nomen ipse renouauerit, memoria, qui eos summa caritate sit amplexus, eodem se animo erga ipsos esse ostendit, cuius rei iam specimen dederit, ascito ex ipsorum numero ad sui corporis custodiam satellitio, et Bononiae nuper exipsis imposito praesidio: nunc hortari ipsos, quoniam ad concilij celebrationem coniunctio magni momenti futura sit, vt eo legatos ad Kalen. VIIbr. mittant, cetera plenius intellecturi ex Hieronymo Francho legato suo, cuius fidem et diligentiam iam a multis annis exploratam habeant, et quem breui aliquis ex intimis suis episcopis subsecuturus sit, qui de concilio cum ipsis agat prolixius. verum rex Morleo Musaeo suo apud Heluetios legato negotium dederat, vt quoquomodo posset, ne legati ab ijs Tridentum mitterentur, impediret. is, quod rem difficultatibus implicatam cerneret, Paullum Vergerium episcopum olim Iustinopolitanum, ex Raetis, quo, Patauio nuper se contulerat, accersit, eiusque opera vsus, et monitis instructus, ad Badensem conuentum proficiscitur; vbi rationibus suis et argumentis perfecit, vt non solum ijs, qui a Pontifice defecerant, sed etiam ceteris Heluetiorum pagis, quod vellet, persuaderet; continuoque Raeti Thomam Platum Curiensem episcopum eo profectum reuocant, quod a Vergerio admoniti intellexissent, id agere Pontificem, vt auctoritatem suam per illum apud ipsos recuperaret. In Germania segnius agebatur; confessionis Augustanae socijs, quibus idonee a Caesare cautum fuerat, siue quod de negotio desperarent, siue quod Caesaris offensionem metuerent, et animi eorum in aditu periculi remollescerent, minime inter se consilia communicantibus. Argentinenses, quod viciniores essent, a longinquioribus ciuitatibus, quid facere decreuissent, per internuncios exquirunt. et Mauritius quidem per Philippum Melanchthonem, Virtembergicus vero per Io. Brentium doctrinae capita conscribi iusserant; confectique libelli prorsus inter consentientes, sed separatim quod vereretur Mauritius, qui huc vsque in dissimulatione perseuerabat, ne si simul eandem omnes socij confessionem exhiberent, Caesariani in suspicionem factae foederationis adducerentur. Argentinenses postea consentaneum illis scriptum ediderunt. inde Mauritius VII Kal. VItil. ad Caesarem dat litteras, quibus fide ab ipso data sibi abunde cautum significat; sed, quod plerique inaudiuerint, a Constantiensi concilio decretum esse, vt in haereticos, qui ad concilium venerant, animaduerteretur, etiam si ipsis a Sigismundo Caesare cautum esset, idque Io. Hussi Boemi periculo comprobatum fuisse, propterea petere, vt ijs, quos missurus sit, etiam Patres caueant. sicuti concilio Basileensi, quod proxime Constantiense secutum est, factum fuerit, quod aliter Boemi eo venire detrectarent qua de re cum Caesar ad Patres per legatos retulisset, illi IIII Eid. VIIIbr. sumpta occasione ex disputatione de Eucharistiae sub vtraque specie perceptione, quia de his quaestionibus Protestantes cupiant, antequam quidquam decernatur, audiri, et publica side sibi caueri, in VI ante Kalen. Feb. diem earum definitionem reiecerunt, edita interea publicae cautionis formula, negligenter et frigide, vti Protestantes aiebant, concepta, nullo adhibito signo vel testimonio publico, nec ea denique forma, qua Boemis Basileensi concilio cautum fuerat, quaque suis caueri Mauritius postulauerat, siquidem in ea tantum appositum erat, licere omnibus in genere Germanis ad concilium accedere, deque rebus in eo tractandis in pleno conuentu vel cum delectis, libere, quae videbuntur, oratione vel scripto absque contentione et conuicijs proponere, conferre, agere, ac denique cum volent discedere et domum reuerti, hoc nomine synodum, quantum ad ipsam pertineat, publica fide cauere: licere denique vt pro admissis et admittendis delictis, etiam si grauissima sint et haeresim sapiant, pro suo arbitratu ipsi sibi, iudices sumant ad X deinde Kal. Xbr. Christophorus Strasius I. C. Ioachimi Brandeburgici VIIviri legatus magna circumstantium Patrum voluptate auditus est, quod praeclara omnia de egregia heri sui in caussa relligionis voluntate prolixe commemoraret, et officium suum atque obsequium synodo, cuius se decretis summittebat, deferret. id tam prompto animo ab eo factum Protestantes scripsere, quod praeterquam quod natura sua ad concordiam ferebatur, in adeptione archiepiscopatūs Magdeburgensis, qui mortuo Io. Alberto Friderico filio a collegio deferebatur, Pontificis gratia egeret, qui hucvsque in eo negotio tergiuersatus fuerat, quod Ioachimus VII vir Saxonicae confessionis ipsi suspectus esset. interim Virtembergici legati Tridentum veniunt sub exitum VIIIbris Theodoricus Pleningerus et Ioan. Heclinus, quib. mandatum erar, vt confessionem scripto comprehensam publice exhiberent, et venturos theologos dicerent, modo ipsis iuxta Basileensis concilij formulam idonee caueretur. cum Monfortium comitem Caesaris legatum conuenissent, et exhibito diplomate, quid in mandatis haberent. exposuissent, ille ante omnia legatum Pontificium ipsis adeundum persuadere conatur. verum ij veriti, si cum legato Pontificio rem communicassent, ne eo ipso ius illi ac praecipuam cognoscendi auctoritatem tribuere viderentur, magno fortasse caussae suae praeiudicio ac dispendio, sustinuere iudicium, dum datis ad Virtem bergicum litteris, quid fieri in eo vellet, ex ipso intelligerent; paullo post X Kal. Xbr. Io. Sleidanus Argentinensium legatus, harum rerum diligens scriptor, venit, vt cum Mauritianis ac Virtembergicis communem caussam ageret. huic ciuitati adiunxerant se Eselinga, Rauespurgum, Rotelinga, Biberacum, Lindauia, et Sleidano, vt simul suo nomine ageret, potestatem fecerant. Norimbergici, sicut nuper in bello Germanico, Caesaris offensionem veriti, medios se gerebant: eorum exemplo Francofurtenses sapientiores post periculum effecti, quamuis eandem quam alij doctrinam amplecterentur, nullos legatos eo miserunt. Augustani nullos habebant, quos mitterent, expulsis iam ante, vt diximus, doctoribus; Vlmenses vero iuxta praescriptam a Caesare formulam viuebant. interim a Virtembergico litterae venerunt, sed serius, quam vt ad VI Kal. Xbreis, vti iubebantur, in consessu publico confessio exhiberi posset. igitur legati cardinalem Tridentinum adeunt, quod Monfortius abesset, et pro communis patriae caritate et amicitia, quae ipsi cum principe suo intercedebat, vt publice audiantur, postulant; ille re cum legato Pontificio communicata, litteris etiam mandati, vt maiorem fidem faceret, exhibitis renuntiat, indignari ipsum, quod qui doctrinae regulam et modum accipere humiliter, atque obtemperare deberent, scriptum vllum offerre, et maioribus se quasi praescribere quidquam auderent. ita legatos ad Franciscum Toletanum remittit, a quo varijs ludificationibus extracto tempore, dum interea etiam Argentinenses a Gul. Pictauio pari arte eluduntur, nihil eo anno ab ijs impetrari potuit. Pontifex sub id tempus XIII cardinaleis omneis Italos creat, tutum potentiae suae munimentum, quod a Germanis et Hispanis episcopis ac theologis sibi metueret, ne cum de morum emendatione ageretur, auctoritati pontificiae detrahi paterentur. Belli autem Parimensis saepius antea a nobis commemorati, quod secum mox Subalpinum, ac Belgicum, et insequenti anno Germanicum traxit, effecitque, vt occultae inter aemulos principes iam a multo tempore simultates in apertas prorumperent inimicitias, haec origo fuit. Post P. Aloisij caedem cum Paulli III animus in diuersas partes raperetur, et inde vindicta aestuaret, hinc suorum saluti ac fortunis metueret, post longas et contumeliosas Caesaris ministrorumque eius ludificationes postremo in cogitatione de Parma ecclesiae restituenda et compensatione accipienda acquieuerat, ideoque Parmae praefectis mandauerat, ne Octauium in vrbem aut in arcem reciperent; quod prouideret fore, vt is iam Caesari adfinitate coniunctus facile cum illo reconciliaretur, et tandem vti iam Placentina, sic mox Parmensi ditione spoliaretur. nam Ferdinandus Gonzaga, qui caedis auctor, saltem conscius fuerat, cum Placentiam occupasset, eamque Caesari retinendam esse omnino persuasisset, hoc etiam persuaserat, si Medio lanense imperium et res suas saluas in Italia vellet, Parimam Farnesijs quoquo modo eripi oportere, siue priuati periculi ratione commotus, siue quod iritatis et offensis Farnesijs Caesarem minime fidere debere arbitraretur. vtque Caesaris animum per se ad ea consilia pronum magis incenderet, Pontificem cum Gallis moliri etiam alia, et de Parma Horatio alteri ex nepotib. iam adfinitate nobiscum iuncto tradenda cogitare per Granuellanum consilij de tollendo P. Aloisio participem, eidem persuaserat: qua fama sparsa id etiam adsequutus fuerat, vt non tantum Caesarem restitantem incitaret, sed et Octauium ob eam suspicionem cum Horatio fratre committeret, sicque Pontificis consilia disturbaret atque irrita redderet. cumque sub id tempus Paullus decessisset, et nouus Pontifex Parmam Octauio restituisset, Gonzaga, qui hominis inimici adeo vicini potentiam suspectam haberet, eo diligentius apud Caesarem agere, vt Italiae securitati consuleret, Pontificem prensare, et Io. Baptistam Montanum Balduini fratris F. spe amplissimorum munerum implere: ad haec diditis rumoribus nutantem Caesaris animum impellere, et vi adacta ad bellum praecipitare. violenter admodum in Italia et Germania passim omnia a Caesaris ministris agebantur. nam Gonzaga sub nomine Caesaris capitaleis inimicitias palam cum Farnesijs exercebat, et ne cum eo reconciliari possent, impediebat: nec minus iniuriose Didacus Hurtadus Mendoza cum Cosmo Florentinorum duce se gerebat, qui non contentus datam fidem de tradenda Plombinensi ditione minime praestare, eo amplius passim et palam iactabat, arcem Senis nuper a se aedificatam, non tam ciuium ceruicibus, quam toti Etruriae impositam esse, vt Cosmum in officio contineret. in Germania vero post mortem Granuellani patris summa rerum ab vnius Atrebatensis eius filij arbitrio pendebat: is fraudis in detinendo Hesso artifex et auctor, ne quantumuis instantibus Mauritio et Brandeburgico VIIviris et principibus ac totius Germaniae ordinibus deprecantibus eum liberaret, ijsdem artibus effecerat, peruiceratque, vt Caesar potentissimorum ac de se optime meritorum principum iustam in se offensionem concitare mallet, quam committere, vt consilij de retinendo Hesso poenitere videretur: quod quam initio probrosum, tam postremo eius in Germania rebus exitio sum fuit. penes eos treis animus Caesaris et consilia erant, mutuisque operis et officijs inter se colligati non sine manifesta multorum offensione rem publicam administrabant. Cosmus, qui rebus suis bella in Italia summe officere iudicaret, dissimulato dolore et iniuria medium se interponebat, et cum Farnesijs omnia amicitiae officia exercebat; suamque operam enixe pollicebatur, ne desperatione adacti ad externa consilia reuoluerentur. itaque cum Pontifice sedulo agebat, ne Farnesios desereret, qui siue a Io. Bapt. persuasus, siue quod crederet Octauium in speciem consilia cum Gallis agitare, vt Caesari suspicione ex eo iniecta, meliore condicione cum illo decideret, Cosmi monita negligebat, et Caesaria norum consilijs, spreta amicitia nostra, aureis praebebat. sub id tempus Diana regis F. iam diu ante contractis sponsalitijs Horatio Castrensium duci nupsit; missusque Flaminius Stabia, qui cum Octauio, et Alexandro ac Ranutio cardinalibus eius fratrib. ageret, et amplissimas vtrique nomine regis condiciones offerret. interea Gonzaga, qui inopia comeatūs Parmam ad deditionem compellere apud se statuerat, vicina loca praesidijs impositis et festinato opere muniebat, et quominus ad victum necessaria in vrbem comportarentur, omnem trans Tarrum regionem infesto milite occupabat. parte alia Pontifex sumptūs pertaesus amplius pecuniam in Parmae praesidium conferre recusabat: quibus difficultatibus cum conflictaretur Octauius, postremo Romam M. Antonium Venturium mittit, qui per Cosmi legatum ad Pontificem introductus, cum miserum Octauij rerum statum, quasque in angustias inimicorum calumnijs apud Caesarem cottidie eum traducentium coniectus sit, coram multis verbis exposuisset, se eo missum ostendit, vt ad pedes ipsius prouolutus opem contra vim iniustam imploret, quando contra tam infestos hosteis suis se viribus et copijs tueri non possit, sed alienis opibus ac potentioris alicuius clientela egeat. cum ad haec Pontifex respondisset, suas res non ferre, vt diutius subleuandae supplicis fortunae commodare possit, ac licere per se, vt quod ipsi expedire videatur, id faciat; hoc accepto responso Octauius liberum sibi existimans cum bona Pontificis gratia in clientelam cuius velit principis fortunas suas committere, protinus cum rege paciscitur in has condiciones: primo vt OIO IO pedites, quorum Paullus Vitellius praefectus esset, CC leuis armaturae equites praesidio vrbis aleret, VIII OIO aureorum pensionis loco quotannis penderet; damna, quae Alexander et Ranutius cardin. huius foederis caussa in bonis suis acciperent, alijs in regno atitributis possessionibus ac pensionibus sarciret; deinde vt neque rex cum Caesare conuenire, nisi Octauius comprehenderetur, neque Octauius Caesari reconciliari, nisi de regis consensu posset. postremo addita solemnis clausula, vt nullum Pontifici Sedive R. praeiudicium hoc foedere ab vtraque parte factum intelligatur. haec ita inter eos secreto Ambosiae in Turonibus per Carolum cardinalem Lotaringum et Franciscum Guisium fratres, Annam Momorantium M. E. et Santandreanum regis procuratores, et Horatium Octauij fratris nomine acta V Kalen. Iunij. huius foederis quamuis secreti obscura primum fama. cum ad Pontificis aureis peruenisset, ille ab Alex. cardinale quaerebat, ecquid Octauio fratri cum rege conuenisset: cumque Alexander responderet, ea de re quidem inter parteis actum esse, sed an adhuc confectum omnino negotium sit, nescire, Petrum Camoianum ad Octauium, et eodem tempore episcopum Fanensem ad Caesarem mitti placuit. Camoiano datum negotium erat, si res adhuc integrae essent, ab Octauio impetraret, vt fidem scripto obstringeret, cum rege se non transacturum, donec Pontifex a Caesare responsum accepisset. ea spe Fanensis cum componendae rei rationem initurus ad Caesarem adijsset, Caesar per Atrebatensem, qui cuperet ex hac occasione bellum nasci, quo alienato a regis partibus Pontificis animo Octauius Parma spoliaretur, et Gonzagae ac Mendozae desiderio satisfieret, ampla et magnifica omnia pollicetur, et si bellum Pontifex, quod iure posset, aduersus Octauium susciperet, copias a regno Neapolitano et Insubribus optime instructas offert. serius Fanensis in aula Caesaris ali quanto tempore retentus ad Pontificem redijt, iam Comoiano, qui Parmam missus fuerat, reuerso, qui ab Octauio responsum retulerat, sibi non integrum esse, Pontificis voluntati satisfacere, iam enim cum rege transegisse; quod vt in bonam partem accipiat, rogare: nihil enim contra eum sedisve R. auctoritatem actum esse; quippe cum id sibi cum bona eius gratia et venia licuisse existimauerit. quo responso cum exasperatum Pontificis animum et longe aliter affectum, quam cum ad Caesarem profectus fuerat, offendisset Fanensis, et prolixe omnia Caesaris nomine promitteret, Gonzaga et Mendoza vltro etiam, vt iussi erant, maiora vero omnia fingentibus, accedente ad haec Ioan. Bapt. Montano belli impulsore praecipuo, Pontifex ilicet ad belli consilia animum intendit, continuo que Hier. Dandinum Fori-Cornelij episcopum familiarem suum ad Caesarem mittit, qui de belli gerendi ratione cum eo ageret, et de auxilijs promissis certiorem fidem exigeret. Caesar, qui suorum potius libidini indulgens, quam quod in rem suam esse iudicaret, in bellum adeo intempestiuum consenserat, vbi videt Pontificem toto animo per se in id ferri, facti poenitentia duci cepit; quia tamen datam fidem honeste retractare non poterat, sibi videri ait aequius, vt Pontifex prior Octauio tanquam perduelli bellum indiceret; tum se vt sedis R. defensorem de auxilijs appellaret, de quibus summittendis, ac praeterea de Parma, si quo casu in suas manus veniret, finito bello Pontifici restituenda, priuato scripto fidem obligat: quod eo faciebat, ne pacis, quam se colere adhuc dicebat rex, ipse violator extitisse videretur, et omnem de Parma retinenda suspicionem amoueret. itaque Pontifex, impellente super Ioan. Baptista, sibi abunde cautum ratus legatum suum eundem Ioann. Baptistam constituit et Bononiam mittit, attributa peditatūs cura Alexandro Vitellio; ac Vicentio Nobili sororis F. negotium dat, vt in Piceno CC leuis armaturae equites conscriberet, eique equitatūs Pontificij praefecturam attribuit. quod vbi rex intellexit, protinus e Gallia Horatium generum cum P. Strozzio mittit, cum mandatis, vt Mirandulae; quam Galeoto Pico nuper defuncto Ludouicus eius F. sub Gallorum tutela tenebat, copias cogerent, quod inde, vt pote epropinquo, immitti auxilia, et comeatus commodissime Parmam importari posset. Ferd. Gonzaga, cui eius rei cura praecipua et Io. Iacobo Medicino Meleniani marchioni a Caesare mandata fuerat, auide in negotium incumbit, deductisque ex Insubribus et Subalpina regione Hispanorum praesidijs, Placentiam aduolat, et vrbe ac Sandonini pago nouis militibus firmato, omnia circa Parmam infecta reddebat. ita impellentibus hinc III illis viris Caesarem, hinc Io. Baptista Pontificem patruum, in speciem contra Farnesios bellum susceptum est, re vera inter duos potentissimos principes ceptum, quod magno deinceps Christiani orbis detrimento vsque ad Henrici II excessum continxuatum est. nec caussae aliae vtrinque deerant, quibus alter in altetum culpam reijciebat. nam Caesariani vltro nos Octauij tutelam suscepisse criminabantur, non tam supplicis defendendi, quam belli in Italia, atque adeo inter Christianos excitandi caussa, ob idipsum sollicitasse Imperij ordines et principes, vt a Caesare deficerent; neque in concilium, quod ipsorum rogatu Caesar ad sarciendam ecclesiae concordiam coegisset, consentirent, missis legatis, qui contestarentur, et illud pro irrito Gallos habituros denuntiarent. addebant et nuper Brissacum, vt belli occasionem quaereret, in Subalpina regione coenobium, quod Bargae pagi a Caesarianis custoditi ditionis est, occupasse, et festinato opere nunc munire; et quod nos summa inuidia onerabat, nuper etiam cum Turco in Christiani nominis perniciem foedus icisse. sed nostri antiquiores et iustiores multo caussas adducebant; Caesarem videlicet, cum Aquitania seditionibus arderet, misso Burano cum Anglis egisse, vt Burdigalensium tumultuantium tutelam susciperent, et ius, quod in Aquitania armis amiserant, iure recuperarent: pace ante biennium cum Anglis facta Santandreano e Britannia redeunti insidias tetendisse, et quasdam e nostris naueis per Belgas intercepisse: Heluetios, quo minus cum rege foedus renouarent, sollicitasse: Sebastianum Vogelspergum, quod regi militasset, prius tormentis cruciatum Augustae in Imperij comitijs non sine regis ignominia securi percussisse; cum de interceptis in Belgio quorundam negotiatorum nauibus apud Mariam Pannoniae reginam querimonia institueretur, legatum eo regis nomine missum iure gentium violato in carcerem coniectum, et peruerso ordine bona nostrorum Antuerpiae fisco adiudicata esse; postremo Caesarem Carolo Marillaco Venetorum episcopo apud ipsum oratori iniuriose interminatum, fore, si res ad arma deuenirent, vt regem ad minimi ex suis condicionem redigeret. antequam tamen extrema tentarentur, Alexander cardinalis a Pontifice ad Octauium fratrem mittitur, qui eum, vt foederi cum Gallis inito renun ciaret, hortaretur, et Parma ecclesiae restituta Camertium ditionem compensationis loco cum honorifica pensione acciperet. is quod inuitus faceret, vt Romae inter infestos homines versaretur, libenter paruit. non tam quod reb. non amplius integris, quidquam se ab Octauio impetraturum speraret, quam vt honestam discessionis caussam haberet. erat illi animus in Galliam proficisci, et Auenionem, cuius legarionem obtinebat, secedere; sed ne videretur omnino ad Gallorum parteis transijsse, ex Cosmi consilio, quem in itinere Florentiae conuenit, postquam apud Octauium nihil Pontificis minas et Cosmi ac sua monita valere intellexit, ad Vrbini ducem, qui Victoriam sororem in matrimonio habebat, diuertit, comitibus Bacio Caualcantio et Hieronymo Pisano Florentinis, quorum praecipue consilio vtebatur. missus et Ioan. Angelus Medicinus cardinalis Meleniani frater, et mox cum Ranutio Octauij fratre Sfortia Sanflorianus cardinalis, qui Regij Lepidi, quo Hercules Ferrariensium dux cum Octauio et Dandino venerat, collocuti sunt. cum Octauius paratum se aequis condicionib. transigere diceret, et Ascanius Cornaeus a Pontifice ad regem missus eadem ab eo reportaret, neque propterea quidquam subinde nascentib. difficultatib. efficeretur, Caesariani et Pontificij ita interpretabantur omnia, quasi id ageretur, vt dum per collo quia ab armis cessatio fit, tempore extracto messis colligendae spatium obsessis concederetur. itaque de mese, antequam maturesceret, corrumpenda consilium a Gonzaga initum executioni demandari placuit. Interea cardinalis Turnonius, qui regis negotia in Italia procurabat, et Paullus Thermus orator regius, cum nihil a Pontifice impetrare potuissent, Roma discedunt, et itineribus diuersis ille Venetias, hic Mirandulam, vbi copiae regiae conueniebant, proficiscitur. medium se eo in bello, vti diximus, gerebat Cosmus, qui quamuis a Caesarianis indignum in modum habitus, pacis consilia, ceu nouo principatui firmando necessaria, et Caesarem colebat, nihilo tamen minus rebus nostris fauere creditus ob iniurias a Mendoza acceptas, ex eoque praecipue, quod Horatium et Aurelium Fulgosium, qui vt citius in Galliam Cisalpinam peruenirent, conscensis Sfortiae Sanfloriani triremibus Massilia soluerant, et cum tempestate iactati cursum non tenuissent, in Etruriam naufragi disiecti fuerant, a Bartholomaeo Poggio captos, quamuis Pontificis hosteis, cum triremib. armis, et omni suorum supellectile libertati restitui, et honorifice Castellum-nouum vsque in Carfinianam vallem deduci incolumeis curauerat. ea humanitate mutatam Cosmi voluntatem et ad amicitiam nostram inclinare cum plerisque persuasum fuit; gratiaeque ipsi a rege reginaque eo nomine habitae. Gonzaga igitur, qui videret Caesarem iam consilij poenitere, et Pontificem per cardinaleis intermedios, ac Cosmum inprimis, concordiae viam tentare, atque interea messis paene maturae tempus instare, praeuertendum duxit, et bello illato loca comeatui intercipiendo et messi corrumpendae idonea occupare. primus impetus in Brixellum factus, castellum Regiensis, atque adeo Ferrariensis ditionis, quodinter Casalium maius, et agrum Mantuanum, vnde copiosus comeatus Parmam importabatur, iacebat: id Kalend. Maij ab Aluaro Luna Cremonensis arcis praefecto noctu cum IO C profecto interceptum est, oppidanis se defendere non ausis; cum de eo quereretur Ferrariensis, Gonzaga Regiensem seditionem ad Imperium pertinere respondebat. ideoque teneri praesidium Caesareum accipere. iamque omnia in armis erant, et Io. Baptista V OIO peditum, maiorem partem ex Etruscae militiae flore, conscripserat; ad CC leuis armaturae equites, quibus Vincentius Nobilis praeerat, alij C se adiunxerant duce Troilo comite Rossio. cum ijs copijs Io. Baptista Bononia profectus fuerat, vt se, transmisso Anitia, cum Gonzaga coniungeret, qui iam Placentiam venerat cum Meleniano Caesarei exercitus legato, eoque tormenta. falces, marras, et cetera ad corrumpendam messem necessaria instrumenta comportari iusserat. in exercitu erant X Hispanorum vexilla, ac totidem Italorum, quos Gonzaga, quasi de Brissaco securus, ex Insubribus alieno maxime tempore deduxerat, et CCC leuis armaturae equites cum III cataphracto rum alis optime instructis in itinere, Nocetum in agro Parmensi, quod ab Octauio tenebatur, eius qui praeerat, ignauia, cuius postmodo poenas luit, Gonzagae deditur. hoc facto, de pace tractatus, hactenus a Ferrariensi, cui ob viciniam bellum illud maxime detrimentosum erat, et a Sanfloriano cardinali habiti turbantur. iam P. Strozzius cum Corn. Bentiuolio alia via per Heluetios et Raetos Mirandulam peruenerat; atque inde Aurelius Fulgosius Pisaurum ad Vrbini ducem Octauij sororium missus, vt OIO OIO peditum in Vmbria conscriberet, in itinere a Rauennae legato captus, et postea e Caesaris Rasponij, cui in custodiam datus fuerat, manibus elapsus copias adduxerat; quae cum per agrum Bononiensem licentiose se effunderent, Pontifex, qui Bononiae metuebat, Camillum Vrsinum vrbi imposuerat, sed cum minore praesidio, quam quo nostrorum populationes impedire posset. dum in eo essent exercitus foederati, vt coniungerentur, Octauius II vexilla in vrbe conscribit, ducibus Taliaferreae, Baiardae, et Carissimae praecipuarum populi familiarum principibus, qui Mirandulam ad Strozzium proficiscerentur, honesto praetextu, vt quos suspectos haberet, vrbe emitteret. illi cum Pontificio veniente exercitu, et Sabelli, qui nunc Secchia dicitur, oram legente, in Io. Baptistam, qui primam aciem ducebat, incidissent, acriter vtrinque pugnatur, peiore tamen vrbanorum condicione, desiderato Baiardo, et Mercurio Taliaferreo grauiter vulnerato, et equitibus fere omnibus captis. nec ineruenta Pontificijs victoria fuit, Orlando Pistoriensi strenuo milite occiso, et principe Macedoniae sauciato, atque ab ipso Io. Baptista sarissae vulnere in femore accepto. captiui mox dimittuntur, ea spe, vt periculi memores, cui ab Octauio expositi fuerant, tumultum in ciuitate excitarent; sed externi militis praeualente in ea robore, et nuper introducto Fr. Claromontio cum Gallico peditatu, ciuiumque debilitata potentia, ea spes Pontificijs frustra fuit. non inanis fuerat Octauij suspicio: nam mox detectum fuit, Michaelem Taliaferreum et Io. Galeotum Sanuitalem ex comitum Salae familia cum hostib. egisse, et portam vrbis ipsis prodituros promisisse, cuius rei conuicti capite luerunt. coniunctis exercitibus ad pontem Anitiae impositum, et Io. Angelo Medicino cardinali a Pontifice in castra veniente cum diplomate, quo Pontifex Gonzagae summum imperium in ea expeditione attribuebat, vexillo etiam ecclesiae de more ei consignato, placuit Colornium adoriri, quod ab Americo Antinoreo Octauij nomine tenebatur, Ioann. Francisco Sanseuerino illius loci domino, quod Octauio suspectus esset, Parmae sub custodia retento. missus eo Aluarus Sandeus castrorum praefectus cum Hispano milite, qui aqua ex fossa oppidi deriuata et aggere ducto, muro successit; moxque eum cum delecto equitatu secutus Gonzaga, relicto in castris Meleniano, qui fossorum opera circumiacentis regionis messem vastaret, ex Sandonino castello XIIII tormenta secum ducit, et frustra iusso Antenoreo deditionem facere, continuato impetu pulsatis muris et magna ruina deiectis, cum defensores non amplius tuto possent consistere, et ex CCC praesidiarijs solummodo CXXX superessent, fit deditio; acmilites quidem iussi se in arcem recipere, in quos ius esset Gonzagae pro arbitrio statuere, oppidanis vita et re saluis statim intro accepti Hispani cantra fidem datam oppidum diripiunt, multosque ex ciuibus capiunt; milites sine multa dimittuntur. Antenoreus, quod valde locuples existimaretur, seuerea Gonzaga habitus, nec nisi XII OIO aureorum pretio exsoluto liberatus est. cladem in Colornij amissione acceptam, altera non minoris momenti haut multo post cumulauit. nam dum Colornium oppugnatur, cum Gonzagae et Gaiacij comitis alae equitum prope Fontanellam in insidijs laterent, emissi aliquot scloppetarij Fano-Secundi, qui praesidiarios ad pugnam prolectarent. igitur Hadrianus Baleonus et Iulius Asculanus egressi, qui pridie illuc ab Octauio Parma missi fuerant, cum recedenteis scloppetarios ardentius insequerentur, in insidias praecipitant, et amissis aliquot e suis capiuntur. sed geminatam iactutam Strozzius inuicti animi dux mira ac sollerti diligentia sarciuit, qui ex equitatu et peditatu omni delectu facto, statim Concordiam Picorum oppidum aduolat, nulla que mora interiecta peditibus pari celeritate cum equitatu incedentibus in Regiensem agrum descendit, et XI OIO passuum emensus, Parman improuisus ingreditur; turbatosqae Parmenseis aliquantum aduentu suo confirmauit: Octauium inprimis, qui quod praeter opinionem haee sibi accidissent, peiora in posterum metuebat. hoc facto, quod spem omnem fidem que superaret, summam laudem adeptus est Strozzius. siquidem Gonzaga, cum de consilio eius cognouisset, ad Anitiae pontem Melenianum praemiserat, qui nostros transitu intercluderet; sed tanta diligentia vsus est Strozzius. vt licet numerosas copias semper ordinate incedenteis secum traheret, tamen hostem adeo vicinum anteuerterit, et paucis ex siti et fame seminerib. relicti, incolumeis suos Parmam introduxerit. Melenianum hominem morib. vafrum, siue quod Farnesijs proximitate sibi coniunctis faueret, siue quo bellum more suo duceret, moram nimiam interposuisse suspicio fuit; quod vta Gonzaga, postea iacta tum, ita tunc prudenter dissimulatum, ne cardinalem Medicinum Meleniani fratrem, qui Pontificis nomine ad exercitum venerat, offenderet: nec vero aegre admodum ferebat Gonzaga, Strozzium cum omnibus suis Parmam ingressum esse; sic enim fore sperabat, vt tanto citius ciuitas, cuius iam annona in arcto esset, comeatu exhauriretur. dum hostes ad Colornium essent, nostri, qui Mirandulae conuenerant, capta occasione in Bononiensem agrum excurrunt per Io. Baptistae absentiam, et crebris populationibus vicina loca infestant; eoque maioris motus metu Pontificem adigunt, vt Cosmi Florentinorum ducis opem imploraret, qui subito Othonem Montacutum cum OIO peditibus suo sumptu Bononiam misit, eiusque aduentu effecit, vt a populationibus ac direptionibus aliquanto tempore cessaretur, frustra a nostris tentato Crepacordio, et Ioannis atque Agathae Fanis; vnde magnis praedis abactis ad Antonij Fanum, quod OIO OIO passuum a Mirandula abest, locum a se fossa munitum recesserunt. inde cum crebris cottidie excursionibus in Bononiense territorium effunderentur, Pontifex postremo, qui popularium querellas amplius ferre non posset, Io. Baptistam, et Alexandrum Vitellium reuocat, ijque mox separatis virib. relicto Caesariano exercitu per Regiensem agrum in Bononiensem descendunt, multum renitente Gonzaga; qui rem publicam prodi, et summum praeiudicium Pontificis rebus fieri frustra inclamabat. interea Melenianus Montechium et Castrum-nouum in Regiensi agro Caesaris nomine occupat et praesidio firmat. Pontifex vero, qui recenti periculo edoctus idem a Castro et alijs Farnesiorum oppidis Romae vicinis metueret, Horatium Romam ad caussam dicendam citat, colore quaesito, quod coniunctis cum rege consilijs in Bononiensem agrum populabundus excurrisset: citatur et Alexander cardinalis, qui Vrbinum secesserat, et Ranutius, cui Viterbij legatio adempta, et Rodolfo Pio Carpensi attributa est. missi continuo custodiae corporis destinati equites cum aliquo militum Senis a Mendoza summissorum numero, duce Rodolfo Baleono, qui castella et oppida Farnesiorum in Latio Pontificis nomine occuparet. nec rnagni negotij res fuit, vltro Farnesiorum fratrum matre loca tradente, et fide de ijs restituendis confecto bello a Pontifice accepta. ita vicinis vrbi oppidis in potestatem redactis iam securior, et acceptis a Mendoza C aureorum milibus ad bellum paratior Pontifex de Mirandula oppugnanda serio cogitare cepit, captis prius nostrorum ad Fanum Antonij castris, virtute praecipue Petri Paulli Tosingi, qui cum suis, quantumuis diuturna dimicatione fatigatis, primus in aggerem insiluit, re eo audentius a Camillo Vrsino tentata, quod castra nostra praesidio nudata Strozzio discedente intellexerat. captis castris cum nostri propius oppidum accessissent, rusticorum manus noctu ad fossam vsque progreditur, vt annonam inferret; quo animaduerso Vitellius cum suis eos inuectus, quantumuis renitentibus nostris, igne iniecto annonam consumpsit; nec multo post Hispani molatrinas Pado impositas iuxta Turricellam incenderunt, cum pridie inibi multos ex suis amisissent. addidit et animos hoitibus ad maiora audenda, quod dum Franciscus Colinius Andelotus nuper a rege missus et Philibertus Marsilius Sipetra, qui mox post foedus ictum cum Octauio Parmam venerat, cum Paullo Vitellio vrbe egressi in Soragniam descendissent, magnisque inde praedis abactis reuerterentur, in itinere a Gaiacio comite et Francisco Bimontio Hispano duce insidijs excepti, et post acre certamen capti sunt, Placentiam que deducti, et inde in Mediolanensi arce diu asseruati fuerunt. eo in certamine Clucara eques Epirota diu cum Ioan. Baptista luctatus, vix tandem se periculo eripuit, et Parmam incolumis peruenit. ita retuso vtrinque nostrorum impetu, qui incommode admodum sub muris atque adeo sub dio extra vrbem diuersabantur, Paullo Thermo et Ludouico Pico Galeoti F. vrbem cum IO C pedibus et CL equitib. praesidio tenentibus, Gonzaga de ea arctius obsidenda consilium inijt, quod speraret fore, vt Pontifex eo magis cum rege committeretur, et ipsius viribus in illa obsidione occupatis, penes se vnum belli Parmensis summa esset. verum cum omnia confuse et cumultuarie agerentur in hostium castris, nortri resumptis viribus cottidie excurrebant, et nouis subinde damnis hosteis afficiebant. nam Camillus Castellionaeus cum XX cataphractis Romam ad Pontificem missus, vt eum de suarum rerum statu certiorem faceret, a nostris capitur; cum vero hostes iam propius tormenta ad Mirandulam admoturi essent, Horatius et Thermus egressi, vt hostileis conatus interturbarent, pugnandi desiderio vltra caeduam siluam, quae in propinquo erat, ardentius prouecti in insidias praecipitant: periculum tantum iuxta praeceps et audax consilium superauit: nam per medios hosteis nostrorum virtute fit via, qui relicta a tergo Mirandula, quo regressuros eos latens hostis expectabat, Parmam contendunt, sicque Io. Baptistae Montani insidias fefellerunt. capti a nostris Tienae et Collalti comites, et Taleanus nec multo post haut longe ab vrbe Alfonsum Vlloam cum Hispanorum equitum turma consedisse ab exploratoribus renuntiatur. eo cum Horatius cum delectis equitibus proficisci statuisset, statim clauduntur portae, ne profectio interea enuntiaretur, huicque Iuo Alegrius, Dampetra, Vidus Bentiuolius, et Bartholomaeus Montanus se socios adiungunt, qui hosteis nec opinato aggressi partem caedunt, reliquos in fugam vertunt. dum res ad Mirandulam geritur, Thermus comperto aliquot equitum Caesarianorum alas in exercitu Pontificio esse, litteras ad Gonzagam dat, quibus, cum regis animum semper beneuolum hactenus Caesar expertus sit: audire se aegre testatur, Caesaris copias hostibus militare, et vt animum super ea re suum aperiat, rogat. ad haec Gonzaga respondet, nihil agere Caesarem, quod non ipsi saluo foedere, quod cum rege icerit, liceat; eo enim Pontificem comprehendi, quem et Sedem R. ab iniuria tueri teneatur; non mirari ergo eum debere, si dum Pontificem Caesar tuetur, Gallos, quae Pontigiciae dicionis sunt, inuadenteis aggrediatur; neque vero ignorare se, Mirandulam Sedis R. beneficiarum vrbem esse, in quam nullum ius regi sit, nisi quod armis et vi vsurpet; vltimo enim foedere, cui ipse cum Granuellano interfuerit, cum de ea a legato regio mentio esset iniecta, vtque eo comprehenderetur, vrgeret, Caesarianos semper recusasse, itaque tandem conuenisse, vt eius mentio prorsus omitteretur, saluo iure, quod Caesari, regi ac Pontifici in ea esset. hic locus postulat, vt de Picorum gente, quae nunc Mirandula et Concordia potitur, et eius rebus, quantum ad rem facit, breuiter citra vanitatem et odium aliquid edisseram. omissis igitur fabulosis initij, quae genti huic ab ijs affinguntur, qui eius originem ad Constantium Constantini magni F. referunt, constat Picos primarios Mutinae ciueis in ea ciuitate multis egregie factis ab anno Christi OIO CX floruisse, ac demum CC circiter annis postea Franciscum Picum a Ludouico IIII Caesare vicarium imperij in ea constitutum; sed mox Passarinum Bonacolsium inter Mutinenseis ciueis allectum, cum a Pico sibi timeret, eo de medio sublato, et Prendiparte ac Tomassino ipsius F. F. occisis, Mitandulam, quae illis perfugium fuerat, solo aequari iussisse, anno Christi OIO CCCXXXI. Bonacolsio deinde a Gonzagis, qui tunc Mantua potiebantur, in ordinem redacto, rursus Mirandula instaurari, et Picorum gentis relliquiae colligi cepere. ex Francisco Nicolaus superabat, qui Curiae Quadragenariae municipum fauore adiutus, rursus Mirandulam Gonzagarum beneficio recepit. Nicolao Prendipartes, et Prendiparti Paullus successit. huius filius Franciscus Ioannem et Franciscum sibi cognominem sustulit, qui Concordiae comites a Friderico III creati sunt. Francisco Ioannes Franciscus, et huic Nicolaus, et Nicolao rursus Ioannes, ac Ioanni Ioannes Franciscus successit, is, qui arcem a nullo antea septam maxima impensa sua cingendam curauit, anno Christi OIO CCCCLX, et moriens Galeotum, Antonium Mariam, et Ioann. filios reliquit, Ioannem, inquam, illum, qui ob admirabilem linguarum ac scientiarum omnium accuratissimam scientiam, cum rara morum probitate et summa pietate coniunctam, iam in iuuenili aetate seculi sui Phoenix appellari meruit. huius tam excellens et omni litterarum genere ornata pietas certe merebat, vt gens Pica exemplo domestico admonita pietatem inter suos religiesius coleret. sed cum Galeotus Ioannem Franciscum, Ludouicum, et Fridericum reliquisset, Ludouicus natu minor iure gentium violato in Ioan. Franciscum insurgens ope Herculis I Ferrariensium ducis fratrem Mirandula eiecit. is Franciscam Io. Iacobi Triuultij notham F. in vxorem duxerat, ex qua Galeotum sustulit. Ludouico mortuo Ioannes Franciscus et ipse in litteris ac philosophiae theologiaeque studijs patrui aemulatione versatissimus, a Iulio II in auitam possessionem restituitur, ex qua rursus post Rauennatem pugnam a Ludouico XII deiectus, postremo a Matthaeo Lango cardinali Gurgensi Maximiliani I legato restitutus, Mirandulam vsque ad annum huius seculi XXXIII tenuit; quo Galeothus Ludouici F. noctu oppidum cum XL armatis ingressus, patruum summa pietate virum ante Christi in cruce pendentis imaginem suppliciter prostratum et Dei opem implorantem immani paricidio obtruncauit, vnaque Albertum filium, Ioanna Carrafa Alberti vxore cum Paullo filio in carcerem coniecta, et Carlota Vrsina Ioannis Thomae alterius ex filijs itidem vxore. ita per summum scelus Mirandula potitus, cum sibi merito a patruelibus timeret, ante triennium Mirandulam in Henrici manus tradiderat, accepta in Gallia ex regio patrimonio compensatione. cum Crepiaco tractatu ac postea initio regni Henrici de ea inter Caesarianos ac regios ageretur, postquam conuenire non potuit, placuit, vt illius mentio induceretur: quo respexit Gonzagae responsum, quod ad Thermi litteras dedit. verum a nostris contra iacta batur; Niceae cum de ea Galeotus et Io. Thomas Io. Francisci F. contenderent ante XV annos, de vtriusque consensu Paullum III fidei Francisci regis ad litis vsque finem oppidum commisisse: commissum Gallos ab eo tempore semper protexisse. dum in eo essent, a Ferrariensi de pacis condicionibus actum est, quem belli ob viciniam taedebat, et cardinalis Farnesius, qui Vrbino Florentiam Pontificis iussu migrauerat, omnem operam dabat, vt res componerentur, sed irrito successu. interea Gonzaga, cum aliud non posset, contra castella et oppida montibus Parmae vicinis imposita viribus conuersis ducit, et Calistranum deditione recipit, mox et arcem. dein et Tizanum, quod ita vndique cinctum putabatur; vt praesidiarijs non pateret exitus: cum deficiente comeatu amplius defendi non posset, deseritur, Marcone Castellano, qui eo nuper Fontanella venerat, in media luce cum CCC militib. inde clam hostib. per auiam et confragosam vallem magna cum sua laude elapso. nec multo post Torciaram et Felinum Sanfloriani comitis castella in fidem accipit Gonzaga ex domini consensu, quae nihilo minus ab Hispano milite crudeliter et auare habita, ac si hostilem aggressionem passa essent. attrito in obsidione peditatu Gonzaga II vexilla, quae Clerij reliquerat, ex Subalpina regione euocauerat, et Montechio imposuerat: sed cum ij quamuis a loci praefecto saepius moniti, extra vrbem, quo liberius excurrerent, stationem haberent, hoc comperto Strozzius dux impiger agmen citatum rapit, et lineis interulis superindutis de nocte per porticus iacenteis, et ad praedam quam ad pugnandum paratiores opprimit. itaque subsidio a Caesare summissa Germanorum IIII OIO duce Seisneco regulo, quae stipendij defectu, quamuis diu ante conscripta, nondum in castra venerant. parte alia rex misso Genuam Ludouico Alamannio cum repub. egerat, vt in eorum oppidis ac portib. securus suis receptus esset, et illac auxilia Parmam deducenda tuto transire possent. dissidente ob factiones rep. in spem rei obtinendae rex venerat; sed praeualente Caesarianorum potentia, atque Auriae inprimis auctoritate, nihil impetrari potuit. Turnonius rardinalis a Venetorum repub., quorum veluti in sinum ab aula remotus confugerat, Heluetijs nuper a rege conscriptis transitum per Brixianum agrum impetrauerat, comeatu tamen denegato, quod vix suae ditionis populis illius anni frugeis suffecturas dicerent. huc vsque pro Parmae defensione bellum gestum inter regem et Pontificem; deinceps inter ipsum Caesarem et regem exarsit. principium a Polinio in mari Oceano factum, interceptis Belgarum negotiatorum nauib., et magna ac locuplete praeda facta. cum vero Andreas Auria iam transportatis in Hispaniam Philippo et Maximiliano, in eo esset, vt rursus, ad reportandum cum vxore et familia in Italiam Maximilianum, in Hisp. nauigaret, ob idque in dies Barcinone cum classe expectaretur, Leo Strozzius classis Gallicae praefectus cum XX VII triremib. et II biremib. ad aduersam Circelli promontorij, in quo Andreas consederat, partem dorso montis tectus latenter irrepsit, eo eonfilio, vt Gaesarianam classem, interciperet; quod vbi Andreas per exploratores cognouit, praefectos triremium aduocat, et quae de nostrorum consilijs et apparatu explorata habeat, exponit, hortaturque, vt virtutis pristinae memores fidelem operam Caesari nauarent; inde post horam diei XXII incitato remigio aduersus ventum et nostram classem. ita cursum instituit, vt se sensim in altum educeret, quo vel ad iter faciendum, vel ad pugnam conserendam expeditior esset. sed vento crebrescente et imminente nocte Villam-francam deflexit. cum videret Strozzius conatum contra Auriam non successisse, consilium mutat, et loco deuectus, primum dolonibus expansis litus legere cepit, dein cursum Hispaniam versus intendit, Auriam se esse, qui cum classe ad Maximilianum transportandum venisset, simulans; eaque simulatione tantum effecit, vt triremem vnam recens instructam, quae eius salutandi gratia obuiam Barcinone missa fuerat, ceperit, continuoque promota classe et displosis tormentis, tantum terrorem effuso circa portum ad spectaculum populo iniecit, vt si statim militem in terram exposuisset, vrbem proculdubio occupare potuerit. verum hoc facinore contentus, captis praeterea VII mercatorum onerarijs et minoribus aliquot nauibus, Massiliam multa praeda onustus retro se contulit. tanti successus laetitiam tristitia insperata mox cumulauit, de Francisci Momorantij Annae M. E. filij et Villarij comitis aduentu fama sparsa. nam Leo Strozzius, qui sciret se ac fratrem summe inuisos esse Annae M. E. et Claudio Sabaudo Tendae comiti eius sororio Prouinciae praefecto, eoque consilio illos missos, vt ipsum nulla meritorum habita ratione, omni imperio et dignitate ignominiose exuerent, vir generosus, vt iniuriae praeuerteret, conscensa triremi illa, quam nuper Barcinone ceperat, et altera, quae ipsius fratris erat, vi remigij superata catena, quae portum claudit, in altum vela dedit, et recta Melitam cursum tenuit. profectionem accelerauit suspicio de summissis in suam perniciem sicarijs, ob quam Ioan. Baptistam Corsum familiarem suum paullo ante captum tormentis subiecerat, et suspicioni consentaneam confessionem ipsius manu scriptam extorserat. ne tamen videretur omnino sine comeatu regem deseruisse, epistulam in haec verba scriptam abiens reliquit et cum praetorio vexillo studiose complicato ad ipsum perferendam curauit. Quam honoris ac gloriae cupidus in tuam familiam adscribi volui, Christianiss. princeps, tam de salute et dignitate mea anxius ex ea profugi; quippe cum viderem, non aliam fidelis operae et tot exantlatorum laborum mercedem pro positam esse, quam aut turpem missionem, id enim inimici homines apud te calumnijs peruicerant; aut indignam necem; quod ex coniuratorum confessionibus constat. ignosces igitur pro ingenita clementia, si non petita venia e regno tuo discessi; non enim per inuidos et maleuolos aliter licuit, qui aut deprecantem iniuriose repulissent, aut cunctantem perfidiose oppressissent: sed quamuis inopinata profectio mea tibi iustam fortasse indignationem mouerit, non despero tamen, si perpenderis, quam diuersa aduentus et abitus nostri condicio fuerit, quin caussa mea, si non gratiae, saltem commiserationi apud te locum inueniat. nam diues veni, inops discedo; quod sine inuidia et exprobratione dictum intelligo. vt ergo laborem et industriam meam, quam hactenus sedula et summa fide tibi nauaui, boni consulas, humiliter, quantum possum, rogo; abunde autem erit, si, quamuis te mei nunc taedeat, praeteritorum non pigebit; nam in posterum quin absentia nostra, ex aliorum, qui me tibi inuisum reddiderunt, compararione fiat, vt mei desiderio tangaris, minime dubito. Leonis discessu mutata classis praefectura et administratione, Auria satis temporis habuit, vt conscripto nouo milite, et summissis a Cosmo III triremib. probe instructis sine vllo nostrorum impedimento in Hispaniam transmitteret, Albano duce secum deuecto, vbi propter aduersam tempestatem aliquandiu commoratus, tandem inde Maximilianum et vxorem cum omni familia incolumeis Genuam aduexit. ita geminato itu et reditu ex Italia in Hispaniam eo anno occupata classe factum est, vt Auria Melitae et Tripolitanae arci suppetias ferre minime potuerit, multumque damni ex ea occasione a Turcica classe in mari Thyrreno acceptum sit. dum haec mari geruntur, Brissacus in Subalpina regione, paratis, quae necessaria erant; inopinato bellum mouet. Clarascum P. Ossunius cum Cipio et Centalij regulo occupandum susceperat, III ei a Brissaco Gallorum vexillis attributis. scalis admotis impetus a nostris animose factus, a praesidiarijs generose repelli tur, desiderato Charrij fratre, qui de scala deturbatus et occisus est. felicior Ioann. Grongnetij Vassaei conatus fuit, qui ad Damiani fanum capiendum destinatus sub auroram vno ab oppido milliari consedit; cumque moris esset, vt summo mane oppidani ad opus rusticum emitterentur, tum custodiae per muros disponerentur, commodum accidit, vt egressis oppidanis, statim nostri in fossam exscensione facta muro succederent, et scalas admouerent, antequam stationarij accesissent. ita capta vrbe, arx nullo comeatu firmata, ab hoste mox deditur. maius in Clerio occupando negotium fuit, quod eadem nocte tentari placuerat, duxque expeditionis ipse Brissacus esse voluit. primo decretum inter belli consiliarios, vt ea parte, qua Agnatia Clerium itur, vitiferos colleis versus scalae admouerentur: sed Blasio Monlucio iam tum magnae auctoritatis duce Brissacum admonente, vt quando ipse negotiointeresse statuerat, primis commissae prouinciae initijs existimationi consuleret, et ita rem aggrederetur, vt si astu non succederet, vi oppido potiretur; post acrem disputationem, multis, si longior mora interponeretur, consilium euulgatum iri dictitantibus, tandem machinas Augusta Taurinorum aduehi placuit, Monlucioque et Calliaco mandatur, vt rem summa diligentia ac silentio procurarent; eodemque tempore, quo Brissacus cum Boniueto et Francisco Bernardino aduenit, ipse cum Antonio Dallio Piquinio ac tormentis oppido successere: nec frustra fuit Monlucij consilium; nam fossa profundiore et muro altiore, quam vt miles scalis in summum eniti posset, ad violentam oppugnationem Brissacus vireis vertit, diuersaque parte, ad portam, quae vulgo crocea indigetatur, directis machinis, ac breui tempore magna ruina edita, cum praesidiarij Itali, qui ad IO erant, et L equites, quos Gonzaga, inde nuper ad bellum Parmense abductis Hispanis, imposuerat, recenti Hispanorum odio oppidanos a defensione alieno prorsus animo esse cernerent, Georgius Lamponianus Mediolanensis, qui summo cum imperio praeerat, deditionem facit; traditaque arce, summo mane complicatis signis, absque tympanorum pulsu incolumes omnes Astam deducuntur. oppidanis a Brissaco parcitum, hoc humanitatis exemplo vicinorum animos ad consilia secum coniungenda inuitante. his intellectis Gonzaga cum IIII OIO peditum Italorum, OIO OIO Germanorum, et CCC equitibus Astam continuo aduolat. rex vicissim in Subalpinam regionem VI vexilla ex veteranis cohortibus duce Inardo misit: mox et eo Claudius Lotaringus Aumalins equitatūs praefectus venit: nec multo post Ioannes Borbonius Angianus, et Lud. Borbonius Condaeus fratres, Iacobus Sabaudus Nemorosij dux, Franciscus Momorantius Annae M. E. filius, Helionorus Cabotius Carnij comes, et Franciscus Rupifulcaudius cum delecta nobilitate eodem profecti; quibus vt hospitium laxius pateret, Brissacus III militum signa Clerio deduxerat. ibi de Lentio castello ad radices Alpium, vnde qui Susa Augustam Taurinorum tenderent, multum cottidie accipiebant incommodi, capiendo actum est. eo Brissacus cum omni exercitu proficiscitur, tormentorum deducendorum cura Monlucio attributa, qui Clerio, vbi ex ruina muri luxata coxa hactenus decubuerat, Moncalerium deductus, ad exercitum nuper a Brissaco euocatus fuerat. is ergo cum Calliaco ac V signis Lentium postridie sub vesperam venit, cum Brissacus eodem die ante meridiem venisset. arx Lentij, (nam oppidum admodum debili muro cinctum mox venientibus nostris patuit,) qua oppidum spectat, in plano site, sed duobus propugnaculis egregie firmata, vt ea parte a repentina oppugnatione nihil metui debuerit; de cetero vndique locis praeruptis inaccessa, ideoque arte minus munita. postquam Brissacus locum lustrauit, summa difficultate in altum ardua admodum et longa CCC amplius passuum ascensione enixus, desperata re, de reducendo exercitu in consilio egerat. verum Monlucius vixdum a coxae luxatione bene firmus, a Piquinio, Toccapedio et Roboreo Vinusio persuasus, locum adit, et mulo impositus cum inter enitendum animaduertisset, per inetrualla aliquid plani subesse, in quo tormenta subuecta deponi, et fossores inter quiescere possent, donec ad summum perueniretur, subito, ad Brissacum redit, et vibi de deliberatione intellexit, ipsum rogat, vt paullisper sententiam substineat, expositisque, quae obseruauerat, assentientibus, Borbonijs, Nemorosio, Momorantio, ac reliquis belli consiliarijs peruicit, vt tormentorum in altum subuehendorum sibi negotium committeretur. tum quo alacritas militum magis excitaretur, Borbonij ipsi, Nemorosius, ac Momorantius cum suis operi manus admouent, ac XX, nec amplius, horarum spatio effectum est, vt ope fabrorum complanatis itineribus tormenta in summum deducta, moxque verberatio subsecuta sit; quae tantum terrorem obsessis incussit, quia praeter opinionem accidisset, vt statim deditionem fecerint. aberat tunc Gonzaga, Maximiliano Boemiae rege vxore ac liberis Mediolani excipiendis ac per Italiam in Germaniam deducendis cum Fabritio Columna genero occupatus; qui quod omnia non solum belli, sed etiam ciuilia munia atque inprimis rei pecuniariae per se et ministros homines rapacissimos administraret, semper confusis rebus in summa omnium inopia versabatur, eoque fiebat, vt soluta disciplina, et grassante ob non numerata stipendia militum licentia, non popularium solum in Mediolanensi imperio, sed etiam vicinorum principum, atque inprimis Sabaudiae ducis frequenteis de se querimonias commoueret: dum interea ingeniosis iuxta ac sollertib. sed plerunque perplexis consilijs Caesaris animum impleret, de quorum felici successu spem certam apud Caesarem excitatam, ob rei numariae penuriam, contrarius fere semper exitus frustrabatur. eius tamen iussu VI Italorum vexilla duce Caesare Magio auxilio missa; quem postmodo Franciscus Atestinus, qui per Gonzagae absentiam summae rerum praeerat, cum VI Hispanorum signis, ac III Germanorum subsecutus est: mox et Aluarus Sandaeus cum totidem Germanorum et Hispanorum signis missus, qui vt auxiliaribus praesto esset, vicina Lentio loca insederat: sed haec serius, iam facta deditione. huius rei cum incusaretur loci dominus praesidio a duce Sabaudiae praepositus, culpam in militem reijciebat, ob non soluta stipendia tumultuantem, nec dicto ducis audientem: idque prodidit Iulianus Gosselinus, qui Gonzagae vitam ex eius commentarijs descripsit: sed praeter eam caussam etiam contra omnium opinionem subuecta et admota repente ad partem minus firmam tormenta maximum momentum attulisse vero simile fit. haut multo post Ludouicus Biragus et Franc. Bernadinus Pontium, Casteltellum, et Valpergum, loca Eporediae vicina, quae in Poeninarum Alpium radicibus sita sunt, iussu Brissaci occupant, et Martini Fanum festinatis operibus munire aggrediuntur. id a Parmensi obsidione, quamuis aegre, Gonzagam domum reuocauerat: qui quod belli Parmensis auctor et suasor Caesari fuisset, et ipse illud vltro Pontificis nomine gereret, amissis in Subalpina regione ijs oppidis et castellis, dubio adhuc de suscepta expeditione euentu, multorum se reprehensio nibus obiectum sentiebat, ambitionem, et peruicacem priuatae simultatis vltionem, ac denique rapacem auaritiam in eo accusantium. interea Atestinus ex Magij consilio, cui plurimum tribuebat, Villadium castellumversus in agro Monferratensi cum Magij et Sandei Hispanorum copijs ducit. saxo illud vndique praerupto insidet: loci situ conspecto cum Atestinum consilij poeniteret, accedente ad haec caeli pluuiosa tempestate etcorruptis luto itineribus, ita vt miles neque salubriter neque commode in obsidione diu remanere posset, peruicit tamen Magij auctoritas, qui obstinata virtute cum Antonio Pola Triuisano muro successit, et locum cauum sub moenibus, in quo tecti milites quiescere possent, occupauit: quo animaduerso tantus terror obssis iniectus est, vt Io. Antonius Nouuellus, qui arci regis nomine praeerat, sine mora deditionem fecerit. eo dem tempore Salugia, quam Lud. Biragus nuper transmisso Duria captam summa celeritate muniebat, superueniente Magio, qui Crescentio et Liburno copias duce Nicolao Secco accersiuerat, non admotis tormentis recepta est, et iussu Gonzagae arx solo aequata. Clusium etiam mox a Caesarianis in fidem accipitur. dum haec in Subalpina regione geruntur, Gonzaga, qui metueret, ne Galli auxiliareis copias Parmam mitterent, aditus omni arte sibi obseruandos duxit. duae omnino viae erant, quibus Gallis eo ire licebat; altera Dertonem versus, per viam AEmiliam; sed de ea, quod impeditior esset, et crebris vndique Caesarianorum praesidijs obsideretur, minus sollicitus erat; altera per Ticinensem vallem trans Padum, in qua peditatūs cumquitatu non nisi iniquuun certamen esse poterat, multo illi suspectior fuit: itaque Vercellas inter et Cassium, VI Germanorum, XII Hispanorum, et IIII Italorum vexilla, omnem denique equitatum collocat, et Cassium iuxta Padum ponte sternit: Ticini vero vada praesidio munita, et a Bufalora Vigeuanum versus, Papiam vsque, arboribus caesis ac transuersis trabibus viae impeditae; Abduae item vada stationibus firmata, paratis vbique nauigijs, quibus, si nostri forte elaberentur, eos Caesariani facile consequi possent, Ioanni Lunae Mediolanensis arcis praefecto Ticinensium vadorum, Ludouico Vistarino Abduensium seruandorum cura commissa. pridem Gonzagae consilium fuerat, messe corrupta Gallos Subalpina regione summouere, quibus non nisi e longinquo ad victum necessaria peterentur; cumque consilium initio Caesari arrisisset, postea mutauit; quod grauiter admodum Gonzagae accidit, qui omnia pecunia destitutus, qua alere militem, et rebus prospicere posset, crescente in dies Gallorum potentia, et longiorem spe moram trahente Parmensi obsidione, mire afflictabatur. Caesar, vt fessis suis diuturna oppugnatione subueniret, nouas copiassummiserat, et e Germania omnia fere Hispanorum praesidia euocauerat, ac praecipue ex agro Virtembergico, durae seruitutis, quam populares quinquennium iam integrum pertulerant, iugo exempto; tantum Aspergum arcem Germanorum praesidio sibi seruauit. nobis viribus subnixus Melenianus, cum Parmam arctius cingendam statuisset, ad Carthusianum coenobium, quod ab vrbe circiter milliari abest, castra transfert, in eoque muniendo XX dies consumpti, dum interea displosis continua verberatione ab vrbe maioribus machinis infestaretur, et Strozzius Parma egressus Brixellum, Montecium, Fontanellam, ceteraque agri Parmensis castella, quae commodum visum est, muniret et praesidio firmaret. vnde in Placentinum agrum excurrens magnas praedas egit; Ragazolaque egressis praesidiarijs, vt suis ac municipum fortunis vitaeque consulerent, partem caedit, reliquos Parmam captiuos secum abducit, ac postremo cum bellum iam confectum existimaret, in Galliam ad regem pergit, grande laborum et operae bene nauatae pretium laturus, collapsisque fratris rebus opem aliquam praesentia sua praebiturus. discessu Strozzij vireis resumpsisse hosteis visi, vastato circum agro, et arctius obsessos premere in dies magis ac magis annonae penuria laboranteis. itaque Horatius copias vrbe educit, et quo abundantius comeatus comportari posset, castella ad Apenninum sita expugnare statuit. Torciarae oppido, quod X ab vrbe milliaribus abest, Macedoniae princeps cum praesidio praeerat. eo, quod excubias negligentius agi intellexisset, Horatius XVI Kal. Xbreis, de secunda vigilia ducit, et paullo ante auroram murum subit. scalis admotis, strepitu et fragore annitentium militum aegre oppidani excitantur, ipse Macedo lecto prosiliens cum Antinoo Anconitano et Fabritio Ferrario militum praefectis, vt negligentiae culpam praesentia animi sarciret, seminudus arma rapit, et ad murum accurrit, nullumque cohortando milites et exemplo suo ad fortiter resistendum strenui ducis officium intermittit. sed postquam Horatium, Nic. Vrsinum Petilianum, Lucam Antonium Interamnatem, Fabium Romanum, Andream Magium, ac Bentiuolium iam intra moenia esse animaduertit, damno accepto superesse non sustinens, in medios hosteis irruit, ictuque scloppeti confossus cadit. mortuo duce exanimati oppidani muro abscedunt, continuoque ingressi nostri, multitudine caesa, oppidum diripiunt, ac ne illud rursus a Caesarianis occuparetur, cuneis actis subruuntur muri. Macedonis corpus Parmam Horatij iussu asportatur, eique regio ac magnifico paratu funus struitur. eius hoc genti et virtuti ab hoste datum. iamque se latius obsessorum vires effundebant, et comeatu a circumpositis locis largius iuuabantur, munito Gardasone castello et alijs vicinis municipijs; ex hostico etiam annona clam inferebatur; cuius rei insimulatus Alexander Pallauicinus Sandonini praefectus, vnus ex P. Aloisij interfectoribus, Caesaris iussu capite luit, quantumuis consentiente atque adeo auctore Gonzaga factum excusaret. Pace in Italia turbata, etiam in Belgio et vicino Lotaringiae limite bellum inter Caesarem et regem exarsit. cuius periculo vt praeuerteret Franciscus Cliuius Niuernensium dux Campaniae praeses VII alas equitum a Momorantio M. E. eo missas per prouinciam distribuit. nec multo post VIII vexilla veteranorum militum subsecuta sunt, in praesidijs item collocata, vt ad omneis casus praesto essent. iam enim P. Ernestus Mansfeldius Lucemburgensis ditionis praefectus, in limitem cum copijs descenderat, vt imparatum Niuernium, si posset, opprimeret. cum ad Populosam-quercum esset, id vico nomen, qui Musonio XV circiter milliaribus abest, affertur de Belgis ad Corneti-montem in Arduenna silua a Luzarca Castellioneae alae legato caesis. ex ijs CXX interfecti, XL capti, in CC fugam versi. cum id animos nostris fecisset, Niuernius Iuodium vsque progressus, postquam hostem scloppetarijs emissis frustra lacessitum ad certamen prolectari non posse animaduertit, Musonium reuertitur, abductoque secum Carolo Tiercellino Rupimanio loci praefecto Duncheriumvenit, ac postridie Mezeriam. ab eo milliario nec amplius abest Lumium castellum Mosae impositum, quod a Caesarianis tenebatur, Aspramontani comitis defectione. certamine inter nostros et praesidiarios ibi facto, Aspramontanus ipse grauiter in humero vulneratur, vnde paullo post decessit. his actis, quod iam hiems appeteret, Niuernius Catalaunum reuertitur, relicto Imberto Platerio Bordillonio prouinciae legato, qui rem bellicam per eius absentiam administraret. is cum alis equitum Ph. Lenoncuriani Nantolij comitis et Rupimanij in siluam Arduennam profectus, Huberti Fanum ab hostibus munitum deiecit. cum inde Mezeriam reuertisset, N. Gurdius cohortis veteranae dux impiger, rusticis ac vicanis, ex quibus plerunque hostium copiae constabant, caedendis et in fugam vertendis assuetus, contracta ex eo fiducia et hostium contemtu, Mauberti-fonte, id castello ad Mosam, quod a nostris tenebatur, nomen, cum suis egreditur, et in hostium insidias praecipitans, cum nullum humanitati apud immaneis homines locum speraret, frustra exspectatis subsidiarijs, qui a Mezeria summittebantur, forti et inuicto animo pugnans, multis acceptis vulneribus et XXV ex praecipuis suorum desideratis, occisus est. iam in itinere erat Bordillonius, eiusque aduentu territi hostes in vicinam siluam confugerant, excitatis aliquot in ea munimentis; sed cum rei indignitate permotus non expectato peditatu, quem subsequi iusserat, vltro in dumeta ingressus esset, multis suorum amissis equis, nullo praeterea operaepretio facto inde discessit, relato Gurdij cadauere, cui honorifice Mezeriae a nostris virtutis ergo parentatum fuit. id actum XVI Kal. Ianuar. inde crebrae a nostris in Lumij castri praesidiarios excursiones factae, Villafranco veteranae cohortis duce, qui astu militari, obuijs ad stationum conspectum laruis obiectis, armatorum hominum specie diuersa parte in arcis curtem impetum fecit, magnaque inde praeda abacta, sine praesidiariorum sensu, ad suos regressus est. eodem tempore Santamandius, generis nobilitate et ardore iuuenili, quam prudentia, melior, dum delectum regis nomine in limite haberet, ab hostibus interceptus et caesus est. nec multo post nostri Aspramontium debile admodum castellum, cuius possessio Aspramontani comitis morte ad Niuernium donationis titulo deuenerat, capiunt, et incensa curte, Gozae quoque coenobium vicinum incendio vastant, et inde Albentonum versus retro abiere, vbi Io. Stuartus Albinius cum ala equitum, et Landus veteranae cohortis dux in praesidio erant. in Belgij quoque limite Antonius Borbonius Vindocinus prouinciae illius praeses bellum gerebat. is secum Angianum et Condaeum fratres nuper ex Italia reuersos habebat, et CCCC cataphractos equites, peditum ad XOIO, cum quibus Flandriam et Hannonios ingressus multa damna vtrisque intulit, etiam Rigiaco Atrebatum, nisi occulta ipsius consilia fiussent detecta, paene intercepto. inter haec Pontifex cum belli pertaesus ad pacem inclinaret, duos e collegio cardinalium legatos in consistorio decernit, Pium Carpensem ad Caesarem, Hier. Verallum in Galliam, qui regem ad Fontembellaqueum conuenit Eid. Xbreis; et paullo post Lutetiae sollemni pompa de more ab omnibus ordinibus regis iussu excipitur. eius mandatis in Senatum cum diplomate regio allatis, ac deliberatione habita promulgatis, eaedem condiciones appositae sunt, quae olim Ambosij, Gufierij, Pratensis, Farnesij, Sadoleti, et Sangeorgij cardinalium consimilibus mandatis, additumque insuper, ne legatus per alios vicarios, sed tantum per se munus suum in Gallia exerceat; dignitates maiores post pontificaleis in ecclesijs cathedralibus, atque etiam in collegialibus, in quibus formula capitis, Quia propter, seruatur, in quenquam ne conferat: nec canonicos, ne de collegiorum quidem consensu, spe in futurum gratiae obtinendae, creet: nihilque faciat, quod sanctis decretis, pactis, iuribus, priuilegijs, ac praerogatiuis regis, immunitatibus et libertatibus ecclesiae Gallicanae, et publicarum regni scholarum; edictis, constitutionib. regijs, et Senatusconsultis, ac nominatim edictis, quae paruas datas, quas vocant, et notarios ecclesiasticos spectant, aut deroget, praeiudicet, easque condiciones impleturum se scida manu propria subscripta et in Curiae acta referenda, regi cauere teneatur. id actum in Senatu exeunte anno XVII Kal. Ianu. antequam Gallia egrediamur, domestica quaedam commemoranda superant. Prid. Eid. VIIbr. Catharina regina regi puerum enixa est, qui tertio post mense Nonis Xbribus sacro lauacro est ablutus: fide iusserunt pro eo Eduardus Angliae rex per Thomam Semerum Anglicae classis praefectum, et Vindocinus: eique Eduardi Alexandri nomen inditum; sed postea mutauit, et Henricus dictus regnum fratri succedens obtinuit. eodem anno Annas Momorantius M. E. a rege eius amantissimo impetrauit, vt Momorantij castelli, a quo illi primariae in Gallia genti cognomen est, dux ac patritius regni crearetur, aemulatione Lotaringorum, multis iam tum pernicioso exemplo ambitiosos titulos affectantibus. mense dein Martio lex de praesidiali iurisdictione in Senatu Parisiensi et alijs regni curijs recitata est, et frementibus Patribus promulgata. ea in omnibus Galliae praefecturis consiliarij certo numero ad minimum septem, ijsque cum praefectis et eorum legatis summum iudicium de ijs omnibus ciuilibus litibus tribuitur, quae non amplius CCL libris Franciscis aestimatae sunt; aut si res soli sit, cuius fructus annuus denas libras non superet. id cardinali Lotaringo instigante factum, qui constituta Durocortori Remorum regia iurisdictione, quae tota ante penes archiepiscopos erat, illorum auctoritati parum consuluit. pecuniae inde conflatae inuidiam publica vtilitas, quae sufflamminatis excurrentium liticularum ambagib. ex ea ad omneis redijt, successu temporis aliquantum mitigauit: quamuis, aucto iudicum per praefecturas numero, postea experientia compertum est, virus illud, quod ea lege sisti obtendebatur, semper latius serpsisse, et sensim regnum omne, non sine summa nominis Gallici infamia, peste sua infecisse. aucta tunc et Parisiensis, quae de vectigalibus regijs ius dicit Curia, et in duas classeis distributa, venalium magistratuum iam tunc grassante malo. paullo post lata lex, vt in ciuitatibus et oppidis fossa et muro vallatis nulli Curiones admitterentur, qui non doctrinae periculum in Academijs celebribus fecissent, et aliquem honoris gradum et ordinem adepti essent; qui contra huius legis praescriptum ab episcopis aut ipso Pontifice creati essent, tanquam vitio creati remouerentur. postea VIII Eid. Iunij, cum rex Andegaui esset, ad eum perlatum est, prauo more inualuisse, vt in contractibus rerum pretia aureis aestimarentur, sicque aurum omne ex Gallia occultis externorum negotiatorum artibus sensim exportaretur. itaque decretum, vt pretia in posterum non nisi libris Francicis aestimarentur. id pro tempore summe vtile, postea mutauit; aurei et argentei numi, cuius pondus ac quantitas spectari debet, valore per librarum, quae arbitrariae sunt, multiplicationem in immensum pretium excrescente, vti deinceps videbimus. mox et apud Namneteis sancicum est prid. Eid. Vtileis, petito a Graecis et Romanis, quod etiam nunc durat, exemplo, vt lanij vbique in Gallia carnes exagio vendere, pretio amagistratibus in libras singulas constituto, teneantur, verum ei legi, cum parum subleuare populum videretur, tacito dissensu mox abrogatum est, necessitate remota; etsi plerisque locis etiam hodie ad pondus carnes vendendi seruata consuetudine. nec praetereundum videtur, quod tunc magna animorum contentione in aula principis agitatum, tandem praeualente malo more contra ius et honestatem publicam obtinuit. Tolosae ante triennium VI Kalend. IXbreis S. C. factum fuerat, quo impudicitia sacerdotum grauibus admodum et ignominiosis poenis coercebatur, regijs magistratib. potestate facta in eos animaduertendi, quod iudices ecclesiastici conniuere, et huiusmodi criminum castigationem negligere dicerentur. rem ordo sacer grauissime tulit, querimo niaque ab episcopo Montalbanensi de S. C. adregem, qui tum Ambosiae erat, delata tandem peruicit, vt sanctioris consilij decreto illud reuocaretur, et tanquam contra sancta decreta et ecclesiastica priuilegia factum induceretur, negotiumque datum P. Altoclaro libellorum supplicum magistro, qui pudendo alio cognomine indigetabatur, vt decretum regium executioni mandaret, et iniurias a sacerdotibus acceptas publice sarciret. id actum III Kal. Maias hoc anno. neque hoc contenti ecclesiastici virulentum librum edunt, quo Senatūs Tolosani auctoritatem contumeliosis dicterijs perstringebant; cui contrario scripto Io. Masencalus Curiae princeps, antiquae grauitatis et probitatis vir pro S. C. defensione respondit; quo aculeate atque adeo acerbe in mores et libidines sacerdotum inuehitur; eoque nomine a theologis Parisiensibus liber publica censura anno se quenti damnatus est; nec dubium est famae discrimen ipsum quoque aditurum, nisi eum amplitudo sua, et integritatis opinio a calumniae morsibus vindicasset. cum vero magnis et longinquis bellis sumptus vltra modum crescerent, extremo hoc anno ad Fontembellaqueum de principum aliorumque procerum sententia decretum est, vt e patrimonlo regio agri vsque ad vicies centies OIO Francicarum librarum annui reditūs fiduciaria venditione alienarentur. eodemque tempore Septimani fundorum patronalium et nobilium, quae ab ignobilibus possidentur, possessionum item sacerdotalium caussa regi C numūm Francicorum millia pependerunt; cuius rei ratione singulis XL annis ab omnibus regni prouincijs ingenteis summas principibus nostris exigere ius est. et hactenus de rebus domesticis nostris dictum sit. Maria Scotiae regina, quae iam annum in Gallia commorata erat, postquam res, vt sibi videbatur, ex animi sententia ordinauit, in Scotiam reuersa est. eo venerat partim, vt filiam, patriam, et propinquos viseret, partim vt de rationibus, quibus proregem a publica rerum administratione summouere posset, cum rege conferret. per fratres ab ipso facile impetrauit, vt primores, qui eam prosecuti fuerant, varijs honoribus praemijsque ordine et loco remuneraret, et proregis inprimis propinquos ac familiareis, interque alios Robertum Carnagium et Dauidem Panitarium Rossensem episcopum, quos magnis promissis oneratos rex in Scotiam remittit, qui proregi suo nomine significarent, rem sibi gratissimam facturum eum, si magistratus quod superesset breue tempus, reginae viduae cederet. ita regina Gallia soluit, et accepto secum legato Henrico Clutinio Oisello sibi pergrato et alioqui acris ingenij homine, terrestri itinere per Angliam reuertitur. cum annum proregem conuentus iuridicos agentem secuta esset, per propinquos eum sollicitare cepit, vt se imperio abdicaret: id quo facilius ei persuaderet, de rationibus reddendis metum iniecerat, quas non posse diu differri regina iam adulta videret: nam magnam pecuniae vim et multum opulentae supellectilis Iacobus V moriens reliquerat, quas ille res inter suos profuderat. is igitur quo securitatem suam et suorum redimeret, in has condiciones cum regina vidua conuenit, vt quae cunque e proximi regis bonis vsurpauerat, ea a Gallis ipsi condonatum iri caueret, ac immunem a rationibus tutelae reddendis praestaret, accepto tantum ab ipso iureiurando, se quae adhuc comparerent redditurum. vicissim Castri-Eraldi in Pictonibus ducis titulo donatus est, cum pensione XII OIO liberarum. adiectum, vt si regina sine liberis decederet, ipse proximus haeres ei decerneretur. haec postea in Gallia per reginam et curatores eius confirmata. ij erant Henricus rex, et Franciscus Lotaringus ac Carolus cardinalis fratres, quos regina ex sententia matris ad id creauerat. sed nihilominus prorex ad solitam inconstantiam reuolutus, appetente finiendi imperij tempore, cum cogitaret, quam periculosum esset, e summo magistratu, in quo plerosque offendisset, ad vitam priuatam recidere, in qua iniurijs multorum et iustae fortasse vindictae expositus esset, moras nectere, et contra palam obniti, caussas etiam addere, quod regina nondum XII annum expleuisset. itaque regina vidua Sterlinum secessit, relicto prorege in summa solitudine, alienatae a se omnium voluntatis manifesto iudicio: quod eum postremo adegit, vt vltro condiciones acciperet. In Anglia vero longe periculosissimi motus eodem tempore excitati sunt. nam Ioan. Dudleius, qui primo Beruici comes, dein Nortumbriae dux creatus est, homo ambitioso et sagaci ingenio, cum Sommersetum regni protectorem abiecti spiritus virum, cuius patientia hactenus abusus fuerat, rei male gestae accusasset, et in carcerem conijci curasset, demum cum ipso reconciliatus, ei auctor fuit, vt fratrem virum strenuum et sibi formidabilem securi percuteret; quo facto, iam voti compos et summa potentia ad se contracta, cum aliud non su peresset, quam vt Sommersetum ipsum de medio tolleret, prae se hominis contemptum ferens, eo illum adegit, vt quo auctoritatem suam vindicaret, de Dudleio occidendo consilium iniret. igitur ad eius domum specie illum visendi accedit, o cculta lorica tectus, et alios secum armatos trahens, quos in proximo cubiculo reliquerat: sed cum ad Dudleium nudum et lecto decumbentem summa beneuo lentiae significatione introductus fuisset, vir miti ingenio poenitentia ductus, quod destinauerat, exequi noluit, atque inde re infecta discessit. re postea detecta suis ipsum prodentibus accusatus, quantumuis inuito rege, cuius pueritia sub eo adoleuerat, ad mortem damnatur, quod in legem nuper latam peccasset, qua constitutum erat, vt si quis aliquem ex regio Senatu occidendi consilium cepisse deprehenderetur, quamuis rem non perfecisset, capite lueret. itaque anni sequentis initio Londini magno fortunae ludibrio securi percussus est. cum eo morte affectus Rodulfus Vainus, cuius consilio vsus Sommersetus illicitos coetus habuisse, et contra Nortumbrium et alios conspirasse dicebatur; cum vero Vainus ad supplicium duceretur, Nortumbrio denunciasse fertur, fore, vt sanguis suus ei, quandiu viueret, pro ceruicali futurus esset. Sommerseti mortem plerisque vltra modum doluisse constat, nec defuere, qui strophiola ipsius cruore tincta secum domum auferrent; et inter eos matrona magni animi reperta est, quae altero post anno, cum Nortumbrius a Maria captus per vrbem traduceretur, sudarium Sommerseti sanguine foedatum occurrenti in platea ob oculos ingerens, En, inquit, sanguinem optimi viti ac regis optimi auunculi, qui nefaria tua proditione effusus nunc vindictam de te exposcit. Sommerseto regis auunculo sublato Dudleius, penes quem iam rerum summa erat, ad maiora animum intendit, eoque postremo dementiae deuenit, vt etiam de regno inuadendo cogitaret, quod maximorum in eo regno motuum caussam praebuit. eodem anno Martinus Bucerus Selestadij in Alsatia natus, quem relicta Argentinam in Angliam transmisisse diximus, Cantabrigiae diem suum obijt pridie Kal. Mart. cum LXI aetatis annum ageret, multorum carminib. epitaphijs celebratus, ac praecipue duorum Suffolciorum fratrum quorum mater semper aegrotanti assedit, et omnia humanitatis officia praestitit. paullo antequam moreretur, cum Germaniae statum deploraret, vereri se saepius dixit, vt in tanto multorum ardore Deum cognoscendi et ecclesiae instaurandae, deficiente disciplina, qua improbi castigarentur et ordo in ministerio seruaretur, laudabiles eorum conatus diu aut feliciter procederent. itaque optare vnice se, vt quae ad Eduardum regem de ecclesiae disciplina constituenda scripto comprehendisset, per Angliae regnum locum haberent, et relligiose obseruarentur. funus eius magna frequentia celebratum, plus II OIO hominum illud deducentibus, et corpus in maiore vrbis templo conditum est. hic etiam annus vltimus fuit Andreae Alciato Mediolanensi, qui primus purioris litteraturae et antiquitatis cognitionem ad iuris scientiam attulit, in Gallia diu Auarici Biturigum Cuborum, et postea Auenione publice professus, vbi nostris hominibus postea ad eandem scientiam illustrandam exemplo suo viam praeiuit: inde iam inclinata aetate in Italiam relicta Gallia se contulit, et Bononiae primum, dein magnis stipendijs ab Hercule II euocatus Ferrariae docuit. tandem multis editis scriptis emeritus senex Ticini, vbi et ius profitebatur, cum annos LV III, M. VIII, dies IIII, sic enim ex eius genitura ab Hier. Cardano conscripta patet, sub principium anni prid. Eid. Ian. placide in Deo obdormiuit, ad B. Epiphanij sepultus. eo iunior M. Antonius Flaminius Foro Cornelij nobili Galliae togatae oppido sub id decessit, qui ad poetices, in qua inter Italos excelluit, et philosophiae studia etiam pietatem non vulgarem adiunxit, in Alexandri Farnesij cardinalis eximij literatorum fautoris familia diu versatus, eiusdemque liberalitate subleuatus, artam et cum Reginaldo Polo amicitiam coluit, ab eoque monitus diuinam Dauidicorum psalm. primus inter suos cum aliqua laude latinis versib. expressit, maiora vtique praestiturus, nisi infirmitas stomachi et alia valetudinis in commoda studiosis familiaria retardassent, ac postremo non ita aetate prouectum eripuissent. anno clima cterico suo Veronae illustri praeclarorum ingeniorum in alumnae patria obijt Io. Baptista Montanus Medicinae artis praestantissimus, cuius scripta magno in pretio, habentur, partim ab auctore, dum viueret, publicata, partim a grato discipulo Ioanne Cratone, qui medicinam felicissime sub III Impp. fecit, post eius mortem edita. eodem anno et Ioachimus Vadianus mortalitatem exuit, fano Galli apud Heluetios natus, mathematicis artibus ac geographiae praecipue, quam scriptis illustrauit, cognitione clarus, tum et ad extremum etiam theologus non exigui inter suos nominis, et propter prudentiam cum summa integritate coniunetam ex vmbra et puluere litterario in lucem ciuilem euocatus, delato a ciuibus summo patriae suae magistratu, in cuius administratione non solum conceptam de se spem aequauit, sed etiam longe superauit, vt eius exemplo confirmari possit, philosophis et litreratis hominibus reip. administrationem minime interdicendam esse.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER NONVS.

DVM in eo res essent in tota Europa, Caesar, qui bellum Parmense, cuius feliciorem successum odio caecus Gonzaga spoponderat, in longum trahi, in Subalpina vero regione damnosum incendium accensum, et quod illum peius habebat, Pontificis animum a bello alienatum ad pacem inclinare cerneret, summopere animi angebatur. accedebat ad haec, quod Senensium res non ita tranquillae erant, cum illi, siue praepostera Mendozae seueritate offensi, siue quod arcis, quae in dies approperabatur, constructione irritati, homines natura liberi, durum seruitutis iugum exhorrescerent, cum Gallis Parmae, Venetijs, et alijs Italiae locis secreta consilia conferrent. nec a regno Neapolitano satis securus erat, ob suspicionem de consilijs a Ferdinando Sanseuerino Salerni regulo agitatis. is siquidem indigne a Petro Toletano prorege antea habitus, nuper vero insidiose ab vno ex suis municipib., dum Salerno Neapolimrediret, scloppeto petitus, facti inuidiam in proregem reijciebat, qui vindicta ardens et potentia sibi commissa abutens cum vniuersa regni nobilitate manifestas inimicitias exercebat. tunc et detecta Mediolani conspiratio de Ioanne Luna arcis praefecto occidendo ab Horatio Peccio et Georgio Tricercio patricijs Senensib. inita, qui arctissima cum Luna familiaritate coniuncti, de patrando facinore et tradenda Gallis arce spem Lud. Birago fecerant. sed capto Tricercio, nam Peccius euasit, et tormentis admotis rem confitente, exitum res non habuit. iactarum et ab hostibus de prodenda ad Antonij Fanum excitata munitione, et Io. Baptista Montano atque Alex. Vitellio capiendis aut trucidandis clam inita consilia, coniurationis auctore Tullio Galesio, qui nostrarum partium antea fuerat, deinde ad hostem transierat; ob idque comprehensus, et confessione per quaestionem extorta summo supplicio affectus est. sed omnium maxime vrebat Caesaris animum pecuniae penuria: nam spes de auro Indico fefellerat. itaque cum rep. Genuensium per Erastum ab epistolis agit, vt aes alienum cum Cosmo Etruriae duce pro Plombinensi ditione contractum dissoluerent, et ipse Iluam ac Plombinense territorium sibi sumeret, et ita eos Cosmi noui domini viciniae metu liberaret: verum illi temporum mutationem caussati, condiciones oblatas recusarunt; tandemque ad priuatos negotiatores reuolutus, cum aliter non posset, grauissimis vsuris CC aureorum OIO mutuo accepit, quibus statim in militem distributis, seditionisproximae motus vtcunque pro tempore compescuit. his angustijs conflictantem Caesarem, prospera, quae cottidie de rebus Pannonicis afferebantur, aliquantum recreauere: quod ea, licet in rem fratris fierent, ad existimationem suam pertinere, et conatus Turcicos labefactare crederet; de quibus antequam dico, pauca de prouinciae et adiacentium regionum situ atque statu ad intelligentiam eorum, quae deinceps narranda sunt, necessaria operae pretium praefari visum est. Infra Sarmatiam Europaeam versus meridiem Carpatij montes sunt, quibus Pannoniae a VIItrio ne terminantur. eae sunt duae; superior, quae hodie Austriam fere continet, prima, consularis olim dicta, in qua paullo infra Viennam Carnuntum, Sabaria B. Martini, et Stridon B. Hieronymi cunis nobiles. est et inferior proconsularis, quae Drauum a meridie pro limite habet; vtraque ab occidente Marcomannos, in quibus hodie Morauiae marchionatus, et Noricum mediterraneum, atque adeo Caecij montis radices contingit. vltra Danubium erat olim Valeria; erat et Pannonia Interamnis, sic dicta, quod ad Sauum vsque protenderetur, inter Drauum et Sauum, qui iuxta Taurunum in Danubium influit, sita, in qua Sirmium: post occasum imperij ea regni Slauoniae pars Hungariae regibus vectigal pendebat. rursus infra Sauum Croatia, Liburnia, Bosnia, Dardania atque adeo Dalmatia est, Illyrici olim nomine comprehensae prouinciae, quae ad mare vsque Hadriaticum excurrunt, et Bosna fluuio ab ortu clauduntur; vltra quem Moesia superior ortum versus se se erigit, nunc Seruia; et mox inferior, quae et Bulgaria, sequitur; et vtraque inter Haemum montem et Danubium sita vsque ad Euxinum pontum porrigitur. nunc alia Pannoniae diuisio explicanda est, quae a Danubio mediam eam secante citerior et vlterior dicitur. de citeriore dictum est; vlteriorem, quae Carpatijs montibus et Tibisco amne a montibus Maromorusijs orto ad orientem clauditur, Iazyges Metanastae tenent: trans Tibiscum ab ortu Dacia est, Decebali olim regnum, quae a VIItrione Tyra fluuio aut etiam Axiaco, ab ortu ponto Euxino, a meridie Danubio terminatur; visunturque hodie ad Seuerinum vestigia poptis Traiani, quem immortalis gloriae imperator in Danubio strauit, post debellatum Decebalum, vt illac copijs Romanis in Daciam facilior esset ingressus; in ea hodie Valachia est Danubio, et supra eam Moldauia ponto Euxino admota, vtraeque a regulis Turcici imperij tributarijs tenentur, regiones minus cultae; sed ad occidentem Transsiluania est regio pecoris, iumentorum, vini, frumenti, ac denique auri et argenti feracissima: eam Narrabo seu Marisus et Aluta hodie Cheres, a VIItrione orti interluunt, qui minoribus plerisque acceptis amnibus aucto alueo nauigiorum capaces in Danubium exonerantur, et auri ramenta plerunque, vt Antonius Bonfinius Hungaricarum terum luculentus scriptor tradit, sequilibralia trahunt: siluis vero et montibus in coronae speciem cingitur, praecipuasque vrbes habet Cibinium, quod Hermenstatum hodie appellatur, Claudiopolim siue Kolosuaram, Bistriciam, Albam Iuliam, siue Veisemburgum, et quam Hungari Brassouiam vocant, hodie dictam Stephanopolim; easque omneis a Saxonibus, vt creditur, conditas, qui post saepius repetitam Caroli magni victoriam ante IO CCC annos in Daciam mediterraneam demigrauerunt, eaque armis occupata, linguam Saxonicam retinuerunt, eiectis indigenis, quorum pars esse censentur Ciculi populi, qui montana Trassiluaniae ad Boream et ortum incolunt, ob idque etiam nunc hodie aduersus ceteros prouinciae populos, quos veteri nomine Saxones vocant, inueterata odia seruant. ad occidentem et meridiem sunt Rasciani ex Thracia et Macedonia illuc olim translati, gens bellicosa et laboris patiens. his populis Vaiuodae titulo praeerat Ioannes Zapolia, cum Ludouicus Ladislai S. Hungriae rex infelici proelio ad Mugacium cum Solimano conflixit, sicuti libro primo diximus, et ex regis morte occasionem augendae potentiae captans, Hungariae procerum fauore rex electus est, et Albae regali, loco et more maiorum, regia ornamenta ac coro nam sumpsit. sed cum postea Ferdinandus Caesaris frater, qui Annam Ludouici vltimi regis sororem in vxorem duxerat, contrario procerum fauore in regem assumptus esset, hinc Ioannes Turcico robore fretus, illinc Ferdinandus suis fraternisque viribus, et vterque regulorum inter se dissidentium opibus subnixi, magno reip. Christianae detrimento de regno diu certarunt; tandem conuentum inter eos; sed Ioannis morte pax dirempta, Turcique in auxilium a regina vidua et Stephano Ioannis F. vocati, cum potentissimo exercitu Pannoniam ingressi Ferdinandi copias fuderunt, et amicitiae velamento Budam postremo occuparunt, anno huius seculi XXXI, amandata in Daciam regina cum filio, et Georgio Martinusio praecipuo Ioannis defuncti consiliario. is natione Dalmata, nobili familia, sed in tenui re educatus, vilissima puer apud Ioannis regis matrem ministeria exercuit, calefaciendis hypocaustis destinatus. quapropter elati ingenij iuuenis, seu taedio praesentis, seu desperatione melioris fortunae, relicta Ioannis familia, vitam monasticam in Paulli primi eremitae coenobio iuxta Budam professus est, cellariaeque praefectus et promus condus effectus, ad victum necessaria, non aequaliter, sed prout alios alijs plus diligebat, inter fratres distribuebat, iam tum vel in leuissimis rebus et inter humilis condicionis personas gratiam aucupans. ibi primum litteras didicit, et, quamuis iam adultior, etiam latine aliquid effari, ea spe, vt inter sacerdotes cooptari et solemne sacrificium celebrare posset. ita in Ioannis familiam redijt, eumque Ferdinando in regem assumpto, exulantem apud Sigismundum Poloniae regem socerum secutus, multis et grauissimis in negotijs fidelem ei operam nauauit, variasque ac periculosas legationes vestitu dissimulante personam et securitatem praestante, intrepide obiuit. quibus officijs adeo sibi Ioannis animum deuinxit, vt ab eo mox in regnum restituto, in secretius consilium allectus, et quaestura regni, quae dignitas primaria est, ornatus sit, Varadinensi prius episcopatu donatus, ac postremo tutor cum regina vxore Stephano filio testamento relictus. sed cum homo ambitiosus spretis reliquis proceribus in publica administratione ingenio suo vteretur, in suspicionem reginae venit regni affectati: itaque crebrae inter eos discordiae vtrique perniciosae, atque inprimis Christiano nomini; et quo saepius reconciliati, eo suspectior alter alteri. tandem post crebras reconciliationes cum sub rege pupillo popularium gratiam aucupatus, sensim ad se omnem potentiam contraxisset, eo desperationis matrem adegit, vt rursus a Solimano contra Georgium, quasi cum Ferdinando in necem filij et ipsius auctoritatem consilia agitantem, auxilia petierit: sed ea serius venere, intereaque Georgius cum regina pacem inijt, et vt erat inuicto animo et indefessa sagacitate, dato negotio Thomae Varocio et Francisco Chendio Ferentio praecipuis amicis, ope Ciculorum, ferocissimae, sed amicissimae sibi gentis, Petrum Moldauiae regulum, et Valachiae Vaiuodam, quem vulgo Transalpinum appellant, Solimani iussu reginae auxilio venienteis diuersis proelijs, antequam coniungerentur, fudit; et ipse Budae purpurato obuiam profectus, illum amissis CCC equitibus Dacia excedere et retro Budam regredi coegit. verum non diu concordia inter reginam et Georgium stetit, qui quod se imparem Turcicae potentiae cerneret, a qua parata auxilia ad reginae nutus videbat, clam cum Ferdinando agere cepit: nec deerant rationes, quibus homo ancipitis animi fidem suam Ferdinando approbaret, et nihil se ab officio et munere alienum facere ostenderet: id enim agere se, vt Ioannis munificentissimi domini ac bene meriti de se patroni filio et reipub. simul Christianae consulat, quae ambo impotentis et suspiciosi animi femina perditum eat, dum publicae administrationis omnino imprudens ad leueis quosque rumusculos et suspiciones statim auxiliareis Turcos euocat qui vt Budam olim, sic ceteras harum regionum vrbeis et arceis semsim in potestatem, amicitiae specie, redacturi sint, fortunamque ipsius ac filij pessum daturi. igitur sic optime vtrique consultum videri, si regina filij nomine Ferdinando regnum cedat, compensatione idonea accepta, vti olim inter Ioannem et ipsum conuenerat: ita enim fore, vt pueri multis iniurijs in illa aetate obnoxij incerta fortuna in tuto collocetur, nec relligionis caussa prodatur, tradito regno, quod irrumpentibus Turcis sit oppositum, in manus potentissimi principis, qui suis et Imperij viribus communem Christiani orbis limitem contra communem hostem tueatur. Ferdinandus, etsi leuitatem hominis suspectam haberet, tamen ne videretur tam pulcram rerum suarum in Pannonia stabiliendarum occasionem praetermisisse, Georgio gratias agit; et vt in tam laudabili proposito perseueret, hortatur; atque interim, dum maiora auxilia summittat, OIO equites Hungaros cum quadrimestri stipendio ac machinis bellicis aliquot eo praeire iubet: quib. de reb. mox Caesarem fratrem certionem facit, ab eoque petit, vt virum rei militaris scientia et in negotijs tractandis prudentia praestantem quem summae rerum praeficeret, ad se mittat. is omnium suffragijs, Albani, Ioannis Dauali Piscariae marchionis, Ferd. Cordubensis Sinuessae ducis, et Atrebatensis, qui res Caesaris tunc administrabant, delectus est Io. Baptista Castaldus Piadenae comes, et ob res recenter egregie gestas (nam in bello Germanico castrorum praefecti summa cum laude munus obiuerat) Cassani marchio a Caesare creatus; qui mox Viennam in Austriam ad Ferdinandum profectus, postquam de belli gerendi rationib. cum eo egit, et de ingenio Georgij, qui cum illi praecipue futura res erat, cognouit; prouisis, quae necessaria erant, et assignata VIII OIO aureotura pensione, vt Pannoniae, Daciae, Croatiae, ac Dalmatiae, quae familiae Austriacae sint, cum summo imperio praeesset, Kalen. Maij Agriam versus iter habuit. oppido custodiendo a rege impositus erat Bernardus Aldana VII vexillorum Hispanorum dux, quodque magnum momentum ad bellum gerendum habere videretur, eius muniendi cura Erasmo Teuflio commissa; ibi tantisper commoratus Castaldus, dum omnes copiae conuenirent, ac tormenta inprimis, VII Kalend. Iunij Agria discedit, ita ordinato exercitu, vt ipse primam aciem duceret, cum VII illis Hispanorum vexillis, quae OIO OIO CC pedites efficiebant, IO peditibus Hungaris, quos Heiducos vulgo vocant, et OIO CC leuis armaturae equitibus, quos Hussaros ab indigenis appellari superioribus libris diximus, quorum dux erat Christophorus Quadorum regulus; ijs adiuncta erant IIII tormenta instructa. in medio agmine erat Felix cum Ioann. Baptista fratre ex Arcuensium comitum familia cum III OIO peditum Germanorum, et IIII tormentis, ac praeterea II colubrinis, et CCCC equitibus cataphractis. in postremam aciem reiecta erant impedimenta, quibus custodiendis CCC Hussari destinati III cum machinis campestrib. cum hoc modico exercitu primus cum incedens, quod omnia pacata a tergo essent, ad Tibiscum peruenit. vbi suos cohortatus eodem semper ordine incedens, fluuium tamen non nisi VIII dierum spatio transmittere potuit, quod admodum humili vtrinque ripa multis iam ibi acceptis amnibus auctior late diffunderetur: inde Derbezenem procedit, locum natura munitum, ibique Andream Batorium et Thomam Nadasdium primarios Hungariae regulos obuios habuit, hunc quidem summum equitatūs Hungarici praefectum, illum huius legatum, cum IO equitibus angustias illas, quib. in Daciam equiti iter est, seruanteis. cum ijs ita ordinata acie, vt maior vero appareret, progreditur, Zalnocum vsque castelum vndique fossa aqua plena cinctum, quod L Hispanorum praesidio firmat. dum in eo esset, vt quamprimum Georgium conueniret, Isabella regina comitia Agnatetij indicit, loco frequenti, sed minime munito, in quibus ope amicorum, ac Daciae principum, Georgio ob nimiam potentiam infestorum gratia, se consecuturam sperabat, vt illi imperium abrogaretur, cui rei homo sagax, qui tunc Varadini erat, vt praeuerteret, datis ad amicos litteris statim eo ire statuit, vt praesentia sua reginae consilia disturbaret. dum in itinere esset, currus, quo vehebatur, siue casu, siue aurigae imperitia, dum per confragosam viam incedit, euersus est; quod pro sinistro omine cum omnes circa ipsum acciperent, infaustamque ex eo profectionem fore augurarentur, et vt domum rediret, rogarent, ille vt erat ad magna natus, ideo que summus periculorum contemptor, ad eos renidenti vultu versus, Atqui frustra, inquit, ex fortuito euersi in terra currus casu mihi timetis, quem nunquam euertendi in caelo currūs astrum benignum protegit. igitur non intermisso itinere Agnatetium venit, moxque eius aduentu comitia soluuntur, regina, quod Georgij praesentiam aut metueret, aut non ferret, Albam Iuliam secedence, adducto secum, cum ijs, quas habebat, copijs, Petro Vicchio Hungariae regulo et Ioannis ipsius mariti propinquo. inde mox digreditur, verita, ne a Georgio ibi oppugnaretur, relicto in ea Vicchio, cui curam vrbis muniendae commisit, et Saxabessum situ et arte tutiorem receptum se contulit. nec vana fuit reginae coniectura; nam digressa mox ea Georgius, cum ijs, quos Varadino adduxerat, militibus Albam obsidet, admotisque tormentis verberat. interea Castaldus lente progrediebatur, quod montium angustias, per quas exercitus deducendus erat, a marchione Balasso, qui paullo ante a Ferdinando ad reginam defecerat, insideri intellexerat. eo praemissi Batorius et Nadasdius. haut procul aberat Dalmasium castellum in colle situm, quod a reginae praesidiarijs tenebatur: inde displosis tormentis cum Castaldiani infestarentur, negotium datum Felici et Ioan. Baptistae fratrib., vt locum expugnarent, ducendis et reducendis copijs in posterum accommodatum, si in ipsorum manus deuenisset, quippe aditum intercludentem, et si a tergo in hostium potestate remaneret, valde detrimentosum. dum res ad Dalmasium maioribus tormentis agitur, Castaldus in prouinciam ingressus, Claudiopolim cum exercitu venit. cuius aduentu perterrita regina, cum de obsidionis Albae euentu timeret, quo rebus suis consuleret, et gazam omnem atque ipsa regia insignia, quibus Georgium inhiare cognouerat, conseruaret, Vicchio mandat, vt deditionem faceret, his condicionibus, vt saluum militem omnemque suppellectilem et insignia regia inde deducere liceret. iamque Castaldus Agnatetium venerat, comeatu abundantem locum, vt ibi militem recrearet; et Georgius capta Alba Saxabessum ad reginam contenderat, vt erroris sui admonitam ad conueniendum cum Ferdinando hortaretur. regina seu spe, seu metu persuasa, vt Dalmasium Castaldo dederetur, imperat. inde Georgius superbo admodum comitatu, CCCC equitib. fere nobilib., quos ad latus semper habebat, praeeuntib. et CC scloppetarijs subsequentib., curru, qui ab VIII equis conspicuis trahebatur, Agnatetium ita improuisus aduenit, vt vix Castaldo oppido egredi et cum suis honoris ergo obuiam prodire per temporis angustias licuerit. postquam in conspectum venere, Georgius curru descendens in equum insignem, cuiusmodi semper aliquot pone eum sequebantur, insilit, et ita Castaldum magna cum beniuolentiae significatione, deinde ipsum Aldanam, ac reliquos Hispanos, qui cum eo venerant, amplexus, Agnatetium cum Castaldo ingreditur, vbi ad ipsius Castaldi hospitium maioris honoris caussa primo diuertit. ibi cum Castaldus de amplissimo imperio, quod sibi rex mandasset, fidem Georgio fecisset, addidissetque, hoc etiam in mandatis se habere, vt omnia ex Georgij sententia ageret, et ad omnia praesto esset, homo dominandi supra modum cupidus, quantumuis cautus, affectato Castaldi obsequio ac pollicitationibus delusus, vt potentiam in illa prouincia ostentaret, Albam Iuliam sibi et suis copijs hospitium sumit, in qua, quoties opus esset, de repub. consultaturi ipse et Castaldus deinceps conuenirent. inde digressus Georgius rursus Saxabessum ad reginam contendit, vt cum ea de rebus cum Castaldo tractandis ageret. ibi mox superuenit Castaldus, et in tegni consilio coram Georgio ceterisque procerib. aduentūs sui causas exponit, vt videlicet, cum regina de condicionib. iam antea Ioanni eius marito oblatis ageret. eae erant, vt regina filij nomine Transsiluania, quam Turcicae potentiae impar tueri non posset, in rei Christianae commodum Ferdinando cederet, et compensationis loco Eupoliae et Raporij in Quadis principatus, quorum annuus reditus XXV OIO aureorum conficeret, possideret; arctiorisque amicitiae caussa Ioannes ipsius filius, sic enim, non iam Stephanus deinceps appellabitur, Ioannam Ferdinandi F. in vxorem cum C aureorum millium dote acciperet, aes omne alienum a patre et matre ipsius contractum dissolueretur, L OIO aureorum, quae Isabellae dotis nomine restitui deberent, a Ferdinando penderentur, et quo vsque omnia praestarentur, pignoris loco Cassouia primaria in circumvicina regione ciuitas reginae et filio ad habitandum concederetur. in has condiciones assentiente Georgio, regina odio potius ipsius Georgij, cuius omnimodo se iugo eximere cupiebat, quam voluntate conuenit, fidem Castaldi secuta hominis versuti, qui nihil non promittere Ferdinandi nomine paratus venerat, vt reginam Daciae imperio deijceret, et prouinciam in Austriacorum potestatem redigeret. cuius rei postea eam, quamuis serius poenituit. vicissim Georgio concessum, vt Daciae cum Vaiuodae titulo sub Ferdinando praeesset, attributa XV OIO aureorum pensione, simul et vt magni quaestoris munus obtineret, quod hactenus semper exercuerat cum IIII OIO aureorum annuis: Tordensium item salinarum, quas tunc possidebat, vectigalia, quod immensi reditūs essent, Georgius a Ferdinando redemit, partis tertiae ipsi a rege gratia facta: nec multo post Strigoniensi episcopatu, cuius annuus reditus L OIO aureorum excedere credebatur, donatus est, et galeri purpurei honos a Pontifice vltro delatus, satagente Ferdinando, vt hominis ambitiosi vastum animnm obuia liberalitate et cumulatis honoribus expleret. sed nihilominus profundae prudentiae vir, quantumuis abunde sibi prospectum esset, cum fuspectam merito tam propensam Castaldi beniuolentiam haberet, reginam, vt beneficiorum a Ioanne defuncto marito acceptorum memorem decebat, sedulo monebat, vt cautius ageret: verum illa, quae hominis ingenium auersata eius omnia consilia secus interpretabatur, et abunde de Georgio vindictam sumpsisse se existimabat, si detectis tam salutaribus sibi et filio monitis eum cum Ferdinando committeret, rem omnem Castaldo aperit, et condicionib. ab eo propositis transigere paratam se ostendit: indictisque protinus ad Claudiopolim comitijs, ipsa inter Georgium et Castaldum media incedens cum filio III Kal. VIIbr. ad coenobium, quod VIII ab vrbe milliarib. abest, digreditur: ibi insignia regalia repraesentata. ea erant corona aurea, caelo, vti fabulantur Hungari, D. Ladislai Pannoniae regis temporibus demissa, sceptrum eburneum inauratum, orbis figura aurea, pallium regale, tunica, et calcei, lapillis pretiosis et vnionib. omnia ornata. tum regina ad filium conuersa, Quando tua, inquit, aut mea potius fortuna non tulit, vt regno paterno legib. et iure gentium tibi delato vti frui posses, fatorum iniquitatem, quae nulla vi nostra aut humana industria corrigi potest, aequo animo feramus, necesse est: et in his rerum angustijs id eligendum, quod, si minus vtile possit videri, quid enim est tanti, quod regno queat rependi? at tutius certe tibi, et reip. Christianae futurum conducibilius. in ea siquidem aetate constitutus es, in qua optime de te consuluisse ij censendi sunt, qui quauis ratione omnib. fere iniurijs obnoxium caputa periculo praesenti liberauerint. itaque cum supra aetatem et vireis tuas huius prouinciae contra Turcorum potentiam defensio posita sit, non aegre ferre debes, si quod opib. proprijs tueri nequis, potentiori principi tuendum tradas; a cuius amicitia tantum gratiae ac fauoris sperare in posterum potes, quantum ingrati laboris ac molestiae et parens tuus, et post obitum eius vterque nostrum pertulit. nam Turcorum amicitiam, id enim ingenue agnosco, neque errorem fateri pudet, potentiorem quam fideliorem hactenus experti sumus, et dum priuatis reb. nostris prospicere nos putamus, remp. Ghristianam, nosque ipsos, qui illius pars sumus, in extremum discrimen adduximus, igitur, quod nomini Christiano conducibile, tibi vero gloriosum ac tutum, mihi felix fortunatumque sit, haec insignia in manus tuas Castalde trado, vt ea ad Ferdinandum quamprimum tuto deferenda cures. erit tuae fidei, et eius, cuius auspicijs in Daciam venisti, vt condiciones propositae sine mora et fraude impleantur, et sereniss. rex non tam regnum adipisci, quam eo adepto magnanimitatis et constantiae laudem quaesiuisse videatur. traditis insignibus, quibus innata genti superstitione simul et ius legitimum in regno tradi et transferri vulgo creditur. ad comitia proficiscuntur; in quibus Castaldus prolixa habita ad proces oratione, eos in Ferdinandi fide confirmat, et exemplo Palaeologorum, Comnenorum, et Bucalorum, aliorumque Graeciae principum demonstrat, quanto huc vsque Christianae reipub. detrimento, auxilijs Turcorum suffulti simultates priuatas exercuerint; quantoque in periculo res fuerit, nisi Dei omnipotentis clementia effectum esset, vt regina, quo imminentem a florentissimis quondam hisce prouincijs calamitatem auerteret, sibi et filio consuleret, ac Ferdinandi liberis, quibus hereditario iure debetur, vltro regnum cederet, et ita sublatis dissensionum seminib. inter proceres concordia sarciretur, vt coniunctis deinceps virib. et iniuriam illatam vlcisci, et, si occasio ferat, inferre bellum possint, domi pacati, foris formidabiles, ab omnib. denique Christianis, pro quorum salute excubant, immortalem gratiam inituri, a Deo vero immarcessibilem salutis coronam Christi fidelib. athletis in caelo repositam confecuturi. quib. dictis, Georgius ante omneis in fidem Ferdinandi tanquam legitimi regnorum heredis iurauit: eumque mox certatim secuti Saxones et Ciculi, auctore praecipue Ladislao Emdefo, qui eos in hoc proposito confirmauerat; Rasciani etiam vltro obedientiam praestiterunt. et quia pacem illam bellum secum Turcicum trahere prouidebant, de belli contra communem hostem gerendi ratione ibidem actum est; dumque in eo essent, litterae a Ferdinando allatae sunt, quib. pacta inter reginam et Castaldum conuenta, rata habebat; quoque maior fides promissis tribueretur, contractae fiduciariae nuptiae inter Ioannem et Ioannam Ferdinandi F., nec multo post marchio Balassus, et Franciscus Chendius Ferdinando fidem sacramento obstrinxerunt. dum comitia celebrabantur, missus fue rat Andreas Batorius, qui cum Petro Vicchio ageret, et Lippam Temesuarem, Becanum, Beccerecam in lacu positum castellum, quae illi vti fidissimo amico a Ioanne defuncto commissa fuerant, acciperet; prolatisque reginae litteris vir concordiae studiosus vltro arceis eas, deducta inde suppellectile sua, in Batorij manus tradidit, quas mox ille praesidio ad tempus firmauit, dum Aldana et Rodericus Viliandradus eo a Castaldo missi ad uenirent. ipse Vicchius inde mox ad reginam profectus est; quae sta tim, ne priuata in eo regno, cui summo cum imperio praefuisset, diutius viueret, conuasatis reb. suis per montes asperos Cassouiam versus iter direxit. cum propter angustias viarum inter siluas de curru descendere cogeretur, dum auriga currum traduceret, ipsa retro in Daciam respiciens, pristini culminis, e quo deciderat, memor altum corde suspirium duxisse dicitur, et cum aliud non posset litterata femina, inscripto arbori nomine, haec addidisse; SIC FATA VOLVNT. eoque relicto iusti doloris monumento, rursus currum conscendit, et institutum iter persequitur. abeuntem Achametes Budae praefectus, quod secum eam regalia ornamenta asportare rumor esset, cum III OIO equitum insecutus, auijs itineribus properantem intercipere non potuit, manibusque vacuis inde Budam reuertitur: regina vero re salua incolumis Cassouiam peruenit. at Georgius, vt reginae discessu laetus, sic de bello Turcico, quod imminebat, anxius, in diuersas cogitationes rapiebatur; cumque eum, qui tributum a Transsiluanis Turco pendi solitum exacturus venerat, in Viuariana arce a fundamentis a se exstructa honorifice accipiendum curasset, dato suis negotio, seruarent, ne quisquam cum illo colloqueretur, ipse eo quamprimum profectus est; et partim dissimulatis, partim excusatis, quae acta fuerant, culpa omni artificiose in reginam deriuata, rei inuidiam a se amoliebatur; vt dum partib. Turcicis fauere se fingit, pristinam fidei opinionem apud eos tueretur, sicque belli incendia, quantum in se esset, a patria auerteret. quod secus eius inimici interpretati, occasionem arripuerunt consilia in ipsius perniciem agitandi, quod dicerent hominem ambiguae fidei, dum inter Ferdinandum et Solimanum medius rerum arbitrium ad se trahit, modo ad has, modo ad illas partes inclinantem neutri fidem seruare. verum nulla arte aut dissimulatione efficere potuit, vt aut fidem suam Ferdinando probaret, aut Solimanum tunc placatum haberet; qui de re omni factus certior, per Gallum quendam, qui diu in exercitu Castaldi fuerat, deinde ad hosteis transfugerat, sic enim scriptum reliquit Flauius Ascanius Cenrorius, qui de bellis Dacicis ex Ferdinandi ipsius, vti scribit, et Castaldi commentarijs, historiam edidit, Sangiacis vicinis et Stephano Moldauiae regulo mandauit, vt coniunctis cum Budae praefecto viribus in Daciam in festa signa inferrent. omnibus his copijs Graeciae praetor cum summo imperio praeficitur, qui vbi Taurunum venit, pontibus strato Danubio militem transmittit, et Tibiscum mox ponte item strato traiecit, ac iuxta Bekam castellum castra metatur. diuersa parte Castaldus, vt illorum locorum securitati prospiceret, Steph. Loxantium magnae auctoritatis ducem mittit, qui Temesuarae et circumiacenti regioni praeesset. is cum IO C Hussaris eo profectus est, adducto secum Aldana, qui muniendo oppido dies noctesque continuabat. Batorius etiam tunc Lippam venit, collectisque Rascianorum ducib. ad XV OIO hominum exercitu conflato, in planicie oppido subiecta castra ponit. cum Georgius nullum amplius tergiuer sationi locum relictum videret, postquam per ciuitates misit, qui oppidatim et vicatim populareis ad arma capienda conuocaret, Cibinium ad comitia venit. mos est genti, vt primores cuiusque loci singuli in equis hastam et ensem sanguinolentum circumferant, in extremae necessitatis signum, quos singuli homines pedites sequuntur, qui alta voce proclamantes adesse communem hostem nunciant, et in singulas domos singulos homines armatos, quos dare tenentur, imperant, et ad signa loco designato conuenire iubent. comitijs interfuit et Castaldus, magnoque omnium consensu in bellum a trib. praecipuis Daciae populis Ciculis, Saxonibus, et Rascianis pecuniae collatio facta. iam ante Batorius missus fuerat cum III OIO Germanorum, et Carolus Zerotinus Quadorum regulus cum CCCC equitibus, quibus omnibus Sfortia Pallauicinus praeerat; ij ad Varadinum vsque progressi substiterunt, donec Castaldus, qui, Albae Iuliae, Saxabessi, et Cibinij singulis Germanorum cohortibus impositis, cum ijs, quos secam habebat, Hispanis incedebat, ad eos venit, et se cum Georgio coniunxit. iam Graeciae praetor copias Tibiscum traduxerat; eae erant, XXC hominum millia et L omnis generis tormenta; et promoto ad Temesuarem exercitu Lozantium, qui arci praeerat, vt cam dederet, per faecialem hortatur, Solimani amicitiam pollicitus, si pareret; sin renueret, praesens excidium. cum Lozantius non solum recusaret, sed contra praetorem moneret, vt retro cederet, neque damnum amicis, nullaque iniuria sibi obnoxijs populis inferret, ille politioris litteraturae non ignarus, hos versus ex Maronis Tityro ad eum chartae inscriptos perferri iussit, Ante leues ergo pascentur in aethere cerui, et freta destituent nudos in litore pisceis: statimque Bekam vicinum castellum resistere ausum X dispositis tormentis verberat, muroque deiecto, cum praesidiarij hostium impetum sustinere non possent, vitam pacti, sese dediderunt; quae tamen illis a circumstante milite, cum egrederentur, contra fidem datam erepta est. CC ex ijs crudeliter a praetorianis Turcis trucidati; eorum dux vix a praetore periculo eximi potuit. Bekae expugnatione perterriti ij, qui Bekerecam aliud castellum in lacu positum tenebant, ad primam denunciationem, non expectata oppugnatione, deditionem faciunt; moxque vlterius promotis castris praetor Senathum vicinum castellum ab oppidanis incolumitatem et res saluas pactis recepit. nec multo post Rasciani, qui fidem Ferdinando dederant, et iam menstruum stipendium acceperant, Turcorum aduentu territi ad eos transfugiunt, datis prius praetori obsidibus: neque enim aliter ambiguae mentis hominibus haberi fides poterat. his actis omissa Temesuare recta Lippam contendit praetor; quo comperto Batorius, qui ibi, vti diximus, castra habebat, eadem nocte vasa conclamari iubet, confusisque ordinibus ac victo similis, periculo se eripuit, relicto Peto homine strenuo cum praesidiarijs aliquot, et CCC equitibus, qui municipium et arcem tutarentur. verum municipes praetoris aduentu improuiso consternati, mox Petum adeunt, et vt exitio ineuitabili praeuertant, se oppidi deditionem facere paratos ostendunt, orantque, vt simul et oppidanorum misereatur, et sibi consulat. igitur Petus, qui dedito oppido arcem haut commode defendi posse cerneret, cum suis discedit, tradita oppidanis arce, quae mox praetori patuit, vltro obuiam progressis oppidanis et claueis oppidi deferentibus. Solimorum arcis praesidiarij, quae haut amplius colubrinae iactu a Lippa abest, Lippensium deditione minime territi pristinos animos retinuerunt, et formidabileis Turcorum minas generose contempserunt. itaque praetor ijs omissis, imposito Lippensi arci Olimanno Becho Persiae regulo, qui Tecmasi Sophi pertaesus ob acceptam ab eo iniuriam ad Turcos defecerat, cum V OIO equitum et CC praetorianis ad Temesuarem deflexit, quod est oppidum exiguum a Teme fluuio vndique circumfuso cognominatum, maiore ex parte muro e terra et materia constructo cinctum, fossa insuper profundissima et paludibus munitum, vt nullatenus ab eo latere tormentis verberari possit, ab altera parte muro lapideo et pomerio optime firmatum; intra quod Lozantius fossam duxerat, et vtrinque erectis propugnaculis muniuerat, quo muro deiecto irrumpentem militem sustinere et arcereposset. pridie Eid. VIIIbr. cum prima acies Turcica oppido appro pinquaret, Lozantius cum CCCC equitibus, et Viliandradus cum L seloppetarijs egressi, velitaria, sed acri pugna cum Turcis conflixerunt, in qua Lozantij virtus praecipue enituit, et Alfonsi Perezij equitis Hispani. dein arctius obsideri cepta Temesuare: vnde Aldana statim ad Castaldum mittit, qui auxilia posceret, et nisi intra vigesimum diem summitterentur, obsessos oppidum tradituros significaret. tunc Castaldus magnis difficultatibus conflictabatur, tumultuante passim ob non soluta stipendia Germano milite, quem per praesidia distribuerat. sopita vtcunque seditione, praecipui motūs auctores partim ad mortem et ad carceres damnati, partim exilio multari sunt. vt tamen obsessis praesto esset, statim ad Georgium et numerosas illas Transsiluanorum copias accessit, quibus iam se Pallauicinus cum III OIO Germanorum, et Zerotinus cum suis, necnon et Batorius, qui Lippa profugerat, cum X OIO hominum coniunxerant: qui omnes simul XC hominum OIO efficiebant, sed imbelles plerique et inermes, ad haec disciplinae ignari, vt pote ex popularibus collecti, et quipropter gentilia odia et aemulationem semper dissidentes, non ordines tenere, non stationes obire, non intra hospitia designata continere se, et simul conuenire didicerant: quod vbi animaduertit Castaldus, eos adhortatus periculi magnitudine proposita licentiam compescuit, et vt potuit ad disciplinam et ordinem reduxit. ita reb. constitutis Temesuatem magnis itineribus omnes contendunt, Georgio primam aciem ducente, donec iam hostibus viciniores, refecto exercitu primum agmencum delecto robore, quod ex Hussaris, Hispanis, et Germanis constabat Castaldus sibi ducendum sumpsit. ibi altercatum inter duces, an ad Lippam nondum bene firmatam oppugnandam, an ad suppetias obsessis ferendas, duceretur; Georgio censente Lippam iri debere, prouinciae praecipuum propugnaculum. quod primo impetu aut expugnaturi essent, aut si praetor auxiliaturus accurreret, Temesuarensis obsidio solueretur. sed Castaldus ab Aldana monitus, qui sciret quibus in angustijs res obsessorum essent, omni ratione Temesuarem eundem esse contendebat, ac tandem peruicit. itaque Temesuarem versus promota castra, ita tamen vt ex Georgij sententia copiarum numerum ad terrorem potius ostentarent, quam quod ex eo, si ad manus cum Turcis ventum esset, victoriam certam sperarent: quamuis id secus acceptum a gloriae Georgij aemulis, quem illi pro solita leuitate obliquo fauore Turcorum res subleuare calumniabantur. nec tamen opinione sua falsus omnino Georgius fuit; nam ad primam aduentus eius famam subito praetor ab obsidione discedit, postquam VIII diebus continuis oppidum verberasset, tantoque tumultu et trepidatione tormenta ac militem reduxit. vt fugienti similior quam abeunti videretur, digresso hoste Georgius et Castaldus statim Lippam versus copias ducunt, quod e re publica existimarent, prouidere, nea tergo tanti momenti oppidum in Turci potestate relinqueretur. inter haec a Ferdinando litterae veniunt, quibus id honoris virtuti Georgij et meritis datum significabatur, vt in cardinalium collegium a Iulio III cooptaretur; cuius rei publicam laetitiam Castaldus ipse displosis per tota castra tormentis testatus est; Georgius vero generose eam dissimulauit, et honorem illum quasi infra se contemnere visus est, ne videlicet eo nomine obstrictior Ferdinando crederetur, quod ipsi exitium maturauit, inimicis eum capta inde occasione calumnijs et sparsis rumoribus apud regem traducentibus, quasi cum Turcis consilia secreta agitaret, et ope Ferdinandi regina eiecta, de ipso demum ope Turcorum Dacia penitus expellendo cogitaret. itaque Ferdinandus mox secreta mandata ad Castaldum dat, si adhuc in Dacia esset cum exercitu, ne prouincia egrederetur, et omni via et ratione tentaret, vt Georgium, quem clandestina in suam perniciem consilia cum Turcis habere certo sciret, aut in potestatem redigeret, aut si aliter non posset, de medio tollendum curaret. haec ita a Centorio Hortensio prodita sunt, scriptore cetera non negligendo, sed in Castaldi laudibus nimio: nam qui minus illi addicti, scripsere, Castaldum vafrum hominem, atque adeo marchionis illius Piscarij tot palmarum ducis, sed ingenij minus sinceri artibus instructum, quod Georgij gloriae inuideret, et thesauris illius, qui vero maiores esse ferebantur, inhiaret, auctorem Ferdinando fuisse, vt hominem interfici iuberet, atque id sibi negotij vltro sumpsisse. res tamcn tunc a Castaldo prudenter dissimulata, ne Lippae obsidio interturbaretur, ad quam tamen aegre Georgius pertrahi videbatur, quod vereretur, ne Castaldus reductis in Daciam copijs et Lippa capta, aut durissimum patriae ceruicibus iugum imponeret, aut iritatis Turcorum animis, cum quibus ipse magno prouinciae bono hactenus amicitiam coluerat, certissimum sibi et vniuersae Daciae exitium arcesseret. itaque cum pet loca confragosa et angusta inter montes iter faciendum esset, tormenta maiora relin quenda censuit, sed festinatis operibus munita via Castaldus, cum praeter Georgij spem instrumenta bellica omnia diligentia summa traduxisset, ille, qui de inducijs cum Turco faciendis cogitabat, tandem de obsidione facienda cum Castaldo conuenit. quo impetrato Castaldus cum CCCC cataphractis et III OIO leuis armaturae equitum Lippam vsque processit, vt loci situm et naturam contemplaretur. ea in tumulo posita a Marusio flumine alluitur, de cetero muro antiquo et raris turribus distincta. oppido collis imminet, vnde in ipsum despectus est ab vno latere; ab altero arx subest, quattuor turribus munita et profunda fossa, quae Marusij aqua impletur. ibi Castaldus ipse cum Iuliano Carlaualle in pedes descendit, et postquam locum exacta diligentia lustrauit, ad suos reuertitur. IIII Non. IXbr. ad Lippam castra ponuntur. Castaldus collem, qui oppido imminebat, cum suis occupat; Georgius in ea parte, quae arcem respicit, hospitium sibi deligit. dum haec fiunt, Turci Lippa egressi, in suburbium vicinum impetum faciunt, et igne iniecto annonam et comeatum, qui in eo copiosus erat, consumere aggrediuntur, sed a nostris repulsi, re non omnino confecta recedere coacti sunt. hic quod magna generosi vini abundantia esset, permulti ex Georgij Hungarico peditatu largius poti, ad expugnandum oppidum iniussu imperatoris se comparant, vino animos dante: tanto que impetu primum res tentata, vt etiam Turcis terrorem inijcerent; sed mox solutis ordinibus cum confusi ruerent, et furore potius quam ducum consilio agi viderentur, obsessi animos resumunt, et Georgius vix tandem reuo catos ad hospitium quemque suum redire compulit. dum in eo res sunt, Gala castellum Temesuari vicinum ex ea occasione a Castaldianis capitur. equites CC Hispani cum CXX scloppetarijs profecti fuerant, vt aliquot Turcos equites, de quibus inaudiuerant, Temesuare abeunteis interciperent: cum conatus non successisset, ne sine aliquo operae pretio redirent, Galam castellum, quod in via incurrebat, astu aggredi statuunt. spem faciebat, quod cum Turcicis vestibus, quas diuersis in certaminibus hostibus ademerant, omnes fere amicti essent, praesidiarios posse se fallere sperarent; eo accedebat, etsi hoc ipsi ignorabant, quod praesidiarij apraetore aliquot equites Lippensibus summissum iri intellexerant, qui illac iter habituri essent; itaque eos esse rati, cum appropinquarent nostri, nullum inimici animi signum ediderunt. ita ingressi. Castaldiani nemine initio prohibente statim gladios stringunt, et post acre certamen occisis fere omnibus Turcis et incolis sub iugum missis locum incenderunt, et victores Temesuarem reuersi sunt. iamque arctius obsideri, et pridie Non. IXbreis tormentis VIII maioribus verberari cepta Lippa, ruinaque ingenti facta, Hispanus miles praecipiti audacia in murum insilit, et nullam ab hostibus intro fossam ductam, nullum impedimentum esse renunciat quo minus nostri libere impetum facerent. igitur Castaldus ante omneis ad pugnam fortiter capessendam cohortatus, praemio etiam proposito ijs, qui primi in oppidum signa inferrent, Antonium Enzineliam et Viliandradum praemittit, qui ruinam inspicerent, instructis interim ad certamen omnibus, vt statim signa inferrent. verum cum rem longe aliter habere significassent, atque ab illo milite renunciatum fuerat, prae tumultu minime auditi sunt, iam paratis ad impetum vndique faciendum militibus, qui statim ad motis scalis in murum summa alacritate enituntur; ibi cum ab insequentib. impulsi, inde in interiorem fossam praecipitarent, inde a dispositis vtroque ab latere tormentis grauiter infestarentur, magna clades accepta, multique ex praecipuis ordinum ducibus desiderati, quorum capita et signa IIII capta mox Turci, vt nostris illuderent, et suis animos facerent, immani ostentatione pro murorum pinnis statuunt; quod vbi animaduertit Castaldus, statim accurtit, et graui oratione confirmatis suorum animis certamen restituit: nec segnius Olimanus Turcos ad defensionem instruit, III OIO Turcorqm et C praetorianis ad ruinam positis, ac ceteris, qui ad OIO OIO erant, per alia oppidi loca inuasioni obnoxia distributis: ipse cum IO C equitibus post illos stabat, in vtrumque paratus, vt et fortiter resisteret, et si cedere cogeretur, tuto se recipere posset. sed fossa vndique extra oppidum ducta, et missis Ioanne Turco et Carolo Zerotino cum CCCC cataphractis equitibus, qui fluuij transitum impedirent, Olimani consilium frustra fuit. dum fortiter vtrinque pugnatur, extra quidem pro gloria, intra vero pro vita et fortunis, quibusdam iam fatiscente milite receptui canendum esse censentibus, Castaldus denuo in equo discurrens ad proelium suos confirmat; non enim amplius de gloria, cuius hodie, si retro pedem refeant, maximam iacturam sint facturi, sed de salute et fortuna Ferdinandi certamen esse; iam Graeciae praetorem in itinere cum toto exercitu esse, qui si, antequam oppido potiamur, adueniat, inquit, quid putatis spei superesse, nisi vt ab exiguo numero iam victi a tam numerosis copijs ad vnum omnes concidamur? fateor equidem Turcos diu admodum nostros impetus sustinere, atque adeo tam diu, vt tironi et nouitio militi spes omnis de victoria praecisa queat videri. vos vero tot spectati periculis veterani ac prope emeriti, qui per omneis Europae angulos vestrae virtutis monumenta fixistis, tam cito animos demittere minime decet. neque enim obliti, credo, adhuc estis, Durae praesidiarios in Menapijs quattuor horas continuas Caesarianorum impetus sustinuisse, ad extremum expugnatos cessisse. eia igitur, commilitones; nam aut haec nox summa cum gloria exultanteis Lippae nos sistet, aut si repellamur, sempiternis ignominiae tenebris obruet. his Castaldi dictis additi militibus animi: nec cessabat interea Georgius, qui cum Thoma Nasdasdio obequitando omneis ad certamen adhortabatur. cum vero Castaldus ex colle equites ab Olimano dispositos retro cedere animaduerteret, ex eo coniecit, id quod erat, Turcos iam certamini impares succumbere; iussis itaque ex equis descendere CC armatis, qui partim clypeis et gladijs strictis, partim arreptis sarissis militi fesso succederent, et instructis diuersa parte in colle proximo ex lixis et calonum genere numerosis ordinib., qui signo dato, tanquam impetum in oppidum facturi inde ruerent, tantus terror obsessis iniectus est, quasi vndique essent premendi, vt qui huc vsque viriliter restiterant, animos statim desponderent, et turpiter abiectis armis fuga dilaberentur: OIO CC ex Turcis, antequam nostri loco potirentur, caesi; ceteri cum oppidans in arcem se recepere. quidam vrbe egressi a stationibus in fluminis ripa dispositis intercepti sunt, et pars caesi, pars fluuio hausti, omnes miserabiliter perierunt. Olimanus, dum miles victor ad praedam quam ad victoriam promptior discurrit, retro in oppidum redijt, magnoque vitae discrimine vix intra arcem acceptus est, quae mox ducta vndique fossa, ne egrederetur, cincta, et dispositis tormentis biduo post summa cum diligentia verberari cepta est, omnia administrante Sfortia Pallauicino, qui summum strenui ducis specimen in ea obsidione dedit. per IX dies continuata verberatio est vsque ad XIIII Kalen. Xbreis: tum inter duces consultatum, vi ageretur, an amice cum obsessis trasigeretur. ad Castaldi famam pertinebat, vt Olimanus et inclusi arce cum eo Turci omnes caederentur, aut in ipsius potestatem venirent; hoc siquidem homo externus, qui nulla Daciae caritate tangebatur, tantum animo agitabat, vt gluriam quaereret, et magnum sui nomen ex prouincia decedens relinqueret: nec dubitabat, si vis adhiberetur, quin alterutrum succederet. at Georgius, qui ad suam et suorum salutem semper respiceret, et potentiam Turcorum perspectam haberet, experientia edoctus, Turcos accerrimos iniuriarum vindices esse, id vnum contra satagebat, vt iustam Solimani de Lippensi internecione conceptam indignationem aliqua humanitate mitigaret, et aliquem sibi gratiae locum apud eum pararet: itaque omni arte enitebatur, vt Olimano ac ceteris Turcis incolumib. re salua excedere liceret. super his aliquandiu altercatum, et acrib. vtrinque verbis disceptatum fuit, quae Georgij apud Ferdinandum traducendi et eius exicium accelerandi caussam denuo praebuerunt. peruicit tandem Georgij auctoritas, et fide publica cautum Olimano, vt cum OIO e suis qui soli supererant, incolumis re salua abire posset; cauit ipse Castaldus Hispanorum et Germanorum, quos penes se habebat, nomine. ita dimittitur Olimanus, postquam diu in Georgij tentorio cum ipso collocutus est, Georgianis illum honorifice ad praetorem deducentibus. quod suspicionem et inuidiam magis accendit. certe praedam hanc opimam e faucib. sibi eripi adeo indigne tulerunt Alfonsus Perezius Sauaiadra et marchio Balassus, vt iniussi, sed non inscio Castaldo, abeunteis rapto agmine CC equitum persecuti sint. eos adsecutus in lata planicie Balassus iam digressis Georgianis cum ardentius in confertum Olimani agmen inueheretur, equo suffosso cecidit, quem sui mox vt lapsum tegerent, aperta acie, ex vno valido agmine debilia duo effecerunt; quo animaduerso Turci Olimani fortissime pugnantis exemplo et hoc casu confirmati insequentium impetum magna virtute sustinue runt et repulerunt, incolumesque ad praetor. peruenerunt. cius discessu mox delectus prouinciae dimissi sunt; tum Castaldus vrgere, vt externi milites per Daciae oppida disponerentur; Georgius contra recusare, et vt in Varadinensem regionem, quae extra prouinciam est, mittetentur, obnixe contendere. dum dissident, Castaldus specie reducendorum in Daciam, vnde aduecta fuerant, tormentorum V Germanorum vexilla contra Georgij mentem, antequam quidquam de ea re resciret, introduxit, et Albae Iuliae ac vicinis oppidis hospitia ijs assignauit. interea purgata cadaueribus Lippa, et illato comeatu Bernardus Aldana cum imponitur, negotio ei dato, vt ruinas sarciret, et oppidum atque arcem nouis operibus muniret, reuocatis etiam inquilinis, vt eo demum ad habitandum coirent. impositus et Temesuarae Gaspar Castelluuius cum Hispanorum cohorte, cui itidem oppidi muniendi cura committitur: reliquae copiae per Varadinensem agrum in hiberna mittuntur. Castaldus vna cum Georgio quasi animi gratia Bintium, castellum loco amoeno ab ipso Georgio aedificatum venit, minimo comitatu, ne quam suspicionem homini sagaci inijceret. ibi de Germanis in hiberna deducendis inter eos agitur, sed nihil decretum fuit, quod Georgius, qui patriam liberam mallet, in locis munitis eos collocari nollet. iamque tempus patrandae caedis instabat, constitutis in Dacia Ferdinandi rebus, et secundis litteris ipse rex vrgebat, vt res maturaretur. itaque Castaldus Sfortiam Pallauicinum per litteras monet, vt quam celerrime possit, ad se cum Hispano peditatu veniat. ij vbi venere, per alterum oppidi suburbium, quod Sebetso amne ab oppido diuisum ponte ligneo cum eo coniungitur, Georgij iussu distribuuntur. mox Pallauicinum seuocat Castaldus, et re cum eo communicata, vt ipse facinori intersit, hortatur, cui patrando proximam noctem destinat. postquam ille operam pollicitus est, adduntur ei comites Andreas Lopezius, Moninus, et Campegius homines manu prompti, quibus composita ad terrorem oratione ostenditur, de rebus regis simul ac sua omnium vita actum esse, nisi quamprimum Georgius de medio tollatur; statuisse quippe illum, indictis ad Vasraelium comitijs publico decreto prouinciae Ferdinando imperium abrogare, et ope Turcorum eum Dacia omni expellere; hoc consilio auxiliareis copias per vasta hospitia locis apertis sparsisse, vt condicto tempore quasi signo dato singuli facilius carpi et opprimi possint: in ipsorum manu regis et suam salutem positam esse; tantum audeant, et periculo praeuertant; scelerati hominis perfidia egregio facinore vindicata. vbi eos praesenti animo esse videt, Lopezio negotium dat, vt summo mane delectos XXIIII armatos secum adducat, qui vestibus Turcicis induti, vt custodes fallant, intromittantur, et per quattuor praecipuas arcis turreis distribuantur: interea Petro Auilae mandat, vt tota nocte cum Hispanis continuato itinere Bintium eodem tempore ad se imperata facturus veniat. tempestuosa ea nox admodum fuit, insolito ventorum fragore et horridis nimbis Georgij casum haut dubie portendentibus, quod et in caussa fuit, vt Georgij stipatores, qui ad ignem sedebant, propter frigoris violentiam, cum includerentur, astum coniuratorum non animaduerterint. cum mane ad operas carri citius solito emitterentur, Lopezius suos nullo prohibente introducit, et Auila, vt iussus erat, cum Hispanis affuit. hac vero arte coniurati in Georgij cubiculum irruperunt: Marcus Antonij Ferrarius Castaldo ab epistolis, homo prostitutae audaciae, iam ab aliquo tempore tantam cum Georgio familiaritatem contraxerat, dum se herum prodere simulat, vt cubicularijs eius propterea factus notior, quauis hora ad ipsum admitteretur. is nondum illucescente die, qui fuit XIIII Kalendarum Ianuar. cum ostium cubiculi pulsasset, litteras quasi Georgij manu subscribendas praeferens, et Pallauicinum Viennam ad regem profecturum secum adesse significasset, continuo introducitur. Sfortia ad fores inuito cubiculario ingressus substitit. iam surrexerat Georgius, et, vt in hieme, duplici tantum veste e sebellinis pellib. tectus, relegendis pro more rerum agendarum commenta. intentus ad mensam sedebat, cum Ferrar. ad eum familiariter accedit, et Pallauicinum ad fores stare monet, a Ca staldo missum, vt si quid ipse imperare velit, eius mandata ad regem perferat; tum porrectis litteris, dum Georgius calamum sumit, vt nomen apponeret, Ferratius raptum pugionem in pectus demisit, ad strepitumque accurrens Pallauicinus stricto ense, graui vulnere medium quasi caput diuisit; cum ille interea Dei nomen crebro inclamaret, et eos fratres appellando fidem reposceret; mox ceteri coniurati superuenientes repetitis ictibus adhuc spirantem confodere. arcem illam, in qua caedes patrata est, coenobij a Georgio euersi fundamentis superstructam fuisse scripsit Centorius; quod cum fieret, coenobij praesulem ex eo exitium Georgio siue praesagi jsse, siue imprecatum esse: animaduersum et a domesticis, quod cum pridie quam periret, sacerdos coram eo sacrum celebraret, calice loco panis in manus sumpto vinum effuderit; quod tunc sacerdotis negligentiae assignatum, tamen Georgij necem portendisse, et eius sanguinem mox effusum iri significasse postea multi interpretati sunt. hunc exitum habuit Georgius LXX circiter annos natus, qui ex humili fortuna in summum honoris fastigium et regibus parem potentiam euaserat, vir pace belloque clarus, et profunda prudentia cum paucis comparandus; quam dum temporib. accommodat, et patriae fere semper bono Turcorum voluntati morigeratur, multorum inuidiam, ac postremo exitiale odium in se concitauit; quibus tandem effectum est, vt Ferdinando ipsi suspectus esse ceperit, et de ingentib. ipsius thesauris constanti fama sparsa, Castaldum, et omneis qui illi aderant, spe lucri contra se armauerit. praeter eas mortis tam indignae caussas, quas retulimus, etiam alij addunt, Ferdinandum Georgio LXXX OIO aureorum pensionem pactum esse, proptereaque illius ministros regi gratum se facturos existimasse, si Georgio de medio sublato fidem de promissa pensione interpositam liberarent: euulgatum fuit, et eo colore factum excusatum, quod clandestina cum Turcis in Christianae rei perniciem consilia agitaret Georgius, idque Ferdinando persuasum fuit, cum re vera, propter illius thesauros caedes facta sit, qui tamen post eius mortem admodum modici pro tanta fortuna reperti sunt, omni ea pecunia, quam sepositam credebant, in publica opera et alendos exercitus consumpta ab homine liberali, et qui nulla priuata caritate a cura reip., quam exacta fide et diligentia administrauerat, auertebatur. quantum vero incrementi illius morte suis reb. accessurum rebatur Ferdinandus a ministris delusus, tantum detrimenti se accepisse, sed sero, sensit, translato ad externos homines summo imperio et publica administratione; a qua cum se prouinciae reguli rcmotos viderent, minus animi et constantiae semper in dies ad propulsandum communem hostem adhibuerunt, et ingentib. propterea cladib. acceptis, mox reuocato rege Ioanne, Ferdinandi imperium omnino auersati sunt, vti deinceps videbimus. certe percussores Georgij post eius necem ad vnum omneis poenas dedisse plerique scripserunt; ac Sfortiam quidem diuturna et morte peiore apud Turcos captiuitate; Moninum vero in Subalpina regione ad Germani Fanum ceruice abscissa; Ferrarium denique, qui Alexandriae, quae ipsi patria erat, cardinalis Tridentini iussu sexennio post securi percussus est; postremo equitem Campegium, qui huius seculi anno LXII inter venandum in Ferdinandi ipsius conspectu apri fulmineo dente in Boemia discerptus est, honestiori, nec tamen minus infortunata morte. vbi Castaldus, qui in porticu iuxta Georgij cubiculum spatiabatur, euentum expectans, mortuum eum esse intellexit, statim per eos, quos Andreas Lopezius secum adduxerat, arce potitur, eiectis Georgij stipatorib., nam hi re socijs, qui in municipij suburbio erant, nunciata, statim omnes, duce Paullo Bauco Georgij in Lippensi obsidione legato, Bincio egressi, ad signa conuenerant, seditionem proculdubio excitaturi, nisi dux defuisset. is erat Franciscus Chendius praecipuus Georgij amicus, et magnae apud illas genteis auctoritatis, qui audita eius morte mox conscenso curru fugam parabat: sed iussu Castaldi retentus non solum nihil contra eum mouit, sed partim necessitate, partim ingentib. promissis a Castaldo oneratus, ad res Ferdinandi stabiliendas magno ei adiumento fuit. cum eo Castaldus Saxabessum profectus, ibi resciuit praesidiarios, quos Bincij reliquerat, non minus licentiose quam crudeliter se gerere, effractis demortui arcis et amota pecunia, proque libidine a Lopezio militi distributa, relicto interea nudo Georgij cadauere in pauimento iacente crebris ictib. deformato, cum interea congelatus supra sanguis magnum spectantib. horrorem incuteret. itaque mox ea Didacum Velesium misit, qui et licentiam cohiberet, et corpus defuncti sepeliendum curaret, quod postea amicis redditum, eorumque diligentia Albam delatum, et in maiore vrbis templo iuxta Ioannis Huniadae Coruini sepulcrum conditum est. inde Saxabesso Castaldus ad prouinciae duces et praefectos mittit, qui eos in Ferdinandi fide confirmarent; nisi parerent, vim minarentur. inprimis ad Vinuariam mittit, castellum munitissimum a Georgio exstructum, vbi gazam asseruare credebatur. ibi legatum a Solimano ad Georgium missum comprehendi iubet, a quo nihil quaestionib. extorqueri potuit, quod in Georgij crimen recideret; tantum inibi repertae sunt litterae fiduciariae lingua Turcica exaratae, quas clam Castaldo ad Solimanum, Rostanum purpuratum, Graeciae praetorem, aliosque aulae Turcicae proceres scripserat, sigillo, quo vti consueuerat; obsignatas; eoque magis facti tam scelerati aucta inuidia est, postquam ab inimicis omnia pro libidine agentibus nihil confingi potuisse compertum est, quod mortui innocentiam labefactaret. inde Castaldus Viennam Iulianum Clarauallem mittit, qui de re tota Ferdinandum certiorem redderet. is, quod primus Lippam per ruinam ingressus esset, praemium propositum ab eo tulerat, quamuis hunc honorem Georgius Pannonijs suis tribuisset. Cibinium inde ventum est, non ita Georgio ob antiquas simultates amicam ciuitatem, et Cibinio mox magno comitatu Segesuaram cum Chendio profectus est Castaldus, vt Ciculorum comitia, quae Vasraelij indicta fuerant, vicinitate sua disturbaret, quod in ijs de Georgij nece vindicanda actum iri inaudiuerat; qua in re fideli admodum Chendij opera vsus est, qui ipsius iussu comitijs interfuit, et partim munerib., partim gratia eosita deuinxit, vt omissa viri optime de se meriti vltione, in Ferdinandi obsequio permanserint, et se in posterum ad omnia paratos ostenderint. ita pacificatis in Dacia popularium animis Castaldus militem in hiberna distribuit. Morte Georgij cum tuta et pacata in Dacia crederentur omnia, peruestigandis demortui thesauris, quae praecipua illius necis caussa fuerat, cura impensa est. eorum descriptio per delectos a Ferdinando facta, curante Castaldo, non sine suspicione multarum rerum amotarum. sed eius rei culpa in Andream Lopezium reiecta est, qui cum alijs quibusdam propterea carceri mancipatur. reperta sunt auri infecti OIO IO CCXL pondo, argenti IIII OIO IO CC XC III argenti e fodinis nuper eruti IO CCCC XXXIII, numi Lysimachici aurei OIO singuli trinūm aureorum pondere; vasa praeterea, monilia, annuli, gemmae magno numero; pellium sebellinarum massae complures; aulaea item et vestimenta pretiosa; equorum, mulorum, ac ceterorum iumentorum ingens ac regius apparatus; quae omnia partim longo tempore congesta, partim ex prouinciae quaestura, quam ille administrauerat, collecta, et mox in belli vsus expendenda, longe minora fama, quae de illis sparsa fuerat, mortuum a calumnijs absoluerunt, et magna inuidia interfectores onerauerunt. neque enim amplius CCL OIO aureorum ea aestimant, qui rem in defuncti odium exaggerant, quae summa vt tanti viri fortunam minime excedebat, ita neque explendae inimicorum eius auaritiae satis erat. Isabella odio innato caussata multa ex Ioannis regis reb. surrepta, eorum restitutionem a Ferdinando postulauit, et impetrauit. Castaldus ex ea praeda vasa argentea inaurata C pondo, et CCCC Lysimachicos, sebellinarum item pellium partem Ferd. liberalitate praemium necis habuit, equorum propagines ac iumenta omnia a Maximiliano Boemiae rege Andreae Batorio postea donata sunt. cetera sibi Ferdinandus sumpsit: aurum et argentum mox conflatum, et percussa ex eo moneta aliquot mensium stipendium militi distributum. aurum illud, vt olim Tolosanum, possessorib. exitiale, et infaustissimus annus. qui secutus est, manifestum fecere, Deo curae fuisse Georgij necis vltionem, tot captis a Turco oppidis et cladib. per totum regnum acceptis. regina proceres regni ad defectionem sollicitante, quod promissa Ferdinandi nomine a Castaldo non praestarentur. Castaldus iam Cibinium redierat, omnib. fere iam Daciae arcib. in fidem acceptis. ibi de Turcorum nouisbelli apparatib. per negotiatores Tergouistij, quae primaria Moesiaeinferioris ciuitas est, factus certior. Pallauicinum ad Ferdinandum mittit, qui eum, quo in statu res essent, edoceret, et auxiliareis copias ad Turcorum impetus sustinendos exposceret: ille continuo ipsum Pallauicinum in Italiam proficisci iubet, vt IIII OIO millitum conscriberet, et quas posset Hispanorum cohortes secum adduceret; interea ad Castaldum scribit, seque illi pro pediem VIII OIO Boemorum cataphractorum, XX OIO Hussarorum, XX OIO Germanorum peditum, et Italorum atque Hispanorum vsque ad V OIO missurum spondet: quae seu vanitate pollicitus, siue consentientib. Germanis et Hungaris re vera praestiturus erat, bellum Germanicum, quod mox Mauritio VII viro duce contra Caesarem susceptum est, irrita reddidit. Castaldus ea spe plenus, quod poterat, festinatis operibus Lippae, Temesuarae, Claudiopoli, et Cibinio muniendis incumbebat. principium malorum a Zegedini oppugnatione fuit; quod est oppidum OIO focorum capax in confluentib. fere Tibisci et Danubij situm, et propterea negotiatorib. frequens atque opulentum: arcem habet in Tibisci ripa longe munitissimam, Turcico praesidio tunc munitam. dum Castaldus in Lippae adhuc castris esset, venerat ad eum Otomialis quondam Zegedini ciuis, et demum post amissam patriam, Debreceni, quod est in Pannonia oppidum, primarius decurio, homo audentior, quam prudentior, qui coram Andreae Batorio, spe de Zegedino capiendo facta, copias in eam rem flagitabat; secreta sibi cum oppidanis consilia esse, et viciniam omnem haut dubie fauere dictitans, quae iugum Turcicum et intolerandam seruitutem exosa, nihil aliud expectaret, quam occasionem testandae tam egregiae voluntatis. cum saepius vrgeret, tandem conscribendi militis potestatem a Castaldo impetrat, ab eodem insuper monitus, vt si conatus tantum in parte succederet, et capto oppido arcem non caperet, protinus abacta praeda et incenso oppido discederet; alio qui fore, vt vitam et copias cum dedecore amitteret. igitur ille dissoluto post Lippam captam exercitu OIO OIO peditum IO equites legit, et suppressa caussa, assignato in peditem et equitem maiore solito stipendio, in locis Lippae vicinis copias locat. vnde Aldanae praefecto Lippae, qui nesciret in quam rem hae copiae pararentur, suspicio iniecta: verum is a Castaldo certior factus postea cum Otomiale consilia sociauit, et operam suam vltro detulit. die oppidanis condicta Otomialis vrbem propius copias admouet, et in insidijs per siluas locis idoneis disponit, praemissis exiguo numero aliquot militibus, qui praesidiarios ad certamen extra oppidum elicerent. continuo conclamatum ad arma, et cum Turci egressi essent, exiguumque nostrorum numerum conspicati in eos imprudenter vlterius progrederentur, vndique a circumpositis insidijs inuaduntur, seroque errore cognito, cum retro in oppidum confugerent, a conscijs oppidanis occlusis portis exclusi sunt. itaque ad internecionem deleti fere omnes; nostrique mox in oppidum admissi, cum arcam, in quam se Turci post captum oppidum adducto ponte receperant, e vestigio capere non potuissent, ad Turcorum negotiatorum, qui plerique illuc Constantinopoli ob loci commoditatem familias transtulerant. domos diripiendas vertuntur. cum vero Otomialis ijs copijs, quas habebat, arcem capi posse desperaret, continuo ad Aldanam mittit; qui mox eo cum CC Hispanis et IIII tormentis proficiscitur, monito Castaldo vt auxilia sine mora summitteret. ille postquam vtrumque erroris increpuit, periculique instantis semel atque iterum admonuit; vbi videt Otomialem in proposito pertinaciter haerere, ne ipsi omnino defuisse videretur, ad Thomam Varocium, qui Varadini erat, litteras dat, vt inde IIII tormenta, ex Alba Iulia II cum omni instrumento Zegedinum deducenda curaret, quae postea per Marusium amnem eo transportata sunt. imperatum et Petro Vaccae, qui peditatui praeerat, vt ex Albae et Varadini praesidijs, quantum posset, militum cogeret, et eodem secum duceret, Orestolfo cum CC cataphractis subsequi iusso. ipse, vt ad omneis occasiones vicinior esset, Albam Iuliam venit, et quia de euentu verebatur, Roderico Viliandrado negotium dat, vt absente Aldana Lippae praeesset, Didaco Velesio Mendozae, vt Temesuarae, attributis vtrique aliquot copijs. iamque octo dies elapsi erant, ex quo Aldana spe praedae caecus arcem obsederat, et lato aggere vndique cinxerat, cum P. Vacca OIO OIO auxiliarium secum trahens, et IIII tormenta, Orestolfus CC equites, Canocio C scloppetarij Germani, XXX Hispani pedites ac C equites venerunt. erant in exercitu omnino III OIO equitum, II OIO Hungaricorum peditum, CCC XXX Hispani, C Germani; quorum dum lustratio in planicie arci subiecta fieret, Turci auxilio obsessis venientes, duce Budae purpurato procul apparuerunt, qui statim visis nostris in duas acies distribuuntur, currib. et carris, quibus praetoriani impositi erant, a tergo locatis: vicissim Vacca ex leui armatura quadratam aciem vnam constituit, et Orestolfus ex cataphractis alteram, aciei Turcicae, in qua purpuratus erat, oppositam: tertiam aciem Otomialis et Aldana cum peditatu regebant iuxta vrbem sepositam. cum cunctaretur Aldana, Vacca temere in obuios inuectus primos hostium ordines fundit; quem insecutus Orestolfus in latus laeuum agminis, in quo purpuratus stabat, vehementi impetu impressionem fecit, reliquo fere agmine integro relicto: cumque Hungari iam victoria se potitos existimarent, ad praedam versi huc illuc confusis ordinibus feruntur: quod vbi vidit purpuratus, qui quasi victus iam de receptu cogitabat, vireis et animos resumit, praetorianisque, quos a tergo reliquerat, assumptis conserta acie in vagos et palanteis inuectus eos facile fundit, nequicquam resistentibus cataphractis equitibus, qui iam caesis fere omnibus Hungaris ad extremum victi et ad internecionem omnes deleti sunt; statimque Turci, qui arcem tenebant, in oppidanos coniuratos effuso furore vniuersos interficiunt, nullo aetatis aut sexūs discrimine. eo die V OIO Christianorum a Turcis tam intra quam extra vrbem caesa sunt. ad hanc cladem et nouum infortunium accessit, quod cum CCC pedites Pannonij ante triduum praedatum emissi rei ignari in castra tanquam ad suos redirent, in hostem prius inciderunt, quam Turcos esse animaduertissent: sed sero errorem agnitum insolita animi praesentia pensarunt, et quamuis ad vnum omnes caesi, maiorem duplo numerum ex Turcis occiderunt, victoriamque nullo fere negotio huc vsque partam sua virtute cruentam hosti reddiderunt. Aldana autem, qui cum peditatu, quem penes se habebat, restituere certamen potuerat, remque sua seu ignauia, siue imprudentia in certam perniciem adduxerat, summo dedecore cum Hispanis suis profugit, et vna nocte duorum dierum iter emensus Canocium haut longe a Lippa peruenit. is cum Tibiscum copias traduceret, Figeram ordinum ductorem strenuum hactenus creditum reliquerat, qui ad nauigia cum praesidio staret. verum vbi de clade cognouit Figera, ratus omneis Hispanos in proelio cecidisse, imperij et ossicij immemor in alteram fluuij ripam transit, et solutis nauigiorum funibus aufugit. aliquanto viae spatio progressus vbi ad se redijt, erroris grauitate diu animo agitata, ex pudore in desperationem incidit, ac postremo manus sibi afferre voluit: sed a puero, qui cum eo erat, pugione substracto tunc prohibitus, dissimulato consilio, vbi puerum somno concessisse videt, cloppeto ad pectus apposito tandem se ipse confecit. casu hoc perculsos et alienatos a se Pannoniorum animos vt demereretur Ferdinandus, Andream Batorium Daciae Vaiuodam constituit, et Laurentium Lozantium Temesuarae comitem creat, primarios viros, et qui plurimum auctoritate apud illas gentes valebant, vt videlicet collati inpaucos beneficij gratia ad multos perueniret. moxque de Mahometi purpurati a Solimano delecti, qui bello in Dacia gerendo praeesset, aduentu nunciatur. is Taurunum iam venerat eo consilio, vt ab inferiore parte ipse cum potentissimo exercitu, ab altera per Stephanopolim Moldauiae princeps, cui idem negotium datum erat, eodem tempore in Transsiluaniam inuaderent. itaque conuentus Tordae ad Aramum fluuium, qui in Matusium delabitur, protinus indicuntur, in quib. prouinciae regulis mandatur, vt more gentis delectus habeant, et exercitum conscribant, qui reprimendae Moldaui potentiae par sit. ab ea scilicet parte plus metus erat, quippe in qua Segesuara excepta nullus munitus locus esset, qui hostem morari posset, quo minus manu armata in Ciculiam ingressus vicina loca rapinis ac flammis vastaret. id sibi negotij sumpsit Batorius Ioann. Baptista Arcuensis comes absente Felice fratre cum vna et altera Germanorum cohorte Castaldi iussu Stephanopolim defendendam suscepit. cui attributus Caroli Serotini legatus cum CC equitibus; Arcuensi insuper imperatum, vt munitionem haut longe ab vrbe in colle aedificatam occuparet, et tormentis ac milite firmaret. Saxones, quorum praecipua in Transsiluania ciuitas Cibinium, ad bellum illud paratissimos se, et omnia sua liberaliter Castaldo obtulerant: sub idque tempus Helfestenius comes a Ferdinando venit cum IIII OIO Germanorum et X machinis bellicis, qui maiora a rege pollicebatur, missuro propediem OIO IO cataphractos equites, VII Germanorum vexilla, ac OIO OIO Hungarorum. his promissis Castaldus a rege oneratus, alios deinceps longe amplioribus onerabat, venturum propediem Pallauicinum cum III OIO Italorum; nec multo post ipsum Mauritium VIIvirum, qui auxilia hactenus propter motus paullo ante excitatos, de quibus mox dicetur, remoratus sit, cum XII OIO peditum et III OIO equitum sub secuturum; sic enim secum conuenisse. mandabatur insuper a rege, vt ex collegiorum sacrorum, quibus administrator deesset, reditibus, quos describi per Vesprimij episcopum et Georgium Vernerium curauerat, pecunia in belli vsus corraderetur, et CCCC illis Hussaris, qui sub Georgio Martinusio meruerant, stipendium assignaretur, ne ad hosteis transfugerent, et Opperstolpho praecipuo in ea prouincia duci, qui nuper Ferdinando fidem addixerat, attribuerentur. interea Lozantius, qui Temesuarae erat cum IO equitibus et OIO peditibus partim Hispanis partim Boemis et Germanis, et IO CCCC circiter oppidanis, qui arma ferre poterant, accepto vnius mensis stipendio, ac CC praeterea Germanis, a Castaldo diligenter monebatur, vt quantum posset comeatūs in vrbem inferret, et ad sustinendam fortissime ac diutissime obsidionem se compararet; sic enim rem habere, vt magis a partibus Moldaui impressioni obnoxijs verendum sit, quippe in quibus nulla munimenta sint, quam ab inferiori regione, in quam Mahometus cum exercitu veniat; itaque decreuisse cum exiguo Hispanorum numero, qui reliquus sit, IIII OIO Germanorum et OIO cataphractis obuiam Moldauo procedere, vt conatus eius, adiunctis praeterea indigenis, conturbet; de quo si, vt speret victoriam reporter, continuo ad eum aduolaturum esse, et locum haut dubie obsidione liberaturum. inde Castaldus Torda Claudiopolim proficiscitur, monito Helfestenio, vt se cum IIII OIO Germanorum subsequeretur, cui propterea pro quattuor mensibus duo tantum stipendia numerari iussit. nihilominus Germani, quamuis vndique imminente tam formido loso hoste, tumultuari ceperunt: cumque in suburbijs hospitium ijs assignatum esset, occupatis tormentis, quod in huiusmodi seditionibus fieri amat, in vrbem ipsam impetum facere conantur: verum ab oppidanis iubente Castaldo contraria tormentorum verberatione repulsi, de ipso Castaldo comprehendendo consilium ineunt. quo rescito, ille subito Tordam reuertitur, vbi prouinciae delectus conuenerant, interminatusque Germanis excidium, ni resipiscerent, illos ad officium reuocauit, et vt Tordam venirent, peruicit, vbi de seditiosis sumptum supplicium ab Helfestenio, L ex ijs circiter occisis. quo facto Castaldus se ad iter accinxit, vt ijs, qui Stephanopolim tenebant, praesto esset. iam Moldauus cum XL OIO exercitu montes Daciae imminenteis superauerat, et IIII ab vrbe miliaribus consederat: vbi virtute Ioan. Baptistae Arcuensis leuibus, sed continuis certaminibus hactenus repressus, ad extremum insigni clade fractus retro cessit. delectos ex Turcis, Tataris, ac Moldauis ad OIO praemiserat, vt vrbis situm contemplarentur. postquam de hostium consilio Arcuensis cognouit, aliquot scloppetarios et equites Germanos ad locorum angustias, qua Turci transituri erant, in insidijs abdit: ita a praesidiarijs exeuntibus cum illi in angusta compulsi essent, ab insidiatoribus a tergo excipiuntur, et omnes interfecti sunt, ne vno quidem superstite, qui cladis nuncium ad suos perferret. Moldauus autem sub id tempus Castaldum aduentare cum intellexisset, post cladem acceptam, maiora vero de nostris sibi singens, quamuis non plus XII OIO hominum in exercitu essent, turpi fuga se in montes recepit, neque se illa itinere facto, vti promiserat, cum Mahometo coniunxit. neque vero dubitabatur, si Ciculi, sicut iussi erant, praesto fuissent, quin deleri omnino potuerit: verum dum contra Moldauum res feliciter geritur, Temesuara amissa est. nam Mahometus interea cum C bellatorum OIO exercitu, et LXX machinis bellicis, in queis XXX muralia tormenta, comitibus Graeciae praetore, qui superiore anno summae rerum praefuerat, et Cassumbassa, magni nominis duce, relicto Tauruno, ad Tibiscum venerat, et per pontem exercitu transmisso castra ad Temesuaram metatus fuerat; quae imperfecto opere quinque propugnaculis vallata, duobus tantum locis commode defendi poterat. ad VII Kal. Vtil. Mahometus cum XVIequis progressus, cum praetore harum regionum gnaro, vt locum lustraret, mox egresso Alfonso Perezio, leuibus certaminibus lacessitur. triduo post toto exercitu circumposito, vt nulli exire oppido, aut in illud intrare liberum esset, cum tribus diuersis partibus per octo dies integros displosis XXX maioribus tormentis verberatio continuasset, deiectis fere munitionibus, et muro vndique aperto, Lozantius nihilominus Turcorum impetum admodum violentum per horas quattuor summa virtute sustinuit, ac tandem repulit, desideratis ex hostibus, praeter saucios, OIO IO, ex nostris circiter CL; quod IIII Non. Vtil. accidit. hoc casu non tam fractus hostis, quam ex pudore repulsae iritatior simul et audentior factus; nostri contra, licet victores, admodum debilitati sunt, sauciatis plerisque militibus, et iam deficiente comeatu. accessit, quod Otomialis a Castaldo cum CCCC peditibus auxilio summissus ab equitatu Turcico omnino deletus fuerat. itaque cum nulla spes auxiliorum esset, ad pacis condiciones initio a Transalpino Vaiuoda propositas, antequam Mahometus Danubium transijsset, extrema necessitate coactus Lozantius respicere cepit. eae erant, vt si Ferdinandus Temesuarensis ditionis nomine tributum, quod Petrus Vicchius pendebat, Solimano praestaret, ab armis abstineretur. sed cum hostis rem non amplius integram esse diceret, trans Danubium atque etiam Tibiscum traducto exercitu, et verberatione tot dierum facta, nihil in praesentiarum agi potuit: et verberatio denuo a Turcis redintegrata, praesidiarijs non iam pro salute regni, sed pro sua fortiter resistentibus, et erectis interea intra fossam tumultuario opere aliquot munitionibus. saepius re tentata, semper accepto damno, Turci repulsi sunt, amisso tamen e nostris Gaspare Castelluuio Hispanorum duce, qui strenuam operam in ea obsidione nauauerat. itaque Mahometus, vt metum obsessis inijceret, C capita auxiliaribus. Otomialicis abscissa, ex ijsque maxime deformia, in nostrorum conspectum ad horrorem ante muros praefigi iussit, addito elogio, idem se de reliquis auxiliaribus deinceps facturum, quod de Otomialicis fecisset. nihil illo cruento, sed inani spectaculo territis nostris, cum in eo esset Mahometus, vt ab obsidione discederet, ex duobus transfugis Hispanis, Baetico vno, sed gente Arabe, altero, qui olim a Turcis captus veram relligionem eierauerat ducta Constantinopoli vxore et liberis ex ea susceptis, cognoscit Temesuarensium pessimo loco res esse, ob idque in obsidione perseuerauit. Lozantius vero, qui in dies animos suis concidere videret, cum praesidiarijs de dedendo oppido tandem agere cepit; Hispanis tamen deserendum illud potius, et post eruptionem per paludes in siluas confugiendum esse censentibus, quod alienae fidei, quam nuper Olimano non seruassent, committere se tutum non existimarent. sed cum abitio illa periculi plena plerisque melius de Turcorum fide sperantibus videretur, rursus cum Mahometo de deditionis conditionibus actum est; qui quod de obsidionis diuturnitate Solimanum queri inaudiuisset, et desperatione potius quam robore suo obsessos resistere videret, a vi aperta, quae minime hactenus successerat, ad fraudes consilia conuertit, et a Lozantio missos non solum benigne audiuit, sed et cum prolixa beniuolentiae significatione vestibus Turcicis holosericis indutos in oppidum remisit. in eas condiciones conuentum est, vt Lozantius tormenta inde, quo vellet, deduceret, milites cum armis et vexillis explicatis salua re et omnibus impedimentis exire possent; nulli oppidanorum, quod Ferdinandi parteis secuti essent, fraudi esset, sed ab omni iniuria immunes essent. Mahometus custodes attribueret, qui nostros in tutum deducerent, fidemque interponeret, nemini in oppidi exitu aut in itinere a quoquam suorum iniuriam illatum iri. postquam eas condiciones iureiurando firmauit Mahometus et annulo proprio obsignauit VIII Kal. VItil., biduo post Lozantius cum suis exit. per media duo agmina iussu purpurati instructa deditis transeundum erat; cum Hispani cunctarentur, et haec in perniciem suam ordinata dicerent, Lozantiumque, vt se respiceret, obtestarentur, denuo fides a Mahometo interposita est factum excusante quasi instrui iussisset aciem vt fortibus viris, qui tam exiguo numero summa virtute oppidum defendissent, hunc nouissimum honorem haberet. sic illi postquam oppido IO circiter passus progressi sunt, signo dato omnes a circunstantib. partim occisi, partim capti in miserabilem seruitutem abducuntur; Perezius stupenda virtute e manibus Turcorum, dum reliquis trucidandis occupantur, elapsus, post paullo praecipitato in paludem equo ab insequentib. capitur, qui abscissum forti viro caput ad Mahometum in tropaei signum detulerunt. Lozantius ipse captus et ad purpuratum deductus est, qui vt captiuo iniuriosius illuderet, primo eum omni honoris in speciem genere accepit, adeo vt Lozantius ead. crudeli tate, qua cum perfido homine pepigerat, iam de salute sua benesperaret: mox in ten torium secum abductum, et ludibrio aliquandiu habitum, ante pedes capite truncari iussit. caput oppidi portae affixum, reliquo cadauere insepulto. ita Lozantiusvir domi et natalib. clarus, sed virtute longe nobilior, Turcica perfidia oppressus, alienae perfidiae, qua erga Olimanum Castaldus paullo ante vsus fuerat, poenas luit. Mahometus oppido praeter spem potitus, dum in eo ad reficiendas vireis commoraretur, Carensebensium populosissimum oppidum, qui durante obsidione comeatum in ipsius castra semper copiose summiserant, in fidem accipit, pacto tributo. cladem ad Temesuarem acceptam Aldanae, qui Lippam tenebat, socordia et ignauia cumulauit. is quamuis in suos vsus omnia verteret, et abunde prouisa necessaria haberet, pecunia etiam ea interuersa, quae Temesuarae muniendae destinata fuerat, aduentante primum Mahometi exercitu, de oppido relinquendo cogitauerat; sed monentibus amicis quantum ex ea re dedecus ipsum maneret, pudendi eum consilij poenitere cepit, fidemque de defendenda Lippa interposuit; dein vbi omnem belli impetum in Temesuaram versum vidit, maiorem in Lozantij virtute, quam in propria fiduciam habens, omnia secure pro more suo et negligenter agere, ceptas munitiones intermittere, non milites aut idoneos homines exploratum mittere, nec quidquam de hostibus cognoscere nisi per captiuos, quos Rasciani bellicosa gens iniussi ad eum cottidie adducebant, nullum denique rei bellicae munus obire, frustra monente et increpante Demetrio Vzareuico Hussarorum duce. multi etiam negligentiam, qua in munienda arce vsus fuerat, ita interpretabantur, quasi excusationem quaereret, si forte eam, vt non satis firmam, Turcis superuenientibus desereret. itaque denuo de relinquendo oppido et incendenda arce corruptis tormentis, ac reliquo comeatu, clam consilium inijt, reclamantibus Hungaris et Rascianis, si abire decreuisset, operam suam in conseruanda ea fidelem spondentibus; quibus et se addebant Hispani ijs, quibus gloriae quam vitae potior cura. quod vbi animaduertit Aldana, cum prensatis sigillatim suis, et proposita periculi magnitudine, vix ab ijs impetrare potuisset, vt in tam ignominiosam sententiam consentirent, iterum se consilium mutasse simulauit, factaque comeatūs descriptione, sacramento omneis ad oppidi defensionem adegit, vrgente inprimis Paulo Iaderensi fortissimo viro, Germanicarum copiarum praefecto, qui tantisper saltem differendam abitionem monebat, dum hostis in conspectum venisset; nam minime certum esse, Mahometum Lippam oppugnaturum damnosa ac molesta Temesuarae obsidione fatigatum, a qua paullum abfuerit, quin re infecta discesserit; Ioannem Turcum et Bartholomaeum Illyricum cum leui armatura VIII ab hinc milliaribus castra habere, qui toto obsidionis tempore continuis incursionibus et velitaribus pugnis hostem lacessiuerint; nondum eos loco se mouisse; quod proculdubio facturi sint, si Turci Temesuara Lippam venirent. his et alijs rationibus Paullus vix ab Aldana impetrauit, vt ad Io. Turcum et Illyricum mitteret, qui de hostium consilijs cognoscerent. ijs cum Temesuarae adhuc Turcos esse intellexissent; neque Lippensis arcis obsidendae vllam inter eos mentionem fieri, protinus cursu citato aduolant, veriti ne Aldana praecipiti desperatione ignem, vti decreuerat, in cuniculos ad id paratos immitteret. haut longe post illos armenta et greges magno numero incedebant, qui ingentem puluerem excitabant. id conspicati qui in specula erant, statim Aldanae renunciant, et ille iam concepto metu perculsus, cum sibi persuasisset ex illo ingenti puluere hostem aduentare, et illos homines cursu citato approperare, vt rei nuncium afferrent, non expectato eorum aduentu, carros in quos impedimenta omnia iam ante componi curauerat, oppido emitti, et militem conglobatum egredi, suppositoque igne arcis turreis subuerti, ac machinas bellicas corrumpi iubet. quo facto, ipse animi dubius iam ardente oppido exit, dira et probra vomentibus oppidanis, qui se vxores et liberos, quos amissis fortunis per agros secum miserabiliter trahebant, per ignauiam ab Hispanis prodi querebantur, tantaeque iniuriae Deum vltorem appellabant. nec sera fuit vindicta, rusticis palanteis metu huc illuc per auia proditores spoliantibus et iugulantibus. Bartholomaeus vero cum ex hospitio suo flammam cerneret, et quid rei esset ignoraret, quiduis aliud potius, quam quod erat, suspicatus, tandem ad Lippam venit; vbi postquam rem, vti habebat, intellexit, miratus Aldanam panico terrore correptum, tam turpiter, non a Lippa, sed a se ipso exiuisse, et oppidanos hosti prodidisse, quod potuit, tormenta nondum corrupta flammis eripuit, et Giulam deducenda curauit, igne rursus accenso, ne quid relliquiarum superesset, quod hostibus ad muniendum locum iritamento posset esse aut adiumento. vix inde Illyricus discesserat, cum Mahometus nihil minus quam de Lippae obsidione cogitans, re intellecta eo misit, qui munitiones non omnino destructas esse cernentes, igne protinus restincto, eas instaurant, Mahometumque rei certiorem faciunt: ipse mox eo Cassumbassam cum V OIO equitum misit. is vbi venit, Solimorum arcem vicinam situ inexpugnabilem, a praesidiarijs tamen alieno pauore consternatis desertam, occupauit, quos fugienteis adsecuti Turci ad vnum omneis sine certamine trucidauerunt, excepto centurione arci ab Aldana imposito, qui captiuus ad Cassumbassam perductus est. ita praesidiarij per ignominiosam fugam arcem et vitam amiserunt, quas, si fortiter restitissent, magna cum laude seruare potuissenr. Temesuara et Lippa amissis, Castaldus dissimulato dolore Deuam munitissimum ijs locis castellum Andreae Lopezio mox et Aldanae custodiendum commisit. haut longe ab eo veteris arcis rudera visuntur, in quibus paullo ante cum continuo imbre humus excauata esset, illucescente dein sole ad eius radios rutilare aurum visum est, illoque accurrentibus subito rusticis, et effossa terra reperti magno numero aurei numi cum Lysimachi effigie: singuli trium nostratium aureorum pondere. inde Castaldus Segesuaram venit, et rursus Saxabessum in prouinciae meditullio situm, inter quae duo oppida castra munire decreuit, vt aditum in Transsiluaniam Mahometo intercluderet: sed plus valuere astus Batorij et Nasdasdij, qui exploratores diu ludificati, per vaga hospitia distributis copijs, et ita saepius instructis aciebus, vt maiores vero apparerent, frequenti item tormentorum et scloppetorum displosione, sparsis denique rumoribus de venturis propediem auxilijs duce Mauritio, ita suspensos Turcorum animos tenuerunt, vt nihil tentare ausi sint. cum in eo essent, OIO IO equites a rege venerunt, Fabiano Schinaco ductore; venit et Pallauicinus cum III OIO Germanorum ac totidem Italorum, cui Schinacus IO equites ex suis attribuerat. cumque in via, quae compendiosior a superiore Pannonia in Daciam ducit, obuium habuisset castellum, Drigalem nomine, quod a Turcis vicina loca infestantib. tenebatur, illud aggredi statuit, frustra monente Castaldo, vt obsidione soluta quamprimum ad se veniret; rem enim extremi periculi plenam esse, nec dubitare eum debere, si diutius ibi haereat, quin hosti in Daciam ingrediendi, quod hactenus impediuerit, occasionem sit praebiturus. haec verius quam efficacius dicta, Pallauicinum a proposito reuocare nequaquam potuere. itaque postquam aliquot diebus arx ab ipso et Erasmi Taifelij copijs continua verberatione pulsata est, Achametes Budae purpuratus obsessis suppetias laturus cum XV OIO equitum VI Eid. VItil. summo mane in conspectum nostrorum venit, praemissis IO equitibus, qui oppugnatores ex aggere ad certamen elicerent: ij subito vallo egressi in Turcos magno impetu ruunt, et parte caesa, caeteros eo vsque persecuti sunt, donec ipsi iam solutis ordinibus in secundam Turcorum aciem praecipitarunt; a quibus excepti Taifeliani primo omnes deleti sunt: deinde cum Pallauicinus, qui Italos ducebat, in fugam verso equitatu de receptu cogitaret, et in proximam siluam confugeret, anteuertentibus eum Turcis consilium ex tempore capit, suosque ad pugnam instruit, verum illi seu labore seu sociorum clade iam fracti, primum hostium impetum vix sustinuerunt, statimque fusi sunt. ipse vbi se desertum a suis et vndique ab hoste circumuentum vidit, in morte honesta salutem omnem ponens, quantum potuit, certando enixus est, ne viuus in Turcorum manus deueniret. tandem accepto in dextra vulnere, cum ei gladius excidisset, inermis capitur, et Budam deductus, cum inibi aliquanto tempore fuisset, se XV OIO aureorum redemit: captus et Erasmus Taifelius Rostus, et mox Constantinopoli securi percussus capti etiam Hippolytus Pallauicinus, et Albertus Castellanus, Bambinus Carpensis, Marius Tiburtinus, Vincentius Antenoreus ordinum duces. tanta victoria potitus purpuratus, praedam omnem Budam comportari iussit, et ipse mox Mahometo se coniunxit, quem de descensu in Pannoniam iamdudum cogitantem, sed post Temesuaram et Lippam captas ad discessum se comparantem, suis cohortationibus postremo flexit, vt prius consilium repeteret, et ad Pannonicam expeditionem se accingeret. itaque Zalnocum versus castra promota; quod est castellum loco admodum commodo ad Tibisci ripam situm, et a fundamentis a Ferdinando exstructum, V prominentibus propugnaculis, et ab vna parte Tibisco, ab altera Zigiua amne, atque ab alijs duobus lateribus profundissima fossa, quae aqua ex illis fluuijs deriuata impletur, cinctum. in eo CCC Germani, C Boemi, CC Hungari, ac L Hispani pedites erant: praeterea CC equites, nauigia etiam longa disposita; quib. oppido egredi et auxilia admitti possent. eius area aciei capax IIII OIO armatorum, ad omneis casus parato illo quasi totius regni firmissimo propugnaculo. eo primum missa OIO OIO equitum cum locum cinxissent, leuibus aliquot proelijs certatum est, peiore semper Turcorum condicione. accidit autem, quod sinistri augurij loco acceptum est, vt militis Germani imprudentia puluis tormentarius ignem conceperit, ex eoque arx fere, vt pote ex materia structa, conflagrauerit; sed mox incendium restinctum fuit, paene sub Ma hometi aduentum, qui cum toto exercitu profectus, extra tormenti iactum castra ad oppidum posuit, et interpellato praefecto, vt oppidum dederet, quasi in alieno fundo atque adeo in Solimani ditione aedificatum, cum ille nihil Turcicis minis territus recusasset, admota tormenta, quorum continuata per VIII dies displosione quamuis parum proficeretur, terra et fascibus, ex quibus constructa erant propugnacula, tormentorum ictus sine damno excipientib., nihilominus Germani prioribus Turcorum successibus perterrefacti, ac sibi timentes, cum Hispanis de deditione facienda sermones serere ceperunt: cum eos in sententiam pertrahere non possent, Boemis persuadent, ac postremo Pannonijs, qui quantumuis renitente praefecto et fidem datam obtestante, atque vt spem securi exitūs omnino tolleret, mersa nauigia et lembos dictitante, noctu oppido egressi sunt. quod vbi animaduerterunt Turci, statim effracta porta irrumpunt, miratique solitudinem ad arcemvsque progrediuntur, in quam praefectus, vt solus constantia sua caeterorum infamiam elueret, adducto ponte se incluserat, dilabentibus interea Hispanis, qui post aliorum discessum sibi fuga consuluerant. Germanorum maior pars fluuijs hausta, reliqui fere omnes caesi. Mahometus oppido potitus et praefecto, ei plurimum honorem habuit, feliciore viri fortuna, qui morti honestae vitam posthabuerat, quam eorum, qui cum dedecore viuere maluerant. capto tam facile praeter opinionem Zalnoco, Mahometus fiduciae plenus versus Agriam iter tendit: de cuius obsidionis exitu, quoniam post Mauritij in Pannoniam descensum accidit, quae dicenda sunt in finem huius anni reseruamus. Interea temporis crebris et frequentibus Isabellae reginae vocibus omnia vbique perstrepebant, fidem datam minime praestari, nec Opoliae, Munsterburgij, ac Ratisporij principatus cum XX OIO aureorum annui reditūs concedi, nec CL OIO aureorum, quae dotis nomine debebantur, et sibi a Ferdinando solui stipulata erat, repraesentari quaerentis; eaque vrgente Sigismundus frater Poloniae rex et Bona Sfortia mater apud Ferdinandum deprecationem instituerunt, misso Matthia Lobescio, qui multis ac praeclaris in speciem promissis oneratus, ad ipsam, re tamen infecta reuertitur, vnde illa, quod se ludificari cerneret, clam agebat cum prouinciae regulis Germanorum ac praecipue Castaldi imperium exosis, vt filius in regnum restitueretur, incitante ambitiosam feminam ante alios Mirce inferioris Moesiae regulo, qui suam operam vltro pollicitus, etiam secreto Solimanum reginae nomine de auxilijs sollicitauerat. sed in eo negotio praecipuc regina vsa est P. Vicchio, et Fr. Chendio, altero Ioannis mariti propinquo, altero summo Georgij amico, quorum auctoritas apud primores regni et plebem plurimum valebat. ij quoque in societatem facti Stephanum Moldauiae Vaiuodam asciuerant, qui legitimo prouinciae domino apud Turcos criminose accusato ac tandem expulso, harum regionum imperium arripuerat. huius in opibus vt socij plurimum fiduciae posuerant, sic inopina eiusdem caede mirum in modum turbati, consilium de vi expellendo Dacia Castaldo omnino omiserunt. id autem in hunc modum accidit. dum Castaldus Segesuarae esset, Moldauus ad eum eques venit egregia specie et virtutem animi vultu prae se ferens cum delectis Boioraci generis, ita nobiles apud eos, vt et inter Moscos, vocantur, qui patria Vaiuodae crudelitatem perosus transfugerat, et siquidem Ferdinandi fauore subleuaretur, paratum se Vaiuodam interficere ostendebat; tyrannum quippe illum esse, qui legitimum heredem exspoliasset, et scelere in alienum regnum inuasisset, trucidatis primarijs viris; ad haec consilia cum Turcis in Christiani nominis perniciem, et Ferdinandi praecipue ac ministrorum eius agitare; se proinde de patria optime meriturum, si publicae ac suae saluti tam praeclaro facinore consulat. auditum eum benigne Castaldus a se dimisit, et si quidem, quod promiserat, exequeretur, ei Ferdinandi nomine honorarij ergo CC equitum, regio stipendio conducendorum, praefecturam vicissim promisit. ille re saepius tentata cum factu difficilem expertus esset, ijs, qui tyranni latus tegebant, tam fidem ac sedulam operam nauantibus, postremo in Sarmatiam Europaeam confugit; vnde post aliquod tempus ad Castaldum, litteras dat, excusataque diuturni temporis mora, ab ipso petit, vt ad duos praecipuos Stephani ministros scribat, et ad se litteras eis tradendas mittat, quibus illos ad rem, quam recepissent, quamprimum exequendam hortaretur, et promissis plura sponderet. id eo consilio faciebat homo vafer, vt iuuenes eos, quos praecipue reformidabat, quamuis coniurationis minime hactenus conscios, deprehensis litteris Vaiuodae suspectos redderet, et sic ab eius amicitia alienatos paulatim in suas parteis pertraheret. nec astuto commento successus defuit. nam traditis litteris cum Stephanus rem resciuisset, et propterea male multatos iuuenes a domestico comitatu iniuriose remouisset, Moldauus continuo illos exemplo aliorum periculi sui admonitos sollicitare cepit, et vt secum in communis hostis caput coniurarent, peruicit, in facti societatem ascitis expulsi regis propinquis et amicis. itaque condicta die et loco conueniunt omnes, et dum Vaiuoda in exercitu nihil tale cogitans sub tentorio quiesceret, ab ijs oppressus multis pugionum ictibus confossus est. quo facto coniurati OIO OIO partim Turcorum partim Tatarorum, quos ille semper penes se habebat, ope amicorum, quo plureis communione facti obligarent, inopinato aggressi trucidarunt; nec eo contenti, furore in tyranni propinquos verso, ipsos ac matrem filiosque eius, vti in talibus rebus ijs loci fieri sollemne est, omneis crudeliter occiderunt. ea caedes vt populareis duro crudelissimi tyranni iugo soluit, suffecto in eius locum Vaiuoda mitioris ingenij homine, et qui spem de colenda cum Ferdinando amicitia faciebat, quod tamen minime praestitit; ita Vicchij et Chendij consilia admodum turbauit. inualescente tamen in dies Germanorum et Hispanorum odio, illi resumptis animis Castaldum astu aggrediuntur, et quo eum Transsiluania omnino excluderent, vt de Lippa recipienda cogitet, hortantur; id enim maxime ad totius prouinciae securitatem et ipsius gloriam pertinere; nondum oppidum ita munitum esse, quin si mature eo ducatur, facile capi possit; eo successu cladeis hoc anno acceptas sarciri posse, et animos popularium omnino consternatos erigi. id quorsum pertineret, etsi minime ignorabat Castaldus, tamen ne eos suspicione in desperationem adduceret, astute dissimulabat, et quamuis consilium probare prae se ferret, moras subinde nectens spes coniuratorum eludebat. interea grassante magis Germanorum et Hispanorum ob non solutum stipendium licentia, Ferdinandus de omnibus rebus factus certior, quo sibi et popularium querellis aliquo modo satisfaceret, Aldanam comprehendit, et in eum ob desertam turpiter Lippam et arcem incensam extra ordinem inquiri iubet. factum excusabat Aldana, quod diceret, eo se consilio Lippam incendisse, vt Turcos, quorum se imparem sustinendae potentiae sentiebat, ab ea occupanda auerteret; sibi tamen id animi fuisse, quamprimum illi prouincia excessissent, rursus eo redire et munitiones semidirutas denuo instaurare. auditi contra eum milites praesidiarij, et reus peractus cum a Ferdinando petijsset, vt de integro per iudices minime suspectos de caussa cognosceretur, id quoque impetrauit. tandem ad mortem damnatus, et vt sententia executioni demandaretur, Viennam ad regem perductus, cum in foro securi percutiendus staret, Maria Boemiae regina Maximiliani mariti interuentu in Hispanicae gentis gratiam a Ferdinando socero impetrauit, vt poena commutaretur, et reus perpetuo carceri manciparetur; vnde postea eiusdem fauore eductus est, ac pristinae libertati restitutus: multum reclamante Castaldo, quod reip. interesse diceret, vt virtute praestanteis viros honore affici, sic ignauos et desertores ignominio se puniri: funditus enim, cum gratia indignis fit, militarem disciplinam euerti. sub id tempus Mauritius VIIvir iam Caesari reconciliatus cum X OIO peditum et V OIO equitum Rabam, quam hodie Iauarinum dicunt, post Passauiensem pacificationem venit: de cuius successibus antequam dico, rerum ab initio anni in reliqua Europa gestarum series mihi redordienda est. Crebrescente per Germaniam belli rumore, et post finitam Magdeburgi obsidionem grassante passim per Thuringiam et loca vicina militum licentia, Moguntinus, Coloniensis, ac Treuirensis VIIviri, qui Tridenti erant, ad Caesarem XI Kal. Ianuar. litteras dederant, quib. decreuisse domum redire significabant. ad eas Caesar III Non. Ianuar. rescribit, et ne fidem omnino habeant ijs, quae de nouis et occultis per Hessiam motibus nuntiantur, rogat: se, missis ad principes et Imperij ordines litteris, eorum voluntatem diligenter exquisijesse: obsequium et omne studium ab omnib. sponderi: Mauritium ipsum, de quo varij rumores sparsi sint, nuper ad se litteras dedisse, quibus omnes suspicionis caussas diluat; esse Oeniponte eius legatos, qui die sequenti Tridentum ad concilium profecturi sint; copias vero illas, a quibus sibi iure metuant, certo se scire ob non soluta stipendia tumultuari; itaque mandasse, non quod iure teneatur, verum quo Germaniae tranquillitati consulat, vt vndecumque conflata pecunia ipsis stipendium persoluatur, et dimittantur. interea non debere committere eos, vt concilium deserant, ne pacis publicae hostibus caussa calumniandi praebeatur; curaturum se vt in omneis casus prouisis quae necessaria sunt, ipsis et reip. consultum sit. iam redierat Tridentum Monfortius, et Virtembergici ab ipso cum Tridentino cardinali et Francisco Toletano per eius absentiam iussi agere, vt nihil impetrauerint, apud ipsum demonstrant, petuntque, vt sui principis postulata audiantur. idem et Io. Sleidanus pro Senatu Argentinensi fecit, et vt iam Pictauio diplomatis copia facta, sic ipsi Monfortio caussam legationis exposuit. dum consultant Patres, et post theologorum disputationes peruestigatis sententijs in eo sunt, vt decreta conficiant: (cui negotio ex Germanis delegati a concilio Coloniensis, Viennensis, et Iulius Flugius Numburgicus episcopi:) Mauritiani legati Volfius Colerus et Leonardus Badehornus I. C. Oeniponte veniunt. triduo post aduentum apud Caesaris oratores mandata proponunt. ad Crescentium et eius collegas nemo adibat, ne quid eis deferre aut tribuere videretur. verum vt Imperij decreto satisfieret, cuius rei gratia missi fuerant, Caesaris, quem pro summo ac precipuo magistratu colebant, oratorib. tanquam arbitris et deprecatoribus vtebantur. mandatorum haec summa erat, theologis, qui ad concilium venturi erant, non satis idonee cautum esse, atque iccirco Mauritium adhuc neminem misisse; ceterum decreuisse viros bonos mittere, et pacis ac concordiae inprimis studiosis, qui iam in itinere sint: interim petere, vt ad Basileensis synodi formulam ijs caueatur; qui venturi sint, sicut olim Boemis cautum sit; et dum illi veniant, omnis actio intermittatur; vtque cum venerint, anteacta omnia retractentur, diesque consessui destinatus prorogetur: ita vero concilium celebretur, vt omnes nationes ac populi ad illud conueniant, nec praesidis auctoritatem Pontifex R. sibi arroget, sed concilio se subijciat, quo libera sint omnium fuffragia et minime praeiudicatae sententiae. cum illi aduentu ipsorum laetari, et ad Patres relaturos se dicerent, interea per litteras de re tota ad Caesarem prescribunt, qui demulcendi Mauritij gratia Patribus auctor fuit, vt ad eius postulata leniter et amice responderent. Mauritianis se coniunxerunt Virtembergici et Argentinensis legati, et communicatis consilijs communem quoque actionem instituerunt. X Kal. Februar. Caesaris oratores vocatis Mauritianis, quid cum Patribus egerint demonstrant; impetrasse cautionis formulam quam petant, et obtinuisse, vt ab actione cessetur, et tempus extrahatur dum theologi veniant; vt vero omnes nationes huc conueniant, in Patrum potestate situm non esse; neque propterea suam dignitatem et auctoritatem, concilio legitime indicto, minus constare; item, vt decreta iam facta irrita fiant, id cum ad tanti conuentūs existimationem pertineat, videndum esse, an e re communi sit, debere eos potius venire, vt audiantur; quod si quid contra opinionem fiat, quo libertati suae ac conscientiae praeiudicari sentiant, liberum esse ipsis, cum volent, discedere: aliquid tribuendum esse tempori, nec sperandum, posse omnia simul concedi; cum ad rem ventum fuerit, tunc pleraque per occasionem obtineri posse, quae nunc duriora videantur; Patres emendationis admodum cupidos esse, neque se officio defuturos; habere quaedam magni momenti, quae proposituri sint, sed cupere ab illis initium fieri, quo per occasionem et ipsi in medium prodeant: orare interim, ne nimis vrgeant, vt Pontifex se concilio submittat; videre quidem et agnoscere Patres in eo sacrosanctae potentiae culmine nonnihil esse, guod deprimi et emendari ipsius ecclesiae intersit; sed in eo negotio prudenter et subtili quadam via progrediendum; iam se experientia didicisse, quam dissimulanter cum pontificijs agendum sit, qui potius arte tractandi, quam vi aperta oppugandi sint: haec se inpraesentiarum vix ab ipsis extorsisse; sed non desperare, quin plura impetrari possint, modo se aequanimeis et patienteis in hoc negotio praebeant. tunc et tradita cautionis formula, vt eam inspicerent, ac postea remitterent. eam dum simul Mauritiani, Virtembergici, atque Argentinensis expendunt, et cum singulis synodi Basileensis articulis comparant, in ea multa partim mutata, partim omissa deprehendunt: nam cum in illa, quae Boemis data est, additum esset, vt decidendi facultatem haberent; vt sacra scriptura et veteris ecclesiae vsus publicus, concilia item, et Patres cum sacris libris consentientes in controuersijs de doctrina iudicis loco essent; vt ipsis more suo liceret sacra domi perficere, vt denique nihil in ipsorum doctrinae contemptum opprobriumve fieret; quod primo, tertio, et vltimo loco in formula positum erat, omnino omissum est; quod vero secundum erat ac praecipuum, prorsus mutatum fuit. itaque noua, iuxta synodi verba, ab ipsis conscripta formula, quam dum stomachose reijcit Toletanus, illi contra, non licere sibi mandati fineis excedere, respondent, quo non nisi consentientem cum Basileensi formulam accipere iubebantur, nihil actum est. biduo post, cum mane conuenissent Patres, coram Caesaris oratoribus Virtembergici vocantur, qui postquam diplomate exhibito legationis suae fidem fecerunt, doctrinae confessione principis sui nomine in medium proposita petunt, vt de partis vtriusque voluntate deligantur iudices, qui de rebus controuersis legitime cognoscant; quae superioribus annis, cum ipsi abessent, in concilio decreta sint, vim legis minime obtineant; sed omnia denuo repetantur. his condicionibus venturos theologos, qui capita confessione comprehensa copiosius tractent. sub vesperam etiam vocati Mauritiani eadem, quae iam coram Caesaris oratoribus dixerant, repetunt, minime tamen exhibita a Melanchthone conscripta confessione. ita priuatim illi auditi, quamuis in consessu publico mandata exponere apud se constituissent. postridie sacro in consessu publico peracto, de suggestu pronunciatum est rem differri vsque in XIII Kalen. April. in Protestantium gratiam, quibus ampliori quoque formula cautum sit, ne quid omnino desiderari possit. cum legati cautionis promissae exemplum exhiberi postularent, morasque artificiose necti quererentur, vt culpa non continuati concilij in ipsorum inuidiam recideret, a Pictauio ad Toletanum remittuntur. in cuius aedeis vbi venere, cautionis exemplum a concilij scribis subnotatum singulis traditur. in qua cum nihil mutatum ex ijs emendari postulauerant, viderent, neque sibi satisfactum dicerent, Pictauius, quod ad primum caput attinet, inquit, quo decidendi facultatem theologis vestris concedi petitis, praepostere facitis, qui non ignoratis, multa per occasionem tribui posse, quae primo recusantur; quod item sacram scripturam controuersiarum de relligione solam esse iudicem contenditis, vt nemo est qui ambigat, ita, cum de sacrae scripturae interpretatione disceptatur, neque inter parteis conuenit, quin litis arbitrium concilio permitti debeat, in dubium reuocari non debet. quod domi sacra peragere vultis, etsi non palam conceditur, non tamen prohibetur, de caetero non est quod vereamini, ne quid in vestrum contemptum fiat, id enim seuere prohibitum iri, nullique, qui contra fecerit, impunitam proteruiam fore, confidere debetis. cum ad reliqua de retractatione eorum, quae iam acta fuerant, et Pontificis summissione, eadem quae prius addidisset Pictauius, legati cautionis exempla singula accipiunt, sed ea nec alia lege, quam vt ad principem et magistratum quisque suum mittant; ac Virtembergici ipsi Caesaris permissu Kal. Febr. domum profecti suum exemplar detulerunt, Melanchthon cum alijs theologis Norimbergam venerat, iussus a Mauritio ibi tantisper subsistere, quo vsque cautionis exemplar Tridento missum accepisset. paucis interiectis diebus, cum iam cautionem a legatis missam constaret, aliud a Mauritio mandatum venit, quo iubebantur theologi, etiam allata cautione, Norimbergae expectare quid ipse cum Caesare egisset, ad quem propediem esset profecturus. occulta principum consilia hac diffidentiae specie tegebantur, ex eo aucta, quod Dominicanus quidam nomine Ambrosius Pelargus, qui cum Treuirensi archiepiscopo venerat, dum VII Eid. Febr. concionem haberet, in haeriticos acerbius inuectus, fidem illis datam minime seruandam esse dixerat. de quo cum apud Caesaris oratores questi essent Protestantium legati, pernegatione eorum querimonijs satisfactum fuit. interea Mauritius datis ad legatos litteris manu sua scriptis mandabat, vt quae nondum a Parribus impetrassent, vrgerent; nam se in animo habere, breui ad Caesarem ire; spemque faciebat, si modo idonee caueretur, futurum, vt alij plerique principes, et in his Pomeraniae duces patrueles sui, ac ciuitates suo exemplo legatos ac theologos ad concilium mittant. eae litterae ad cardinalem Tridentinum, cui cum Mauritio arctissima amicitia erat, perlatae, subitoque euulgatae, ipsum Tridentinum primo, dein etiam alios spe magna impleuerunt, fore, vt gliscens dissidium tandem componeretur, de quo licet rumor passim spargeretur, et concilium prorogatum iri plerique mussitarent, facto quippe cum Galliae rege foedere bellum a Protestantibus in Caesarem parari apparebat, id tamen summa industria a Caesare et eius ministris dissimulabatur. et Pictauius quidem vanum de prorogando concilio rumorem esse, et Caesarem omnino cupere, vt concilium continuaretur, apud legatos edisserebat: sed cum Mauritius theologos Norimbergam missos reuocasset, et sui ad Caesarem aduentūs iam dudum excitata fama, aliquo vsque progressus subito domum reuertisset, patuźre consilia, et ipse Mauritius tunc demum delectus palam habere cepit, rei tamen huc vsque ignaris eius ministris, qui diu quid agerent, haesitantes. cum interposita mora discrimen augeri cernerent, Eid. Martijs magno silentio Tridento discedunt, et inde Brixinam profecti ex Tridentini consilio diuersis itinerib, domum abeunt. Moguntinus quoque et Coloniensis ad tumultūs famam, nam iam Treuirensis sui reficiendi caussa domum redierat, Tridento Oenipontem ad Caesarem contendunt, a quo honorifice excepti, postquam diu cum ipso collocuti sunt, iter institutum persequuntur. alij interea legati a Virtembergico venerunt, Vernerus Muchingus et Hier. Gerardus I. C. qui postera die Caesaris oratores adeunt, et vt ad po stulata VIII Kal. Febr. exhibita respondeatur, flagitant. nec multo post venere theologi Virtembergici IIII, in ijsque Io. Brentius et Io. Morbachius, item Argentinenses duo. ij Monfortium conueniunt et orant, vt cum collegis det operam, vt ad postulata respondeatur, et disceptatio de controuersis relligionis capitibus inchoetur. postridie, qui fuit XIII Kalend. April., in quem Protestantium caussa actio dilata fuerat, Patres in legati Pontificij aedeis conueniunt, publiceque recepto Lusitaniae regis oratore, consessus in Kalend. Maij reiectus fuit. Virtembergicus confessionem iam in concilio exhibitam publicauerat; quod moleste admodum tulere Patres. cum de tractationis modo inter eos ageretur, sic illi statuebant, duas omnino vias esse, quibus piorum votis satisfieri possit, vt aut theologi super omnibus doctrinae decretis in synodo iam factis audiantur, aut in medio ponatur exhibita prius Patribus et nunc typis mandata doctrinae confessio, eiusque singula capita ordine explicentur; suos enim venisse theologos, vt doctrinam eo libro comprehensam tueantur. cum nihil ad ea responderetur, et Io. Sleidanus sibi domum redeundum esse diceret, post multam ac longam super legatorum abitione disceptationem, Toletanus, licere quidem respondit, neque repugnare quominus abirent; sed quid Caesar mandarit, quidve etiam ipsi cuperent, non potuisse non explicare. quod eo pertinere interpretabantur Protestantes, vt dum Caesaris ministri actionem legitime continuari non posse viderent, soluti concilij inuidiam in ipsos reijcerent. et quidem inter Patres magna dissensio erat, Hispanis, Neapolitanis, ac Siculis concilium continuari vrgentib.; Pontificijs contra, quod Hispanos aulae Romanae emendationem moliri sibi persuasissent, impedimentum aliquod actioni afferri cupientibus, eoque magis annitentibus, vt Pontifex cum rege pacificaretur, vt inde Gallo, inde Mauritio bellum Caesari inferentibus, concilium, quod tanto pere a Caesare vrgebatur, vel ipsius regis caussa dissolueretur. igitur theologi, qui remanserant, postquam caussam suam Caesaris oratoribus probauerunt, VI Eid. April. Tridento discedunt, cumque iam de capta a foederatis Augusta allatum esset, protinus Itali episcopi per Athesim secundo flumine deuectis impedimentis profugiunt. nec multo post ipsi Caesaris oratores sub exitum mensis abeunt. solus Marcellus Crescentius aduersa valetudine praepeditus adhuc Tridenti haerebat. morbum ex ea occasione cepisse constans rumor fuit, quod cum VII Kal. April. scribendis ad Pontificem litteris occupatus in multam noctem laborem continuasset, cum inde surgeret, visus est canem videre, qui immani rictu igneis oculis et demissis in terram auriculis quasi rabie pceculsus ad se contenderet, tandemque sub men sam dilapsus sit: vocatis famulis et allato lumine cum nusquam compareret canis, ille spectro attonitus in tristem cogitationem, atque ex cogitatione in morbum incidit, quo statim correptus vitae desperare cepit, quantumuis familiares ac medici bene sperare eum iuberent. inde Veronam postremo delatus, cum animam ageret, subinde suis acclamare audiebatur, vt canem cauerent, et ne lectum, in quo decumbebat, inscenderet, arcerent. ita dissolutus concilij conuentus fuit, in quo praeter legatos Pontificios et cardinalem Tridentinum numerati sunt episcopi LXII, et ex ijs Germani VIII, Hispani XXV, Sardi II, Siculi IIII, Hungarus vnus Agriensis, reliqui Itali; Theologi XLII, et in ijs Germani et Belgae XIII, Hispani XIX. explicatis, quae ad concilium pertinebant, nunc ad bellum Germanicum accingamur. Mauritius post pacem cum Magdeburgicis factam, vbi vidit fidem de Hesso socero liberando datam non praestari, occasionem, quae se offerebat, arripuit, et summam, quam Caesar illi et Imperij ordines in Germanicas copias concesserant, potestatem in Caesarem ipsum pro Imperij libertate vertit. itaque Cattos primum iureiurando in fidem accepit, et clandestino inito nobiscum foedere, milites omneis, tam qui Magdeburgum obsederant, quam qui propugnauerant, Mullusij, et per vicina loca, hiemandi specie distribuit; nam res summa dissimulatione initio agebatur. inde cum Nortusiani et Erfurdenses multa damna acciperent, et rei caussam Caesar ex Mauritio requireret, ille ob non soluta stipendia militem in licentiam effusum lasciuire respondebat, vtque omnem suspicionis vmbram tolleret, legatos per Oenipontem Tridentum mittit, qui fide publica illuc venturis theologis caueri, et alia quaedam a Patribus peterent; dein theologos quoque subsequi iubet, qui Norimbergae, dum idonee cautum esset, subsisterent; mox et alios ad Caesarem legatos praemisit, Christophorum Carlebicium et Vlricum Mortisium, qui eum breui venturum ad Baioariae fineis expectarent, atque ipse sibi Oeniponte hospitium parari curauit, et viam ingressus, cum aliquot dierum iter processisset, ex caussa domum reuertit, missis Oenipontem litteris tam amanter scriptis, vt nihil temere Caesar, alioqui suspicax, inclementius de eo suspicari posset. ita dum extracto artificiosis excusationibus tempore diem ex die ducit, statim reuocatis suis, delectus habere cepit, et euulgato scripro, sicuti conuenerat, quid sui esset consilij tandem aperuit; nimirum supta arma pro tuenda relligione, quae aduersariorum artib. contra fidem datam in Germania conuellatur et labefactetur, ex occasione dissidij relligionis strata ad insolentem dominatum via; iam exactos liberis ciuitatibus concionatores, nec legitimi concilij expectato exitu, Augustae propositam confessionem passim aboleri, et rebellionis obtento crimine vim mentibus et conscientijs afferri. item pro liberando Hesso socero institit, quem cauillatoria fraude carceri iam totos quinque annos mancipatum a se, Volfango Palatino, et Ioach. Brandeburgico filij eius iure reposcant: cuius emittendi cum toties spes facta sit, nondum tamen fidem praestari, sed exquisitis ludificationibus tempus trahi, non sine magna honoris sui et existimationis iactura. communem denique agi libertatem aiebat, quam in dies maximo cum animi dolore opprimi cerneret, externo milite contra Imperij leges in Germaniam inducto, et nouis subinde emulgendae pecuniae commentis propositis: iam enim nullius ordinis, aut principis, ac ne ipsorum quidem VII virorum rationem haberi; principes vero externos foederatos, et quib. pro arctissima, qua Germanis coniuncti sunt, necessitudine, Germaniae salus cara est, contra Imperij morem longe a publicis conuentibus prohiberi; quae omnia eo spectent, vt sub durum seruitutis iugum missa Germania, illam tandem Europae totius monarchiam pariant, quam totiam annos parturiunt. his et alijs rationibus se et Vilelmum Philippi F., et Io. Albertum Megalopolensem ducem post longam patientiam, quam ne posteritas ignauiae seu socordiae tribuat, merito vereantur, tandem excitatos, vt foedus cum Galliae rege pro relligione, pro Hessi et Saxonis libertate, communi denique salute icerent; quod adeo laudabile propositum vt omnes opib. suis adiuuent, obnixe hortari; alioqui se pro hostibus eos, qui contra fecerint, habiturum. eodem tempore Albertus Brandeburgicus aliud scriptum edit longe virulentius, quo de Caesare et eius ministris, atque reip. administratione querebatur; libertatem ab ijs, qui eam tueri et amplificare debeant, opprimi; consilium paucorum euertendae veritatis caussa haberi; in Imperij conuentib. per homines pollicitationib. aliove quouis subtili artificio corruptos hoc agi, vt pecunia vndique corradatur, sicque paullatim Germaniae nerui incidantur; id fraude ecclesiasticorum praecipue fieri, qui suffragiorum numero vincant, quorum nimiam potentiam infringi et debilitari reip. intersit: rem eo adductam, vt ab vnius arbitrio et nutu omnia pendeant (his verbis designabatur Antonius Perrenotus Attrebatum episcopus) qui nec genere nobilis, nec natione Germanus sit, nec adeo Imperio foederatus; Imperij sigillum in exteras manus deuenisse, iamque in aula Caesaris necesse esse Germanis alienas linguas discere, si quidem ibi cum aliqua vtilitate sua versari cupiant; iudices suspectos in Imperij camera, nouos senatores per ciuitates, atque antiquis eiectis alios magistratus institui, iugumque tandem hoc Germanis imponi, vt externum militem ferre cogantur, qui nullum non genus insolentiae atque inauditae libidinis in populareis exerceat: non obscura esse sua in Caesarem merita, qui vitam, sanguinem, fortunas pro eius dignitate ac salute tam saepe tamque libenter profundere paratus fuerit: pro quibus hanc indignam repensam ab eo gratiam: nam nuper prodijsse librum de bello Germanico ab impudenti circulatore Lud. Auila scriptum ipsius permissu, atque adeo priuilegio imperiali munitum, in quo de Germania tam frigide et ieiune, quasi de barbara et obscura gente, mentio fit, vt appareat in nobilissimae gentis opprobrium narrationem praecipue institutam esse. his indignitatibus, quae minime ferendae sint homini libero et principi viro, permotum, consilia cum ceteris principibus communicasse, et vireis pro patriae salute ac libertate iunxisse. quod de Auila additum est, ob id praecipue dictum existimatur, quod ille, vbi Alberti captiuitatem narrat, muliebribus illecebris detentum eum scribat, quo minus bene rem ad Rochiliciam gesserit, vt iam supra diximus; quod maxime Brandeburgicum decoris ad vanitatem cupidum vrebat. exprobratum et illo scripto Caesari, quod mutanda pro temporibus decreta, interea praesentib. parendum, aut poenam capitis subeundam ex Granuellani consilio diceret. tunc et rex quoque scriptum publicat suum in hanc sententiam. Ex quo post carissimi parentis mortem regni gubernaculis admotus sum, nihil aliud mihi curae fuit, quam vt constituta relligione publicae tranquillitati consulerem, et amicos ac foederatos principes et populos omni ope subleuarem. eo consilio Scotos sub regina pupilla tumultuanteis et licentiosa audacia ad rebellionem spectanteis compressi, et pristinam regno dignitatem restitui: cum Heluetijs fidissimis huius regni amicis foedus renouaui; amissa priorib. bellis recuperaui; et Bononia ab Anglis recepta, exulanteis ciueis ad lareis suos, et colonos ad latifundia reduxi, arctissimo cum rege Angliae foedere inito armis quaesita firmaui, et facta pace possessiones cuique suas reddidi. sed ecce, dum in eo sum, vt regnum et pacem constituam, quo minus tam laudabile propositum persequi possim, vndique insidijs et occultis machinationibus petor; nec enim obscurum cuiquam esse potest, quid Caesar in huius regni perniciem molitus sit, postquam de tumultibus Aquitanicis cognouit, misso in Angliam M. Egmondano Burano, qui regis tutores ad arma contra me capessenda ex ea occasione incitaturus, pessimum exemplum in suum commodum conuertere, quantum in ipso fuit, et voluit et tentauit. vt vero illustri indicio se male erga nos affectum proderet Caesar, Christiernae Francisci Lotaringiae ducis viduae ac ipsius sororis filiae auctor fuit, vt Barrensis principatūs, qui sine controuersia Gallicae iurisdictionis est, nomine, fidem mihi, quam debet, quamque superiores Lotaringiae duces hactenus praestiterunt, praestare recusaret. et huc vsque astu et fraude hostes grassati sunt. nuper vero vi aperta in nos inuaserunt, Farnesijs foederatis indicto bello, et Mirandula oppugnata, quam in regum Galliae clientela iam a multo tempore esse cum non ignorent, cum eam armis petunt, iniuriam mihi fieri minime dubitare possunt. accessere ad haec principum Germanorum graues nec minus iustae querimoniae, qui nos pro veteri necessitudine et amicitia rogarunt, vt incommuni caussa ipsis adesse, et coniunctis opibus publicum periculum propulsare vellemus. id enim a Caesare agi palam esse, vt controuersiarum de relligone componendarum praetextu, et belli Turcici ac refraenandae rebellionis occasione captata, durissimum libertati Germaniae iugum imponat, et in ea factiones et dissidia alat, ipsamque sensim hominibus et pecunia passim exhauriat, ac tandem expugnato firmissimo totius orbis Christiani propugnaculo in Galliam inuadat, et imperium, diu animo agitatum, in omnem Europam sibi sumat. nam quam iniqua sit Austriacae domūs inexpletaque alieni vsurpandi cupiditas, facile animaduertent ij, qui apud se perpenderint, quib. artibus cottidie euersis Imperij viribus in priuatum aerarium omnia conuerrant. satis hoc declarant Vltraiectensis, Leodicensis, et Cameracensis ditiones, quae quondam Imperij, nunc Austriacae familiae tributariae factae sunt. iam vero Burgundicam domum, quae a maioribus meis deducta Austriacae familiae opes et lumen intulit, Treuiris, Menapijs, et Virtembergici cis Rhenum possessionibus imminere quis non videt? cui non doleat Hessi fineis ab Hispano milite tam diu insessos et populationibus vastatos triste spectaculum vicinis principibus praebere? quid enim, qui haec vident, aliud expectare possunt, quam vt, nisi mature prouideant, et in commune consulant, singuli carpantur, et auarae gentis praeda fiant? quis vero tribunal illud post debellatum Saxonem, et Hessum perfidiose captum, Spirae erectum sine horrore recordari possit, ad quod velut in carcerem principes et ciuitates rapiebantur, et tanquam in macello pecudes, sic miseri Germani ab emissarijs illis iudicibus crudeliter laniati mactabantur? itaque ne socordiae ipsis et ignauiae olim tribueretur, si libertatem a maioribus acceptam nimia patientia sua labefactari sinerent, mecum egerunt, et foedere renouato, potius quam nouo inito, saluti patriae arma sua et virtutem impendere decreuerunt. nec defuerunt priuatae iniuriae, quas, etiam si nos tam amicae gentis caritas non permouisset, minime dissimulari nominis Gallici et existimationis nostrae intererat. necdum enim oblitus sum, quam indigne Vogelspergus vir nobili loco natus, sed virtute nobilior, ab amico summa perfidia circumuentus et crudelissimis tormentis subiectus, cum nihil ab eo extorqueri potuisset, quod in inuidiam nostram recideret, a castrensibus postremo iudicibus fuerit damnatus, cum non aliud crimini daretur, quam quod nobis militasset. id quomodo stante inter Caesarem et me pace fieri potuerit aut debuerit, omnibus aestimandum relinquo, qui citra odium aut amorem de hac caussa iudicaturi sunt. quid nunc Ringrauium, Recrodum, Rifebergum, et Schertelium commemorem, quos Caesar proscripsit, et in quorum capita non aliam ob caussam, quam quod mihi militarent, pretium percussoribus constituit, pessimo exemplo hominib. ad caedeis ex insidijs faciendas inuitatis? his de caussis arma sumpsi, et coniunctis cum Germaniae principibus consilijs ac viribus iustum et vtrisque necessarium bellum suscepi. qua in re nullum aliud compendium aut emolumentum spectare me Deum testor, quam vt restituta Germaniae dignitate, Saxonem et Hessum diuturna et iniusta captiuitate vexatos in libertatem asseram, necessitudine antiqua, quae Galliae regibus cum Germanis intercedit, hoc nouo beneficio veluti cumulata, et depulsa a Germaniae ceruicibus seruitute, tanquam arctiori vinculo in posterum obsignata. nec vero quisquam a belli violentia meruere debet; nam cum libertatis publicae caussa illud susceperim, fidem obstringo, me daturum operam, vt nemini innocenti vis inferatur. omneis vicissim oratos volo, vt aduersariorum, multa in nos calumniose comminiscentium, vocibus aureis occludant, quasi alia mens mihi sit, aut ecclesiasticos, quorum praecipua semper apud me caussa exstitit, bello persequi decreuerim, quos contra in patrocinium et tutelam, modo mihi ac socijs idonee caueant, recipere me nunc profiteor; idque vnum respicere, vt constituta reipub. ecclesiae concordia legitimis rationibus sarciatur. quod et fieri posse, equidem non despero, si summota ambitione et aliena inuadendi cupiditate, eam a Deo, ad cuius gloriam hoc pertinet, pijs votis et sincera conscientia efflagitemus: interea petimus, ne quid impedimenti nobis et socijs ad tam iustum bellum accinctis detur, sed omnes operam et opes in commune conferant; in eos haut dubia indignatione futura et nostra et sociorum, qui secus facere aut resistere ausi fueruit, quos ferro et igne persecuturi, ac ne malum pullulet et latius serpat, luxuriam eius coercituri, et denique tanquam putrida ac morbida membra a reliquo corpore, ne contagione laedant, resecturi sumus. si quid praeterea sit, quod a me iure exigatur, Ioanni Fraxineo Baionensi episcopo oratori meo negotium dedi, vt iuxta ea, quae a me habet, ampliora mandata, ad postulata vestra respondeat, et copiosius singula explicet, cui vt fidem habeatis, vos, principes ac ciuitates, etiam atque etiam rogo. haec scripta per Germaniam euulgata, alio atque alio modo pro varijs animorum affectibus accipiebantur. Mauritius, etsi foederis auctor, ita dissimulanter agebat omnia, vt cogi se ab Hessi captiui liberis videri vellet, neque de conciliatione omnino desperaret. igitur Kal. Martijs suae ditionis conuentus agit, et quid sibi cum Hessi liberis negotij sit, coram exponit; citari se nimirum ab ijs, et fidei datae admoneri; non posse vero amplius tergiuersari, aut diutius iustas illorum petitiones frustrari; itaque proficisci ad eos decreuisse, vt fidem liberet; iubere interim vt Augusto fratri per absentiam suam pareant, et ad finium defensionem, ne quid imparatis accidat, copias cogant. inde ad Hessi liberos profectus, cum ijs volentibus domum reuertisset, rebus ibi constitutis, adiunctis aliquot Augusto fratri consiliarijs, ad illas, quas per Thuringiam hiemandi specie distribuerat, copias contendit, quo et Vilelmus Hessi F. ex compacto venturus erat. is vbi Herbelachum XIIII Kalend. April. venit, cum Fraxineo regis oratore ad Francofurtenseis litteras dat, et petit, vt nullum Caesaris praesidium admittant. verum illi, cum superiorum temporum recenti memoria territi, non satis idonee responderent, inpraesentiarum omissi sunt. sexto post die, postquam Mauritius et Vilelmus copias coniunxerunt, cum communi exercitu ambo Schinfurtum veniunt: ibi Vilelmo Mauritius narrat, Henricum Misniae, quem vocant, Burgrauium, propinquum suum, ex illustri Plauiorum familia Boemiae cancellarium ad se, cum Misena discederet, venisse, vt Ferdinandi nomine secum de conciliatione ageret, et nunc quoque persuasum habere, Ferdinando de Philippi captiui libertate agendi factam a Caesare potestatem. nec ille abnuit, et adhibito Fraxineo, quo minus condiciones a Ferdinando propositae audiantur, non recusat. inde per Rotebergum, vbi se cum suis Albertus Brandeburgicus, coniunxit, Dingelspulum, Norlingam, tertijs castris summa celeritate continuatis itineribus Donauerdam petunt, oppidanis, quacunque iter facerent, in fidem acceptis; abrogatis etiam, quos Caesar nuper instituerat, Senatoribus, et nouis in eorum locum suffectis, imperata denique pecunia, et in vsum belli tormentis. a Donauerda IX tantum milliaribus abest Augusta, cui IIII vexilla imposuerat Caesar; haut multo ante muri partem casu deiectam, et fossam ruina oppletam intellexerant foederati. itaque ea nocte continuato itinere copias ducunt, et IIII Kal. April. profecti, Kal. Aprilib. sub meridiem ad vrbem perueniunt, editoque hostili signo statim ad arma conclamatur. sed cum praesidiarij tam exiguo numero ciuium voluntati diffiderent, et intus ac foris hostem haberent, incolumitatem, et salua omnia pacti, quatriduo post vrbe discedunt. foederati subito ingressi veterem Senatum, quem Caesat aboleuerat, restituunt, tribubus quoque iure suffragiorum reddito; et inde datis ad superioris Germaniae ciuitates litteris, et Norimbergenseis inprimis, vt sub mensis exitum Augustae praesto sint, mandant. ad Vlmenseis quoque, qui bidui itinere Augusta absunt, scribunt, et eos ad belli societatem, vt in illud collationem faciant, hortantur. cum renuerent, de belli exitu veriti, Vlmam socij cum exercitu tendunt. eo prid. Eid. April. veniunt, et vrbem ob equitantes, quod tormentis petiti essent, iniuriarum sibi satisfieri, et CCC aureorum OIO eo nomine in bellum dependi postulant; alioqui fore, vt hostiliter agant. verum post VI dies obsidione frustra continuata Stochacum Hegouiae oppidum petunt, vbi regis nomine persoluta fuit trimestris pecunia, et datus obses Io. Martianus Iametij regulus; nam Nantolij comes in via decesserat. a principibus vicissim dati Christophorus dux Megalopolensis, et Philippus Hessi F. prid. Kalen. Maias ad Danubium rursus principes castra metantur, aliquot milliaribus infra Vlmam, relicto Brandeburgico, qui Vlmensium foedus recusantium vicos et oppida incendijs vastaret, et pecuniam corraderet. is Helsestenum arcem excelso loco positam deditione capit, praesidiumque captae imponit, ac mox Gislingam III ab Vlma milliaribus distantem, et propinquos aliquot vicos XVIII OIO aureorum multat. dum principes adhuc Augustae essent, Mauritius illinc profectus Lincium Austriae oppidum ad Danubium se contulerat, vt ex Ferdinando de pacis condicionibus cognosceret: is enim de voluntate Caesaris se medium pacificandis rebus praebuerat: Caesar ipse ad principes scripserat, eos hortatus, vt componendis dissidijs operam darent, quo belli incendium, antequam serperet latius, quamprimum restingueretur. cum vero nonnulli eorum opem ipsius implorarent, seque impares aduersus coniunctam foederatorum potentiam esse dicerent, ille confirmatis eorum animis respondebat, sperare se pacis institutam actionem, cui ipse defuturus non sit, felicem exitum habituram; quod nisi succederet, vt in pace tractanda, sic in bello gerendo minime ipsos deserturum. vbi ergo Lincium venit Mauritius, pacis ineundae rationes eas proponit, vt Hessus socer libertati restituatur, de relligione dissidium componatur, resp. recte constituatur, pax cum Galliae rege foederato et amico fiat, proscripti in gratiam recipiantur, in quorum numero, praeter eos, quos iam memorauimus, etiam Hedecus comprehensus est, qui Mauritio, dum Magdeburgum obsideret, se in clientelam dederat; ideoque Caesar in eius, sicut aliorum, caput praemium non constituerat, ne, vt creditum est, Mauritio offensionis caussam praeberet; magna consiliariorum ipsius imprudentia, qui grauiter iritatum soceri captiuitate hominem generosum tam leui gratificatione demulceri posse existimauerint. cum Ferdinando erant Maximilianus filius, et Albertus Baioariae dux gener, et Caesaris legati, ex quorum sententia ad ea postulata responsum est, non re cusare Caesarem, modo discedatur ab armis, quin Hessus statim liberetur; ac placere in primis, vt proximis Germaniae conuentibus de relligione ac repub. constituenda agatur; hoc male habere Caesarem, quod regis Galliae, qui cum bellum gerat, vt amici ac foederati mentio iniecta sit; licere tamen. vt ex eo Mauritius cognoscat, quibus condicionibus pacisci velit: quod ad proscriptos attinet, posse eos in gratiam recipi, dum legi, quam Caesar tulerit, obtemperaturos se recipiant. praeterea petebat Ferdinandus, vt facta pace Mauritius operam sibi contra Turcos in Pannonijs nauaret, et curaret, ne conducti a socijs milites ad Galliae regem dilaberentur. postquam Mauritius ad ea respondit, non licere sibi quicquam inconsultis socijs statuere, vtrinque discessum est, dilata in VII Kal. Iunias actione, ad quam continuandam conueniretur Passauij, quod est oppidum ad Danubium supra Lincium in Oeni confluente situm. interea Vilelmus Hessi F. et Io. Albertus Megalopolensis Kal. Maij Gundelfingam copias traducunt, et totos ibi VIII dies Mauritium Lincio redeuntem praestolantur: qui vbi venit, postridie recensetur exercitus ad Laugingam Henrici Othonis Palatini, qui se foederatis coniunxerat, oppidum, cuius tota prouincia, quae a Caesare occupabatur, sociorum ope nuper recuperata fuerat, inde eiecto episcopo Augustano Othone Truchesio cardinali, qui, quod alioqui non valde pecunia abundaret, et superioribus bellis plurimum damni accepisset, Romam sub id tempus petijt, vt nouis a Pontifice emendicatis facultatibus et sacerdotijs, sic enim tunc iactabatur, lacunas illas expleret. impetrauerat a foederatis inducias Ferdinandus, quae VII Kal. Iunij ceptae in VI Eid. eiusdem mensis desinerent. interea socij Lauginga itinere conuerso Alpeis petunt, vbi Caesar cogebat copias, iuxta Rutam oppidum. vbi ad montium radices ventum est, Mauritius regij oratoris hortatu ad eos delectus impediendos, quos ijs locis Caesar habebat, proficiscitur: et prope Fiessam castra metatus, quod est in Alpium faucib. positum oppidum, iuxta Licum fluuium, qui deinde Augustam alluit, quosdam e suis exploratum praemittit. cum hi hostem montium claustra et angustias insedisse renunciarent, atque in ijs castra muniuisse, vt oppugnari minime possent, delecti ex omni exercitu mittuntur, qui leuib. proelijs consertis quosdam ex hostibus intercipiunt, et in castra ad suos adducunt. ex ijs postquam certius, quam antea, multa cognouere, postridie cum omni peditatu progressi, et CC tantum assumptis equitib., Fiessam veniunt: haut procul aberat Ruta, vbi Caesariani consederant, occupatis viarum angustijs, quae ab IO CCC circiter militibus tenebantur; dispositis etiam II campestribus machinis, vt hostileis irrumpentium impetus arcerent. facta impressione foederati, vbi in angustias penetrauere, hostem loco deijciunt, et castris exuunt; fugiente illo, metus et trepidatio tanta ijs iniecta, qui Rutae erant, vt insequentibus cum toto exercitu principibus, aciem instruere, et ad certamen se parare, circunfusi a suis minime potuerint: itaque nullo fere negotio profligati sunt; ex ijs OIO partim capti, partim occisi, partim in Licum praecipitati, signo etiam vno adempto. his feliciter confectis, postridie successum vrgent socij, et ad illam tanti nominis arcem Erebergam copias ducunt: arridente fortuna propugnaculum sub arce positum, quod aditum intercludit, primo impetu capitur, et tormenta simul quae inibi erant. superabatarx vndique praerupto saxo imposita, hominum opinione inexpugnabilis. ibi pastor, qui in auersam rupis partem ad primum strepitum aufugerat, capellam per vepreta in summum enitentem conspicatus, eam et ipse insequitur, et notato calle, quo miles subire posset, praemij spe corruptus rem socijs renunciat, qui e vestigio erepentes, per auersam rupem praeeunte pastore praesidiarios, foederatorum audacia et inopinato aduentu attonitos ad deditionem compellunt. ex XIII vexillis, quae Erebergae rerant, IX capta, ceteri milites in tumultu dilapsi sunt; capta hostium III OIO; pauci admodum e foederatis desiderati. cum inde mox Oenipontem, ducere vellet Mauritius, Rifebergiani milites seditionem fecere, et nisi stipendium extra ordinem ob captam arcem penderetur, vlterius progredi recusant, heic Mauritius cum inter alios vnum prae omnib. clamosum comprehendi iussisset, ceteri poenam commilitonis ad se pertinere existimantes, illico arma capiunt, et non solum hastis, sed etiam tormentis manuarijs ducem petunt, vt vix fuga se tanto periculo exemerit. composito vtcunque tumultu, qui tamen magnam sociorum rebus remoram attulit, duae legiones per Alpeis iam peruias Oenipontem, qui bidui inde itinere abest, mittuntur, relicto Fiessae omni equitatu cum legione vna aditūs seruandi caussa. postridie Mauritiani ac socij ad Zirlam, quae II ab Oeniponte milliaribus distat, peditatum praemissum assequuntur. Caesar vero, vbi de improuiso eorum aduentu cognouit quamuis aduersa valetudine, et pluuioso ac nimboso caelo, per noctem lectica vectus, ad taedarum lumen cum Ferdinando fratre, qui nuper Lincio venerat, et omnibus, qui aderant, principum legatis, cetero que aulico comitatu magna trepidatione Oeniponte discedit, relictis impedimentis, et per Alpeis, quibus Tridentum itur, itinere primum facto, mox ad laeuam flexit, ac Villacum, quod est oppidum ad Drauum flumen in fori Iulij et Norici finibus, summa celeritate contendit: vtique miserabili spectaculo; nam inter eundum videre erat, nobilitatem illam victricem per vias lubricas, et propter imbreis continuos luto corruptas, equorum penuria summa cum difficultate pedibus incedere, lapsantibus vbique fere vestigijs; et permistos heris ad ludibrium lixas mutua opera se erigere, aequata omnium per fortunam condicione. hic Caesaris ex Germania discessus superbo de Germania ante quinquennium quasi sub iugum missa triumpho tam absimilis, satis arguit, quam imprudenter a Caesare factum sit, quod Albani potius, quam Castaldi sententiam secutus, omnem victoriae fructum in seueritate posuerit, neque Mauritij offensionem veritus tam diu et tam indigne Hessum socerum captiuum detinuerit. errorem sero sensit ille, dum Albani et Atrebatensis consilijs plus iusto tribuit, et antequam Oeniponte profugeret, Io. Fridericum Saxonem liberauit, praerepta hac hosti gloria, quod existimationis suae interesse arbitraretur, ne coactus potius, quam sponte, captiuum dimisisse videretur. contra Saxo, qui socijs, quam Caesari, beneficium acceptum ferre mallet, gratiam recusabat, et quamuis liber factus, Caesarem quacunque ibat, vt antea, comitabatur. eadem nocte, qua Caesar abijt, Mauritius Oenipontem peruenit, caena, quae Caesari parata erat, nondum consumpta. inde aliquandiu abeuntem insecutus ad suos reuertit: et Ferdinandi quidem ac ciuium bonis parcitur; quicquid vero rerum Caesaris Hispanorum et cardinalis Augustani vltra modum foederatis inuisi ibi repertum est, diripitur. interea Caesar Villacum peruenit, vbi obuium habuit Senatūs Veneti oratorem cum equitatu venientem, quem ille, nondum a recenti pauore collectis animis, hostilem ratus, mox inde migrare decreuerat, vixque Veneto, amicas eas turmas esse et honoris ac tutelae caussa a rep. summissas, capitis periculo affirmanti obsidemque se offerenti pro tempore fidem habuit: suspicionem auxit, quod cum Mauritius propius castra mouisse nunciaretur, Senatus, cui solemne est arma parare, vbi videt vicinos in armis esse, illicet militem conscribi, et praesidiarios ad fineis tuendos emitti iussit. hos Venetorum motus veritus Caesar, ne forte cum hostibus conspirarent, denuo in tantam trepidationem incidit, vt de nouis latebris ac fuga rursus cogitaret. sed a Veneto iterum monitus, arma haec pro tutandis reip. finibus, ac pro ipso contra Mauritium summissa, tandem a pauore concepto se collegit. percontanti vero Ferdinando, qua de caussa, aut quibus tantis iniurijs iritatus Mauritius tam inopinato contra Caesarem arma sumpsisset, atque in ditionis eius oppida manu armata inuasisset, respondebat ille, non in Caesarem, sed contra Albanum, Atrebatensem, ac reliquos infestos sibi consiliarios, quos ibi esse intellexerat, arma sumpta: ceterum foederatos beneuolo semper erga Caesarem animo fuisse; ac nisi eorum, qui capitaleis se Germanicae gentis hosteis palam profiteantur, opprimendorum spem concepissent, ab armis discessuros; se vero, iam dimisso exercitu, Passauium ad condictam diem fuisse venturum. iamque XXIII Maij dies exierat, et triduum solum supererat ad principium induciarum, quae pacis tractandae caussa pactae fuerant; itaque Mauritius Passauium proficiscitur, dum interea Caesar Villaci copias ex Hispania ab Andrea Auria transportatas praestoleretur. V Kal. Iunias socij eodem quo venerant itinere Fiessam retro abeunt, vbi aliquanto tempore ad reficiendum militem commorati ad Eistetum episcopalem Vindeliciae ciuitatem castra ponunt, et Non. Vtil. illinc profecti quartis cartris Roteburgum ad Duberum flumen Franconiae vicinum oppidum perueniunt.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER DECIMVS.

DVM haec in Germania a foederatis geruntur, diuersa parte rex, vti conuenerat, bellum contra Caesarem mouebat. copijs in hiberna distributis inter finitimos praesidiarios leuibus tantum proelijs certatum est. appetente vere rex in castra profecturus Lutetiam venit, et in Senatu expositis tam iusti belli caussis, reipub. eam partem, quae ipsis commissa est, Senatoribus commendat, et per Dionysij Fanum, non solum maiorum suorum, sed et martyrum monumentis venerandum, continuato per Meldos et Theodorici castrum itinere, Catalaunum cum vxore et aulico comitatu contendit. Vitria cum processerat Momorantius, quo loco copiae vndique conueniebant. vltra praesidiarios per regni limitem dispositos rex XX veteranorum vexilla ex Subalpina regione euocauerat, in quibus bis OIO circiter pedites erant; et per Aquitaniam ac Septimaniam delectus habuerat, et ad XXXV vexilla conscripserat, quae X OIO peditum conficiebant. his omnib. praeerat Gaspar Colinius Castellionaeus peditatūs Gallici praefectus. Germanorum duae legiones singulae X signis constantes duce Philippo Ringrauio regi militabant, quae in Leucis circa Tullum erant: duae item duce Recrodo in agro Bassiniaco. Schertelius quoque III OIO seminudorum, sed bellis superioribus exercitatorum militum secum adduxerat. erant omnino Germanorum ad XV OIO, cataphracti equites OIO IO cum ferentarijs suis, leuis armaturae OIO OIO, ac totidem scloppetarij equites, quibus praeerat Cl. Lotaringus Aumalius Guisij frater. cum hoc exercitu Momorantius recta Tullum ducit: subitoque ciues obuiam prodeuntes traditis clauibus ipsum in vrbem recipiunt. Rex Ionuillae substiterat ob grauem non minus quam ino pinatum reginae morbum, quae ex virulenta fluxione lingua intumescente vocis vsu amisso pro deposita primum habita est; iamque omnia in luctu erant, et domestici paene omnes abscesserant; solus cardinalis Castellionaeus, minime aulico ingenio vir, ob arctam, qua reginam colebat, obseruantiam ad puluinar decumbentis excubabat, et Diana Pictauiensis verita, ne si regina decederet, nouae nuptae amore succensus regis animus erga ipsam refrigesceret. detracto e lingua sanguine regina cum vocis vsum recuperasset, rex ibi tantisper commoratus est, dum illa omnino conualesceret. eo Christierna Francisci Lotaringiae ducis vidua et Caesaris sororis F. ad regem venit, non sponte, vt creditum est, sed quod alioqui filij fortunas in summum discrimen adductura videretur, Caesare auunculo nouis in Germania motibus implicato. rex humaniter acceptam in priuatum colloquium admittit, et quid suae mentis esset, aperit, nimirum decreuisse eius filium, cui bene velit, in Galliam mittere, vt ibi cum Delfino educetur, speproximioris adfinitatis facta, quae non vana fuit. interea Momorantius ad Pontemmussitanum castra promouet, oppidum amoeno loco in Mosellae ripa po situm: illinc IIII milliaribus abest Gorzense coenobium, munitus natura locus, qui ab Hispano centurione cum praesidio tenebatur, vnde crebrae populationes, cottidie in subiectum agrum fiebant. cum praefecto denunciatum esset, vt se dederet, ille superbe primo respondit: sed mox temeritatis poenas luit, adm otis tormentis et ruina facta; in cuius propugnatione ipse cum suis omnibus occisus est. inde Metim versus contendit, dispositisque circa vrbem praesidijs regis aduentum ciuibus denunciat, et vt vrbem venienti aperiant, iubet. duae erant in ciuitate factiones, Senatorum et plebeiorum; atque illi quidem, quod ad auctoritatis suae et potentiae detrimentum pertinere id existimarent, libertates ac priuilegia ab imperato ribus et Francorum regibus concessa caussati, in longum rem extrahebant: hi quod sub Senatorum imperio multa grauia paterentur, vt est ingenium vulgi rerum nouarum cupidum, mutationem in reip. administratione appetebant, et inter eos praecipui a Roberto Lenoncurio cardinali vrbis episcopo promissis inescati, rebus nostris aperte fauebant. itaque cum Momorantius responsum vrgeret, et ni parerent, tormenta admoturum interminaretur, illi vim deprecati interuentu Bordillonij, Momorantium ac principes, qui cum eo erant, cum II signis peditum admissuros se respondent. sed fraus conuentioni facta est. nam duo signa, quae non plus IO C homines capere debebant, aucto numero OIO IO circiter pedites, eosque ex omnibus delectos efficiebant. ita Momorantius cum Vindocino, Angiano, Condaeo, Monpenserio, Rupisurionio Borbonijs, Niuernio Cliuensi, Sabaudo Nemorosio, Ellebouij marchione, Renato Roano, ac numerosa nobilitate vrbem ingressus est. cum ciues longiorem militum seriem, quam sperarent, subsequi fremerent, sero errorem portis occlusis emendare conati, a nostris iam potentioribus repelluntur, et regij intra vrbem omnes admissi. rex Ionuillae festo Paschali celebrato, vbi de successu intellexit, cum Francisco Lotaringo Guisio, Marciano Sedanio et Santandreano equitum tribunis, Cl. Gufierio Bosio hipparcho, nobilibus cubicularijs, CC palatij nobilibus, quorum Bosius et Crequius Canaplius praefecti, CCCC stipatoribus partim Scotis, partim Gallis, et CC Heluetijs, turmis item IIII equitum Delfini, Gusiij, Aumalij, et Santandreani discedit, relicta in Gallia rerum cum summo imperio moderatrice regina vxore, cui primarium consiliarium attribuit Cl. Annebaldum maris praefectum, qui, si quid per absentiam suam periculi interueniret, ad omneis casus praesto esset. triduo post captam Metim, armatus Tullum publica laetitiae significatione ingreditur. inde cum iura, priuilegia et immunitates seruaturum se iureiurando confirmasset, imposito vrbi Sclauollio cum III Gallorum vexillis, postridie eodem comitatu, adiuncta praeterea Schertelij legione et Vasconum nouis delectibus, qui extra vrbem cum VI tormentis remanserant, Nancium Lotaringiae ducum primarium oppidum, palatio regaliter structo nobile, pergit: cum prope estet, Carolum puerum ducem et Nicolaum Lotaringum Valdemontium patruum cum praecipua prouinciae nobilitate obuios habuit, a quibus summa cum laetitia in vrbem acceptus est. altero postquam venit die, constituta Christiernae matri dote, et donatione propter nuptias attributa, Valdemontio item Nancij et totius prouinciae praefecto imposito, puerum ducem Durocortorum Remorum, vbi tunc Delfinus erat, sub Bordillonij ductu misit. non sine manifesto parentis dolore, quae filium a suo complexu diuelli, et in principis cum Caesare auunculo bellum gerentis potestatem abduci aegre ferebat. Nancio Condaeum, voluptuarium ducum castellum, trium fluuiorum Mussij, qui Nancium alluit, Modonis et Mosellae concursu irriguum. rex proficiscitur, et inde Pontemmussitanum; vnde cum in vrbis conspectum venisset, quae illinc VII milliaribus abest, omnem exercitum obuium habuit, cuius peditatum in III agmina diuisum equitatus optime instructus subse quebatur. scloppetariorum displosionibus exceptus, et tormentorum, quorum praefectus erat Ioannes Estraeus, tonitru salutatus, eodem ordine, quo veluti ad pugnam instructae erant acies, Metim versus progreditur, vbi magno in speciem plausu, ceterum haut occulto erroris sensu accipitur. confirmatis ciuitatis priuilegijs et immunitatibus de rep. constituenda et vrbe munienda agi ceptum est; voluptuaria quaedam ciuium aedificia, quae officere videbantur, diruta, et angulus vrbis, cui collis extra imminebat, a reliquo corpore diuulsus ex peritorum consilio: et quia militari licentia se grauari populares querebantur, edictum sub capitis poena, ne quis a quoquam nisi cum bona ipsius gratia et numerato pretio quidquam auferret, dicto vel facto hospitem laederet, neue ab eo, nisi postquam plene satisfecisset, discederet; denique nulli contra hospitem gladium stringere liceret, hoc a rege decretum, a Momorantio, quantum in illo fuit, tota illa expeditione seuere obseruatum est. crebris excursionibus a Theodonis-villae, quam Dedehouium Germani vocant, praesidiarijs ex agro Lucemburgensi nostri petebantur; quaedam etiam impedimenta amissa eorum socordia, qui remotioribus a castris hospitijs diuerterant. triduo in ciuitate consumpto, et imposito Arturo Cossaeo Gonnorio Brissaci fratre, cum ala equitum comitis Nantolij, qui obses Mauritio promissus in itinere, vti iam diximus, decesserat, et CC leuis armaturae equitibus, CC scloppetarijs equitibus, ac XII peditum signis, rex tertijs castris Luneuillam venit, missique inde Momorantius M. E. filius, Villarius Sabaudus, et Ringrauius comites Augustam Vindelicorum, vt de rebus Mauritij, qui iam in armis esse nunciabatur, cognoscerent. relicto Luneuillae signo militum, qui comportando comeatu viam expeditiorem redderent, Blamontium ventum est, oppidum loco admodum amoeno situm, quod Christiernae viduae domicilio assignatum fuerat. inde V Kal. Iunias, quod per auia et impedita loca incedendum esset, festinato itinere ad Saleburgum castra promouentur. ad Vbinium vicum rex hospitium habuit, vbi intellecto, cum Pontifice transactum esse, eo maiore alacritate sibi bellum persequendum existimauit, debilitatis tanto socio Caesaris viribus, et sua confirmata potentia. id a cardinali Turnonio confectum: qui cum videret Pontificem sponte ad otium et voluptates ferri, nec sua, sed aliena ambitione ad bellum impelli; ad haec a sumptibus, qui immodici in illud bellum faciendi erant, abhorrere, tanto sibi diligentius cum illo agendum putauit. itaque pro positis diuersis condicionibus tandem in has conuentum est: vt. Pontifex in his bellis se medium inter Caesarem et regem gerat: per biennium ab armis cessetur, nec ex Parmensib., Mirandulanis, et Castrensibus praesidijs quidquam damni Caesaris et cum eo foederatorum reb. detur: intra quod tempus Pontifex neutri illorum bellum gerenti copijs opib. aut vllo fauore adesse possit, nec patiatur delectus in suae ditionis locis habeantur, transitumve aut comeatum ad vtriusuis exercitus alendos concedat: Castrum Horatio Farnesio restituatur, accepta Alexandri et Ranutij cardinalium fratrum fide, qui proprio nomine pro Horatio Pontifici caueant; copiae Pontificiae quae Mirandulam obsident, deducantur, et temporis certi spatium praefiniatur Caesari ad deliberandum, velitne in has induciarum leges consentire, an non, Parmensis et Mirandulani territorij tantum ratione. additum et a Pontifice, vt biennio exacto liberum sit Octauio Farnesio etiam sine regis consensu cum Pontifice et quibusuis alijs pacisci. his ita conuentis Pontisex suo apud Caesarem oratori mandat, vt cum Caesare agat; qui iam Germanici belli mole praeter opinionem oppressus, nihil aliud respondit, quam Pontificem debere pactorum memidisse, quae ex parte sua relligiose impleuerit, depensis in sumptus belli pro Pontificia dignitate et ipsius Pontificis salute suscepti CC aureorum OIO. magnam fiduciam in Io. Baptista Montano habebat Caesar, quem siue insito gloriae et armorum iuuenili ardore, siue quod speraret, capta Mirandula, cam se imperialis beneficij loco a Caesare accepturum, etiam inuitum patruum ad bellum cum Gallis gerendum pertracturum sibi pollicebatur. cum in co esset, accidit, vt tumultuaria pugna a praesidiarijs cum Pontificio milite conserta, Io. Bapt. dum ardentius in medios ruit, equo suffosso delapsus, cum ignoraretur quis esset, a nostris occisus sit, Petro Montanio et Antimo Sabello, dum de corpore inter vtrosque redintegratur certamen, inibi desideratis. cum Pontificis familiates existimarent, morte carissimi viri supra modum eum indoliturum, et cunctarentur, ecquis tam tristem nuncium ad eum deferret, solliciti, per imprudentiam vnius e suis, vbi de re cognouit, non solum nullum iusti do loris signum edidit; sed quasi inopinata laetitia exultare visus est, quod occasio se in manus daret, solute et secure in posterum viuendi, sublato eo, qui propter in natam ambitionem et laudis immoderatam cupidinem impedimento erat, quominus concessa fortuna pacate et tranquilliter frueretur. itaque quamuis Cosmus Florentiae dux, misso Alexandro Strozzio, qui consolationis officio amice defungeretur, eum admoneret, vt in proposito permaneret, neque Caesarem desereret, ille reiecta in Ferdinandum Gonzagam culpa, qui bellum tam auare et negligenter administrasset, omnino ab obsidione Mirandulae se discessurum respondit: sed moram interpositurum, dum Caesar, si obsidionem continuare vellet, in munimenta ad vrbem a Io. Baptista erecta militem intromitteret. interea Alexandro Vitellio, qui mortuo Ioan. Baptista summae rerum praeerat, et Camillo Vrsino mandat, vt ab armis abstineant, et militem quamprimum vna cum annona et tormentis inde deducant. ita munimenta deserta moxa nostris occupantur, et comeatus in vrbem iam annum ferme obsessam, ideoque summa rerum omnium inopia laborantem libere importatus est, studio et diligentia Hippolyti Atestini cardinalis Ferrariensis. serius venere III OIO Germanorum a Meleniano summissa: et Fr. Atestinus, cui discedentibus Pontificijs occupandorum munimentorum negotium a Gonzaga datum fuerat, cum de Quarantula cum Meleniano altercaretur, interea comeatūs penuria retro cedere coactus est, continuoque praesidiarij egressi munimenta omnia demoliuntur, Fano Antonij seruato et militibus nuper conscriptis firmato, quo Parmensibus praesto esse possent. id admodum grauiter tulit Caesar, Pontificis et Vitellij inprimis fidem accusans, qui munimenta, vti receperat, in suorum manus, antequam discederet, non tradidisset; sed grauius multo tulit, quod se inconsulto Patres concilium soluissent. nam cum cardinalis Tridentinus ad nouorum in Germania tumultuum famam Pontifici scripsisset, non amplius se tuendae vrbis oneri esse parem; Pontifex statim in consistorio tractatum cum rege initum proponit, et vt dimitti concilium placeret; rogat: vtrumque appro bantibus cardinalibus, diploma Tridentum ad Patres mittitur, et mox concilium dissipatur. interea Caesar de foederatorum aduentu, qui iam Augustam processerant, certior factus, fauceis et aditus in Tirolensi agro propugnaculis erectis muniri, et milite ac machinis firmari curauerat, caesis etiam arboribus et transuersis ad equitem intercludendum per vias dispositis trabibus; atque vt temporum necessitati cederet, et Pontificem, si non amicum, saltem placatum haberet, Cosmi hortatu in condiciones cum Gallo pactas consensit, vt Parmae ac Mirandulae tantum ratione ab armis cessaretur, nec ijs locis aut in Pontificae ditionis territorio vlli delectus contra se haberentur, et post biennium Octauius a fide regi data liber esset. haec ad regem perlata, cum Vbinij esset, eum, vt par erat, summo gaudio perfuderunt; et quia per impedita loca iter faciendum erat biduum ad Sareburgum consumptum fuit, relictoque in eo vexillo et aliquot leuis armaturae equitibus, inde per regionem asperam et incultam, sed argenti fodinis, cupi et plumbi nobilem, ex qua ad Rapostemios eius dominos et Austriacos magnum vectigal redit, iter factum est. in ea Snafici degunt, genus hominum latro cinij assuetum, iam ab eo tempore, quo Carolus Egmondanus, de quo superioribus libris diximus, Geldriae principatu exutus, prouinciae nobilitatem partes suas secutam, ob idque ab Austriacis proscriptam, licenter vagari et rapto viuere exemplo suo edocuit. VI Non. Iunias exercitus Andresium vsque procedit, comitis Palatini oppidum. ibi relictis L scloppetarijs, qui aditum seruarent, iam se aperientibus Vogesi montibus, in Alsatiam descensum est, regionem populosam et iuxta feracem atque amoenam, innumeris fluuijs ac fontibus vndique eam permeantibus. rex Tabernas Argentinensis episcopi oppidum V Non. Maij venit, locum nulla alia re magis memorabilem, ob cladem exercitus rusticorum, qui ante annnos XXVII, cum in nobilitatem Thoma Muncero impulsore insurrexissent, ab Antonio Lotaringiae duce et Claudio Guisiano fratre ibi sunt internecione deleti. eo ad re gem venere a Basilensi Senatu legati, qui vim a Sequanis vicinisac foederatis deprecati, ab eo benigne accepti sunt. antea cum adhuc Sareburgi esset ab Argentinensibus petieratrex, vt exercitui alendo necessaria in castra comportari iuberent, ob idque missi P. Sturmius, Frid. Golesemus, et Io. Sleidanus diligens harum rerum scriptor, qui certum frumenti ac vini modum deferrent: cum haec pro nihilo duceret Momorantius, et multa de egregia regis erga ipsos voluntate, qui pro communi Germaniae libertate arma sumpsisset, praefatus, insuper peteret, vt militi liceret, necessaria sibi in vrbe comparare, et vrbis opificibus merces suas in castra deferre, et venum exponere, legati ad Senatum referunt, qui proximae vrbis exemplo territus respondit, nihil in hoc negotio, nisi de totius reip. concilij sententia, posse decerni; coactoque Senatu et re deliberata legati rursus Tabernas redeunt, primum ad Momorantium, qui eos stomachose admodum accepit, exprobrata ipsorum ingratitudine, deinde etiam ad regem admissi; cumque eadem ab ipso, quae prius a Momorantio, sed temperationibus verbis intellexissent, addunt preces, rogantque vt denuo oblata, nam copiosiorem quam antea in castra comeatum secum attulerant, rex boni consuleret, de cetero excusatos eos haberet, si ob tumultūs et licentiae militaris metum in vrbem eum non admitterent. mox quicquid panis per vicos et oppida reperiri potuit, in castra deuectum. in eo metu Argentinenses conscriptis V OIO militum, publica et priuata aedificia tam iuxta pomerium, quam extra vrbem, arbores item et hortos, et quicquid prospectum impedire, vel hosti commodare poterat, demoliuntur, noua etiam munitione, qua parte vrbs debilior esse videbatur, inchoata. spe potiundae ciuitatis exclusus rex, relicto Tabernis vexillo peditum duce Sanpaulo iter flexit, et tertijs castris Haganoam, quae Matera fluuio alluitur, peruenit, oppidum, propter sitūs amoenitatem olim a Friderico Ahenobarbo muris praealtis cinctum. cum oppidani initio portas aperire recusarent, quan tumuis cardinalis Lotaringus et Ringrauius precibus instarent, vt se regi morigeros praeberent, tandem Momorantij minis territi, iam XIIII tormentis admotis, vim deprecati imperata faciunt. ibi diem commoratus castra promouet, et ad Visseburgum, quod Lautero fluuio diuiditur, cum exercitu procedit. in eo coenobium opimum a Dagoberto Clotarij F. Francorum rege institutum et aedificatum anno Salutis ICC XXIII, quod a Spirensis episcopi, in cuius territorio situm est, potestate immune esset, et a coenobiarchis tantum sub ipsius Dagoberti patrocinio regeretur, vrbis primores ante regis aduentum Argentinam aufugerant, veriti ne propter Sebastianum Vogelspergum Caesari traditum et supplicio Augustae affectum, vti diximus, rex ipsis succenseret et poenas reposceret: sed huius criminis gratia facta, et oppidum in fidem acceptum est. consumpta Visseburgi annona in castris penuria laborari cepit. discedente hinc rege, venerunt ab Heluetiorum pagis legati, qui Colmariam, Selestadium, Einsemum, Argentinam, praecipuas Alsatiae vrbeis, regi com mendarent; ab ijs quippe sibi, cum opus est, abunde frumentum suppeditari, vt nullum damnum accipere illi possint, quod non et ipsi sentiant. ijs rex, cum prope Bipontium esset, respondet, Einsemensibus, quorum vrbs Sontigouiae Ferdinandi ditionis et Heluetijs finitimae caput est, in ipsorum gratiam condonare iniuriam, modo quos habeant e suis in vinculis milites dimitterent; in alios nihil quicquam inclementius cogitasse, et quanquam Argentinenses suos mercandi illuc caussa profectos inhumanius acceperint, et a suis portis iniuriose submouerint, non tamen ab eorum amicitia discessurum, aut quidquam contra vicinitatis ius facturum; eandem vicissim ab ipsis beneuolentiam expectare. sub id tempus venere et legati a Palatino, Moguntino, et Treuirensi VIIviris, a Cliuensi praeterea, et Virtembergico ducibus, qui nuper reipub. caussa Vormatiae conuenerant. ij regem orant, vt a vastatione temperetur, et multitudini parcatur: quoniam vero libertatis Germanicae caussa bellum susceptum sit, petunt, vt ad pacis condiciones animum adijciat, pro qua iam ad Caesarem legationem instituerint, operam deinceps daturi, vt pax publica constituatur; igitur in eo honoris sui atque existimationis rationem habeat: insuper obsecrant, vt ab Argentinensium finibus militem abstineat, et interuentu suo efficiat, vt Albertus marchio cum Herbipolensi episcopo mitius agat. ad haec rex, cui praeter opinionem haec accidissent, dissimulato dolore, laetari se respondet, quod id, cuius caussa in Germaniam venisset, consecutus esset, vt scilicet captiui principes libertatem recuperent, et Germania virtute et industria sua ab aerumnis respirare incipiat; sibi abunde gloriae esse, quod voti compos domum redeat, ad prohibendas hostium inuasiones. si tempus incidat, vt rursus opera sua Germania indigeat, nulli se labori, nullis sumptibus esse parciturum. dolere sibi admodum, quod licentia militari multum damni multitudini datum sit; sed nullam tam exactam disciplinam in exercitu seruari posse, aut delictorum adeo seueram castigationem institui, quin multa perperam, multa flagitiose admittantur: de pace, quam cupere prae se ferant, et facturos recipiant, idem se quoque valde cupere, et ab ipsis expectare; sed prospiciendum ipsis esse, ne libertatem opera sua, restitutam turpiter et per imprudentiam amittant. pro Argentinensibus quod postulent, id minime ipsis denegare velle, quanquam ita nuper se gesserint, vt de illorum proteruia et insolentia potius coercenda, quam de gratia in beneficij immemores conferenda cogitare debeat. cum adhuc Visseburgi exercitus esset, nullis iam a multo tempore a Mauritio acceptis litteris, sparsa interim fama deconuentione cum Ferdinando facta, rex Lud. Sangelasium Lansacum Augustam mittit, qui de rebus foederatorum cognosceret, et promissa ab ipsis reposceret. ille a Mauritio nihil aliud retulit, quam excusationem eorum, quae Lincij acta fuerant; id vero propter repentinum Turcorum in Pannoniam descensum a foederatis citius factum esse, ad quem repellendum ipse ad trimestrem militiam Ferdinando operam suam pollicitus sit: ceterum conuenisse, vtrex, quem in actione pacis foederati comprehenderant, explicaret, quibus condicionibus cum Caesare pacisci vellet. rex auditis legatorum postulatis et Mauritij acceptis litteris, cum a tergo in Campaniae fineis populabundum hostem cum copijsingressum esse intellexisset, in Galliam quamprimum redire decreuit, diuiso in treis partes exercitu, vt populareis subleuaret, et commodius copias traduceret. tribus diuersis itineribus in Lotaringiam ventum est. ac Vindocinus quidem cum exercitūs parte, in qua IO CCC equites, et Ringrauij legiones erant, eadem vestigia, quibus venerat, relegit. Aumalius vero cum cataphractis et IO CCCC partim leuis armaturae, partim scloppetarijs equitibus et Recrodi legione ac praecipua nobilitate Visseburgo sextis castris Bipontium profectus est. multa a viatici penuria, a laboribus et immodicis atque intempestiuis illius anni caloribus perpetiebatur miles, et plureis aegri passim per vias relicti: ex ijs CCC Bipontij mortui. vbi cum diem commoratus esset, tertijs castris Valderfingam venit, quod est Lotaringicae ditionis ad Saram flumen oppidum: ibi Vindocihus et Aumalius coniunctis copijs IX Kal. Iulias Saram transeunt, qui iusta Augustam Treuirorum in Mosellam influit, biduoque post pontibus stratis copias Mosellam transmittunt, et inde descensu in agrum Lucemburgensem facto, ad Theodonis-villae conspectum castra metantur. dum rex bello externo implicatus esset, Maria Hungariae regina Belgij praeses, ex absentia regis occasionem nacta, Martini Rossemi ope, qui nostras aliquando parteis secutus, post Cliuensis cladem Caesari reconciliatus fuerat, viri impigri, et qui Cliuensis equitatūs tribunatu ornatus in magna apud suos auctoritate erat, in Lotaringiae fineis et Campaniam vf que cum IIII OIO Menapiorum et IO C equitibus excurrerat. parte alia Ernestum comitem Mansfeldium Auenarum praefectum et Cimaci praepositum in Lucemburgensem agrum miserat, vt ibi coacto exercitu ambo in nostrum limitem impetum facerent. Stenaeum ad Mosam nullo negotio ab ijs captum, quod exiguo praesidio a Christierna imposito tenebatur, siue illius tacito iussu, quae haut dubie reb. Caesaris auunculi fauebat, siue praefecti ignauia. hoc veluti classico excitata regina et Annebaldus maris praefectus, qui cum ea relictus fuerat, exercitum cogunt, et qui a Stenaeo capto metus erat, ne Villam-francam, quod est infra Stenaeum ac Mosam item castellum, hostis occuparet, Bordillonius summa celeritate eo contendit, cum XVII armatis solummodo ala equitum subsequi iussa. inde Musonium, a quo magis timebat, proficiscitur, Castellusio legato suo Villae-francae imposito cum ea, cui praefectus erat, ala equitum. Musonium tenebat Car. Tiercelinus Rupimanius cum XL equitum ala, cui adiunctus fuerat Io. Iacob. Susannaeus Cernius cum CCC peditum cohorte. dissidentibus ducibus oppidani subito hostium aduentu consternati, vix tandem superueniente Bordillonio a concepto pauore animos collegerunt, cum ille supellectile argentea omni sua et impedimentis in oppidum illatis paratum se cum ijs eandem subire fortunam diceret. hostes per Stenaei pontem Mosa transmisso, et castris Musonium inter et Villamfrancam positis, cum oppida illa munitiora offendissent, quam vt ea oceupare, aut primo impetu, vti sperauerant, capere possent, ne nihil egisse viderentur, ad rapinas et incendia vertuntur; Briolamque primum vlterius progessi incendunt, mox Monfalconium captum omni in eo insolentiae militaris edito genere vastant; dein Bulladram arcem propinquam, et inde oram fluminis legentes oppidula obuia ac vicos in potestatem redigunt, et per Iouini Fanum, Cornadum, Raimundi villam, Granpratum veniunt ad Atirum inter Menehildis Fanum et Catalaunum atque Attiniacum situm oppidum. ibi postquam de Annebaldi, qui iam aliquot copias coegerat, aduentu cognouerunt, et regem cum exercitu Valderfingae esse resciuerunt, veriti, ne medij interciperentur, Bulladra et Granprato incensis propere se recipiunt, maiore Cliuensium et Geldrensium copiarum parte intra Iuodium Mansfeldij iussu accepta. Rex vbi in Lucemburgicum agrum descendit, Rossemi iniurias vlturus, primum contra Rupem-martiam copias ducit, quod est castellum inter Theodonis-villam et Augustam Treuirorum in Mosellae ripa colle decliui positum, a natura quam ab arte magis munitum. confugerant in arcem regionis praecipua fere nobilitas ac primariae matronae, quod existimarent Theodonis-villam prius oppugnatum iri. iussi dedere se oppidani recusant, mox opinione citius admotis XIIII tormentis, et facta ingenti ruina, cum praesidiarij signo dato colloquium poscerent, nostri milites ad impetum faciendum instructi, veriti, ne deditione facta, sibi parata praeda, quam iam spe deuorauerant, e faucibus eriperetur, iniussu ducum in murum semidirutum enituntur, et deturbatis obuijs propugnatoribus vrbem impetu capiunt ac diripiunt. Ringrauij tamen precibus datum, vt in loci dominae ipsius propinquae gratiam miles reuocaretur, missusque G. Colinius, qui militari licentiae modum imponeret, et victoris furorem refraenaret. Prada loci custodiae praefectus cum I V asconum signo et C equitibus. inde transmisso Mosella, et Ioannis Fano ac Soleureo captis et incensis oppidis itinere per Stenaeum facto exercitus Danuillarium pergit, quo iam Annebaldus cum Campaniae legionarijs, III OIO Heluetiorum et OIO OIO equitum aduenerat. oppidum illud paludibus vndique cinctum, ideoque hiberna et pluuiosa tempestate inaccessum, tunc ob immoderatos calores sub aestiuum solstitium exortos desiccato solo infirmum, praesidiariorum virtute nostrorum operas crebris certaminibus interpellantium aliquanto tempore defensum est. huic praefectus erat Marcius cum OIO OIO peditum et IO equitibus, vt existimatum est a nostris. tandem admotis tormentis et continua displosione ex imminenti cliuo facta, cum iam miles ad impressionem faciendam se compararet, de deditione actum est. post aliquot altercationes ad extremum praesidiarij vitam pacti, his condicionibus sese dedunt; vt duces ac primarij e nobilitate captiui essent, milites inermes dimitterentur: de oppidanorum bonis rex decerneret. praeda omnis Colinio data, non sine murmure militum. Villafrancus peditum dux, qui strenuam operam in ea obsidione nauauerat, vrbis custodiae praeficitur; sed ex vulnere inibi accepto paullo post decessit. eo mortuo praefectura Ludouico Rabodangio commissa est, eique IIII vexilla et CC equites, partim cataphracti, partim scloppetarij attribuuntur. ita capcum oppidum, XV, postquam obsideri cepit, die. dum ibi rex esset, Ferdinand. Sanseuerinus Salerni princeps ex regno Neapolitano ad eum venit, et magno in honore pro ipsius merito et amplissimae familiae dignitate habitus est. is in seditione Neapolitana ante sexennium, sicuti diximus, dum fidelem operam Caesari nauat, ob populi erga se beneuolentiam suspectus esse cepit, ab eoque tempore primum calumnijs apud Caesarem, cum ad eum in Germaniam profectus esset, a Petro Toletano prorege homine superbo et peruicaci traductus, deinde vbi domum redijt, insidijs saepius petitus, postremo, vt vitae et dignitati consuleret, natali solo cedere coactus est quatriduum cum rege commoratus spe, vt creditum est, de rebus in regno nouandis facta in Italiam reuertitur. Danuillario dedito rex Virodunum in Sclabis venit, ibique publica laetitia exceptus, satagente Carolo Lotaringo cardinali, vrbem in potestatem redigit, saluis priuilegijs et immunitatib., quas se relligiose seruaturum promisit, vrbs illa initio sub Merouingorum imperio fuit, vix lacrimis et precib. Exuperij a vastitate et incendio asserta, quod pro Gillone Romano contra Clodoueum Francorum regem stetisset; postea sub Carlouingis fuit, inque ea Austrasiae reges fedem imperij sui habuerunt. sed inclinantibus Carlouingorum rebus anno Sal. IO CCCCXXIIII Othoni II a Carolo Simplice ius quod in ea regibus nostris erat, emptionis titulo concessum fuit, et transactione mox inter Othonem III et Ludouicum IIII Caesares facta, omnino alienata est, hoc addito, vt nusquam deinceps Francorum regibus cam repetendi ius esset. ab eo tempore sub Germanis fuit, a comitibus administrata vsque ad Fridericum Godofredi barbati F., qui LXVI annis post, suscepta in terram Sanctam profectione, cum se et sua omnia Deo deuouisset, ius quoque omne in ea suum in Aimonem episcopum ac eius successores transtulit. cum postea Lotaringiae duces, in quorum finibus Virodunense territorium est, potentia sua freti ius in eam sibi tempore quaesiuissent, postremo Richerus episcopus Co anno post eam a Balduino Godofredi Bullionensis fratre magno pretio redemit, cum ille cum fratre ad Hierosolimitanam expeditionem proficisceretur. deinceps institutus in ea Senatus, qui immunitatibus ac priuilegijs ab imperatorib. concessis paullatim, vt in reliquis imperialibus ciuitatibus hodie videre est, episcoporum iurisdictionem ad se traxit; idque praecipue in caussa fuit, cur Lotaringus cardinalis tantopere vrgeret, vt ciuitas in regis potestatem veniret, quod videlicet speraret fore, vt abolita Senatus potentia pristinam auctoritatem, episcoporum superiorum negligentia et ignauia amissam, regis fauore recuperaret: quod et exitus comprobauit; nam subito post regis discessum vocatis in aedeis priuatas ciuibus, quos rebus suis fauere cognouerat, ex suggestu magnificam ac luculentam orationem apud ipsos habuit, et laudata egregia regis voluntate, ac damnata publica sub Senatu administratione, quam episcopis iurisdictione erepta grauem admodum huc vsque experti fuerant, nouam administrationis formam instituit, cuius capita scriptis mandari iubet; tum circumstanteis rogat, placeretne vt deinceps resp. his legibus sub regis patro cinio et episcoporum iurisdictione regeretur; cumque voce sublata omnes consentirent, leges recitatae ac promulgatae sunt. praefectus vrbi impositus Gaspar Saulius Tauanius cum ala equitum et OIO CC peditibus; muniendae vrbis cura data Santandreano equitum tribuno, qui consultis huius rei peritis, de construenda arce in hortis episcopi, loco editiore, concilium iniuit. inde Mosa ponte transmisso rex Mommedium copias duxit, cui Sammarius Caesaris nomine praeerat, iussusque oppidum dedere cum recusaret, et se quod Iuodienses fecissent, facturum responderet, post leuia aliquot certamina, in quibus N. Anglurius magnae spei iuuenis desideratus est, ad Iuodium, quo se Ernestus Mansfeldius prouinciae praefectus incluserat, ex Momorantij consilio castra posita sunt, praemissis Niuernensium ducis, Marciani Sedanij, et Rupimanij equitum alis, leuis item armaturae parte, et OIO OIO peditum, qui oppidum cingerent, et ne auxilia intromitterentur impedirent. ad collis imminentis radices oppidum iacet, subiecta planicie, quam Chesseus fluuius alluit, crebris quibus vndique cinctum est Iuodium molatrinis inseruiens, ac postremo iuxta Sedanum in Mosam influit. admotis XXXVI tormentis X Kal. vtil. ceptum oppidum verberari, factaque ingenti ruina cum miles impetum facturus esset, et Mansfeldius vicissim ad propugnationem se comparans ante suos incederet, a Germanis et Cliuensibus, qui ad XXX OIO, vt iactabatur, erant, desertus, fide eorum implorata, vbi nihil proficere se videt, nobilem ex nostris captiuum produci iussit, dum altercaretur cum suis, et, Ecce te liberum facio, inquit, ac simul testem appello iniuriae, quae hodie Caesari et mihi fit. hoc idem oppidum ab Aureliano regis fratre olim obsessum, cum non ita firmum esset, AEgidij cuiusdam ferrifodinarum fabri et rusticorum, qui cum eo erant, virtute aliquandiu defensum fuit, et tandem, sed admodum honestis condicionibus, deditum. horum vero, quos vides, ignauia an proditione dicam, nescio, ille ego, quisquis tandem sum, certe non ignobilis neque nouus dux, cogor non viso hoste intempestiuam deditionem facere, hoc est, iniquis condicionibus ignominiose pacisci. hoc volebam vt scires et coram cerneres, vt quoties accepti beneficij memoria subibit, toties honoris et existimationis meae tuo testimonio a calumnijs vindicandae recorderis, his dictis, signo ex turre dato colloquium poscit, et fide accepta Strincantius vrbis praefectus Mansfeldij iussu emittitur, qui de deditionis condicionibus cum Momorantio ageret. in has conuentum est; cum aliud non posset Mansfeldius, vt ipse, Strincantius, ac praecipui duces captiui remanerent, reliqui milites inermes dimitterentur: de oppidanorum bonis rex arbitrio suo decerneret. continuo intromissae Momorantij et ipsius filij alae equitum: quibus distributa omnis praeda, quam Momorantius dono a rege acceperat, manifesta veteranorum offensione, qui sensim dilabi, inde arrepta occasione, cepere. Mansfeldius in regis conspectum adductus, excusata Iuodij tam festinata deditione, cum ab eo petijsset, vt secum humane ageretur, Humanius tecum in Gallia, inquit rex, quam cum Andeloto et Sipetra Mediolani agetur. ita cum Strincantio sub custodia ad Vincenarum cartrum prope Lutetiam missus est. inde secundis castris Mommedium cum exercitu rex venit, quod mox a Sammariano vitam et res saluas suis pacto, relictis tamen in eotormentis, deditur. Iuodio Edmondus Curtinaeus Bleneus, qui se fortiter in eius obsidione gesserat, ac deinde Altacurius cum III vexillis et CC equitibus, Mommedio Baro Parisiensis strenuus ordinum ductor cum III vexillis et C equitibus, imponuntur. captis in Lucemburgensi agro tribus praecipuis oppidis, Marciani Sedanij rogatu, qui occasionem tam pulcram non praetermitti e re non solum sua esse, sed etiam ad Gallici nominis decus pertinere dicebat, rex ad Bullionensis principatus recuperationem animum adiecit, quem Caesar Marciani maioribus ablatum Leodicensi episcopo attribuerat. datus ei a rege Iurcius legionis Campanae praefectus cum IIII OIO circiter peditum, et OIO CC equitibus, atque ala cataphractorum sua, et VI maioribus tormentis. his instructus Marcianus Bullionum ducit, oppidum quondam frequens et muris cinctum, sed propter continua bella paene desolatum ac semidirutum. in colle, cui subiacet oppidum, rupes vndique praerupta prominet, cui arx imposita est, fossa praealta et lata in saxo excauata, a colle, cui olim coniungebatur, diuisa, de cetero pro loci spatio propugnaculis et muro munita. vicinus ager horridus fere, vt qui asperis collibus et perpetuis saltibus distinctus sit. cum Marcianus per impedita loca saepius ijsdem traductis copijs, vt maiores vero apparerent, et tympanis ac tubis inter conualleis fragorem ac strepitum ingeminantibus terrorem praesidiarijs iniecisset, tormenta operarum vi in collem subuehi imperat, quae funibus librata vix tandem in praecipiti cliuo constitui potuerunt: mox displosione facta et modica ruina edita Altoriuus nothus arcis praefectus, qui regem cum omni exercitu venisse existimabat, deditionem paciscitur, nisi intra triduum auxilia summitterentur. elapso triduo, neque superuenientibus auxilijs, Marcianus arce et machinis potitur, Altoriuo cum suis vita et rebus saluis abire permisso, qui ob ignauiam paullo post securi percussus est. capto Bullionio Marcianus mox cetera principatus illius oppida ac vicos in potestatem nullo negotio redegit, XXXo postquam inde a Caesarianis eiectus fuerat anno. Auellanus arci cum praesidio imponitur. dum haec agerentur, rex ob continuos labores, dum in aggere plerunque. cum milite somnum capit, et cibum horis minime consuetis sumit, accedente caloris illa aestate deflagrantis inclementia, in morbum incidit, ex quo cum Sedanij, vbi ad eum venit regina, aliquanto tempore decubuisset, valetudine demum confirmata in castra redijt, quae Momorantius Cimacum versus in Arduenna silua promouerat, vt Mariae reginae cum exercitu in Belgij limite ferro et flammis grassanti occurreret, et militem veteranum praedae auidum aliquo modo satiaret. interea Lumij castelli, quod inter Musonium et Mezeriam ad Mosam situm est, latrocinijs infamis et limiti Campaniae valde detrimentosi arx domino mortuo, ex morbo an vulnere incertum, regi deditur, quae mox solo aequata et seruato interiore propugnaculo, vna cum parte annui reditūs Niuerniensium duci dono attributa est; altera parte Confluentio, qui sororis defuncti filiam in vxorem duxerat, reseruata. rex Lucemburgensi agro digressus, cuius praefectum Niuernium constituit, et comeatu in Rupem-Martiam comportato, circa Theodonis villam corrupta messe, Arlonium munitissimum castellum aggreditur, in quo dum castra propius admouentur, Franciscus Anglurius Etaugius Colonij legatus occisus est, nec multo post locus impetu a nostris capitur, praesidiariorum fere omnium caede Etaugij morte vindicata. eandem fortunam et Glajonum castellum Arlonio nimium vicinum subijt. inde Cimacum exercitus deducitur, statimque oppidum deseritur, praesidiarijs in arcem cum oppidanis et quicquid secum absportare potuerant confugientibus, quae mox admotis tormentis vehementer pulsata et ruina edita, dum praefectus de deditione ageret, nostri praedae auidi iniussi in murum euadunt, et arcem captam proterue diripiunt; proteruiae poenam plerisque ex ijs luentib., qui dum ad praedam discurrunt, tormentario puluere ignem concipiente ad C conflagrarunt. de Auenarum vrbe obsidenda etiam cogitatum fuerat; sed immodicos aestus excipientibus continuis imbribus exercitus tandem dissolutus est; postquam Aumalius cum leui armatura in Hannoniam ad reprimendas Hungariae reginae excursiones missus, et Valentianas vsque progressus, cum nusquam hostis compareret, incendijs passim factis vltionem de vastato et incenso nostro limite abunde sumpsisse visus est. rex Estream XV II Kal. VItil. in castra venit, cum in ea expeditione III menseis et XV dies consumpsisset, et exercitūs parte Vindocino attributa Guisam, inde Faram oppidum munitissimum ad Esiam profectus est. Rege in Germaniae et Belgij finibus bellum gerente foederati, qui capta Ereberga, et mox Oeniponte, Fiessam reuerterant, per internuncios scriptum tam suo quam Mauritij nomine Augustae euulgant VIII Eid. Iunias, quo conuenienter ijs, quae iam ante publicauerant, quando quidem relligionis et libertatis publicae caussa arma sumpserint, ido neos in templis et iuuentuti erudiendae doctores praeficere sui officij esse profitentur; sic enim obuiam iri hostium veritatis conatibus aiebant, qui id hactenus egerint, vt oppressis pijs doctoribus pontificia potestas constitueretur, et iuuentus erroneae et impiae doctrinae a teneris imbuta succo, sensim in ea adolesceret; eo consilio non solum pios doctores in vincula coniecisse, sed et eos per iurisiurandi relligionem dira et inaudita inhumanitate adegisse, vt imperij finibus excederent, aliosque aut doctrina inter eos recepta abhorrenteis, aut qui minus constantes a pura relligione defecerant, in horum locum substituisse: itaque se ministros illos et iuuentutis moderatores ab illis eiectos reuocare, et ne quis calumniae locus sit, iurisiurandi nexu prorsus exsoluere, vt ipsis deinceps libere liceat foederatorum patrocinio fretis iuxta confessionem, quae Augustae olim exhibita est, verbum Dei pure suis cuique locis, et passim in Germania docere, ac iuuentutem erudire; poena grauissima in eos sancita, qui illos, quasi contra fidem datam faciant, dicto vel facto perstrinxerint. mandatum insuper, vt alij, quos cum his propter diuersam docendi rationem minime consensuros praeuideant, a Senatu remoueantur, et curetur, vt foederatorum edicto sua constet auctoritas. igitur quinto post die, quam haec euulgata sunt, concionatores a Caesare eiecti ac ludimagistri a Senatu restituuntur. haec omnium foederatorum nomine acta. Albertus vero Brandeburgicus, qui nullam non mouendi belli occasionem captabat, cum videret Mauritij frequenti itu et reditu res ad pacem spectare, suum negotium agere cepit. ac iam antea, priusquam Mauritius Lincio rediret, ipse cum suis copijs et aliquot sociorum, eae erant equitum OIO OIO et peditum vexilla XIX, ab exercitu discesserat, et primum Volfango Teutonici ordinis principi cum incendijs ac direptionibus plurimum damni dedisset, pecunia ingenti ab eo exacta in Norimbergicum agrum descendit, et Liechtnauum praecipuam illius arcem V milliaribus ab vrbe distantem, vnaque subiectum oppidum admotis tormentis III Non. Maij deditione capit. postridie ad Senatum litteras dat, quibus de regis ac foederatorum in hoc bello proposito, quod iam ex euulgatis per Germaniam scriptis potuerit cognoscere, pauca praefatus, confidere ait tam honesti consilij auctores, futurum, vt omnes viri boni et libertatis ac tranquillitatis publicae amantes ipsis se coniungerent: ceterum si aliter eueniat, statuisse, eos, qui vel nitentur contra, vel opibus suis non adiuuabunt, pro hostibus habere. sibi vero id negotij a socijs datum, vt illos, quorum fineis ingrederetur, ad officium cogat, neque locum vllum munitum, vnde vis vel eruptio aliqua metuenda sit, a tergo relinquat; proinde ipsis, qui nondum voluntatem suam declarauerint, neque Augustam legatos aut ad se miserint, Liechtnauum arcem, quae suis castris incommodabat, vi ademisse, conseruatis praesidiarijs, quos seuerius multare potuisset: petere igitur tam regis quam sub et sociorum nomine, vt quid in hac communi caussa facere decreuerint, publice profiteantur, et sine mora intra diem proximam denuncient, vt quo numero haberi debeant, possit intelligi. haec ille. etsi autem Norimbergenseis foederatis omnino non satisfecisse dicat Albertus, neque sibi de ipsorum voluntate constare, tamen hoc sciebat, quo tempore Mauritius et socij ad Scuhinfurtum castra habebant, quod fuit VII Kal. April., cum Norimbergensibus actum fuisse, vt foederi subscriberent, et comeatum, machinas bellicas, maximamque auri vim in illud conferrent: sed nihil impetratum primo; tandem post multas altercationes conuenisse, vt depensis CC aureorum millibus pacem cum foederatis haberent, idque Mauritium tam suo quam sociorum nomine relligiose eis promisisse. itaque acceptis Alberti litteris statim rescribunt, et quid Mauritius ac principes per transactionem sibi promiserint, ostendunt, quod in caussa fuerit: cur ad eum legatos de pace minime miserint: petunt igitur, vt arcem ademptam restituat, in eoque sibi gratificetur. ad ea Albertus triduo post respondet, sibi nequaquam constare de illorum transactione; et vero cum regis, cui non minus quam socijs sit addictus, maxime intersit, petit, vt transactionis documenta exhibeant. cum illi exhibuissent, nihilominus regis nomine vrget, vt intra paucas horas diserte ad postulata respondeant, alio qui se eos pro hostibus habiturum. dum vltro citroque inter eos comearetur, Norimbergenses ad foederatos querimoniam detulerant: et Mauritius quidem ac Vilelmus Hessi F. rescripserant, Alberti factum sibi prorsus inopinatum accidisse, ac minime illud probare; ceterum pacta se seruaturos et curaturos, vt sua ipsis restituerentur, et copiae, quas Alberto attribuerant, reuocarentur. sed interea dum Mauritius ac socij missis legatis omnia tentant, vt res componatur, Albertus, cum responsum, quale vellet, a Senatu non ferret, rabie incitatus, vt quod iure non poterat, tetrore sui iniecto consequeretur, Liechtnauum arcem et adiunctum ei oppidum diripit, incensumque funditus euertit. tum imperata oppidanis pecunia, ipsos in fidem suam et Georgij Friderici patruelis iureiurando adigit, continuoque propius vrbem castra admouet. itaque Vilelmus cum aliud non posset, vt fidem aliquo modo liberaret, equitum II alas, quas contra Teutonici ordinis magistrum ei commodauerat, confestim reuocat: quod ille cum durissime accepisset, non iam cum Senatu Norimbergensi, sed cum principibus offensione contracta, bacchanti similis bellum immane orditur, et vicos ditionis illius C circiter, arceis et ciuium villas ad LXX, templa etiam prius spoliata diripit et incendit, et in siluam admodum spatiosam, quae non ipsis tantum, sed et finitimis materiam et ligna subministrabat, igne iniecto ad III OIO iugerum incendio consumpsit, nobilitati vicinae, ni imperata faceret, bello denunciato; Bambergensemque et Herbipolensem in Franconia episcopos, vt se ac res suas periculo et vastitati eriperent, ad iniquissimas condiciones adegit; ab illo quidem acceptis circiter XX oppidis ac praefecturis, et per transactionem inter eos factam XIIII Kal. Iunias permissis victoris arbitrio beneficiarijs et clientelis; ab hoc vero CC aureorum millia emunxit, et insuper hoc ab eo expressit, vt aes omne alienum suum, quod CCC amplius aureorum OIO excedebat, episcopus in se reciperet et dissolueret. tam deplorabilem Norimbergensium fortunam miseratae Sueuiae ciuitates, quae numero XXVI Augustae ad imperatum conuenerant, legatos deprecatum mittunt, qui quod Albertum a proposito nulla ratione abduci posse animaduerterent, ciueis ad pacem hortantur. nam capta Ereberga, et in Pannonia atque Italia turbatis rebus, cum nullum ab vllo auxilium sperari possit, reliquum esse, vt condiciones ab Alberto propositas, quantumuis iniquas, aequo animo ferant. cum Norimbergenses recusarent, et fidem inde Mauritij, hinc etiam Caesaris, frustra implorarent, seque potius extrema quaeque pati paratos dicerent, quam vt in tam iniquas condiciones consentirent, eo iritatior Albertus, rursus vehementiore quam antea impetu displosis tormentis in vrbem fulminat, et igne, quacunque potuit, iniecto, ad maiorem terrorem etiam suburbium incendit. sub id tempus a Mauritio et Vilelmo Hessi F. in castra Alberti veniunt Georgius Thannebergus et Gulielmus Schattus, qui adhibitis ciuitatum legatis, alioqui re infecta discessuris, cum vtrisque agunt, ac pacem tandem constituunt, in has condiciones: vt Senatus CC aureorum millia dependat, VI tormenta muralia instructa tradat, principes et foederatos, sicut Augustani faciunt, fauore prosequatur: Albertus vicissim ablata restituat, et ab obsidione discedat. ita Norimbergenses, qui se superiori bello medios gesserant, et vltimi huius initio Caesaris et Austriacae domūs offensionem veriti neutri se parti addicere voluerant, in tam duras leges adacti sunt, quod se a Mauritio deseri viderent, qui licet Alberti factum moleste admodum ferre verbis demonstraret, tamen eorum quamuis iustae querimoniae satisfacere se pro tempore non posse significabat: accedebat, quod nouis copijs, Iobo Delbeco et Christophoro Oldenburgo ductoribus, aucto exerciru terribilior Albertus euaserat. igitur soluta obsidione ad Vlmenseis XII Kal. vtil. litteras dat, quibus eos, vt Norimbergensium ab se in ordinem reductorum exemplo ad bonam mentem redeant, monet; alioqui fore, vt arctiore ipsos quam antea obsidione premat, et si fortuna, vt speret, ceptis arrideat, nulli masculo septimum annum egresso parciturus sit. ad haec nihilominus illi paucis respondent, stante rep. quandiu vita suppetat, nihil eorum, quae postulet, facturos esse. hanc Alberti ferocem proteruiam multi ita interpretabantur, quasi non iam foederatorum, sed suas res ageret, et qui sibi, quod fortuna belli dedisset, vellet acquirere, improbatoque Mauritij facto, cui inconsulto rege cum Caesare conuenisset, de nouo bello cogitaret. tamen soluta Vlmae obsidione nobilitatem, quam in fidem adigebat, in foederatorum quoque verba iurare cogebat. his successibus siue efferatus, siue alacriori redditus, in ecclesiasticos, quorum opima praeda inescatus fuerat, arma vertit, et Moguntini VIIviri fineis ingressus ad Moenum flumen castra promouet, incendijsque ac rapinis diu grassatus ingentem pecuniam ab archiepiscopo exigit. cum principes deprecarentur, et de summa adhuc non conueniret, Moguntinus, demersis antea in Rhenum maioribus tormentis, quae hosti vsui esse poterant, III Non. Vtil. fuga se periculo subducit. elapso Moguntino Albertus in Treuiros actutum ducit: et terrore, quem de se sparserat, ab attonito archiepiscopo, regis nomine, quod iam a foederatis alienior fere vsurpabat, petit, vt praecipuam suae ditionis arcem ad Rheni et Mosellae confluentem sitam, loco natura munito et opportuno, tradat: sed recusante Treuirensi, frustra fuit. interea Mauritius Passauium venerat, vt de rebus componendis cum Ferdinando ageret. aderant Caesaris nomine Albertus Baioariae dux Ferdinandi gener, Salisburgensis et Eistetensis episcopi, VII virorum quoque legati, ac Cliuensis et Virtembergici oratores. heic Mauritius Kal. Iunij longa de publica administratione querimonia instituta, in eam exteros oppressa libertate inuasisse dicit, et imminuta VII. virorum auctoritate, quibus inconsultis multa fiant, iura etiam peruerti, et iniri rationes, quibus ius Caesaris creandi in posterum ipsis auferatur: proinde in comitijs nullam fere ipsorum rationem haberi, priuatos VIIvirorum conuentus formidine quadam intermitti, iurisdictionem eneruari, Spirensi camera prouocationes, quae ab ipsis fiunt, contra morem antiquum admittente; in aula Caesaris per moras affectatas priuatos sumptibus exhauriri, difficulter impetrata audientia, neque re, quae proponatur, propter linguae imperitiam exacte pensitata aut cognita; si quid reip. caussa et pro communi vtilitate ablatum sit, in malam partem accipi; grauibus edictis mandari, ne quis externis principibus militet; eos vero, qui in gratiam accipiuntur, iureiurando astringi, ne contra Caesaris prouincias arma ferant, et ita ab imperio diuelli; aeque ab ijs, qui in Caesaris amicitia permanserint, atque ab illis, qui ex officio dominis suis bello Smalcaldico militauerint, iniuriose et contumeliose exactam pecuniam; militem externum in Germaniam introductum esse, et bello confecto per praesidia distributum multa licenter ac libidinose fecisse, deque triumphata Germania Caesarem libris suo permissu editis gloriatum esse, exportatis ad ludibrium in externas gentes bellicis machinis; et quasi bello adempta ad ambitio nem satis non essent, noua fabrefacta, Germanorum principum insignibus in ijs impressis, tanquam haec etiam in illis erepta essent: externum militem saepius auditum, cum interminaretur, fore, vt Germania exaedificatis passim per primarias vrbes arcibus et propugnaculis Caesaris patrimonio addiceretur; in comitijs nomine prouinciarum Caesaris complures in principum ordinumque coetum fraudulenter admitti, vt adaucto numero suffragijs illi vincant: Spirae institutum tribunal, a quo Augustanae confessionis socij excludantur, et longo sufflamine litium a iudicib. ex proposito protelatarum damna multa accipiantur; hae iniuriae, quae non ad priuatorum solum offensiones, sed vniuersae Germaniae dedecus pertineant, quaeque huic bello caussam dederint, si sarciantur, non desperare, quin res com poni possit: petere igitur, vt leges illae contra Germaniae iura et libertatem latae, pro ximo in conuentu retractentur, et publicae tranquillitati ex omnium ordinum consilio ac consensu prospiciatur. qui deprecatum venerant, ijs auditis, quae ad publicae administrationis emendationem spectabant, vt Caesari honos seruaretur, ad communem conuentum referri debere censent. auditus et tunc episc. Baionensis Io. Fraxineus, quem Mauritius eosecum adduxerat, ne quid se inconsulto rex factum queri posset. is III Non. Iunij coram principib. repetita a primis initij antiqua, quae Germanis cum Gallis ac deinde Francis intercessit, amicitia, ac coniunctione tam vtrisque honesta et vtili, quam reip. Christianae semper necessaria, cum imperium in regum Franciae familia primo fundatum commune vtrique genti fuit, deinde ad Germanos translatum, atque Saxonib., quod a regib. Francorum originem ducerent, delatum est, florentem inprimis Germanorum et Francorum remp. fuisse demonstrat: atque illorum quidem tantam fuisse potentiam, tantum robur et auctoritatem, vt non solum Pannonijs, Dacis, Boemis, Sarmatis, et Danis imperitarent, sed Italiam omnem imperio tenerent; Francos vero, vt Christianam relligionem tuerentur ac propagarent, in Saracenos et Turcos expeditiones suscepisse, et de victis hostibus per Asiam, Africam, et Euro pam glorio sissimos triumphos reportasse: vt non immerito Philippus Augustus antiquum illud foedus, quod vetustate paene obsoleuerat, non solum renouarit, sed ad perpetuam rei memoriam aureis litteris describi curauerir. dissoluta demum coniunctione illa, insititijs quibusdam, nec ea functione dignis principib., ad Caesareum fastigium euectis, vna quoque robur Germanicum aliquanto tempore per domesticas calamitates debilitatum fuisse, donec Lucemburgij summa virtute principes, Henricus VII, et eius nepos Carolus IIII aureae bullae conditor, Carolique filij Venceslaus et Sigismundus imperio potiti, pristinam Germaniae maiestatem reddiderunt, et rursus cum nostris regibus arctissimam amicitiam iunxerunt. his successisse Austriacos, et in ijs Albertum, qui nullis pollicitationibus aut minis a Bonifacio VIII inquieto et superbo homine adduci potuerit, vt Philippo Pulchro bellum inferret, et Galliam in praedam a Pontifice datam oppugnaret. horum exemplo melius facturum fuisse Carolum V, si prauis non vsus consultoribus neque Franciscum nuper hostem declarari iussisset, neque Henricum nunc eius filium insidijs et astu primum, mox aperto marte opprimere conatus esset; sed hoc nimirum eo consilio ab ipso factum, vt duas potentissimas nationes, et quandiu simul in amicitiam coaluerint inuictas, diuellat, et ea amicitia diuulsa, facilius Germaniae iugum imponat: huc enim pertinere, quod precibus et turpis tributi pensitatione pacem a Turco redemerit; quod nunc etiam relligionis ac rebellionis praetextu in Germania simultates et factiones alat; quod dispositis passim Hispanorum praesidijs, exarmatis armamentarijs, et cognitioni fiscali viā patefacta impune in omneis desaeuiat; quod Imperij sigillum, Spirense tribunal, comitiorum ius ac libertas ab vnius Atrebatensis libidine pendeat; quod qui animi gratia aut emolumenti alicuius caussa externis principib. militant, multentur, proscribantur, ac denique supplicio afficiantur; his artibus et machinis id strui, vt oppressa libertate et euersis Imperij legibus, spreta VII virorum et Germaniae ordinum auctoritate, Ferdinandus vel coactus vel vanis promissis oneratus, imperio cedat, et Hispaniarum princeps designetur Caesar; cui malo vt obuiam iretur, Mauritium VII virum patriae caritate incensum, ac socios principes tandem expergefactos aequa arma contra iniquos exterorum conatus sumpsisse; cum vero se suis tantummodo viribus fretos oneri impares viderent, Galliae regis opem implorasse, qui superiorum annorum omni protinus offensione deposita fortunas omneis suas cum ipsis communicauerit, facto foedere, quo inter alia cautum sit, ne cum hoste pacisci, nisi de ipsius voluntate liceat: Mauritium vero, licet eo nexu vinciatur, tamen quo publicae tranquillitati prospiceret, et Ferdinando gratificaretur, a rege petijsse, ostenderet, quibus condicionibus cum Caesare pacisci vellet. id regi primum a fide data alienum visum esse; quia tamen sua commoda semper publicis posthabuerit, illud amico principi denegare noluisse. itaque si vulnera in rep. accepta sanentur, et ne in posterum recrudescant, idonee prospiciatur; si principes captiui dimittantur ijs, quae foedere sint perscriptae, condicionibus; si vetusta Galliae cum imperio coniunctio, atque adeo nuper ictum foedus confirmetur, non recusare regem, quo minus de pace agatur. quod ad priuata attinet, quia per vim Caesar multa vsurpauerit, bello nulla de caussa iusta illato, aequum censere, vt qui iniuriae principium fecerit, eam satisfactione idonea resarciat. sane regem, licet aequitati caussae non minus confidentem quam viribus, ita se comparaturum, vt quantum pacis ac tranquillitatis studiosus sit, non solum Mauritius ac principes, quibus in hoc negotio summopere gratificari cupiat, sed etiam omnis resp. Christiana, cui se natum sciat, plene intelligat. ad ea principes respondent, sibi admodum gratum esse, quod de antiqua Germaniae cum Gallia coniunctione commemoratum sit: agere insuper gratias pro tam egregia regis erga se voluntate, qui publica commoda priuatis anteferat, et quo minus foederatis cum Caesare conueniat, non recuset; nec vero dubitare, quin pacis condiciones quas rex proponat, a Caesare obtineri possint, qui antea et nunc praecipue bene de rep. sentiat, et spem dederit fore, vt breui principes captiui dimittantur. quod ad veterum foederum renouationem et nuper icti confirmationem attinet, id quando quidem in hoc consessu tractari non possit, ad conuentus publicos referri debere: verumtamen, quae semper inter vtramque nationem fuerit, eam optare inuiolatam et perpetuam manere necessitudinem. quod autem quaedam occupare Caesarem dicat rex, quae sua sint, quaeque repetere in animo habeat, aequum videri, vt cuiusmodi illa sint, amplius declaret: nam ad Caesarem legatos mittere decreuisse, qui super ea re et alijs quae ad remp. pertineant querellas suas simul ac preces ad illum deferant. Mauritius praeter Hessi soceri liberationem vrgebat, vt ijs de rebus de quibus sigillatim querimoniam instituerat, Ferdinandus rex, Maximilianus filius, ac reliqui principes mox cognoscerent, et recepto Germaniae more statuerent; interim relligionis caussa nihil moueretur, nec vlla cuiquam eo nomine molestia fieret, donec de tota controuersia decerneretur: quod principes minime improbant; sed Caesar per legatos ante omnia petebat, vt ijs, qui constanter in fide permansissent, quique propterea in maximas se calamitates induissent, de damno satisfieret. post longam et acrem disceptationem petitum a tempore remedium, et quibusdam capitibus mitigatis placuit vt V Non. Vtileis Caesar plane responderet, interim ab armis cessaretur. Principes vero datis ad Caesarem litteris XII Kal. Vtil. deplorato tam calamitoso rerum statu, et detrimentis huius belli caussa ab ipsius fidis amicis nunc et antea acceptis, cum ad pacem hortantur. et quoniam extrema sui responsi parte principes aequum vid eri dixerant, vt rex quae a Caesare postularet amplius declararet, Fraxineus a rege certior factus, cum in castris ad Eistetum esset, rescribit illis III Kal. Vtil. in hanc sententiam: Si qui sunt, qui de egregia regis Christianissimi erga remp. vestram voluntate adhuc dubitent, eos parum sincere, certe minus prudenter, de optimo principe existimare, rerum pro Germaniae libertate hoc anno gestarum series arguet. nullum enim ab eo expeditione ista captatum fuisse priuatum compendium satis ostendit, quod nihil omnino per Germaniam, cum posset ex facili, occupauerit; sed satis habuerit ijs tantum in ciuitatibus praesidium relinquere, quibus per foedus licet, quo cautum est, vt libera sit belli gerendi cuique sociorum potestas, et quamuis, dum ad Rhenum vsque castra promoueret, hostis a tergo rapinis et incendijs domi grassaretur, non tamen se loco mouit, aut de reditu prius cogitauit, quam a Mauritio cognouit, amicis ea conditionib. impetrari posse, quorum caussa bellum susceptum est. qui nuntius quam illi gratus acciderit, ijs aestimandum relinquimus qui notum exploratumque habent, hoc vnum semper illum spectasse, vt Germaniae libertati consuleret, et praesentia sua efficeret, vt principib. occasio daretur expostulandi cum auctorib. iniuriarum quas accepissent, suasque adeo res, fortunas, ac dignitates, nisi ipsi sibi deessent, vindicandi, et in posterum stabiliendi: vt denique fidei suae et beneuolentiae edito hoc illustri testimonio, vtriusque gentis amicitiam sempiterno foedere firmaret. quia vero Mauritius ab eo quaesiuerit, quibus conditionib. cum Caesare pacisci velit, equidem regis nomine aliud respondere non possum, quam quod iam saepius de me audiuistis, Caesarem nulla iusta de caussa nos priorem bello lacessiuisse; non autem consueuisse Galliae reges pacem ab hoste petere, cui neque viribus, neque alia vlla re sint inferiores; nec quidquam esse caussae, cur condiciones proponat, nisi eas citra dubium obtinendi spes certa affulgeat. itaque omnia arbitrio vestro permittit; eam siquidem optimus princeps in vobis fiduciam habet, vt dignitatem, fortunas atque existimationem ipsam in sinu vestro libentissime sit depositurus: cum hoc tamen, vt Caesar eandem legem subeat, et de vtriusque caussa cum plena potestate cognoscatis vos et statuatis; quod vt primo quoque tempore fiat, a vobis enixe petit: nec dubitare debetis, quin multa de iure suo communis concordiae ac quietis publicae caussa in gratiam vestram remissurus sit, cum non alia fine se potentissimus princeps sumptuoso huic bello implicuerit, quam vt pacem vobis acquireret, et libertatem Germaniae externo iugo excusso restitueret. nam quae de bello Turcico ab ipso suscitato calumniose ab hostibus sparguntur, non vos latet eo consilio dici, quo odiosum vobis eum reddant, quem fidum et vtilem vicinum hactenus experti estis. quod si nihilominus, quod ille nequaquam putat, tantum apud vos inimicorum artes valeant, vt omnino, extincta recentis beneficij memoria, nullam amicitiae ipsius rationem habeatis, et foedus nuper vobiscum contractum, tam honestum vtrique quam necessarium, dissolui patiamini, rex conscientia sua fretus scrutatorem cordium Deum et consiliorum suorum testem appellabit, vt culpa in eos reijciatur, qui motuum ac tristium bellorum, quae ex ea occasione deinceps nascentur, auctores fuerint. recitata in principum consessu epistola Kalend. Vtilibus, triduo post Mauritius ad condictam diem Passauium venit, et cum Ferdinandus Caesarem quidem, quid suae voluntatis esset, per litteras significasse diceret, sed in plerisque dissentire, vt minime opus esset quid ad singula capita respondisset, explicare, peteretque vt cum bona Mauritij gratia sibi quam celerrime ad fratrem ire liceret; fore enim vt breui accommodatum temporibus et ipsorum desiderio responsum ferat: Mauritius contra vrgebat, vt nulla interiecta mora decerneretur; neque enim rem amplius differri sine graui existimationis suae iactura, aut factum excusari posse apud socios, quibus ob assiduam hanc actionem iam suspectus esse incipiat. cum nihilominus Ferdinandus nullam se talem a fratre habere potestatem diceret; quam si haberet, minime commissurum vt tam alieno tempore ingratum profectionis laborem ac molestiam susciperet: principes rursus ci dant ad Caesarem litteras, et vt amicorum calamitatibus iam acceptis permoueatur, rogant, eorumque fortunis prospiciat, qui quod incendio magis vicini sint, breue consulendi spatium ab hoste impetrauerint, intra quod nisi ab eo planius respon deatur, extremum omnium fortunarum discrimen sint subituri. ad eas Caesar vltima die mensis Villaco rescribit, et principum collaudato pacis studio, se quoque a primis initi magistratūs initijs nihil aliud egisse dicit, quam vt pacem in Germania, atque adeo toto orbe Christiano constitueret, vt ea constituta controuersiae de relligione componi, et communis hostis per Christianorum discordias in dies crescentis conatus reprimi possent; non esse igitur, cur eam sibi tanto pere commendent; potius ad eos qui sint horum motuum auctores, hoc orationis genere vtendum fuisse. alteris litteris ad eosdem principes V Eid. Vtil. datis cum se iterum illorum hortationib. acrius pungi doleret, quasi ipsius culpa superiorum temporum plagae recruduissent, aut per eum staret, quo minus vulnera sanarentur, horum motuum caussam in hosteis reijcit, plurimumque sibi dolere dicit, quod permulti principes huius vltimi belli caussa tam grauia detrimenta accipiant; sed quo minus hactenus conuenerit, nihil aliud in caussa fuisse, nisi hoc vnum; quod e re sua et ipsorum quoque, omniumque adeo ordinum iudicauerit, vt salua Imperij maiestate ac dignitate res componerentur. ceterum Alberti, qui se iam ab initio semper alieno a pace animo esse ostenderit, factum praestare non posse; furere illum, et quidem furorem insanabilem, omneis videre; daturumque aliquando furoris poenas, si cum reliqui ad bonam mentem redierint, ipse solus furere perget. ad Fraxinei vero epistulam, postquam de ea per Ferdinandum cognouit, in haec verba respondit. Etsi pergraue accidit, vt cum rebus in Germania firmatis omnia pacata domi esse crederem, bellum factiosis quorundam machinationibus inopinato exarserit, tamen id multo grauissimum fuit, quod domesticis malis etiam externa iniuria accessit, cum Gallicum oratorem, quem iam in consessu vestro non aduersus me tantum, sed con tra imperij maiestatem debacchatum esse audiueram nunc etiam per epistolam nos acrius exagitasse cognoui. patientiam vestram mirer, an potius Germaniae intestinis dissensionibus labefactatae vicem doleam, nescio, quae amicitiae specie imponi sibi et illudi turpissime ferat. cum Galliae rege pacem feci, factam relligiose colui: et quamuis ille multa hactenus licenter, multa superbe fecerit dixeritque, quae ad iniuriam nostram pertinerent, publici boni caussa dissimulaui; tandem cum ampla et magnifica omnia eius orator, qui in nostro comitatu erat, polliceretur, interceptis in oceano nauibus, et oppidis in Subalpina regione captis, sine vlla denuntiatione nos terra marique oppugnauit. et haec tamen eiusmodi sunt, vt ab infesto hoste expectari potuerint. id vero minime ferri potest, quod cum nos prior illata iniuria lacessiuerit, prior de iniuria accepta conqueritur, et cum violatae pacis culpam in nos falso transferat, concordiae quoque sarciendae a nobis viam aperiri debere contendit. Mauritio quidem antea, quamuis admodum durum videretur, vt exteri principis res Germanicis admiscerentur, hanc tamen conditionem detulimus, vt pacis ineundae rationes per foederatos, quos vocant, principes pro ponerentur; eas, si quidem non omnino iniquae et inciuiles sint, citra controuersiam admissuri: verum ille, qui turbas amat, nihil certi aut definiti hactenus respondit; sed dum dignitati suae consulere prae se fert, per artificiosas moras hoc agit, vt bello inter nos excitato me et vestram simul dignitatem funditus euertat. iam quod de communicatis cum Turco consilijs obiter perstringit, quasi abunde purgatum existimet, qua fronte excusare potest? atqui penes me habeo Aramontij Gallici legati commentarios Byzantij scriptos, et ad regem per Costam centurionem quendam missos. qui societatis cum Turcis in Christiani nominis perniciem initae plenam fidem faciunt. interceptae sunt et nuper purpurati Budensis litterae ad foederatos hoc tempore principes aliosque datae, ex quib. liquido apparet, superioris anni cladem a Turcica classe acceptam, in ipsum, vt impulsorem conferendam esse, qui et vt hoc anno idem fiat, non cessat Turcorum imperatorem sollicitare. quae omnia si cum praeclaris illis promissis, quibus adeo gloriatur, conferantur, nemini dubium relinquetur, quorsum pertineant illius consilia, conatus, et affectata foedera; ea mente nimirum facta, vt me et Ferdinando fratre veluti de medio sublatis, Germaniae remp. in summum discrimen adducat, et singulis principibus ac ciuitatibus oppressis, vastato que eorum agro, etiam ope illorum, qui se imprudenter ipsi coniunxerint, quasdam imperij ciuitates sub iugum mittat, quas tanquam huius belli manubias magno nostro cum dolore, summo certe cum Germanici nominis dedecore ab ipso muniri et praesidijs firmari intelligimus. haec nisi vos permoueant, haut amplius miror, cur oratoris Gallici litterae in consessu vestro admissae et lectae sint; quas si concordia, qualis esse debet, inter nos vigeret, reijci omnino oportuit. mihi certe, quod nihil ad praesentem actionem pertineant, superfluum videtur, quidquam ad illas amplius respondere. his illi verbis vltro citroque disceptabant. interea Mauritius, dum Ferdinandus ad Caesarem iret, Passauio Mergetemum in castra sociorum IIII Eid. Vtil. venit, vt quid actum esset, coram exponeret, et moram excusaret. socij vero, ne nihil ageret, Francofurtum ad Moenum, quod Caesarianorum praesidio tenebatur, vnde Hessiae haut dubie metuebatur, contendunt, et itinere per Volfangi Teutonicorum equitum magistri fineis facto, incendijsque ac direptionibus agro eius et mox Moguntini VIIviri vastato, sexto post die castra ad vrbem ponunt, cum XVII peditumvexillis et OIO equitib. ductore Conrado Hensteno. ad obsidionem a Palatino VIIviro petita tormenta, et cum primo recusaret, tandem minis extorta sunt; atque ex omni numero VIII maiores machinae cum instrumento suppeditatae, quae mox facta pace in vrbem receptae sunt, ne in Alberti manus deuenirent; is enim socijs Francofurtum aduenientibus in via se coniunxerat, ijsque ad obsidionem relictis, in qua Georgius Megalopolensis dux, qui primus bellum Magdeburgicis intulerat, tormento ictus occubuit, ipse ad Rhenum vsque progreditur, et Vormatiam in Vangionibus, et Spiram in Nemetib. redigit in potestatem, grandi pecunia imperata ac tormentis aliquot acceptis; tantamque formidinem omnib. iniecerat, vt quacunque incederet, sacerdotes diffugerent, aut mutata veste professionem atque ordinem dissimularent: vicini quoque episcopi fuga dilabebantur; et Moguntinus quidem, qui iam periculo praeuerterat, Argentinam venit, noctemque ibi tantum commoratus, mox discessit: Spirensis aeuo iam confectus, cum Tabernas profugisset, labore, seu fortunae taedio, paullo post ibi decessit: Vormatiensis interuentu Palatini exolutis XII OIO aureorum Alberti furorem mitigauit. ijs per Franconiam actis, Albertus ad Argentinensem Senatum dat litteras V Kalen. VItil. et post commemorationem foederis pro relligione ac libertate communi icti, tam suo quam regis nomine petit, vt sibi socijsque aditus in vrbem pateat, et fides de recipiendo, cum opus erit, praesidio praestetur. ad ea Senatus biduo post respondet, et neque id a se, cum nuper in Alsatia esset, regem postulasse, neque propter iusiurandum, quo Imperio deuincti sint, praestare posse dicit; proinde, vt satisfactionem accipiat, neque finibus suis bellum inferat, demissis precibus eum obtestatur. igitur Albertus, qui de pace quasi iam facta inaudiuerat, relicto Spirae praesidio Francofurtum cum suis redit, et obsidionem, a qua Mauritius discesserat, denuo instaurat, positis ex aduersa vrbis parte cis Moenum flumen loco editiore castris, vnde tormentis commodius agi poterat. iam Ferdinandus Passauium redierat, responsum hoc a Caesare ferens, vt videlicet de rebus, quas Mauritius initio proposuerat, non a delectis separatim, sed ab vniuersis ordinib. in publico Germaniae conuentu ageretur; relligionis caussa interim pacata maneret, donec in proximo Imperij consessu decerneretur; vt quod communi ordinum consilio deinceps agendum videbitur, id firmum ratumque esset. dein Eid. Vtilib. Henricum Plauium ad foederatos mittit, qui nono post die in castra ad Mauritium venit, et post longas disceptationes ipsi ac Vilelmo Hessi F. pacem postremo persuadet, his praecipue argumentis, quod alioqui maximum vtrique periculum immineret; inde quidem Mauritio a Caesare, qui iam firmissimum exercitum penes se habeat, et Io. Fridericum patruelem a se libertati restitutum breui sit domum remissurus: inde etiam Vilelmo, in cuius parentem verendum sit, nisi condiciones propere admittantur, ne Caesar iusto seuerius animaduertat. itaque prid. Kal. VItil. praeter multorum opinionem de summa rei transactum est. quod Albertus, cuius semper animus a pace alienus fuerat, adeo indigne tulit, vt de Mauritio palam nullo pristinae amicitiae respectu odiose et acerbe loqueretur, nec pace comprehendi voluerit. in has autem condiciones conuentum est; vt ante XII Augusti diem foederati ab armis discedant, sicque copias dimittant, vt Ferdinando, si velint, militent, saltem neque Caesari, neque Germaniae noceant. ad eundem diem Hessus in arce Rinfelsij suae ditionis ad Rhenum sistatur, postquam de condicionibus seruandis a Caesare Halae Saxonum latis idonee cauerit; cui rei Mauritius, Ioachimus Brandeburgicus VIIviri, et Volfangus Baioarus Bipontinus, qui nunc pro eo fideiussere, renouata sponsione fidem interponere teneantur: de Cattorum ditione, quae Hesso cum Nassouio controuersia est, rursus cognoscatur per VIIviros, et eos, quos reus et actor nominabunt, ex quibus Caesar VI deliget, qui caussam intra biennium definiant: Caesar publicos Imperij conuentus intra semestre cogat, in quibus componendi super relligione dissidij ratio ineatur; pacem interea omnes colant, neque relligionis caussa cuiquam periculum creetur: ad imperialem cameram admittantur etiam Augustanae confessionis socij; cetera, quae a Mauritio proposita sunt, ad libertatem et Imperij dignitatem pertinentia, in Imperij conuentu tractentur: Othoni Henrico Palatino antea adempta, dein reciperata ditionis suae possessio libera permittatur; principes, qui hoc bello foederatis fidem dederint, omni obligationis vinculo soluti intelligantur: qui horum tumultuum occasione damnum acceperint, nullam eo nomine litem mouere ijs possint, qui dederint: Caesaris tamen et ordinum prudentiae relinquatur, vt de detrimento sarciendo in proximis comitijs deliberetur: proscripti in gratiam recipiantur, modo nihil in posterum contra Caesarem ac reliquos Imperij ordines moueant; et qui Galliae regi operam suam addixerunt, intra trimestre eo deserto domum redeant: Albertus hac pace comprehendatur, modo ab armis discedat, copijs intra dies XII dimissis; qui hanc pacem violauerit, pro hoste habeatur. additum, ne rex omnino praeteritus et a socijs desertus videretur, vt de controuersijs, quas cum Caesare priuatim haberet, quoniam eae ad Imperium minime pertinerent, liceat ipsi cum Mauritio agere, vt de ijs ad Caesarem referatur. Passauij conscripta formula, et a Caesare deinde obsignata, Fraxineus Baionensis episcopus in Galliam reuertitur, non sine manifesta indignatione, quod ea pace nulla fere regis ratio habita fuisset; spe tamen rerum nouarum facta Mauritius eum vtcunque placatum dimisit; et ea in primis ratione, quod nisi cum Caesare mature transegisset, in certissimum discrimen Hessum socerum adducturus fuisset: rex, siue idonee illi a Mauritio priuatim satisfactum sit, siue dolorem dissimulandum duxerit, obsides saluos sine vlla offensionis significatione in Germaniam remisit. Rifebergus soluta Francofurti obsidione ab Alberto persuasus transmisso Moeno cum sua legione ad eum transfugerat: quod Hessi liberationem paene interturbauit. nam is, sicuti conuenerat, custodia emissus cum domum proficisceretur, ad Mosae Traiectum reginae Mariae iussu, quae tum ibi erat, denuo sistitur, et ijsdem Hispanis, qui eum iam totum quinquennium seruauerant, custodiendus datur; quod Rifebergi defectione pacem violatam diceret, nec sibi licere eum dimittere, donec de Caesaris fratris voluntate plenius cognouisset. verum mox consulto Caesare prid. Non. VIIbr. rursus dimissus sexto post die domum abijt: cum quatriduo ante Caesar Augusta discedens Io. Fridericum prolixa beniuolentiae significatione prosecutus liberum dimisisset. eo Caesar Villaco venerat, per Oenipontem ac Vindeliciam facto itinere cum Boemis, Italis et Hispanis, quos Auria sub Vtilis initium Genuam transportauerat. antequam illinc discederet, quod id ad dignitatem suam pertinere existimaret, ciuitatis administrationem mutauit, Senatu et tribubus, quas foederati constituerant, abrogatis, et priore reip. forma reuocata Senatum a se institutum restituit; treis etiam ecclesiae ministros, quos rebus suis iniquiores existimabat, remouit; ac reliquis, vt iuxta confessionis Augustanae formulam agerent docerentque, permisit. Mauritius vero et Vilelmus Hessi F. ab Francofurti obsidione profecti diuersas in parteis abeunt, hic quidem Hessiam, ille cum copijs Donauerdam petit, vbi Danubio peditem in Pannoniam secundo flumine deuehendum X Kal. VIIbr. imposuit, equitatu terra subsequi iusso. ipse rerum suarum caussa domum reuolat, mox ad exercitum rediturus, vti Ferdinando priuatim receperat. Mauritio dein in Pannoniam cum XVI peditum et V equitum OIO descendente, fama illico sparsa est, quasi Strigonium obsessurus venisset: itaque Budensis purpuratus, licet inferior viribus, vt conatus eius impediret, vltro obuiam progreditur; eodemque tempore Machometus ad obsidionem Agriae cum toto exercitu, in quo erant peditum LXX OIO, accingitur. oppidum est neque sittu neque arte adeo munitum: in eo arx muro antiquo cincta, turrib. tantum aliquot distincta, sine vllis prominentibus propugnaculis, ab vna parte collem proxime imminentem habet. loci infirmitatem praesidiariorum virtus pensauit, qui erant bis mille Hungarij et in ijs LX ex primaria nobilitate, qui vxores liberosque cum omni supellectile in eam arcem comportauerant, fide ab omnibus relligiose interposita, nunquam de deditione actum iri, potiusque extrema quaeque passuros, et, si victus deficeret, vel cadaueribus vitam toleraturos, quam commissuros, vt cum perfido hoste paciscerentur. ac ne fraus iurijurando fieret, aut proditionibus occasio praeberetur, seuere prohibitum, ne coitiones vllae fierent: decretum item vt omnis annona in publicum conferretur, quo bonorum et periculi communione cuncti ad defensionem alacriores redderentur. ita omnes magna concordia ad rem accinguntur, viri quidem ad pugnandum, feminae vero et infirmior aetas muniendis aggerib., onerib. portandis, ac reliquis ad bellum et victum necessarijs muneribus expediendis intentae erant. cum a Machometo deditionem facere per tubicinem iuberentur, nutu non voce responderunt, et erecto in muri pinnis feretro, quid suae voluntatis esset., tubicini ostendunt, nimirum sepulcrum optare potius quam deditionem facere, et quam captiuos viuere, liberos mori malle. itaque dispositis ad maioris templi partem XXV machinis, et totidem ad illam, qua collis impendet, totis XL diebus verberatio continuatur, summaque muri et turrium deiecta parte nihilominus praesidiarij nequaquam animo consternati, stationibus saepius renouatis, ducto interius profundo aggere fortiter se defendebant: cumque vna die hostis ter impetum totis viribus fecisset, ter repulsus est, Turcis ad VIII OIO amissis. itaque Machometus qui obfirmato obsessos animo videret, ab omni parte oppidum scalis admotis oppugnari imperat: geminato impetu, geminari quoque visa praesidiariorum virtus, in eoque longe crudelissimo certamine feminarum fortitudo praecipue enituit, quarum vna inter alias, quae coram matre et marito depugnabat, cum occiso marito a parente moneretur, vt corpus tolleret et sepulturae mandaret: Non hoc, inquit illa, o matet, Deus sinat, vt vir inultus terra condatur; pugnam hoc tempus, non exequias sibi poscit. arreptoque demortui ense et clypeo in medios hosteis ruit, nec prius a pugna destitit, quam III Turcis, qui in murum enitebantur, manu propria interfectis animo vltione ardenti satisfecit, et viri manibus parentauit, demumque sublatum in sinum cadauer ipsa in templum intulit, et honorifice tumulandum curauit. cum vero primaria quaedam matrona praegrande saxum capiti impositum gestans ad ruinam properaret, tormenti ictu capite truncata est, saxo in terram prolapso, quod mox filia, quae matrem sequebatur, nullo dolori ac lacrimis tempore dato, in caput tollit, et vt materno adhuc cruore fluebat, inconfertam Turcorum murum subeuntium multitudinem proiecit, duosque ex ijs elisit, multis insuper vulneratis. quo facto victrix, ceteras suo exemplo ad fortiter capessendam pugnam hortata, tantum animi suis addidit, vt eruptione facta hosteis repellerent, et duo tormenta clauis configerent. accidit et dum reliquae feminae prope murum ad impetum propulsandum starent, vt vna ex ijs tormento elideretur, cerebroque illius in ora sociarum effuso, non solum non mouerentur illae, sed eo acrius certamen redintegrarent, magna Turcorum strage edita. quae cum in hostium conspectu fierent, Machometus constantia nostrorum territus obsidioni diffidere cepit, iam effundentibus se imbribus, et lue per exercitum grassante, qua iumenta et mancipia correpta statim enecabantur. itaque XIIII Kal. IXbr. obsidio soluitur, et Achametes quidem Budam, Machometus vero Taurunum cum exercitu proficiscitur; quos insecuti praesidiarij multos e Turcis ceciderunt, captis plerisque impedimentis, quae aequaliter, vti conuenerat, inter eos diuisa sunt. consilium erat Castaldi, dum Agria obsideretur, vt Mauritius ab vna parte, ipse ab altera Turcicum exercitum fatigarent, et inuaderent, eaque de re ad Ferdinandum scripserat, cui consilium suum probare non potuit, quod nollet prudens princeps proelij aleae rem committere; sed e re praesenti visum, vt vterque cum copijs suis Albam regalem et Vesprimium vsque excurrerent, quo citra discrimen hostem ab obsidione auerterent. dum in hoc essent, regni proceres ad Ferdinandum miserunt, et vt sibi de pace cum Turco agere liceret, impetrauerunt. id se adsecuturos sperabant interuentu Halis cubicularij, qui Solimani iussu in Moesiam superiorem venerat, vt Mircem prouinciae beneficiarium Despotam cum rebellibus populis pacificaret. condiciones eaedem propositae quae a Ioanne rege praestabantur; idem quoque tributum, quod ab eo pendebatur: sed additum a Ferdinando, quo aequiores et honestiores condiciones obtineri possent, vt Vesprimium, Drigalis, Buiacum, Lippa, Temesuara, et Zalnocum restituerentur. haec a regni proceribus acta non nominato Ferdinando aut Castaldo, quod id illi maxime ad dignitatem suam pertinere existimarent. suscipit negotium Halis, et intra dies VIII responsum relaturum spondet; interea ne Vasraelij conueniant, hortatur. dum haec aguntur, Cassumbassa, qui Lippae copias ex vicino limite cogebat, de exstruendo inter Deuam et Lippam propugnaculo cogitare cepit, quo liberius populationes facere, et demum securius in Daciam ingredi posset. huius conatus vt impediret Castaldus, III vexilla ex Andreae Brandizij legione ad firmandum Deuae praesidium summittere instituerat; sed exorto inter Germanos tumultu, eo furor processit, vt vix ipse pernici equo conscenso se periculo eripuerit, occupatis a seditioso milite bellicis machinis, et impetu in Hispanorum hospitium facto. ijs tandem a Ioan. Baptist. Arcuensi comite placatis, persoluto trimestri stipendio, et admixtis III alijs vexillis ex comitis Helfestemij legione, Io. Turcus cum CCCC equitibus, et Paullus Bancus cum IO contra Cassumbassam Lippam versus ducunt; excursione facta ad Pieriam vsque, castellum, quod Turcorum praesidio tenebatur, a Lippa XVI milliaribus dissitum, et propugnaculum inter Lippam et Deuam aedificari ceptum impetu capiunt, trucidatis ad vnum defensoribus. quo intellecto Cassumbassa se continuit, nec tutum putauit in Dacia pedem ponere, ne infelicem ingressum infelicior fortasse exitus sequeretur. nostri contra crudelissimis per hosticum populationibus factis, cum nusquam Cassumbassa compareret, nulla praeterea re acta discedunt, Ioan. Turco retro cum suis domum abeunte, quamuis eos vt sub signis manerent enixe Castaldus hortaretur, saltem tantisper, dum de Machometi rebus certior fieret, an Tibiscum et Danubium copias transmisisset. nam fama erat eum a Solimano reuocatum esse, qui in Persiam contra Mustafam filium res nouas in Asia molientem in sequentem annum expeditionem parabat. igitur Castaldus, vbi de Machometi transitu cognouit, dimissis regni copijs Cibinium redit, et Germanos atque Hispanos per vicina loca in hiberna distribuit, munita Deua et praesidio firmata. quia vero Ferdinandi milite et pecunia exhausti rebus conducibile arbitrabatur vt pax vel induciae cum hoste fierent, auctor fuit regni populis, vt Vasraelij conuenirent, ibique Solimani responsum praestolarentur. sub id tempus de Georgij morte institutum a Pontifice iudicium finem accepit. et Ferdinandus atque Castaldus ceterique facti complices a censuris immunes declarati sunt. ita autem res habet. statim vbi de indigna illa caede initio huius anni Romam allatum est, mirum in modum omnium animi commoti sunt, cunctis frementibus hominem amplissimae dignitatis, ob idque nuper, commendante ipsius merita Ferdinando, in cardinalium collegium cooptatum, leui, atque vt apparebat, conficta de caussa tam crudeliter esse interfectum. itaque a Pontifice Ferdinandus, conscij, ac percussores maioribus diris deuouentur; deprecantibus tamen Ferdinandi legatis et quibusdam Cardinalibus suspensa denunciatio, decretumque, quando potius supellectilis depraedandae, quam proditionis caussa occisum Georgium suspicio esset, isque ex cardinalium numero et intestatus decessisset, vt thesauri illius, qui CCC aureorum OIO excedere dicebantur, interea dum de caussa cognosceretur, fisco Pontificio addicerentur. sed cum iam omnia in exercitus alimoniam expensa esse responderent legati, totum negotium per delegatos cardinaleis tractari placuit, missis in Austriam, qui de rei veritate quaestionem haberent; qui vbi Viennam venere, a Ferdinando et Maximiliano F. honorificentissime excepti sunt: ibi producti a Castaldo Emericus et Adamus demortui amanuenses, pretio, vt creditur, corrupti, qui separatim in heri caput interrogati, cum diuersa responderent, et alioqui ob simultates occultas suspecti essent, fidem accusationi derogarunt. tandem fabricata Viennae testimonia, quaesitoribus haut dubie ad calumnias conniuentibus, Romam ad delegetos cardinaleis perferuntur; quibus inspectis, quamuis Ferdinandus nihil contra Georgium probaret, tamen quia factum infectum fieri non poterat, maioris motūs euitandi caussa in Caesaris gratiam dissimulari rem placuit, et Pontifex instantibus Ferdinandi legatis sententiam pronunciauit, qua ipsum, conscios, ac percusfores a censuris soluit, non pure initio, sed cum clausula, si quidem probationes in medium adductae veritate niterentur. cum autem legati huius clausulae adiectione testimonia facti insimulari et Ferdinandi fidem atque innocentiam in dubium vocari dicerent, tandem impetratum, vt pure sententia ferretur, eaque Viennae mox publicata, Ferdinandus ac reliqui coniurati sacris restituti sunt, quanquam iniuste occisum fuisse Georginm nemo in Pannonia ambigeret, ac ne Romae quidem dubitaretur. Tunc etiam res in Moesia superiore turbauere. Mirces siue Marces in ea prouincia erat, qui Radulfo legitimo herede depulso Turcorum fauore imperium vsurpauerat. is Radulfus Castaldo cum modica, sed lecta familia militabat, praesentisque fortunae pertaesus, facta ad priorem, in qua ipse ac parens eius regie vixerant, comparatione; ad haec recenti Stephani Moldauiae Vaiuodae exemplo incitatus, Castaldum adit, et auxilium aduersus tyrannum poscit; non deesse sibi animos, adfinitates, ac clientelas, quib. amissa recuperare, et auitum etiam imperium proferre possit, modo amici regis gratia subleuetur: interesse dignitatis eius, vt quam vicini Despotae hactenus Turcorum imperatori debent, magnitudinem deinceps acceptam ipsi ferant; adesse occasionem Solimano bello Asiatico, quod paret, intento. laudat consilium Castaldus, eique cum regijs copijs se praesto futurum spondet. attributi IO CC equites et OIO IO Hungari pedites, quorum proximis bellis spectata virtus fuerat, duce Nicolao, homine quidem, quod gentile vitium est, vino dedito, ceterum strenuo. quod vbi intellexit Mirces, periculo praeuertendum ratus, summa diligentia ad LXXX OIO hominum cogit, et XXX machinis secum adductis recta ad hostem tendit, castris circa Tergouistiam commodo loco positis. Radulfus non plus XII OIO armatorum vltra attributas a Castaldo auxiliareis copias habebat, quantumuis satagentibus amicis: nam etsi multas clientelas habebat, quia tamen verebantur de exitu, pauci ex ijs, qui alioqui summo odio Marcem prosequebantur, se Radulfo coniunxerant. nihilominus ille seu caussae, seu virtuti suorum confisus, pugnae aleam tentare minime dubitauit, cumque in hostis conspectum venisset, in duo agmina, quorum vtrunque V OIO peditum constabat, distributis copijs, diuiso etiam aequaliter aequitatu, aciem instruit, suosque vehementi oratione cohortatus, ita spe impleuit, vt non expectato signo in Turcos, qui in Mircini exercitūs fronte stabant, impressionem fecerint, et proturbauerint: quo facto tantus terror hosti iniectus, vt cum putaret Germanos et Hispanos a Castaldo in auxilium missos, qui in postrema acie starent, mox solutis ordinibus fugerint, et fuga in suos, qui post terga stabant, reuoluti, exercitum omnino dissoluerint. quod vbi animaduertit Radulfus, successum vrgens cum suis in confusum equitatum tanto impetu inuehitur, vt Mirces tantae suorum cladi superstes, cum de victoria desperaret, fuga saluti consulendum duceret, ingenti exercitu ab exiguo numero praeter omnium opinionem superato. Radulfus victor mox Tergouistia prouinciae regia, et Mircis thesauris ac reliqua suppellectile potitur, quae non minus CC aureorum OIO aestimabatur. Mircinorum ad VIII OIO proelio desiderati sunt; ex Radulfianis circiter IO CC. Mirces cum Turcis, qui ex pugna superabant, Danubio transmisso vix insequentium furore deuitato ad Solimanum se contulit. Radulfus summo omnium plausu in paternum regnum restitutus, rebus pro tempore constitutis, legatos ad Castaldum mittit, qui eum de successu edocerent, et pro summissis auxilijs gratias agerent, ac fide data memorem se accepti beneficij in posterum semper fore promitterent. dum Vasraelij conuentus agerentur, Halis, vti receperat, redit, et longe diuersum ab ordinum expectatione ac voto responsum a Solimano tulit, porrectis litteris Andreae Batorio inscriptis, quibus mandabat, vt quandoquidem Georgius immani morte praereptus Germanos ex Dacia expellere non potuerat, ipsi pro fide et obsequio, quod sibi deberent, imperata facerent, et restituto in regnum paternum Ioanne Ioannis F. eandem tranquillitatem et securitatem, quam antea sub Ioanne demortuo experti sint, a patrocinio suo ac gratia expectarent; quod vt commodius exequi possint, Achameti purpurato negotium dedisse dicit, vt conscripto valido exercitu coactisque ex Graecia ac vicinis praefecturis ad CC vsque hominum millia expeditionem suscipiat: insuper ad Tatarorum principem et Valachiae ac Moldauiae Vaiuodas scripsisse, vt vireis suas cum Achamete coniungant. pareant igitur, si libertatem, dignitatem, fortunas saluas velint; sin spreta ipsius auctoritate et imperio concordes cum hostibus maneant et imperium detrectent, sibi persuadeant inobedientiae poenam praesto fore; se enim, cum sacramento fidem Deo relligiose obligaret, omneis prouinciae incolas gladio et extremis supplicijs deuouisse: foeminas quinetiam, ac pueros, nulla veniae spe in captiuitatem abducturum, omnia loca solo aequaturum, neque lapidem super lapidem in Dacia relicturum. haec illis vltimo denunciare, ne tot animarum sanguis a se reposcatur, sed calamitas illis imputetur, qui propter contumaciam suam ac perfidiam futuris malis caussam dederint. hoc mandato VIIa VIIIbris Luna Byzantij dato et in publicis regni comitijs palam recitato, cum Batorius ob aduersam valetudinem abesset, adeo adstantium animi commoti sunt, vt partim metu consternati, partim rerum nouarum desiderio stimulati, quod de reducendo Ioanne mentio inijceretur, parum abfuerit, quin omnes protinus, vt Solimani voluntati satisfieret, decernerent: dilato responso Castaldus, qui Albae Iuliae hiemabat, per nuncios certior fit, adeo male affectos prouincialium animos esse, vt ni praesentia sua eorum impetum remoretur, proculdubio futurum sit, vt omnes pedibus in eorum sententiam eant, qui Solimano parendum censebant. igitur IIII Non. Xbrib. domo profectus, quam maximis potuit itineribus Vasraelium venit, et introductus eadem die, qua de responso ad Solimani postulata faciendo deliberaturi erant, habita ad prouinciae ordines oratione, eos a tam foedo proposito dehortatur; neque enim a potentia Solimani, bello longinquo iam implicati, metuere debere: tantum velint, et se viros ostendant, minisque inanibus artificiose disseminatis, cum vi res geri nequit, nihil terreantur: sic conscientiae suae satisfacturos, et libertatem ac dignitatem regni conseruaturos; nec defuturum Ferdinandum, qui non solum cum suis et vniuersae Germaniae viribus, sed etiam cum fraternis opibus suppetias ipsis sit laturus. praesentia sua peruicit Castaldus, vt ordines nihil in Ferdinandi praeiudicium decernerent, sed datis ad Solimanum litteris vim deprecarentur, orarentque vt tributum XX OIO aureorum, quod in certum obedientiae pignus offerant, accipere dignetur; alioqui, si exercitus in fineis suos mittatur, paratos se pro patriae libertate extrema quaeque periclitari. his intellectis Halis, cum aliud obtinere non posset, accepto tributo Constantinopolim retro abijt. Achametes spe sua frustratus animum ad dolos conuertit, scriptisque admodum beneuolis ad Franciscum Patocium primarium Daciae regulum et Giulae arcis munitissime praefectum litteris, eum in Castaldi suspicionem adducere, sicque ex offensione iritatum ad suas parteis pertrahere tentat. verum is astu detecto Patocium non solum in Giulae, sed etiam Varadini et Panchoti arcium possessione conseruauit, illata etiam annona, cuius penuria iam illorum locorum praesidia laborare ceperant. nec cessabat interea Isabella, quae cum promissa a Ferdinando et Castaldo non praestari antea conquesta esset, tunc demum manifesto se prodente factione illorum, qui eius rebus fauebant, et Petro Vicchio ac Franc. Chendio Ferenzio confisa, condiciones denuo regis nomine oblatas, et Monsterbergi praeterea principatum aperte recusare cepit, quoniam in tempore non satisfecisset Ferdinandus, ius suum sibi integrum esse dictitans. nec obscure fauebant populares, ac Ciculi praecipue, a Ferdinandi praesidiarijs, ob non soluta stipendia passim tumultuantibus, ac licentiose grassantibus, vexati; ideoque eius imperium exosi, mutari reip. formam optabant: quod vbi vidit Batorius, vt dignitati consuleret, et tempestatem imminentem declinaret, Vaiuodae titulo saepius se abdicare voluit, vixque eum, impensis precibus et promissis Castaldi ductus, ad tempus retinuit. ita que comitia Posoniae a Ferdinando indicta, in speciem, vt popularium querimonijs satisfieret: inibique cum per legatos multa et praeclara de egregia sua erga omneis voluntate exposuisset, vt aliqua demonstratione et exemplo placatos eos melius in posterum sperare iuberet, Bartholomaeum Illyricum, qui cum II Germanorum vexillis Giulam tenebat, et nullum crudelitatis genus in oppidanos ac subditos populos non exercuerat, amouit, ope Paulli Banci Bantorij legati, et arcis custodiam Patocio commisit. tam male administratae eo anno reip. culpa a Castaldo in Mauritij aduentum reiecta est, qui non solum nulli vsui in bello Pannonico fuerit, sed totum regis ac prouinciae aerarium exhauserit, pecunia omni, quae praesidiarijs destinata erat, in Mauritiani exercitūs stipendium consumpta; Mauritio contra dictitante, Castaldi auaritia ac rapacitate factum, vt alienatis prouincialium animis, eius in Pannoniam descensus rei Christianae infructuosus fuerit. vt vt sit, ipse Iauarino sub anni exitum discedit, et dimissis copijs domum reuertitur. cum de re bene ad Deuam gesta allatum esset, CCC equitibus Turcis occisis, qui Lippa ad praedandum a Cassumbeco emissi, et a Deuae praesidiarijs ex insidijs intercepti fuerant, ea fama aliquantum recreati prouinciales, tamen assiduis Germanorum et Hispanorum seditionibus mirum in modum vexabantur, et externum propterea iugum perosi, ad libertatem et quietem, quam sub Ioanne Turcis amico se adepturos sperabant, consentientibus animis spectabant. In Italia quoque sub id tempus, quo Mauritius in Pannoniam descendit, multa bello, plura occultis consilijs memoranda acciderunt. atque in Subalpina quidem regione Braidam ditionis Sabaudicae castellum, quod a nostris muniri ceperat, vi expugnatum est: cui expeditioni Emanuel Philibertus princeps tunc admodum iuuenis interfuit, et municipum, qui locum tuebantur, obstinatione offensus, plerosque in furcam agi iussit. inde Fossanum versus Gonzaga exercitum duxit, et Caesarem Magium, adiuncto ei Trinitatis comite, Saluciarum ciuitatem pergere iubet, qui, ea nullo negotio occupata, cum in arce capienda laboraret, in eiusque oppugnatione leui ad iugulum vulnere fuisset affectus, postremo etiam arcem in deditionem accepit, impositoque in eam Gabriele Serbellono cum cohorte peditum, Dragoneram cum Trinitatis item comite Gonzagae iussu profectus est. ea III dierum continua verberatione quassata, tandem deditur, et praesidiarij Galli, vti conuenerat, cum armis et rebus saluis in proximam vallem deducti. capta Dragonera, Magio negotium datum, vt Montem-marinum munitissimum locum aggrederetur. igitur secum ducto Augusto Saluciarum principis notho filio eo tendit: euo catoque quasi ad colloquium praesidiariorum duce ab Augusto, quicum arctissima intercedebat amicitia, Magius ex compacto superueniens eum comprehendi iussit, et vt locum dederet, hortatus, cum nihil proficeret, postremo minas addidit, et ipsum vinctum quasi ad supplicium in oppidi conspectum deduci imperauit. tam miserabili spectaculo victi oppidani, vt ducem suum periculo eximerent, deditionem fecere. obseruatum, tam indignae mortis vehementi metu adeo concussum animo eum fuisse, vt sanguineum sudorem toto corpore funderet. superabat arx, quae a nostris tenebatur, quam postremo, cum de auxilijs desperarent, dedere polliciti sunt, si intra triduum suppetiae non ferrentur. miserat eo Brissacus, qui obsessos vicini auxilij spe impleret, et a deditione dehortaretur; Gonzagam enim Fossanum et Benam versus cum exercitu abijsse; ipsum se mox ad eos venturum. verum is nuncius ab Angelo Sanctio Corso interceptus, et tortus, ad obsessos peruenire non potuit; quo factum est, vt cum praesidiarij nihil de Brissaco intelligerent, omni spe exuti, triduo exacto deditionem fecerint. arci impositis II cohortibus Philippo Vaira et Malauicino Placentino ducibus, inde Magius cum machinis bellicis digreditur. interea Ceua irrito successu ab Aluaro Sandaeo tentata, in quam se Brissacus ipse inclusit, vt Vassaeo loci praefecto opem ferret. nam superuenientibus Monlucij et Bernardini copijs Sandaeus ad Sturae pontem retro cessit, leuibus aliquot certaminibus extracto tempore, dum suos transmitteret. inde Caesariani in regionem illam impressionem fecerunt, quae Bormia et Lerio flumine clauditur, et ab oriente Ponsono castello, ab occasu Ceuae territorio terminatur. haec fere, quae nostri anno superiore occupauerant, a Gonzaga ijs in locis castella capta sunt: nam ex ijs, quae aut situ, aut arte munitiora erant, nullum cepit, quamuis in eam expeditionem CLX OIO aureorum impendisset, nullo fere profectu, remanentibus penes Gallos Rauello, Sauiliano, et Raconisio praecipuis totius prouinciae arcibus. tunc omnium animi in Italia inde in spem erigebantur, inde metu angebantur, arridente Gallis fortuna, et rebus Caesaris aliquantum turbatis. nam prospera omnia de rege nunciabantur, tot captis in Lotaringia et Lucemburgensi agro, seu deditione, seu vi, ciuitatibus et oppidis; et fuga Caesaris eos male habebat qui bene ipsi cupiebat. itaque tota fere Italia praesidijs nudata, Melenianus IIII OIO Italorum in Etruria fere conducta, cum OIO OIO Hispanorum veteranorum, qui bello Parmensi militauerant, secum ad eum deduxerat, restitutis Octauio omnibus oppidis et arcibus, praeter Sandoninum, Guelfi castellum, et Colornium, quae Caesariano praesidio tenebantur: Brixellum item, quod nondum Ferrariensi cardinali restitui voluerat Caesar. Gonzaga vero reuo catis a Caesare Germanis, quibus Subalpini exercitūs robur praecipue constabat, nihil moliri audebat, satisque habebat, si se aduersus nostrorum impetus tueri posset. Parmae pro Gallis Thermus erat cum primarijs Italis ducibus, Mirandulae cardinalis Ferrariensis cum IIII OIO peditum, quos ad soluendam vrbis obsidionem legerat. multa quoque suspicionem augebant: nam Salernitani defectio, cuius magna apud suos gratia et auctoritas erat, repetito saepius itu et reditu in regno Neapolitano turbas excitatura videbatur: et Guidus Vbaldus Vrbini dux, qui paullo ante summa praefectura, quam ambiebat, denegata, in nostras parteis facile transiturus credebatur, Veneti Senatūs stipendijs renunciauerat: homo alienis auspicijs ac sumptibus militare solitus, cuius alioqui ditio optimo milite abundabat, et vnde per Picenum in Samnium descensus in prono erat: quod eo magis sibi persuadebant Caesariani, quia illum honorificis a rege condicionibus inuitari vulgo iactaretur: cessione inprimis eius iuris, quod Catharinae Mediceae vxori, Laurentij quondam Vrbini ducis F. in eo principatu competebat. Senatum quoque Venetum a rege per Franciscum Turnonium cardinalem, qui secessūs caussa apud eos diuertebat, sollicitatum rumor erat, vt in belli societatem veniret, spe facta, vt regno recuperato aliquot portus in Apulia regis beneficio acciperet, ad subleuandam annonam, cuius angustia saepius in illa ciuitate laboratur. de quibusdam etiam Insubrum oppidis mentio iniecta; et Pontifici amplum patrimonium in suos distribuendum promittitur; neque tamen aut Pontifex aut Senatus Venetus adduci potuit, vt regiauscultaret. sed praecipue suspensos etiam eorum, qui neutris partibus addicti erant animos tenebat classis Turcicae in Tyrrhenum mare descensus, quae ex CXXIIIlongis triremibus, II myoparonibus, ac plerisque minoribus nauigijs conflata, cum IIII Non. Maij Constantinopoli soluisset, Methonem in Peloponeso primum appulit, ibique consumptis XII diebus Zacynthon delata ad sinum Leucadium III OIO triremium capacem, a Leucade insula, quae Epiro aduersae ponte coniungitur, dictum, hodieque S. Maurae nomine indigetatum, deflexit; atque inde mox Corcyram Venetae ditionis insulam; qua tormenti emissione, vt fit, salutata, et vicissim ab arcis praefecto resalutata classe, muneribus etiam Senatūs nomine pro more ad purpuratum classis praefectum allatis, inde vento subito a Cassiope Corcyrae oppido in Epirum ad Buthrotum et Acroceraunia retro compulsa est, ibique aquatione facta obuiam habuit a Racusinis missam biremem cum muneribus, quae ad purpuratum deferri mos est, et Kal. Vtil. per Hadriaticum sinum in aduersam Italiae partem delata est, ac Crotonem in peninsula munitissimam arcem ardua rupe sitam venit, Laciniumque ac Scylacaeum et Leucopetrae promontorium praeteruecta in ftationem Rheginensem, quae hodie S. Ioannis fossa dicitur, descendit. ea aduersam et freto XM. P. diuisam Siciliam respicit, a Brutio agro, vti creditur, auulsam, ab hocque dehiscendi argumento Rhegium appellatum in extremo Italiae margine situm oppidum. ibi angusto adeo canali contractum mare tanto impetu singulis VII horis decurrit, vt horrorem spectantibus incutiat, perniciem vero plerunque transeuntibus afferat. supra Rhegium Scylla est promontorium anfractuosis specubus et cauernosis meatibus perforatum, quo, vbi Africo flante fluctus illiditur, tantus fragor editur, vt canes latrare credas; quod et fabulae occasionem dedit. ex aduerso in Sicilia Pelorus prominet paullo supra Messanam, ad cuius speculam Turcica classis in hoc freto multum iactata appulit; cumque IO CC equites in insidijs sederent opperientes, si forte Turci exscensionem in insulam facerent, purpuratus rem coniectans, seuera denunciatione prohibet, ne quis egrederetur, rectaque Vulcanias insulas versus cursum intendit. eae in freto Mamertino sunt numero VII, AEoliae et Liparaeae vocatae, ignea soli natura, quae propterea per occulta commercia AEtnae incendia mutuari aut subministrare creduntur. in Strongylen classis delata est, quae flammis liquidioribus a ceteris differt, ideo que AEoli domus antiquis appellata est. Etsi tempestatem illam Italiae imminere omnes viderent, tamen quam in partem incumberet, adhuc ignorabatur, neque dum inter regiorum negotiorum adminiftratores constabat. itaque Cosmus, qui Etruriae suae metueret, crebris litteris Caesarem admonebat, vt Senarum securitati prospiceret: in ea ciuitate male affectos ciuium erga ipsum animos ad libertatem spectare, neque arcem eo adhuc perductam, vt contra hostileis impetus defendi possit; Gallos in insidijs excubare ad omneis motus intentos. idem et Didacum Hurtadum Mendozam, cui cura eius rei incumbebat, et qui Romae commorabatur, per litteras sollicitabat, et periculi magnitudine proposita, vt Senas reuolaret, praesentia sua coniuratorum consilia dissipaturus, hortabatur; atque inprimis, vt praesidiario militi de stipendijs satisfaceret, vrgebat; nam ijs non persolutis, multa licenter militem agere, et ciuitationeri esse, vt iam non occulta inter eos murmura exaudirentur. sed maior de regno Neapolitano sollicitudo erat, propter classis Turcicae aduentum, et exulum, quorum animos in spem reditūs ea res excitauerat, apud suos gratiam. itaque duas Germanorum legiones Io. Bapt. Lodronio, et Nic. Madrucio ducibus in Subalpinam regionem miserat Caesar, vt inde ad Petrum Toletanum proregem contenderent. sed cum transitus a Pontifice per ditionem suam negaretur, quod vereretur, ne eo facto pacem cum rege initam violare videretur, negotium Auriae datur, vt eos classe sua Neapolim transportaret. cum tamen Mendoza ostenderet, Hispanos, quos habebat, arci senis ceptae, et Herculis-portui atque Orbitello contra Turcicos impetus defendendis minime sufficere, ex Legione Lodronia OIO Germanos et CCCleuis armaturae equites a Gonzaga impetrauit. nec Cosmus, qui Senarum res ad se quoque pertinere existimabat, interea cessabat, sed quanta diligentia poterat, limitem suum muniebat, praesidio, cui Rudolfus Baleonus praeerat, Pisis imposito, et Ilua inprimis insula milite et omni instrumento bellico abunde firmata. dum haec agerentur, Salernitanus in Italiam propere redit, a rege quem Damuillarij reliquerat, ad regiorum negotiorum in Italia moderatores cum fiduciarijs litteris remissus, vt in commune consulerent. itaque Clodiam Venetae ditionis ciuitatem, nam in sua conuentum haberi noluerat Hercules Ferrariensium dux Caesaris iam cum Mauritio pacificati offensionem veritus, conueniunt Hippolytus cardinalis Herculis frater, Fr. Turnonius cardinalis, Paullus Thermus, Salernitanus, Odetus Silua apud Venetos orator regius, Ludouicus Picus Mirandulae comes, et Corn. Bentiuolius: Farnesiorum nomine Hier. Veteranus Pisanus, et Marius Bandinus Senensis interfuere. ibi de bello in Italia mouendo actum, ac diu disceptatum fuit, priusne Mediolanum, an regnum Neapolitanum aggredi placeret. Salernitanus bellum Neapolitanum vrgebat, facilem et felicem exitum spondens, imparato ab omnibus rebus prorege, et Turcicae classis aduentu in rerum nouarum spem erectis nobilitatis animis, quae proregis crudelitatem et Hispanorum iugum exosa, procul dubio in Galli partes transitura sit. alij repugnabant, et eandem saepiusrem tentatam infeliciter semper successisse dicebant, tam longe relicto post terga hoste, ob idque difficili auxiliorum transitu; imparatos vero opprimi minime credibile esse, Caesare Mormilio, de quo supra dictum est, nuper ab exilio reuocato, omnium Salernitani consiliorum ac ceterorum idem sentientium conscio, quem vero simile fiat, de omnib. rebus proregem edocuisse. nec Mediolanensem expeditionem suscipi consultum videbatur, tam vicino Caesare, et paratis Germanorum auxilijs. itaque cum neutrum tentari placeret, ne nihil ageretur, instantib. Senensium exulibus, media sententia obtinuit, vt de eorum ciuitate liberanda cogitaretur, quae quasi in vmbilico Italiae sita, ob idque commodius auxilijs iuuari poterat, magna momenta ad res nouas moliendas haberet: nec inutilis ad ea videbatur Turcicae classis aduentus, Senensium ditione maiorem partem ad Tyrrhenum mare porrecta, vbi res Turcorum ope geri possit, et si minus ex voto cadat, tamen distractis hostium viribus facilior in reliquis victoria futura sit: ibi facto noui belli periculo postea tutius et opportunius de bello Neapolim aut Mediolanum transferendo consultari posse. cum in eam sententiam omnes descendissent, et ad eam rem egregie et abunde parata omnia viderentur, Corn. Bentiuolius ad regem in Galliam mittitur, qui de consilio Clodiae capto eum certiorem faceret. fama interim spargitur, ad Neapolitanam expeditionem consilia Gallorum spectare, etiam ex industria a prorege aucta, qui sibi metuebat, et auxilia summitti cottidie per litteras flagitabat. cum id regi placuisset, subito Bentiuolius ad suos redit, et Lud. Sangelasius in speciem orator ad Pontificem mittitur, vt eum de Turcica classe securum esse iuberet; re vera vt Senense negotium procuraret, et amicos regis praesentia sua ac consilio confirmaret. cum in ijs angustijs esset Caesar, et rei inprimis numariae penuria laboraret, a Cosmo CC aureorum millia mutua petierat. quam ille occasionem nactus per Petrum Philippum Pandolfinum de Plombinensi ditione mentionem rursus iniecit. nec iam abnuebat Iacobus Apianus loci dominus nuper mortua parente, quae animose, dum vixerat, Cosmi voto aduersata fuerat. itaque Bernardum Medicem Cassiani episcopum agnatum suum Genuam miserat, vt rem pecuniariam expediret, et cum Senatu ageret, vt cum bona ipsius gratia Plombinum de domini consensu beneficij titulo a Caesare obtinere posset. sed Caesariani moras nectebant, et postquam Albanus cum auxiliaribus Hispanis aduenisset, abunde virium se habere rati, initio Cosmi petitionem eludebant, quem ad Iluam defendendam satis proprio periculo incitari credebant. postmodo tamen necessitate victus Caesar post casum Senensem, cum metus esset, ne ea loca in manus hostium deuenirent, Mendozae mandat, vt Plombinum cum agri Plombinensis arcibus et omni instrumento bellico in Cosmi manus tradat, accepta ab eo cautione de restituendis illis, quoties pecunia in muniendis ijs et conseruandis insumpta a Caesare aut eius heredib. repraesentaretur. data cautione Otho Montacutus militiae Etruscae dux, cuius fidei ac virtuti multum Cosmus tribuebat, mittitur, qui arcem Plombinensem a Nauarreto Hispano acciperet, et eius custodiae Rosa Viciensi strenuo milite praeposito, Plombini, Populoniae, Scarlini, et Buriani incolas in verba Cosmi adigeret. mox et idem ab Iluae populis factum. ita Cosmus horum locorum possessionem adeptus, octauo, postquam Caesar promiserat, anno, cepta in illis munimenta Mendozae, siue negligentia, siue liuore ac malignitate paene diruta et corrupta offendit, summaque cura, sed maiore felicitate festinatis operibus ruinas illas ita sarciuit, vt periculo, quod a Turcica classe, si protinus in Etruscam oram incubuisset, imminebat, in tempore praeuerterit. cum vero Caesariani saepius ante a Cosmo moniti, Senas peti, vix tandem malum sensissent, sero de remedio cogitare ceperunt: et cum Mendoza, qui Romae erat, huc vsque omnia Cosmi seu consilia, seu auxilia oblata tanquam suspecta repudiasset, Francisco Alabensi praesidiariorum Hispanorum Senis praefecto mandat, vt Florentiam ad Cosmum proficiscatur, et auxilia promissa ab eo reposcat; neque tamen ea Senas introducat, sed Stagiae subsistere iubeat, manifesto adhuc diffidentiae indicio; quod tamen Cosmus ingenita prudentia dissimulauit, statimque Menichino Bonitiensi vallis Elsanae delectuum praefecto imperat, vt cum III OIO peditum et CCC equitibus Stagiam ad externos hostium propulsandos impetus contendat. verum res intus gerebatur. nam AEneas Picolomineus, Americus Americius, Marius Bandinus, et Andreas Landucius, qui pro patriae libertate se duces praebuerant, clam cum praecipuis Senarum ciuibus ac populo Hispanorum dominationis pertaeso egerant, vt ad dictam diem arma pro salute publica in vrbe sumerent, et sibi portas venientibus aperirent. per Castrum autem Petilianum tantum illis ingressus in agrum Senensem patebat, ceteris obstructis aditibus. itaque Cosmus diligenter cum Nic. Vrsino egerat, vt exulibus transitum ab ea parte impediret. is insigni impietate Io. Franciscum parentem Petiliani possessione deiecerat, a Caesare confirmatus, quod Gallicis partib. fauere eum diceret. sed cum a Ferdinando Gonzaga, cui vt summo rerum Caesarianarum in Italia moderatori id onus incumbebat, promissa in praesidiarios stipendia non persoluerentur, ea de re saepius questus, cum se contemni cerneret, eius contemtūs iniuriam ita duriter accepit, vt ea maxime caussa in nostras tandem partes transierit, ab Hier. Veterano persuasus, qui Horatij Castri ducis mandatu negotium illud summa sedulitate vrgebat, ob conceptam, vti credebatur, spem de Senarum. imperio aliquando regis beneficio obtinendo, quod Paullus III auus post amissam Placentiam vnice in votis habuerat. Pontifex quoque haut dubie exulib. fauebat, recenti iniuria offensus, ob praefectum vigilum Romae nuper leui de caussa a Mendoza contumeliose verberatum; datisque ad cardinalem CarpensemViterbij legatum litteris mandauerat, vt libere illac transire militem sineret; cuius rei Carpensis, qui Caesarianarum partium esset, clam certiorem Mendozam fecerat. igitur die dicta Picolomineus, et Americius Castro et Petiliano profecti cum copijs in agrum Senensem descendunt, eo primum colore, quasi tuendae orae maritimae delectus illi Mendozae iussu facti fuissent. siquidem fabricata ab Americio falsa diplomata sub Mendozae nomine scribit Hadrianius, nec tamen Caesarianos latebant insidiae. nam Iulius Saluius ex populi ducibus, qui vt in facti societatem veniret, sollicitatus fuerat, rem detexerat, et ciuitatis censores vt facti conscios apud eos accusauerat. missus itaque Otho Montacutus Senas ad Alabensem, qui operam suam, et omnia a Cosmo polliceretur. iamque socij ad Kyriaci Fanum in agro Senensi venerant, XVIII ab vrbe milliaribus, et Cosmusad copiarum duces scripserat, quae in Arni valle, Casentini, Mugelli, Prati, Volaterris, et ad Seuae pontem erant, vt ad Stagiam quamprimum properarent, reuocatis etiam Campilia II equitum alis, quas ad Plombini praesidium paullo ante miserat. reuocati et huc ab Elsana valle CCCC pedites, et Stagiam tendere iussi sunt. scripserat et ad Andream Auriam Cosmus, vt Germanos, quos Neapolim portabat, ad inijciendum Senensib. terrorem, in Senensis agri portus Plombini Liburnive aliquanto tempore exponeret. sed ille contrarium imperium caussatus, et a prorege crebris litteris exoratus, cursum intermittere noluit. da tum interea negotium Gauro Monte-benicensi Politiani delectuum duci, vt promotis copijs Turitam, Montem-fellonicum, et vicina castella in Clanij valle occuparet: mandatum et Dominico Galeoto Cortonensium militum praefecto, vt Lucinianum, si posset, in potestatem redigeret, eo consilio, vt Senensium animi ad libertatem quasi licentiosa bacchatione ruentes hocveluti fraeno iniecto coercerentur. iam res Senis calebat commotis omnium animis, et Alabensis, ne quis ciuium pede domo efferret, sub poena capitis publico praeconio sanxerat. cum vero coacto ciuitatis concilio Alabensis iussu missi essent ad Picolomineum et socios, qui eos ciuium nomine retrocedere iuberent, ille iam renudata voluntate, non prius quieturum se respondit, quam patriam in libertatem pristinam asseruisset, externo milite expulso: iam in armis X OIO hominum esse, et Gallicam se cum Turcica classe eo consilio coniunxisse, et propediem ad Portum-Herculis venturam; proinde Hispanireb. suis mature consulerent. erant in vrbe solum CCCC Hispani, satis firmum ad defendendam arcem, Dominici Fanum, et Camolliam portam, vti rebatur Alabensis, praesidium, reliquis Herculis portui, Orbitello, et ceterae orae maritimae contra Turcicos insultus tuendae relictis. cum vero homo externus ciuibus omnibus aeque diffideret, quamuis praecipuis ex Nouorum ordine fidem vltro deferentibus, eorum opera vti noluit: quod illorum animos adeo exacerbauit, vt cum alijs ciuib. qui patriam libertatem saluam volebant, mox consentirent. Montacutus ab Alabensi vocatus cum CCCC peditib. sub vsperam in vrbem venerat, et coniunctis cum ipso viribus maiorem plateam occupauerat, cum Petiliano, Castro Florae-Fano vndique concurrente milite ad Romanam portam fit impetus, eaque incensa, et Tufiana altera porta vi effracta, Hispani, qui ad Romanam excubabant, cum numero impares essent, ad turreis vicinas se receperunt, tandemque post aliquod certamen editum, fame victi, deditionem fecere. introductus miles populum statim ad libertatem vocat, qui mox armis, quae in vrbe reperiri potuere, aut ab exulibus comportata fuerant, arreptis, se ad ipsos aggregat, et odio, quod capitale cum Hispanis gerebant, incitati per vias discurrunt, et Alabensem ac Montacutum, qui Camolliam portam adhuc et forum cum suis tenebant, in plateam compellunt: ij cum ad mediam vsque noctem generose pugnantes restitissent, dum auxilia stagia aduenirent, postquam neminem comparere vident, ciuibus vt pro vita ac libertate gnauiter certantibus, postremo ad arcem et Dominici Fanum confugiunt, Camollia adhuc seruata porta, quam mox Alabensis irrumpente externo milite, nec non Dominici Fanum, deserere coactus est. in eo motu cum ciues magnum in Cosmo momentum esse cernerent, Callistum Cerinium ad eum mittunt, et Caesaris obsequium, vt ante fecerant, in posterum colere se paratos ostendunt: ceterum Mendozae seuitiam et Hispani militis insolentiam in caussa esse, cur arma sumpserint; igitur, vt nihil contra moueat, neque, quo minus pristinam libertatem recuperent, impediat, per vicinae et amicitiae iura enixe admodum orant. ad haec Cosmus laudata ciuium egregia voluntate, modo Caesaris obsequium minime deserat, amicitiam vicissim pollicetur, et cum Cerinio Hippolytum Corregiensem ac Leonem Sanctium Senas mittit, qui legationis specie de Alabensis rebus, et quanto tempore arcem defendere posset, certo cognoscerent. interim Pisis Rodolfum Baleonum, suffecto in eius locum Friderico Montacuto, et Carolinum Vrsinum cum equitatu euocat, et Stagiam conuenire iubet: si quo modo in arce obsessis suppetias ferre possit: cum exiguam annonam in arce, Mendozae negligentia superesse ex Sanctio intellexisset, nec si res vi gerenda esset, auxilia in tempore ventura viderentur, Marcellum Augustinum Senensem suum familiarem eo mittit, qui proposita periculi magnitudine, quod ipsis a Caesarianis impendebat, impetum Senensium aliquantum retardaret. nam praesto adfuturum Auriam cum IIII OIO Germanorum, moxque Ascanium Corneum et Alexandrum Vitellium cum copijs aduolaturos; nec deesse posse officio Cosmum, si deserto legitimo Caesaris obsequio ad Gallorum partes inclinent. cum contra Senenses gratijs prolixe Corregiensi et Augustino actis in Caesaris obsequio et Cosmi se perseueraturos denuo confirmarent, Corregiensis obsides petit, donec res aequis conditionibus ex Caesaris voluntate transigeretur. dum ciues de obsidibus instante Corregiensi consultarent, et assensui propiores viderentur, Lansacus Roma aduolat, et confirmatis eorum animis, alioqui ob Lucinianum et Montem-fellonicum a Cosmi ducibus capta iritatis, ad haec promisso pro conseruanda ciuitatis libertate a rege auxilio, deliberationem interpellat. iamque populus ducta fossa arcem omnino ab vrbis moenibus diuiserat, quae Mendozae socordiā ab ea parte tantae altitudinis erant, vt ex ijs et Dominici Fano in arcem despiceretur, et verberatione facta praesidiarijs, quo se tegerent, receptus omnis adimeretur. foris etiam nostri, qui magno numero iam Roma venerant, auctore Hier. Veterano aggerem duxerant, vt de introducendo in arcem auxilio aut comeatu spes amplius non esset: parte alia instabat apud Cosmum Pontifex, vt quo minus Senenses libertatem recuperarent, nullum impedimentum daret; nam id tantum Gallos agere, sibique certo de ipsorum voluntate constare; itaque copias deduceret, et occupata oppida restitueret; alio qui fore, vt dum alieno negotio se immiscet, sibi hostem domum arcessat, qui non contentus Senensium res protegere, vltro etiam ipsi bellum illaturus sit. nec vana erant Pontificis monita; iam enim cardinalis Ferrariensis et Thermus Mirandulae ac Parmae ingentes copias parabant, in Etruriam proculdubio impetum facturi. itaque Cosmus remisso ad se Cerinio, et mox Ambrosio Nutio, qui reipu. Senensis nomine omne obsequium et beniuolentiam pollicerentur, et capta in Clanij valle oppida restitui peterent, et coram Pontifice datis obsidibus e nobilitate IIII primarijs viris de re transigere paratos se ostenderent, vt se inextricabili alio qui negotio honeste pro tempore explicaret, in has condiciones cum Senensibus conuenit, vt Otho Montacutus cum militibus suis omni re salua arce excederet, qua solo aequata Senenses externum militem dimittere tenerentur; respub. a fide et obsequio, quod Imperio Romano debet, non discederet, nec amicis Imperio ditionibus damnum inferret, aut in suo delectus haberi contra Imperium aut Imperij amicos pateretur, Impetijve hosteis in portus suos aut naualia reciperet, libertate pristina in omnibus salua, nullis vicissim sumptibus in arcis exstructionem aut in postremum bellum factis obnoxia esset, idque Cosmus pro beneuolentia, qua Senenseis prosequitur, apud Caesarem impetraret: pacta inter ipsos et Cosmum conuenta anno huius seculi XLVII seruarentur; postremo capta vtrinque oppida restituerentur. Imperij semper, nusquam Caesaris nomen expressum est, quod Imperij ordinibus facilius, quam Caesari ius ac caussam suam se probaturos sperarent. post omnia conuentum, vt si qui reip. hostes in agro Sepensi adhuc essent, statim eorum territorio excederent, et quovsque excessissent, etiam post arcem destructam, militem Gallum dimittere non tenerentur. id propter Hispanos additum, qui adhuc Orbitellum tenebant. condicionibus etiam Alabensem et Hispanos praesidiarios conprehendi placuit, si earum beneficio vti vellent; si recusarent, nihilominus quae idter rempublicam et Cosmum conuenissent rata ac firma essent. ijs de rebus Mendoza factus certior, vt peruicacia culpam emendaret, primo assentiri noluit, sed Ascanio Corneo et Alexandro Vitellio negotium dat, vt Caesaris nomine delectus haberent: et ille quidem in agro Perusino III OIO peditum cogit, cum quibus Clusium occupat; hic vero II OIO: sed cum stipendia alendo militi non suppeterent, vana virium ostentatione satisfactum officio credens Mendoza Alabensi mandat, vt arcem Senensium arbitrio relinqueret, culpa eius amissae in Cosmum reiecta, a quo non summissis tempore auxilijs desertus esset: quod postea Corregiensi et Sanctio, qui negotio interfuerant, ad Caesarem missis, vtcunque excusauit, cum diceret, se cum Senensibus, vbi arcem defendi non posse vtdit, conuenisse, vt ea destrueretur, ne in Gallorum potestatem veniret, et Senenses infructuosi belli continuatione externum iugum recipere cogerentur.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER VNDECIMVS.

CLASSIS Turcica transmisso prospera nauigatione Messanensi freto VI Eid. Vtil. iam Scylaceum ac Cirilem generoso vino in Brutijs nobilem delata, oppidis aliquot incensis, inde Policastrum iuxta Palinurum promontorium in Lucanis accessit; quo pariter incenso et mox Canaroto depraedato, colonis in captiuitatem abductis, sinum Salernitanum et Capream praeteruecta, in Neapolitani portūs conspectum venit. heic Dragutes, qui primam aciem ducebat, Prochytam insulae arcem, iam antea ab Hariadeno Ahenobarbo incensam, denuo incendit: mox et II milliaribus inde dissitam AEnariam insulam, arce munitissima, quae inter duas terras saxo imposita est, sed maxime Mariae Arragoniae Asfonsi Dauali Vastij viduae secessu nobilem perit; vnde praesidiariorum virtute repulsus, ad suos redijt. inter haec Toletanus prorex magnis angustijs Neapoli conflictabatur, foris et intus obuersante oculis periculosi motus exitu; ob idque Hispanos omneis ex regni praesidijs euocauerat, vt se aduersus externum hostem tueretur. intus vero nuper detecta coniuratione Antonium Grisonem ex nobilitate virum strenuum ob Salernitani amicitiam suspectum, repertis etiam, vti iactabat, litteris conuictum securi percusserat, edicto promulgato, quo poena capitis denunciata regem Galliae aut principem Salerni nominare prohibebatur: eius quoque iussu occlusae vrbis portae, III tantum, quibus exire et ingredi liceret, relictis. inde classis per sinum Caietanum Pontiam Farnesiorum ditionis insulam defertur; ibi Dragutes de Auriae aduentu certior factus, cum processisset, et Auriam, qui non tam prope Turcos esse credebat, oppressisset, Auria, qui tantum XL triremeis haberet, certamini impar, iam inclinante die retro vela dat tanta celeritate, vt vniuersa hostium classis eum allequi minime potuerit; sed Dragutes cum VI expeditioribus nauigijs recedentem insecutus, vnam ex Aurianis intercepit, et cum totam noctem et maiorem diei proximi partem in persequendo consumpsisset, VI alias, ac IO CC Germanos ijs impositos cepit, eorumque ducem Nic. Madrucium, qui ex vulnere in certamine accepto mox decessit, duabus praeterea depressis. id Non. VItil. actum. hac clade in extrema aetate accepta hactenus felix imperator cum reliqua classe Sardiniam, atque inde Genuam venit. factum excusat, Sigonius, et Auriam ait primum ad Malacamin Hispaniam nauigasse, vt peditem Hispanum transportaret; eo imposito Alcantarae et Barcinonae pecuniam sumpsisse; quibus omnibus locis dum distinetur, temporis tantum effluxisse, vt Genuam redire ante Kalen. Vtil. propter aduersam in sinu Narbonensi exortam tempestatem minime potuerit: inde, expositis Hispanis, ac terra praeire iussis, Germanos, qui interea aduenerant, nauibus imposuisse, nullaque mora interposita Neapolim versus contendisse: cum vero rumor percrebuisset, Turcicam classem prope Neapolim esse, cum XXXIX triremibus ad Tiberis ostium appulisse; ibique frustra, dum aquam haurit, de hostilis classis nauigatione perquisiuisse; nam neque Neapoli, neque Roma aut aliunde vllum nuncium a Caesarianis accepisse: itaque aquatione facta discessisse, et prudenti consilio se in altum pelagus euexisse; et ne Circeios legeret, vbi plus periculi subesse arbitrabatur, cum in Pontiarum conspectum venisset, eo cursum intendisse; quod locus importuosus esset, neque tantum aquae haberet, vt tribus triremibus, nedum tantae classi satis esset; et quia hostes ad subsidium, quod Neapolim portabatur, impediendum in Prochytae faucibus commodius opperiri viderentur. ipsumque, si per Caprearum angustias erumpere tentasset, nullo negotio prohibere potuissent, et vtrinque aditum, classe citra periculum propter eius magnitudinem in duas partes diuisa, custodire: his rationibus suspicatum Turcos in sinu Neapolitano consedisse: suis tamen superueniente nocte, quo tutior esset, si se forte hostes, quod minime rebatur, in ea insula abdidissent, praecepisse, vt totius itineris ratione commutata, quoad fieri posset, longe a Pontijs lenta et remissa nauigatione cursum tenerent; vt si cedendum esset, remigibus recentibus et minus fatigatis vti posset; quarta inde circiter noctis hora Turcicam classem a tergo se summo silentio incitantem sensisse Auriam, et cum moneretur, vt se cum triremibus, quas posset, seruaret, quando ex aequo cum hoste confligere non posset, id tamen consilij constanti animo respuisse, et coniuncto cum omnibus triremibus agmine procedi, ac segniorem remigationis rationem iniri iussisse, remis ad tardiores triremeis expectandas saepius suspensis, vt si recedendum esset, omneis triremeis simul abeundo conseruaret; sin pugnandum, comminus tota classe cum hoste confligeret: longa quippe experientia eum edoctum, Turcicas triremeis nostris longe celeritate inferiores esse, neque fore putasse, vt longo ipsum hostes interuallo, nisi cum paucis triremibus, sequerentur; quod si facerent, nihil periculi subesse, quo minus conuersis repente proris earum impetum exciperet, et cum milite abundaret, commisso proelio victoria potiri posset; saltem hostibus, ne paucis, quas persequebantur, nauibus nocerent, opportunum impedimentum afferret: cumque in eo esset, pilam tormento adactam inter praetorias Aurianam et ei haerentem Hispanam transuolasse, et quendam ex Hispanis voce clara rogasse, quid opus facto esset tam vicino hoste; Andreamque ad haec respondisse; vno agmine ad alias triremeis tuendas pergendum sibi videri; momentoque temporis, cum alter velorum nomen trepida voce saepius inclamasset, triremeis aliquot vela fecisse, ac praetoriam Hispaniam in altum se protinus ceteris subsequentibus suis extulisse; quo facto vniuersam Christianam classem tumultu ac terrore completam se in fugam dedisse, Turcosque a media nocte vsque ad sequentis diei horam XVII eam insecutos, VII triremeis, quae minus remigio valebant, ex ijs cepisse; Andream vero, cum aliud non posset, in Iluam se recepisse, ibique reliquae classis relliquias collegisse. hac victoria potiti Turci, cum Salernitanus, qui cum XXV triremibus regijs, II OIO Vasconum, Massilia soluerat, et in dies expectabatur, nusquam compareret, retro vela faciunt, vixque eos postea adsecutus Salernitanus, cum Neapolim spe facta de tumultu in ea excitando, reuocare conaretur, frustra fuit, abeunteisque comitatus, quod anno post redituros se promitterent, Chion vsque cursum tenuit, ibique cum classe nostra hiemauit. interea Lucinianum et Monsfellonicus Senensibus a Cosmo restituuntur, et Pontificis iussu Clusium, ab Ascanio Corneo occupatum. arx quoque ab Alabensi tandem Mendozae iussu dedita, a Lansaco ciuibus summo applausu tradita et dirui cepta est. mox ad firmandam amicitiam missi vtrinque oratores a Senensibus Florentiam Ambrosius Nutius, Senas a Cosmo Leo Ricasolius rerum Senensium apprime gnarus. cum tamen Orbitellum adhuc Hispani tenerent, ob idque Galli vrbe non excederent, Thermo etiam eo nuper Parma profecto, Cosmus occasione arrepta nondum suos Stagia deduxerat, quod quamuis omni beniuolentiae significatione a rege securus esset, tamen in omneis casus intentus non ita res constitutas existimabat, quin aliquem motum breui consecuturum prouideret. itaque auctor fuerat Pontifici, quoniam in eum quasi arbitrum Senenses consenserant, vt constituendae in ciuitate tranquillitatis et emendandae reip. curam susciperet. ob idque missus eo Fabius Mignanellus cardinalis patria Senensis, qui VXIviris creatis, et consilio IO CCC ciuium instituto, nouam reip. formam induxerat; sed in qua pars illa praeualeret, quae, quod Caesarem grauiter offendisse sibi conscia esset, quamuis retinendae libertatis cupida, amicitiam regis vt rebus suis necessariam amplectebatur. itaque peruicerat, vt honorifica legatio ad regem decerneretur, quae ipsi vt liberatori nomine reip. gratias ageret, et munificentissimi principis opem aduersus suae libertatis, quam ipsi debebant, oppressores, si qui futuri sint, imploraret. hoc munere defunctus est Claudius Ptolomeus, cuius elegans ac luculenta oratio coram rege habita extat. ea re cum pacta violari putaret Cosmus, fidei datae minime sibi standum duxit, et Mendozae, vt Orbitellum retineret, auctor fuit. is igitur Liburnum profectus, Hispanos nuper arce emissos secum ducit, atque Auriam opperitur, qui post classis Turcicae discessum Neapolim nauigauerat. inde reuerso Auria, Mendoza triremeis conscendit, et Plombinum deuectus ad Sanstephani portum appulit. ibi expositis in terram Orbitello adiacentem OIO IO militibus turrem, quae in extremo stagno posita a Senensibus tenebatur, Auria oppugnat, et directis ex triremi tormentis quatit: turre a praesidiarijs deserta, liber aditus ad Orbitellum patuit, quo milite introducto ac comeatu, post arcem ab ea parte, quae con tinentem spectat, munitam, ceteris enim partibus stagno cingitur, Mendoza inde discessit, ac mox omnino ex Italia a Caesare reuocatus est, in qua complureis annos superbe admodum se gesserat, vt si diutius ibi imperium obtinuisset, multorum iudicio res Caesaris euersurus videretur. praesidiarij autem illi Orbitello impositi veterani paene erant, qui crebis excursionibus per agrum Senensem factis, cum aliter non possent, nominis Hispani atque adeo Caesarei, in illo ditionis Senensis angulo dignitatem tuebantur; nostris, qui vrbem et vicina vrbi loca tenebant, tam longe se effundere minime tutum, auctoritate regis nondum bene constituta, existimantibus: quae vt magis firmaretur, reuocato a Pontifice Mignanello legato, eo rex Ferrariensem cardinalem mittit, vt virum longo rerum vsu, nec mediocri prudentia praeditum, et quem vt illustrissima Italiae domo natum, ciuibus fore gratum, et ob arctissimam adfinitatem sibi fidum arbitrabatur. cum Senas proficisceretur, per Florentiam iter habuit, vbi honorificentissime a Cosmo acceptus, cum multa de regis amicitia polliceretur, si se medium in eo negotio praeberet, praeter ambigua responsa nihil ab eo referre potuit. quippe ille limiti firmando intentus Cassiani Fanum, quod Elsanam vallem spectat, summa festinatione muniebat, et Sanminiati montem, qui ciuitati imminet, vt denuo muro cingerent, ac propugnaculis firmarent, Hispanis occultum consilium dabat; de cetero inspeciem nihil hostile agitans. nam de Caesare, qui tunc in Metensi obsidione, de qua deinceps dicemus, haerebat aduerso admodum tempore, quorsum res euaderet, sollicitus, interea regis amicitiam colere, non solum honorificum, sed etiam sibi tutum existimabat. ita que cum Ferrariensi mutua amicitiae officia sedulo exercebat, et pediti atque equiti, qui non exiguo numero e Gallia Cisalpina in Etruriam cottidie descendebat, tutum transitum liberaliter concedebat, dissimulatione illa periculo, quod a victore suis finibus imminebat, tantisper declinato, donec Caesar, cuius opera in eo negotio egebat, versis in Italiam armis ad communem hostem propulsandum vireis coniunxisset. nam tunc res Caesaris in Italia admodum adflictae erant, Ferdi nando Gonzaga, qui siue sua, siue suorum auaritia, militi odiosus, ac postremo toti Italiae, praecipueque Mediolanensibus, inuisus esse ceperat, perperam negotia publica et rem militarem administrante. cui malo vt remedium afferret Caesar, Neapoli Petrum Consaluum euocauerat, cuius consilio in omnibus negotij Gonzaga vti iubebatur, non sine occulto dignitatis imminutae sensu; quo fiebat, vt omnia segnius siue ob aduersam valetudinem, qua vexabatur, siue ob conceptam inde indignationem gererentur. tunc Volpianum in subalpina regione, cui Fridericus Sabellus per Caesaris Magij absentiam praeerat, nostri quasi illud obsessuri duxerant, qui Martini et Balengi Fana nuper occupata, ac Pontium munita loca circum tenebant: et Brissacus cum VI OIO peditum et IO CC equitib. Cerium vsque proceserat, euentum rei expectans, missisque II OIO peditum Ceuam vicinam neque satis bene custoditam nullo negotio ceperat, et ea capta Caesarianos commercio, atque omni ad Sauonam et alia loca, quae Hispani tenebant, aditu intercluserat. itaque Gonzaga, qui seu pudore, seu dolore victus, cum V OIO Germanorum, OIO OIO Hispanorum, OIO Italis, ac OIO equitibus exierat, vt Volpiani obsidionem solueret, ante omnia Ceuam copias ducere necesse habuit; quam, non expectato hoste, quod defendi non posset, nostri protinus deseruere. inde Magius Eporediam mittitur. qui opera Gallorum munitiones passim aedificantium impediret. ipse Gonzaga Martini Fanum aggreditur, quod post XX dierum obsidionem diligentia et virtute Magij tandem expugnatum est, ac mox Pontium; atque ita Volpiani obsidio soluta est. tunc et de Casalio, quod paullo supra Augustam Taurinorum Pado impositum est, oppugnando consilium initum. id Blasius Monlucius contra reliquorum ducum atque ipsius Brissaci sententiam, qui locum deiectis moenibus deserendum censebat, defendendum suscepit, et virtute sua ac Giensis inprimis tutatus est. eodem tempore Verruca munitissimum castellum in Monferratensi territorio a nostris duce Iacobo Saluasone capitur; dein et Alba Pompeia haut longe hinc ad orientem in ripa Tanari sita, cuius amissione plus damni, quam seruato Volpiano, lucri ad Caesarianos redijt. id autem in hunc modum accidit. Ioan. Bapt. Furnarius Genuensis oppidum praesidio tenebat, homo immiti ingenio, ideoque cum oppidanis admodum inuisus esset, Caesar ob crebras ad se de eo delatas querimonias Gonzagae mandauerat, vt ipsum inde amoueret. verum is, pretio corruptis Gonzagae ministris contra Caesatis voluntatem praefecturam retinuerat, eoque iritatior oppidanos crudelius vexabat; vnde illi desperatione adacti, cum Brissaco conueniunt, qui rem, dum Clerij esset, confecit, missis F. Gufierio Bonniueto, Motha-Gondrinio, Franc. Bernardino et Francisco Bricomotio, Lupo item ordinum ductore cum XIIII vexillis, quib. praeerant Vetus-pontius, Torquatus Trotus, Iacobus Murator, Ventura Brandanus, primus secreti consilij cum Troti legato de Alba intercipienda initi auctor. quippe illi per Tanaresem portam introducti oppido potiuntur, proditione, vti iactatum fuit, Rossini Alexandrini centurionis, qui portam nostris aperuerat. quod tamen, cum postea a Gonzaga captus tormentis subijceretur, confessione ab eo extorqueri non potuit, rei veritate celata, ob Furnarij ipsius mox secutam mortem, quem etiam Caesariani vt proditionis conscium insimulabant. capta Alba Bonniueto custodienda datur, cui attributus Sanpetrus Corsus cum VII peditum signis. id a Casalij oppugnatione Gonzagam reuocauit, qui vt damnum negligentia acceptum celeritate sarciret, continuo illuc aduolat cum toto exercitu et XXIIII tormentis ac III OIO Italorum nuper conscriptis. sed cum milite et comeatu munitiorem, quam sperauerat, locum inuenisset, ne nullo operaepretio facto domum rediret, Damiani Fanum oppugnare constituit, contra sentiente Magio, qui Albam, antequam a nostris muniretur, omnimodo tentandam suadebat, neque tam aduersa tempestate Damiani obsidionem, vt pote maioris molis negotium, suscipi debere censebat. oppidum illud a Francisco Regio Chauignio, et Bricomotio tenebatur. magna in eo pulueris scloppetarij, funiculi, et pilarum penuria erat. itaque confestim Cisternae praefecto, locus is non plus II milliarib. a Damiani Fano abest, negotium datur, vt per delectos milites obsessis necessaria in oppidum comportari curaret. id a Monlucio impigro duce procuratum per Charrium iuuenem strenuum, attributis ei L delectis ex singulis cohortibus, et XXX circiter rusticis. res erat summi periculi et iam ab Italis frustra tentata, exiguo adeo oppido numerosis Caesarianorum copijs vndique circundato, et crebris dispositis stationib., vt omnes aditus obstructi essent. Charrij tamen virtuti nihil inuium fuit, qui praemissis rusticis cum delectis aliquot ipse stationem aggreditur et dissipat, moxque victor oppidum ingressus, traditis, quae attulerat, incolumis inde Cisternam ad suos regreditur. semel atque iterum pari successu id Charrius fecit, ac tertio postea Caupenius. infelicius res Chippio cessit, qui cum Alba veniens puluerem intromittere vellet, paratiorem hostem nactus, amisso puluere et suis fere omnib., ipse vix oppido recipitur iam Gonzaga XVII dies in obsidione consumpserat, VII dierum continua verberatione quassatis moenibus, et Magius duobus locis cuneos egerat, sed horum altero ab exploratore detecto, et contrario ab oppidi parte acto, Magius periculum mortis paene adierat. tandem cum irriti essent obsidentium conatus, aduersa propter hiemis asperitatem tempestate, de soluenda obsidione actum est. auctore Magio placuit, vt copiae tam pedestres quam equestres Asta euocarentur, quo citra dammnum tormentis in tutum deductis inde discedi posset. nostri abeunteis insecuti acri certamine conflixere, sed quod mox Germanorum Caesarianorum aduentu diremptum est. In Germania post Passauiensem pacificationem Caesar, qui in animo haberet, ijsdem, quibus paene oppressus fuerat, viribus regem inuadere, vt eadem opera de eo vindictam sumeret, et Germanis a se alienatis gratificaretur, bellum pro recuperatione locorum Imperij vltimo hoc bello a rege occupatorum suscipit, et ingenteis illas copias, quas Italia et Hispania euocauerat, atque postremo in Germania ipsa contra Turcos coegerat, quasi compositis ibi rebus in Pannoniam descensurus esset, repente contra Rhenum vertit, fama sparsa, aduersus Albertum marchionem Brandeburgicum tot ciuitatum et episcoporum atque adeo imperij hostem duci. is siquidem immani quadam licentia ecclesiasticos vexabat, Moguntinos et Spirenseis in primis, quib. grandi imperata pecunia, cum dari non posset, vtriusque ciuitatis templa expilauerat, nec spoliatione contentus, tectum plumbeum Spirensis aedis demoliri aggressus, vix deprecante vrbis Senatu destitit: Moguntini vero arcem Rheno vicinam, in qua hospitium habcbat, et V templa ac nauigia omnia vino et frumento onusta incendit: nec humaniorem se erga Spirenseis negotiatores praebuit; deductisque inde suis, quos ibi praesidij caussa imposuerat, in Treuiros proficiscitur. quo antequam aduentaret, Georgius Holius e Caesarianis ducibus cum X vexillis ad ciuitatis defensionem se obtulerat; verum a ciuibus exclusus, qui non tam praesidium recusarent, quam iritare Albertum nollent, Lucemburgum, vnde venerat, copias reducit: continuoque introductus Albertus V Kal. VIIbr. militem per vrbem et loca propinqua distribuit, cum episcopus ad arcem in Rheni et Mosellae confluenti sitam se recepisset, ceteris eius regionis ordinum proceribus huc illuc fuga dilapsis. dum Augustae Treuirorum esset Albertus, clausa erant templa, nec sacra celebrabantur. ipse post octiduum, incensis prius aliquot coenobijs et episcopi arce, quae haut procul aberat; imposito praeterea XII vexillorum praesidio, digreditur, et Sircum profectus, quod pari interuallo ab Augusta Treuirorum et Meti distat, Lotaringiae oppidum, Eid. VIIbr. Mosella transmisso in Lucemburgensem agrum descendit, et inde rursus in Lotaringiam redit, vt scilicet homo venalis periclitaretur regis animum, quibus condicionibus secum pacisci vellet; quod Caesari commodum accidit, vt belli Alberto inferendi praetextu propius exercitum admouere potuerit, antequam, quid suae voluntatis esset, manifestius declarare cogeretur. quod tamen nequaquam tam astute agebatur, quin facile coniectarent omnes, arma haec contra regem parari; quippe Caesarem nominis et maiestatis suae asserendae apprime cupidum, accepta tanta iniuria non conquieturum, donec insigni aliquo facto pristinam gloriam paene intermortuam restituisset, et ademptas nuper Imperio, vti iactabat, vrbes, Imperij viribus, quas secum trahebat, recuperasset: id que non solum ad existimationem pertinere, sed etiam ad res suas firmandas necessarium putabat. et quoniam, dum continua nobiscum bella gereret, Campaniae limite, vti debili magis parte prosperos, semper hactenus in Galliam impetus fecisset, si tribus illis ciuitatibus, ac Meti praecipue tegeretur, deinceps ab externis armis omnino securus sibi futurus videbatur. id cum praesensisset rex, mature prouisis reb. necessarijs, sub Augusti mensis initium Franciscum Lotaringum Guisium ingenio et virtute praestantem ducem eo mittit, et summae rei praeficit. antequam vlterius progrediar, heic aliquid de uire quod Galliae reges in treis illas Lotaringiae ciuitates sibi vindicant, pauca praefari ad propositum facere videtur. Metim in Mediomatricibus, et Tullum in Leucis, ac Virodunum in Sclabis, cur nostri occupauerint, praeter foedus cum Mauritio nuper initum, non defuere rationes, quibus id iure sibi licuisse contenderent. ac primum quidem a naturali Galliarum limite argumentum ducitur; quem etsi Germani per populorum inundationes tandem reuulsum, vti diximus, longius protulerunt, et fluminis instar ripas supergressi, in Gallias effusa multitudine, etiam citra Rhenum Germanicam linguam secum intulerunt, nunquam tamen trans Mosam se extenderunt, sed fere omnes illi populi mores Gallicos et linguam eandem, qua passim hodie vtimur, hoc est, ex Romana detortam retinuerunt. sed validiora sunt, quae ab antiquitate petuntur, iusta huius caussae; nam constat Francos, qui circa annum Christi CCCCXX in Galliam descenderunt, ijs in locis primum consedisse; ac sub Merouingis, qui Francorum regnum condiderunt, et quos Carolouingi exceperunt, tota ea regio sub Austrasiae nomine Francici iuris fuit. deinde cum Ludouicus Pius Caroli magni F. Pipini N. ampla illa Italiae, Germaniae, et Galliae, quae a patre acceperat, regna inter liberos diuideret, regionis illius portio, quae intra Rhenum et Scaldim iacet, Lotario maiori natu filio attributa, ab ipso Lotarici pagi nomen sortita est, anno Salutis IO CCCLV, eaque praeter Lotaringiam, quae hodie appellatur, Lucemburgensem ditionem, Vogesi et Arduennae saltus, Namurcenseis, Treuiros, Hannonios, Atuaticos, et Cameracense territorium complecte batur, atque adeo ciuitates illas, quae in citeriore Rheni ripa sitae sunt, Basileam, Argentoratum, Spiram, et Coloniam Agrippinae. Alsatiam etiam, quae nunc dicitur, et Heluetiorum pagos regnum illud comprehendisse multi scripsere; eius caput Metis ciuitas erat, vt in qua reges inaugurarentur, et regia insignia sumerent. postea inter Carolum Caluum Lotarij fratrem, et Ludouicum Lotarij eiusdem F. regnum ita diuisum fuit, vt pars ea, quae trans Mosam ad Rhenum pertinet, Ludouico Germaniae regi cederet; quae citra Mosam ad Scaldim vsque porrigitur, Caroli esset. quam eandem post illius obitum Ludouicus Balb. filius tenuit. sed cum nullos legitimos heredes reliquisset, Ludouicus et Carolomannus nothi cum Ludouico patruele Galliae regnum reposcente transegerunt, et portione illa Lotarici pagi cesserunt. quo mortuo Carolus Crassus eius frater, qui post Ludouici Balbi mortem in Imperio successit, discerptum antea Austrasiae regnum integrum adeptus est. Francis primoribus cum admodum inuisus esset, ob ignominiosam pacem cum Danis Normannis factam in Germaniam confugere coactus est, vbi Austrasia Arnulfo Carolomanni fratris nothi F. assignata decessit. huius filius Ludouicus et postea Conradus Imperator regnum tenuit: quo tandem deiecto ad Carolum Simplicem successio defertur. sub eo exortus est Regnierus in Arduennensi saltu ad Clodionem Comatum genus referens, qui cum per discordias et nostrorum ignauiam creuisset, Caroli auspicijs Conradum Austrasia deturbauit. ita dux regionis a Carolo creatus, quasi praefectum dicas, paullatim regni nomen in ea regione oblitterauit: cumque Carolus ipse postea procerum factione regno Galliae depulsus esset, Henrici Soxonis, qui Conrado in Imperio successerat, ope in regnum restitutus, remunerationis loco Austrasiam ipsi permisit, atque in eius gratiam iure suo cessit, anno Sal. IO CCCC XX. Henrico Otho magnus F. successit, cui facile fuit, captiuo Carolo, et incarcere Peronae mortuo, ius apatre in ea prouincia acceptum firmare, quantumuis initio repugnante Adelberto Metensi episcopo, qui reges nostros proximitate contingebat. verum eo mortuo cum Theodoricus Othoni proximus creatus esset episcopus, primarijs ciuibus auctor fuit, vt reiecto vnius, qui persaepe aut durus aut incertus esset, dominatu, sub imperij nomine libertatem in posterum colere mallent. quorum exemplo Basileenses, Argentinenses, Spirenses, ac denique Colonienses libertatis dulcedine inescati, legitimum dominorum iugum, Caesarum patrocinio freti, excusserunt, et Senatu constituto rempub. ordinauerunt. ita Metim ac reliquas illas Lotaringiae ciuitates Otho I a Francorum regno diuulsit: vt tamen Carolouingos aliquo modo placaret, Carolum Lotarij fratrem, et Ludouici vltimi exilla propagine regis patruum, reliquae Lotaringiae ducem, sed imperij beneficiarium inconsultis regni proceribus creauit: quod adeo indigne illi tulerunt, tantumque eo facto Carolus odium in se concitauit, vt id in caussa fuisse creditum sit, cur regni legitima successione Ludouico mortuo priuaretur. eo vero reiecto Hugo Capetus tertiae stirpis, quae hodie feliciter imperat, princeps nuper in regno constitutus cum Othonem potentissimum i principem placatum habere vellet, iniuriam regno potius, quam sibi factam dissimulauit, et posteritati vindicandam reliquit. Carolus autem ille Aureliani in carcere mortuus. Odonem in Lotarringia heredem habuit, quo sine mascula prole functo, Godofredus Barbatus Arduennensis comes prouinciam inuasit, et Henrici II Caesaris ope Odonis filias paterna hereditate exuit. Godofredo Gotelo frater successit, et post eum Godofredus alter cognomento Fortis eius F.: huius rursus F. Godofredus Struma appellatus, cum sine liberis decessisset, sororem Idam, quae Eustochio Bullionio comiti nupserat, heredem reliquit: ex quorum matrimonio Godofredus Bullionensis dictus susceptus est, qui ad bellum sacrum profecturus Alberto episcopo Leodicensi pro D. Lamberti sodalitio stipulanti, Bullionensem comitatum vendidit. quidam etiam Metim ab eo ciuibus venditam scripsere, sed contra historiae veritatem: quippe cum constet, eam diu ante Othone I auctore se in libertatem asseruisse, regibus nostris aut captiuis, aut propter legitimum aliud impedimentum rebus suis superesse non valentibus. has igitur Lotaringiae ciuitates, seu iure antiquo ad Galliae regnum pertinenteis, siue ex foedere nuper cum socijs Germaniae principibus inito sibi concessas, siue ne in hostis potestatem deuenirent, occupatas, alioqui tutando Campaniae limiti necessarias, rex cum retinere decreuisset, eo Guisium, vti diximus, ablegauit; qui primo Tullum venit, vbi omnia confusa et inchoata reperit propter temporis angustias, et Sclauolij aduersam valetudinem. rebus ibi vtcunque ordinatis, recta Metim tendit, cum Renato Ellebouio fratre, Birono, et comite Rupifulcaudio ac Randano fratribus, obuiam processere honoris caussa Iacob. Sabaudus Nemorosij dux, Seb. Lucemburgus Martigius, Franciscus Vindocinus Carnutum vicedominus, qui iam ante venerant, et Arturus Cossaeus Gonnorius, qui post occupatam a rege vrbem ei regendae prarfectus fuerat, cum reliqua nobilitate et copijs tam pedestrib. quam equestribus in aciem instructis. postridie, qui fuit XV Kal. VIIbr. Guisius vrbem lustrauit. ea vasto ambitu circiter IX millia passuum complectitur, ab occidente et VIItrione Mosella fluuio cincta, qui prope vrbem in duos canaleis diuisus, altero muros alluit, altero in vrbem per Barrensem pontem, qui altior est, accipitur, et per alterum, qui humilior est, exit; tum Saram fluuium excipit, qui pariter a meridie et oriente vrbem cingit, et bifido cursu muros, vt et Mosella, acque vrbis partem alluit. ita vndique fere ciuitas fluuijs illis ambitur, nullis praeterea pomoerijs firmata, quod ciues naturali satis se munimento tutos existimarent, ab ea parte, quae inter occidentem et meridiem iacet, quod neque Mosella Sibiave allueretur, pomoerijs vtcunque et ingenti propugnaculo, sed vndique obtuso, quod ante Campanam portam prominet, eam ab antiquo ciues muniuźre, ad hodiernos vsus fere inutili: itaque curante Guisio ex P. Strozzij, Gonnorij, Sanremigij, Camilli Marini sententia destructis passim sacellis, et priuatorum aedibus, quae pomoeria occupabant, excitati vbique tumuli, ex quibus in loca vrbi imminentia contraria verberatione tormentis agi posset; ac praecipue ad Campanam portam, in quam ex colle Ezirmontio dicto praeceps despectus est, et in quam partem primos impetus hostem facturum rei periti coniectabant. igitur murus ab ea parte attollitur, et fossa interior ducitur, erectis ad vtrumque latus propugnaculis, vnde ruina facta hostem irruentem propellere possent. occupatis in eo opere fossoribus, atque alijs ad id destinatis, Guisius de illa parte, quae Germanicam et Mosellanam portam ad orientem interiacet, sollicitus, ipse eius curam suscipit, suoque exemplo proceres ac nobilitatem ad opus faciendum incitans, ac sportam humeris subinde gestans, erecto pomoerio, et post pomoerium fossa ducta, debilem illam vrbis partem firmauit. proxima cura de puluere tormentario comparando, et machinis bellicis sarciendis fuit. inde de comeatu in vrbem importando actum, quod aegre ac meticulose ob vicina hostium praesidia, a quibus rustici infestabantur, fiebat. itaque ex Lotaringiae oppidis Caroli cardinalis fratris studio ac diligentia, in vrbem abundans annona fuit illata. eius rei cura Pedipapio et Sambelinio commissa est. XII omnino in vrbe signa erant tironum, quos assidua cura Guisius disciplinae militari et ordinibus seruandis assuefecit. his actis Strozzium ad regem mittit, qui eum de Metensium rerum statu certiorem faceret, et quoniam Albertus Brandeburgicus propediem aduentare dicebatur, de cuius fide adhuc merito dubitabatur, qua ratione cum eo acturus esset, sententiam ipsius exquireret. ad haec rex, auxilia breui missurum promittit, prudentiaeque Guisij relinquit, quo modo se cum Alberto gerere debeat; neque enim desperare, quin stipendijs suis militaturus sit, sed nolle eius promissis nimium fidere. itaque curaret, vt quam longissime fieri posset, ipsius copiae diuerterent, specie quidem comeatūs hosti venienti eripiendi; re vera, vt vrbis securitati consuleretur. interea Caesar relictis praesidio VI vexillis Augusta Vindelicorum discedit Kalend. VIIbr. et biduo post Vlmam venit, iusso per aliam viam incedere exercitu, ne quid damni Vlmensibus, qui summam fidem sibi eo bello exhibuissent, a milite per bella ciuilia ob stipendij penuriam insolentiori daretur. ibi cum esset, a Moguntino, Spirensi, Herbipolensi, et Bambergensi episcopis, qui cum Alberto iniquis adeo condicio nibus transegerant, sollicitatus, pactiones illas rescindit, insuperque mandat, ne eas obseruent, sed vi armata sua recuperent. idem et Norimbergensibus concedit, hortaturque, vt finium aduersus communem hostem tuendorum caussa foedus faciant: idem vt facerent, Sueuis et Rhenanis populis auctor fuit. ita foedus contra Albertum inter eos initum, continuoque Bambergensis ex Alberti absentia occasionem captans Forchemum oppidum et alia ab illo capta recuperat. inde Caesar per Virtembergici fineis, quo exercitum, vt Vlmensibus parceret, transire iusserat, Brettam venit Palatinae ditionis oppidum, quasi recta Spiram petiturus. sed mox ad laeuam deflectens Argentinam contendit. quo cognito Senatus vrbis ad eum legatos Iacobum Sturmium, Fridericum Gotosemum, et Lud. Grempium deprecatum mittit, ne cum maiorib. copijs vrbem ingredi vellet, sed alio traducto exercitu finib. ipsorum parceret, nec in rep. quicquam mutaret. ille humaniter acceptos a constan tia et fide hoc bello praestita laudat, eiusque rei perpetuam apud se fore memoriam spondet, et repentini fui aduentūs in Alberti depraedationes et incendia, regisque in Alsatiam descensum reiecta caussa, propter praecipitantis iam anni tempestatem necessarium fuisse demonstrat, vt per eorum fineis copias traduceret, quo in tempore hosti posset occurrere, heic Christierna Lotaringiae ducis vidua a prouinciae administratione, a rege, vti diximus, amota, ad auunculum venit, et inde in Belgium profecta est. Caesar XVII Kalend. VIIIbr. traductis Rhenum copijs post diem quintum, cum domesticis, neque magno praeterea comitatu, in vrbem nunquam sibi visam venit, et solito a Senatu munere affectus, prandioque exceptus, damna ipsorum hortis et praedijs a milite illata excusat: non enim omnibus in tanta multitudine incommodis occurri posse; proinde patienter debere eos ferre, quando hoc imperij caussa bellum susceptum sit. inde sub vesperam per Haganoae viam in proximum vicum diuertit, ibique pernoctauit, Ricardo Morisino Eduardi VI et M. Antonio Amulio reip. Venetae legatis Spiram iussis secedere, cum ibi esset, immane quanta damna, et omnis generis detrimenta cladeisque a Caesarianis populares acceperunt, incendijs passim relucentibus, et milite obuia cuncta diripiente; accedebant ad haec agrico larum euilationes, agris relictis cum coniugibus et liberis in vrbem concurrentium; inuidiosum vtique et lamentabile Caesari spectaculum: nisi Albanus, quem Carsar propter aduersam valetudinem summae rei praefecerat, summa diligentia cauisset, ne cui, qui huiusmodi querimoniarum caussa ad eum veniret, ipsius compellandi aut adeundi facultas esset, Caesari eo in bello operam nauabant 10. Brandeburgicus, Adolfus Holsatiae dux Daniae regis frater, Emanuel Philibertus Caroli Sabaudiae ducis F. sub initium VIIbris Lotaringiae ducis, Guisij, principis Rupisuronij alae equitum cataphractorum, cum tribus leuis armaturae, et VIII peditum signis, Metim a rege summittuntur, quas tamen, ne annonam consumerent, dum hostis aduentaret, Guisius extra vrbem per hospitia distribuit, et comeatu e longinquo in vrbem deducendo inseruire voluit. et quia propter temporis angustias difficile erat, vt cepta munimenta ante hostis aduentum consummatentur, viminea dolia, trabeis, cados, tabulas ferratas, asseres, saccos lana plenos, et alios terra implendos magno numero comparari iubet, vecteis item, marras, ligones, palas, bidentes, sportas, arietes, pluteos, crateis, et cetera ad vsum necessaria, igneis etiam diuersi artificij parari Sanremigio imperat. ad Barbaranam portam multa extra aggerem aedificia erant, quae demoliri securitatis loci intererat. id summa diligentia a militibus perficicbatur; horti item et praedia vrbana ac viridaria vrbi vicina, ne obsessis incommodarent, eius iussu deiecta sunt; suburbia etiam Sanctorum Arnulfi, Clementis, Petri, Iuliani, Martini omnino destructa: templa tamen, quae extra vrbem erant, seruata in hostis aduentum, succisis tantum columnis et fulcris, ac cuneis immissis, vt momento, cum opus esset, tota moles facile deturbari posset. Arnoldi Fanum, quod spatiosius esset, et tam altum, vt eius fornices disponendis ad vrbem verberandam machinis vsui esse possent, etiam antequam hostis appropinquaret, solo aequatum est. id seuere pro rei necessitate actum, sed seueritatem mitigauit relligiosa facti in speciem parum humani expiatio. nam multa vitae sanctimonia clarorum virorum corpora illo venerandae antiquitatis templo sepulta, multa insuper regum monumenta, quae inibi erant, Guisius cum reliquis primoribus magna pompa, ipse ante alios funale gestans, nudo capite, sacerdotum vrbanorum choro accinente, inde in vrbem transtulit; interque alia Hildegardis Caroli magni vxoris et Ludouici Pij matris; Ludouici ipsius, qui anno Christi CCCXLI in Arnoldi Fano sepultus fuit, ac duarum ipsius sororum, Hildegardis, matri cognominis, et Aleidae Drogonis item Ludouici fratris Mediomatricum episcopi, Vitronis Lotaringiae ducis et B. Glossinae patris, Beatricis Heruici Metensium ducis coniugis, et Almalardi denique Treuirorum episcopi, qui sigilli magister sub Carolo magno fuit, post mortem in Diuorum numerum relatus. horum omnium ossa capsis inclusa relligiose in Domicanorum aede condita sunt. iam Albertus Florangium venerat, haut longe a Theodonis-villa, et III fere ab vrbe milliaribus; vnde cum alendo exercitui semel atque iterum comeatum a Guisio petijsset et impetrasset, cum tertio idem flagitaret, Guisius misso ad eum P. Strozzio se excusat, et belli rationem non pati demonstrat, vt tam vicino hoste, cum ad sustinendam obsidionem omnia comparantur, annona ex vrbe exportetur. itaque videri ere vtriusque esse, vt Salinas in Sequanos cum exercitu transeat, comeatu abundantem regionem, et vbi venienti hosti incommodare possit. nam Albertus hactenus bello regium nomen praetexebat, et rex Fraxineum Baionensem episcopum ad eum miserat, qui de exercitūs, quem secum trahebat, stipendijs ageret, et interea eius nutus et consilia obseruaret. condicionem initio accepit Albertus, et viae indicem poposcit: mox mutato consilio, quod vereretur, ne, si illuc pergeret, in hostem incideret, Mosellam transmittere decreuisse se refert, petitque a Guisio, vt traducendis copijs pontem sterni, et e suis captiuos, qui in vrbe detineantur, liberari iubeat: id additum, vt dissidio ex falsa caussa colorem quaereret. cum nauigia vndique conquiri iussisset Guisius, et nullos ex Alberti militibus in vrbe captiuos esse respondisset, Albertus Guisium ad colloquium poscit. cum Guisius propter demandatam sibi prouinciam vrbe exire recusaret, et Albertum, vt in vrbem veniret, honorifice inuitaret, ille quasi venturus, praemissis semper pluribus e suis, Guisij saepius expectationem frustratus est: veritusque tandem, ne Guisium in sui suspicionem adduceret, vt fidei suae specimen daret, petit, vt ad leuandum exercitum tempore tam pluuioso et incommodo machinas quasdam et grauiora impedimenta sibi in vrbe deponere liceret: quod et perbenigne concessum, Albertinis interim exire iussis; qui iam ad CCCC, specie res necessarias mercandi, in vrbem sensim confluxerant; propositoque rerum venalium extra vrbem foro securitati loci consultum est. cum hac via non procederet, rursus de captiuis querellam instituit; quae a Guisio dissimulata, quod minime veritate niteretur, nec quidquam praeterea responsum est. Alberti consilium erat, aut comeatu vrbem exhaurire, aut Guisium capere, si ad collo quium exijsset, aut per suos sensim, vti diximus, intromissos porta occupata ciuitatem ipsam in potestatem redigere. habebat in exercitu LXII vexilla, quae in IIII legiones distribuerat; ac XXII praeerat Iacobus Augustanus, XVI Altemburgi comes, XII Rifeburgus, et Ioachimus Caluicius totidem. OIO IO C cum XXX tormentis subsequebantur. eum comitabantur dux Bipontinus, Liechtenbergae Lantgrauius, et Ludouicus Oetingensis comes a Caesare, vti supra diximus, proscriptus. his viribus potens operam superbe venditabat Albertus, quo carius eam distraheret, ingenti terrore Caesari iniecto, qui iam Bipontium venerat, et OIO IO equites praemiserat, qui nostros messi colligendae intentos interciperent. itaque statim Guisius ad Gulielmum Balsacum Interamnatem alae suae equitum legatum, et Brossium Lotaringiae scribit, vt ad se quam primum redirent, et quantum comeatūs possent secum adueherent, quod superesset in horreis, extra domos exponi iusso, vt si opus esset, igni consumi citra aedificiorum et rusticae suppellectilis iacturam posset: molendinorum item numerum describerent, quae in itinere, quo Caesariani incedebant, occurrerent. ij imperata faciunt, et ad XI Kal. VIIIbr. in verbem redeunt. nec multo post leuis armatura vrbe exit, et molatrinas ac reliquam annonam per agros, quibus hosti iter faciendum erat, incendit; rursusque Strozzius ad regem proficiscitur, vt auxilia acceleraret. apud Brandeburgicum Fraxineus nihil proficiebat, in speciem amica omnia et officiosa spondentem, ceterum nihil certi ac definiti respondentem. augebat suspicionem, quod tormenta, quae fidei suae pignus in vrbem recipi petierat, sub id tempus repoposcerat. et inde Guisij permissu deduxerat. id ex Fraxineo et Guisio vbi resciuit rex Lansacum ad eum mittit; sed re de die in diem extracta, ille interea Pontemmussitanum venit, vbi ad eum rursus Iacobus Carbonarius Capellabironius Momorantij iussu, et mox Gaspar Colinius Gallici peditatūs praefectus mittuntur, qui cum nouis subinde difficultatib. in medium ab ipso allatis nihil impetrare potuissent, Momorantius iam pro hoste eum habere cepit: quo factum est, vt necessaria ac bellica tormenta inprimis summitti non potuerint, medio eo inter vrbem et regium exercitum. tantum IIII signa immissa, et aliquanto post CC fossores inducti, cum puluere tormentario, quae Horatius Farnesius secum in vrbem intulit. Momorantius exercitum in Lotaringia habebat, cuius partem Niuernio attribuerat. is Stenaei cum esset, et prouideret, si hostis Stenaeum aggrederetur, multum a Viretono castello noceri posse, eo ducit, et admotis tormentis, quantumuis reluctantib. praesidiarijs, oppidum capit, et captum incendit. ineunte mense VIIIbri cum Caesarem tantae molis obsidionem minime cepturum multi crederent, Guisius, qui contra, siue praecipiti iracundia, siue rerum suarum fato, eum rapi videret, muniendae vrbi dies noctesque impendebat; et quoniam collecta iam vindemia ab operis rusticis vacatio erat, vinitores magno numero in vrbem accipit, quorum opera munimenta iam cepta perficerentur. quia vero rupto aggere, quo Mosellae portio in vrbem deriuatur, facile erat, vt aqua per canalem relictum in naturalem alueum deflueret, et canali sine aqua destituto, accessus, qua intrat et exit amnis, vtrinque in vrbem hosti pateret, molem vtrobique cum propugnaculis erigi iussit, dispositis tormentis, quae hostem illac venientem infestarent. mox et Pradam, qui cum signo peditum Rupem-Martiam seruabat, ne hosti ad ludibrium exponeretur, protinus inde reuocari curauit: et quia tormenta non nisi periculose inde deduci poterant, ea confringi, et annonam incendi, arcemque solo aequari iussit. negotium datum Paullo Baptistae Fulgosio, qui cum Theodonisvillae, qua nostris Rupe-Martia venientib. transeundum erat, praesidiarij a Nemorosio et Rupifulcaudio eo consilio illuc profectis velitari dimicatione distinentur, incolumem inde Pradam cum suis in vrbem reduxit. tum distributae vrbis regiones primarijs ducibus seruandae et muniendae; Theobaldana porta vsque ad Sarae in vrbem ingressum Ioanni Angiano, et Lud. Condaeo Borbonijs fratribus, qui nuper ad tantae obsidionis famam venerant, attributa est; Rupisurionio Mosellae pons inferior; Nemorosio tractus ille, qui a Sarae aduersa ripa ad Mosellanam porrigitur: inde quae ad Sarae molendina pertinent, Franciae Priori, et Ellebouio Lotaringis fratribus; Strozzio, Momorantio, et Danuillae fratribus porta attribuitur, ac Gonnorio fossa intus ducta; Horatio Farnesio spatium, quod Theobaldanam et Campanam portam interiacet; Rupifulcaudio et Randano fratribus moles ad portam Mosellanam erecta: Francisco denique Vindo cino Carnutum vicedomino, quicquid ab altera vrbis parte inter Barrensem et Pontifranam portam spatij est; ceterae regiones alijs. molae trusatiles fabricari iussae, si forte auerso Mosellae et Sarae cursu molatrinae, quaae in vrbe erant, aqua destituerentur. dein et valetudinaria certa destinata aegrotis fossoribus, et alia militibus saucijs et aegrotis. prouisum et annonae, ne a numero inutili consumeretur. itaque decretum, vt cataphracti duos tantum famulos et equos duos retinerent, ferentarij et leuis armaturae equites singuli famulum et equum; impedimentis omnibus cum reliqua familia ad vicina praesidia se recipere iussis. singulis denis peditibus lixam vnum, et cuique cohorti senos equos habere permissum. ciues aut propter aetatem, aut propter imperitiam tractandorum armorum rudes honesta missione vrbe eiecti sunt: nam permissum ijs, vt excepta annona omnem supellectilem, et ex bonis, quae vellent, secum asportare possept. plerique ciues ac Senatores seu sponte, seu necessitate adacti paruere, parsque in Lotaringiam, pars Argentinam concessit. quia vero tempestas ob aeris intemperiem maxime suspecta erat, prouisum vt a luto, cadaueribus, et omni spurcitia vrbs diligenter purgaretur, plaustris et hominibus ad id peculiariter destinatis. cautum item, ne tintinnabula nisi Guisij iussu vsquam pulsarentur. iaraque Caesar Theodonis-villam venerat, et Albanus cum Ioan. Iacobo Medicino Meleniano ad Sanbarbaranum vicum vsque processerat; inde XIIII Kal. IXbr. vbi contemplandae vrbis caussa proprius acccssit, in colle, cui bellae-crucis nomen, ex aduerso Barbaranae portae consedit, cum II OIO partim Italis, partim Hispanis, quos duo Germanorum agmina sequebantur, et II OIO equitum. cognito hostium consilio Guisius IO CCC circiter scloppetarios delectos cum C equitib. Lotaringicae alae ductore Brossio, et CC leuis armaturae Radano duce eruptionem facere iusserat. ibi post acrem dimicationem hostis CXL ex suis amissis retro cessit, desiderato in ea ex nostris Malinio strenuo duce cum V militibus, et quibusdam sauciatis. triduum ad Sanbarbaranum vicum commoratus Albanus, ad bellam-crucem castrametatur, dispositis IIII tormentis, quae in insulam aduersam, Mosellae et Sarae canaleis interiacentem displodebantur; cum parum proficeretur, etiam exercitus a Maria Hungariae regina summissus aduentaret, Barbansono ductore, quicum Lamorallus Egmondanus, Nassouius, Bossuti comes, et Henricus Brederodius venerant, aggere relicto, ex eoque deductis tormentis, ad pontem Manium flexo itinere venit, ibique rursus acriter a nostris Nemorofio, Farnesio, Carnutum vicedomino, et Rupifulcaudio aliquandiu pugnatum, quo transitum hosti intercluderent; sed cum nouo superueniente semper milite denuo proelium redintegraretur, nostri cessere, hostisque Sara transmisso, Arnoldi et Clementis coenobia, quae Campanam portam spectant, occupat. Barbansonus vero ad Castellionaeum collem toto obsidionis tempore castra habuit, vt nostrorum in eos, qui comeatum importabant, impetus arceret, et praesidiarios ab illa parte distineret. sub id Lud. Auila equitatūs Caesarei praefectus tubicinem cum litteris ad Guisium mittit, explorandae vrbis, vt creditur, caussa; in speciem, vt seruum fugitiuum, qui hero relicto et abducto magni pretij equo Hispano ad nostros transierat, reposceret; quibus accepris Guisius equum iam diuenditum conquiri, et pretio persoluto redemptum, ad Auilam remitti curauit; quod ad seruum, respondit, iam in interiora regni penetrasse; ceterum terrae Franciae id iuris esse, vt quicunque seruilis conditionis pedem in ea posuerint, mox libertatem recuperent: quod ius adeo honorificum et Christianae genti summopere conueniens cum violare neque debeat, neque vero velit, ea in parte desiderio eius satisfacere se non posse. paullo ante Brandeburgicus, postquam diu regem ludificatus est, interuentu quorundam cum Caesare convenerat, qui praeteritorum veniam largitus, actionem in eum belli caussa institui vetat, transactionemque quantumuis iniquam cum Bambergensi et Virceburgensi episcopis Franconiae regulis factam confirmat, Pannonica militia ei remissa; insuper in eius gratiam Ludouicis patri et filio Oetingensibus comitibus, vti diximus, proscriptis, Alberto item Mansfeldio ac filijs culpam condonat: quo cognito Rifebergus eum deserit, et ad nos cum sua legione transijt. Aumalius vero Guisij frater leuis armaturae praefectus ad eum siue vt hostem persequendum, siue obseruandum vt suspectum, missus pridie Non. IXbr., ita enim Sleidanus scribit Rabutinus vero in IIII Kalen. IXbr. id reijcit, ponte Vincentij digressus ex Fraxinei sententia, qui peditatum Alberti ob non soluta stipendia ad seditionem spectare intellexerat, in eum cum sua et Vindocini, Sancerrani comitis, et Annebaldi equitum alis, ac praeterea VII leuis armaturae signis iuxta Nicolai Fanum, vbi Albertus proxima nocte hospitium habuerat, inuehitur, repentinaque impressione illius res in summas angustias conijcit. neque vero Albertus heic se deseruit, sed cum peditatui diffideret, equitatum vehementi oratione cohortatus, annitente praecipue Georgio Liechtembergae Lantgrauio, qui ipsius legatus duperiori Protestatium bello fuerat, animose restitit, et arte virtutem suorum adiuuit, equitatūs parte per auersum collem nostros iam vltra progressos in latus ac tergum inuadere iussa, et circunfusos a maiore numero in fugam vertit. Aumalius ipse acceptis aliquot vulnerib. capitur: Forgeus, Gastreus, Conchius, Iuncius, praecipui duces, ac CL ex nobilitate desiderati sunt. Fraxineus episcopus Baionensis, qui proelio interfur, fuga elapsus est; capti Renatus Roanus Armoricae regulus, et Ioannes Dous Carnutum vicedomini legatus; verum ille. cum milites inter se rixarentur, cui captiuus cederet, a furentibus occiditur: hic qui latine vtcunque sciret, cum se omnibus satisfacturum promis set, furore rixantium placato seruatus est, capti et Agulius castrorum leuis armaturae praefectus et Daguerra. eo facto Albertus triumphanti similis ad Metensem obsidionem sexto post die venit, et ad Martini Fanum, quod Pontifranam et Maurorum portas occidentem versus spectat, in Mosellae ripa castra ponit, commodo admodum loco, ex quo XX machinis in prato subiecto dispositis partem aduersam continua pulsatione verberabat, Aumalium captiuum secum adduxerat, quem ibi ex vulneribus curatum mox in Germaniam sub custodia misit, nec nisi biennio post sub finem Aprilis dimisit, acceptis LXOIO aureorum. post victoriam statim ad Bambergensem episcopum scribit, et confirmata a Caesare pacta denunciat, monetque vt fidem seruet, et oppida nuper adempta sibi restituat; ni morem gerat, praefectis mandat, vt ea armis recuperent. cum illi delectus Alberti iussu haberent, Bambergensis ea dere questus est apud Camerae iudices, qui Spiram, vnde prius profugerant, quod se praecipue peti existimarent, paullo ante redierant; ab ijsque diploma sub exitum aimi obtinuit, quo Albertinis mandabatur, vt ab armis abstinerent. sed neutiquam propterea quieuere, vti nec contra Vlmenses, qui mox Helfestenum arcem ab Alberto, vti diximus, occupatam cum recepissent, deiecto ipsius praesidio, ne de ea in posterum querimoniam institueret, a fundamentis euerterunt. Caesar ad Theodonis-villam quattuor infra Metim milliaribus substiterat; vnde mox tandem XII Kalend. Xbr. in castra lectica vectus venit, et ad Horniae Talangij castrum diuertit, aedificio ex materia in eo tumultuaria opera praeparato, (nam incensa omnia fueranta nostris) paullo supra Albani hospitium, qui Clementis et Arnoldi fana insederat. eius aduentu in murum directa tormenta, et VIII Kal. Xbr. trecenties displosa, ac postridie inter portam Campanam et molem ad Mariae Fanum erectam ictus OIO CCCC XLIII ab orto sole ad occidentem numerati sunt. inde turres duae Lineriae dictae et Sanmichaelia praecipitatae sunt, quarta, quae Campanae fere portae coniungitur, admodum labefactata. Albanus iam ante Theobaldanam et Campanam portam fossam duxerat, cumque diu ab illa parte verberationem continuasset, post multas et crebras nostrorum eruptiones, tormenta inde deduxit, a mechanico magistro monitus, quem centurionis habitu exploratori socium addiderat, vt munimenta vrbis introspiceret. demum omnis impetus in Campanam portamvertitur, et ex aduerso mox erecto tumulo tormenta disponuntur, XXXVI quidem ab vna parte, ab altera XV, cura et diligentia Ioannis Manrici tormentorum praefecti, qui sua sedulitate in ea obsidione multum laudis meruit. treis continuos dies ac dimidium continuata verberatio tanto impetu, vt Sleidanus scripserit, non solum Argentorati, quod XVIII milliaribus magnis a Meti abest, sed etiam a IIII trans Rhenum milliari fragorem exauditum esse. V OIO CCC circiter tormentorum ictus displosos prodit Bertrandus Salignacus, qui interfuit, et obsidionem illam dietim fere descripsit. his deiectum fuit cacumen turris magnae, quae ad angulum Campanae portae Mosellam versus porrigitur, summo cum hostium plausu primum, deinde vbi discusso puluere viderunt multum retro solidae terrae subesse, quae ruinam octo pedum altitudine superaret, paullum de priore laetitia remiserunt, et difficiliorem multo aggressionem ab ea parte fore animaduerterunt. breuissimi tunc dies, eoque longiores noctes erant, quo fiebat, vt vtrinque summa diligentia inde sarciendis ruinis, inde promouendis fossis et dolijs vimineis ante aggerem statuendis adhiberetur, pari studio ab vtraque parte, manum operi admouentibus primarijs viris ac ducibus, hoc facto cum hostem in turrem Inferam dictam impetum de nocte facturum coniectaret Guisius, quod lignorum fasceis et scalas comportari inaudiuerat, excubias ad illam partem sedulo fieri mandat, Bironoque negotium dat, vt cum parte alae equitum Rupisuronij, cuius legatus erat, stationem prima vigilia ageret, et Interamnas in vices succederet. Nemorosius idem, Momorantius, Martigius, et Danuilla fecere, et ad vicinas Rupifulcaudij aedeis, vt ad omneis motus praesto essent, diuertere. Guisius vbi vidit Caesarem ita obsidioni haerentem, vt ab ea honeste discedere non posset, Thomam Deluechium ad regem mittit, qui illum omnia edoceret, nimirum eo statu res esse, vt nihil detrimenti vrbs ab hoste accipere posset, itaque licere ipsi, copias, quae ad Michaelis Fanum conuenerant, quo velit, transferre, et ad Hedinum recuperandum Vindocino duci summittere. id paullo ante ab Antonio Croio Rutij comite dedirione captum fuerat, qui Mariae reginae iussu cum XL peditum vexillis et II OIO equitum in limitem nostrum ingressus Forum ad Esiam, quod Annebaldus defendendum susceperat, primo aggredi finxit; inde ad praedas et direptiones versus, Nouioduno, Nigella, Caunio, Roia, Folembraeo regia magnificentia ad venationes exstructo praetorio incensis, retro Hedinum copias duxerat, et oppido facile potitus arcem ab ea parte, quae septum viridarium respicit, aggreditur, continuaque verberatione maiore turre, quae prominebat, deiecta, et parte muri cuneis deturbata, nudato pomoerio, quod tamen octo pedum altitudinem superabat, Rassius Sansimo, qui praeerat, incolumem vitam et rem saluam sibi suisque pactus, deditionem facit, multum reclamante Duria ex illustri Crequiana familia viro strenuo, qui ruinam defendere et aggressionem sustinere se paratum ostendebat. nec multo post Annebaldus ad Faram Veromanduorum ex morbo decessit, vir antiquae probitatis, et ab omni auaritia alienus, ob idque a Francisco nouissimis vitae diebus ad regni gubernacula cum F. Turnonio cardinali admotus, postquam Momorantij pertaesus rex, aetate inclinata morosior redditus, magna ingenia suspecta habere cepit; reuocato deinde Momorantio sub initia Henrici a publica negotiorum procuratione amotus, et tribunatu equitum, vti diximus, exutus, pristinam potentiam amisit, auctoritate tamen et existimatione ad vitae vsque exitum integris. cum de Aumalij clade et Hedino capto nuncium ad nostros inso lentiae plenum hostes perferendum curassent, contrarius de Alba Pompeia a Brissaco capta venit, qui eorum plus nimio exultantem laetitiam aliquantum repressit. sub id tempus rex Durocortoro Remorum, vbi hactenus haeserat, Catalaunum accessit, quo ad eum Momorantius vocatus venit, relicto ad exercitum Niuernio, vt de rebus in commune consulerent. ibi per Deluechium intellectis Guisij mandatis, Castellionaeo exercitus in Atrebates ad Hedinum recuperandum ducendus committitur: quod summa felicitate et diligentia peractum est. nam Vindocinus accepto a Castellionaeo exercitu, eo subito profectus, arcem partim ab illa parte, qua hostes illam verberauerant, partim dispositis in colle qui Taruennam respicit aliquot machinis aggreditur, et displosis IIII OIO LXVI tormentorum ictibus, deditione capit, Rutij filio vitam et res saluas suis pacto; cui tamen parens, cum illum arci imponeret, mortem interminatus fuerat, si vllis condicionib. deditionem faceret. verum id postea XIIII Kal. Ian. actum est. interea Egmondanus Caesaris iussu cum OIO OIO equitum et aliquot peditum vexillis Tullum proficiscitur, Sclauolioque, vt deditionem faciat, per Tubicinem denuntiat. Caesaris consilium erat, ne re omnino infecta discederet, saltem Tullum recipere: quod propter contagionem, quae toto autumno in ea ciuite grassata fuerat, desolatum, a nostris muniri nondum potuerat. sed cum a Germanis id impetrare non potuisset, qui ad Metim obsidendam solummodo missos se respondebant, Egmondano, qui duobus equitum agminibus Ponti-mussitano impositis praeerat, negotium dederat, vt specie Tulli aggrediendi per Mosam tormentorum partem secum deduceret: iam enim de exitu desperare ceperat, morbis inter milites grassantibus, et penuria comeatūs laborante exercitu, qui a nostris impediebatur, Niuernio, qui Vaucolorium venerat, continuis excursionibus pabulatores et annonarios infestante: quo fiebat vt plerique ac praecipue Itali ad Niuernium transfugerent, quos ille humaniter et liberaliter acceptos sub Andrea Maio Mauro strenuo duce in cohortes distribuerat. ipse mox, quod Tullo diffideret, eo includere se minime dubitauit, Andrea Maio et Daguerra leuis armaturae duce secum introductis. cum huc vsque verberatione continua parum profecisset Caesar, licet ad XIIII OIO ictus displosos scribant qui interfuźre, postico muro superante integro, cuneis agi ceptum est: sed partim indomito saxo, partim aqua supernatante impeditae operae, quo minus res ad exitum, qui inde sperabatur perduci potuerit. interea crebrae eruptiones in Alberti castra fiebant, atque inter alias a Birono, quem pone Rupifulcaudij fratres sequebantur, tanto impetu impressio facta est, vt plerisque ex ijs caesis praefectus tormentorum a Monstrolio, qui praecursorum agmen ducebat, captus sit. mox et Kalend. Xbrib. a Brossio et Sanlucio alae Guisianae legato eruptio facta, in qua CC amplius ex hostibus desiderati sunt, Rupifolio et Fonteralio ex nostris amissis. tot calamitatibus et incommodis a coelo, hiemis asperitate ac morbis, quibus innumeri milites cottidie interibant, conflictatus Caesar, de nouissimo impetu faciendo consilium inijt: et quamuis praecipui belli consiliarij rem ausu magnam, conatu difficilem, exitu funestam et damnosam esse dicerent, contra tot proceres et Gallicae nobilitatis florem, ac denique delectum militem aggressionem facere, debilitatis copijs et animis militum iam pridem concidentibus, ac plerisque inter eos ob non soluta stipendia de abitu, etiam non petita venia, cogitantibus, tamen in speciem tanquam ad impetum faciendum se comparauit, instructisque ordinibus, suos ante ruinam statuit, si forte obsessos tanti exercitūs aspectu territos ad colloquium, et ex colloquio ad deditionem pertrahere posset. quo animaduerso nostri protinus acie pro muris instructa se ostentant, atque ante alios Guisius cinctus principum et ceterae nobilitatis cetu, singulis sarissam gestantib.; tum vbi omneis conuenisse videt, composito vultu ad eos conuersus in haec verba orationem habuit. Nisi rex Christianiss. hanc vrbem ad res suas maximum momentum habere existimasset, et in virtute vestra, o proceres ac commilitones, summam fiduciam poneret, eam minime vobis contra potentissimum hostem tuendam commisisset. sed cum fortitudinem vestram iam a multo tempore tot proelijs ac periculis optime perspectam habeat, non dubitauit prudentissimus princeps hoc insigne decoris nuper bello parti monumentum, atque adeo firmissimum Galliae propugnaculum, fidei vestrae et virtuti credere. nec me, vti reor, ita mentis expertem putatis, vt tot regiae stirpis proceres, tot praestanteis genere et animis viros periculo manifesto et ineuitabili exitio expositos, his mecum includi muris paterer, nisi eos ad immortale decus reportandum, et aeternam hosti ignominiam incutiendam huc a Deo vocatos esse confiderem. non enim Caesar virium fiducia, sed pudore, ob acceptam in Germania anno hoc iniuriam, ex desperatione vltimum fortunae suae periculum facturus venit. sed si quidem nihil illi satis est, inexhaustam Gallici sanguinis sitim restinguendam et ambitionem satiandam, nobis contra abunde virium et animi est, quo iustam, quam fouemus, caussam aduersus impotentis animi et corporis senem et iniquos ipsius conatus tueamur. neque dubitare debemus, quin Deum propitium experturi simus. nam ille est, qui armorum dispensator appellari gaudet, et qui pro caussae aequitate vel iniustitia dat et adimit bellantib. animos. neque est quod tantopere hostem horreamus, nisi pariter inaneis palmarum titulos et affectatum magnitudinis fastum pluris facimus, quam veram neque fucatam virtutis laudem, et suavi non aliena nixam potentiam. quid enim quaeso est, quod illum adeo terribilem facit? an Ticinense proelium? atqui victoriam hanc auspicijs quidem suis, sed se absente partam, virtuti alienae potius atque adeo Gallorum, pro dolor! tunc contra Gallos stantium, quam suae debet: vt possit iure, quicquid ad ipsum ex alterius calamitate peruenit compendij, felicitati potius adscribi, quae saepe mutat, quam virtuti, quae stabilis, firma et sibi semper similis, semper constans. sed meliora nunc fauente Deo et concordibus Gallis pro patria vireis ac vota conso ciantibus augurari licet. quid ergo praeterea est, quod ille tam magni facere debeat aut possit? an ab expeditione Tunetana triumpho similem reditum? at meminisse eum oportet, mox victriceis illas copias citra proelium in Prouincia debellatas esse, periculoque suo edoctas, non vt de Mauris, sic facile de Gallica nobilitate victoriam reportari. capta in Menapijs oppida, ipsumque Cliuiae ducem pedibus aduolutum iactat? at praecipitem hanc victoriarum rotam Landrecianum oppidulum, quod a nostris tenebatur, sufflaminauit. sed sinamus eum sollemnia insanire, et gentili superbia exultare. bis a Pannonico limite Turcum summotum memoret, dum saepius limitem nostrum ingressus, tam magno cum damno suo ac dedecore repulsus sit. Saxonem ad Albim victum et captum iactet, dum cladis ad Carinianum paullo ante a nostris acceptae recordctur. Stenaeum quidem in Lotaringia nuper cepit, sed vt operae ac sumptuum poenitere eum debeat, cum nullo negotio mox recuperatum sit. at Mommedium, Iuodium, Danuillarium, Rupemmattiam, Bullionium, et multa alia hoc anno cepimus, et adhuc in conspectu eius retinemus. is est ergo, quem in Prouincia attriuimus, ad Landrecium fregimus, in Cariniana obsidione fudimus: quibus locis primarios belli duces, et praecipuum militiae suae robur amisit et consumpsit. atqui rebus florentibus, et concordib. Italorum et Hispanorum, necnon Germanorum et Anglorum animis, denique prospera valetudine tunc bellum administrabat; nunc aduersos Anglos, Germanos infestos, factionibus fluctuanteis Italos, ipsos denique Hispanos plerunque tumultuanteis experitur. quid vero post ignominiosam ex Oeniponte fugam, aduersa valetudine, dissidentibus suis moliturum eum putemus contra victorem regem aetate florentem, prospera semper hactenus fortuna vsum, concordi nobilitate, ac tot validis copijs succinctum, praesertim in iusta caussa, cuius conscientia tanquam muro aheneo tuti, quid est, quod amplius reformidare debeamus? an crebris iam nostrorum proelijs et eruptionibus attritus, a quibus fere semper inferior discessit, morbis insuper contagiosis, et caeli inclementia, pluuijs, gelu ac fame exhaustis viribus sibi de nobis victoriam promittere queat? aut nos vincere laboribus confecto et dimidiato exercitu possit, qui integro et incolumi milite nihil hactenus promouit? an delectum Galliae robur, vosque ipsos regiae stirpis proceres, vi et armis debellare speret, qui milites exiguo numero Landrecij inclusos cum numeroso, qualem modo trahebat, exercitu expugnare non valuit? aut aliena inuadere, qui sua in Lucemburgensi agro seruare non potuit? an ab aggressionibus illorum metuamus, qui nostrorum eruptiones non tulerunt? aut valentiores futuros credamus, cum nunc ad ruinam enitentur, quam cum in aggere et ipsis munimentis toties a nostris oppugnati sunt? heic igitur, heic, proceres ac commilitones, vestigium figamus, eamque, quam vestri omnium vultus spondent, animi praesentiam ac constantiam ad certamen afferamus, de ipsis hostium triumphis, quos tantopere iactant, certam proculdubio victoriam relaturi; qui si tam male consulti sunt, vt nos aggrediantur, fortunae, cui tantum tribuunt, hodie ludibrium, nobis vero, quos antea spreuerant, praesens exitium debent. nostrum est videre, ne vincendo victi fatiscamus; nam desperatorum est ad mortem obstinare animos, et in sanguinis tam sui quam alieni essusione victoriam collocare. enimvero eos propterea contemnere non debemus; nam victis aliquando virtus ex desperatione in praecordia redit, et negligentia victoris pulcerrimae plerunque victoriae amittuntur. quod si contingeret, quod non sinat D eus, quas strageis, quas caedeis et lanienas editurum eum putemus, qui vos furore caecus non ad laudem, sed ad poenam, non ad victoriam, sed ad vltionem poscit? sed damno maius dedecus, si iam effetus senex vegetos iuueneis, si valetudinarius bene valenteis, si denique lectica vectus armatos vincat, merito que non ignauiae solum, sed etiam non seruatae regi fidei suggillabimur, qui patriam culpa nostra hosti prodiderimus. agite ergo proceres ac commilitones, persuasi caussam hic et fortunam Gallici nominis verti, pro aris et focis arma expediamus, et imperterritis in hostem eamus animis, aeternum beatae vitae a Deo pro egregie nauata patriae opera praemium, a munificentissimo principe titulos et honores, a posteritate decus aeternum et nunquam interituram gloriam consecuturi. Huius orationis a masculae eloquentiae viro habitae maxima vis apud nostros pro tempore fuit, quos antea satis per se paratos, tunc vero cum hoste congredi gestienteis videre erat. nostrorum alacritatem Caesariani non tulere, sed satis habuere, se exercitu instructo ostentare, multum fremente Caesare, qui in medios illatus, ruina conspecta ingemuit, et quare in murum apertum miles non insiliret, indignatus, cum stupefactos omneis et tristitia mutos cerneret, retro ad hospitium concessit, haec subinde verba ingeminans, Nunc me desertum a meis, nullosque circa me homines video. tertia nostrorum memorabilis eruptio, sed infelix per Pontifranam et Maurorum portas a Fajo Balbo Rupifulcaudij legato cum XXX tantum equitibus facta est, quem Helionorus Cabotius Carnij comes, Oartisius, Deideus Riberacus, Crequius, Tursius, et Rupicalesius comitati sunt; in qua Fajus ipse et Hospitalis Vitrius capti sunt; Oartisius in capite vulneratus, et Rupicalesius in crure, ex quo vulnere quinto post die decessit. aliquot post diebus Lud. Auila Caesarei equitatūs praefectus cum IO equitibus ad scloppeti ictum ante portas constitit, iussique Brossius, Randanus, et Fulgosius, vnusquisque cum XV equitibus progredi, attributis ijs LX circiter scloppetarijs, qui ita idoneo loco collocati sunt, vt magnum hostium numerum diu sustinuerint. heic Lupus Parra alae equitum Alfonsi Pimentelli signifer extra ordines procedens, cum Noallium ex vulnere adhuc debilem, quem superiore anno in Parmensi obsidione viderat, rogasset, num quis esset, qui virtutis periculum facere vellet, Randanus condicionem accipit, et cum Henrico Manrice Auilae legato Guisij permissu infestis hastis concurrit: cumque ter irrito concursu equos admisissent, quod vterque vereretur, ne in equos ictus dirigerentur, ita enim cautum erat, tandem Randanus in Manricis dextrum brachium illisam hastam fregit, hasta Manricis sine ictu excussa et in terram delapsa, quam victor in vrbem secum abstulit. inde crebris excursionibus certatum est a nostris, Randano in Albertinos, Noallio per Mosellanam portam inter Barbansonum et Albanum in pabulatores cottidie eruptiones facientibus: inter quas praecipua ea fuit, quae quinto die post a Carnutum vicedomino facta est, quem Interamnas et Brossius subsequebantur, et Condaeus ipse ac Farnesius, quamuis priuatorum equitum habitu: in ea ex Albertini XXXV equites, ac totidem fere pedites occisi. tandem intem perie caeli victus Caesar obsidionem soluere decreuit; quod vbi a Guisio animaduersum est, Noallio cum XV equitibus praemisso per Mosellanam portam, P. Strozzium cum leui armatura subsequi iubet, quem pone sequebatur Rupisuronius cum cataphractis: cum his Strozzius in CCCC equites, qui, vt nostrorum eruptiones prohiberent, inter Barbansoni et Caesaris castra stabant, impressionem facit, et in ipsius Caesaris conspectu multis occisis XXX capit, reliquos in fugam vertit. ita Caesar Kal. Ianuar. ex contagione aut frigore desiderata paene tertia exercitūs parte, et vt creditum fuit, XXX OIO hominum discedit, et Theodonis-villam proficiscitur, deductis vna tormentis, quorum maiorem partem iam ante praemiserat. eum postridie secutus est Albanus; moxque nostri egressi, si forte abeuntem adsequi possent, molatrinarum ponte nequicquam abscisso. inde in castra Caesaris, et Albani deflectunt, vbi longe alio quam antea sensu affecti sunt, et lamentabili spectaculo mitigatis animis odium in misericordiam vertit. nam passim videre erat semineces per vias et in luto volutanteis se, multorum item insepulta cadauera; plura tellure quidem condita, sed quorum membra humo imbribus dissoluta ad spectantium horrorem extabant. at Guisij humanitate factum est, vt vtrisque satisfactum sit, mortuis terrae ac sepulturae mandatis; reliquis summa diligentia curatis, et commodatis illico nauigijs Theodonisvillam deductis; plerisque etiam, quod viae laborem ferre non possent, in vrbem acceptis. nondum Albertus castris se mouerat, in quibus praecipue contagio grassata fuerat: itaque Guisius dispositis in insula, quae vtrinque Mosellae canalem interiacet, V tormentis cum multum damni dedisset, Albertus tandem quinto post die, postquam omnia sua tormenta praemisit, viae se dedit; quem initio insecutus Bironus paene a multitudine circumuentus est. dein vbi se periculo explicuit, rebene gesta ad suos reuertitur. postridie Carnutum vicedominus nauigia duo instruit, et secundo flumine adductis secum XXX equitibus ac totidem scloppetarijs vsque ad hosteis defertur, qui palantes ac singulares fere incedebant. ibi in ripam aliquote suis exponit, qui vestem militarem campestribus et penulis tegentes quattuor hostium carros inuadunt, et captos, vt in nauigia tutior receptus esset, pro vallo in fronte collocant; deinde vt seni aut octoni occurrebant, singillatim eos prensantes compendiosiorem viam fluminis oram legentibus esse dicebant, et ita a via in insidias facile abducebant, quos alij dolum subesse minime suspicati, pari numero singillatim sequebantur, vt nostri alijs in vlteriorem ripam transportandis, alijs exarmandis, nihil enim in eos inclementius actum est, et seruandis captiuis intenti vix sufficerent, et duarum horarum spatio iocoso hoc astu CCCC fere hostibus illuserint: donec ab Hispano, Vicedo mini humanitate capto, quod honesta forma iuuenculam Germano eam vxorem duxisse contestanti, restitui iussisset, admoniti, prope esse Hispanum equitatum, recesserunt. digressis hostibus Niuernius Tullo, ac mox Santandreanum Eque trib. Viroduno in vrbem venerunt, vt Albertinos insequerentur: sed serius, quam vt iam longius progressis tam iniquo tempore incommodare possent. multa interim licenter, praetextu pabulatores Caesarianos intercipiendi, per Lotaringiae oppida et Ramberuilleriae inprimis acta; Spinacij item et Remiremontij plurima in locorum illorum virgines relligiosas contumeliose ad missa ab Italis, quos in cohortes a Niuernio nuper distributos sub Maio Mauro militare diximus. obsidione soluta supplicationes publicae pro re feliciter gesta ad templa fiunt, et addito hoc ad pietatem cumulo, postridie Lutherani libri per vrbis domos diligenter conquiruntur, et Guisij iussu palam a carnifice cremantur. reuocati mox ciues, qui Guisij permissu vrbe excesserant: inde relicto ibi legato Guisius in aulam reuertitur. Caesare adhuc in Metensi obsidione occupato, Volradus Mansfeldius Alberti F. qui Alberti Brandeburgici auspicijs militabat, dum is adhuc nostras parteis sequebatur, Henrico Brunsuico bellum infert, et eum vniuersa prope ditione spoliat: vnde ille opem implorans, sed alieno tempore, ad Caesarem venit. parte alia Volfangum ordinis Teutonici magistrum Virtembergicus male multauit, vno et altero oppidis ereptis, donec sumptus in bellum nuper ab eo contra illum facti sibi resarcirentur. belli haec caussa fuit. Eluangi locuples admodum praefectura est, cuius vbi possessor mortem cum vita commutasset, collegij illius sodales, quibus ius est praefectum eligendi, nobilem quendam eligunt, spreto Volfango, qui illam multos iam menseis ambiuerat: praeteritionis iniuriam tulit ille indigne, et Eluangi oppidum eximprouiso capit. sed Virtembergicus, implorantibus eius opem, vt collegij defensoris, sodalibus, confestim copias cogit, et quamuis media hieme, momento Eluangum recuperat, deiecto inde Volfango, captis etiam pluribus illius oppidis, quae non nisi depensis XXX CI aureorum postea restituit. haec quod iniussu Caesaris, contraque eos, quos fouebat, palam fierent, magna cum illius contumelia fieri omnes iudicabant. Hoc anno multi natalium splendore aut doctrinae atque eruditionis fama excellentes vltimum vitae diem clauserunt. Henricus Megalopolensis dux admodum senex, postquam ditionem suam XLVIII annos in pace gubernasset, VIII Eid. Febr. decessit, et Hermanus ex illustri Vedensium comitum familia Biuerini suae ditionis oppido iam senio grauis Eid. VItil. obijt, vir miti ingenio, qui suorum periculo potius, quam rei familiaris ac dignitatis dispendio territus, vltro Coloniensi archiepiscopatu cesserat. Eberardus quoque Bilichius Tridenti, quo, vt concilio interesset, venerat, Eid. Ianua. decessit, ob ingenij in enodandis sacrae doctrinae perplexis quaestionibus subtilitatem magni nominis theologus. nec multo post Vratislauiae in Silesia obijt Io. Cocchlaeus Norimberga natus insignis theologus, et multis atque eruditis pro canonicae scripturae et ecclesiae catholicae auctoritate scriptis editis clarus, praeterea acer in disputando, et in comitijs ac colloquijs Augustae, Ratisponae, ac Vormatiae saepius cum principum Protestantium theologis magna cum laude congressus. ex Protestantium numero Gaspar Hedio Eselingensis, qui Basileae primum et Moguntiaci ecclesiasten egerat, dein Lutheri doctrinam amplexus se Matthiae Zellio, qui ante quadriennium mortuus est, et Martino Bucero adiutorem praebuerat, postquam Argentinae XXIIII annos docuit, XV Kal. IXbr. fatis concessit. quo eodem die Andreas Osiander Regiomontij in Borussia ad mare ex hac vita quoque migrauit, cum ante quinquennium, vti diximus, Norimberga eo confugisset. is ibi nouum dogma proposuit, et hominis iustitiam non a fide, sed a CHRISTI in nobis inhabitantis iustitia pendere scripsit, eiusque sententiae auctorem Lutherum laudauit: cumque multos aduersarios haberet, et Ioachimum Merlinum inprimis, qui Lutherum nunquam ita sensisse affirmabat, Alberti tamen Brandeburgici Borussiae ducis fauore adiutus obtinuit, et Merlinum finibus excedere coegit; tum libris editis sententiam suam quamuis a recta doctrina alienam confirmauit, et cum Lutheri scripta contra se facere videret, in ipsum Lutherum debacchatus, eum et Philippum Melanchthonem, vt nouae atque adeo Aristotelicae theologiae conditores, quae carnem potius quam spiritum redoleret, probris ac virulentis scriptis proscidit; quibus et hoc erroneum dogma admiscuit, quo adserit, CHRITVM, etiam si per primi parentis peccatum non fuisset perditum genus humanum, nasciturum tamen nihilominus fuisse. obijt et anno climacterico suo peste correptus Heidelbergae Sebastianus Munsterus Engelhemij natus, olim Tabingae in Franciscanorum sodalitio professus, postea abiecto cucullo Protestantium doctrinam amplexus. is in mathematicis multum profecerat, praeceptore vsus Ioan. Stoeflero Iustingensi, insigni mathematico, qui post longam multorum annorum vitam Tubingae ante XX annos decessit; postea vero se totum Hebraicae linguae et sacris libris addixit, multis editis in vtraque scientia monumentis de rep. optime meritus, adeo vt Germanus Esdras ac Strabo appellatus sit. decessit et hoc anno XI Kalen. Maias Ingolstadij ad Danubium, vbi profitebatur, Petrus Apianus Beneuicius Leisnicae in Misnia natus, astronomicae rei scientia nostro aeuo clarissimus, quam scriptis et nouorum instrumentorum summo ingenio et accurata fide fabricatorum inuentione illustrauit, atque illo Caesareo organo inprimis, quod Carolo V dicauit. eo nomine magnam laudem consecutus et dignitate a Caesare ipso auctus. in Italia vero IV Eid. Febr. Patauij fatis concessit Lazarus Bonamicus Bassanensis iam prouecta aetate, qui LXXVI annum attigerat, in ea celeberrima totius Italiae Academia per XXI annos summa cum omnium admiratione professus, et ob antiquitatis exactam cognitionem, omnigenam eruditionem, raram eloquentiam et acre iudicium, tam ab Italis, quam a peregrinis, quandiu vixit, magna dignatione, et merito quidem, habitus. mortuum laudauit Hier. Niger Venetus oratione ex temporanea postridie habita. idem mensis vltimus fuit Lilio Gregorio Giraldo patria Ferrariensi vtriusque linguae et omnis politioris literaturae et antiquitatis, quam varijs scriptis illustrauit, longe peritissimo; qui fortunae et corporis aduersitatibus, meliore vtique fato dignus, tota vita conflictatus est, in direptione vrbis, cum in Herculis Rangonij cardinalis familia esset, bonis euectus, et quod potius re omni ducebat, amissa suppellectile libraria; eandemque denuo fortunam aliquanto post expertus cum Ioan. Franciscus Picus Mirandulae comes, cui et ille operam nauabat, immani paricidio a Galeoto gentili suo occisus est. inde cum se in patriam recepisset cum Ioanne Manardo et Caelio Calcagnino viris doctissimis coniunctissime vixit, arthridite saeua diu vexatus praecipue a morte Manardi, ita vt non solum pedibus aegre se loco moliri, sed manibus debilitatis scribere omnino non posset, ac ne libros quidem euoluere, ad extremam senecturem non solum tenuitate miseram, in qua a Renata Ferrariensi subleuabatur, sed sine litteris, in quibus vir doctus superiorem vitam exegerat, molestam aetate perducta; tandemque cum annum LXXIIII ageret, in grabato suo decessit, in monumentum, quod sibi in maiore vrbis templo viuus parauerat, a Cynthio Io. Baptista Giraldo gentili et Prospero Pasetho haeredib. ex asse institutis illatus. exeunte dein anno III Eid. Xbr. obijt Florentiae Paullus Iouius luculentus historiarum scriptor, ibique in Laurentij fano sepultus, is Nouocomo in Insubribus natus, ac medicinam primo professus, Clementis VII beneficio Nuceriae episcopus creatus fuerat; cumque ad Nouocomensem episcopatum omnibus votis anhelaret, suaeque erga Mediceam familiam, in cuius laudes adeo profusus fuerat, obseruantiae deberi id meritorum fiducia putaret, tamen ab eo obtinere non potuit; quod in caussa fuisse plerique credunt, cur Clementem in historijs auaritiae et tenacitatis insimulet, cum alioqui homo gratiosus se passim obnoxium prodat, eoque nomine ipsi in plerisque rebus fides derogetur, quod ad gratiam et in odium scripsisse, et venalem calamum habuisse fere omnibus persuasum sit. constat certe eum a Francisco I litterarum parente et doctorum ingeniorum fautore eximio honorificam pensionem quotannis accepisse; Momorantium vero M. E. et magnum Palatij magistrum, cum Henrici II initijs in aulam reuocatus pro munere domesticorum regiorum numerum recenseret, Iouij nomen induci iussisse, ex eoque tantam indignationem illum concepisse, vt multa in Momorantij inuidiam libro historiarum XXXIo insereret, id alioqui minime facturus, si eundem, quem sub Francisco meruerat, Momorantij fauore ab Henrico honorem et honorarium consequi potuisset. vixit annos LXVIIII, menseis VII, dies XXII. abstulit et idem annus magnum Hispaniae lumen Ferdinandum Nonium Pincia Vaccaeorum oppido natum, atque inde nomen vulgo sortitum, e nobilissima Gusmanorum gente oriundum, qui cum sub AElio Antonio Nebrissensi in patria, in Italia Bononiae sub Philippo Beroaldo litteris humanioribus operam dedisset, et Graecam linguam, ad quam eo seculo fere incognitam incredibili studio ferebatur, inibi didicisset, inde comparatis magno pretio exemplaribus Graecis domum reuersus, primus linguae illius, qua omnis fere eruditio continetur, vsum in Hispaniam intulit, et Ferdinandi regis, qui patris ipsius in aerarij praefectura sedulo administrata fidem probasset, fauore subnixus, cum ad honores virtutis via grassari posset, studia litterarum vitae ciuili praetulit, et Francisco Ximenio cardinali, cuius pietati et animi magnitudini tantum Hispania debet, operam suam et industriam in procudenda illa ad omne aeuum duratura Bibliorum editione addixit, et postea Demetrio Lucae Cretensi, quem cardinalis ille, vt litteras Graecas in noua academia a se ingentibus sumptibus Compluti in Carpetanis paullo ante instituta profiteretur, ex Italia euocauerat, in eo munere successit. dein Salmanticam diuertit, alteram tota Hispania maxime famosam academiam, in qua et literas Graecas ac Latinas profitendo consenuit, editis Hermolai Barbari aemulatione in Plinium, Melam et Senecam populareis suos commentarijs: quod ad mores, vir pius et verax, sed dicax et aliorum acerrimus censor, de cetero fastūs omnis ac gloriae contemptor. vixit coelebs et abstemius, frugali, sed citra sordeis mensa amicos ac discipulos excipiens; tandemque octogenario maior legata scholae bibliotheca, quam instructissimam habebat, et erogatis in pauperum vsum facultatibus, placide in Deo obdormiuit, ad B. Susannae humili sacello iuxta portam Riualem, qua ad Tormim fluuium itur, sepultus, vbi et eius tumulo quatuor, nec plura, sic enim extremis tabulis mandauerat, verba inscripta sunt, M AXIMVM VITAE BONVM MORS. Initio sequentis anni, qui fuit a partu Virginis OIO IO LIII, Robertus Lenoncurius cardinalis Metim, cuius erat episcopus, venit, et omnem iurisdictionem sibi vindicat, instituto nouo Senatu ex ijs fere ciuibus, qui nostris partibus addicti erant, nonnullis etiam sacri ordinis in illum cooptatis, et Marsallum in Germaniae limite situm operib. et Gallico praesidio firmat. nec multo post rex prid. Kal. Mart. epistolam ad Imperij principes et ordines scriptam euulgat, qua Caesarem in odium ac Germaniae contemptum conabatur adducere. non enim amplius ab eo metuendum esse, cuius attritae vires, et multorum annorum artes retectae sint, ad haec qui valetudine tam improspera sit, vt precariam animam trahere videatur; se vero eodem, quo semper fuerit, erga imperij ordines animo futurum, hoc est, amico et liberali; et licet multi ingentibus beneficijs a se affecti parum sincera fide vicem rependant, non tamen ab officio et reliquorum amicitia propterea discessurum. superabat Alberti et episcoporum ac ciuitatum valde impeditum negotium, quod absente Caesare, et nemine, qui apud vtrosque auctoritate valeret, se medium interponente Germaniae tranquillitatem turbabat. nam Albertus, postquam in Treuiris aliquandiu hiemauit, accepto a Caesare stipendio inde discedens rursus in Germaniam redit, vt episcopos ac ciuitates infestis armis persequeretur. itaque Bambergensis XIII Kalen. Mart. a Spirensi Senatu diplomata impetrauerat, quibus mandabatur nobilitati per Franconiam, et Norimbergicis, item Palatino VIIviro et Io. Friderico tanquam finitimis, vt opem ei ferrent. de quibus vbi cognouit Albertus, crebris litteris Caesarem et primarios eius consiliarios Albanum et Atrebatensem interpellat, vt transactionem cum episcopis factam et a Caesare confirmatam tueri velint, poena episcopis, nisi pareant, denunciata. ad eas a Caesare responsum III Eid. Martias, transactionem illam a se confirmatam non infitiari, stipendium quoque liberaliter persolutum esse magno suo cum dispendio; quippe, cum ceteri nihil acciperent, magnas iccirco querimonias excitatas esse; sed sperasse se futurum, vt sic res componi posset, eaque de caussa legatos antea ad episcopos misisse et hortatum esse, vt nihil mouerent; cum vero recusauerint, et ad se ac VIIviros et cameram prouocauerint, non potuisse eis iuris beneficium denegare, praesertim cum in nonnullorum suspicionem venerit, quasi ipsius caussam aduersus eos tueatur: itaque si eius precibus acquiescat, et illos pacta seruare iubeat, fore, vt et inique facere dicatur, et suspicio nem de se maiorem excitet; quippe cum sui muneris esse sciat, ius aequabiliter omnibus administrare, et ne cui vis fiat prohibere. igitur e re communi videri sibi, vt rationes ineantur, quibus hoc negotium amice componatur; quod vt facilius et maiori cum fructu peragatur, mandaturum ipsius cognatis Baioariae duci et Virtembergico, vt se interponant. grauiter quidem datis ad se litteris conquestos esse episcopos, nihilominus confidere, non repudiaturos actionem, vnice studere se Germaniae tranquillitati, ob idque dissidij, quod inter Henricum Brunsuicum eiusque nobilitatem est, componendi negotium dedisse Io. Brandeburgico; Baioaro item et Virtembergico mandasse, vt Oetingenseis comites inter se concilient. erat tum Heidelbergae Albertus cum Palatino VIIviro: inde ad Spirensem Senatum mittit, et non modo pacta; sed mandatum Caesaris, qui ea confirmauerit, ab episcopis violari ostendit, petitque ne litem vllam sibi moueant, et diplomata ab ipsis contra se impetrata aboleant. cum illi sui officij esse responderent, ius cuique dicere, neque id episcopis petentib. denegare potuisse, ipse contra, post verbosam refutationem, idem, quod antea, petit: alioqui si damnum inde accipiat, fore, vt cur ab ipsis illud sibi praestari et sarciri debeat, intelligant. tunc Caesaris iussu Heidelbergam venźre Baioarus et Virtembergicus, et post eos Cliuensis: vbi re diu agitata, cum magnam pecuniae vim episcopi offerrent, per Virciburgensem, qui aderat, nam Bambergensis legatos tantum miserat, vt oppida sibi pacata relinquerentur, et arbitri condiciones probarent, Albertus tamen, qui pacta sibi seruari omnino vellet, de copijs, quas per Saxoniam cogebat, iam certior, nihil arbitrorum offensionem veritus, re infecta discedit: ac paullo post arma resumit, edito prius scripto, quo re a principio repetita, de aduersarijs, vt fidei publicae violatorib., conqueritur, et argumentum inprimis illud refellit, quod ad rescindendam transactionem in medium afferebant episcopi, videlicet, non licuisse sibi res sa cras, quae in commercio non sint, alienare: proinde sibi fuisse necessarium ius suum armis tueri. venit et eo Mauricius IIII Non. April., qui quod inquietum Alberti ingenium suspectum haberet, auctor fuit principibus, qui Heidelbergae erant, vt foedus icerent; ipse, ne de se suspicionem daret, statim domum reuertitur. itaque cum Albertus omneis pacis condiciones reijceret, Bambergensis et Virciburgensis litteras denuo a Senatu Spirensi obtinent, quibus mandabatur Moguntino, Palatino, et Mauricio VIIviris, Teutonici ordinis magistro, Io. Friderico, Virtembergico, Hesso et Norimbergicis vicinisque omnibus, vt opem episcopis ferant. ipse Mauritius, qui se hoc bello oblique peti videret, sui defendendi caussa foedus cum Brunsuico facit, et episcopis atque Norimbergicis auxilia pollicetur, sed haec sera fuere, iam parato Alberto, qui episcoporum et Norimbergensium ferro et flamma late vastato agro Bambergam primariam regionis ciuitatem capit, et Ftanconiae nobilitati, nisi imperata faciat, bellum denuntiat: tum Schinfurtum imperij oppidum occupat, et praesidio imposito munit. Norimbergenses, quod oppida quaedam regni Boemici beneficiaria possiderent, a Ferdinando petierant, vt sibi ad ea tuenda liceret per ipsius fineis equitatum cogere; et annuente illo IO equites conscripserant: verum antequam cum exercitu reliquo coniungerentur, ab Alberto intercepti et caesi sunt, captis etiam pluribus Norimbergensium oppidulis. dissoluto paullo ante Mansfeldij exercitu, magnam illius partem ad se traxerat Henricus Brunsuicus ijsque copijs subnixus, per Philippum filium, Monasteriensis et Mindensis episcoporum, Erici item agnati sui et Bremensium fineis hostiliter ingressus, magnam pecuniae vim ab ijs extorserat. interea Palatini et Treuirensis VIIvirorum, qui Bacaraci conuenerant, interuentu controuersia, quae Cliuensi cum Coloniensi VIIviro propter iurisdictionem erat, composita fuit. sub initium Iunij mandatu Caesaris Palatinus et Moguntinus VIIviri, Baioari et Virtembergici ducum legati Francofurtum ven iunt, si qua ratione bellum in Franconia ortum sedare possent. venerunt et eo a Caesare legati Ludouicus Conigstenus et Renardus Solmensis comites cum Henrico Hasio; a Ferdinando etiam nonnulli. transactionis abolitionem a Caesare ante obsidionem Metensem factam vrgebant episcopi; Albertus contra confirmatione postremo a Caesare facta ius suum tuebatur. itaque arbitri cum viderent, rem a Caesaris voluntate pendere, legatos monent, vt ex eo resciscant, vtrum abolitam an confirmatam transactionem velit. Caesar ad hoc XV Kal. Quintil. respondet, superiore anno rescidisse se transactionem, quod res mali exempli esset, quenquam ad imperata facienda cogi propter obsequium sibi et imperio praestitum, sed cum Albertus, in cuius ope magnum ad res Imperij contra Gallorum impetus stabiliendas momentum esset, non aliter secum pacisci vellet, obsecundasse tempori; cumque aliter non posset, transactionem confirmauisse, ea mente, si Deus felicem ad Metim successum annuisset, vt rationes inirentur, quibus ipsi satisfieret: nam agnoscere se et libenter praedicare, fidam et gnauam ab Alberto in ea obsidione nauatam operam, et cupere ei hoc nomine gratificari. sed quando Deo aliter visum fuit, per ipsos Heidelbergae viam concordiae tentasse, ac sibi admodum molestum esse, quod ille condiciones oblatas repudiauerit, praesertim cum aequas eas ipsi iudicarent; ideo alterum hunc Francofurti conuentum indixisse; nunc audire non episcopos tantum, sed etiam alios ab Alberto peti; id contra pactiones fieri, siquidem illum, cum in gratiam receptus fuit, fidam operam sibi et imperio promisisse; quod admodum moleste ferat, eoque magis, quod inaudiuerit se propterea in quorundam suspicionem deuenisse; itaque hoc velle, vt totis animis ad res componendas incumbant, nec ampliorem a se declarationem requirant; proinde plenam rei conficiendae potestatem ipsis facere; quicquid decreuerint, id sibi fore grauissimum; quando quidem apud se statuerit, nihil deinceps nisi de ipsorum consilio facere. cum responso ambiguo nihil iuuarentur arbitri, re infecta discessum est. nec feliciori euentu Baioarus et Virtembergicus, vti iussi erant, Laugingae conuenere, vt Oetingensem cum filijs conciliarent. bello Smalcaldico, vti supra diximus, Ludouicum patrem et cognominem filium proscripserat Caesar, eiusque ditionem Friderico et Volfango alteris filijs, qui parteis suas sequebantur, attribuerat. demum ille cum filio Ludouico in gratiam a Caesare receptus, alios filios ingratitudinis postulabat; et cum conuicia vtrinque regererentur, recentibus adhuc odijs, nihil constitui potuit. cum igitur Caesar videret, priuatis illis conuentib. nihil agi, et belli incendia sensim per Germaniam crescere, Maio mense indicit comitia ad Eid. VItil. quae postea in Kalen. VIIIbr. ac denique in mensem Ianuarium anni sequentis reiecta. sunt. Albertus vero vbi de foedere contra se inito cognouit, et foederatorumexercitum in eo esse, vt in Franconiam descenderet, Schinfurto et alijs locis a se nuper occupatis praesidio imposito, extorta vndique pecunia, et multis ex Norimbergica ditione ac Bamberga secum obsidibus acceptis, in Saxoniam, vt hostium impetus auerteret, magna celeritate contendit. Arnestetum venienti occurrźre a Io. Friderico missi legati, orantes ne ipsius finibus damnum daret: id ille liberaliter promisit ac seruauit: inde in Erfurdensem agrum ingressus complureis inibi vicos diripuit. Mauritius, qui exercitum in Franconiam miserat, repentino Alberti aduentu commotus, tumultuarie nobilitatem ac reliquos ordines sub signa coegerat, vt fineis suos ab iniuria tueretur; quos ille absque maleficio praetergressus, ad Halberstatum castra promouet, portisque occupatis, et ingenti ecclesiasticis imperata pecunia, protinus in Henrici Brunsuici sibi inimici agrum impetum facit, incendijsque ac direptionibus, ab Erico Brunsuico et nobilitate adiutus, vastat. id Henricum, qui ductore Philippo filio copias in Franconiam miserat, et Schinfutum frustra tentauerat, domum reuocauit. eodem et Mauritiani tendunt, quibus praeerat Hedecus, et ad Northusium se Mauritio coniungunt. deflexerat in agrum Mindensem Albertus; vnde coniectans Mauritius hostem per Hessiam iter habiturum, et ex Hessia denuo in Franconiam irrupturum esse, Northusio Embecum progreditur, vt illum anteuerteret, et in Hildesemensi agro coactis omnibus copijs ad Osterodium castra ponit; inde Kalen. Vtil. ipse et Henricus Plauius Boemiae cancellarius et ei cognatione coniunctus Ferdinandi nomine bellum Alberto missis litteris denuntiant. ijs singillatim commemorabantur Alberti iniuriae, et flagitia prolixe admodum exprobrabantur, quod animo a pace semper alieno contra Passauiense foedus non cessaret in Ferdinandi ac Mauritij beneficiarios desaeuire, et petulantia sua publicam quietem sollicitare, reiectis omnibus concordiae ineundae rationibus; ea de caussa iuxta Imperij leges, quibus contra perduelleis vicinis opem ferre et iniurias illatas propulsare teneantur, iuxta etiam summum camerae iudicium, a Ferdinando et Mauritio ex Caesaris voluntate bellum susceptum esse, vt Alberti effrenis ac tyrannica crudelitas coerceatur. per nobilem adolescentem epistola Alberto reddita est, cum Ioachimi Brandeburgici VIIviri. legati ad eum de pace paullo ante missi adessent; qua perlecta, etre cum suis communicata, cum percontatus esset, an secum fortunam periclitari parati essent, et illi fidem obstringerent, adolescentem coram legatis accersit, et conuerso ad eum sermone, Ad verbosam epistolam, inquit, pauca haec a me principi tuo renuntia; ipsum iam ter fidem violasse, et scelerate mecum egisse; hoc quartum esse flagitium ab eadem officina profectum; proinde veniat, et quid vterque nostrum possit, experiamur. haec locutus iuuenem, aliquot ei numeratis aureis, dimittit. tum legati, qui in castris erant, Nihil igitur, aiunt, heic agimus? Nihil, respondit ille, et domum reuerti per me licet. abeuntibus illis, cum Albertus grauem belli molem ceruicib. suis impendentem videret, Ericum Brunsuicum ad Caesarem mittit V Non. Vtil. cum mandatis, quibus ostendebat aduersarios non id agere tantum, vt pacta sibi non seruentur, sed vt ipse omni ditione expellatur; quod eorum consilium si fortuna comprobet, protinus illos ad Galli parteis transituros: iam enim oblatas a rege amplissimas condiciones nouae coniurationis caussa, idque se posse demonstrare; ex VIIviris etiam quosdam de nouo Caesare creando fidem interposuisse: quod autem episcopi adeo in se exacerbentur, in caussa esse Spirenseis Senatores; itaque obnixe orare, ne moleste ferat, si quid in ipsos tentet: sparsos ab ijs in vulgum rumores, quasi ad opprimendam Germaniae libertatem cum ipso conspirauerit; eadem fine evulgatas ab ipsis litteras, tanquam ab Atrebatensi datas, quibus fidem conantur facere, ideo a se copias cogi, vt Caesaris voluntatem exequantur; futurum enim, vt ad proxima comitia Albanus Hispanorum principem in Germaniam adducat, vt patri in imperio successor designetur; id illos Ferdinando persuasisse, ita vt inito cum hostibus suis foedere bellum sibi denunciarint; hisce periculis ac difficultatibus conflictari se non aliam ob caussam, quam quod in fide ipsius permanserit; ad dignitatem eius et existimationem pertinere, ne clientem deserat, quo sublato, hostes maiora mox in ipsum ausuri sint; itaque se ab eorum iniurijs protegat, et pacta seruari imperet; quod si faciat, vbi primum conuenerit, protinus adducturum ad ipsum IX OIO equitum et C circiter peditum vexilla. dum abesset Albertus, Norimbergenses et episcopi captata occasione in fineis ipsius inuaserant. factum illud cum contrario facto reuincere tunc non posset Albertus, interea dum copiae coguntur, inuidiosis litteris criminose rem exaggerat, quasi Norimbergenses cum perfidiosis episcopis, sic eos vocabat, foedus icissent, vt Pontificiam doctrinam in Germania instaurarent: quod calumniose ab ipso confictum cum refellerent Norimbergenses, simul et atrocia facinora perpetrata ab eo commemorant, et inter alia illud, quod cum nuper Altorfium et Laufium suae ditionis oppida occupasset, non contentus in ipso irruptionis impetu multa libidinose et crudeliter admisisse, oppidanos insuper, neque eos solum, sed imbellem quoque per agros collectam multitudinem, vna cum pecudum gregibus multis locis incluserit, ignibus vndique accensis, ac praecipue ad portas, ne quis euadere posset; atque ita pueros, mulieres grauidas ac senes inualidos cum pecudibus et armentis inter confusos eiulatus miserabiliter conflagrasse: cetera quae contra ipsum dicenda habeant, vt ostendant, quam nulla relligionis caussa ducatur, inpraesentiarum libenter omittere, propter familiae splendorem, ex qua ortus sit, et principes aliquot eius propinquos, quibus omnem obseruantiam et debeant et deferant. iam exercitus fere in conspectum venerant, postquam Albertus Saxoniam magnis itineribus emensus Visurgim transijt, et in Hildesemia dioecesi iuxta Peinam Luneburgensis agri castellum castra posuit, loco depresso et siluis vndique tecto, in quem per confragosamvallem angustis admodum faucibus iter erat. Mauritius ex aduerso superiorem et apertum campum occupauerat. hactenus per intercessionem principum de concordia inter eos actum fuerat, et eo ipso die, quo pugnatum est, qui fuit VII Eid. Vtil. praescriptae condiciones vltro citroque missae. iamque prima post meridiem hora instabat, qua pransi milites Albertini, et multo vino pleni, ad iniuriam potius quam ad pacem spectabant; dux ipse Albertus a prandio fere semper temulentus, homo alioqui turbido ingenio, cum de leui quadam re non conueniret, non iam condiciones, sed vexilla, quae cum ad pugnam prouocatio fit, mitti solent, contumeliose ad Mauritium remittit, statimque ipse superbe cum suis prouectus eum ad certamen vocat, qui iniuriosi hominis audacia iritatus, subito milites iam paratos emittit, tantaque animorum vtrinque concitatio fuit, vt vixdum instructis ordinibus confusi tanquam ad mutuam lanienam concurrerent. acies ab ea parte labare cepit, in qua Maurius erat, III equitum alis Misenensibus diffugientibus: cum ergo proelium restituere conaretur Mauritius, et singulos appellando huc illuc discurreret, globuli ictu in latere dextro ad ilia accepto prostratus est, statimque a suis in castra relatus. victoria nihilominus, quod equitatu superior esset, post multam dimicationem ab eius parte stetit, sed maxime cruenta, occisis in eo proelio Carolo Victore et Philippo Henrici Brunsuici F F. et Friderico Luneburgico, necnon et Barrabensi ac Biclingo comitibus. captum in pugna ipsum Albertum quidam scripsere; sed aut non agnitum, aut pretio statim exoluto redemptum Hanobriam saluum peruenisse. ei adempta LXIIII peditum signa, et XIIII equitum, atque ad Mauritium delata sunt, proximae mortis inane solatium. ad IIII OIO vtrinque cecidere, praeterea ingens captiuorum numerus. praecipitatum ab Alberto proelium seu temulentia, seu quod magna vndique ad Mauritium auxilia confluere inaudiuisset; nam postridie venere a Ferdinando summissi equites Boemi IO, ab Hesso socero IO CC, sera auxilia, cum iam Mauritius animam ageret, ante tamen datis ad Virciburgensem episcopum litteris, quibus eum de successu certiorem faciebat, et vt vias obsideri ad intercipiendum Albertum fugientem iuberet, monebat. mox vbi praesensit ac notauit signa certa propinquantis mortis vir inuicto et excelso animo, rebus in exercitu et domi summa animi tranquillitate ordinatis, minime se inuitum terris excedere professus est, quod se fidei in Dei Filium suae optima spe foueri laetaretur, neque sentiret affici desiderio eius vitae, in qua continuis quasi fluctibus negotiorum vexatus, tam incertas voluntates et leueis hominum animos atque indignam meritis suis gratiam expertus esset. tum cum Io. Albino colloquium fidele habuit, et sacratissimorum Christianae communitatis misteriorum cupidissime particeps factus est. tandem V Eid. Vtil. hora nona matutina in castris obijt, cum annum XXXII excessisset. multa prodigia hunc casum portendisse narrantur. canum rabies, qua admutuam perniciem vsque certarunt; fremitus in aere, hominum et equorum illo campo, in quo conflictus fuit, nocte intempesta auditi clamores; eiulatus item in oppidis: in Perlini vero arce de Mauritij statua, nulla vi adhibita, caput decidit. ipse quoque viro optimo in domo flagrante per somnum apparuit: sanguineae etiam guttae in herbarum folijs visae, non solum ijs locis, sed et Argentinae sub Iunij initium, quod ad papilionum ingentem nubem tunc passim volitantium multi referebant, quibus ruptis hic cruor emanauerit. corpore Mauritij exenterato intestina Siuerhusiae condita sunt; cadauer Lipsiam primo delatum et in D. Thomae depositum est, concione in mortui laudem publice a Ioachimo Camerario habita XIIII Kalend. VItileis, institutumque vt quotannis memoria tanti principis celebraretur: tandem Fribergam translatum est, oppidum argentifodinis nobile, prodeunte obuiam Senatu et Agnete vxore Philippi Hessi F. aulicarum feminarum comitatu complorationem augente, et in B. Mariae iuxta patrem Henricum et Albertum filiolum terrae X Kalend. VItil. mandatur, habita a Daniele Dressero ecclesiae Dresedensis pastore iterum in cius laudes oratione. conditus est insigni monumento vere insignis vir, qui etiam inter arma humanitatis studia minime neglexit. academiam Vitembergicam conseruauit, Lipsensem auxit, ludos literarum III prouincialeis aperuit, Misenae Hermundurorum ad Albim, Portae ad Salam, et Grimanae ad Muldam. arceis aliquot exstruxit, vel dirutis antiquis nouas fecit, Mauritijbergam a se dictam, Rodebergium, Sanferebergam, Chemnicensem, Schopensem, et ornatissimam ac maximam omnium Dresedensem, ei cum Alberto magna necessitudo intercesserat, quippe cum aetate aequales essent et coniunctis studijs Caesari semper militassent, eodem fere semper contubernio vsi, Gallico primum bello ante nouennium, et deinde Smalcaldico, tandemque contra ipsum Caesarem versis armis, quod initium dissidiorum inter eos fuit; cum Mauritius omne imperium et operae communiter nauatae pretium ad se traheret, Albertus imperij alieni impatiens, et licentiae assuetus, nulla ratione adduci posset, vt in pacem Passauiensem consentiret. cum vero ad res in Germania nouandas nati viderentur, longe tamen diuerso ingenio erant. nam hic violentus et acer praesentia fere sectabatur, profusa et immoderata liberalitate militis gratiam sibi concilians, et turbida ferocitate terrorem de se omnibus inijciens, cetera temulentus et contumeliosus et crudelis; planeque de eo approbatum est, ebrietatem violata semel et exasperata mentis sanitate necessario crudelitatem habere comitem. nam cum frequenti ebrietate exire de potestate sua longo vsu consuesset, fiebat, vt insaniae consuetudine durata immanitas etiam sine vino in illo valeret. Mauritius vero affectata vultūs grauitate et humanitate profundam ambitionem celans, longius prospiciebat, et cum ad summam fortunam olim aspiraret, sobrie et moderate res administrabat, magnificus potius quam profusus. itaque cum petulantiam alterius non ferret, cui nullo respectu, nulla iuris aequive aut denique honesti habita ratione omnia miscere ludus erat, tandem ab eius amicitia discessit, et vt existimatio nem iam magna ex parte superiore anno recuperatam tueretur, cum episcopis ac ciuitatibus inito contra Albertum foedere arma sumpsit sibi funesta, et quae ad altiora properantem interceperunt. pensata Alberti clades morte Mauritij, tamen attritis adeo illius viribus, vt ab illo proelio vel mediocreis copias colligere nunquam postea potuerit. Caesari Mauritij mortem non ita molestam accidisse plerisque persuasum fuit, qui res suas ab illo nuper in Germania labefactatas meminisset, et peiora a suspecto sibi ingenio metueret; neque enim omnino vana erant, quae Albertus per Ericum Brunsuicum monuerat Caesarem. nam consilia Mauritium paullo ante mortem cum rege de rebus in Belgio in Caesaris perniciem nouandis agitasse constat: ideoque ambigue Caesarem ad arbitrorum principum postulata semper respondisse, neque in caussa, quanquam iniqua, Albertum deserere voluisse; quod Mauritio mortuo ab illo metu vacuus postea fecit. itaque Erico Brunsuico, quem ad illum ab Alberto missum diximus, XI Kal. VItil. tandem respondit, dolere sibi, quod dissidium ipsorum eovsque exarserit; vereri enim ne tandem Alberto male cedat, quippe cum multi principes ac praecipui ordines huic foederi sese iunxerint: suum igitur esse consilium, vt res amice transigatur, ac petere, vt Albertus condiciones non recuset, alio qui manente eo rerum statu, non posse se illius opera vti, quin suspicionem iam excitatam augeat, et nouis motib. in Imperio caussam praebeat. aberat tunc Augustus Mauritij vita functi frater apud Daniae regem socerum cum vxore. itaque nobilitas et ordines prouinciae tuendae caussa exercitūs partem retinuerant. cum vero sub initium VItilis Augustus domum reuertisset, omnem populum in fidem suam adegit, ac praecipueVitembergenseis, vt sibi suisque liberis masculisin posterum addicti sint, et si nulli supersint, ad Ioann. Fridericum ac liberos successio redeat, si quidem ille liberique eius Caesaris dicto obedientes sint, et pacta seruent, sinminus, vt Hesso iuxta foedus iure hereditario cedant. eo facto VIIvir a suis salutatur, et ordinum suorum conuentus ad XIII Kalend. VIIbrib. indicit; quo tempore Misenae oppidum tanto terrae motu quassatum fuit, atque adeo totus ille ad Albim tractus, vt aedificiorum fastigia quasi inuicem arietare viderentur. vbi ordines Lipsiam magna frequentia conuenere, Augustus in deliberationem adducit, an se foederi recen ti a Ferdinando, principibus, et episcopis contra Albertum inito adiungere debeat, et prosequi ceptum a fratre bellum; deinde si deserendum sit foedus, quomodo fratris mortem vlcisci possit: postremo qua ratione cum Ioann. Friderico queat transigere; nam is iam ante Mauritij mortem in suis litteris et moneta VIIviri nomen et gladios binos transuersos, quod est VIIviratūs insigne, vsurpabat, et Gotham arcem conniuente Caesare muniebat. qua de re cum querimoniam instituisset Mauritius per legatos, concordiae rationes initae fuerant, sed irrito successu. mortuo vero Mauritio, statim Ioann. Fridericus ad optimates missis legatis sua sibi restitui postulabat: ea de caussa etiam Ioann. Vilelmum filium in Belgium ad Caesarem miserat, et legationem ad Ferdinandum ac Boemiae regem adornauerat, cui contraria legatione Augusto absente a ditionis ipsius ordinibus obuiam itum est. dum conuentus Lipsiae haberentur, Ioann. Fridericus eo delegatos mittit, et denuo sua repetit: idem et ditionis ordines animose admodum postulabant; verum Augustus contra de pactis a Caesare factis, quibus Ioann. Fridericus stare teneretur, excipiebat; neque tamen omnem actionem se repudiare dicebat. post maturam deliberationem ad Augusti postulata a conuentibus responsum est, e re videri, vt cum vtrisque pacem coleret, atque ad componendum dissidium Brandeburgicus VIIvir adhiberetur: et ita decretum fuit. hac se ratione Augustus difficili et periculoso iuxta negotio explicuit, atque erga Ferdinandum, qui ipsum per Henricum Plauium de foedere renouando sollicitabat, excusauit. interea Virciburgensis episcopus Schinfurtum, quod Albertus praesidio tenebat, obsidet; Bambergicus vero ac Norimbergenses, postquam Colenbachum aliquandiu irrito conatu circumsedere, abductis inde copijs in castra Plauij venerunt, Hofium Albertinae ditionis oppidum oppugnaturi. dum in eo sunt, Albertus et Henricus Brunsuicus, collectis aliquantisper a clade vtrinque accepta animis, copias instaurant. a re pecuniaria laborabat Brunsuicus, qua abundabat Albertus, mirantibus omnibus vnde illi tantum neruorum ad damnosum adeo bellum sustinendum suppeteret. neque deerant qui propterea suspicarentur, ei a Maria Hungarica Caesaris sorore clam pecuniam in id bellum subministrari. ea res in summas angustias Brunsuicum redegit, tumultuante milite, et ob stipendia non persoluta iam prope ad Albertum, a quo interea sollicitabatur, deficiente; sed peropportune accidit, vt ab episcopis ac Norimbergensibus pecunia summitteretur: cuius interuentu seditionis aestu residente tempestas omnino conquieuit. postea Brunsuicus ne cum tot hostib. sibi res in posterum esset, cum Erico patruele transegit. mox et Alberto Augustus conciliatur, satagentibus Daniae rege, qui sic generi rebus conducere existimabat, et Brandeburgici VIIviri legatis. in has autem condiciones conuentum est III Eid. VIIbreis, vt Augustus fratris bellum non persequatur, neque Alberti hostibus opem ferat; Albertus vicissim neque Augusto bellum inferat, et si forte co pias per illius fineis traducet, absque noxa id fiat: Augustus caueat, ne cum militem dimittet, ad hosteis Alberti transeat: postremo solemnis clausula additur, vt quod est inter Saxonicam et Brandeburgicam domum foedus hereditarium primo quoque tempore renouetur. postridie Albertus, qui Brunsuicum confugerat, vrbe educit copias, et cum in hostem haut procul inde praecipitasset, manus conserit, et funditur, quippe cum peditatu omnino careret; Henricus autem Brunsuicus ad XX signa penes se haberet. nec multo post qui Hofij erant, cum de infelici Alberti pugna cognouissent, et nulla spes auxiliorum esset, muro iam continua verberatione quassato, et comeatu deficiente, Plauio deditionem faciunt, qui oppidanosin suam filiorumque suorum adigit, relicto ad loci custodiam peditum signo et maioribus tormentis. hoc ipso mense iussu Caesaris dimittuntur praesidiariorum VI signa, quae iam totum annum AugustaeVindelicorum fuerant, et vt in commune consuleretur, Halbrunae Palatinus et Moguntinus VIIviri, Baioarus et Virtembergicus conueniunt. a Treuirensi VIIviro et Cliuensi venerunt legati, et nomine Ferdinandi episcopus Passauiensis. interea Albertus ab aduerso proelio, quod cum Henrico Brunsuico. fecerat, in vrbem Brunsuicum redit: verum vbi per indicem accepit, vt Henricus ad vrbem castra poneret, inde discedit, quosque potuit equites recolligit, atque vt in Thuringia aduentum suum expectent, iubet; quo paullo post coactis vndique copijs contendit, et III Non. VIIIbr. magnis itineribus Vinariam venit, ibique perhumaniter a Ioann. Friderico Saxone exceptus, inde Franconiam petit. Plauius tum ad Biruti ditionis Albertinae oppidi obsidionem cum suis haerebat, qui cognito Alberti aduentu Bambergam retro soluta obsidione abeunt. Albertus vero cum numeroso equitatu ad Hofium vsque progessus, cum praesidiarios secure extra vrbem spatianteis offendisset, in eos repente impetu facto oppidum ingreditur, oppidanisque, qui principis sui praesentia recreati arma sumpserant, concurrentibus, omneis fere trucidat: capto oppido, reperta in eo magna tormenta, et campestria quaedam, sed sine instrumento, quippe nuper ad Biruti obsidionem asportato. imposito ibi peditum signo Blasseburgum petit Albertus, dum interim Brunsuicus, vti ipse praesenserat, Brunsuicum oppugnaret. iam res agebatur maioribus machinis, et vrbs magno periculo conflictabatur, cum reuocatur a socijs Brunsuicus. is igitur ab obsessis pro belli sumptibus XXC aureorum OIO poscit: recusabat primo illi, sed cum viderent militem nisi accepto stipendio ab obsidione minime discessurum, solliciti de salute sua petitam ab eo summam dare promittunt. constituta militi solutionis die, ipse per Thuringiam iter capit; quo cognito, Ioann. Fridericus Gotham se recipit, relicta Vinariae vxore, quod valetudine minus firma esset. inde Brunsuicus ad Saxonem litteras dat, et repetita praeteritatum iniuriarum et colloquij nuper cum Alberto Germaniae et suo hoste habiti memoria, venisse tempus dicit, quo vicem reddat, et quando quidem initium ab ipso factum sit, de iniurijs vltionem sumat. decreuerat et in Albertum ac Volradum Mansfeldios hostiliter agere; sed ab Augusto VIIviro, cuius opem illi implorauerant, placatus, cum ijs in gratiam redijt. acceptis Henrici Brunsuici litteris Saxo legatos ad eum mittit, et hospitio Vinariae acceptum, quo ille cum II equitum turmis et V peditum signis venerat, per Minquitium cancellarium expositis mandatis ad amicitiam flexit, sic, vt remissa, quam imperauerat, pecunia, sine maleficio discederet. postea Brunsuicus VII Eid. IXbr. in sociorum castra, quae ad Lichtefelsam ditionis Bambergicae oppidum erant, venit. eo tenebantur inclusa IX militum Albertinorum signa, quae Biruti nuper erant, oppugnante Plauio, qui tormentis Norimberga subministratis verberatum oppidum triduo post deditione capit, voluntati ipsius permittentibus se praesidiarijs, qui retentis aliquot ducibus inermes ferme ac sine signis dimittuntur. inde Colenbachum itur: idque tormentis admotis verberatur. cum de defendendo oppido desperarent obsessi, supellectilis ac bonorum quod possunt, Blasseburgum transportant, et ipsi incensis aedificijs eo noctu confugiunt. interea socij irruunt, et occisis, qui deprehensi sunt, ac restincto incendio cetera diripiunt. his confectis Plauius Birutum, Liechtebergam et Hofium nuper capta oppida demolitus, Blasseburgum aggreditur, primariam Alberti arcem, et valido praesidio ab ipso munitam. eodem tempore Brunsuicus nouo supplemento militum Norimberga et Forchemo summissorum firmatus, Schinfurtum obsidet, quod oppidum in Moeni ripa positum valido praesidio ab Alberto tenebatur. id suspicans ille, annona prius consumpta, quam ex vicinis locis importauerat, cuncta circum aedificia incendit: mox vtrinque certatum, peiore Henrici condicione, qui cum videret obsidendi oppiidi commoditatem sibi eo anno ademptam, re infecta discedit, et per Ioannis Friderici ditionem itinere facto domum reuertitur. tune et Sebastianus Schertelius, cuius in caput praemium constitutum fuisse diximus, Caesari ac Ferdinando reconciliatur, suasque facultates omneis recuperat. et mox Kalend. Xbrib. sollemni ceremonia a Spirensi Senatu Albertus proscribitur, vt publicae quietis et imperij hostis, ipsiusque vita ac fortunae omnium praedae exponuntur. ille vero, vbi de sententia cognouit, Caesarem interpellat, vt eam aboleat; quod cum Caesar recusaret, ille iudicium episcoporum largitionibus redemptum accipere recusat, editoque scripto protestationem interponit; nihilominus a Camera finitimis imperij prouincijs executio iudicij demandatur.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER DVODECIMVS.

DVM haec in Germania geruntur, Caesar, qui in Belgio hiemauerat, vt acceptam nuper in Metensi obsidione cladem vlcisceretur, Taruennam Morinorum metropolim expugnare statuit. ea paullum infra Lisae amnis, qui pomoerium eius rigat, fonteis, IIII ab Audomari Fano milliaribus, tanquam in visceribus Pleumosiorum et Atrebatum, quae prouinciae beneficiariae regni Franciae semper fuźre, imposita et contra impetus Anglorum, qui Caletensem oram maritimam tunc tenebant, obiecta, ad haec non solum situ, sed et arte munita, validissimo nostrorum praesidio tenebatur; vnde crebris ab omni parte excursionibus vicini populi multum damni accipiebant, tantumque odium ex eo aduersus oppidanos conceperant, vt si occosio daretur, non dubium esset; quin omni ope et industria enixuri essent, quo vrbem illam inpotestatem redigerent, et ita belli periculum longius a se propulsarent. hac fiducia Caesar, quod neque militem ad vim inferendam, neque fossores ad opera facienda defuturos speraret, obsidionem suscipit, destinato primum ad eam A. Croio Rutij comite; quo sub id tempus mortuo, Pontius Lalanius Binicurius vir natalibus et bello clarus cum exercitu sub exitum Aprilis eo mittitur. in vrbe erat Lossius cum aliquot leuis armaturae equitibus et oppidanis. nam praefectorum superiorum negligentia alioqui a cuncto apparatu bellico imparata erant omnia; ob eamque negligentiam non mediocri laborauit inuidia Ioannes Tuttauilla Villabonius, qui vrbi paullo ante praefuerat, tunc in Normaniam cum imperio amandatus. his accedebat, quod innata ingenijs Gallicis post res prospere gestas securitate, rex Caesarem contemnere ceperat, aula conuiuijs, pompis nocturnis, et hastiludijs perstrepente, quibus nuptiae Dianae regis F. et Horatij Farnesij celebrabantur. nec persuaderi poterat nostris, vt ad Taruennam munitissimum totius Belgici limitis propugnaculum vis verteretur, afflictis Caesaris, vti rebantur, rebus et valetudine ipsius adeo infirma: nam et sub id tempus de morte eius allatum fuerat. vbi igitur inter ludos et festa nuptialia de vrbis obsidione cognitum est, statim eo Dessius Panuillerius perspectae virtutis dux et bello nuper in Scotia gesto clarus a rege mittitur: cui ad ditus Franciscus Momorantius Annae M. E. filius cum summo imperio, quo tamen modestus iuuenis vti noluit superstite Dessio, quem ille non solum vt supremum ducem, sed ob virtutis opinionem omni veneratione et obsequio tanquam patrem semper coluit. paullo ante, quam ex Pictonibus euocatus fuit, ex longa aegritudine decubuerat Dessius; itaque ad illam expeditionem proficiscens gaudere se dicebat, quod ex ignobili lecto ad honorificentiorem, in quo non decubiturus, sed moriturus esset, vocaretur. eum comitati sunt Haluinius Pienna, Baudineus, Ant. Castaneus Rupiposaeus, Blandius, Ferrerius ex nobili Burdeliorum in Petrocorijs familia, alij primarij viri; quibus introductis eo magis aucta aulicorum negligentia ac securitas, stimulique maiores obsidentibus additi, vt antequam auxiliaris exercitus adueniret, rem conficerent. nusquam maiore studio ab vtraque parte laboratum est, sed inaequali sorte, cum obsessis longe auxilia abessent; qui obsidebant, abunde parata haberent omnia, et, quod in finibus ipsorum res geretur, cottidie nouo milite et machinis ac ceteris rebus necessarijs iuuarentur. ita ducto aggere, et dispositis ingenti numero tormentis, vrbs verberari cepta, alacritatem hostium incitante turba feminarum et puerorum, qui ex vicinis vndique pagis veluti ad exoptatissimum spectaculum confluxerant, et rhythmis ac iocularibus canticis per lasciuiam in nominis Gallici contumeliam compositis animos suis faciebant. cum continuata magno impetu verberatio multum damni obsessis attulisset, Grillus ordinum dux impiger, cum C scloppetarijs equitibus auxilio missus, perruptis stationibus in vrbem acceptus est, statimque eruptione prospere facta in aggerem vsque hostes compulsi sunt. interea a sarciendis ruinis nullum tempus intermittebatur, quod obsessos admodum fatigabat, nocturnis excubijs et continuis certaminibus fessos. iamque ruina ingens LX amplius passus lata, edita erat, viam aggressuris aperiens, et ex colle, qui vrbi ab altera parte imminet, nostri, qui pro ruina stabant, crebris colubrinarum ictibus a tergo infestabantur. igitur omni impetu aggressio facta, et vtrinque fortissimis atque obstinatissimis animis dimicatum est, inter clamores, strepitus et armorum fragores artificiosorum ignium collucentibus flammis, et sanguine passim exundante tribus vicibus restitutum ab hostibus proelium, totisque X horis, quod raro vnquam in aggressione accidit, pugna continuatur, tandemque hostis cedere cogitur; sed ex nostris desiderati praecipui duces; ipse Dessius, Pienna, Baudineus, Rupiposaeus, Blandius, Ferrerius, et alij plerique nobiles. summissus rursus auxilio Seb. Lucemburgicus Baugij marchio Martigij frater, et cum eo Grillus, Brolius et Sanromanus ordinum ductores cum CCC delictis peditibus, qui et inuitis hostibus in vrbem introducti sunt. his auxilijs confirmatus Momorantius, qui sublato Dessio iam mandato imperio vtebatur, cum ad pro pugnationem se pararet, hostes, qui iam in fossa sub muro a nostris tuti erant, deiectis passim turribus et propugnaculis cuneos agunt, et accenso puluere tormentario murum, qui supererat, cum magna nostrorum militum strage diruunt, cuius ruina in exteriorem partem prolapsa, accidit vt fossa paene compleretur, et equiti irrum pendi expeditum iter esset. ita ruina dilatata et complanata fossa, semper crescente hostium numero, et nostris suorum mortibus, vulneribus, vigilijs, ac labore continuo debilitatis, cum nulla amplius in militis virtute spes esset, ex ducum consilio Momorantius XII Kal. Vtil. de deditione agere cepit, minime interim pactis inducijs: quo factum est, vt vrbe fere vndique aperta, dum de condicionibus altercatur, Germani et Belgae impetum in ruinam fecerint, nostrisque, qui siue deditionis iam certae fiducia, seu quod ad resistendum hosti pares non essent, facile repulsis, vrbe potiti sint, magna et immani passim strage edita. nulli aetati, sexui, ordiniab efferato milite parcitum. qui in Hispanos inciderunt, humanius habiti sunt, quasi illi ex aliorum immanitate occasionem captarent bene de nostris merendi, nondum scilicet obliti, qua humanitate Guisius superiore anno ad Metim obsidione soluta erga ipsos vsus fuerat. capti ipse Momorantius, cum vix cum Oartisius accepta contumeliosa iniuria a periculo texisset, Baugius, Dampetra, Lossius, Baudimentius, Dous Balietus, Sanromanus viri primarij; Grillus item et Brolius et Sanromanus ordinum ductores. amissa et multa tormenta, inprimisque colubrinae duae nomen a duobus oppidis II milliarium Belgicorum spatio inde distantibus sortitae, quod illarum displosarum iactus eo vsque pertingeret. CL OIO ictus in ea obsidione ab hoste displosos scripsit Hadrianius, numerum vero et fide maiorem. qui interfuerunt, circiter XLII OIO prodidere, et ita memorare solitum Fr. Momorantium, virum minime omnium vanum, memini. captae Taruennae nuncium summa laetitia Caesar, qui Bruxellis erat, accepit; passimque toto Belgio accensi ignes, pulsata in templis tintinnabula, et displosa tormenta. vrbs ipsa mox iussu Caesaris a fundamentis omnino diruta est, tanta popularium alacritate, vt paucorum dierum spatio vix vlla vestigia illius exstarent; adeo odium propter acceptas inde iniurias vicinorum animis alte insederat. eadem olim a Maximiliano Caesare et Henrico VIII Anglorum rege ante XL annos IX Kal. VIIbr. sub Ludouico XII capta et incendijs ac ruinis mire deformata fuerat, relicta tantum in ea pontificiae sedis auctoritate: sed postea instaurata, et hodierna muniendorum aduersus tormenta locorum ratione, fossa pomoerio ac propugnaculis firmata multos hactenus hostium impetus sustinuerat et eluserat, adeo vt Franciscus vulgo dicere soleret, duobus se puluillis nixo capite in vtramque aurem dormire, cum Taruennam in Belgio, et Aquas Tarbellicas in Aquitaniae limite munitissimas ciuitates innueret. aulicas pompas casus hic aliquantisper interturbauit, et dum cogitur exercitus, Robertus Marcianus Bullionius E. T. Hedinum, quo iturum hostem apparebat, statim proficiscitur, cum Horatio Farnesio et Honorato Sabaudo Villario, ac delecto nobilitatis flore, non sine multorum murmure, qui praecipuum regni robur ad manifestam perniciem temere exponi fremebant. eo mox hostiles copiae, cum mensem fere demoliendae Taruennae impendissent, conueniunt, ductore Emanuele Philiberto Subalpinae regionis principe, quem Caesar propter exortas ex aemulatione inter duces contentiones, Binicurtio amoto, cum summo imperio praefecerat. oppidum primo impetu capitur, quod inquilini asportatis secum quae potuerant, paullo ante deseruerant. superabat arxa Burgundiae ducibus olim voluptatis potius, quam munimenti caussa, ad venationes loco idoneo exstructa. eam vndique cingunt hostes, et cuneis actis paene subuertunt, nusquam intermissa verberatione; et qui minimum scribunt, circiter XV OIO tormentorum ictus displosos narrant. cum res in extremas angustias adductae essent, tandem de deditione agitur; nec abnuit Philibertus, veritus, ne desperatio in virtutem verteret. sed dum in eo sunt, vt obsides vtrinque darentur, et condiciones, nam de ijs conuenerat, obsignarentur, sacrificus quidam scelerata, siue temeritate, siue imprudentia ignem in artificiosos fomitum paratus ad defendendam ruinam congestos iniecit, quo aliquot ex hostibus. sed plures ex nostris, in altum rotati et discerpti sunt. quo viso hostes statim in cuniculos ignem mittunt, euersoque muro et in fossam praecipitato, facilem aditum irrumpenti militi fecere, qui violatas pactiones caussatus in arcem infestis animis inuadit, moxque ipse Philibertus ingressus, recta ad Bullionium contendit obsides adhuc expectantem et fidem datam frustra obtestantem. in arce globi ictu confossus est Horatius Farnesius summae spei iuuenis, qui a toro geniali statim ad rogum raptus ingens sui desiderium non solum regi et Dianae coniugi, sed omnibus in Gallia et Italia reliquit. ibidem contrario cuniculorum conflictu absorpti sunt Ambosius Moninuilla, Manius, Dampetra, qui paullo ante Taruennae captus, quod ignoraretur, paruo se pretio a properanti milite redemerat, et alij strenui ordinum ductores. capti Bullionius, Villarius, Pria, Culanus, Douetus, Rionius, Lobeus, ac praeterea Carolus Lucemburgicus Martigius letali ictus vulnere, ex quo mox inter hostium manus decessit. haec acta XV Kalend. VItil., qui dies apud Romanos ob Alliensem cladem inter atros numerabatur. arcem mox Caesar solo aequari iussit, et ad Quantiam amnem amoeniore et commodiore loco alteram huic cognominem anno sequenti instaurari. capto Hedino Caesariani Dorlanium, quod ab Ambianorum Samarobriga VI milliaribus abest, copias mox duxere, quo se Carnutum vicedominus incluserat. iam exercitu nostro instructo negotium datum fuerat Momorantio M. E., dum Heluetij conuenirent, vt ad Somonam vsque procederet. is cum non longe abesse hostem cognouisset, IIII Gallorum vexilla vltra flumen praemittit, et Io. Bapt. Fulgosium cum L equitibus praeire iubet, qui hostem ad certamen eliceret, dispositis per interualla insidijs, Nemorosio quidem cum III alis leuis armaturae ad ripas Autiae fluuij, qui Dorlanium alluit, et infra hunc a M. P. Sansaco, cum V alijs. huius latus tegebat Lud. Borbonius Condaeus cum III item leuis armaturae alis: tum subsequebatur Santandreanus E. T. cum IO cataphractis equitibus, qui vbi priores cedendo ad proximiores se ordine recepissent, suos omneis exciperet, ac colligeret, ac contra hostem fulciret. castra quoque promouerat Momorantius, et cum IIII OIO equitum et XX peditum signis post illos incedebat. accidit vero, cum iam hostes in itinere essent, vt IIII illa vexilla praemissa interciperentur. itaque Sansacus, quicum erat Carnutum vicedominus, cum primus cun. hoste conflixisset, mox fugam simulans, ad locum, vbi Santandreanus latebat, retrocedens peruenit: Santandreano igitur impetum ex improuiso in hostem faciente, hostis citatis equis in nostros ruens sistitur; tum Condaeo in latus incumbente nutare primo illorum acies, mox dissolui, ac postremo in fugam verti cepit. ac milliare amplius Condaeus fugienteis insecutus multos cepit, plureis occidit. desiderati eo proelio ad IO CCC, et in ijs Spineus princeps ex illustri Melodunensium comitum familia. captus Philippus Croius Arascotij dux et adempta hosti VII equestria signa. ex nostris capti, dum longius prouehuntur, Crequius Canaplius, et Sillius Rupi-Guidonius; pauci admodum occisi, hac clade Caesariani retuso paullulum impetu, Bello-querceo munimento, in quo exercitus erat, destructo, Miraumontium et Ancoram, Gallicae ditionis loca, haut longe a Perona insedere. sub id tempus Heluetij ac Raeti auxiliares aduenere, protinusque omnis exercitus ad Corbiam, oppidum ad Somonam IIII supra Samarobrigam Ambianorum milliaribus, cogitur Kalend. VIIbrib., quo rex et ipse venit, ibique de Eduardi VI morte cognouit, atque ea, vt par erat, vel ob hanc caussam indoluit, quod vereretut, ne cum Caesarem Mariae defuncti heredis nuptias ambire Philippo filio sciret, foedus cum Anglis nuper initum ex hac occasione abrumperetur. Momorantius exercitui cum summo imperio praeerat, et primam aciem ducebat, in quo erant Antonius Borbonius Vindocinus et Ioannes Angianus fratres, Monpenserius, Niuernius, et G. Colinius maris praefectus, quisque cum CC cataphractis equitibus; erant et in ea XLIX peditum signa, quae XV OIO hominum constabant, quibus Colinius praeerat, Ringrauius et Rifebergus cum IIII legionibus sub XX vexillis, quae X OIO, Scotorum vexilla IIII, Anglorum II, quae IO CC efficiebant. leuis armaturae praecipuus dux erat Sansacus, penesque se II OIO circiter equitum habebat: tum ex delictis regni ordinibus III OIO sequebantur ductore Iallio. edicto paullo ante sanxerat rex, vt cuiusque alae equitum duces scloppetarios equites loricatos certo numero secum haberent, qui latera tegere, et, cum opus foret, praesto esse possent. in secunda acie rex erat cum Rupisurionio, Alfonso Atestino Ferrariae principe, Guisio, et Santandreano, quorum vnicuique aliquot equitum turmae attributae fuerant. Bosius hipparchus et Canaplius nobileis domesticos ac stipatores corporis Scotos, Heluetios, et Gallos ducebant. C omnis generis tormenta sequebantur optime instructa, quorum praefectus erat Io. Estraeus vir acer et ea prouincia vere dignus. ita ordinato exercitu rex Miraumontium, vnde Caesariani paullo ante digressi fuerant, eorum vestigijs insistens venit, et excursionib. a Guisio et Niuernio in Atrebates factis, Bapalmam vsque progreditur, oppidum quod ab Olsimontio magni nominis equite tenebatur cum X peditum signis et CCC circiter equitibus; ceteroqui tam limitaneis nostris inuisum, quam Taruennam Atrebatibus fuisse diximus. heic velitari, sed acri pugna certatum est, egressis praesidiarijs; ex nostris desideratus Nogentius; sauciati Brollius ordinum ductor, et Molimontius. tunc in castra ad regem venit Hieronymus Capiferreus cardinalis Sangeorgianus a Pontifice missus, vti iactabatur, vt de pace ageret, cum Hier. Dandinus item cardinalis ad Caesarem Pontificis quoque mandato profectus esset; sed adeo exulceratis vtrinque animis, cum neuter quidquam efficere potuisset, Sangeorgianus postquam honorifice a rege habitus et apud eum aliquot dies commoratus est, re infecta dimittitur. interea Bapalma a Colinio lustrata, cum deliberatione inter duces habita expugnari posse conueniret, iamque omnia ad obsidionem compararentur, noua difficultas exorta est, quae nostrorum consilium interpellauit. nam cum sterili et arido loco situm sit oppidum, penuria aquae laborare exercitum necesse erat. itaque frustra a peritis per regionem fontibus indagatis et puteis effossis, cum aqua rum salubrium copia non esset, hinc discessum est, et in agro Cameracensi posita castra. consilium regis erat, si hostes exercitum simul tenerent, aliquod illorum oppidum aggredi, quod aut expugnaturus esset, vtpote idoneo praesidio destitutum, (neque enim fieri poterat, vt simul exercitum magnam partem ex praesidiarijs conflatum, et oppida milite munita haberent) aut eosdem suppetias ferenteis ad certamen coacturus, quod vnice exoptabat. Caesar, qui Cameraco metueret, nec ciuium animis satis fideret, arcem in ea parte vrbis, quae ad VIItrionem vergit, editiore loco exstruxerat, vt eos in officio contineret. cum rex a Cameracensibus, quando bellis his medij neutris partibus addicti essent, misso foeciali peteret, vt suum militem reciperent et comeatu iuuarent, vti erga Caesarianos fecissent, ilii comeatum quidem pollicebantur, sed militem nostrum recipere sibi liberum non esse respondebant, quod arce a Caesare ceruicibus suis imposita iam sui iuris non essent. itaque hoc dato responso hostes iudicati sunt, et hostiliter in eos agi cepit: continuoque Momorantius V Eid. VIIbr. propius admotis castris cum III equitum turmis et X peditum signis, quibus G. Colinius praeerat, vrbem circuit. crebris inibi proelijs certatum est, in quibus ex nostris desiderati Mallius Brezaeus alterius praetorianorum cohortis dux, et Cornetus ordinum ductor. capti ex hostibus Madrucius et Pontiuallius comites, et Strelonius ex Lucemburgensi agro primarius vir tormentorum praefectus. sub id tempus duo hostibus adempta signa, Auanensi notho duce in fugam verso, a Bordillonio Campaniae propraefracto prope Malaberti-fontem et ad regem allata sunt. inde vastato circum agro et deiectis munimentis atque ad internecionem caesis praesidiarijs Castellum Cameracense versus itum est. haut longe Robertus Croius Cameracensium episcopus praetorium amoenissimum magnis sumptib. exstruxerat, et vt erat voluptuarius, singulas eius parteis nominibus quoque voluptatum distinxerat; quippe in decliui positum quattuor separatis aedificijs quasi contignationib. ab imo per gradus ad fastigium tendentib. superstructum erat. id sibi hospitum rex sumpsit, nec damni quidquam inferri, aut aedificium aliquatenus foedari passus est, cum contra oppidani de Folembraeo olim a Rutij comite episcopi patrueli incendijs deformato tunc poenas sumpturum crederent. eodem hospitio vsi sunt et Guisius et Carolus frater; Alexander item Farnesius, qui in comitatu erat, et Castellionaeus cardinales. supra Valentianas ad Scaldim hostes contracto exercitu castra loco decliui muniuerant. eo rex cum totis viribus proficiscitur. collis intercedebat, sed hostis ex tumulis ad castrorum latera erectis violenta trans collem eiaculatione in nostros fulminabat. tandem Caesariani nostris appropinquantib. egressi castris, acri pugna conflixere: cumque res ad iustum proelium spectare videretur, nostri in aciem eodem fere ordine, quo prius, prodierunt. rex ipse ordines circumeundo singulos adhortabatur, ac praecipue Heluetios, quasi de summa rerum eo die decertandum esset; tum praemissa leuis armatura, et idoneis locis ad intercipiendum hostem disposita. ibi cum diu nostri constitissent, inclinante iam die reuocantur. dispersi leuis armaturae equites, in vnum agmen contrahuntur, moxque in equitatum hostilem inuecti, ipsum in castra compulere, non tamen sine iactura; desiderati ex nostris circiter C, et in ijs Ianlius nobilis Burgundus et Ferrerius alae equitum Renati Anglurij Giurij legatus. superueniente tandem nocte vtrinque a pugna cessatum est. postridie quid agendum esset deliberantibus nostris, placuit retro cedendum esse, quod hostem loco munito ac domi sedentem, et qui a tergo vrbem comeatu abundantem haberet, aggredi periculosum videretur, et satis esset ad gloriam, instructo in aciem exercitu eum ad certamen, quod ipse detrectauerat, prouocasse; damnosam alioqui omnem moram nostris esse, in hostico et loco incommodo diutius haerentibus. his accessit aduersae Momorantij valetudinis incommodum, qua siue ex continuo discurrendi per ordines et vociferandi labore, siue ex maerore, quod nullum aliud operae pretium cum tanto exercitu fecisset, ad mortem vsque conflictatus, deducendi citius exercitūs regi, qui sine ductu et consilio illius nihil fere conabatur, occasionem dedisse creditur. ita nostri ad Somonae-fontem duobus supra Augustam Veromanduorum, quae hodie Quintini Fanum est, milliaribus retro abiere, ibique circa XII Kal. VIIIbr. dissoluitur exercitus. dimissi persolutis stipendijs Heluetij, et nobilium regni delectus domum abire iussi; pars equitatūs per praesidia distribuitur, pars Santandreano cum leui armatura attribuitur, qui cum Germanorum copijs et veteranorum signis Auxium-castellum infra Hedinum concessit, et inde in Pleumosios profectus, omnem circum Audomari Fanum, Insularium, Atiram, et Pernam, comitatūs Sanpauliani oppida, agrum ferro et flamma crudeliter vastauit, Pernae etiam arce expugnata, et occisis, qui in ea erant, Hispanis, nulla praeterea re memorabili gesta; nisi quod Carnutum vicedominus ad Insularium cum Hispanis, quos oppidani insolentiam eorum veriti intra moenia accipere recusauerant, diem integrum leuibus certaminibus pugnauit, et superior semper e proelijs discessit, sed eo minore laude, quod cum maiore numero minorem vicisset. relicto ibi cum legionibus suis Ringrauio, cui rex Hedini praefecturam donauerat, Santandreanus domum reuertit, et sub finem VIIIbris copiarum partem in hiberna distribuit, ceteros dimittit, Et haec quidem eo anno in Gallia et Belgico limite gesta sunt. in Italia interea minime cessatum fuit. nam cum Caesari supra modum graue esset, quod Senenses ad Gallos defecissent, minime sibi committendum existimauit, vt Gallos diutius Senarum imperio potiri pateretur. itaque antequam altius pedem in Etruria nostri figerent, et praesidijs ac munimentis potentiam suam in ea prouincia firmarent, eo exercitum mittere statuit. praefectus huic bello delectus Petrus Toletanus Neapolitani tunc regni prorex, quem Caesar longo ante tempore inde amouere decreuerat, postquam illum praepostera et contumaci seueritate totius paene nobilitatis animos a suo imperio alienasse sensit. ne. tamen videretur procerum regni querellis id dedisse, rem distulit, occasionem exspectans, qua sine iniuria virum illustrem iam aetate confectum et summis honoribus defunctum, honorificae militiae praetextu, starione illa omnino abduceret. huic itaque negotium datur, vt cum regni copijs et IIII OIO Germanorum, qui F. Gonzagae militabant, bellum contra Senenseis gereret. per Franciscum Toletanum Caesar cum Cosmo Florentinorum duce iam egerat, proposita periculi vicini magnitudine, vt in belli societatem veniret: nec aegre Cosmus assensit, quod, quamuis Ferrariensis cardinalis, qui summo cum imperio reipub. Senensium praeerat, et Turnonius praeclara quaeque de regis ac reginae erga ipsum voluntate pollicerentur, a Gallis sibi nihilominus timeret, cum videret exules suos sub signa Galliae cottidie conuenire, et magnis stipendijs sub rege merere; nullam praeterea in condicionibus foederis a rege cum Senensibus nuper initi factam sui mentionem: nam conuenisse inter eos, vt regem, cui libertatem deberent, tanti beneficij memores in posterum colerent; transitum eius militi per Senensis ditionis oppida liberum permitterent, ac comeatu iuuarent; in portibus classi ac nauibus Gallicis tutum receptum darent; rex vicissim eos ab armis externis tegeret, ac milite sumptibus suis conducto iuuaret. accedebat quod, quamuis nec Caesarem aut Hispanos, vt nec regem tam vicinum habere vellet, tamen quod Caesaris partes hactenus secutus esset, et contra a rege, vt sibi suspecto, metueret, Caesarem, quam regem, Senis potiri mallet. ante tamen quam res ad bellum apertum deueniret, via ab ipso inita est, qua negotium componeretur; vt nimirum Senensium resp. libera maneret, et erga regem quidem amice, erga Caesarem pro officio obsequiose se gereret, nec praesidio vllo autarce teneretur. sed quia dubium erat, an Caesar in has condiciones consentire vellet, et Pontifex, cuius interuentu Cosmus praecipue vtebatur, non bona fide in hoc negotio versabatur, quippe qui spe iam Senensium imperium deuorasset, et Cosmum de filiolae nuptijs cum Fabiano Balduini fratris F. imaginario Senarum principe contrahendis clam sollicitaret, nihil actum est. is siquidem condicionibus a Cosmo propositis addi postulabat, vt reip. liberae vir prudentia et probitate insignis ex cardinalium collegio a se praeficeretur, (is autem erat Marcellus Ceruinus Politianus, qui postea summus Pontifex renuntiatus est) et praesidium OIO CC militum sub duce a se itidem deligendo imponeretur. in eam rem Pontifex Achillem Crassum ab epistolis, et Cosmus Pyrrhum Saxetanum ad proregem miserant, qui de concordiae rationibus cum eo agerent. sed prorex ad Caesarem referendum esse censebat, et interea nullum tempus intermittebat, quo minus se ad expeditionem accingeret, quantumuis dissuadente Andrea Auria, qui Germanico milite in Campaniam transportato, Puteolos et Baias, vbi portus melior et caelum mitius est, se receperat. nam vt triremium superiore anno quassatarum detrimentum omittatur, aiebat Auria, quae spes felicis successūs, tempore tam alieno in summa rei frumentariae penuria, et difficili auxiliorum summittendorum ratione? praesertim cum in montuosa et saltib. impedita regione bellum gerendum sit. nec vero sperandum, vt vno aut altero proelio res confici possit contra homines, qui pro libertate ad extremum vsque spiritum dimicaturi videantur. his et alijs rationib. Auria Toletanum ab expeditione dehortabatur, insuperque vt amicus monebat, ne se vltra proueheret, qui aetate iam grauis et vitae tranquillae commodis assuetus, militiae hibernae incommoda aegre toleraturus esset. verum Toletanus, siue quod Caesar vrgeret, qui hominem omni ratione a regni Neapolitani administratione remouere decreuerat, siue quod ambitiosus senex hanc militiam licet intempestiuam affectaret, et Auriam, vti in rep. natum, Senensium libertati occulte fauere crederet, proptereaque minus ex sincera fide haec ab illo dici existimaret, in proposita sententia perstitit, missoque in Insubres Francisco Osorio, qui IIII OIO Germanorum accerseret, et Ascanio Corneo delectus per Italiam habere iusso, Auriae triremeis tandem conscendit, et Liburnum adductis II OIO Hispanorum, et quos penes se habebat, Germanis, magno praeterea no bilium numero cum vxore ac liberis ac longo mulierum comitatu appulit, relicto domi Ludouico filio, qui per eins absentiam cum summo imperio praeesset. Garsiae alteri filio reliquas Italorum copias secum trahenti diuersum iter fuit per terram. iam Corneus cum IIII OIO Italorum Valianum venerat, et pontem Clanio impositum Florentinorum ditionis occupauerat, perque Senensem agrum praedis vtrinque actis omnia in armis erant. nondum tamen Germani ex Gallia Cisalpina, quib. praeerat Io. Bapt. Lodronius, euocati comparebant. vbi venit prorex Florentiam, a Cosmo et Helionora filia summo cultu ac magnificentia exceptus. de belli gerendi ratione cum genero agere cepit, et quia pauca admodum tormenta secum aduexerat, magnum eorum numerum cum reliquo omni apparatu ab ipso impetrauit. sed mox, seu viae laboribus fractus, siue quod intemperantius vxore noua eximiae formae femina vsus esset, in grauissimum morbum incidit, ex quo VII Kal. Martias decessit. patris morte Garsias, qui iam in Cortonensem agrum peruenerat, summae rerum praeficitur, Cosmo prouinciam recusante, cui is honos a Caesare delatus fuerat, Garsiaeque additur Alexander Vitellius magni nominis dux. ita autem partiti sunt copias inter se duces, quae XX OIO peditum Italorum efficiebant, vt Garsias in Clanij vallem cum maiore parte descenderet, et oppida ac castella quam plurima in ea occuparet, (siquidem excepto Clusio, quod festinatis operibus muniebatur, cetera omnia Gallos deseruisse resciuerant) Vitellius maritimam oram oppugnandam sibi sumeret, ibique cum Hispanis, qui Orbitelli erant, alijsque, qui pridem ex Sicilia exspectabantur, se coniungeret, vt Grossetum, illius regionis praecipuam arcem, nondum a Gallis munitam, communibus viribus expugnarent. euocatus ad eam expeditionem a Cosmo fuerat Io. Iacobus Medicinus Melenianus, paullo ante mortuo Io. Baptista Sabello; sed cum iam in itinere esset, morbum caussatus se excusauit. diuersa parteper Vmbriam Aurelius Fulgosius regis, nomine delectus habebat. primo impetu capta Asina-longa a Garsia, mox et Lucinianum, quod IO C hominum praesidio a Moreto Calabro tenebatur, deductis ante a Thermo praesidiarijs; et cum Garsiae dirui placeret, a Cosmo conseruatum, quod Florentinorum ditionis esse diceret, eaque de re iam a longo tempore litem Senensibus cum ipsis fuisse. Cosmus sub id Leonem Ricasolium, quem Senasmagis vt exploratorem, quam, vt prae se ferebat, componendis reb. oratorem legauerat, frementib. Senensib. reuocat, cum propter Mendozae et Hispanorum recens odium nulla ratione ciueis ad concordiam adduci, nostris rerum in vrbe potientib. nec vero vi vrbem animatis ita ciuib. expugnari posse animaduerteret, vicina oppida et arceis capiendas ac milite firmandas censuit, vt ita in dies arctius circumsessam eam tandem comeatūs penuria ad deditionem compelleret. itaque Luciniano capto, et ignobilibus aliquot in Claniensi valle oppidis, Garsias Montem-fellonicum statuit adoriri. praeetat ei Sertorius Tienae comes Vicentius cum CLXXX circiter praesidiarijs, qui vbi rem in eo esse vidit, vt tormenta admouerentur, locum deserit. inde Corsinianum, hodie Pienzam, itum est, quam Iordanus Vrsinus defendendam susceperat; sed citius opinione tormentis admotis, cum satis temporis ad cepta propugnacula in iustam altitudinem adtollenda non habuisset, hinc discedere et Montem-Ilcinum cum suis se recipere coactus est. Clusium Paullus Vrsinus tenebat. Grossetum vero, a quo sibi metuebat Thermus iam appulsis Germanorum ex Gallia Cisalpina et Hispanorum ex Sicilia et Neapoli copijs, missus Corn. Bentiuolius cum CCCC peditibus et CC leuis armaturae equitibus, qui oram maritimam tuerentur. cum contra Montem-Ilcinum tenderet Garsias, in itinere Monticulum, castellum exiguum, sed situ munitum, et quod Montem-Ilcinum obsidentibus multum a tergo incommodare poterat, aggreditur; in quo plus, quam sibi persuaserat, negotij fuit, nam Hadrianus Baleonus ex ijs, qui Corsiniano cxierant, aliquot milites secum retinuerat, et cum CCCC delectis locum defendendum susceperat. tentata noctu aggressio ab Ascanio Corneo, sed irrito successu, amissis pluribus ex suis, et ipso saxi ictu in ore vulnerato. cum astu non succederet, vis abhibita est. locus is vndique editus, vnde et nomen sortitus est, ac magna ex parte praeruptus vix commode verberari poterat. tandem summa difficultate deductis in tumulum tormentis, (nam mense Martio ob continuos imbreis solum adeo luto corruptum erat, vt vix equi et homines in vesligio consisterent) deijciuntur propugnacula, et murus aperitur. bis aggressione facta bis repulsus hostis, amissa tamen turre, quam Hispani occupauerunt; sed cum puluis tormentarius deficeret, praesidiarij vitam pacti deditionem faciunt XII Kal. April. cum XXI dies hostem remorati essent. ademptis armis milites dimissi sunt, ab hoste admodum laudati, quod gnauam adeo operam in ignobilis oppidi defensione nauassent. captus Baleonus et Corsinianum deductus est. Bonconuentum Io. Iucundus cum leuis armaturae ala tenebat; is leui armatura Neapolitana veniente, quam ducebat Bisiniani princeps, locum deserit, atque in itinere interceptus, amissis XX ex suis fusus est. intercepti et CCC circiter ex nostris, qui Tregadam tenebant. ita plerisque locis praesidia disposuerat Thermus, non quod ea loca defendi posse censeret, sed vt hostem ad se venientem distineret, et interea muniendi sui spatium Clusinis, Grossetensibus, et Montilcinensibus daret. diuersa parte in ora maritima Germani Lodroniani Iuncatico egressi, vt frumentatoribus ex Plombinensi agro profectis praesto essent, a Cornel. Bentiuolio et Alexan. Interamnate male multati sunt, captis plerisque, pluribus occisis, et amissis signis. itaque qui superfuere, non iam de bello in ora maritima gerendo, ad quod destinati fuerant, sed vt se quamprimum per Volaterranum agrum et Arni-vallem magno circuitu ad exercitum conferrent, cogitare ceperunt. iam Montem-Ilcinum exercitus conuenerat, quo se Iordanus Vrsinus cum Mario Sanfloriano et Camillo Martinengo incluserat, belli omnem impetum, qui in ipsum vertebatur, excepturus. oppidum loco arduositum per collem porrigitur tribus fere partibus inaccessum. editiori vrbis parti, cui arx insidet, planicies quaedam subest, ad quam impetum fieri placuit, quod arce capta deditionem mox oppidi subsecuturam putaret Garsias. admotis igitur die Paschae ad illam partem tormentis, cum parum proficeret, et crebis interea erumptionib. nostri hostem fatigarent, OIO OIO peditum legi imperat per Etruriam, qui aggerem seruarent, genus hominum, aemulatione Hispanorum, etiam ad faciendas aggressiones promptum. deiectis continua verberatione propugnaculis, cum murum intus altissimum superesse, et post murum aggerem videret Garsias, quem superare et labor magnus et periculum erat, ad fraudes animum vertit, Moretumque Calabrum exsulem sollicitat, in patriam honorificum reditum et bonorum restitutionem pollicitus, si portam oppidi proderet. ille, re cum Vrsino communicata, oblatam condicionem accipere se fingens, hostem hora condicta venientem frustratus est, paucioribus tamen, quam sperauerat, interceptis. cum vero Roma XX OIO aureorum Montem-Ilcinum mitti per exploratores Garsias comperisset, in itinere prope Faliscorum montem, ditionis Pontificiae locum, per delectos pecuniam intercipit. sed re euulgata cum Viterbij Pontificius legatus Garsianos, pecuniam vt apud se deponerent, coegisset, et orator regius apud Pontificem de facto expostularet, ea omnis, quantumuis frementibus Caesarianis, Pontificis iussu regijs ministris restituta est. felicior fuit successus in Montanio et Gaiacij comite capiendis, qui Senis VOIO aureorum Montem-Ilcinum ad praesidiarios deferebant, omnes enim aut occisi, aut in manus hostium cum pecunia deuenerunt. interea Pontifex vrgente Cosmo, qui de belli exitu vereretur, et propter viciniam multum damni acciperet, cardinalem Perusinum Ascanij Cornei fratrem Florentiam et Sermonetam Senas mittit, qui rerum pacificandarum viam inirent: quod vbi parum procedere vidit, ipse cum Io. Manrice Caesaris apud se oratore Viterbium venit, vt praesens negotio interesset. ibi eaedem, quae prius, condiciones in medium a Pontifice proponuntur, in quas tunc Caesariani consentiebant, quod Turcicam classem iam in altum euectam esse scirent, et copias Neapolim ne cessario reducendas esse prouiderent. fregerunt et ijs animos felices in Subalpina regione nostrorum successus, et inprimis Vercellae nuper a Brissaco captae ac direptae, detecta quoque Senis coniuratio, in cuius euentu omnem fiduciam posuerant; de quibus ante quam vlterius progrediar, aliquid dicendum est. cum Ferdinandus Gonzaga, de quo crebrae apud Caesarem querellae cottidie afferebantur, in omnium rerum egestate versaretur, ad haec summo suorum odio premeretur, ne nihil ageret, Benain in Lingouillae pago castellum munitum oppugnare decreuit sub Iunij initium, expeditionis auctore Trinitatis comite, qui cum Benae comitem fratremnostris partibus addictum Benae possessione exuere cuperet, Gonzagae persuaserat tunc consumpta annona magnam in oppido penuriam esse, eoque proculdubio factum iri, vt oppidani aduentante exercitu statim deditionem facerent. cum Gonzaga hac fiducia exercitum propius admouisset, Benae comes, qui a rebus omnibus imparatus erat, ad Brissacum scribit, qui tunc Carmaniolae erat, et quo in periculo sit, ostendit. erant in oppido omnino IIII signa peditum, nullus praeterea dux praeter Ludouicum Ducum. itaque ipsius rogatu Blasius Monlucius a Renato Birago praeside exoratus, illuc mittitur, et cum eo Theodorus Bedinius cum cohorte sua. octo post Gonzagae aduentum diebus Monlucius Benam ingreditur magna comitis et Gallorum laetitia. cum molatrinis extra oppidum igni consumptis, et aqua auersa, earundem vsu vrbi ademto, speraret Gonzaga, etiam vi non adhibita, oppidum breui deditum iri; Monlucius, dum hac spe ab impetu faciendo abstinet Gonzaga, interea dabat operam vt messis in vrbem importaretur, et pistrina grano molendo idonea pararentur. igitur datum negotium Io. Turino Hieronymi Turini famosi illius ducis F., vt incisis obicib., quibus aqua ab hostibus auersa fuerat, aquam in antiquum alueum reduceret. id semel atque iterum feliciter peractum est, ex eoque magna commoditas tantisper in vrbe ab obsessis accepta, donec ex lapidib. epitaphijs, architecti cuiusdam consilio, molae fabricatae sunt. interea emissis noctu ad certamen praesidiarijs, simul emissi sunt et oppidani IO C, qui cum instrumentis ido neis messem maturam diuersa parte secarent; quod tanta diligentia et studio factum est, vt breui annona obsessi abundarent, quo animaduerso Gonzaga spe sua delusus, qui nulla tormenta secum adduxerat, soluta obsidione retro cedere coactus est, non sine manifesta indignatione, et sinistra de Trinitatis comite concepta opinione. paullo post Brissacus Curtemiliam exercitum ducit, quam P. Salseda olim cum Hispanis tenuerat. oppidum est in Lingouillae itidem pago, quod fluuio diuiditur, et arcem impositam habet, ac subiectum suburbium trans fluuium, vbi Brissacus hospitium libi delegit. citra fluuium sub arce coenobium iacet, quo III signa Boniueto ductore illata sunt. eo deducta et VIII tormenta citra pontem latericium, quo fluuius transmittitur, vt inde murus, qui coenobium ex aduerso spectat, verberaretur. iam Piessius Richelius vrbem occupauerat; sed maius negotium in arce occupanda erat, quae nisi tormentis adhibitis capi non poterat. interiacebat fluuius, quem tormenta transmitti necesse erat, vt ad illam partem admouerentur, qua verberario commode fieri poterat. itaque vadum tentari placuit, an illac fundo solido tormenta traduci possent. id industria Monlucij contra reliquorum ducum sententiam procuratum est, deducto etiam ad locum ipso Brissaco, et citra periculum tandem traducta tormenta, et aperto muro in vrbem intromissa: quae vbi arcis praefectus praeter opinionem admota vidit, signo facto de deditione cum Boniueto egit. interea Brissacus, qui Aluarum Sandaeum auxilio venire, iamque ad Stephani Fanum V ab oppido milliaribus consedisse intellexerat, relictis in vrbe ac coenobio VI vexillis, collem oppositum cum reliquis copijs occupauerat, cum Sandaeo decertaturus. sed vbi Sandaeus deditam arcem cognouit, statim cum suis retro cessit. Richelius, qui in ea obsidione egregiam operam nauauerat, loco cum summo imperio praeficitur. inde Monlucius Alba Pompeia egressus cum III cohortibus et II colubrinis Sarneuallem tendit, factaque verberatione, cum praesidiarij ad collo quium descendissent, nostri postica parte scalis admotis in murum euadunt, et oppidum capiunt ac diripiunt. quo facto vicina Albae castella aliquot vltro deditionem fecere. inde cum totis copijs Brissacus Cebam aggreditur. vrbs est exigua, situ amoena et aedificijs elegans, itidem in Lingouillae pago, quae fluuio alluitur, et collem impendentem habet, cuius in imo saxum praeruptum conspicitur, saxoque impositum eremitae tugurium, ad quod per tabulam transuersam adibatur. haut longe hinc propugnaculum erectum erat, quod fossa cum vrbe coniungebatur. aduentante Brissaco praemissi Franciscus Bernardinus et Monlucius castrorum praefecti, qui castris locum deligerent, et hospitia designarent. ij pugnandi calore muneris sui obliti cum praesidiarijs egressis manus conserunt, et superueniente Boniueto fundunt, fossaque superata medij inter collem et vrbem eos excludunt, ipsumque ducem interficiunt. nocte vergente cum nondum hospitia assignata essent, exercitus sub dio pernoctauit; sed praefectos castrorum successus excusauit, quo territi qui tugurium saxo impositum tenebant, magnam partem Corsi, petito cum Sanpetro Ornano colloquio, vbi de ducis sui morte certo cognouerunt, deditionem faciunt, et auctores fueruntijs, qui propugnaculum vicinum tenebant, vt idem facerent; ijsque se dedentibus mox vrbs Brissaco patuit, qui ne comeatus consumeretur, loco statim egressus est, relicto cum praesidio Lupo ordinum ductore. cum ea loca tam facile capta recuperare frustra tentasset Gonzaga, extracto per inducias tempore, Astam se recepit, vnde, cum aliud non posset, de Valfenera munienda consilium capit, solo fertili et commodo sita, haut longe a Villanoua in Astensi agro; quo loco occupato fiebat, vt Cisterna et Damiani Fanum quasi intra Astam et locum illum includerentur, et Albae ipsi multum ex eo incommo daretur. ruptis inducijs in id summa diligentia incubuit Gonzaga, vt munitiones festinatis operibus excitaret, sed interceptis interim a Brissaco Vercellis aliquantum interturbatum opus est. id vero ita accidit. deductis ex Subalpina regione Germanorum legionibus, cum Gonzaga copias admodum exiguas, quae supererant, huc illuc per praesidia distribuisset, innato ipsius et Hispanicae gentis odio, et contra Brissaci atque adeo Gallici nominis ingenito popularium mentibus amore factum est, vt multa conari nostri, vix illi se tueri possent. itaque Brissacus cum Carmaniolam copias coegisset sub exitum VIIbr. summo silentio cum OIO IO CCC pedibus et CCCC equitibus profectus Vercellas noctu inuadit, et inscensis scalis capit. superabat arx, quae a Sanmichaelio Hispano tenebatur, nec nisi tormentis capi poterat quae Brissacus, quo expeditior esset, minime secum adduxerat, ab exploratoribus monitus, in episcopi hortis machinas esse, quibus capta vrbe ad arcem verberandam commode vti posset; et Merula Montestrucius muri locum inarce se notasse aiebat, ad quem vel solius arietis impulsu magna ruina breui tempore edi posset. sed conatibus initio prosperis fortuna postremo inuidit, Montestrucio, dum post captam vrbem sub diei crepusculum Charrio quasi gratulabundus obuiam in amplexus ruit, a Charrij milite, qui illum rebatur hostem, imprudenter occiso, et machinis, quae in vrbe erant, minime instructis. sicque inutilibus repertis. itaque cum statim Gonzagae iussu vicina praesidia passim ad Germani Fanum conuenissent, et periculum esset, ne arce et oppido clausi nostri interciperentur, Brissacus direpta vrbe, et omni Caroli ducis pretiosa supellectile, quae in palatio vrbis reposita erat, atque ingenti illo ac famoso monocerotis cornu secum absportato, captiuis praeterea multis abductis, eam biduo post deserit, primoque diluculo profectus, insequente Caesare Magio cum Demetrij Epirotae et Tiberij Brancatij alis equitum, magnum discrimen adijt. sed tardius adueniente Fr. Atestino, qui Crescentio profectus fuerat, nostri incolumes, non sine aliqua tamen praedae iactura, transmisso Duria ad sua reuersi sunt. paullo ante Carolus dux Sabaudiae miti ac simplici ingenio princeps, sed aduersae fortunae, quam tota vita fere expertus est, sustinendae impar, Vercellis decesserat XVII Kal. VIIbr. relicto Philiberto Emanuele filio longe dispari ingenio et fato, quippe qui virtute sua quae in multis enituit, meruit, vt paternae ditioni, a qua spoliatus fuerat, restitutus, honorificentissimam longe adfinitatem nobiscum contraheret. ceterum obscurum Caroli nomen fecit, vt mors quoque eius obscura fuerit, multosque, qui res horum temporum prodiderunt, fefellerit, atque Sleidanum inprimis diligentem alioqui scriptorem, qui mortem illius in sequentem annum perperam coniecit. Senis vero sub id tempus Iulij Saluij, qui nuper plebis dux creatus fuerat, (is summus inter plebeios magistratus est,) consilia detecta sunt. nam cum sumptibus immodicis bona sua et fratrum, quos multos habebat, exhausisset, sub Picolomineo Amalfitanorum duce, qui a Caesare reip. praefectus fuerat, ex publicis opibus priuatas lacunas sarcire solitus, cum id amplius non posset, homo alioqui natura rerum nouarum cupidus, cum IXvirorum ordine, qui regis rebus non ita fauebant, consilia conserere cepit, tandemque a Leone Ricasolio Cosmi oratore corruptus, clam Hispanis, nam specie ciuitatis atque adeo Etruriae a Transalpinorum iugo liberandae res gerebatur, portam vrbis ipsi traditurum pollicetur. huic se adiunxerat Hieronymus Pisanus, qui plebis praefecturam ambiuerat, et a rege dignitate impetrata a Ferrariensi et Thermo repulsam tulerat, indeque contracta indignatione AEneam Picolomineum primarium virum contra Gallos sollicitabat, et vt de patria in libertatem vindicanda cogitaret, sedulo incitabat. sed astu Moreti re detecta, Iulius Saluius et frater eius Octauianus, Vinalij item fratres capti et coniurationis conuicti capite luerunt. AEneae parcitum ob nobilitatem et amplitudinem familiae, quod, quamuis suspectus esset, ab Hispanorum tamen rebus abhorrere crederetur. cum hac spe excidisset Cosmus, et alioqui Caesarianorum res nutarent, facile in condiciones a Pontifice propositas vtrique consentiebant. iamque perscriptae et obsignatae erant; tantum Ferrariensis, qui potestatem a rege habere dicebatur, consensus requirebatur. sed ille diu tergiuersatus, dum Montis-Ilcini obsidio solueretur; tandem Viterbium proficiscitur, quo Caesaris nomine Fr. Toletanus Florentia venit, et Roma Lud. Sangelasius Lansacus, qui coram Pontifice de Cosmo questus est, quod consilio, pecunia, milite ac receptu Caesarianos contra regem nulla offensione laesus iuuaret. ibi nihil agi potuit, cum Ferrariensis subscribere nollet, et Galli Senis excedere omnino recusarent. inde mox Ferrariensis Flaminium Stabiam Vrsinum ad regem mittit, qui eum de Senensium rebus certiorem faceret, et de Etruria securum esse iuberet. interea de classis Turcicae aduentu fama sparsa Petrus Pacecus cardinalis, qui Petro Toletano in regni Neapolitani administratione successerat, Garsiam vrgebat, vt ad tuendam Siciliae, Calabriae, et Apuliae oram quamprimum copias reduceret, neque spe Senas capiendi, quae incerta esset, certum de amittenda Neapoli periculum adiret. decreuerat Garsias IIII OIO peditum Italorum in Cortonensi agro relinquere, qui se absente per regionem libere grassantes proximam messem corrumperent; sic enim tandem Senenseis comeatūs inopia ad pacis condiciones adduci posse; sed cum pecunia ad stipendum deesset, consilium illius frustra fuit. igitur deducto ex Etruria exercitu per Pontificiam ditionem festinatis itineribus Neapolim contendit. Cosmus, quem Caesariani nullo alio operae pretio facto cum rege commiserant, et Gallorum viribus ac potentiae sine vllo auxilio obiecerant, cum pedem retro ferre non posset, dolorem dissimulauit, in omnem curam intentus, vt alienam culpam corrigeret, neque consilij poenitere videretur. itaque tormentis ad Politianum deductis, reuocatum suum militem per vicina praesidia distribuit, et partim Politiano, Foliano, et Luciniano, quod tunc tenebat, partim Arretio, Cassiani ac Geminiani Fanis, alijsque locis imposuit. Senenses contra, Montis-Ilcini soluta obsidione, non iam secure, sed insolenter omnia agebant: successuque elati, a Cosmo superbe Lucinianum reposcunt; quod quamuis ille negaret, et oppidum Senatūs Bononiensis sententia olim Florentinis adiudicatum diceret; tandem interuentu Pontificis, cedente tempori Cosmo, impetrauerunt. tunc et ex insolentia etiam in lasciuiam effusae mulieres exemplo virorum pro libertate arma sumpsere. nam postquam sublato Iulio Saluio, ea potestas, quam ille nimiam solus obtinebat, in plureis distributa est, et in treis regiones diuisa ciuitate, tres quoque plebis duces constituti sunt. horum aemulatione III OIO circiter feminarum, tam nobilium quam plebeiarum, sub Forteguerra, Picolominea, et Liuia Fausta primarijs matronis Nympharum habitu succinctis, vexilla cum emblematis gestantibus, lustrata ciuitate, Thermo ipso obstupescente, in forum conuenerunt, Franciae ac libertatis nomen inclamantes, et biduo post vnaquaeque cum sporta, palis ac marris, reliquisque terrae fodiendae idoneis instrumentis, salutata ante archiepiscopi aedeis B. Dei genitricis imagine, in cuius patrocinio vrbs Senarum est, et accepta a Ferrariensi cardinali benedictione, ad laborem diurnum muniendae vrbis summa alacritate concessere. bellum Etruscum vtcunque ceptum eodem anno Corsicum excepit. in Genuenseis, in quorum ditione Corsica est, non heri, aut nudiustertius reges nostri ius sibi arrogant. nam cum ciues rerum suarum statum pertaesi remp. in meliorem formam reducere cuperent, ante CC circiter annos orato res ad Carolum VI Damianum Cataneum, et Petrum Persium miserunt deprecatum, vt ciuitatis imperium accipere vellet; hisque condicionibus, abdicante se imperio Antonio Adornio duce, transacta res est; vt rex patronus ac legitimus reipub. et omnium eius ditionum dominus esset, saluo tamen iure Imperij, ipsiusque nomine praeses natione Gallus imponeretur, qui duo suffragia in Senatu, vti superiores duces, haberet; ipsi amicos regis pro amicis, hosteis pro hostibus haberent, ratis nihilominus foederibus manentibus, quae ipsis cum Constantino politano Imp. et Cypri rege intercedebant; praecipue X reip. arces regis fidei et tutelae, atque ab ipsius milite seruandae committerentur; resp. in fide regis permaneret, nec vllo casu a regia corona alienaretur. exortis deinde Aurelianensium ac Burgundionum in Gallia factionibus, quibus paene regnum pessum datum est, Mediolani duces, propter viciniam, ius, quod resp. vltro regibus nostris detulerat, in Genuenseis vsurparunt. tandem deiecto Ludouico Sfortia Ludouicus XII antiquam possessionem recuperauit, et imposito Philippo Cliuio praeside per VIII annos imperium eius tenuit, rebellante deinde plebe Paullus Nouius expulsis Gallis dux creatur. sed Ludouicus mox recepta vrbe; et securi percusso Nouio, arcem tanquam frenum ferocienti multitudini imposuit. postremo Octauiano Fulgosio vltro se in reip. gratiam ac commodum imperio abdicante, Franciscus rursus regum Franciae ius in ea retinuit, et Fulgosius ipse regis nomine totos IX annos reipub. praefuit, donec post Ticinense proelium Galli omni Italia depulsi, Genuensi quoque imperio exuti sunt. quod iuris in Genuenseis, idem sibi et in Corsica esse cum existimaret rex, eo magis hanc expeditionem suscepit, quod alioqui Genua Caesaris partibus addicta transitus per mare in Italiam omnis sibi interclusus esset, et Corsica occupata, ad oram maritimam Genuensium tuendam, et transportandas Massilia in Etruriam copias via aperiretur. iam certo de classis Turcicae aduentu duce Dragute constabat, quae numerum LX triremium, praeter XXVI Gallicas, quae in Chio insula Polinio duce eo anno hiemauerant, explebat. ad cuius famam Andreas Auria paucos Genuae menseis moratus, postquam P. Toletanum Liburni exposuit, Neapolim ad regni litus tuendum reuertit. interea vbi classis nostra sub initium Iunij in sinu Corinthiaco cum Turcica se coniunxit, ambae in Calabriam delatae sunt. ibi, discurrentibus per littus Turcis, multa damna popularib. inflicta. inde relicto a tergo freto Messanensi Siciliae oram legerunt, et in Pachyni conspectu iactis ancoris, et exposito in terram milite, non sine suorum clade, in Africam descenderunt, rursumque Sardiniam delati, refecto milite, et purgatis triremibus, postremo ad Corsicam appulerunt: pars ad praedas faciendas ablegati, pars maior, et in ea Dragutes cum Polinio in Iluam impetum fecerunt. id praesenserat Cosmus, et instructa ac munita diligenter praecipua insulae arce, Portum-ferratum vocant, ei Lucam Antonium Cupanum, et Plombino, quod Iluae obiacet, quodque tentaturos nostros putabat, Chapinum Vitellium cum OIO CC delectis imposuerat. eo etiam Iacobus Apianus Plombini regulus IIII triremeis miserat cum CCC delectus duce Simeone Rossermio Pisano, et copioso comeatu, qui, seu Portus-ferratus, seu Plombinum peteretur, praesto essent. capta a Dragute Marcianum, Capileuerium, Hilarij Fanum, ac Ripense oppidum. Iugum arx vetus obsessa et dedita; sed Dragutem fidem non seruasse scribit Hadrianus. vrgentem frustra Polinium, vt aut in Portum-ferratum aut Plombinum impetus fieret, Dragutes audire noluit. itaque Iluae X dies commoratus, praedis abactis, in Corsicam rursus renauigauit, transportatis secum Thermo, Iordano Vrsino, Aurelio Fulgosio, Valerone, Ioanne Turino, et Vincentio Thaddaeo, reliquisque regijs ducibus, qui de rebus Etruriae securi, relicto Senis Ferrariensi, ad Corsicum bellum profecti sunt. nostros Corsicam aggressuros iam ante coniecerat Auria, et veritus ne nostri si propius accessissent, facile ad suas parteis vniuersos incolas, vt sunt mobilia Corsorum ingenia, traducerent, Neapoli ad Georgianum Genuae magistratum scripserat, et monuerat, vt maritima insulae loca, ac praecipue Caluium et Bonifacium, praesidio ac comeatu firmarent. nostri exscensionem in insulam fecere VIII Kalen. VIIbr. eorum in comitatu erat Sanpetrus Ornanus et alij Corsi a Genuensium partib. alieni, Io. Bernardinus Sanseuerinus Somae dux cum XI Italorum signis, et Valero VI Gallorum vexillorum dux. praemissus Somae regulus cum suis, qui Bastiam in qua insulae magistratus ius dicunt, in littore Etruriae opposito sitam aggrederetur. sub secundam noctis vigiliam appulsis IIII triremibus, quibus vehebatur, et exposito milite, in muros non ita altos insilit, et facile loco fere vacuo potitur, quod oppidani in arcem metu Turcorum confugissent. mane cum facere deditionem regis nomine iussi recusarent, displosis ex triremi tormentis territi condicionem accipiunt, vitam et res saluas pacti. appulsa reliqua classe Thermus continuo Florentij Fanum petit, IX a Bastia milliaribus distans oppidum in spatiosa planitie iuxta mare, ceteroqui minime munitum. praemisso Valerone cum suis, oppidani vix conspecto hoste dedunt se. quod situs loci arrideret, placuit illum muniri, summoque studio festinatis operibus in id incubuit Thermus. interea ipse locum ad Petri Fanum vicum situ firmum in montibus vicinis deligit, ad quem non nisi per angustas fauceis adibatur, quas milite seruari et pro tempore muniri imperat, misso Sanpetro Ornano cum parte copiarum Vernucinum, hodie Aiazum vocant, oppidum mercatoribus Genuensibus frequens et opulentum, quod primo impetu captum, ac militi in praedam concessum est, Corsis Genuensium sibi infestorum opes auide diripientibus. parte alia Dragutes cum suis Bonifacium obsidet, primarium Corsicae oppidum, et arcem belli olim, cum Pisani et Arragonij contra insulanos bellum gererent, ideoque a Genuensibus postea summis sumptibus magnoque studio munitum, vt aduersus omneis omnium hostium impetus tutum esse videretur. longa et continua verberatione cum parum proficeretur, amissis iam IO C circiter Turcis, Nasius ex Prouincia ordinum ductor, quem Thermus Draguti comitem adiunxerat, homo gnauus et rerum agendarum peritus, specie cum aliquo ex obsessis sibi noto colloquendi, signo dato, quosdam euocat, et quo in periculo versentur, si diutius resistant, ostendit; Dragutem clade accepta non tam debilitatum, quam iritatiorem redditum decreuisse, vel suorum omnium iactura damnum illatum vlcisci; nec dubium esse, cum in eo proposito sit, quin ipsos expugnaturus sit, et ad internecionem funditus deleturus. igitur calamitati praeuertant, et regis clementiam experiri, quam extremum vitae periculum adire malint. his et alijs rationibus Nasius ab oppidanis obtinet, vt deditionem regi, vitam et res saluas pacti. facerent, non sine occulta Dragutis offensione, qui capiendae vltionis commoditatem et praedam quasi paratam sibi e faucibus eripi indignabatur, quorum tamen alterum postea occasione ista consecutus est: nam praetorianus quidam, qui dum praesidiarij, vti conuenerat, egrederentur, inter suos stabat, conspicatus ex praesidiarijs militem, qui egregium et affabre factum scloppetum gestabat, eum proterue manibus ipsius eripere conatus est: ille iniuriam non ferens probrosum quippe summe militi, si arma sibi eripi patiatur, directo in praetorianum scloppeto, ipsum confodit, socijque aliquot quasi per rixam accurrentes itidem inibi occisi sunt. vnde iritati ceteri in miseros praesidiarios ruentes vlciscendi damni in obsidione accepti occasionem arripuerunt; vixque Nasius ipse, qui quod fidem de incolumitate obsessis obligasset, vt rixam componeret, in medios venerat, Dragutis opera e Turcorum manibus ereptus est. Sigonius vi tentatum primo Bonifacium ac tandem fraude expugnatum scribit, nec tamen explicat. rem, vt a nostris perscripta est, et verisimilis visa, exposui. vtcunque sit, capto oppido Dragutes indignabundus in altum vela dat, et captiuis multis abductis alieno maxime tempore nostros deserit, caussatus proximam hiemem. interea Polinius imposito in triremeis milite Caluium tendit, oppidum in mari positum trilatera forma, cui arx munita insidet, vndique fere inaccessum, nisi ab ea parte, qua Franciscanorum coenobium subiectum habet. suburbia a nostris capta et oppidum arctissime cinctum toto VIIbr. et VIIIbri, cum discessu Dragutis audacior factus Auria cum classe superuenit. nam Genuenses casu inopinato perturbati, cum se, Caluio excepto, totius Corsicae possessione depulsos dolerent, ad eam recuperandam toto animo incubuerant, eique negotio cum summo imperio Auriam praefecerant, qui nulla affectae aetatis, iam enim LXXXVII annum excesserat, excusatione vsus, suis rogantibus deesse noluit, et cum solemni pompa imperij insigne in templo accepisset, mox Caesarem de re certiorem facit, monetque praecauendum inprimis, ne nostri Genuensem populum frumenti subuectione intercluderent, atque eius damni metu licet inuitos ad suas parteis pertraherent. ob id ad Caesarem legatus decernitur, qui eum impense oraret, vt amice reipubl. tam necessario tempore suppetias ferret. is et prompto animo laturum se auxilia promittit, OIO OIO Hispanorum ac totidem Germanorum oblatis, et Auriae, vt omneis ad id bellum triremeis suas conferret, scripsit. in eam rem delectus per Etruriam Genuenses habent, et Chapinum Vitellium, qui Cosmo militabat, delecto militi praeficiunt, ac Ludouicum Vistarinum castrorum praefectum creant. dum classis apparatur, Augustinus Spinula cum XXVI triremibus praemittitur, cuius aduentu Caluij obsidio soluitur, Thermo ad eum locum, quem in vicinis montibus muniuerat, se cum suis recipiente. mox cum toto exercitu Auria Corsicam versus cursum intendit, eo consilio, vt cum nouitium militem haberet, a meridionali insulae parte, in qua infirmiora loca nostri tenebant, initium faceret, atque eadem opera suos exerceret, Vernucinumque ac Bonifacium, cuius ciueis bene affecto erga remp. esse animo sciebat, reciperet. sed Corsum promontorium secunda nauigatione praeteruectus, cum subito coorta tempestate citra periculum vltro progredi non posse animaduerteret, (iam enim IXbri ineunte hiems ingruebat,) consilium ex tempore necessarium cepit, et in Fani Florentij sinum classem intulit. oppidum illud nostri valido praesidio tenebant, et festinatis operibus muniebant. sed cum ex Genuensi quodam, qui oppido profugerat, certo cognouisset Auria, magna rei frumentariae inopia oppidanos laborare, locum obsidendum esse ex praefectorum consensu decretum est: quam ad rem fecere animos aliquot naues Hispanae IIII OIO Hispanorum vehentes a Philippo Hispaniarum principe summissae. cetera quoque ad eam obsidionem necessaria diligenter a Cosmo subministrata sunt, ac CC equites missi ducibus Carloto Vrsino, Troilo Rossio comite, Bartholomaeo Rhodiensi, et Paullo Cerata. interea vt hostis aliquod operae pretium faceret, Bastiam, quae haut longe hinc abest, expugnare statuit, eoque V vexilla cum aliquot triremibus mittit. eam L solummodo Galli tenebant, qui nihilominus animose restitere, et nisi admotis tormentis deditionem facere recusarunt. cum inde egrederentur nostri, indignati Hispani tam exiguo numero homines adeo audacter sibi illusisse, pudore in iram verso parum abfuit, quin contra fidem datam, in eos, vt gratia et condicionib. indignos, infestis signis incurrerent. fides tamen Italorum interuentu seruata fuit. inde totus belli impetus in Fanum Florentij vertitur, et quamuis continuae foeda hieme pluuiae terra marique militem infestarent, ipse Auria nullo neque aetatis neque curarum incommodo fractus constantissime in obsidione perseuerauit: nostrique tandem constantia eius victi et extrema penuria coacti deditionem post trium mensium obsidionem fecere, vti deinceps dicemus, quando ad insequentem annum haec pertinent. vt vero etiam domestica attingam, hoc anno III Eid. Februar. quaestores aerarij IIII seu thesaurij, qui patrimonij regij, quod vulgo Domanium vocant, curam gerebant; ac totidem indictionum et oblationum praefecti vulgo Generales dicti, cum huc vsque separata munia habuissent, et dilapidato fere per oppignerationes regio patrimonio, illorum esset inane nomen, vtrorumque nomina et functiones confusae sunt, aucto numero et coactoribus primarijs, qui XVI erant, aequato: inde ingens pecunia corrasa, nec aliud paeterea operae pretium fuit; patefacta interim porta ad immodicum illum, qui postea creuit, et maxime omnium hodie quaesturam regni grauat, munerum publicorum numerum. nec multo post fabrica monetaria Luteriae instituta est a Gul. Marillaco, in qua aurei argenteique numi elegantissima forma cudebantur, ita vt frau, quae in decurtandis alijs a plagiarijs impune admittebatur, in ijs facile deprehendi posset. sed postea intermissa, quod in ea plus formae, quam ponderis et aestimationis ratio habita esset. lex item VIII Eid. Maij in senatu promulgata est, qua praediorum vrbanorum vectigalium possessoribus vectigalis redimendi potestas facta est, pretio definito, quod vicenorum annorum fructus pensionesve exaequaret. mox legem interpretatus est princeps, et ne tritici vinive vectigalia et aliarum denique rerum, quam pecuniae, redemptitia censerentur, sanxit. hoc vtilitati publicae datum. plus aulicorum auaritiae concessum. nam eodem anno actuarij publici in vna quaque regia curia edicto constituti sunt, apud quos omnium rerum contractus, qui L Francicum pretium excederent, describi iubentur. alij item edicto scribae creantur, apud quos acta omnia; quae ad sacerdotia pertinent, exscribi praecipitur. vtrisque quaesitus color, vt nimirum falsitatibus obuiam iretur. denique et lege lata duplicatus est coactorum fiscalium numerus, atque sancitum, vt cum annum munere defuncti essent, insequenti rationes ad aerarium referrent, nec ad munus gerendum admitterentur, donec residuum exsoluissent. quod idem postea obtinuit in ijs omnibus muneribus, quae rationibus reddendis obnoxia essent, ita per multiplicatos aerarij rationales sensim imminuto ipso aerario. tunc et multi in Gallia ob relligionem supplicio affecti sunt; ac Lugduni quidem Martialis Albus, Petrus Scriba, Bernardus Seguinus, Carolus Faber, Petrus Nauierius, alij, qui omnes publicis Bernatum sumptibus Lausanae operam litteris dederant, et propagandae relligionis, quam Bernates profitentur, caussa in Galliam summissi fuerant; antequam tamen eius rei quidquam egissent, comprehensi publice cremantur, nec vt ijs parceretur, Bernates a rege impetrare potuerunt. cum ad supplicium ducerentur, vna quoque Lud. Marsacus homo militaris; sed qui in sacris libris legendis multum temporis contriuerat, productus est, minime reuincto collo, vti fieri assolet, sic enim iudex, quod ille regi militasset, iusserat; cumque videret socijs indutum collo a carnifice laqueum, quaesiuit a praetore, an eorum potior, quam sua caussa existeret? cur enim, inquit, non me simili torque donas, et tam illustris ac praestantis ordinis me quoque equitem creas? quo dicto alludebat ad vsu receptum inter principes morem, qui quos cohonestare volunt, in sui ordinis numerum cooptant, et torqui veluti honoris ac virtutis insigni donant. saeuiebat tunc vltra modum Luteriae pestis: et multi cottidie ob relligionem flammis exurebantur: cuius rei inuidia a multis in cardinalem Turnonium reijciebatur, qui regni tranquillitatis summe studiosus cum esset, nec citra turbas in caussa relligionis quidquam nouari posse existimaret, sectarios omneis vt publicae quietis perturbatores odio prosequebatur: sed culpam plures in Pictauiam Valentinam conferebant. quae vt Aumalium et Marcianum generos captiuos redimeret, ob relligionem damnatorum bona fisco adiudicata a facili principe, cuius ingenio abutebatur, veneficijs suis impetrauerat, et per homines suos atque emissarios quaestiones ea de re vt frequentes ac calumniosae plerunque haberentur, curabat. sub finem VIIIbris, ne vtrinque hic annus iudiciorum seuerorum exemplis careret, Michael Seructus Tarraconensis Geneuae supplicio affectus est. is professione medicus cum impuras manus ad theologiae sacra attulisset, erroneas de sacrosancta Trinitate et ad Dei contumeliam pertinenteis opiniones inuexerat, librisque editis defenderat: igitur comprehensus cum sententiam mutare nollet, re prius ex Io. Caluini consilio cum Bernatibus, Tigurinis, Basileensibus, et Schafusianis ministris communicata, tandem ad mortem damnatus est. eius doctrinam postea Caluinus, quod ei ex illius nece inuidia conflaretur, proposuit, et publicato libro confutauit, quo in haereticos etiam gladio a magistratu animaduertendum esse contendit. Maio praecedente regina filiam pepererat, pro qua Margarita regis soror fideiussit, de suoque nomine appellauit. eodem mense Franciscus Donatus Veneti Senatūs princeps diem suum obijt, a Io. Donato cognato laudatus, in cuius locum Marcus Antonius Triuisanus vir sanctitate vitae et integritate, quam rerum agendarum peritia melior, quamuis se excusasset, communibus suffragijs suffectus est. nec multo post de re feliciter aduersus piratas gesta affertur a Christophoro Canali, qui Bifum Mustapham latrocinijs nobilem Dalmatiae et Iapygiae opposita littora vtrinque infestantem in sinu Hadriatico apud Hydruntem aggressus, primo impetu treis eius biremeis tormentorum ictibus verberatas demergit, reliquas in fugam vertit, ipsumque mox Mustapham pugna elapsum summa diligentia tandem adsecutus capit, et captum in furcam agit. Kal. Ianuar. huius anni Ioannes Riuius Athendori, quod est oppidum occidentalis Saxoniae, Albionis et Vitichindi Saxonum principum patruelium sacro lauacro auctoritate Caroli magni ablutorum nobile, natus, Misenae Hermundurorum, vbi ludo litterario praeerat, obijt, cum annos cum saeculo numeraret. is Coloniae primum, dein post Georgium Agricolam Zuiccauiae, postea Annebergi, ac tandem Misenae, ab Henrico Saxone Mauritij VIIviri patre euocatus, pueritiae ac iuuentuti instituendae sedulam operam totos XXV annos impendit, Latinae linguae ex Terentij praecipue fabulis, quas et notis illustrauit, hauriendae et addiscendae suis auctor et hortator assiduus: ad extremum studijs theologicis se totum mancipauit, in quibus et multa scripsit, ac postremo defecit, Georgio Fabritio Chemnicensi, qui eius vitam descripsit, in munere scholae regendae successore relicto. haut multo post prid. Kal. Mart. Safeldiae in natali solo tabe extinctus est Erasmus Reinholdus, qui secundum Ioannem Regiomontanum, et Nicolaum Copernicum rem astronomicam maxime illustrauit, additis ad Ptolomaicas et Alfonsinas directionum et motuum caelestium Prutenicis tabulis exactissime putatis cum logistica astronomicorum scrupulorum, plura praestiturus, nisi eum praematura mors nobis eripuisset: nam tantum annos XLII in viuis fuit. post eum exeunte VIIIbri Iacobus Sturmius magnum nobilitatis Germanicae ornamentum, anno climacterico suo ex febri quartana Argentorati e viuis excessit, vir et ob raram eruditionem et rerum agendarum peritiam insignis, qui Ioanni Sleidano ad scribendam historiam auctor et adiutor fuit, et Francisco in negocijs, quae illi cum Imperij principibus et ciuitatibus erant, egregiam admodum ac fidam operam nauauit. mense praecedenti VIII Eid. Ioannes Dubrauius Skala, quod erat antiquum familiae, antequam in equestrem ordinem cooptata esset, nomen, debitum naturae persoluit apoplexia sussocatus Pelsinae non ignobili Boemiae opido natus, qui bello et pace impiger patriae historiae luculenta scriptione bene de suis meritus Ferdinando fidam operam nauauit tempore belli Saxonici in Boemiae sedandis seditionibus; et post illud feliciter confectum, in popularibus suis principi iusta ira accenso conciliandis, Olomucensi in Marcomannis episcopatu ob id auctus, quem totum decennuim summa prudentia et sanctimoniae laude tenuit. hic et annus abstulit Io. Baptistam Egnatium familia honesta, sed in tenui re, Venetijs natum, Angeli Politiani, qui bonas litteras in Italia inter mortuas excitauit, discipulum, quique eas non mediocri studio illudrauit, et scriptis et publica XL annorum professione cum summa totius Italiae admiratione; ob id ab illustrissimo Senatu eam gratiam consecutus, vt quanquam publico munere defunctus, eodem ilipendio, quod profitendo meruerat, quotannis donaretur, et eius bona ex Xviralis consilij decreto publico censu eximetentur. tandem sacrum ordinem professus beneficij a rep. accepti memor treis amplissimas patritij sanguinis familias, Molinam, Lauretanam, et Bragadenam, supremis tabulis heredes instituit; qua in hereditate praecipue numeratur copiosa librorum suppellex, numis antiquis aureis, argenteis et aereis, alijsque praeterea veteris aeui monumentis instructissima. obijt octo genarius IIII Non. Vtil. ad B. Marinae honorifice funeratus. sed maxime omnium funesta, quamuis non omnino immatura, mors fuit Hieronymi Fracastorij Veronae loco nobili nati, qui ad exactam philosophiae et mathematicarum artium, ac praecipue astronomiae, quam et doctissimis scriptis illustrauit, cognitionem summum iudicium et admirabile ingenium attulit, quo multa ab antiquis aut ignorata, aut secus accepta adinuenit et explicauit, et medicinam, vt honestissime ac citra lucrum. ita felicissime fecit. poeticam vero ita excoluit, vt ad Virgilianam maiestatem proxime accessisse eum faterentur aemuli, et in ijs Iacobus Sannazarius, alioqui parcus et amarulentus alienae eruditionis laudator, qui visa eius Siphilide non solum Ioannem Iouianum Pontanum, sed se quoque ipsum in opere accurata XX annorum lima perpolito victum exclamauit. ei certe huius saeculi ingens miraculum Iulius Caesar Scaliger tanquam illarum, quas dixi, scientiarum et poetices summum fastigium consecuto ars erexit. obijt in Caphijs suis villa amoenissima ad Baldi montis radices sita, quo saepe ab vrbe secedebat, septuagenario maior ex apoplexia VIII Eid. VItil. inde corpus eius Veronam relatum, et ad B. Euphemiae sepultum est. aenea illius et Andreae Naugerij patritij Veneti viri doctissimi effigies scitissime expressae Patauij in Benedictino fornice visuntur, a Io. Baptista Ramusio vtrique amicissimo positae, addita antiquae arae peruetusta dedicatione ex ruinis Salonae vrbis erutae, vt qui arcta inter se necessitudine coniuncti vixerant, et pulcerrimarum rerum scientias ac politiores literas adeo excoluerant, eodem in loco spectarentur, et a iuuentute Patauina vniuersoque gymnasio cottidie salutarentur. Interea in Dacia prouinciae ordines Hispanorum insolentiam et externum Germanorum iugum exosi ad defectionem spectabant, instigante eos regina Isabella, siuae ope Sigismundi Augusti fratris et fauore procerum freta, cum videret verba sibi a Ferdinando dari, nullum non lapidem mouebat, vt quae sponte reliquerat, vi et astu recuperaret. id postquam praesensit Castaldus, Alphonsum fratris F. in Poloniam mittit ad reginam Bonam Isabellae matrem, quae Sigismundum filium in auxilium sororis armare dicebatur, qui Ferdinandum paratum Isabellae satisfacere, etiam ampliatis condicionibus, ostenderet, modo res amice transigeretur. interim ad Ferdinandum scribit, et quanto in discrimine res sit, demonstrat. necnon Isabellae animum tentat nouis promissis, et per Franciscum Chendium et Thomam Varocium eius familiareis omnem operam adhibet, vt amicitia Turcorum ipsa discedat. verum illa, quamuis Ferdinandi condiciones et beniuolentiam in bonam partem accipere simularet. neutiquam tamen, vt ab incepto desisteret, persuaderi poterat, aut certa Turcorum auxilia fallacibus Ferdinandi promissis posthabenda duceret. Solimanus siquidem in Persiam profecturus Moldauiae despotae negotium dederat, et Cassumbego Tauruni praefecto, vt coniunctis cum Budae purpurato viribus reginae praesto essent. cui tempestati paene impendenti vt praeuerteret Castaldus, ordinum prouinciae comitia ad Eid. Martias Colosuarae indixerat, vt in ijs ratio iniretur, qua contra tantos belli apparatus prouincia degendi posset. interim Andreas Batorius, cui denuo Vaiuodae titulus confirmatus fuerat, cum exercitu ex popularibus conflato temere cum Turcis equitibus praedas passim agentibus haut longe ab Agria conflixit, multis ex suis partim interfectis, partim captis; quos vti redimeret, cum vno ex Solimani cubicularijs et sacerdote item Mahumetano, qui ad Georgium Martinusium venerant legati, et eo occiso captiui in arce Viuatensi iam multos menseis remanserant, Ferdinandi permissu permutauit, et ab eodem impetrauit, quo in posterum sustinere Turcorum impetus et reprimere posset, vt OIO leuis armaturae equites et totidem pedites ipsius stipendijs alerentur, et sibi attribuerentur. tunc et Cumanorum populorum querellae auditae, qui antea Zalnoci iurisdictionis fuerant, et Zalnoco capto ab Agriensibus vindicabantur, cum ipsi sub Varadinensi ditione esse mallent. tamen interuentu Castaldi et Batorij mitigaris eorum animis conuentum, vt Agriensis iurisdictionis essent, quo sic paullatim a Transsiluaniae corpore auulsi, Pannonici iuris efficerentur. nec prouinciae proceres interea, qui reginae fauebant, cessabant Turcum de inducijs sollicitare, quas se ab eo rebus Asiae districto facile impetraturos confidebant, ijsque impetratis illud se quoque consecuturos sperabant, vt graui deinceps et inutili externi millitis onere subleuarentur, atque ita reginae negotium ex voto procederet. dum in eo essent, affertur de Cassumbegi aduentu, qui cum exercitu quasi Deuam oppugnaturus reginae rogatu in Daciam descenderat. alia parte, in Poloniae limite, qui Daciam attingit, XII OIO in armis esse nunciabantur. eo que temporius ad comitiavenit Castaldus, quo iam omnes praeter Batorium, qui valetudinem caussatus se excusauerat, conuenerant. petebat Castaldus, vt, antequam de inducijs ageretur, exercitus par propulsandis Turcorum iniurijs conscriberetur, et pecunia ac comeatus in eam rem conferrentur; praeterea fossores subministrarentur ad munitiones iam ceptas Cibinij, Albae Iuliae, ac Saxabessi extruendas. ad ea responsum, abunde quidem in prouincia esse hominum, ex quibus exercitus conficiatur, ceterum eam adeo pecunia et comeatu exhaustam esse, agri cultoribus fere aut extinctis aut profugis, vt nihil huiusmodi subsidij a se expectari debeat; proinde cum alterum sine altero consistere non possit, ante omnia de inducijs agendum esse: interea necessarium videri, vt Ferdinandus homines armatos idoneo numero cum stipendio summittat, quibus Dacia ab Hungariae, Brassouiae, et Lippae partibus defendi possit; dc fossoribus ad ciuitatum praefectos se scripturos recipiunt, et curaturos, vt Ferdinandi petitioni, quantum ad illud attinet, satisfiat. ita dissolutis comitijs, cum Hispanis diuspe stipendiorum lactatis, ad extremum dimidum tantum eius quod sperauerant repraesentaretur, tanta seditio exorta est, vt nullis Castaldi precibus aut minis retineri potuerint, quo minus raptis signis et nouis ducibus creatis, quod in huiusmodi motibus sollemne est, iniussi per Pannoniam iter Viennam versus ceperint; quos, cum aliud non posset, breui subsecutus Castaldus sub Maij finem Viennam venit, arrepta hinc, vti creditur, honesta occasione, qua se periculo coniurationis procerum, a quibus opprimi cum Hispanis periclitabatur, homo prouidus subduceret. is auare administratae prouinciae inuidia non caruit, ex Georgij thesauris ingentem quaestum fecisse a multis creditus. ceterum quae discessum eius mox insecuta sunt, ipsius aut summam prudentiam arguunt, qui tot malis, quae prouinciae impendebant, intempore praeuerterit; aut raram felicitatem, cum post discessum illius haec contigerint. nam mox Clemens Athanasius iussu Isabellae noctu Pochaium castellum situ et arte munitissimum scalis admotis, dein et Agriam aggressus est, sed irrito successu nec multo post Petrus Vicchius, qui magnum procerum numerum secum trahebat, a Ferdinando defecit, et cum Turcis pactus Lippam versus iter instituit eo animo, vt Giulam et Deuam reginae nomine occuparet. Saxones vero, cum occasionem ad Ferdinandi amicitia discedendi quaererent, superbe ab eo Aluintium castellum, quod suae iurisdictionis esse dicebant, repoposcerunt, et ne occasio deficiendi ipsis praeberetur, obtinuerunt. nihilominus statim Dacia omnis quasi facto agmine sub Isabellae iura concessit, et illa indictis Cibinium comitijs ex ordinum consilio res in prouincia ordinauit. sed eam laetitiam secuta pestis, quae biennium integrum per eas regiones crudeliter grassata est, partim imminuit, partim, quod bellum interea geri non posset, res noui regis stabiliuit, renouata cum Moldauiae et Valachiae despotis amicitia, et arctiore foedere cum Budae purpurato et Tauruni ac Bosnae praefectis facto. Hoc etiam anno res in oriente turbauere, duobus Solimani filijs extinctis, et Rustano primario purpurato a regni gubernaculis remoto. sed altius repetenda origo. ex Circassa seu Bosphorana concubina filium sustulerat Solimanus, nomine Mustasam, aetatis flore et indole egregium, qui ob conceptam de virtute militari apud vulgus opinionem et ob aetatis praerogatiuam successor patri in imperio destinabatur. ex Roxolana vero, quae principem gratiae locum post Circassam obtinebat, plureis liberos genuerat, Mahumetem, qui patre superstite mortuus est, Se limum, Baiazitem, et Zeangirem gibbosum a re dictum, ac filiam vnam Camaenam appellatam, quae Rustano nupsit. is subulco patre natus per omneis militiae et honorum gradus ad hoc fastigium post Hebraimi purpurati, de quo supra diximus, mortem euectus fuerat. homo perspicaci et acri ingenio praeditus, et, si auaritiam excipias, amplissima illa fortuna ceteroqui non indignus, quae tamen ipsa Solimano in bonum vertit, cura fisci et rei pecuniariae ei commissa, a qua princeps magnificus, et longinquis ac continuis expeditionibus exhaustus saepius laborabat. tanta vero diligentia et parcimonia munus illud administrauit Rustanus, vt cumulatis ingentibus diuitijs longo post tempore regia camera in principis palatio estenderetur, cum hoc titulo, PECVNIAE RVSTANI DILIGENTIA ACQVISITAE. hoc genero freta Roxolana, ingentis alioquin animi mulier, liberos ex se procreatos cum etiam contra succedendi iura euehere omni ope eniteretur, vt maiorem apud Solimanum dignitatis gradum adipisceretur, a simulata relligione occasionem sumpsit. nam cum templum et xenodochium aedificare impense percupere fingeret, hac arte principis, qui relligionis et huiusmodi operum maxime studiosus erat, gratiam aucupans, summum legis apud ipsos sacerdotem, is Muphtis appellatur, consulit, an quod animo destinauerat, sibi saluti et animae bono futurum esset: cum responderet ille, rem quidem Deo gratam fore, sed neutiquam animae ipsius bono cessuram, quippe quae captiua esset, nec quidquam proprium sibi, sed domino possideret; adeo vt quicquid factum sit, non in suam, sed Solimani domini salutem sit cessurum: tam iniquo animo responsum tulit, vt vitae taedere se omnibus manifestum faceret, eaque ratione Solimanum perpulit, qui ipsam insano amore deperibat, vt maeroris per emissarios clam ab ea subornatos caussa cognita, statim illam bono animo esse iuberet, misso que nuntio per epistolam manumitteret. postquamrem ex voto successisse videt Roxolana, philtris ab Hebraea saga, vti iactabatur, subministratis iam deuinctum principis animum nouo astu aggreditur: nam ab eo tempore, vt dedsierium sui excitaret, a Solimani complexu, obtentu relligionis, prorsus abstinuit, et cum eundem Muphtim super ea re consuleret Solimanus, ille composito cum Roxolana, vti vero simile fit, dolo, citra Dei offensionem cum libera rem haberi non posse respondit; proinde, si tantopere ipsius amore vreretur, eam vxorem duceret. ita Solimanus Roxolanam, cum aliter ea sine piaculo potiri non posset, legitimae vxoris loco habuit. constituta etiam XV OIO aureorum annuorum propter nuptias donatione, quod nullus praeter eum ex Osmanidis a Baiazitis I temporibus fecerat, more illo ducendi vxores, non tam ob relligionem, quod quidam falso scripsere, quam ex occasione in desuetudinem abeunte. siquidem Baiazites ille, postquam proelio victus in Tamerlanis manus venit, cum omni contumeliarum genere affectus fuit, tum vero id admodum indigne tulit, quod ipsius vxor, quae vnaquoque capta fuerat, in eius oculis ad ludibrium iniuriose contaminaretur. propterea veriti successores, ne si similis casus incidisset, similem quoque iniuriam pati cogerentur, a ducendis vxoribus in posterum abstinuere, contenti ex concubinis et pellicibus liberos tollere, in quas minus iniuriae quam in legitimas vxores cadere videbatur. cum vero Roxolana ex seruili condicione iam libera, et ex pellice principis coniux effecta, in dies maiora animo conciperet, et inique admodum ferret, ex concubina susceptum Mustafam ex se natis in imperio praeferri, (nam ex pellicibus concepti aeque ac nati ex legitimis vxoribus in honore sunt apud Turcos, tantumque in sucessione aetatis praerogatiua spectatur) de tollendo e medio Mustafa cogitare cepit. is aetatis opportunitate et bellicae laudis opinione praetorianis summe carus iam certa spe imperium tenebat; sed inprimis eum liberalitas apud milites commendabat, et ex comparatione Solimanum patrem ma gna inuidia onerabat, qui Rustano ministro ad sordeis vsque auaro vsus, stipendia ipsorum cottidie contrahebat, et ex reb. vilissimis quaestum faciebat. igitur Roxolana siue ambitione incensa, siue etiam verita, ne si Mustafas in imperio succederet, ceteros ex se natos fati ineuitabilis necessitas maneret, blanditijs et artib. apud maritum tantum potuit, ve eius animum a filio natu maiore alienaret, primo illum a spe cie imperio digna et exercitijs bellicis laudando, deinde a liberalitate, qua non solum praetorianos sibi deuinxerat, sed vt ceteri prae se contemptui essent, effecerat; mox vbi nutare Solimani mentem vidit, ex suspicione eum postremo in odium adduxit, ambigua verba iaciendo, et exemplum Baiazitis et Selimi patris in medium afferendo; quibus artificijs; tantum apud amore sui furentem senem perfecit, vt cum ille vitae genus et studia Mustafae suspecta haberet, curiose per ministros in eum inquireret, et omnem operam daret, vt quid ille ageret, ad se diligenter perferretur, denique ab eo tempore non vta filio, sed tanquam ab hoste sibi caueret. more in ea gente recepto, filijs prouincias distribuerat Solimanus; ac Mustafae quidem Magnesi am primum, dein Amasianam, vbi cum matre degeret, postremo Carahemidam Mesopotamiae ad Persicos fineis positam assignarat. Mahumeto primo ex Roxolana genito Ciliciam, quae hodie Caramania appellatur; mox eo mortuo, Selimo fratri; Magnesiam Baiaziti concesserat. Rustanus gener, qui Roxolanae negotium gerebat, vt Mustasam patri magis suspectum redderet, Ioniae et regionum Amasiae vicinarum praefectis sigillatim mandauerat, vt de Mustafae indole et Itudijs diligenter perscriberent; rem enim gratissimam patri facturos, qui maiorem natu filium in virtute in dies proficere libentissime audiret: illi doli ignari crebro scribebant, litterasque acceptas Rustanus Roxolanae dabat, quibus Solimani animus iam semel in suspicionem adductus magis cottidie incendebatur. interea nihil intermittebat nouerca, quo priuignum quaqua ratione de medio tolleret; cumque venenum frustra tentasset, periculo a praegustatore facto, qui subito mortuus dominum periculi admonuit, mox ad familiareis artes confugit, et blanditijs a marito impetrauit, vt contra morem filijs suis liceret in aulam venire; rata sic sensun suorum amorem in eius animo posse renouari et confirmati; Mustafae contra odium augeri, aut certe obluionem induci. postremum ac potentissimum calumniae telum Mustafae inflictum est a litteris astu Rustani confictis, quibus perscribebatur, Mustafam cum Tecmase Persarum rege et Osmanidarum iurato hoste clam patre de filia ipsius ducenda agere, eo consilio, vt externis opibus fretus iuuenis generosus, cum iam praetorianos ob liberalitatis opinionem et successionis certam spem sibi arctissime deuinctos haberet, festinato succedendi ordine, per scelus patrem imperio excuteret. his litteris efferatus Solimanus, anno qui hunc praecessit, in Syriam Rustanum cum exercitu miserat, specie belli contra Persas gerendi, re vera vt Mustafam iam perduellionis apud se conuictum comprehenderet. quod cum exsequi non potuisset, quasi pacata omnia in limite offendisset, Constantinopolim ad Solimanum redijt, nouisque denuo suspicionibus animum eius impleuit, itaque ipse, qui a Roxolana et Rustano genero deceptus rem praesentia sua egere, nec citra periculum amplius differri posse prrsuasum haberet, cum exercitu hoc anno Alepum venit, euocato e Pannonia Achamate purpurato obtentu belli, vti superiore anno, cum Persis gerendi. continuo accersitur a patre Mustafas, qui quamuis ab Achamate moneretur sibi exitium impendere, si veniret, nihilominus innocentia sua fretus, quo iubebatur, ire decreuit, consulto tamen prius legis Mahumedicae doctore suo; nam singulis Sultanorum filijs purpuratum et legis doctorem attribui moris est; a quo, cum adhuc animi dubius haereret, quaesiuerat, vtrum homini optabilius esset, orbis imperium an beatam vitam consequi; et illo respondente fluxa esse et casibus obnoxia, quae in vita appetant homines, ac postremo viam ad sempiternam felicitatem praecludere, ideoque vitam tranquillam, quae solo et caelo beet, longe optabiliorem esse, quam omnia terrae imperia; eo magis in opinione confirmatus fuit quoquo modo vel capitis periculo paternis mandatis obsequi: nec relligione quidem somniorum, quae plurimi apud superstitiosos Turcos fiunt, deterreri potuit, quo minus se in viam daret; visus enim in somnis paullo ante auroram videre prophetam veste candida et corruscantibus radijs lucenti amictum, qui se manu duceret in viridarium admodum amoenum palatio sumptuosissimo et horto conspicuum et ibi quidem puras animas et quae in vita a sanguine et vitijs abhorruissent, aeterna beatitudine frui diceret, contra vero nocentum et flagitiosorum animas duobus fluuijs ferrugineas piceasque vndas voluentibus, quos haut procul fluere ostendebat, innatare ac tandem mergi; cum quaesiuisset a doctore suo, quid istud somnij sibi portenderet, ille et infaustum somnium esse, et vt saluti consuleret, iuuenem admonuit. nihilominus cum familia, vti statuerat apud se, ad patrem profectus obuios praetorianos habuit, qui venientem omni honoris ac beniuolentiae significatione excepere. id astu Rustani purpuratorum principis factum, qui praecipuos exercitūs duces ac praetorianos, quo filium magis suspectum apud patrem redderet, ad id inuitauerat, non voce sed capite innuens, rem ipsos gratissimam Solimano facturos esse; quo magis suspicioius senex sibi festinandum existimauit, ad missum que intra tencorium Mustafam per eunuchos et mutos homines, qui Sultano ad nutus semper praesto sunt, comprehendi iubet: cum ille, vt erat robusto corpore, contra plureis animose colluctaretur, vt non de vita tancum, sed de imperio videretur contendere, (quippe non dubium erat, si interfectorum manibus elapsus ad praetorianos confugisset, quin illi rei indignatione permoti, non solum eum, quem summe amabant, seruaturi, sed etiam imperatorem salutaturi essent) Solimanus, qui linteis tantum parietibus a loco, in quo res gerebatur, disiungebatur, vbi moram interpositam videt, caput velo exserens minaciter mutis innuit, et segnitiem eorum toruum tuens increpat. quo animaduerso illi redintegratis viribus, iam spiritu cassum Mustafam sternunt, neruoque iniecto gulam misero frangunt, cum ille diu frustra signis, vt cum parente colloqui posset, etiam in ipso luctamine ad misericordiam composito vultu expetiuisset. quo facto Amasiae purpuratūm, qui illi datus erat iuuentutis moderator, vt consiliorum participem, quamuis eius opera vsum Rustanum quidam scribant, in fabricandis illis litteris, quae de matrimonio cum Persa contrahendo fidem faciebant, securi percussit, vnaque Michaelium patritium Venetum, qui puer a Turcis captus summa cum bellicae laudis gloria apud illos adoleuerat, et principis vexilli sub Mustafa gestandi dignitatem metuerat, occiso Mustasa cum eunuchi ad demortui thesauros, ne diriperentur, capiendos Solimani iussu accurrerent, nondum cognita Mustafae morte, tumultus ingens inter milites exortus est, qui vix Achamatis praesentia, quamuis plurimum apud eos valeret auctoritate, post II OIO amplius hominum mutuam lanienam sopitus est. vbi vero cadauer in tapete porrectum ante tentorium expositum fuit, et euulgata mortis caussa calumniae propior, commiseratione multi, sed plures furore incensi ad apertam seditionem spectare videbantur, nisi dux defuisset. nusquam maior in castris luctus, ieiunijsque continuatis miles do lorem verum testatus est; quem vt tandem aliquando placaret Solimanus, Rustanum, cuius impulsu et machinationibus id factum sciebant omnes, sigillo adempto ab administratione remouit, et in ipsius locum Achamatem purpuratum, belli gloria quam consilio clariorem suffecit. id ex composito inter Solimanum et Rustanum factum apparuit, vt ille se inuidia exoneraret, et onus in alterum reijceret, cum tamen factum minime improbaret, cujus, siquidem illum serio poenitebat, auctores et consiliarios morte multare potuisset. certe Rustanus priuati habitu, vt lateret, clam castris aufugit, et Constantino polim citato cursu se contulit, vbi se tandiu continuit, donec Achamate Solimani iussu interfecto, in pristinam dignitatem restitutus est, vti deinceps videbimus. Mustafae crudeliter adeo interfecti casum alterius fratris morte fortuna cumulauit. nam pater, vt Zeangiri illuderet, quem sciebat summo amore fratrem prosequi, in tentorium eum, vt Mustafam viseret, vocari iubet, qui obuia laetitia fratrem complexurus vt iacentem humi conspexit, adeo facti indignitate commotus est, vt deplorata primo innocentis iuxta ac generosi iuuenis morte, et immanitate patris grauissimis ac contumeliosis, verbis incusata, postremo, ne tanto dolori diutius superesset, pugione in viscera adacto in mortui pectus incumberet, vt quos fati inuidia tam cito dissociasset, mors quamlibet praematura coniungeret. quod grauiter admodum tulit Solimanus, quasi geminato filiorum funere impiata familia, sparsaque fama Zeangirem ex subita infirmitate decessisse rem dissimulari voluit. ita proditum ab omnibus fere, qui Turcica litteris commendarunt, atque inprimis a Io. Leunclaio industrio ac fideli harum rerum scriptore. rem aliter natrat in epistolis suis elegantissimis Augerius Gislenius Busbequius, anno sequenti Constantinopolim orator a Ferdinando missus; Zeangirem videlicet accepto fraternae necis nuncio ex maerore Constantinopoli mortuum esse, quod mortuo mox patre prouideret, quicunque tandem in imperium succederet, idem ei regni initium, quem sibi vitae finem, fore, nullique illum e fratribus parciturum, sed omneis vt imperij aemulos e medio sublaturum; qua cogitatione non secus ac praesenti exitio ita exhorruisse, vt statim in morbum inciderit, quem subita mors consecuta sit. placatis vtcunque praetorianis Solimanus e castris se proripuit, et Alepo vrbe inclusit, in speciem, vta castrensi strepitu remotior res illic ordinaret; re vera, vt vitam suam, quod praetorianis iratis parum fideret, in tuto ad aliquod tempus poneret. ibi aliquandiu commoratus, cum exercitu per Syriam in Palaestinam descendit, cumque ab Hierosolimorum vrbe IIII dierum itinere abesset, rursus Alepum reuersus est, quod Persas, qui de filiorum casu cognouerant, in Amasianam prouinciam descendisse, et omnia circum ferro et flamma vastare intellexisset. dum haec aguntur, vnus ex principis cubicularijs rem Selimo gratam se facturum ratus, quippe cui fratre sublato imperij successio deferretur, ad eum in Ciliciam summa celeritate contendit, mortis Mustafae nuncium ferens, quem ille nequa quam benigno vultu excepit, sed tanquam funestae cladis indicem statim interfici iussit; antiquis heroibus in eo comparandus, et quibusdam fortasse maior, quod non solum nullum laeti animi signum ad tantae rei nuncium dedit, sed sceleratae ac praeposterae impudentis nebulonis adulationi praemium dignum rependerit. poenituisse quidem facti Solimanum, vltroque poenas ab vxore et genero reposciturum fuisse, vel ex eo a multis creditum, quod post Mustafae mortem, ipsius filium Mahumetem XIII circiter annos natum, ex Illyrica serua susceptum, Prusiadis praefectum constituit, summaque beniuolentia prosequi visus est, cumque filiorum corpora Prusiadem deportarentur, vt maiorum monumentis inferrentur, repertae sunt in sinu Mustafae litterae de nouercae et Rustani contra se coniuratione fidem facientes, quas ille ad patrem ingressurus secum attulerat, vt se apud eum purgaret, et crimina obiecta dilueret. quae cum ad Solimanum a Rustani aemulis perlatae essent, diu ancipitem senis animum tenuerunt, amore inde veneficae vxoris, inde indignae necis vltione ardentem, donec se collegit, et cum errorem semel admissum amplius corrigere non posset, quod supererat, in futurum prospicere consultius duxit, blanditijsque Roxolanae persuasus sic in animum induxit, nihil sibi relligione antiquius esse debere, ac ne liberorum quidem salutem; Musulmanam autem relligionem, sic enim illi suam, vt optimam vocant, regni tutela et Osmanicae familiae imperio contineri; hac afflicta illam stare non posse; domui suae non aliunde ab vlla vi certius exitium imminere, quam a dissensionibus domesticis, proinde vt domus et imperium, atque cum imperio relligio conseruetur, quacunque ratione, vel cum liberorum paricidio, intestinis discordijs occurrendum esse, nec pensi faciendam eorum iacturam, quae relligionis incolumitate compensetur. his accedebant nouercales importunae ac continuae querimoniae; audiri passim Prusiade, cum nepos ipsius in publicum prodiret, puerorum ciuitatis voces prospera ei omnia precantium, et vt diu auo superstes sit optantium; ijs destinari Mahumetem aui imperio et patris vindictae; neque enim defuturos filio Mustafae praetorianos; pro inde ei minus parcendum, qui paterni sceleris contagione iam nocens esse ceperit, nec dubitandum, vbi adoleuerit, quin se mox ducem paternae caussae praebeat. his rationibus inductus Solimanus in nepotis necem consensit, Ebraimoque eunucho negotium dedit, vt eum de medio tollendum curaret. is igitur Prusiadem profectus cum nimis inhumanum facinus duceret, filium sciente matre et in eius oculis necari, tum etiam quod id in vrbe citra principis et suum periculum perpetrari non posse existimaret, hoc astu rem exsequitur. fingit se ab auo missum, vt nepotem et matrem eius visat; illum prauis consultoribus vsum Mustafae exitium maturasse; nunc, licet sero, errore deprehenso, cariorem eo filium ipsius habere. quo erga patrem iniquior fuerit. vbi credulae matri hoc sermone impositum videt, post vnum atque alterum diem de prodeundo extra vrbem animi gratia et liberioris aeris fruendi caussa, mentionem inijcit. id facile matri persuasum; itaque postridie conuentum, vt ipsa curru vecta in suburbanum veniat, filius in equo praecedat. currus ab eunucho commo datus est, ita composito axe, vt cum ad aspera quaedam et angusta viarum ventum esset, frangi eum necesse esset, Ebraimus interea cum puero quasi colloquij specie longius procedit; sequebatur quanta poterat celeritate mater inauspicatum iter ingressa; vbi vero ad salebras illas ventum est, impacta violentius saxis rota axis frangitur; quo augurio perterrita mater, iam mali praesaga, protinus curru relicto cum ancillis prosilit et ad filium properat. sed iam eunuchus ad locum neci destinatum descenderat, vbi funesta sententia puero pronunciata, ille ex disciplina gentis vultu nihil mutato statim respondisse fertur, se hoc, non vt Imperatoris, sed tanquam Dei, cui parere sit necesse, iussum accipere, et cum dicto ceruicem laqueo praebuit. patrata nece eunuchus postico elabitur, et summa celeritate profugit; ita certissimo, quod a matre filij caede efferata et Prusiensibus, quibus carissimus vterque erat, exitio deuitato. sed haec postea acciderunt. mors Mustafae cum ad spem certam imperij Selimum vocasset, Baiazitem alterum Roxolanae filium otij impatientem ad res nouas moliendas excitauit, qui fauore matris fretus, quod vitae a fratre metueret, rationem inire cepit, qua tuendae salutis colore fratrem opprimeret, et priorem locum inuaderet. quod magnorum motuum in imperio Turcico initium fuit, quae omnia deinceps ordine tradentur.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER DECIMVSTERTIVS.

MAGNI et hoc anno in Anglia motus post Eduardi VI mortem excitati sunt. nam Ioann. Dudleius Nortumbrius, qui sublato Sommerseto aemulo, rerum in Anglia potiebatur, et regem in potestate habebat, vti superioribus libris diximus, ope amicorum ad maiora animum appellere, et occasionem ex imbecillitate ac valetudine regis captans etiam regnum affectare cepit. erant Henrico Graio Dorcestriae marchioni, quem Nortumbrius nuper Suffolciae ducem creari curauerat, ex Francisca Brandona Caroli Brandoni et Mariae Henrici VIII sororis, quae Ludouici XII vxor fuerat, tres filiae, ad quas, si Henrici liberi non extarent, ius in Angliae regnum succedendi pertinere Nortumbrius existimabat: neque enim Margaritae natu maioris Henrici sororis, quae Iacobo IIII Scotorum regi nupserat, vllam rationem ipsiusve liberorum habendam esse; quippe qui alienigenae et extra regnum nati essent. itaque de collocandis duabus minoribus Suffolcij filijs in matrimonium primarijs Angliae viris consilium inijt, maiorem natu Io. nomine sibi sumit. eodem die Londini celebratae III sororum nuptiae, ac minores quidem duae Penbrucij et Hunthingtoniae comitum filijs primogenitis nuptui traduntur, Io. Gilfordo ex Nortumbrij filijs ordine quarto, nam reliqui tres iam vxorem duxerant. igitur ingrauescente Eduardi morbo ex humore acri in pulmones distillante, quo in dies confici, et in hecticum paullatim euadere conspiciebatur, Dudleius, cum ex medicis morbum letalem, nec spei quicquam reliquum esse resciuisset, ac fore, vt intra paucos dies rex deficeret, ei auctor fuit, vt testamentum conderet, quo securitati suae, dum viueret, et tranquillitati publicae, si quid humanitus contingeret, constitutis in regno rebus consuleret; nam vita principis salutem imperij contineri; eam in tuto poni non posse, nisi heres et vltor certus sit; neque vero relligionem saluam esse posse, nutante et scisso ciuilibus discordijs imperio; eius quo studiosior hactenus fuerit, tanto impensius laborare debere, vt in posterum illibata et incolumis conseruetur. videre illum, quanto in periculo regnum, et regno euerso relligio futura sit, si aut Ma ria aut Elizabetha succedant; eas non solum natalium vitio, sed et ob relligionis periculum, cui ante omnia prospici debeat, a successione excludi. et vt de relligione taceatur, quid non mali et infortunij regno impendere, si externi reges per adfinitates in Angliam inuehantur? si sub nouis dominis noua iura, nouae leges, ac noui ritus in reipub. perniciem inducantur? si mores patrij ad externi principis arbitrium accommodandi, et libertas turpi seruitio mutanda erit? nemini enim dubium esse, iura antiqua et immunitates omnes principem exoticum paullatim antiquaturum, donec ipsum quoque tandem Anglicum nomen extinguatur. proinde videre ipsum etiam atque etiam debere, neque committere, vt Dei gloriam, et suam ac suorum salutem neglexisse videatur. non hac fine a Deo cum tanta potentia ordinatos reges, vt animi gratia ad libidinem agant omnia; deberi ijs obsequium, nec citra Dei offensionem denegari posse; vicissim suis tutelam debere reges, in hoc constitutos, vt ius suum cuique tribuant, et ab iniuria defendant; ni faciant, manere olim a Deo vltionem, cum vita hac quae breuis est elapsa ad Dei tribunal sistentur, sempiternae vitae praemium, aut aeternae mortis poenam laturi. esse Suffolcij duas filias, quae ipsum proxima cognatione attingant, quas honesti mores et natalium dignitas abunde commendet, a quibus violatae relligionis et externi iugi metus absit, quippe quae cum lacte pietatem et puriorem doctrinam imbiberint, et in Anglia maricos maioribus ac probitate conspicuos duxerint. eas ordine ad successionem vocari debere, hac lege, vt relligionem et remp. saluam tueantur. nec recusare se, quando Ioanna natu grandior filio suo nupserit, quin sacramentum ab ea exigatur; neque enim tam suum, quam vniuersi regni in eo negotium agere. his rationibus pueri regis animus, ad imperium quidem olim nati, si vita suppeteret, ceterum obsequio sub tutoribus et legum freno huc vsque assueti, inducitur, vt assentiret, inprimis relligionis contemplatione, cui innutritus egregiae indolis princeps primas parteis semper tribuebat. itaque XI Kal. Vtil. cum magis ac magis morbo premeretur, testamentum fecit, quo exheredatis duabus sororibus suis, vt illegitimis, et si qui alij ius in regni successione sibi vindicant, Ioannem grandiorem natu Henrici Suffolcij F. heredem instituit, eique, si sine liberis decesserit, alteram sororem, quae, vti diximus, Penbrucij comitis filio nupserat, substituit. testamentum postea in procerum consistorio lectum, et XXXIIII primorum assensu firmatum, clam populo, ne qua turbarum occasio daretur. Thomas Crammerus Cantuariensis archiepiscopus aberat. is, quod magnae auctoritatis esset, in aulam accersitur, vt subscribat: quod primo recusauit., legitimae successionis ius violari neutiquam aequum existimans, sed in familiare colloquium regis decumbentis admissus, cum ille vrgeret, et relligionis periculum ante oculos poneret, post longam disceptationem, assensum et ipse praebuit. tandem prid. Non. Vtil. Eduardus moritur annos natus XVI, cum VII patri superfuisset, iam in illa aetate magno virtutis specimine edito, constantia animi, amore recti., et studio litterarum incredibili, quae raro simul in regio fastigio concurrunt. eodem prorsus mensis die mortuum eum obseruauere nonnulli, quo Henricus ipsius parens anno huius seculi XXXV Thomam Morum securi percusserat, quasi tanti viri nece regij filij morte postea expiata. corpus exenteratum, et Vestmonasterij in D. Petri depositum, feretro ad id parato, XII nobilibus pro more custodiendum traditur, qui die ac nocte vsque ad exsequias peractas ibi excubias egerunt sine cereis ac funalibus. Maria tunc in Hertfordensi prouincia Hunsdoniae XX a Londino milliaribus commorabatur, quae, vbi de fratris morte cognouit et secretis Dudlei consilijs, ante omnia vitae consulendum exiltimauit; ne quam tamen de se suspicionem daret, caussata contagionis periculum ob vnum e domesticis suis peste correptum inde se proripuit, et vnius circiter diei spatio XL milliaribus exactis in Norfolciensem ditionem ad Framingam castellum secessit; vnde, si fors tulisset, facilis transitus erat in Galliam, atque ibi collectis aliquantisper animis, vtpote metu illo, qui cum propius Londino abeset, maior erat, iam fere vacua ad amicos et primariam nobilitatem scribit, et quacunque incedebat, reginae assumpto titulo populos humanitate deuinciebat. cura Dudlei suppressa fuerat Eduardi mors, quae tandem VIII Eid. mensis euulgata est, et biduo post Iana regina promulgata, quantumuis ipsa seu conscientia territa, seu periculi praesaga renueret, atque Flora Dudlei arce, quae ab vrbe VII milliarib. abest, in turrem Londinensem deducta. turris illa arx est in vrbis angulo, quam qui in regnum succedunt, adire, ibique X dies continuos morari moris est: inde, nec aliunde imperij fasceis attollere, et regnum auspicari principes posse vulgo creditur. aduentante Ioanna ingens populi concursus factus, potius ad rei nouitatem excitati, quam gratulantis speciem prae se ferentis. ingredienti claues vrbis tanquam traditi imperij pignora, a Dudleio oblatae, XXIIII senatoribus praesentibus, ex quibus solis regni consilium constat, numero interdum pro temporum ratione et ex regum voluntate aucto. paullo post clam euocatur praetor Londinensis et VI praecipui consiliarij, a quibus de obsequio Ioannae praestando iusiurandum metu promissisve exigitur. eodem, quo Iana turrem ingressa est, die, allatae sunt Mariae litterae et in consilio recitatae, quibus mandabat regni senatoribus, vt ad se tanquam regni heredem venirent, et debitum obsequium praestarent; iam enim se ab vniuersa fere Anglia vt legitimam reginam agnosci. his lectis senatores, qui Ianae rebus fauebant, cum viderent totam prouinciam Norfolciensem in Mariae verba iurasse, et populum fere vbique alieno a Iana esse animo, ac metuerent, ne propediem etiam Londini tumultu excitato Maria a populo regina salutaretur, anteuertendum rati, diploma promulgant nomine Ianae tanquam reginae, addito ecclesiastici in Anglia et Hibernia primatus titulo, quem Henricus VIII primum, dein Eduardus sibi sumpserant. eo diplomate repetita priorum temporum memoria, quae ad Mariae et Elizabethae statum pertinent, fuse explicantur: et Mariam quidem, quod ex illegitimo matrimonio nata sit: Elizabetham, quod ex matre impudica, et quae ob adulterium secuti percussa sit; vtramque vero, quod Eduardo vltimo regi non germanae, sed consanguineae tantum sorores essent, legibus regni ad successionem ipsius admitti non posse demonstratur: quamuis Henrici testamento, et edicto, quod anno XXXV regni eius fuerat promulgatum, post Eduardum ad successionem vocentur. tum exposito iure, quod sibi, vt ex Henrici VIII sorore progenitae, in Angliae regno competit, et egregiae suae voluntatis testimonio dato, mandatur omnibus, vt eam, quam legitimo principi subditi debent, fidem sibi exhibeant. id manu Ioannae subscriptum, et regni sigillo firmatum, cum sollemni clausula, Deus reginam seruet, in vrbe et ad decimum vsque milliare extra vrbem per praecones pronunciatur, nam vlterius illis, iam tumultuante passim plebe, progredi non licuit. cum vero de tumultu per oppida passim crescente afferretur, Dudleius conscripto exercitu turbis obuiam ire statuit. et quamuis aegre a latere reginae Ianae discederet, quia tamen neminem haberet, qui rem militarem cum summo imperio administrare posset, nec Suffolcius reginae pater huic oneri par esset, ipse onus suscepit, ordinatis vtcunque in vrbe rebus, et conductis passim concinatoribus, qui ex suggestu ad populum Mariae et Elizabethae caussam impugnarent, Ianae defenderent, inter quos praecipuus fuit H. Ridlaeus Londinensis episcopus. cum in eo esset, defectiones vndique nunciantur. Hunthingtoniae comitis frater, cui IIII OIO peditum legendorum negotium datum fuerat, delectu habito statim ad Mariam transijt, et ad fratrem, vt se coram regina sisteret, scripsit, mortem breui, nisi pareat, vel a se ipso interminatus. cum vero Dudleius naueis in ora, quae Gallicum littus spectat, instrui curasset, quae et Mariam, si forte in Belgium fugam pararet, intercludere, et ad omnem euentum, quicunque tandem incidisset, praesto esse possent, eae mox ad Mariam defecerunt. quod magnum momentum rebus eius attulit. nam inde deducto milite machinisque bellicis atque omni instrumento instructior contra Ianam vadere decreuit. tandem prid. Eid. Vtil. Dudleius vrbe proficiscitur cum quattuor filijs, praemisso Warduicensi comite primogenito, qui cum IO equitibus Eduarbenam vsque procederet; ipse cum fratre, qui castrorumpraefectus erat, et Parro Northantoniae et Hunthingtonio comitibus subsequitur. habebat omnino in exercitu II OIO equitum et VIII OIO peditum, magnum insuper tormentorum egregie instructorum numerum, cum quo Cantabrigiam vsque progreditur, quae XX ab vrbe milliaribus abest; vbi biduum commoratus, cum maiorem militum partem dilapsam videret, ad Suffolcium, qui cum Ioanna filia Londini remanserat, et ceteros senatores scribit, et auxilia summitti postulat. inde arrepta occasione proceres, quod sibi cum oratore regio, is erat Claudius Lauallus Boscodelfinius, sibi agendum dicerent, turre exeunt, et ad Penbrucij comitis palatium tendunt, quo tandem omnes excepto Suffolcio conuenere. ibi, absente Dudleio, et longe a praesidiarijs, cum liberiores essent sententiae, Henricus Arondelius comes talem orationem habuisse dicitur. Nisi iniuriarum sensus, viri proceres et fratres dilectissimi, quas Nortumbrius non Mariae, sed vobis omnibus et vniuerso huic regno conatur infligere, iam ad omneis pariter peruasisset, et praeteriti facti indignitate non solum perculisset, sed etiam futurorum malorum terrore cunctos impleuisset, iure subuereri possem, ne priuatae contumeliae vlciscendae potius, quam publicae caussae defendendae gratia vos alloqui viderer. nam meministis, vt me inique nuper et iniuriose Nortumbrius annum paene integrum in carcere detinuerit, et cum omnia calumniarum tela in me nequicquam distrinxisset, ad extremum innocentiae veritatisque vi inextricabileis infestissimi hostis nodos exiuerim, et inuito eo honorificum in hoc supremo regni senatu locum retinuerim. sed si quidem tam atrocis iniuriae memoriam aliquod vindictae desiderium consequi necesse fuit, de eo abunde mihi satisfactum est, cum publica auctoritate illam vindicatam, et me vobis redditum ac pristinae dignitati restitutum vidi; vltroque omne id, quod in animo residebat, publicae tranquillitati condonaui, et saepius optaui, vt hic scelerum Dudleij finis esset, qui gradus fuit. nec vero mirum, qui Sommerseto auctor fuisset, vt fratrem virum strenuum ob nescio quam domesticam aemulationem securi percuteret, tum ipsum iniuriose spretum et iritatum ad extrema consilia adegisset, et coniurationis seu verae seu falsae conuictum postremo damnasset, si me innocentem opprimere, et terrore sui omnibus bonis iniecto, summum omnium scelus contra patriam nosque vniuersos aggredi non dubitauerit. nam quo consilia, doli, artes, machinae Dudleij pertineant, iam nemo non videt: nimirum omnes intelligunt, hoc eum moliri, vt euersis legibus et erepto legitimis heredibus iure suo, violentum in nos imperium arripiat. ad quae consilia exsequenda, pro dolor! nobis administris vtitur. at nos vulgo paricidia, quae singulorum sunt, detestamur, et ijs puniendis poenam nullam satis dignam existimamus, quid de illo statuimus, qui non vnius aut alterius sanguine manus commaculare, sed tot animas vno ictu iugulare ac funditus perdere in animum induxit? sed quae poena tyranno debeatur, meum non est inpraesentiarum disquirere: sat erit, si non committamus, vt ipsi nos poena, quae tyrannis debetur, digni habeamur. spes fallax multos hactenus, plureis metus tenuit. nunc libere quod e republica esse sentimus eloqui licet; quo maius futurum crimen nostrum est, si iura regni ac libertatem, quam inuicta animi constantia tueri debuimus, flagitioso silentio amiti patiamur. itaque semotis affectibus rem videamus, et in commune consulamus. regnum Mariae deberi regni legibus nemo ambigit. nam vti scitis, matrimonij bona fide contracti, etiam si postea vt illicitum dissoluatur, ea vis est, vt liberi ex eo suscepti pro legitimis habeantur. id voluit Henticus pater, et publicus regni senatus decreuit. quid contra obijcitur? relligionis caussa, et ab externis maritis periculum. at quae, malum, ista animi imprudentia et caecitas est, vt incertum periculum euitemus, in certam perniciem nos fortunasque nostras praecipiteis dare? an obliti estis Dudleij astus, quibus tot proceres consilijs suis aduersanteis de medio sustulit, obtenta relligione et legum auctoritate? vt relligione nihil antiquius esse homini debere in confesso est, ita plerunque illius nomine perniciosissime peccari cottidiano experimento discimus. itaque etiam atque etiam videndum, quatenus ijs, qui consilijs suis illam praetexunt, fides haberi debeat. an eum relligione duci arbitremur, qui fidem amicis, fidem regi et patriae toties violauit? qui tot innocentum sanguine optimi principis, qui sub ipsius tutela erat, caput impiauit, et florentissimum Angliae regnum sempiterno dedecore aspersit? nolite verbis credere, proceres ac fratres carissimi? monstra sunt, quae fucus, quae vulpes, quae denique lupus iste ouilla pelle tectus celat. vindictas, caedeis, rapinas, proscriptiones, et cetera, quae tyrannicam dominationem consequi solent, cogitat ille, qui relligionis caussam, cum regnum affectat, amplecti prae se fert. iam vero quod de periculo ab externis maritis in medium affertur, quam impudenter confictum est, vt nos vano terrore ab officio abduceret? an non regni legibus satis prospectum est, quibus regum legitima potentia intra certos fines seu cancellos quosdam coercetur? quis vero tibi dixit, Dudlei, (nam te absentem heic compellare iuuat,) Mariam externum virum ducturam esse? nondum enim ea de re agitur, et si quando agetur, a regni senatoribus, inter quos principem locum tenes, negotium disceptabitur. quin igitur hoc interim agis, quando Mariae regnum deberi vides, vt fidum ei obsequium ab omnibus praestetur, vt cum ceteris exemplo tuo ad obsequium praeiueris, in sententijs de marito Mariae, qui rei publicae vtilis sit, deligendo dicendis, et ipse pro auctoritate, quam in regno obtines, ceteris quoque proceribus praeluceas? neque enim melius relligioni et publicae tranquillitati consulere potuisti, quam ea regina constituta, quae et legibus ad regnum vocatur, et consentientibus omnium votis expetitur. sic enim citra sanguinem rebus pacatis, qui multus alioqui tibi spargendus erit, optima consilia et regno ac relligioni conducibilia proponere et capere potuisses. nunc cum recta ratione agendi omissa te in summas difficultates et angustias indueris, reliquum est, vt quae ambitione et regnandi libidine caecus peccasti, iustitia et moderatione corrigamus. itaque iam me ad vos conuerto, proceres ac fratres obseruandissimi, vestramque prudentiam et aequitatem imploro. nunc animi constantia simul et summa animorum consensione et concordia opus est, quo ignominiam ab Anglico nomine, et periculum a ceruicib. nostris propulsemus: neque enim committere debemus, vt populus, cuius non aeque interest atque nobilitatis, legitimam regni successionem non transferri, consilij tantopere salutaris auctor fiat, nosque adeo exemplo suo, quid agendum sit, edoceat: et qui auctoritate nostra regi debet, vel inuitos ad officium cogat. atqui iam murmura et querimonias passim audire licet. an expectamus, vt qui sub signis nostris meruere, nos auspicijs suis militare compellant? commitemus, vt posteritas satis animi nobis ad tuendam libertatem, et regni iura asserenda, quae patientia nostra huc vsque in discrimen adduximus, non fuisse nepotibus nostris exprobret? absit a nomine Anglico tantum dedecus. quin potius iusta arma pro patria in publicae tranquillitatis hosteis induamus. quid enim metuimus? aut quibus viribus subnixum illum putamus tantum scelus ausum esse? an non nostris? quid ergo facto opus est? nimirum vt quibus iste opibus ad regni perniciem et priuatam ambitionem abusus est, ijsdem nos ad publicam vtilitatem et nominis Anglici gloriam conseruandam vtamur. scimus inuitum militem et vi pertractum Nortumbrij partes secutum esse, iamque magna ex parte dilapsum, confestimque facto agmine a signis omnino discessurum, cum nos eo relicto iustam caussam fouere intelliget. agite ergo, et felicibus auspicijs, vt Maria tanquam legitima regni heres ab omnibus salutetur, auctoritate vestra efficite. sic relligioni, quam perturbata rep. periclitari necesse est, optime consuletis; sic officio vestro et conscientiae, sic dignitati et existimationi eadem opera satisfacietis. perorantem excepit Penbrucij comes, et cum Arondelij subscribere se sententiae alta et generosa voce professus esset, manu ad gladium apposita subiecit, se quoque ferro cum eo paratum decernere, qui contrariam tueri praesumeret. assensere omnes, pedibusque itum in eam sententiam, vt diplomate promulgato Maria regina declararetur. quidam tamen promulgationem tantisper sustinendam esse censebant, dum ad Mariam scripsissent, et omnium nomine praeteritorum veniam et obliuionem ab ea impetrassent. vicit tamen illa sententia, quae nulla mora interposita promulgationem sine condicione faciendam esse censuerat. missi interim in Turrem CL delecti, qui et arcem in potestatem redigerent, et Suffolcium, vt se concilio sisteret, compellerent. is ab omnibus desertus, vt erat humilis ingenij, protinus se ipsum deseruit, et cum aliud non posset, ad senatores se iturum promittit: ante tamen in Ianae cubiculum ingressus est, et cum regalibus insignibus amotis eam, vt ad priuatam vitam redire non aegre ferret, admonuisset, illa nihil turbato vultu, aequioribus auribus hunc nuncium accipio, pater, quam cum me inuitam et minis adactam ad hoc fastigium rapuisti. vt tibi et matri inprimis morem gererem peccaui grauiter, et vim mihi attuli; nunc sponte facio, et mihi morem gero, cum regno abdicare me, et culpam alienam emendare compellor, si modo tantus error sola abdicatione et culpae confessione corrigi potest. his dictis se in secretius cubiculum recepit, de capite sollicita magis, quam quod aegre regno cedere videretur. Suffolcius inde ad concilium pergit, et decreto subscribit. diploma Londini XIIII Kalend. VItil. publice a Penbrucij comite recitatum fuit, et in eo Mariae attributus etiam ecclesiastici primatūs titulus. cum recitaretur, audito Mariae nomine tanta vocum exultatio orta est, vt Penbrucius demandatum munus vix peragere potuerit, proiecto que statim humi pileo ingentis pretij gemmis adornato, quod in effusae laetitiae signum fieri assolet, aegre se circumfusae turbae eripuit. continuo pulsatae campanae, et ignes passim per vrbes accensi. proceres vero ad maius templum perrexere, vt Deo gratias agerent, et fausta omnia Mariae precarentur: tum missi, qui cum Suffolcio ad Ianam in Turrem irent, et illustreis matronas, quae in comitatu illius erant, inde exire, et ad suas quamque aedeis se recipere, iuberent. educto ex Turre Suffolcij praesidio Iana cum arce custodienda traditur Gandenio ex regni Senatoribus viro primario. ita exacta inter populareis exultationes nocte, Arondelius et G. Pagetus ad Mariam proficiscuntur, et quid actum esset demonstrant. interea ad Nortumbrium senatores dant litteras, et eorum quae acta erant ipsum certiorem faciunt, mandantque vt decreto subscribat, et exercitum dimittat. praesenserat rem Dudleius, et corde alto dolorem premens, iam dissimulare didicerat. itaque litteris acceptis parum commoueri visus est, sed abiecto pariter in terram pileo, et ipse statim publicam laetitiam testatus est, Mariamque reginam Cantabrigiae salutari iussit, decimo, postquam Ianam reginam Londini proclamauerat, die; continuoque exercitus dissoluitur, et nobilitas omnis ad Mariam venia praeteritorum impetrata transit. vbi se ab omnibus desertum vidit Dudleius, varias in cogitationes raptus est. haerentem adhuc et de fuga cogitantem praetoriani, qui eum duce Ioanne Gatto secuti fuerant, ipsum adeunt, et ocreas induentem comprehendunt, id se ideo, facere dictitantes, vt se illius testimonio a perduellionis crimine tuerentur. restitantem, et ob dignitatem (magnum equitatūs in Anglia tribunatum is gerebat) manus sibi inijciendi ius illis non esse frustra inclamantem, sequi cogunt, et Arondelio, sic enim interea mandauerat regina, tradunt, vnaque ipsius filios et Hunthingtoniae comitem, necnon Ioannem Gattum, et Henricum Gatti fratrem, ac Thomam Palmerium. ita Nortumbrius Londinum, vnde paullo ante triumphanti similis exierat, captiuus deducitur, probris et conuicijs populi eum paricidam ac proditorem et innocentissimi regis carnificem per vias vocitantis petitus. postridie Norantoniae marchio cum quibusdam alijs coniuratis adductus est, qui cum per vrbem transirent, contineri vix populus potuit, quin infestas manus miseris afferret, et lapidibus hos peteret, illos flumine mergeret. capitur et Ioannes Checus regis demortui praeceptor, vir eruditus, qui postea dimissus fuit, ablatis omnibus paene facultatibus. Elizabetha, quae extra vrbem diuersabatur, vbi de Maria in reginam assumpta intellexit, quod rem suam agi videret, vt sorori gratificaretur, vltro obuiam processit, et cum IO equitibus facto per Londinum itinere IIII Kal. VItil. ad reginam contendit, quae demum Kal. VItil. cum VI milliaribus ab vrbe consedisset, dimisso magna ex parte exercitu, ibi obuios habuit regni primores, et principes matronas, et vrbem magno comitatu ingressa in Turrem venit. venienti supplices occurrerunt Thomas Hauardus Norfolcius, Cortinaeus, Sommerseti nuper securi percussi vidua, Cudbertus Tonstallus Dunelmensis, et Stephanus Gardinerus Vintoniensis episcopi, qui omnes in carcerem coniecti fuerant; Norfolcius, quod Henricus Mariae parens extremis vitae diebus, vti supra diximus, cum ipsius filium securi percussisset, vltorem in patre metueret; Cortinaeus, quod ipsius patri caput amputatum fuerat, et ne filius in vltionem patris turbas nouas cieret, timebatur; Vintoniensis denique et Dunelmensis ob relligionem, et quod hic seditioni in regno sub Eduardo exortae caussam dedisse diceretur. ceterorum nomineVintoniensis orationem ad reginam habuit, petitaque venia, et impetrata, libertati omnes restituti sunt: et Cortinaeus quidem mox Deuoniae comes a regina creatus magno in honore apud ipsam fuit; Vintoniensis vero cancellarij dignitatem sub ea confecutus est, quanquam is olim sententiae de diuortio contra Catharinam Mariae matrem latae subscripsisset, et libris editis Henrici VIII caussam defendisset. postquam ad VII vsque Eid. VItil. regina in Turre commorata est, Richomomondiam regium palatium, quod VI ab vrbe milliarib. abest. secundo flumine deuehitur. nondum de relligione actum fuerat; itaque plebs Protestantium doctrinae assueta, vix a lapidibus manus abstinuit, cum in D. Paulli concionator quidam contrariam tueretur. eadem lasciuia in monachum sacrum celebraturum in D. Bartholomaei mox vsa est; tumultūs rei postea a magistratu multati, et edicto regina manifestum fecit, se in maiorum relligione velle viuere; ne quid tamen alienum a recepta doctrina in concionibus ad populum diceretur, eodem edicto sanxit. iamque de coniuratorum caussa diligenter quaestio habita fuerat, ipsique XIII Kalend. VIIbrib. Vestmonasterium deducti, vt coram a iudicibus interrogarentur. ibi Nortumbrius cum se nihil nisi ex senatūs decreto egisse diceret, excusatione minime admissa, tanquam perduellis ad mortem damnatur. pronuntiata sententia, generis mortis gratiam sibi fieri suppliciter petijt, et in mitiorem poenam mutari: item vt filijs parceretur, et eorum aetatis ratio haberetur: postremo ad solatium, vt sibi cum theologo colloqui liceret, postulauit et sermones conserere de rebus ad rempub. pertinentibus cum IIII ex delectis primoribus. tum interrogatur Northantoniae marchio, qui postquam nullum tumultūs tempore publicum munus exercuisse dixit, sed venationibus intentum turbis se minime immiscuisse, cum contra constaret eum Nortumbrij partes secutum esse, pariter ad mortem dam natus est. ac post eum Varuicensis comes Nortumbrij natu grandior filius, qui vbi in tam graui crimine aetatis excusationem non admittere iudices vidit, ingenti animi constantia sententiam mortis excepit, hac sola petita gratia, vt omne suum aes alienum exolueretur. nam perduellionis damnatorum bona sine aeris alieni onere regni lege ad fiscum transeunt. ij mox in Turrem reducti. postridie ad mortem pariter damnati sunt Andreas Dudleius Nortumbrij frater, Io. Gattus praetorianorum praefectus, qui primus Eduardo de Iana adoptanda in Nortumbrij gratiam auctor fuisse credebatur, et Henricus Gatti frater, ac postremo Thomas Palmerius equestris ordinis vir. XI Kal. VIIbr. ad supplicium producitur, cum biduo ante sacro sollemni celebrato in carcere sacrae coenae viaticum accepisset Nortumbrius, et oratione ex consilio Nic. Haeti, qui postea Eboraci archiepiscopus creatus fuit, ad populum habita, culpam confessus, et venia delictorum petita, cunctos astanteis admonuit, vt priscam maiorum relligionem amplecterentur, reiecta nuper inuecta doctrina, vt quae malorum omnium, quae XXX ab hinc annis passi essent, caussa extitisset; inprimis nouae relligionis concionatores vt seditionum buccinas regno exigerent, si innocenteis se coram Deo et saluam remp. vellent: se quidem non aliam quam maiorum relligionem semper in sinu coluisse, eiusque rei testem appellare Vintoniensem episcopum summum amicum suum, (is rogatus semper ei astiterat,) sed ambitione caecum multa tempori condonasse, quorum poeniteat et ex animo taedeat: proinde sponte mortem, quam commeruisse se agnoscat, subire. his dictis cum se circumstantium precibus apud Deum commendasset, ad mortem se composuit: ac statim carnifex, petita prius venia, lege in ipsum egit. monitis Nortumbrij varie adfecti sunt adstantium animi, mirantium illum relligionem, quam XVI amplius annos professus esset, et cuius praecipue ratione Eduardo de exheredandis sororibus consilium dedisset, improbare. plerique scripsere spe impunitatis hominem astutum vitaeque cupidum id fecisse, et postea cum circunspiceret, et verba sibi data videret, poenituisse. insimulatus fuerat, nec leues erant coniecturae, quasi regi venenum propinasset: sed in quaestione nulla eius rei facta est mentio, quod iudices non tam Eduardi mortem, quam coniurationem contra Mariam factam sibi vindicandam proposuissent. eadem poena secundum eum Ioannes Gattus et Palmerius affecti sunt reliqui in carceribus asseruati, dilata quibusdam mortis poena, alijs etiam spe veniae facta. Andreas Dudleius et Henricus Gatti frater biduo post carcere liberati sunt; et in Henrico quidem, qui ad annum vsque OIO IO LXXX superfuit, comprimis admiratione dignum fuit, quod proxima, quam ad mortem damnatus est, nocte totus repente incanuit. P. Martyr, Vermilius, tunc Oxonij erat, magni nominis inter Protestanteis theologus, eoque nomine plerisque inuisus, cui mortuo Eduardo statim denunciatum fuit ne domo pedem efferret, neve quidquam inde adsportaret. is ad amicos continuo scribit, et quo in periculo versetur, ostendit publicam fidem implorans et regis extincti memoriam, a quo euocatus in Angliam venerat. itaque potestate Oxonio discedendi facta Londinum proficiscitur, et in sinum Cantuariensis vt vnici patroni et alumni confugit. is iam nutare, et cum fortuna pariter relligionem mutasse vulgo ferebatur. verum sub id scripto Non. VIIbrib. edito se purgauit, et decreta de relligione ab Eduardo se auctore facta vt Dei verbo et apostolorum doctrinae congruentia tueri se paratum ostendit, in eoque proposito a Vermilio confirmatus ipsum Vermilium sibi socium et adiutorem in hoc negotio poposcit. sed a verborum disputatione res ad vim vocatur; nec multo post ipse, Cantuariensis et Eboracensis archiepiscopi, et Londinensis, Vigorniensis, atque alij episcopi in carcerem truduntur, quibus mox alij suffecti sunt. crimini ijs praecipue datum, quod conciones contra Mariam, antequam regina proclamaretur, publice habuissent. comes ijs additur Hugo Latimerus, ab Eduardo carcere exemptus, in quem ab Henrico patre ob relligionem coniectus fuerat. de Vermilio aliquandiu disceptatum est in senatu, an idem de eo, quod de ceteris, iudicium haberetur, quod ille multum damni relligioni dedisse diceretur. sed itum est in eam sententiam, vt quia publica fide in Angliam venerat, cum suis incolumis dimitteretur. itaque publicis litteris acceptis manu reginae subscriptis Antuerpiam, et inde Coloniam, ac postremo Argentoratum, vnde profectus fuerat, cum Bernardino Ochino se contulit. His regina confectis Richamondia in Turrem venit, et ante omnia Eduardo fratri exequias publice ritu antiquitus recepto Vestmonasterij faciendas curauit, quantumuis renitenribus episcopis, quos penes se habebat, qui pro eo, qui extra ecclesiam mortuus esset, preces publice fieri aut sacra celebrari, nefas esse dicebant: quorum postea disciplinae acquieuit, neque pro patre Henrico, qui defectionis a Pontifice auctor fuerat, preces publice fieri passa est. prid. Kal. VIIIbr. a Turri Vestmonasterium redijt, vt insequenti die more maiorum vrbem ingrederetur, et insignia reginae sumeret. id magna pompa actum, deducentibus eam plus IO ex proceribus, atque inter eos duobus primarijs, qui Normaniae et Aquitaniae ducum vice erant, in quibus amplissimis Franciae prouincijs reges Angliae ius sibi vindicant. postridie Elizabetha sorore et Cliuensi Henrici patris olim coniuge, sed mox repudiata, magnaque illustrium matronarum turba, et externorum principum oratoribus stipata procedit, et per arcus triumphaleis in via erectos, continuis acclamationibus excepta transiuit; in quibus conspiciendi operis fuere, quos Florentini et Genuenses adornauerant, cum inscriptionibus, quibus pietatem et iustitiam in Anglia restitutam Mariae gratulabantur. ipsa pallio purpureo holoserico amicta, cuius longum ac sinuosum syrma a cubiculariorum principe et Norfolcij ducis vxore sustinebatur, templum ingressa est, dextra innitens Dunelmensi episcopo, et sinistra Salopiensi comiti. sequebantur Elizabetha et Cliuensis. tum LXX circiter praecipuae regni matronae holosericis pallijs ac vestibus sebellinis pellibus fartis indutae, coronas in capite gestantes. dein ordine duces, comites, marchiones, et alij regni proceres incedebant. tandem regina in locum editum in templo exstructum perducitur a Vintomensi et alijs X episcopis, inde postquam eam diu Vintoniensis populo ostentauit, et veram reginam esse dixit, a circunstantibus quaesiuit, an non illam pro legitima regni herede agnoscerent: assentientib. confuso vocum sono omnibus, regina ad altare descendit, ibique praestito sollemni regum sacramento ad audiendam sacram concionem se composuit, quae ab episcopo de obsequio, quod regib. a subditis debetur, habita est: quo facto exuto pallio ac veste, ante altare prostra ta sacro oleo vncta est, et postea trib. coronis alia post aliam impositis, vltimam retinuit; tum decantato per symphoniacos BB. Ambrosij et August. cantico suggestum rursus ascendit. diploma mox a Vintoniensi recitatum, quo praeteritorum venia omnib. concedebatur; et prim. ipse ad obsequium solemni more (id impresso in sinistram malam osculo fit) deferendum ad reginam accessit? quem securi sunt ordine Norfolcius ducum regni nomine, Vintoniensis marchio pro marchionib. et Arondelius pro comitibus; tum reliqui Angliae reguli. postea sacro celebrato regina eodem ordine et pompa, qua venerat, in palatium reuersa est, vbi conuiuium magna lautitia apparatum erat. mensae assedere infra eam Elizabetha soror et Cliuensis, et paullo inferius Vintoniensis episcopus, qui rem sacram peregerat. dum prandetur, vir primarius Demockus nomine qui hereditorio iure honorarius est regum Angliae miles et pugil, in equo etc. in equo armatus aulam, in qua conuiuium celebrabatur, ingressus est, et per fecialem Mariam se pro vera et legitima regni herede agnoscere pronunciari iussit, et si quis adeo temerarius esset, qui contra dicere auderet, cum eo se duello decernere paratum ostendit, proiectaque in prouocationis signum humi chirotheca semel atque iterum mensas per aulam dispositas circumiuit; dein ante reginam consistens eam salutauit; quae accepto aureo poculo summa humanitate equiti propinauit, moxque vbi hausit, poculum vacuum ipsi dono dedit; quod ille abiecta statim hasta manu cepit, et abiens secum abstulit. mensis remotis, postquam re gina cum principum oratoribus (ij erant Caesaris ac Ferdinandi Romanorum, et Maximiliani Boemiae regum legati, Io. Michaelius pro Venetorum rep., pro Cosmo Florentinorum duce Ioa. Bapt. Ricasolius Cortonensis episcopus) familiareis sermones aliquanto tempore conseruit, in cubiculum se recepit. peractis sacris ceremonijs comitia regni Londinum indicuntur ad mensem VIIIbrem, parlamentum id vulgo vocant, in quo pleraque antea sub Henrico et Eduardo decreta reuocantur, et quaedam denuo decernuntur. ante omnia sententia de Henrici et Catharinae Arragoniae diuortio lata rescinditur, atque inter ipsos legitimas ac iustas nuptias contractas, legitimamque ex ijs prolem susceptam fuisse pronunciatur, oblique suggillato Annae Bolenae matrimonio, et proinde Elizabethae eius filiae statu. lata etiam lex qua decreta de ecclesiastica disciplina sub Eduardo facta reuocantur, contraque decernitur, vt sacerdotes, qui vxores duxerint, easque dimittere aut poenitentiam agere detrectauerint, a cultus diuini celebratione arceantur, et fructuum ecclesiasticorum priuatione multentur; qui dimisissent, aut post mortuam vxorem emendationem vitae omnib. probassent, ad sacra rursus admitterentur, nullum tamen ex bonis ecclesiasticis emolumentum perciperent. ita multi episcopali dignitate abdicati, multi contra ab Henrico olim ordine summoti a regina pristinae dignitati restituti sunt. antiquata et ea lex etiam ab Henrico lata, qua sub perduellionis poena interdicebatur, ne quis de disciplinae ecclesiasticae a rege institutae emendatione, aut rege, ipsius capite, rebusve ad eam pertinentib. loqui, aut decreta super ea re facta in dubium reuocare auderet. antiquatus et ijsdem comitijs primatūs ecclesiastici titulus. restituti dignitati ac natalib. Norfolcius dux, et Reginaldus Polus, qui alioqui lege regni, quod perdueillionis accusati fuissent, hereditatum cernendarum et testamenti factionis incapaces erant. his actis proxima cura de marito reginae diligendo fuit, a qua illa huc vsque abhorruerat, seu natura, seu quod prouectiori aetate esset, iam enim annum XL expleuerat; nec adeo venusta forma erat, vt mariti gratiam aut amorem demereri se posse speraret. tandem siue ex suorum consilio, siue necessitate compulsa de nuptiis cogitare cepit, quod vereretur, ne ob sexūs imbecillitatem in suorum contemptum deueniret, nondum constituta auctoritate, et regno a recenti factionum memoria adhuc fluctuante. tres nuptijs eius destinabantur, Philippus Hispaniarum princeps Caesaris F., Reginaldus Polus cardinalis, et Cortinaeus regulus, hos maiorum splendor et patriae caritas commendabat, quod sub vtroque et libertatis et regni immunitatum conseruandarum spes esset; sed in Polo praecipue spectabatur proximitas, qua reginam contingebat, quippe ex filia Georgij ducis Clarentiae Eduardi IIII fratris progenitus ad haec morum grauitas et vitae sanctimonia cum summa animi mansuetudine et prudentia coniuncta. Cortinaeum vero flos aetatis, et comis ac perurbana consuetudo carissimum reginae reddebant, et is quoque a regibus Angliae genus repetebat, et ad sororem matris Henrici originem suam referebat, nonnihil tamen suspectus, quod Protestantium doctrinae fauere crederetur. sed alijs, quorum sententia obtinuit, regno impacato opus esse potenti rege videbatur, qui et domesticos motus componere, et aduersus Gallos Scotia nuper occupata vtrinque et terra et mari vicinos iuxta et infestos hosteis, Angliam tueretur. his se rationib. ambitiosa femina vinci facile passa est, et in Philippi nuptias consensit, de quo paullo ante fama percrebuerat, quasi consobrinam suam Emanuelis Lusitaniae regis et Helionorae filiam ducturus esset. interea regina cum in animo haberet maiorum relligionem in Anglia restituere, clam ad Polum mandata dederat, et quid suae voluntatis ac consilij esset, cum certiorem fecerat. sed quia res magnis difficultatibus implicata Pontifici videbatur, antequam Polus legatus decerneretur, placuit in Angliam mitti Io. Franciscum Commendo num tunc Pontificis cubicularium, postea cardinalem, magno et expedito ingenio virum, vt de rerum statu cognosceret. is cum regina aliquoties secreto collocutus syngrapham ab ipsa accipit, qua sedi Romanae obsequium pollicebatur, atque vt regnum sacris restitueretur, petebat; quod vt obtineret, pacatis quamprimum in regno reb. honorificam se ad Pontificem legationem adornaturam pariter recipiebat. cum ijs mandatis Commendonus Romam redit, nec multo post Polus Cardinalis legatus decernitur cum amplissima potestate, vt de pace inter Caesarem et regem ageret. cum adhuc in Italia haereret, Maguzano coenobio, quod est in agro Veronensi non procul a Benaco, litteras ad reginam dat Eid. VItil. quib. eius tam egregiam erga relligionem et Pontificem voluntatem collaudabat, et vt in pro posito perseueraret, hortabatur. publica illa de pace legatio secretiori, quae Angliae statum spectabat, adiuncta fuerat, vt alterius specie altera tegeretur. nihilominus Caesar siue sagacitate innata, siue per ministros rem, vt erat, subodoratus, Hier. Dandino cardinali, quem Pontifex ad ipsum de pace legatum miserat, ob graueis et iustas caussas non videri e re publica esse ostenderat, vt Polus se in viam daret, idque Dandinus Germania rediens ad Polum scripserat. itaque cum postea Pontificis iussu Polus se ad iter accinxisset, missoque ad Caesarem F. Florebello eum aduentūs sui certiorem reddidisset, vbi ad Palatini fineis venit, misso a Caesare Didaco Mendoza reuocatur, et Dillingam, quod est episcopi Augustani ad Danubium oppidum, proficisci, ibique quid Caesar eum vellet, expectare cogitur. ideo consilio factum, quod Caesar vereretur, ne Polus, qui ex regia stirpe erat, et multum gratia apud suos valebat, coniugij iam in choati rationes praesentia sua interturbaret. igitur Caesar antequam nuptiae cum Philippo filio omnino transactae essent, vt Polus in Angliam ingrederetur, nunquam consentire voluit. earum vero firmandarum caussa amplissimam legationem, cuius erat princeps Lamorallus Ecmondanus comes, adiunctis ei Carolo Lalanio, et Ioan. Momorantio Currerio, sub exitum anni in Angliam mittit. ineunte Ianuario legati, vbi Londinum venere, post ali quot dies rem conficiunt. pactis dotalibus hae condiciones appositae sunt: vt nuptijs quamprimum fieri possit inter Mariam et Philippum contractis Philippus omnium vxoris regnorum ac prouinciarum titulos sibi sumat, sociusque in negotiorum administratione sit, integris regni priuilegijs ac consuetudinib.; plena item ac libera beneficiorum, gratiarum, ac functionum distributione penes reginam remanente. vicissim regina in societatem omnium regnorum ac dominiorum Philippi mariti, quae ipse iam possideret, et ei postea obuentura sint, vocetur; et si Philippo superstes sit, donationis propter nuptias nomine LX OIO librarum annua pensio, vti olim Margaritae Anglicae Caroli Burgundionis viduae, ei assignetur; quarum XL OIO in Hispania et Arragonia exsoluantur, XX in Belgio et prouincijs Belgicae ditionis pendantur. vtque litibus ac dissidijs obuiam eatur, conuentum, vt in diuidenda hereditate, quicunque ex eo matrimonio nascentur, in omnia regna ac dominia reginae; praeterea in omneis Belgij et Burgundiae, quos Caesar possidet, principatus succedant; Carolus natu grandior Philippi ex priore matrimonio F. vicissim in cetera omnia tam patris, quam auiae et Caesaris aui in Italia et Hispania regna succedat; ad solutionem tamen XL OIO librarum eorum bonorum ratione teneatur. si ex hoc matrimonio tantum filiae nascantur, primogenita in omneis Belgij ditiones succedat hac lege, vt maritum in Anglia aut Belgio ex consilio et consensu Caroli fratris deligat; si aliunde sine fratris consensu sumat, Belgij successione priuetur, et iura integra in Belgio penes Carolum fratrem et eius heredes maneant: illi tamen ac sororib. dos conueniens iuxta locorum leges ac consuetudines assignetur. si contingrat Carolum aut qui illi successerint, heredibus suis defici, eo casu, qui primus ex hoc matrimonio nascetur, etiam si femina sit, in omnia vtriusque coniugum regna tam Belgij quam Hispaniarum atque in omneis Italiae principatus succedat, idemque regni cuiusque iura, priuilegia, immunitates, consuetudines inuiolatas seruare teneatur. inter Caesarem, Philippum eiusque heredes, inter reginam eiusque liberos et heredes et vtrorumque regna ac ditiones constans amicitia, concordia et foedus perpetuum sit atque inuiolabile; nuper facta anno huius seculi XLIII Vestmonasterij, et quadriennio post Vltraiecti XVII Kalend. Feb. foedera renouentur ac confirmentur. ad huius rei famam fremente populo noui motus denuo in Anglia exorti sunt. eorum praecipui duces fuere Petrus Carew et Thomas Wiatus, qui re clam cum Henrico Suffolcio adhuc captiuo, sed qui mutandi aeris caussa praetextu morbi ad aedeis suas fide data diuerterat, communicata, in Philippi aduentum negotium differendum esse censuerant, ne contra reginam, sed contra externi principis dominatum pro patriae libertate arma sumpsisse viderentur; sed Carrus, qui in mora periculum esse existimaret, per Cornubiam occulto militem cogit: reque citius spe detecta oppressus, cum perfugium aliud non haberet, mature in Galliam ad regem transijt. Wiatus, qui videret iam euulgata sua consilia, nec aliud quam in virtute praesidium superesse, diuersa parte in Cantio regione Galliae proxima populum ad seditionem vocat, cum diceret, prauis consultorib. vsam reginam externis nuptijs grauissimum Angliae seruitium parare, et relligioni periculum creare. Suffolcium aduersus eum destinauerat regina; verum ille conscientia territus periculo praeuerterat, et in Varuicensem regionem se contulerat; vbi cum frustra homines ad Arma vocaret, et filiae Ioannae rursus regnum asserere conaretur, misso a regina cum equitatu Huntingtoniae comite, homine admodum infesto, qui ipsum vt perduellem ante iudicatum persequeretur, ab omnibus desertus distributa suis omni pecunia rustici fidei salutem commisit; a quo seu metu, seu praemij spe corrupto proditus, et in Huntingtonij manus traditus Londinum deducitur. interea contra Wiatum Norfolcius mittitur sub exitum Ianuarij, qui vbi ad pontem Roffensem in Wiati conspectum venit, a suis desertus fugere cogitur amis sis tormentis et omni bellico apparatu. cum fugeret, ab insequentibus capitur, sed mox a Wiato liberatur, qui eum vt tam iusti belli dux esse vellet, hortatus est; sin ad reginam redirevellet, suo nomine illi renunciaret, haec arma non contra ipsam, sed contra exterorum machinationes pro patriae libertate sumpta esse. hoc successu insolentior Wiatus recta Londinum suos ducere decreuit cum IIII circiter hominum millibus; ad illius aduentūs famam Caesaris legati seditionis minuendae caussa, tum vt proprio periculo praeuerterent, nauibus conscensis Kal. Febr. discedunt; quo eodem die regina in vrbem venit, et conuocatis tumultuarie populi comitijs, atque in Wiatum vehementius inuecta, quid illius consilij, quid contra voluntatis suae sit, ostendit; de matrimonio nihil se statuisse nisi de procerum consilio; meliorem aetatis partem in virginitate exegisse, neque nunc adeo nupturire, quin, si modo regni ordines ita expedire iudicent, in eo vitae genere libenter sit permansura. nam vt sui connubij caussa Anglia periclitetur, et ferro flammaque omma misceantur, id sibi fu turum longe acerbissimum: permaneant igitur in fide, et in perfidia sceleratorum hominum vlciscenda sibi praesto sint: hoc enim ipsorum officij esse, qui se tanquam legitimam patrisac fratris heredem communi consensu reginam salutauerint. proposita etiam sunt ad Viati inuidiam iam ante praeconis voce proditoris denunciati, postulata ipsius ad reginam missa, eademque publice recitata; quorum illud ferebatur esse primum, vt in custodiam se regina traderet, et de nuptijs illius, ac consiliarijs vel retinendis vel multandis ipsi statuere liceret. ita confirmatis ciuium animis regina ad IO homines maiorem partem exteros armat, et delectos ex ijs ad eam portam, quae pontem Tamesi impositum spectat, distribuit; alios idoneis locis in vrbe collocat. triduo post promiscuae multitudini, quae coniuratorum partes sequebatur, impunitas proponitur, modo ab armis discedat, et ei, qui Viatum captiuum fecisset, praemium constituitur quibus rebus nihil ille territus cum citra sanguinem rem se confecturum putaret ad pontis portam venit; sed vbi se minime admitti, vti sperauerat, videt, XII supra Londinum milliaribus flumine transmisso ad aliam portam, ad quam Cortinaeus excubabat, tendit, et vt sibi tanquam amico aperiretur, postulauit, relicto in planicie subiecta exercitu. dum verbis inter se Cortinaeus et Wiatus altercantur, Penbrucius alia porta egressus cum delectis a tergo Wiati milites per pratum iacenteis necopinato aggreditur, et absente duce confusos nullo negotio fundit, eodemque tempore Cortinaeus in Wiatum eruptione facta ipsum iam a suis desertum capit. nihilominus postea proditionis insimulatus, ob idque in carcerem coniectus fuit, quasi consiliorum Wiati particeps, quem propius vrbem accedere et suburbium occupare passus esset, neque prius inimicum animum contra Wiatum declarasset, quam postquam eius exercitum a Penbrucio caesum esse intellexisset. altera die; quae in VII Eid. Febr. incidebat, edicitur, capitis denunciata poena, vt qui de coniuratorum numero quempiam receptasset, illico traderet. plurimi producti, et LXXX amplius Londini et Vestmonasterij supplicio affecti sunt, in ijsque ex nobilitate non pauci. ea postrema coniuratio Ianae Suffolcij filiae et Gilfortio ipsius marito perniciem attulit; qui tandem ad mortem damnati sunt. missus ad Ianam a regina theologus cum eam in viam a praecepta doctrina reducere tentaret illa sibi non tantum temporis esse dixit, vt controuersijs de relligione discutiendis vacaret; proinde quod superesset, pijs precibus et supplicibus apud Deum votis melius impendi posse. theologus qui serio id a Iana dictum crederet, quasi moram vitae longiorem concedi expeteret, reginam adit, et triduum impetrat. mox ad Ianam reuersus, quid cum regina egerit, exponit, et vt se audiat, et melius de relligione sentire velit, rogat: tura illa renidenti vultu, Non haec (inquit) eo a me dicta erant, vt reginae renunciarentur: nam caue putes me vllo amplius vitae desiderio tangi; ex quo enim abfuisti, tantum me viuendi taedium caepit, vt de sempiterna vita tantum sollicita mortem prorsus contemnam: quam equidem, quoniam ita reginae placet, sponte ac libens sum subitura. antequam ad supplicium produceretur, cum Gilfortius, vt sibi cum vxore colloqui et extremum vale dicere liceret, impetraffet, illa recusauit, et vt haec doloris pabula potius quam mortis solatia missa faceret, rogauit; breui enim fore, vt arctiore nodo coniuncti potiore loco et vitae condicione se mutuo conspecturi sint. cum vero exiret carcere, a Turris praefecto rogata, vt sibi monumentum sui aliquod relinqueret, illa pugillareis poposcit, in ijsque treis sententias breueis Graece et Latine, nam vtranque linguam apprime callebat, ac denique vernacule conceptas descripsit, quibus innocentiam suam contestabatur, et quamuis culpam morte dignam non diffiteretur, tamen ignorantiam suam apud homines saluis legibus errorem eum excusare debuisse contendebat. demum cum turbam obuiam nihil turbato vultu salutasset, et se pijs eorum precibus commendasset, ad locum supplicio destinatum venit, theologum manu trahens; quem comiter complexa, Deus tibi, inquit, omnia abunde tribuat, pro humanitate, qua me prosecutus es; quamuis ex ea plus fastidij, quam ex proxima morte terroris hactenus senserim. tum ad astanteis conuersa cum modesta oratione facti seriem exposuisset, Ream me, inquit, non quod regnum affectauerim, sed quod oblatum non repudiauerim, facit, exemplum memorabile posteris praebituram, innocentiam facta grauia, quae in publicam perniciem vergunt, non excusare; abunde quippe sceleris videri illum admisisse, quisquis alienae ambitioni et libidini vel inuitus seruiuerit. his dictis implorata Dei misericordia puellis pedissequis adiuuantibus comam ipsa sibi soluit, reiectisque in oculos crinibus ceruicem feriendam carnifici praebuit, non sine circumstantium lacrimis, etiam eorum, qui Mariae caussam semper ab initio amplexi fuerant. hunc exitum habuit Iana maiorum titulis illustris femina, sed virtute et ingenij nobilitate longe illustrior, quae dum vitrici et imperiosae matris ambitioni obsequitur, funestum sibi reginae nomen sumpsit, et a regno statim ad supplicium rapta, alienae culpae poenas luit, tot aduersae fortunae ictibus constantia et innocentia superatis. id actum prid. Eid. Februar., quo etiam die Gilfortius maritus securi percussus est, et postea IX Kalend. Mart. Suffolcius capite plectitur, cum ante diem quartum fuisset damnatus huiusmodi rerum statum pertaesi plerique, qui in Anglia erant, in Germaniam se contulere, in ijsque Ioannes Lascus illustri loco Polonus Hieronymi illius frater, cuius adeo magnum in Pannonia et aula Turcica nomen exstitit, in Daniam primum, deinde Emdam in Frisia orientali profectus est, ibique substitit. multi etiam indigenae ob relligionem solum vertere, Io. Ponetus Vintoniensis quondam episcopus, Richardus Morisinus, Antonius Cocus, et Io. Checus Eduardi praeceptores. haut multo post IIII Non. Mart. legessuper ecclesiastica disciplina a regina promulgantur, quibus inter alia iusiurandum illud ab Henrico, cum a Pontfice deficeret, institutum remittitur, quo omnes adigebantur, quicunque ad aliquod munus aut dignitatem ecclesiasticam admittebantur, profiteri, se illum ac successores eius, tanquam supremum Anglicae ecclesiae caput, agnoscere; Pontificem vero nihil habere in illam iuris, quippe vrbis Romae episcopum, quicum nihil commune habere velint. preces quoque vernacula lingua fieri praeceperat Henricus, ijsque rogabatur Deus, vt ipsos ab episcopi R. seditione, conspiratione, ac tyrannide liberaret. hanc formulam typis excusam aboleri iussit regina. tandem Wiatus Kal. April. capitis poenam luit, qui impunitate proposita a quibusdam maleuolis subornatus, cum coniurationis conscios edere iuberetur, inter eos Cortinaeum nominauerat, quasi repulsam a Maria passus Elizabethae ducendae et expulsa sorore regni inuadendi consilium inijsset. sed antequam duceretur, Elizabetham et Cortinaeum excusauit, et coniurationis illius affineis esse relligiosa asseueratione pernegauit. Elizabetha nihilominus paullo ante ob eam caussam in carcerem coniecta ad Mariae vsque mortem sub custodia fuit. hoc ipso tempore Cantuariensis ac Londinensis episcopi, et Hugo Latimerus Vindesoram, et inde Oxonium abducti ceptam anno superiore Londini Kalend. IXbrib. disputationem persequuntur coram Cantabrigiensis Academiae theologis, cumque in sententia perstarent, rursus in carcerem conijciuntur. habebantur tunc ordinum Angliae conuentus; in quibus duo proposuit regina; de suo matrimonio, et restituendo Pontifici primatu: quorum hoc reclamante nobilitate pro tempore impetrare non potuit; illud certis legibus obtinuit, nimirum vt Hispaniarum princeps nullum ad munus publicum aut dignitatem in regno admittere possit, nisi qui in Anglia natus sit, et reginae subditus; in familia sua certo numero Anglos habeat, quos honorifice tractet, nec ab externis vlla iniuria affici patiatur, non possit reginam ex Anglia, nisi ipsa roget, secum abducere, nec filios, quos ex ea susceperit, qui in Anglia adolescent et educabuntur in spem successionis, nec inde exire permittentur, nisi necessitas aut legitima caussa inciderit, idque ex Anglorum consensu, regina sine liberis decedente, princeps nullum habeat in regno ius, sed liberum regnumei, cui iure competet, relinquere teneatur; nihil in ijs, quae ad iura siue publica, siue priuata, immunitates, consuetudines regni spectant, innouet; antiqua regni iura confirmare et seruare teneatur; nihil gemmarum et pretiosae suppellectilis ex Anglia auehi permittat, nihil ex regio patrimonio alienet; naueis, machinas, et omnem apparatum bellicum conseruet; arceis et munita loca diligenter custodiri curet; postremo huius connubij ratione nihil foederi inter regem et reginam nuper inito derogetur, paxque inuiolata inter Gallos et Anglos maneat; principi tamen liberum sit, ex alijs regnis et ditionib. Caesari patri suppetias mittere, siue ad iniuriam propulsandam siue ad vltionem de accepta sumendam. cum nihil amplius impedimenti subesset, quominus nuptiae celebrarentur, Philippus idoneam tempestatem nactus, cum XVIII Kal. VItil. Iuliobriga Calecorum portu soluisset, afflante Austro triduo post Antonam cum Hispanica classe appulit. ea erat XXC onerariarum nauium et XL minorum, quarum vtrinque latera XX Anglicae et totidem Belgicae naues tegebant. obuiam processere Pagetus, Rotelij et Arondelij comites, priuati sigilli custos, et magnus regni quaestor, omnes periscelide donati equites. cum ijs venit et marchio Nauicularius dudum apud reginam principis legatus. postridie princeps naui ad id superbe ornata exceptus, vna cum duce Albano, Ruisio Gomesio Silua, Antonio Toletano, et Petro Lopezio ad portūs molem in terram descendit, et equo regio instrato, qui ad id paratus erat, inscenso in oppidum venit. in palatio, quo exceptus est, passim videre erat aulaea et vraniscos Henrici VIII nomen cum primatūs ecclesiastici titulo praeferenteis; adeo re abolita nondum eius memoria aboleri potuerat. die sequenti post missitata vtrinque munera, princeps magna suorum et regulorum Anglorum ac Vintoniensis episcopi praecipue, qui cum L nobilibus, et comitis Penbrucij, qui cum CCL reginae iussu ipsum salutatum venerant, caterua stipatus plu uioso admodum tempore Vintoniam ad reginam venit. dies B. Iocobo, in cuius patrocinio Hispania est, sacer nuptijs destinatus fuit, quae Vintonij magna pompa celebratae sunt. Principis in comitatu erant Albanus, marchio Piscarius, Castellae maris praefectus, et Medinensium dux, quisque cum suis magnifice ornatis. cum ad locum ventum est, Io. Figueroa Caesaris nomine regno Neapolitano cessit, et ius omne, quod ipsi in eo competebat, in Philippum filium transtulit. mox recitantur pacta, quae per legatos conuenta fuerant, et demum voce principis. confirmantur. tum more in priuatorum nuptijs vsitato Vintoniensis, qui vt inaugurationem, sic et hanc ceremo niam peregit cum alijs V episcopis, a circunstantib. quaesiuit, an quisquam esset, qui impedimentum iustum aliquod subesse sciret, quo minus nuptiae legitimae inter eos contrahi possent aut deberent. cum nemo contradiceret, et contra omnes confusa voce assentirent, confecta res est, ac mox proclamationes titulorum vtriusque publice factae Latina, Francica, et Anglica lingua. peracto sacro inter choreas et conuiuia ac cetera regalis laetitiae oblectamenta, dies extracta est. inde deducente regina Philippus Londinum vrbem regni primariam honorifico ac splendido paratu ingressus est. interea Polus cardinalis, qui Caesaris iussu Dillingae substiterat, per litteras modeste cum Caesare expostulabat, ostendebatque indignum plerisque videri, Pontificis legatum, qui pacis et relligionis caussa ad ipsum mitteretur, eius aditu prohiberi; id ad ipsius dedecus et contemptionem Pontificis pertinere. quantae enim id voluptati haereticis in Germania fore, in quorum oculis haec gerantur? quos denique animos in Anglia sumpturos Catholicae relligionis hosteis? itaque orabat et obsecrabat, vt sibi quamprimum ipsum conueniendi facustas daretur. Dillingae tunc erat Dominicus a Soto Hispanus magni nominis theologus, qui Caesari a sacris concionibus fuerat per eum Polus Caesarem vrgetm, ne patiatur diutius legationem impediri magno Christianae rei, atque inprimis Anglici regni detrimento. tandem adsentiente Caesare Polus Bruxellas ad eum venit, sed ibi tantisper subsistere iubetur, quo vsque Philippus filius in Angliam appulisset. interim ne nihil ageret Polus, alteram legationis partem aggreditur, si qua forte iniri ratio posset pacis inter ipsum et regem conciliandae. nam Pontifex Dandinum ad Caesarem, et Sangeorgium ad regem antea missos, cum nihil proficerent, reuocauerat, et hoc totum negotium Polo cominiserat. audito Polo Caesar, cum nullas condiciones, quae honestae essent, et quibus pax firma constitui posset, recusaturum se ostenderet; ceterum nihil deliberari posse, antequam de regis voluntate cognosceretur; Polus nulla mora interposita in Galliam venit, scripsitque in itinere libellum, quo Caesarem ad pacem hortabatur, sumpto argumento ex eius responsione. tunc sacri dies instabant, quibus dominicae mortis memoria recolitur. id tempus cum minime negotijs tractandis idoneum videretur, regi placuit, ne Polus interea ad se adiret: quam occasio nem arripuit vir pius huius libelli, quem nondum ad Caesarem miserat, ad ipsum mittendi, adiuncta epistola. elapsis deinde sacris illis diebus cum rege, ac post cum Anna Momorantio E. M. et cardinali Lotaringo, quos penes rerum summa erat, studiose ac vehementer de pace egit. tandem non sine spe concordiae a rege dimittitur, qui postquam eum impense laudauit, magnopere dolere sibi dixit, quod ante Iulij III pontificatum, aut non ipse per se eum cognouisset, aut per alios de summis ipsius virtutibus magis ex fide non fuisset edoctus, quippe non alium se in Pontificem eligi, quantum in ipso esset, permissurum fuisse. a rege in Belgium redeunti cum miserabilis vbique rerum facies in vtriusque principis confinibus ob oculos versaretur, fumante adhuc ex recentibus incendijs solo, et dilapsis huc illuc colonis lamentabilis passim vastitas occurreret, ad haec senes ac mulieres cum pueris, qui domi ob infirmitatem remanserant, humum florib. et herbis, quacunque ille incedebat, insternerent, eo maior additus est Polo stimulus, vt omni ratione enitendum sibi existimaret, quo concordia inter potentissimos principes sarciretur, et incendium illud, quo Christianus orbis per eorum bella tamdiu conflagrauerat, tandem restingueretur. sed egregia optimi viri voluntas frustra fuit, adeo exulceratis vtriusque animis, et tam inueteratis vulneribus nondum coalestere valentibus. dum in coenobio Bruxellis proximo, adquod pro consuetudine diuerterat, haereret, expectans, dum suspicax Caesaris animus sibi satisfaceret, carissimum sibi Bartholomaeum Stellam affecta iam aetate senem, qui ipsum amoris ergo cum Donato Rullo in Angliam sequi voluerat, amisit; nec multo post confectis iam in Anglia Philippi et Mariae nuptijs, cum irritus fuisset eorum conatur, qui apud Caesarem et Romae apud Pontificem, in Anglia etiam apud reginam per calumnias inuidiam illi conflare tentauerant, Maria duos primarios viros Pagetum et Eduardum Hastingum regij stabuli praefectum Bruxellas misit, qui illum honorifice euo catum deducerent. igitur petita a Caesare venia Polus his viae commitibus mense VIIbri se itineri commisit, et Caleto, quod tunc Angli tenebant, paratis ad id VI nauibus secundo vento, qui diu aduersushuc vsque flauerat, in patriam traiecit, ad Doueram, qui proximus est insulae portus, felicissime delatus est. ibi ab Eliensi episcopo et Montis-acuti vicecomite exceptus magnoque nobilium vndique confluentium numero, tandem Grauesindae ad Tamesis ripam, quae Londino XX milliaribus abest, obuios habuit Dunelmensem episcopum et Salopiensem comitem, qui de aduentu gratulati, ipsum regis ac reginae nomine plurimum saluere iusserunt, et diploma de eius restitutione maximo regni sigillo obsignatum, de quo iam diximus, exhibuere, insuperque addiderunt, in comitijs, quae pridie Eid. IXbr. inchoata fuerant, magno omnium consensu actum esse, vt lex abrogaretur, qua ille hostis patriae atque exul declarabatur: omnique nobilitatis iure priuabatur. atque vt maior actioni auctoritas accederet, Philippum ipsum et Mariam praeter morem, (nam tantum semel cum coguntur et cum dimittuntur reges ad ea venire solent) comitijs interesse voluisse. inde Polus ad vrbem IX Kalend. Xbreis venit, tunc primum regum permissu argentea cruce, quae legationis Apostolicae insigne est, prolata, et in prora cymbae, qua vehebatur, vt ab omnib. aspiceretur, constituta. praemissus Vintoniensis episcopus regni cancellarius cum plerisque proceribus, qui nauigio egredientem exciperent. Philippus ipse, qui cum Maria adhuc ad mensam sedebat, surgens obuiam processit; regina vero ad summas scalas venientem excepit, tantamque voluptatem ac laetitiam animo capete se dixit, quod illum saluum atque incolumem aspiceret, quantam cepisset, tum cum liberam regni possessionem adijt. triduo post regem adit Polus, vt de ijs, quorum caussa missus fuerat, cum ipso ageret. rex obuiam ei rursus extra cubiculum processit, fasciculum Roma nuper allatum deferens, quo mandatorum amplificatio ab ipsis auide expetita continebatur. postridie rex ad ipsum officij caussa vicissim adijt, tuncque simul de rationibus egerunt, quibus regnum ad ecclesiae vnitatem reuocaretur. res sollemni ritu acta. nam postridie conuentus in regia coram ipsis regibus habitus est, cui Polus interfuit. ibi Vintoniensis cum de Poli mandatis, quae a Pontifice missus ad Angliae regnum haberet, egisset, Polus ipse longam orationem vernacula lingua habuit, gratiasque ordinibus egit, quod se in patriam ac nobilitatem restituissent; sicque sibi praeclusum antea ad regnum aditum patefecissent, et facultatem ipsis inseruiendi dedissent: se vicissim venisse, vt qui in terrenam patriam ac nobilitatem ab ipsis restitutus sit, eos in caelestem patriam ac potiorem nobilitatem restituat, qua se tum demum ipsi spoliauerint, cum ab vnitate ecclesiae defecere. igitur hortatur, vt superioris temporis, quod tantas ipsis et vniuerso regno calamitates importauerit, errorem ingenue agnoscant, et ex animo detestentur, et quod ijs beneficium Deus vicarij sui nomine per eius legatum deferat, id sincera animorum alacritate accipiant, ac sedulo retineant. reliquum esse, vt cum ipse adesset claueis adferens, quibus ecclesiae valuas illis aperiret, quemadmodum aditum sibi in patriam fecissent, legibus, quae illum excludebant, antiquatis, ita ipsi leges illas omneis abrogarent, quae contra sedem Apostolicam latae ipsos a reliquo ecclesiae corpore omnino diuulsos tenerent. audientium hoc sermone animi varie adfecti sunt, dum statum praesentem pertaesi alij priora et vetera malunt; alios, qui contrariam doctrinam imbiberant, Pontificij nominis auctoritas terreret. tum Vintoniensis regni nomine gratias agit, et deliberaturos eos respondet. cum secessisset Polus, dum deliberaretur, mox reuocatur, et eo praesente rursus Vintoniensis Deo gratias agit, quod prophetam ex suo numero suscitasset, qui eos saluos faceret: tum postquam beneficium, quod a Pontifice vltro deferretur, multis verbis laudauit et extulit, se ipsum cum ceteris errore lapsum palam fassus est, atque vt omnes tandem ad se redirent et resipiscerent oblatam gratiam amplexantes, hortatur. haec ita tunc acta. demum pridie Kal. Xbreis, qui dies B. Andreae sacer est, Polus ab Arondelij comite regiae domus praefecto et VI alijs primarijs periscelide donatis equitibus, totidemque episcopis deductus in regiam venit. ibi in consessu cancellarius circunstanteis rogat, placeretne ijs, vt ipsorum nomine venia a legato peteretur, et ad ecclesiae vnitatem atque ad Pontificis, qui est supremum eius caput, obedientiam rediretur; clamore magno alijs, silentio plerisque assentientibus, libellus supplex regibus porrigitur, quo vniuersi poenitere se scissurae et a R. ecclesia defectionis declarabant, et proinde reijcere leges omneis, quae contra Pontificem latae essent, et quantum in ipsis esset, abrogare; orabantque reges, quos Deus ab hac labe puros conseruasset, vt veniam sibi per eius legatum impetrarent, atque eius beneficio in gremium ecclesiae tanquam filij reciperentur, et eiusdem corporis membra prius diuulsa agglutinarentur. libellum postquam legere reges, Vintoniensi cancellario reddidere, qui eum alta voce, vt ab omnibus exaudiretur, recitauit. cum surgerent reges, vt legatum deprecaturi adirent, ille anteuertit, et post regnum deprecationem, cum rursus consedisset Polus, quid potestatis sibi a Pontifice concessum sit, recitato diplomate vniuersis palam fecit, tum immortaleis se Deo gratias habere dixit, quod quemadmodum priscis ecclesiae temporib. Anglis hanc gratiam fecisset, vt primi depulsis gentium erroribus verum Dei cultum publico consensu amplecterentur, ita nunc ijsdem tribuisset, vt cum sese ab ecclesia seiunxissent, primi, quam grauiter deliquissent, agnoscerent; nec dubitandum esse, si vere eos atque ex animo poeniteat, quin Angeli summum gaudium ex tot hominum tamque florentis regni conuersione capturi sint, quibus vel vnius peccatoris poenitentem animum summam laetitiam afferre verbi diuini testimonio constet. tandem cum surrexisset, et omnes in genua procubuissent, conceptis verbis vniuersos Anglice loquens absoluit. moxque in regiae sacellum itum est, ad decantandum BB. Ambrosij et Augustini hymnum. postridie Polus rogante Londinensi praetore regum permissu vrbem legati ornatu atque omnibus insignibus ingressus est. deinceps de religione instauranda, reuocandis pijs viris exulibus, contraque pellendis deprauarae doctrinae sectatoribus actum est; postremo ampla et honorifica legatio ad Pontificem decernitur, ad idque munus destinatur episcopus Eliensis, Montis-acuti regulus, et Eduardus Carneus I. C. qui reginae et Philippi eius mariti nomine obedientiam sedi R. et Pontifici praestarent. Ab amplissima et florentissima totius orbis insula tandem in continentem redeundum est. In Germania totus hic annus in rebus Saxoniae componendis, et Alberti Brandeburgici caussa nunc armis nunc conuentibus ob id indictis agitata circumegit se. Io. Fridericus, post Mauritij VIIviri mortem cum frustra tentasset antiquam amissi VIIviratūs possessionem recuperare, tandem Daniae regis Augusti soceri interuentu post semestrem fere disceptationem inter parteis transactum est his condicionibus, vt Io. Fridericus VIIviratu, Misnia et argenti fodinis Augusto cederet, quae omnia ad ipsum Augusto sine liberis masculis decedente redirent. interim illi liceat VIIviri nomen et dignitatis insignia tam in obsignandis litteris, quam in procudenda moneta, quamdiu viuet, vsurpare: Augustus vicissim quasdam praefecturas et oppida ei liberisque eius argiatur, et pro eo, quod supererat, ex illo aere alieno Saxonis, quod Mauritius dissoluere promiserat, C aureorum OIO dependat. arcem oppidumque Regij-montis in Franconia situm, quod Virciburgensi episcopo in XI OIO aureorum oppigneratum est, luat; et Saxonis liberis restituat: foedus hereditarium Saxonicae domūs superioribus bellis violatum sarciatur, ac denuo confirmetur. id cum Saxo iam ex morbo decumbens subscriptione et signo apposito ratum habuisset, et vt filij seruarent iussisset, non multo post extremum diem clausit, V Non. Mart. vir constantiae et inuicti animi etiam ab ipsis hostibus, ad haec liberalitatis regiae laudem consecutus, qui post varias vitae aerumnas et aduersitates, quibus tota vita conflictatus est, tranquillitatis portum in morte tandem inuenit, obscuriore tamen eius post obitum fama, quod liberos longe sui dissimileis reliquisset. vndecimo ante eum die Sibylla Cliuensis vxor Vinariae decesserat voti compos, cum saepe dixisset, se aequissimo animo morituram, si sibi maritum liberum domi reducem aspicere liceret. ipse vero, dum sepulcrum vxori in sacra aede pararetur, quasi breui eam secuturus, locum sibi ad latus illius seruari iusserat. interea sub exitum mensis foederati a Scuhinfurti, quod ab Alberto tenebatur, obsidionem redeunt, qui eodem tempore Holanspergum alterum ditionis Albertinae propugnaculum armis occupant. nec multo post Caesar in foederatorum gratiam, prostratae miseri hominis fortunae more suo incumbens, iam hieme superiori proscriptum denuo datis, dum Bruxellis esset, litteris proscribit, et quandoquidem bisirrito successu Roteburgi ad Duberum flumen ob id conuentum sit, grauissimis verbis mandat, vt principes atque imperij ordines, praecipue vero finitimi sententiam latam exsequantur. continuo affixis vbique litteris ordines, qui ad Rhenanam prouinciam pertinent, Vormatiae conuenere de executione, quam Caesar vrgebat, acturi. tempus comitiotum instabat, quae Augustae V indelicorum indicta superius diximus. his cum interesse Caesar valetudine praepeditus non posset, in Ferdinandum fratrem, qui prouinciam eam in se receperat, onus transfer: sed turbulento adeo Germaniae statu principes et ordines Imperij cum se excusarent, et solus fere ex Caesaris consiliarijs Augustanus cardinalis adesset, in com modius tempus res dilata est. Albertus cum armis non posset, editis scriptis Norimbergicos oppugnabat; et cum de Caesaris gratia adhuc non omnino desperarer, eos vt patriae proditores acerbe perstringebat, quod superiori bello regi contra Caesarem opem tulissent, et pecuniam occulte numerari iussissent; denique Caesarem in suspicionem calumniose adductum socijs atque episcopis odiosum reddidissent; quod auctores episcopis fuissenta pactis, quae Caesar confirmasset, discedendi, belloque, de quo tantopere conquetantur, caussam dedissent, et iudicio a camerae iudicibus redempto bellum excitatum crudeliter gessissent. capto Holanspergo cum scripta eiusmodi multa inibi reperissent Norimbergici, contrario scripto XV Kal. Iunij euulgato adea respondent, et repetita belli origine culpam eius in Albertum et Gulielmum Grumbachum emissarium ipsius ac dignum hero ministrum reijciunt, ostenduntque, quam ille se ab omni semper concordiae ratione alienum praebuerit; cum principes superiori anno Heidelbergae, et semel atque iterum Roteburgi pacificandi caussa conuenissent, per ipsum stetisse, quo minus conciliationis via iniretur; solitum etiam odiose passim principes, qui se medios his turbis interposuerint, hostium suorum procuratores appellare. praeterea eodem scripto crudelitas, qua erga captiuos et supplices cottidie vteretur, adductis in medium exquisitae immanitatis recentibus exemplis, ipsi exprobratur. petunt igitur, vt quando quidem is malorum omnium auctor extiterit, ipsi contra nihil nisi auctore Caesare ad vim et iniuriam propulsandam egerint, diligenter omnes considerent, quam e re communi Germaniae sit, vt sententia contra Albertum tanquam perduellem lata quam primum cxecutioni demandetur, ne furentis hominis latius exemplo serpat audacia; orant et obtestantur omneis, quibus ius et aequum cordi est, vt totis virib incumbant; quo publica Germaniae pestis opprimatur: nullum ipsi perfugium aut receptum dent, nec ope consiliove iuuent, aut falsis ipsius criminationibus in posterum aureis aperiant. dum verbis res geritur, non cessabat Albertus, sed acceptis pro Aumalio redimendo LX OIO aureorum, vti iam diximus, copias per Saxoniam cogebat. cum his summa celeritate Scuhinfurtum IIII Eid, Iunij petit, et cum IO CCC equitibus et VII peditum vexillis sub noctem oppidum, qua parte non erat obsessum, ingreditur. cum ibi omnia ad extremas angustias redacta offendisset, consilium ex tempore cepit, et triduo post oppido direpto eductis circiter XVIII praesidiariorum tam equitum quam peditum signis actormentis, summo silentio stationibus crebris ad portarum custodiam relictis noctu egreditur, et Kitzingam versus iter instituit, oppidum infra positum ad Moenum. albescente die cum de fuga cognouissent foederati, pars in oppidum ruunt, in ijsque Brunsuicus, et quod Albertinos properanteis fugerat, ipsi rapiunt, et oppidum postremo incendunt: pars fugientem hostem insequuntur, quem tandem tardius propter tormenta incedentem adsecuti sistunt; nec ille certamen detrectauit, sed acri commissa pugna cum superueniente toto exercitu tantae potentiae imparem se videret, monitis suis, vt qua quisque posset ratione sibi consuleret, ipse cum paucis se periculo subducit, et tranato flumine Kitzingam incolumis peruenit, amissis omnibus impedimentis. ad huius cladis famam, qui Blasseburgum praecipuum illius et quod vnicum supererat, pxopugnaculum tenebant, octauo post die deditionem Ferdinando faciunt; nam Henricus Plauius, qui oppidum continenter obsederat, paullo ante decesserat. ita omni deditione exutus Albertus iustas scelerum atque immanitatis suae poenas dedit, et in Lotaringiae fineis primum, deinde in Galliam ad regem confugit. eo profligato, ne non suorum furore adhuc Germania plecteretur, Henricus Brunsuicus ad antiqua consilia reuolutus et ipsefurere cepit, factoque in inferiorem Germaniam impetu per multos principes ac ciuitates, atque ex nobilitate plerosque pecuniam poscit et imperata facere cogit, inprimis Megalopolensem, Luneburgicos, Anhaltinos, ac Mansfeldios male multat. parte alia instigante eodem Brunsuico episcopi cum reliquis copijs Roteburgenseis, quorum oppidum ad Imperium pertinet, et Hennebergium comitem, qui se bello hoc vltimo domi continuerat, hostiliter inuadunt, hoc agentes, vt in bellum, quod pro communi salute gestum esset, sumptus pro virili suppeditarent. sed res interuentu aliorum principum tandem composita fuit. vrgente interea Caesare Imperij ordines VItili mense rursus Vormatiae conueniunt, et quia metus erat, ne Albertus, qui ad nos confugerat, regis viribus fretus in Alsatia et locis vicinis res nouas moliretur, a Rhenanae prouinciae ordinibus aliquot cohortes in Lotaringiae fineis missae sunt, quae non contentae aditus seruare, cum multum damni Lotaringiae intulissent, nec alio praeterea operae pretio facto, quod nemo se illis locis commoueret, domum redeunt. id quod ad iniuriam suam pertinere re existimaret, in cuius patrocinio tunc temporis Lotaringia erat, ad imperij ordines, qui Vormatia Francofurtum migrauerant, litteras dat Kal. VIIIbrib. Germanica lingua scriptas, quibus repetita coniunctionis vtriusque gentis memoria, dolere sibi admodum dicit, quod quorundam factionibus factum sit, vt illa vtrique hactenus honesta et salutaris amicitia dissolui periclitetur. nam illorum impulsu quosdam ordines nulla offensione accepta, aut belli denunciatione prius facta, necopinato in se arma sumpsisse; quod sibi eo grauius sit, quod specie bello Albertum persequendi id fiat. Siccine enim, inquit, in inuidiam vertunt inimici, quod necessitudinis antiquae seruandae caussa feci? an non satis perspectum omnibus est, Gallorum retro seculis eam humanitatem et hospitalitatem fuisse, vt apud eos afflicti principes, ac praecipue Germani, securum semper et certum perfugium habuerint? quid ergo criminantur, illum me ope et hospitio iuuare? id vero minime nego, et nisi animus ab omni ambitione et vanae laudis affectatione alienus esset, etiam gloriarer. quid enim principi conuenientius, quam adflicti principis misericordia tangi? aut quid denique gloriosius, quam profligatas miserorum fortunas subleuare? cuperem sane videre Albertum domi pacatum, et auitis potius opibus florentem, quam adflictum et exulem atque ab omnibus desertum; cuperem, vt ille se in hos miseriarum laqueos non induisset, aut, quando aliter fieri nequit, aequis condicionibus cum eo transigi posset. verum cum apud me cogitarem aduersarij mei culpa factum esse, vt in has angustias ille se coniecerit, quippe qui transactionem cum episcopis ab ipso factam cum primo rescidisset, mox ratam habuit, et Alberto auctor fuit, vt ius transactione quaesitum armis persequeretur; rem fore indignam putaui, si amicum principem desererem, aut eius adflicti fortuna non commouerer. neque tamen propterea ei aduersus Imperij ordines suppetias ferre, aut omnino aliquid contra amicitiae leges facere in animum induxi; leges illas relligiose colo, et porro colere decreui; modo vos vicissim nihil contra feceritis. cum ergo nihil nisi pacatum et beniuolum a me expectare debeatis, vicissim peto, ne dolis et artibus inimicorum meorum, qui priuata sua negotia magno vestro cum dispendio et dedecore publica faciunt, decepti, aut arma sumatis ipsi, vel auxilia et pecuniam illis contra me sumministretis. nunc superest, vt quid super ea re voluntatis et propositi vestri sit, quamprimum per eum, qui has vobis reddet, mihi renuncietur, et iuxta morem antiquum Passauiensi postremo foedere confirmatum legatis meis, quos ad proximum Imperij conuentum de pace publica missurus sum, idonee caueatur. ad ea responsum est, missos in Lotaringiam equites non iniuriae ipsi inferendae caussa, sed eo consilio, vt Alberti hostis ab Imperij ordinibus iudicati conatus, si quam forte eruptionem faceret, impedirentur. de legatis et pace publica quod petat, quando nullum eius rei mandatum habeant, velle ad suos referre, qui quod aequum sit, proculdubio facturi sint. eodem tempore allatae sunt Alberti litterae, quibus de Antonio Perrenoto Atrebatensi grauiter questus Treuirensem VIII virum, et Argentinensem episcopum, atque Hessum ipsum admodum virulente suggillabat, sanguinarios illos equites appellans, qui vitae suae sint insidiati. Ob relligionem quoque tunc aliquantum in Boemia altercatum est. Ferdinandus edicto promulgato suis mandarat, ne quid in sacrae coenae sacramento mutarent, sed in eius perceptione secundum receptum iam a multis seculis in ecclesia vsum altera contenti specie essent. id cum grauiter ferrent primates, nobilitas, ac pleraeque ciuitates, de eoque saepius regem interpellassent, denuo per epistolam multis adductis argumentis enixe rogant, vt iuxta Christi praeceptum et veteris ecclesiae consuetudinem integrae coenae vsus sibi permittatur. ad eam Ferdinandus IXKal. Vtil. Vienna respondet, et cum summus sit magistratus, cui obsequium secundum Deum debeant, mirari se dicit, quomodo obedire sibi nolint, potiusque nouitijs quorundam opinionibus auscultantes curiositate quadam et superbia transuersos agi se sinere, et a via maiorum deflectere; rem esse profundioris deliberationis, de qua mature cogitaturus sit, et effecturus, vt intelligant omnes, sibi suorum salutem et tranquillitatem curae esse; sed interim petere, vt obsequantur, et nihil in eo negotio mutetur, ad ea ab illis rursus replicatum, non esse nouum, quod petant, sed Christi instituto et antiquae ecclesiae consuetudini plane consentaneum; non igitur curio sitatem aut superbiam in caussa esse, cur hoc beneficio suarum conscientiarum tranquillitati consulit exoptent. ipsum quidem tanquam summum magistratum se agnoscere, cui omnia debeant, et qui a se omne obsequium expectare possit, sed orare, quandoquidem hoc ad Dei gloriam spectet, ne in eo conscientias ipsorum grauari, aut diutius tanto beneficio defraudari patiatur. antea et ob relligionem periculum creacum fuerat Ioanni Frisio Neustatensis coenobij in Virciburgensis episcopi ditione praesuli, quod de Lutheranismo suspectus esset. itaque prid. Non. Maij citatus est, vt intra sextum diem sequentem Virciburgum veniret, et ad interrogata responderet, propositi illi sunt non solum praecipui doctrinae articuli, sed etiam alij ad ceremonias et disciplinam ecclesiasticam pertinentes, ad quos ille V Kal. Iunij respondit, et scripturae ac Patrum testimonijs sententia sua, vt sibi videbatur, abunde confirmata, nihilominus VII Kal. Vtil. damnatus et a functione sua omnino remotus est. et haec quidem hoc anno in Germania gesta sunt, qui vltimus fuit Ioanni Fero professione Franciscano, qui in Moguntinensi ecclesia concionatorem egit, multaque scripsit tanta moderatione, vt scissa ob relligionis caussam Germania ab vtraque parte gratiam meruerit, tandemque in laudabili munere suo adsiduus die B. Mariae natali ad meliorem vitam migrauit. fuit et hic annus vltimus Xisto Betuleio Augustae Vindelicorum nato, vbi ille et gymnasio praefuit per annos XVI et rem litterariam, dum vixit, non mediocriter voce et scriptis editis iuuit, a Io. Baptista et Paullo Haintzelijs Augustanis fratribus vicem bene merito de se praeceptori rependentib. honorifice ibidem sepultus. eum mox secutus est Simo Portius Neapolitanus in patria anno aetatis LVII mortuus olim P. Pomponatij Mantuani celeberrimi aetate sua philosophi discipulus, nequaquam praeceptore suo inferior, sed in eo superior, quod ad Peripateticae scientiae a doctoribus barbaris hactenus tractatae cognitionem linguae Graecae et bonarum litterarum ornamenta attulit. nonnihil, dum Aristotelicae doctrinae plus iusto tribuit, in disputationibus de anima et mente humana Pomponatij sui culpae affinis creditus, plerisque alijs in eo genere opusculis, quae exstant magnum nomen adeptus. historiam piscium cum Pisis, vbi publice profitebatur, scribere aggressus esset, allato Gul. Rondeletij libro, quem ille ex Gul. Pelisserij episcopi Monpessulani commentarijs composuit, ab incepto destitit, non sine occulto liuore, quod speratam ex eo opere gloriam sibi praereptam videret, neque committendum putaret, vt decus longo iam tempore partum intempestiua augendae famae cupiditate decoqueret. eodem aetatis anno Sigismundus Gelenius in Boemia natus Basileae decessit, cum egestate tota vita conflictatus et lautiore fortuna dignus ab Erasmo iudicatus, cuius industria praecipue in vertendis plerisque scriptoribus Graecis et Plinio ad v. c. fidem emendando desudauit. circa haec tempora et fatis concessit Angelus Caninius Anglarensis, vir linguarum non solum Graecae et Hebraicae, sed Syriacae et aliarum orientalium rara et exquisita cognitione insignis, ijs perdocendis diu in Italia, Venetijs, Patauij, Bononiae, Romae, atque in Hispania vagus: demum Andreae Duditij Pannonij, cuius illustre nomen in litteris et ob legationes ab eo obitas postea fuit, adolescentiae admotus Lutetiae Parisiorum docuit, ac postremo in familiam Gul. Pratensis episcopi Claromontani migrauit, et in Aruernis finem studijs et vitae fecit. Apud nos, cum de pace mentio iniecta, nequicquam satagente Polo Cardinali, frustra fuisset, Rex comparatis, quae ad bellum necessaria erant, annona, tormentis, pontonibus, ac reliquo instrumento omneis copias Cresciacum in agro Laodunensi conuenire iubet XIIII Kalen. Vtileis. eae erant XXV Gallorum vexilla ex veteranis et nouis delectibus conflata, II Germanorum legiones ducibus Ringrauio et Rifebergo, XXV Heluetiorum signa, OIO IO cataphracti, II OIO partim leuis armaturae, partim scloppetarij equites. exercitu Marlaeum vsque procedere iusso venere in castra Momorantius M. E. et Santandreanus. alijs et locis rex conuenire iusserat copias, partem ad Quintini Fanum: eae erant X OIO circiter peditum, CCC cataphracti, IO leuis armaturae equites, quibus praeerat Rupisurionius. ad Mezeriam vero XVI veteranorum peditum vexilla ex Metis, Viroduni, Tulli, ac vicinorum locorum praesidijs deducta, IIII Anglorum et Scotorum signa, II Germanorum legiones ducibus Rockandorfo comite ac Fontenaeo, CC cataphracti, IO CCC leuis armaturae et scloppetarij equites; quibus Condaeus praeerat: CC praeterea Germani equites, quibus omnibus Niuernium Campaniae praefectum praeposuerat, vt sic suspensos, quo tenderet, hostium animos teneret. primus impetus in Atrebates a Rupisurionio factus, editaque ea parte ingenti vastitate, Momorantius, cui se Antonius Borbonius Vindocinus Picardiae praeses ad Estreae pontem coniunxerat, ad laeuam flexit quasi Auenas petiturus, quod et hostis sibi persuaserat. itaque deserta a Caesarianis castella Cimacum, Trelonium, Glaionium, et Conuinae facile in nostrorum potestatem deuenere, et rursus in ijs destructae munitiones. Niuernius vero cum per Arduennam siluam difficili admodum inter amfractuosos saltus et saxosas atque angustas conualleis itinere processisset, ad Sarandae vallem haut longe a Lincantij arce nuper destructa secundis castris peruenit. vallis ea Semosio torrente diuiditur, qui per Bullionum decurrens in Mosam infra Reginaldi-castrum exoneratur: inde praemissus Iametij regulus cum legione Gallica et aliquot tormentis, qui Orsimontium castellum situ potius quam arte munitum occuparet. praerupto illud saxo duabus partibus cinctum, sed tertia parte, qua tormenta admoueri posse nunquam hostes sibi persuaserant, haut inaccessum. itaque Colas Loisius Barsoni, qui loco praeerat, et tunc aberat, legatus deditionem facere iussus recusauerat, nisi visis tormentis: quod vbi praeter opinionem conspexit, vno atque altero ictu disploso per posticum cum familiaribus aliquot se subduxit, desertis socijs, qui statim deditionem fecere. inde ad Luetam promota castra, et Villarsium a Lossio tumultuario opere aedificatum propugnaculum, mox et Iadina ab hostibus deserta et antequam discederent incensa nostris patuit, dilapsis vndique rusticis cum gregibus ac supellectile, quam absportare potuerunt. XIII Kalend. Vtileis Niuernius quartis castris Valsimontium venit, valle amoena situm, quae torrente vicinis orto montib. irrigatur. inde missus fecialis Engolismensis, qui Belloriuum dedi postularet; quae arx, vt et Orsimontium, Caroli Barlemontij in Belgio fisci praefecti erat, in Eburonum finibus sita: quod cum initio facere recusassent praesidiarij, mox admotis IIII tormentis se Niuernio permiserunt. in ea captus Ioa. Colicarius Balneis in Hannonia natus cum XL circiter ex suis, inter quos Gerardus Iadinae nu per captae dux, et ipse Lossius, qui minime captiui numero habitus est, sed Mezeriam amandatus, vt de eo tanquam perduelli supplicium sumeretur. is siquidem natione Gallus, Lumaei, de quo diximus, parteis primum secutus, eo mortuo sese hostibus addixerat. Belloriuo ita capto veteranorum cohors imposita, et L circiter equites scloppetarij. dum Niuernij successu in Eburonibus inde territi hostes, inde Rupisurionij excursionib. in Atrebatib. distinentur, et Momorantius iter institutum prose quitur, Santandreanus cum CCCC cataphractis, IO CC leuis armaturae equitibus, legione peditum Gallorum vna, et maiore tormentorum parte Maubertum versus tendit, ibique X Kal. Vtil. castra ponit, continuatoque itinere Rupem regiam ve nit, postremum limitis nostri ea parte oppidum. ab eo per siluas et saultus non solum natura, sed etiam industria hostium concaedibus factis impeditos iter est XIIII amplius milliarium, donec in apertos campos deueniatur. peritis tamen locorum diligenter conquisitis et fossorum opera difficultates illae superatae sunt; et postridie sub meridiem omnes copiae, etiam tormenta sine vlla iactura traducta sunt, atque ad Mariaburgum, quod primum hosticae ditionis oppidum occurrit, Mauberti-fonti oppositum castra promota. Santandreanus ipse locum lustrat, ductaque fossa vallat, admotis tormentis: quod magnum terrorem obsessis nihil tale cogitantibus iniecit, qui eo magis auctus est, postquam Iulianum Romerum cum delectis Hispanis auxilio missum bis a nostris repulsum intellexerunt. superueniente mox Momorantio propius ducta fossa et C XX circiter tormentorum ictibus displosis praesidiarij post tertiam ab obsidione diem de deditione agere ceperunt, conuentumque vt Ruisardus loci praefectus et ceteri duces captiui essent, tormenta et annona oppidi penes nostros remanerent, miles exutus armis abiret, impedimentis saluis. ita citra sanguinem et temporisdispendium IIII Kal. Vtil. Mariaburgum a Maria Hungariae regina sic dictum, et ob venationum commoditates celebratum, in regis potestatem venit, et de ipsius nomine postea, quandiu Gallici iuris fuit, Henricoburgum appellatum est. prid. Kal. Iul. rex in castra cum Guisio et primaria reliqua nobilitate venit: ibi exercitu omni in aciem ordinato et festa tormentorum displosione exceptus consilium de munienda Rupe regia vico inter Mauberti-fontem et Mariaburgum posito cepit, operique praefecit Landanum strenuum ordinum ductorem, cui et CCC pedites attribuit. Brolius Aremoricus loco cum III Gallorum cohortibus imponitur. iam Niuernius in Eburones descenderat, regionem post emensas vastas illas solitudines militi delectabilem, castra metatus ad Giuacum adiacens Mosae emporium celeberrimum, quod gemino pago vtramque fluuij ripam quasi ponte coniungebat; quo iam ante P. Salseda militaris annonae praefectus cum VI Gallorum vexillis et duobus tormentis missus fuerat, et Hiergam Barlemontij, etc Fumentium Arascotij ducis oppida in potestatem redegerat, ita vt totus ille tractus anostris teneretur, et inde copiosus comeatus in regis castra comportaretur. mox Agimontium, quod ab Euerardo Marka Rupifortij comitis notho F. tenebatur, a prima regis acie capitur, ac diripitur. postridie regius exercitus ad Giuacum in citeriori ripa hospitium habuit. ibi Angli et Scoti, qui regi militabant, cum longius ab exercitu recessissent, ab hoste intercepti male multati sunt, quibusdam occisis, et C circiter equis generosis amissis. in vlteriore ripa Niuernius castra metatus fuerat, cuius aduentu Theodorici castrum, quod praefecti Namurcensis erat, deseritur, et venientib. nostris patuit. in eo reperta omnis generis pretio sa supellex et abundans annona. postquam ad Giuacum VI dies commorati sunt, vterque exercitus semper vtrinque ripam legentes processerunt, et altero post die iuxta Bouinium et Dionantum epifcopi Leodicensis oppidum consedere. eo iam Niuernius Belloriuo capto fecialem Engolismensem miserat, qui cum oppidanos rogasset, an pactis stare, et proinde medios se in hoc bello gerere vellent, ab illis superbum iuxta et absurdum responsum tulerat, nimirum eos, si cor aut iecur re gis ac Niuernij apponeretur, illud elixum pro ientaculo libentissime comesturos. vbi ergo aduenere, mox Bouinum Burgundicae ditionis oppidum, quod in citerio re ripa erat, et ab oppidanis tantum defendebatur, a regijs copijs obsessum et admotis tormentis post verberationem factam impetu capitur. magna strages primo a nostris edita, pars fluuio hausta; qui enauerunt a Niuernianis capti et ob contumaciam iure belli in furcam acti sunt, quod tormentorum verberationem temere sustinuissent. residente tandem caedium calore cum relliquijs, quae se in turrem receperant, mitius actum est, regis beneficentia, qui memor humanitatis Hispanorum, qua in Taruennae expugnatione erga nostros vsi fuerant, ijs pepercit, et incolumibus abire permisit. in Dionanti expugnatione maius negotium fuit. vrbs est secundum vlteriorem Mosae ripam porrecta, quae arcem rupi vndique fere praeruptae impositam ambitu suo complectitur: qua parte ad eam accessus est, duob. prominentibus propugnaculis et profunda admodum fossa egregie munita est, studio ac diligentia Euerardi Marciani episcopi, qui et in ea palatium regaliter exstructum a fundamentis olim excitauerat. oppidani siue Gallici nominis odio, cui tamen quondam sub Ludouico XI addicti fuerant, siue innata animis ferocia, quod se septemdecies a regibus ac Caesaribus obsessos, toties eos repulisse gloriarentur, superbiae et immanitatis plenum responsum Niuernio cum dedissent, reliquum erat, vt temeritatem audacia tuerentur. quae tamen non diu inulta fuit. nam cum Niuernius et Iametius propius lustrata arce vterque periculum vitae adijssent, scloppeti maioris ictu suffosso Iametij equo, postridie XV tormentis cis flumen ad eam partem, quae fluuium subiectum habet, et totidem trans Mosam, qua VIItrionem spectat, admotis, biduumque continuata verberatione ac deiectis duabus turribus impetus factus est, cohortante militem Gaspare Colinio: sed repulsi nostri, et grauiter ex ijs vulnerati Mola, Saragosius, et Fortius strenui ordinum ductores. cum Colinius eos denuo hortatus esset, vt auitae virtutis memores praesentem regem adesse sibi persuaderent, qui cuiusque virtuti praemium, ac sempiternum dedecus ignauiae relaturus sit, ipse primus ad ruinam vadit cum Monpesatio, qui vltro signum arreptum muro intulit: cumque ambo in summum enixi essent, et expectarent, dum miles ducum exemplo incitatus subsequeretur, superueniente nocte nihil agi potuit. interea oppidani, qui nullam salutis spem viderent, deditionem Niuernio faciunt, vitam saluam pacti et incendium deprecati. introducti protinus Duracius et Boetius cum suis peditum cohortibus, qui, ne vis oppidanis fieret, prohiberent; quos Germani, gens praedae auida, intromissos rati, vt soli se exclusis praeda potirentur, rabie efferati in murum insiliunt, et nequicquam propugnantibus Gallis vrbem capiunt et immaniter diripiunt, templis etiam, quo se feminae cum pueris receperant, violatis, et abductis inde omnis sexūs captiuis. postridie tamen praeconis voce capitis denunciata poena iubentur omnes, qui mulieres, virgines aut pueros haberent, sine iniuria dimittere. tum redintegrata ad arcem verberatione egressi Floionus arcis praefectus et Hamolius Germanorum dux, qui diu de deditionis legibus altercati in has tandem conuenere: vt arma, tormenta, signa relinquerent; cum ense, pugione ac rebus suis exirent. erat in arce Iulianus Romerus, qui frustra conatus Mariaburgo suppetias ferre, inde exclusus eo se cum suis contulerat. is quod olim coram Francisco I ad Fontembellaqueum duello certasset, nostris non ignotus colloquium cum Momorantio poscit, et multa de gentis suae dignitate et militari gloria prolocutus, nonnihil etiam Momorantio ab armorum scientia et summa praefectura adulatorie subblanditus arma suis ac signa concedi petit. verum ille, qui hanc gratiam Hispano fieri nollet, mirari se dixit, qui homo adeo rei militaris peritus militiae leges aut turpiter ignoraret, aut flagitiose dissimularet; absurdum esse quod petat; hoc enim summum ius armorum esse, vt victus a victore leges accipiat. dum Romerus haut satis consultus inutili verborum concertatione tempus terit, Momorantius, qui vereretur ne Hispani obfirmarent animos, eos interim per Bordillonium et Rabodangium sollicitat, et vt mature sibi consulant, hortatur, iam enim Romerum sibi et paucis ex amicis consuluisse: quod vbi illi intellexere, a suo se duce desertos rati, in easdem condiciones, quibus Floionus et Hamolius exierant, consentiunt, et deditionem faciunt. tum vero Romerus desperato similis, cum peteret, vt arci restitueretur, se paratum ostendens eam cum suis defendere, id vero regem concessurum respondit Momorantius, sed ea lege, vt si expugnaretur, ipse cum suis laquei poenam subiret; increpita interim hominis perfidia, qui tot beneficijs a rege affectus, non solum principi suo contra ipsum militasset, quod excusandum erat, sed Anglis etiam et episcopo Leodicensi operam nauare non dubitauerit. ita mitigata hominis vani ferocia est, et ipse in temeritatis atque imprudentiae poenam captiuus apud nostros remansit. Dionanto capto arx regis iussu dirutaest, necnon et Bouini turris. quibus confectis Rex Arturum Cossaeum Gonnorium Brissaci fratrem honoris ergo conchyliato torque donatum, cum copiosa annona Mariaburgum misit, qui oppido, vti nuper Meti, cum summo imperio praeesset; et ne diuturniore mora comeatus consumeretur, III Eid. Vtil. promota castra, quibus se Niuernius transmisso fluuio coniunxerat. ad primum hospitium nostri Vdies substitere. cum vero Sabaudus Caesaris legatus vereretur, ne Namurcum rex pergeret, eo magnas copias incluserat, vt locum alioqui minime munitum hominum numero firmaret. id ex Ferdinandi Gonzagae consilio fecisse Caesarem Iulianus Gosselinus in ipsius Gonzagae vita scripsit, qui paulo ante Mediolano reuocatus fuerat, vti deinceps plenius dicemus. nam antea in Caesaris concilio Bruxellis agitatum fuerat, resistendumne regi esset tam exiguis viribus, an retrocedendum ad tempus Antuerpiam, et deserendae ipsae Bruxellae, a quibus non amplius X milliaribus Belgicis abesset Mariaburgum a nostris nuper occupatum; cumque maior pars in tutius consilium inclinaret, Gonzaga solus reclamauit, et Caesaris existimationi et dignitati minime conuenire dixit, retro cedere: quantumuis enim imparatum, tamen eum sub signis VIII OIO armatorum habere, cum quibus Namurcum tenere possit, et ita represso Gallorum impetu Brabantiam a tergo securam praestare. cum contradiceret Io. Bapt. Gastaldus, quem nuper itidem Caesar Vienna euocauerat, vir militari scientia clarus, qui praefecti castrorum munus sub ipso Gonzaga olim exercuerat, ille subiratus eum postremo in suam sententiam adegit, et Caesar Gonzagae consilium vt honestius amplexus est, et Namurco cum ijs, quas habebat copijs, postquam oppidum praesentia sua tutatus est, exijt, relicta fere a nostris hospitia singulis diebus occupans. id a Namurco obsidendo regem reuocauit, qui conuerso itinere per Hannoniam profecturus singulos milites viaticum sibi in VII dies parare, et magnam comeatūs vim in exercitūs vsum, si opus esset, in carros imponi mandauerat. rebus ita ordinatis vastato circum ignibus agro, vt damnum ab hoste in Bononiensi prouincia factum vlcisceretur, ad Sabim, quae hodie Sambra dicitur, venit, in cuius transitu occursurum hostem putabat. amnis ille per Landrecium et Auenas decurrens haut longe a Namurco in Mosam iufluit. cum nemo occurreret, rex XIIII Kalend. VItil. cum toto exercitu Sabim transmittit, et citra fluuium castra metatur. IIII haut amplius hinc milliaribus subsequebatur hostis, quo factum est, vt distributo in III acies toto exercitu Momorantius vltimum agmen duceret, vt si propinquaret hostis, eius impetum sustineret. ita incedente exercitu Mariomontium altero post die ventu in est, locum amoenum Hungariae reginae, a praecursoribus, antequam rex aduenisset, incensum. tentata et a Rocandulfo Niuigella in Atuaticis, cui ob id attributa Bullionij ducis ala equitum fuerat, et II mediocria tormenta tradita sed irrito successu; tantum direpta et incensa suburbia, ac magna praeda inde abacta. haut longe a Mariomontio Balnea absunt, oppidum item Hungariae reginae, in quo illa superbum admodum palatium exaedificauerat, statuis antiqui operis, tabulis eximijs, musiuo et tessellato opere ad regiam magnificentiam ornatum. oppido duas Germanorum cohorteis imposuerat Caesar, quae tamdiu illud tuerentut, dum exercitus regius, quem iam penuria laborare sciebat, pertransijsset. sed loco lustrato et mane admotis tormentis post breuem verberationem oppidum arbitrio regis permittitur, quod a nostris direptum est, etiam immisso igne, quo superbum illud aedificium, prius asportatis, quae seruari poterant, omnino conflagrauit. captus Blossius loci praefectus, et vt incendium Folembraeo olim ab A. Croio Rutij comite reginae iussu immissum omni ex parte vlcisceretur, missus Girius alae equitum Niuernij legatus cum IIII alijs equitum alis, qui Rutium castrum flammis consumeret. eodem die, quo Balnea capta, vlterius progressum est, ac postridie vltra Bauacum, quod alij Baganum vocant, X Kalend. VItil. infra Quercaeum posita castra. in itinere quaedam exigua municipia direpta et incensa. inde cum continuis superiorum dierum imbribus fatigatus exercitus pluuioso et admodum nubiloso caelo incederet, commoda Sabaudo tempestas visa est, qua nostros aggrederetur. iam fere omnes copiae per vallem riuo transuerso diuisam transierant, et superabant tantum OIO equites in duo agmina diuisi sub Io. Borbonio Angiano et Franc. Turrio Tureniae vicecomite, et IO circiter leuis armaturae equites ductorib. Paullo Bapt. Fulgosio et Choesolio Lanco, quibus praeerat Aumalius. erat et in eo comitatu Lud. Borbonius Condaeus, Renatus Ellebouij marchio et Franciscus magnus Franciae Prior Aumalij fratres, Henricus Momorantius Damuilla, Suzae et Saulij comites, ac Iacobus Crussolius, qui postea Vticensis dux fuit: quibus omnibus praeerat Santandreanus, qui tunc vltimam aciem ducebat. Colinius maris praefectus, qui latera cingebat, sub meridiem post discussam nebulam serenato caelo cum IO circiter equites sibi visos Santandreano nunciaret, missi Fulgosius et Lancus, qui certiora de hoste cognoscerent. ij mox totum equitatum Caesareum incedere, et VI OIO armatorum in eo esse retulerunt. heic Santandreanus, qui se tantis virib. imparem videret, et metueret festinato transitu ne confusis loco adeo angusto ordinibus inde suis terrorem inijceret, inde hostibus ad maiora audendum animos faceret, consilium ex tempore capit, et versa in hostem fronte suos in aciem ordinat in tumulo, cui riuus, qua transeundum erat, subiacebat; Fulgosiumque et Lancum praemittit, qui leui certamine hostem distinerent. dum pugnatur, Angianus, qui primum agmen ducebat, iussus riuum transire; quo abeunte Turrius, qui alterum ducebat, ne quid vacui appareret, in eius locum successit; eo rursus abeunte alij, qui infra tumulum erant, eius locum occuparunt. ita sensim omnes sine tumultu seruatis ordinibus transmissi in aduersa riui ripa constiterunt, integri agminis speciem minime se loco mouentis hosti e longinquo spestanti praebentes; qui riuum interesse cum ignoraret, crescente semper transmissorum numero totum exercitum aut subesse, aut auxilio aduentare suspicatus impetum sustinuit, donec Santandreanus ipse cum Condaeo et Aumalio ac ceteris proceribus, transijt, relictis a tergo XXX circiter equitibus, et in ijs Saulij ac Suzae comitibus, ac Crussolio, qui a scloppetarijs vtrinque in ripa dispositis tecti incolumes et ipsi ad suos se receperunt, iam instante hoste; qui vbi ad riuum venit, errore sero agnito pulcerrimam pugnandi occasionem sibi ereptam doluit, prudentiamque Santandreani et animi praesentiam supra modum laudauit, qui pugnandi occasionem adeo commodam hosti de manibus eripuisset, prudentiaque sua effecisset, vt citra sanguinem tam periculoso loco omneis suos traduceret. eodem die Niuernius, qui ad latus incedebat, in hosteis palanteis incidens multos ex ijs cecidit: tandem contracto omni exercitu ad Velium vsque processum est, incensis quaqua versum a tergo vicis. ibi quasi ad pugnam instructa omnia eo ordine, vt in primo dextro cornu Germani medij inter duo Gallorum agmina starent; in acie Gallicus peditatus inter Germanorum et Heluetiorum agmina medius pugnaret; latera equitatus aequaliter distributus cingeret, et leuis armatura per agmina diuisa in fronte statueretur. sed cum ea spes frustra fuisset, diem ibi commoratus rex, vt hostem iactabundum opperiretur, Crepacordium vsque in agro Cameracensi progreditur, vbi ad eum Rupisurionius cum comeatu copioso venit, qui per Vindocini absentiam limitem nostrum ea parte defenderat, et paullo ante inter Bapalmam et Rigiacum Atrebatum hostem interceptum acri certamine fuderat, capto Fama arcis Cameracensis praefecto et eius legato ac Varlusetio strenuo leuis armaturae duce, cum II equitum vexillis, quae dum adhuc rex ad Dionantum sederet, ad eum missa fuerant. Crepacordium munire ceperant populares, sed o pe fossorum mox a nostris destructum est. ibi cum allatum esset, Caesarem iuxta Cameracum castra munire decreuisse, crebris certaminibus frustra tentato hoste rex IIII Non. VItil. castra mouet, et Castellum venit; ac postridie Mornencuriam IIII a Perona milliarib. consedit, et cum in conspectum Rigiaci in Atrebatibus et postea Bapalmae venisset, praesidiarijs egressis aliquantum cerratum est, ac tertijs castris Feruanum, prope Sercanum coenobium ventum, in Sanpauliani comitatūs confinibus; in itinere cum praesidiarij siluis et locorum peritia, vt sibi videbantur, tuti sub vesperam in nouissimum agmen inuecti essent, ab Anglis et Scotis male multati sunt, pluribus ex suis desideratis et amissis equis: quo successu pensata est iactura nuper ab ijs ad Giuaci portum accepta. ibi biduum consumptum, missusque Vindocinus, qui Rantiaci praesidiarios deditionem facere iuberet, et quid Fochenbergae praesidij esset, exploraret. VI Eid. eiusdem mensis Feruano mota castra, et traducto per Sanpaulianum comitatum exercitu, relictis ad laeuam Dorlano et Hedino, ad dextram Taruennae ruinis, Frugas ventum est. inde rursus missi, qui Rantiacenos nomine regis deditionem facere iuberent. Rantiacum castellum est loco paludoso situm inter colleis non ita proximos, vt ab ijs incommodari possit. riuo id alluitur, qui fossam admodum profundam et latam, vndique arci circum fusam implet, ea vtpote. munitissima arce Ludouici Aurelianensis illius, qui insidiose a Philippo agnato Burgundiae duce Lutetiae occisus est, liberi sub custodia R. Croij diu habiti sunt Caroli VI temporibus: tunc vero firmo Hispanorum praesidio tenebatur. loco a nostris lustrato post leuia aliquot certamina, in quibus Guisius ipse vitae periculum adijt, duobus locis verberationem fieri placuit. et Momorantius, qui primam aciem ducebat, vltra riuum partem copiarum traduxit, ductaque fossa ab ea parte, qua hostem venturum apparebat, castra ita muniuit, vt ad nostros se recipere, si opus esset, citra periculum posset. interea Caesar cum toto exercitu ad Marcam cum II haut amplius inde milliaribus consedit, displosoque tormento aduentūs sui obsessis signum dedit. quod vbi Momorantius cognouit, vltro progressus est, si forte hostem ad pugnam pellicere posset; hoc enim vnice exoptabat rex, vt antequam maiores vireis, quae vndique ex Germania aduentare nunciabantur, hostis collegisset, cum eo confligeret: ideoque ad Rantiacum castra posuerat, quod aut expugnaturus esset in hostis conspectu, magno ipsius dedecore; aut si Caesar suppetias ferre conaretur, illum necessario ad proelium cogeret. re igitur in consilio agitata placuit, vt saltus, qui per collem imminentem porrectus ad nostra vsque castra pertinebat, a nostris seruaretur, eiusque rei curam sumpsit Guisuis, qui dispositis per ea loca CCC scloppetarijs delectis et aliquot loricatis peditibus ab illa parte hostileis impetus repressit. ea in re vertebatur salus nostra aut exitium. nam cum nostri hinc amne et alta palude ab oriente, inde colle vicino, qui ad occidentem spectat, coercerentur, necesse erat, vt occupato saltu illo, qui in cubiti speciem curuatus planiciem subiectam, in qua nostri castra habebant, arctabat, via admodum angusta, quae colli subiacet, et qua sola abeuntibus nostris exitus patebat, omnino obstrueretur. nam ad meridiem hostis occurrebat, paullatim aperiente se ab illa parte campo, donec ad Caesarianorum hospitia, quae in tumulis oppositis disposita erant, ascenderetur. itaque consilium erat Gonzagae, qui praecipuus belli consiliarius aderat, vt saltus occuparetur, et valido praesidio firmaretur; sic enim fore, vt nostri vndique cincti neque multum incommodare, neque tuto consistere, nec si recedere vellent, id citra periculum facere possent. propterea Hispanis praeceptum erat, vt occupato statim saltu se continerent, nec vlterius progrederentur. id ab ijs per insidias bis tentatum, sed in cassum; quantumuis enim magna vi impressionem facerent, truculentis stridoribus per nemorum auia horrorem ingeminantes, cum ignari locorum essent, a nostris, qui latebant, excepti et cum damno fortiter repulsi sunt, cum interim continua et violenta verberatione Rantiacum quassari audiret Caesar, postridie Gonzagae consilium secutus summo mane, cum caelum admodum brumosum esset, vt aspectum nostris eriperet, cum toto exercitu progreditur, et ante omnia saltu illo, qui vulgo Gulielmi vocabatur, nostros depellendos sibi existimauit, delectisque ex omni peditatu IIII OIO cum cataphractis aliquot et sarissophoris et II OIO equitum, qui eos subsequerentur, ad omneis casus praesto futuri, VII insuper campestribus tormentis, saltum peti iubet. sequebatur leuis armatura, cui praeerat Sabaudus, et Germani equites, quos Gonzaga ducebat; per obliquum collem Ioannes Nassouius Fochenbergam versus, vbi leuis armaturae nostrae hospitium erat, descendebat, cum Germanorum agmine, cui attributus erat Martinus Rossemius Cliuensium equitum tribunus, ad cuius latera incedebat Vulenfortius comes cum OIO IO circiter equitibus Germanis, im petum Hispanorum, qui primi in saltum missi fuerunt, fortiter initio sustinuere nostri. sed numero impares Guisij iussu, qui eos disposuerat, et aciem ducebat, paullatim punando semper retrocessere. tum discussa bruma cum totus Caesaris exercitus se conspiciendum praebuisset, Momorantius traductis citra riuum copijs, numero militum idoneo ad aggerem tuendum relicto, ad Guisium, qui nondum collem deseruerat, accurrit, et per angustas conualleis accelerato itinere in collem praemissam Gallorum legionem eniti, et IIII equitum agmina subsequi iubet: ad radicem collis Germanorum et Heluetiorum agmina incedebant, quos ad laeuam tegebat Aumalius cum leui armatura planiciem Fochenbergae subiectam regens. ad dextram ante cataphractos equites emissi aliquot Scoti equites, qui hostem, si in latus incumberet, irruentem sustinerent. interim sensim cedentibus scloppetarijs nostris, qui saltum tenebant, Guisius ad alam suam, quae C equitum erat, et alam Gasparis Saulij Tauanij, quae L constabat, se receperat; Heluetij vero, cum a rege equitatum tutelae suae pro more poscerent, rex qui armatus in equo singulos ordines circumiuerat, et ad fortiter pugnandum omneis incitauerat, se cum suis praesto ipsis vt amicis ac foederatis futurum pollicitus, eos magna alacritate impleuit. iamque hostes occupato saltu se victoria potitos rati confertis ordinibus in nostros impetum faciebant, cum Guisius obuius factus, vbi iam Colinium, qui Gallorum peditum agmen primarium ducebat, in pedes descendisse vidit, ad suos conuersus, Haec illa est dies, fratres ac commilitones carissimi, inquit, omnium votis adeo exoptata, qua virtutis ac fidei vestrae periculum facere, et coram potentissimo rege specimen edere licet: id fortuna, quod raro cuiquam aut prudentia sua aut fiducia dedit, inpraesentiarum vobis tribuit, vt simul clarissimum de hoste triumphum reportare, et molesto huic bello gloriosum finem imponere possitis. hoc est cur rex prudentissimus Rantiacum obsidere decreuit, non quod in pusilli castelli expugnatione magnum momentum esse iudicaret, sed vt insidiosum hostem hactenus tergiuersantem ad certamen tandem eliceret. hoc est quod sensim cedendo, et quasi victoriam hosti tradendo me ad vos recepi, vt eum ad ineuitabilem pugnam pertractum, vobis vincendum traderem. eia igitur, fratres ac commilitones cariss. pristinos animos induamus, et gloriam a maioribus acceptam, parta tam nobili de potentissimo hoste victoria, hodie augeamus. his dictis Nemorosium cum leuis armaturae agmine, in quo Fr. Rupifulcaudius comes, Carolus Randanus frater, Carolus Haluinius Pienna, et Ioannes Cabanius Curtonius erant, praemittit, quem Tauanium cum sua equitum ala et suae ipsius alae parte sustinere iubet. inclinata primo hostis iam victoris impetu, vt plerunque euenit, leuis armatura nostra, et Hispani, quibus praeerat Henricus Henrices, ac Germani iam de nostris actum credentes, solui, et vt in certa victoria huc illuc confusi vagari, in quos Tauanius animose inuectus violentam impressionem fecit; sed pedite oblique in latera nostrorum iaculante anceps erat periculum, donec Guisius cum Alfonso Atestino sororio, et Fr. Priore Franciae immissis equis in peditatum pariter et equitatum hostili impetu facto eos fundit; vnde Hipani pedites in saltum euadere conati, cum ad angustias illas rursus se colligere inciperent, ab ijs scloppetarijs, quos Aumalius secum duxerat, prohibiti sunt. interea Guisius semper vlterius prouectus, Germanos equites post displosionem factam ordine recedenteis comminus vrget, ita vt illi cum rursus spatio arctato ad certamen redire non possent, in Nassouianam legionem effunderentur, quae dissipata in proximam incumbens eam pariter dissipat; tum superueniente Niuernio Hispani equites, qui restitutis ordinibus ad oram siluae certamen restituere conabantur, omnino dissoluti sunt, et in saltum proximum reiecti, quo et ipse Gonzaga confugere coactus est; qui viarum ignarus cum tota nocte deerrasset, diu pro mortuo in Caesaris castris habitus est; eodem et se propere recepit Granuellanus Atrebatensis sigillo rum Caesarianorum custos, qui tanquam ad certam victoriam spectator venerat. vlterius processuros nostros inhibuit Momorantius, et nox proxima reuocauit. perierunt inibi ex nostris CCL circiter, et in ijs Curtonius, et Forgeus Tauanij signifer; sauciati Randanus, Confluentius Auxij vicecomes, Auantius Randani signifer, et Amanzaeus Randani legatus, qui ex vulnere postea Lutetiae decessit. ex hostibus desiderati OIO IO vt nostri tradunt; campestria tormenta, et XVII signa peditum capta, et IIII equitum. captus et Sillius ex primaria nobilitate Caesari percarus, qui ex captiuitate occasionem sumpsit de pace inter Caesarem et regem agendi, vltro citroque ad vtrumque comeans, sed irrito fine. praecipuam eodem die laudem meruit Tauanius, quem rex a certamine redeuntem stricto adhuc et sanguinolento ense amice complexus est, et proprio torque collo detracto honoris ergo donauit. creati et equites Ioannes Mendoza Heluetiorum praefectus, Theodoricus Vnderuallius, et Petronianus Clerius; ac postremo Anosius, qui dein de a rege orator ad Raetos missus est: item omnes, qui cum aliquo imperio alis Guisij, Niuernij, Bullionij, et ipsius Tauanij praeerant, eodem praemio cohonestati sunt. certamine nocte dirempto Momorantius in victoriae adeptae signum, loci, in quo pugnatum est, potens, in eo pernoctauit, totusque fere exercitus sub signis stetit, peruigilante itidem hoste. crastina die cum rex putaret hostem rursus ad proelium descensurum, vt damnum acceptum vlcisceretur, praemissis aliquot, qui quid ageret explorarent, nihil aliud relatum, quam Caesarem castris suis, quae nocte illa ducto altius aggere vallauerat, se continere. audita interim insolita tormentorum displosio in hostium castris in laetitiae signum, ob nuncium de re feliciter a Meleniani marchione contra Strozzium ad Marcianum gesta, de qua postea dicemus. id vt Caesaris dolorem de clade eo die praeter expectationem accepta minuit, ita multum de regis laetitia delibauit, qui tamen eius rei culpam in quemuis alium potius, quam in Strozzium reiecit, quem et per litteras solatus est, et destinata tribunatūs equitum dignitate, serius tamen misso diplomate remunerauit, in R. Marciani Sedanij locum, qui paullo ante carcere liberatus, mox vbi domum redijt, decessit, non sine veneni suspicione: quod Caesarianis postea ruptis inducijs exprobratum est, vti deinceps videbimus. dum ambo exercitus in eo sunt, nihil toto eo die actum est; tantum continuata verberatio, cuius occasione cum in Caesaris consilio deliberaretur, vtrum recedendum esset, et obsessi deserendi; rursus Gonzaga, qui honestioris, licet periculosi, consilij Caesari auctor fuerat, vrgere, vt in proposito perstaret, neque se loco moueret; non tam hesterno die cladem acceptam, quam certissimae victoriae occasionem militis dicto minime audientis temeritate amissam: non propterea victoriam penes Gallos esse, qui IIII solummodo signa non tam abstulerint, quam vltro milite tradente acceperint; quam plenam merito se retulisse gloriaturi sint, si ipsum recedere conspexerint. victoriae quippe anceps adhuc iudicium esse, quam is hosti traditurus sit, qui primus locum deseruerit. his dictis peruicit, ne castra mouerentur, quod vbi rex vidit, qui munitis adeo castris hostem inclusum aggredi tutum non existimaret, et hactenus perexiguo profectu verberationem continuauerat, deficiente iam comeatu, et corrupto aere ac morbis inter suos grassantibus ab obsidione discedere statuit, quod honeste et tuto se facturum hoste si non debellato, saltem cum damno repulso censuit. itaque XVIII Kalend, VIIbrib. incensis castris rex discedit, eo ordine, vt ipse cum acie prima incederet, tum secunda acies sequeretur, in qua Germani cum tormentis est II Gallorum legionibus erant; quarum latera vtrinque cingebat agmen quod Momorantius ducebat, et III equitum alae; Santandreanus vltimam aciem claudebat cum Aumalio et leui armatura. missus tamen ante discessum, qui Caesarem abitūs certiorem faceret, et si proelij aleam rursus tentare vellet, se eodem, quo certatum erat, loco IIII horas expectaturum ostenderet. quod et factum est. nam post traducta tormenta et conclamata vasa exercitus omnis in aciem instructus quasi certaturus sub signis III horas continuas fuit, vt non bona fide, licet ex Gonzagae commentarijs, is qui vitam eius scripsit, prodidisse videatur, nostros clandestina fuga et hoste non monito, collectis signis et absque tympanorum pulsu abijsse; quod et Hadrianus eadem fide scripsit, qui et IIII OIO IO CCC tormentorum ictus contra Rantiacum displosos, et Germanorum peditum quaedam signa, vnum equitum, et IIII tormenta capta memorat. primis castris a Rantiaco Montem Cabraeum itum est, II a Monstrolio milliaribus, ibique IIII diebus consumptis rex propius Monstrolium venit, atque ad Carthusianorum coenobium hospitium habuit: quo loco dum ad reficiendum militem commoratur, Angli ac Scoti, qui laxius diuersabantur, noctu ab hostibus ad Mareolium vicum intercepti nimiae securitatis suae poenas luerunt, quibusdam ex ijs vna conflagrante hospitio absumptis, quibusdam occisis, pluribus cum omni impedimento captis. Caesar soluta Rantiaci obsidione cum aliquot dies sarciendis arcis ruinis impendisset, Audemari Fanum se contulit, et mox Rigiacum; vnde aliquandiu cum arthritide morbo sibi familiari conflictatus, Betunam, ac postremo Bruxellas redijt, ibique mox Mediolani principatu in Philippi Angliae regis F. gratiam se abdicauit, et in eius possessionem Ludouicus Cardona regis nomine missus est. statim et euocatus ex Anglia, vt patrem aegrum viseret, Philippus, in quem omnia regna sua ac dominia transferre Caesarem in animo habere constans rumor erat. diuersa parte Rex impositis Ardeae et Bononiae praesidijs cum Guisio et primaria nobilitate Compendium venit. Momorantius in exercitu mansit, et in alteram Quantiae ripam copias traduxit per Brimeum, Spinaeum, et Belloriuium vicos in fluminis margine positos distributas. inde, ne limitis annona inutiliter consumeretur, VI Kalend. VIIbr. persolutis stipendijs Heluetij dimittuntur, et regni dilectus, qui cum rege venerant, domum reuertuntur. quo facto Momorantius et Santandreanus, tradito exercitu Vindocino, qui superuenerat, ad regem proficiscuntur. quod vbi hostes cognouere, qui dissolutis quasi per hiberna praesidijs nihil eo anno molituri videbantur, subito ad signa conueniunt, incertum Monstrolium, Ardeam, an Dorlanium petituri, quibus obuius factus Vindocinus transmisso Autia ad Dampetram castra metatur; sed cum hostem Auxium-castellum venisse, quod Comitis Egmundani in regis ditione oppidum est, et loco incenso aliquot leuis armaturae equites ex nostris fudisse intellexisset, castra Dampetra mouet, et propius Abbatis-villam ac Dorlanium proficiscitur, quo hostis tendere videbatur, impositisque in ea loca praesidijs transmisso Somona ad Pontem-Ormium Kal. VIIbrib. castra ponit, et vallo ducto pontem firmat, loco idoneo ad tuendum eum tractum et prohibendum transitu hostem. cum aliud Caesariani non possent, direptionibus ac incendijs per nostrum limitem aliquandiu grassati, ad Ricarij vsque Fanum excurrerunt, quos Vindocini iussu insecuti CCC cataphracti equites duce Angiano, praemissa leui armatura, cum confertos incedere coegissent, a praedationibus et incendijs eos prohibuere, captisque aliquot carris comeatu onustis, cum subcineritium panem et tantum poma acida in ijs reperissent, ex eo et ipsos victus penuria laborare, et non diu sub signis mansuros coniecerunt. nihilominus illi Altiliae oram legentes Dampetram, Durriam, et vicinos vicos ac castella incendijs deformauere. inde cum Monstrolium petituri viderentur, eo Vindocinus CXX cataphractos equites ex sua et Santandreani ala delectos cum IX peditum vexillis misit. illi vero transmisso Autia prid. Eid. VIIbreis Menilium venere, locum in lata palude ex aduerso Hedini superioribus annis a Caesare diruti situm, quem conquisitis vndique rusticis et fossoribus festinato opere munire ceperunt, in eamque, quae hodie visitur, amplitudinem et firmitudinem perduxerunt. Vindocinus per praesidia distributo exercitu militem fessum in hiberna mittit, et partem equitum per loca hosti vicina collocat, qui rusticos operi suo intentos ab iniuria prohiberent; peditum Gallorum cohortes, item Angli ac Scoti per oppida Somonae imposita distribuuntur. Ringrauij et Fontenaij legiones ad Spiritūs Ripensis Fanum missae. Rocandulfus et Rifebergus cum suis in Subalpinam regionem ablegati sunt. haec foris eo anno gesta. domi vero magna mutatio in Senatu facta est, consilio et auctoritate eorum, qui dum ingenio suo abutuntur, pensi nihil fecere morem antiquum vertere. nam cum ab ipso initio et Philippi Valesij temporibus, anno Christi OIO CCCXLIV, (sic enim res habet, vti ex archiuis camerae criminalis patet; quod frustra in annalibus nostris, diuersa falso tradentib., requiras,) Parlamentum vti vocant, quod ad id vsque tempus ambulatorium fuerat, Lutetiae statarium esset constitutum, certus etiam Senatorum numerus definitus est, qui a III Eid. IXbrib. vsque ad VII Eid. VIIbr. nulla intermissione ius dicerent. ij erant CV iri, III videlicet praesides, VI libellorum supplicum magistri, maioris camerae consiliarij clerici XV, totidem laici, classis inquisitoriae consiliarij, siue vt vulgo vocabatur, terrae consuetudinariae auditores XXIIII clerici, XVII laici, item domesticorum regiorum caussis iudicandis delegati consiliarij V clerici, III laici, a quibus ad Senatum prouocatio erat, quibus omnibus additi XII Franciae Pares, numerum C explebant. is numerus postea cumulatus XX Senatoribus sub Francisco I, et VIII libellorum supplicum magistris. cum igitur amplissimi ordinis toto anno ius dicentis maior videtetur esse auctoritas et potentia, quam vt aulici, qui ex suo arbitrio omnia pendere volunt, eam ferre possent, Cardinalis Lotaringus homo rerum nouarum studiosus quorumdam impulsu regi auctorfuit, vt cum annui iudices hactenus fuissent, deinceps semestres essent, vt interquiescendi concesso spatio in vicem succedentes magis assidui in iure dicundo essent. constitutum eodem edicto, vt cum salaria quaedam antea a litigantibus, quod minus honestum videbatur, acciperent, ijs ademptis stipendia, quae prius admodum exilia erant, a rege augerentur: sicque sordido illo praemio sublato, ius cuique in posterum gratuito redderetur. et hactenus quidem quaesitus rei speciosus color, quod reiectis sordibus et sedulitate iudicum excitata, dignitas ordini restituta, et litigantibus leuamentum sublatis longis litium ambagib. allatum videbatun verum vt in praesidialium tribunalium creatione, sic et in Semestrium, ita edictum illud vocabant, ordinatione auctus est iudicum numerus, pretio ab ijs accepto, quae praecipua edicti caussa fuit. ita rei honestissimae, vti iactabant, a turpissima nundinatione ductum est initium; quo et factum est, vt per diuisionem illam minuto vniuerso numero, praecipitatum sit tempus, quo classium inquisitoriarum consiliarij antea non nisi longo in iure dicundo vsu confirmati maiorem cameram ingrediebantur; sicque nouitijs plerunque et inexercitatis ad supremam cameram promotis, non tam restituta ordinis ampliss. dignitas et disciplina, quod vnum operae pretium ex noua illa institutione sperabatur, quam mutilata et soluta est; quod cum sero animaduersum esset, et stipendijs, vti diximus, auctis, aerarium regium vltra modum grauaretur, tandem placuit, vt Semestrium abolita creatione iudices rursus annui ius dicerent, et ad exonerandum aerarium minutis stipendijs honorarium, vti prius, a litigantibus acciperent. quod magnam rursus mutationem et confusionem peperit, cum superfluo iudicum exundante numero noui illi, qui in summam cameram festinato cursu ingressi fuerant, rursus ad classeis inquisitorias, quasi auersis vestigijs, retracti sunt. ea vero constitutio, antequam exitum sortiretur, magna contentione in aula agitata fuit; nam Senatus inter cessit, et VI Eid. Febr. supplex libellus a Curia perscriptus, et eius nomine ab AEgidio Magistro Senatūs principe, Io. Santandreano, et Antonio Minardo praesidibus regi oblatus est; cuius ad singula capita, quibus proponebantur incommoda edictum huiusmodi necessario consecutura, responsum est, a Michaele Hospitalio ex senatore nuper rationibus regijs praeposito, qui, sicuti ab aulicis iactabatur, vsu doctus, dum senator esset, multa perperam, multa minus honeste fieri, quae stante potentia illa vnita minime corrigi possent, optimum factu existimabat, vt diuisione nimia illa potentia minueretur, quo debilitatis tam firmi corporis viribus castigationem facilius admitteret; in eamque rem Io. Auratus tunc aulicorum puerorum praeceptor et mox professor regius, vir diuini ingenij, carmen elegantissimum, sed petulanti libertate in gratiam Cardinalis Lotaringi, qui negotium illud vrgebat, conscripsit, quo ampliss. ordinem androgyno Platonico comparat. tenuit ergo tandem regis et aulicorum auctoritas, et semestris Senatus factus est, cepitque noua illa ordinatio VI Non. V tileis huius anni; eodemque mense a. d. IIII Non., anno tertio post, desijt. huius autem rei nulla fere vestigia apud eos, qui historias nostras sparsim et particulatim scripserunt, reperiuntur; nec vero in archiuis Curiae Patisiensis inuenitur, aut inter constitutiones regias edictum relatum est; adeo memoria tam recentis ac memorabilis rei cito abolita est, quae certe tunc intempestiua, tamen, vt hodie tempora sunt, sicut olim optima ratione sublata est, ita nunc fortasse iustissimas ob caussas moderatione adhibita restitui deberet. sed haec alterius loci et disquisitionis sunt. eodem anno lex de Senatu in Armorica prouincia constituendo a rege facta in Parisiensi Curia IIII Non. Maij promulgatur, sic ordinata curia, vt in II classeis distributa IIII praesidibus, XXXII consiliarijs, II scribis, II fisci aduocatis et cognitore regio constaret. cautum vero, vt praesides II atque in ijs Senatūs princeps, et XVI consiliarij, atque ex aduocatis vnus extra prouinciam legerentur; cautum et vt alternatim ius dicerent, mensibus quidem Augusto, VIIbri, VIIIbri et IXbri ad Condate Redonum; Februario vero, Martio et Aprili Condiuicini in Namnetibus, reliquo tempore prouinciales VII consiliarij iudicia exercerent. id commodo prouinciae in speciem datum. sub initium vero anni lex durior in Senatu recitata est VI Eid. Ian. qua Pictones, Rupellani, ac circuminsulani, Engolismenses, Lemouices, Petracorij, Santones, atque Aquitani, qui vulgo dicuntur, salis vectigal, quod ijs prouincijs impositum erat, vndecies centum nonaginta quattuor millibus Francicūm nummūm redimere compelluntur. auctus et Secretariorum regiorum numerus, additique ad antiquum numerum, qui CXX erat, XXC, vt simul CC numerum explerent, eaque de re lex in Senatu promulgata est IV Eid. Xbreis post magnas contentiones, cum ea ante IV Kal. IXbr. in Parisiensi, quam vocant, Cancellaria, publice lecta esset, praesente ipso Procancellario.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER DECIMVSQVARTVS.

INTEREA in Etruria bellum acrius, quam superiore anno, non solum inter Caesarem et regem, sed etiam inter Cosmum et nostros exarserat. is siquidem, quamuis alieno tempore a Caesarianis desertus, cum consideraret, quanto in periculo versaretur, si nostri pedem in Etruria firmarent, non tam ad Hispanos, a quibus iniuriose et contemptim desertus fuerat, respiciens, quam rerum suarum securitati consulens, quod clam et cuniculis hactenus fecerat, iam aperte sibi faciendum existimauit, vt totis viribus connixus Gallos omni Etruria expelleret. res initio tamen secreto acta, quod magnis difficultatibus Hispani tunc temporis in Italia conflictarentur; nam Clarascum et Fossanum laxiore sed diuturna obsidione a nostris premebatur, vt metus esset, ne tandem annonae penuria praesidiarij deditionem facere cogerentur, Gonzaga ab omnibus rebus imparato, et a pecunia inprimis praecipuo belli neruo. quo fiebat, vt non persolutis iam a multo tempore stipendijs militi odiosus esset, popularibus vero summe grauis, ob cumulata cottidie noua tributa, et per singulos focos imperatam nuper pecuniam; quod admodum Insubribus intolerabile videbatur: ad haec Hispanis propter dominatūs asperitatem magnopere inuisus erat, nondum seueritatem eius, qua in seditiosos milites in Sicilia ante XIIII annos vsus fuerat, oblitis, et ob id crebris in Caesaris aula delationibus traducebatur, quod ob immodicam rapacitatem et auaritiam aeque ciuibus ac militi grauis, res Caesaris in Italia labefactaret. ille igitur, qui tantum omnium in se odium concitatum videret, omni auxilio destitutus, cum vix prouinciam a nostrorum armis tueri posset, haut magna ad Etruscum bellum auxilia Cosmo suppeditare poterat. ex Hispania vero milites, quibus inter Prouinciam et Corsicam a nostris nuper insessam transeundum erat, non nisi periculose transportabantur, et ora fere maritima Senensium omnis a rege tenebatur. Caesar denique longinquo et graui bello cum rege implicatus parce militem, ac nullam fere pecuniam in res Italiae conferebat. Neapolitanis autem auxilijs, vt proximis, ita semper dubijs, non adeo fidebat Cosmus, vt quae ad primum de Turcicae classis aduentu rumusculum protinus a prorege reuocarentur, itaque quo magis Caesarem vndique angustijs premi videbat, eo sibi diligentius curandum existimauit, vt quae ab externis praesidijs deerant, suis opibus supplerentur. inprimis Pontificem sibi deuin ciendum putauit, desponsata vna ex filiabus Fabiano Balduini fratris F. impuberi, in quo post Io. Baptistae mortem Pontifex familiae suae spes omneis collocauerat. Cosmum magnas et illustreis adfinitates nouo imperio firmando necessarias ambientem, ideoque in tam despecti hominis coniugium aegre consentientem, rerum suarum stabiliendarum desiderium postremo ad id perpulit, cum videret, regem per Lansacum oratorem Romae suum sedulo Pontificis gratiam captare, vltro etiam oblata regij sanguinis virgine. verum Iulius ad scurrilitatem vsque festiuus, et alienam ab innata decessoribus Pontificibus ambitione mentem prae se ferens, cum tamen interea Cosmi, vt proximi et suorum rebus vtilissimi principis adfinitatem vltra modum expeteret, et Camertium principatum Fabiano destinaret, vt condicionem tam amplam eluderet, sic Lansacum vrgentem dimisit, vt diceret, quam ex nobilissima omnium, quae vsquam fuissent, familia rex prognatus esset, tam se ac suos omnium, qui viuerent, mortalium ignobilissimos agnoscere; proinde nuptias, quae inter pares melius coirent, inter inaequaleis adeo personas commode contrahi non posse. itaque, per Bernardum Iustum ab epistolis Romam a Cosmo missum fiduciariae nuptiae contractae; eodemque tempore Cosmus Isabellam filiam Paullo Iordano Vrsinae familiae rebus nostris ob antiquas factiones semper addictae principi despondit. Paulli sororem paullo ante in vxorem duxerat M. Antonius Columniae item familiae princeps, cuius maiores semper Caesarianas parteis secuti fuerant. ita duobus potentissimis contrariae factionis conciliatis regulis, vt sibi videbatur, iam firmior Cosmus Ioann. Iacobum Medicinum Melenianum astutum et scientia militari quam natalibus nobiliorem acciuerat, quem eo fideliorem sibi nauaturum operam pollicebatur, quod sciret hominem ambitiosum, qui ex alludentis nominis occasione se Mediceae familiae sumptis etiam eius insignibus iam dudum inseruerat, summopere expetere, vt eius gentis, a qua nobilitatem mutuabatur, gratiam aliquo insigni beneficio demereretur. itaque re cum Francisco Toletano, qui Caesaris res Florentiae procurabat, communicata, Bartholomaeum Concinum ab epistolis fidum et perspectae sibi prudentiae virum ad Caesarem mittit, qui de pellendis Etruria Gallis cum eo ageret, et conditiones has proponeret; vt scilicet Caesar OIO OIO Germanorum ex Insubribus, totidemque Hispanorum ex regno Neapolitano, CCC item leuis armaturae equites ex Gallia Togata summitteret, mandaretque, vt ex regni vectigalibus in annum aut saltem in X menseis stipendia assignarentur; ipse Cosmus reliquos in bellum illud sumptus suppeditaret, quo reipub. Senensis ditio a Gallis occupata rursus in Caesaris potestatem redigeretur: qui sumptus bello finito a Caesare resarcirentur praesenti pecunia, aut possessionibus in regno Neap. aut Insubribus attributis, et quo vsque id praestaretur, oppida et arces eo bello in argro Senensi captas Cosmo retinere ius esset. acceptis a Caesare condicionibus cum Concinus redijsset, Cosmus rem summo silentio aggreditur: dispositis in confinibus a Volaterris, Geminiani Fano, Collibus, Stagia, Castellina, Clantio, Vmbronis valle Politianum vsque crebris stationibus, et obseruatis aditibus, ne quis exploratum missus ex agro Florentino in Senensem transiret. quae tamen non ita secreto agebantur, quin rex per Ferrariensem Cardinalem, quem crebis interea officijs ac legationibus Cosmus ludificare conabatur, factus certior iam Cosmum pro hoste haberet, neque vlterius sibi procrastinandum duceret, quin aperto et infesto marte ipsum aggrederetur. belli prouincia Petro Strozzio capitali Mediceae domūs hosti demandata. quod reginae proxima cum eo cognatione iunctae contemplatione factum rebus nostris apprime exitiosum fuit; quippe huius ac cuiusuis alioqui muneris capax Strozzius, sed odio ob paternae fortunae memoriam caecus, cum potius ad vltionem, quam ad victoriam properaret, et victum certam perniciem manere intelligeret, consilia potius ab inconsulta animi perturbatione, quam a sedata mente in eo bello capiebat. eius vero aduentu adeo exulceratus est Cosmus, vt licet iam ante de bello gerendo certus, tamen qui aequas et sibi vtileis condiciones minime repudiaturus videbatur; postquam inimicum hominem a rege oppositum et cum exercitu aduersus se missum vidit, etiam vel iniquissimis conditionibus bellum sine pacificationis spe sibi gerendum existimauit. accessit ad hoc, quod cum Strozzius cum amplissima potestate Senas venisset, et copiam mandati Cardinali Ferrariensi fecisset, ille qui non tantum belli ducem, sed successorem in reip. procuratione sibi missum deloret, non solum indignari, sed secure omnia ac negligenter agere cepit: quo et factum est, vt quamuis Strozzius raro in vrbem veniret, ne praesentia sua Ferrariensis auctoritatem ac dignitatem minuere videretur, sed bellico munere contentus foris tantum arma tractaret, secretae nihilominus simultates inter ipsos ex ea occasione suborirentur. cuncta segnius ab eo tempore administrata, ceptae munitiones intermissae, secreta cum Pontifice et alijs principibus consilia penitus omissa sunt. Strozzius, postquam Massilia soluit, in Corsicam descendit, et habito cum Thermo colloquio, ac lustratis insulae munimentis Centumcellas venit, et mox Romam, vbi cum sui aduentūs caussas Pontifici aperuisset, venise se nimirum, non vt quicquam moueret, sed vt Senensium libertatem, qui se in regis clientelam dedissent, et regiam simul auctoritatem in Italia tueretur, amicitiamque ac beniuolentiam regis prolixe detulisset, facile et hoc ab otij et voluptatum amante homine impetrauit, vt induciae Parmensis ac Mirandulani belli ratione ante biennium factae et propediem exiturae in alterum biennium prorogarentur. inde Senas venit, a ciuibus honorifice acceptus, non sine occulta Ferrariensis indignatione, vti iam diximus, quem ab eo tempore in suo munere obeundo segnem et praecipue in re pecuniaria expedienda negligentem nostri fere experti sunt. relicto in vrbe Ferrariensi et Corn. Bentiuolio Strozzius ad lustranda vicina propugnacula cum suis exit. interca Cosmus, antequam bellum aperte denuntiaret, quam occultissime potuerat, res ad repentinam inuasionem ordinauerat, praeceperatque Friderico Montacuto Pisanae arcis praefecto, cui plurimum fidebat, vt commissa arcis cura vni ex suis, et dato negotio Camillo Fabriano Pisanorum delectuum ductori, cum IO C ex suis quamprimum Liburnum proficisceretur, et comportatis secum scalis artificiosis ignibus, arcubus, ac vectibus, in Iluam et inde Plombinum dispositis ad id nuper aduectis Corsica triremibus traijceret: ipse terrestri itinere Plombinum contenderet, vbi cum Roderico Auila praesidiariorum Orbitelli duce se coniungeret, et assumptis lo, GroSTeti intercipiendi, quod ab Alexan-dro Interamnate cum CC militibus tenebatur, nondum adeo firmiter muniti rationem iniret. mandatum et Rodolfo Baleono, vt Politianum cum IO C externis militibus properaret, et assumptis Politiani, Cortonae, Arretij, et Arni-vallis delectibus cum Petro Montio in agrum Senensem ingrederetur, et si posset Clusium, vel Montem-Ilcinum, vel Corsinianum, aut denique Bonconuentum interciperet, et inde Senas versus ad Melenianum contenderet. praeceptum item Lucae Antonio Cupano Plombini praefecto, vt cum suis et CC ex Campiliensi praefectura, et cum C, quos ex Portu-Ferrato accerseret, Massam vicinam aggrederetur. imperatum et Rosae Vicchio ordinum ductori, vt ex Grosseti expeditione rediens cum C ex suis Castellionem in agro Pisciensi municipium caperet. his ita ordinatis Melenianus cum IIOIO externorum militum et CCCC Hispanis, quos Florentiae Cosmus ante coegerat, et campestribus aliquot tormentis, vrbe summo silentio exit, scalis, ignibus, vectibus, et omni nocturnae aggressionis instrumento instructus. biduum ante clausae vrbis portae fuerant, ne quid ad nostros renunciari posset, et Bonitium destinatur, ad quem locum ex Cassiani et Geminiani Fanorum delectibus proximioribus VIII signa conuenirent ad VII Kalend. Februar. numerus eorum erat IIII OIO peditum, et CCC leuis armaturae equites. cum his Melenianus per Stagiam noctu itinere facto VI a Senis milliaribus substitit, praemissisque CCC expeditioribus, quoniam cum toto exercitu non poterat, quod tempestuosa nox ea maxime esset, et corruptis luto itineribus aegre miles incedebat, cum aliquot e nostris stationarijs extra vrbem prope palatium, quod vulgo diabolorum vocant, offendisset, eos recedenteis insecutus scalis ad Camolliae portae munimentum admotis vim facit: multi ex hostibus insiliunt, plerique per portam ipsam propugnaculi a nostris negligenter custoditam ingressi sunt. munimentum illud a nostris excitatum fuerat, ne hostis moenibus propinquaret, sed rarae in eo excubiae, ac per noctem fere nullae agebantur. eo capto Melenianus magnum operaepretium fecisse ratus non in vrbem statim, vti statuerat, impetum fecit, sed suos, qui propter continuum imbrem spe tardius adueniebant, praestolari, et interea fossorum opera munitiones instaurare satis habuit, albescente die Bentiuolius cum suis exiguo numero egressus cum a Meleniano repulsus fuisset, suadentibus ciuibus, vt totis viribus in munimentum impetus fieret, loco nondum firmato, Ferrariensis id prohibuit, veritus, ne quis motus interea in ciuitate, hoste tam vicino, exoriretur, praeposteraque diffidentia sua effecit, vt fesso militi tempus daretur spiritus et vireis colligendi et se ad defensionem comparandi; quod nostris summopere incommodauit. locus valido praesidio mox firmatur, eique Leonidas Malatesta praeponitur. hoc habuere principium Cosmi arma; nam in maritima ora et Clanij valle Montacuti et Baleoni conatus frustra fuere, Strozzio Grossetum statim profecto, et inde mox Senas aduolante. Cosmus, vt belli a se suscepti ratio apud vicinos principes constaret, subito ad Senatum Venetum, Ferrariae, et Mantuae duces, item ad Lucenseis scripsit, et suggillata regis ambitione, qui specie defendendae Senensum libertatis ad Italiae totius imperium aspiraret, pro libertate Italiae et Caesaris auctoritate arma se sumplisse dicit, ingratitudinisque Senenseis subinde accusat, qui tot beneficiorum a se acceptorum obliti, vltro se in regis inimici clientelam dederint. reiecto Caesaris legitimo patrocinio, quem merito ob expulsum Io. Lunam ipsis iratum omni officio placatum reddiderit, vt si ad aequas condiciones descendere voluissent, res proculdubio componi potuerit. scripsit et Pontifici, qui se veluti pro arbitro in eo negotio gerebat, misso ad eum Bernardo Colle ab epistolis, petijtque, vt quandoquidem pro communi Italiae libertate bellum ceptum sit, cuius praecipuam partem Pontificia ditio efficiat, sibi cum bona ipsius venia viciniae ac societatis iure vti liceat, vniuersaque Italia Gallo tanquam communi hosti interdicatur. Pontifex vt Cosmo gratificaretur, neque se omnino infestum nobis ostenderet, edicto professus est, neutri se parti eo in bello opitulari velle, sanxitque poena proposita, ne quis ex suae ditionis subditis alterutros ope auxiliove iuuet, postremo Cosmus et ad Senenseis in hanc sententiam scribit. Scire vos velim, ō Senenses, non motus alicuius aduersus vos excitandi, sed Gallici iugi a ceruicibus vestris depellendi caussa me arma sumpsisse; quod si melius consulti mecum conspiraueritis, quam vtilem et honestam operam meam antea, tam deinceps rebus vestris salutarem experiemini. sin contra animum obstinatis, et in bello aduersus Caesaris auctoritatem suscepto perseuerantes, vos caeci perdere vicinisque vestris incommodare decreuistis, quam me hactenus amicum, tam infestum hostem, et aduersus eos, qui vos oppressum venere, perque ruinam vestram ad alios inuadendos sibi viam sternunt, acerrimum propugnatorem sentietis. haec est mea erga vos voluntas, haec animi sententia, quam vt vobis notam facere oportuit, ita vos eam sequi et amplecti tam nunc expedit, quam reijcere et aspernari porro luctuosum et damnosum erit. ad haec Senatus triduo post, hoc est, pridie Kal. Febr. respondet. Quod nobis, cum minime putabamus, bellum moueris, propter recentem foederationem admodum mirati sumus. sed admirationem auxit, quod id in beneficij loco ponere, et amicitiae praetextu excusare litteris ad nos nuper datis conatus sis, nam contraria facta speciosam orationem tuam reuincunt, et cum nulla offensione tibi obnoxij simus, satis ostendunt, te non alia caussa, quam nos opprimendi desiderio, incitari: id eo magis clarum fit, quod nos ab eorum amicitia, quos tu quidem ad oppressionem nostram venisse dicis, sed quibus tamen hactenus amicis et fortissimis libertatis nostrae defensoribus vsi sumus, abducere niteris; quo nimirum amoto tam praesenti auxilio, inermeis iniuriae ambitiosorum hominum exponas, qui specie amicitiae nobis iampridem insidiantur. sed caussa tam iusta freti, et florentibus Christianiss. et erga nos munificentiss. regis opibus subnixi, nihil inimicorum minis territi, iniquos illorum conatus irritos fore speramus, confidimusque te Cosme, postquam apud te perpenderis bellum hoc, quod nunc suscipis, neque iustum neque honestum esse, nec euentu, vt remur, in posterum laetum futurum, eius vlterius persequendi consilium quoque omissurum esse: atque hoc vt mature facias, antequam necessitate coactus culpam corrigere compellaris, te enixe rogamus et obtestamur. ita denunciato vtrinque bello, cum nondum Germani et Hispani a Caesare promissi aduenissent, Cosmus Troilo Rossio comiti, Camillo Corregiensi, et Ludou. Doarae negotium dat, vt singuli C equitum turmas conscriberent, delectus etiam passim in Vmbria et Piceno curat, et in agro Perusino, nam id dissimulanter ferebat Pontifex, et vniuersi peditatūs Italici curam Ascanio Corneo committit. ante omnia propugnaculum ad portam Camolliam ceptum continuatis operibus muniebat, vt ea parte aditum in vrbem intercluderet. Strozzius vicissim opinione citius bellum domi nactus, euocatis Vrsini Petiliani LXX cataphractis equitibus, quos stipendijs regijs alebat, et CCC circiter peditibus Montem-regium, Casolium, Lucinianum, et vicina loca firmauerat, et alias copias Grossetum et Massam in ora maritima miserat. Senis vero omnia summa diligentia et alacritate administrabantur, infirma loca muniebantur, et noua subinde munimenta excitabantur, ciuibus nullum infracti animi signum prae se ferentibus, et ad omnem laborem se comparantibus; a quibus AEneas Picolomineus ad regem, et Alexander AEneae agnatus Romam ad Pontificem ac regios ministros mittuntur; ille quidem. vt de praesenti rerum statu amicum principem faceret certiorem, et auxilia flagitaret; hic vero, vt cum Pontifice de iniuria reipub. a Cosmo facta expostularet, et vt medium interponere se dignaretur, rogaret; quod in speciem factum, vt inuidiam belli intestini in Italia excitati a se amoliretur; re vera, vt interea cum regi addictis Cardinalibus consultaret, et de belli gerendi ratione cum eis ageret. eo fiebat, vt summis difficultatibus negotium illud implicaretur, et magnae molis obsidio Senensis omnium iudicio existimaretur. nam cum ciuicas per colliculos porrigatur spatioso ambitu, quippe quae III fere milliaria complectatur, ad haec optimis muris et profundissima propter situm fossa vndique fere cincta, milite et ceteris rebus necessarijs tunc probe munita essent, non nisi magno hominum numero ac diuturno tempore expugnari posse videbatur. cum vero per VIII portas ad eam adeatur, Camollia post occupatum ab hostibus propugnaculum obstructa, VII aliae superabant, per quas abunde et copiose comeatus in vrbem importabatur, adeo vt maiore multo annonae penuria in castris hostium initio laboraretur, quam in vrbe, excurrentibus passim nostris, et ex Plombinensi agro praecipue, qui absente Friderico Montacuto exiguo militum numero a Luca Antonio Cupano aegre defendebatur, praedas cottidie agentibus; ibi etiam Burianum a Mario Sfortia Sanfloriano captum et direptum, desiderato Ricio Saluio Senensi ordinum ductore. has difficultates Cosmi prudentia ac diligentia superauit, qui prosperis de Britanniae rebus nuncijs recreatus, vbi de reginae Mariae cum Philippo Caesaris F. iam conuentis nuptijs cognouit, in spem erectus est, fore omnino vt Caesar noua ea accessione auctus ad res Italiae tuendas in posterum paratior et expeditior esset. interca Thomam Businium Tridentum ad Cardinalem mittit, vt ipsius opera OIO OIO Germanorum conduceret, eorum praefectura acque illorum, qui ex Gallia Togata expectabantur, Nicolao Madrucio Cardinalis fratri attributa. tunc temporis in Corsica Florentis Fanum, ad cuius obsidionem Andreas Auria haerebat, nouis Hispanorum Adelantado Camoriensi id praefecturae nomen est, duce item Germanorum sub Alberico Lodronio copijs nuper confirmatus, in summas angustias redactum fuerat: tandem cum hominem nullo neque aetatis neque curarum incommodo frangi viderent nostri, constantia eius victi, ac praeterea comeatūs inopia coacti, et alioqui omni auxiliorum spe destituti, disiectis tempestate, quae Massilia summittebantur, et interceptis nauibus, post trimestrem obsidionem, de condicionibus agere ceperunt, et Iordanus Vrsinus ea de caussa a praesidiarijs missus cum Auria transegit. incolumitas omnibus nostris concessa; a gratia excepti Genuensis reipub. exsules, quantumuis Vrsino annitente, vt deditionis condicionibus comprehenderentur; quod post longam altercationem impetrari ab Auria nunquam potuit. quo cognito Bernardinus Corsus, qui in oppido erat, vir fortis, alioqui periculorum contemptor, cum honestam mortem potiorem duceret, quam se inimicorum dominorum arbitrio committere, cum suis audax facinus aggreditur, et quantumuis ductavndique fossa cincto oppido, ad haec stationibus vbique dispositis aditus studiose seruarentur, vt nemo inde exire posset, ipse quasi ad certam mortem properans, custodibus obuijs caesis et perrupto aggere, post editam ingentem stragem se manibus hostium eripuit, exemploque suo docuit, nihil eorum imperuium virtuti esse, qui salutem per desperationem quaerunt. acceptis ab Vrsino condicionibus et datis obsidibus Valerono et Agapeto precipuis ducibus, postquam deditio facta est, Auria Italos regi militanteis ad Senensium littora, Gallos Antipolim in Prouincia, vt insulam nostro milite exhauriret, exportandos curauit, ea lege, ne intra VI menseis contra Caesarem, Genuenseis, et Cosmum, qui Genuenseis eo bello industrie iuuerat, arma ferrent, frustra exules conquisiti, qui fere omnes cum Bernadino egressi virtute sua sibi viam per medios hosteis strauerant. capto oppido et praesidio firmato Auria a Petro Paceco Cardinali, qui post Petrum Toletanum regno Neapolitano praefectus fuerat, rogatus Hispanorum partem in Campaniam Ioann. Andrea duce, cuius iam opera in parte muneris vti ceperat, misit, vt ad omneis Turcicae classis impetus praesto essent. ipse, vt se cum reliquis Caesaris triremibus coniungeret, Centumcellas concendit. mox Bastia, ad quam Albericus Lodronius et Carolus Vrsinus castra posuerant, quod ea defendi non posset, hosti venienti patuit. inde Adamus Centurio Auriae legatus Genuam mittitur, qui de successu Senatum edoceret, et necessaria ad bellum compararet. iamque arctius Senae premebantur, captis vicinis aliquot a Meleniano castellis, atque inprimis aquae penuria laborabatur, resectis fontium canalibus, qui e Camolliano tumulo in vrbem deriuantur: nam cum vrbs edito loco sita sit, non nisi e superiore illo colle aquae in vsus publicos haberi possunt, cisternis in priuatorum vsum inseruientibus. molatrinae etiam passim incensae et dirutae. venere tunc Germani e Gallia Togata; sed F. Gonzaga ex ijs IO CCC retinuerat, quorum opera ad Valfeneram inter Clerium et Damiani Fanum, quae a nostris tenebantur, muniendam vtebatur, tantumque OIO CC summiserat. Hispani vero, qui Neapoli per mare veniebant, a X triremibus ex nostris, quae tempestate, vti diximus, iactatae hostium manus euaserant, aliquantum damni vna et altera trireme desideratis acceperant, et IC fere ex suis amiserant, quorum pars caesi; pars armis exuti et remo addicti sunt, recenti adhuc odio, quod nihilo clementius nostros ad Iluam nuper accepissent. qui periculum effugźre, Plombinum delati ac Liburnum, incolumes in castra peruenere. ijs praefecerat Cosmus Franciscum Arium alterius Florentiae arcis custodem, eo facto ipsius gratiam captans. id vero molestissime tunc Cosmo accidit, quod cum propter frequenteis, quae de F. Gonzaga cottidie deferebantur, querellas Caesar tum maxime a Ioann. Luna arcis Mediolanensis praefecto, nuper in aulam ea de caussa profecto, incitatus eum omnino a prouinciae illius administratione remouere statuisset, Melenianum in eius locum, quia alium non habebat, sufficere voluerat. sic enim iudicabat, belli rationes interturbatum iri, si Melenianus reuocaretur. itaque sedulo cum Caesare per legatos egit, vt Meleniano, qui se iam ad profectionem parabat, liceret cum bona eius gratia bellum hoc, quod tanti momenti esset ad res suas in Italia stabiliendas, ante discessum conficere: idque impetrauit. itaque in Gonzagae locum Gomesius Figueroa iam inclinata aetate homo, qui longo tempore Genuae res Caesaris procurauerat, ad haec negotijs quam armis tractandis aptior, ad Mediolanensem praefecturam euocatur, magno rerum Caesaris detrimento. interca excurrentibus ex vrbe militibus per oram maritimam Cosmus Petrum Gentilem Perusinum cum CC peditibus et L equitibus eo misit, qui nostrorum conatus impediret. tunc et res male gesta Iulio et Pandolfo Ricasolijs, qui a Meleniano impetrauerant, vt sibi liceret Cosmae Fanum exiguum castellum in Vmbronis valle a Brollio IV milliaribus dissitum, quod a Senensibus tenebatur, et Clantio multum incommodabat, aggredi: ijs adiuncti Antonius Maria Perusinus et Symeo Roserminius cum suis cohortibus; Leo item Carpensis cum L equitibus, et Simo Ambra ac Presacius Arretinus volonum duces. paratis deditionem facere praesidiarijs vita ac rebus saluis, quod exiguo numero essent, cum recusassent hostes illi ex desperatione in furorem versi gnauiter se ad defensionem comparant, et euocatis qui circum erant, auxiliaribus copijs hostem cum damno ac dede ecore obsidionem soluere compellunt, deductis aegre tormentis. damnum et tunc a Melenianis acceptum, cum pabulatum in vallem proximam comeatu abundantem cum mulis ac iumentis profecti, in CCL circiter pedites ex nostris et turmam equitum incurrerunt, et amissa omni praeda ac iumentis caesi et in fugam versi sunt; ex ijsque L capti vix e nostrorum manibus, superueniente Rodolfo Baleono, eripi potuere; ex nostris inter pugnandum capto AEmilio Turaminio patricio Senensi, ardentius in hostem prouecto, cum vero nostri per Politianum agrum crebro praedas agerent, Corneus IIII cohortes nuper a Baleono conscriptas duce Hercule Penna euocat, et CLX circiter equites, quorum ductor Io. Baptista Martinius; his iunxerat se Io. Franciscus Balnei et Leonetus Corbarae comites, vterque cum L equitibus, qui omnes Folianum conuenerunt, vt inde nostrorum ex Ciuitella in agrum Arretinum eruptiones impedirent. excitatum et a Corneo ad Glanij pontem munimentum iuxta Politianum et praesidio firmatum, quo Senenseis transitu intercluderet. cum iam duo menses elapsi essent, nullo alio operae pretio facto, et fremerent omnes bellum inutiliter a Meleniano duci, Cosmus etiam ipsum crebro sollicitaret. Melenianus Auolam Bellantianorum castellum, quod inter Clantium et Castellinam situm rebus suis multum incommodabat, petit. praesidiarij post verberationem tandem dedere se victoris arbitrio coacti sunt, iuxtaque belli leges seuere a Meleniano habiti, et quod, cum locus tormentorum patiens non esset, tormenta tamen admoueri passi fuissent, omnes in furcam acti. nihilominus nostri cum Glanij ponte occupato in Arretinum agrum excurrerent, et late omnia infesta redderent, hostes vt damna accepta vlciscerentur, bipertitis copijs, pars duce Baleono cum OIO IO peditibus et equitum turmis Bartholomaei Vrsini et Carlori Vrsini, qui nuper Corsica redierant, per Folianum, reliqui duce Corneo per Politianum in agrum Senensem descendunt, et destructis molatrinis ac praedis abactis omnia ferro et igne vastant. progressus vsque Clantianum Corneus Saporosum Firmitanum ordinum ductorem fundit, et XXV ex suis capit: dein coniunctis cum Baleono copijs Turritam aggreditur. cumque ibi nostros insidijs exceptos in oppidum dissipatos compulisset, Paullus Vrsinus, et Flaminius Stabia, qui Luciniano militibus nudato metuerent, noctu cum suis proficiscuntur, et oppidum praedae expositum deserunt. ibi relicto Georgio Interamnate cum peditum signo Asinam-longam superioris anni direptionibus deformatam petunt, et deditionem facere detrectantibus nostris retro Politianum redeuut. interea tormentis res ad vrbem gerebatur ex propugnaculo a Meleniano capto, et munimento a nostris ex aduersa parte ad Camolliam portam excitato, ex Prosperi Fano contraria verberatione se inuicem infestantibus. captum tunc et coenobium Insulanum, quod in via erat, quae Montem-regium ducit, sicque impeditus libera Monte-regio ad Casolium accessus. capta et Tolfa aut amplius milliario ab vrbe dissita, quae a rusticis tenebatur, qui omnes fere in furcam acti: ac mox Scopetum, quod vix hoste viso deditionem fecit. missus et Clociolam Turcorum ciuium Senensium castelium Chapinus Vitellius cum peditatūs Hispanici parte, CC equitibus ac II tormentis, quibus admotis statim locus deditur; sic enim conuenerat cum filijs, qui arcem tenebat, veritis, ne patri alioqui suspecto fraudi eiret, si ad primum hostis conspectum deditionem fecissent. inde Melenianus ipse ad Columbae Fanum copias ducit, quod a rusticis tenebatur, qui quod resistere ausi essent et tormentorum verberationem sustinere, omnes in furcam acti: feminis tantum ac pueris parcitum. his confectis Meleniani consilium erat ad S. Marci portam, quae oram maritimam spectat, propius accedere, munitisque ibi castris arctius vrbem cingere. sed Clusiana clades conatus eius aliquantum retardauit. Clusium tenebat Santacius Iaquini Vasconis legatus Cutiliana vico in montibus Pistorio vicinis natus, homicidijs infamis, qui P. Strozzio aliquandiu militauerat, et iniuriose ab eo, vti iactabat, habitus Cosmi permissu in patriam redierat; vnde portea rursus cum bona eius venia, quod fidem de Strozzio, cui ob iniuriam priuatam offensus erat, occidendo dedisset, ad nos transfugerat. huic cum Bacio Rospilioso Pistoriensi homine Cancellariae factionis, cui et addictus erat, amicitia intercedebat, a quo ingentibus promissis inuitatus, vt pacem ac securitatem patriae tradito Clusio conciliare vellet, tandem re cum Strozzio communicata ipsius permissu fidem amico dat, et Ascanio Corneo oppidum traditurum se pollicetur. condicta dies et hora; ea erat nox media inter Veneris et sabbathi diem S. hebdomadis; tunc enim praesidiarios ex occasione exicuros, paucosque domi remansuros, perquos sibi facile sit, quod promiserit, exequi. etsi Corneus de Santacij fide dubitabat, tamen quod Cosmum secreta dudum cum eo consilia agitare sciret, et alioqui dignum aliquod facinus seorsim a Meleniano, a quo non ita se diligi sentiebat, facere desideraret, expeditionem suscipit, et gloriae partem non inuitus Baleono, qui et ipse Meleniano minus gratus, communicat. interea Strozzius Casolio et ex ora maritima copias occulte euocat, ex ijsque IO CCC scloppetarios deligit, cum omni, quem penes se habebat, equitatu, quorum curam Aurelio Fulgosio et Montacuto committit, qui nocte condicta Sarteanum III a Casolio milliaribus summa celeritate ac silentio veniunt. receperat Santacio Corneus, ne hominem in suspicioneni adduceret, cum CCCC solummodo Clusium se venturum, ceterum cum maiore multo numero ire decreuerat, vt si res non succederet, tam magnas vireis haberet, vt vinci non posset, et si oppidum minime caperet. saltem vastato agro Santacij perfidiam citra periculum vlcisceretur. cum igitur copiae ad id destinatae Sarteanum conuenissent, summo silentio de nocte proficiscuntur, eo ordine, vt primum agmen ex delectis duceret Corneus, secundum Baleonus, qui pugnandi ardore in pedes descenderat, relictis V equitum turmis, totidem enim habebat, et eorum cura commissa Bartho lomaeo Graeco, et Io. Francisco Balnei comiti. vltimum agmen Hercules Penna claudebat. ita VII milliaria emensi ad eam viam fessi veniunt, quae inter cliuum ad dextram arduum et fossam ex aduerso profundam contrahitur, demumque vtrisque coeuntibus omnino non interciditur, vt non nisi ponte transiri possit. illac vbi transiere, solutis, vt fit, in loco angusto ordinibus, campus decliuis aperiri cepit, qui rursus iuxta oppidum constringitur. ibi cum omneis in pedes iussisset descendere Corneus, et equos lixis custodiendos tradere, ipse progreditur, et duabus ante auroram horis oppido propinquat. tum misso, qui Santacio aduentum suum renunciaret, et ad colloquium cum Bacio inuitaret, ille sibi non esse integrum egredi, ceterum egregie parata omnia respondet, et vt veniat, hortatur. igitur rursus missi duo, qui cum Santacio colloquendi specie vultum eius et loci faciem inspicerent. ij antequam admitterentur, diu morati postremo ad Santacium introducuntur, qui iam nudata voluntate, cum signum, quod a Corneo haberent, edere iuberentur, intentato mortis metu et laqueo producto, illi nihil minis territi se nullum habere, et tantum ad colloquium missos esse responderunt, et ita retenti sunt. missus inte rea a Santacio, qui Corneum festinare iuberet, cui Corneus fidem non habuit, quod suos minime redirevideret. itaque iam albescente die cum illi non redirent, Corneus XX delectos eodem mittit, qui quid intro ageretur inspi cerent: quos vbi Santacius venire sensit, non amplius cunctandum aut dissimulandum ratus, tormentotum clauis ferreis ac plumbeis plenum displodi iubet, cuius vno ictu omnes promiscue discerperentur; moxque igne de turre accenso, vt inde signum nostris daretur, Franciae nomen inclamatur, et scloppetis infestis praesidiarij in hosteis eiaculantur. sero errorem sensit Corneus, qui locorum minime gnarus in insidias praecipitauerat; cum enim tam firmas copias putaret adduxisse, vt vinci non posset, tandem se locorum angustijs, per quas recedentibus necessario transeundum erat, non hominum numero oppugnari animaduertit. tamen consilium ex necessitate cepit, et periculi magnitudinem virtute, quantum in se esset, superare decreuit, reductosque suos eodem ordine, quo venerat, superatis prioribus angustijs in planicie ponti subiecta in aciem instruit, qui quod magnam partem tirones essent et de via ac vigilia fessi, aegre et confuse se ad pugnam comparabant. heic magno errore a Corneo peccatum fuisse sero cognitum est, qui pontem, perquem redeundum erat, minime statione firmauerat, quem nostri mox superuenientes occuparunt, et inde progressi, hosteis initio se strenue defendenteis, sed qui vbi ad laeuam nouas copias et equitatum nostrorum ex colle descendentem videre, sensim solui, mox et fundi cepere, adorti sunt. Bartholomaeus, qui equitatum ducebat, homo impiger, cum non aliam salutis viam videret, mature in aduersos acri impetu facto per collem enititur, et ita quamuis dissipatis suis euasit. Baleonus vero, qui vltimum agmen ducebat, cum impetum praesidiariorum, qui eruptionem eodem tempore fecerant, animose diu sustinuisset, tandem cum parte peditatūs, quae in collem euaserat, nam equitatus noster pontem insederat, se coniungit, et dum ibi inter primos fortiter pugnat, scloppeti ictu sub auriculam sinistram accepto occisus est. Corneus cum idem consilium, sed serius per aduersos nostrorum ordines euadendi, quod Bartholomaeus et Balnei comes feliciter sumpserant, sequi decreuisset, a suis desertus et equo suffosso in manus Theophili Calcagnigni comitis incidit. captus et Petrus Paulus Tusingus, et statim liberatus. vix ex omni numero LXXX equites elapsi, ceteri occisi aut capti, peditatus magnam partem caesus; qui superfuere interclusi se dediderunt. hunc exitum Clusiana expeditio habuit, de qua cum ad Iulium Pontificem, cuius sororis Corneus erat filius., allatum esset, fertur dicterio se et Corneo digno, facta ad Santacij nomen, quod lingua Italica obscurum ac nullius virtutis sanctum sonat, allusione, tristem nuncium more suo excepisse: mirari se nimirum, qui Corneus, qui minime veros Sanctos ac ne Deum ipsum crederet, se temere Santacio credidisset, et fidem eius promissis tam in considerate habuisset. hoc casu cum aliqnantisper interturbata essent hostium consilia, negligentia tamen ac securitate nostrorum effectum est, vt tantae victoriae fructum amiserimus, et contra Cosmi sollertia et accurato studio effectum, vt damnum illa clade acceptum pro tempore sarciretur. nam cum Clearchus Beuagna vnus ex Baleoni ducibus, cuius curae Politiani custodia credita fuerat, statim dilabente equitum turma, quam ibi habebat, locum deseruisset, Georgius Interamnas, qui commodum sub id tempus Turrita cum peditum cohorte aduenerat, suffectus est, moxque missus Carlotus Vrsinus, qui praesidiarijs praeesset, et Sfortiae Sanfloriano, qui nuper Roma venerat, supremum per totam eam regionem imperium attributum. missi statim in Glanianam vallem OIO Hispani et CXX equites cum Chapino Vitellio et Hier. Albitio, qui summa celcritate XXXII milliaria vno die emensi, vt repentinis motibus, qui taleis casus sequi consueuere, praeuerterent, Ciuitellam peruenerunt, ibique substiterunt. nostri ad Valiani pontem Glanio impositum castra posuere. quo de fluuio locus postulat vt aliquid dicatur. IIII ab Arretio milliaribus copiosa aquarum colluuies in Arnum exoneratur, quae incerto fonte diuersas in plagas per plana, prout decliuius heic vel illic solum, modo in hanc modo in illam partem decurrit, et pars VIItrionem versus, pars ad orientem tendit, et iuxta Vrbeuentum in Paliae flumen delabens mox Tiberi absorbetur, plerisque locis adeo humili alueo, vt quamquam fluat, paludis tamen potius speciem, quam fluminis referat, fundumque ita tenacem habet, vt vix vado transiri queat. Glanij nomen ei inditum est, vnde Glaniana vallis dicta, quae ab Arno ad Tiberim per LX amplius milliaria porrigitur collibus fructiferis vndique cincta; et a VIItrione quidem Arretium, Castellionem, Florentium, et Cortonam, quae Florentinae ditionis sunt, spectat, ab Austro Ciuitellam, Marcianum, et Folianum, ad quae per Arni valleis iter est. habet et ab ea parte Lucinianum, Asinam-longam, Sarteanum, Clantianum, Clusium, Cetonam oppida Senensium ditionis, inter quae ac Turritam meridiem versus Politianum iacet castellum Angeli illius adeo eruditi viri, et postea Marcelli Ceruini, qui Pontifex sed breuis aeui creatus est, cunis nobile, quod ad Florentinos pertinet. nunc illius aquae deriuatione Etruriae pars ea summe fertilis reddita est, citra inundationis periculum, cuius metu Florentinos quondam legatos ad Senatum misisse Corn. Tacitus auctor est. ab ortu etiam, qua Pontificiam ditionem attingit, Iulij Ricasolij industria magno regionis emolumento nostris temporibus deductam eam aquam constat, quae vbi profundiore alueo continetur, pontibus stratis transmittitur, sicuti Valliano, a castello, cui subijcitur, ita vocato, per quem Cortona et Castellionaeo Politianum itur. locum tunc Cosmus ab vtraque ripa valido praesidio firmauerat, quod ad Politiani securitatem maximum momentum haberet. postquam eum frustra tentauere nostri, Politianum, quo se Io. Franciscus Balnei comes a strage Clusiana receperat, tubicinem mittunt, qui regis nomine oppidum dedi postularet. cum nihil successu territos eos viderent nostri, ad praedas versi domum reuertuntur, abductis secum permultis captiuis, cum quibus aequabili belli iure vt ageretur, vrgebat Strozzius; idque ea mente faciebat, vt Florentinos exules, quos multos in castris habebat, viros alio qui strenuos, sed poenae turpis metu pericula detrectanteis, metu illo sublaco ad rem bellicam promptiores redderet; quod a Cosmo impetrari nunquam potuit, qui in Florentinos captos tanquam perduelleis animaduertendi potestatem sibi seruauit, quantumuis Strozzius minaretur, se eodem iure in Hispanis bello captos vsurum. protinus vtrinque noui delectus habentur, et ad Cosmum quidem venit cum IO peditibus Io. Piscianus, et Vidus Galianus cum CCC. venit et Leonetus Corbora cum ala L equitum, qui omnes trans Glanium per Politianum, Valianum, et Folianum a Sanfloriano distributi sunt. miserat interea Strozzius vnam et alteram equitum alam Casolium ducibus Seriliaco, qui nuper Parma aduenerat, et Mario Sanfloriano, quibus se comitem adiunxerat Baptista Iunius exul Florentinus cum CCC peditibus. Casolio Colles oppidum et Geminiani Fanum obiectum est; quibus propterea ad impediendos nostrorum conatus impositi Iacobus Malatesta cum CCC nuper conductis, et cum totidem Bellus Foroliuiensis. tunc et remotus Politiani praefectura Gorus Monte-benicensis ob suspicionem consiliorum cum nostris initorum, quod tamen postea calumniosum compertum est, et ab oppidan is confictum, quibus ille ob nimiam seueritatem odiosus erat. in Gori locum suffectus est Io. Oradinus. iam redierant in castra OIO Hispani duce Leone Sanctio a Meleniano post cladem Clusianam ad firmandum limitem Arretinum missi, et Gaiazius cum ala equicum. ita aucto exercitu Melenianus, ne nihil ageret, Chapino Vitellio, cui Germanos ac tormenta attribuerat, negotium dat, vt Belcarum III milliaribus ab vrbe Tauraminiorum Senensium castellum, quod Monteregio ex ota maritima ad vrbem venientibus transitum dabat, vi expugnaret. admotis tormentis locus captus; mox et Leccetum coenobium. Strozzius, qui metueret, ne sensim via obsessis ad oram maritimam praecluderetur, ad S. Marci portam haut longe ab vrbe festinatis operibus munimentum excitauerat, nec longe rursus hinc monasterium Benedictinum operibus ac milite firmauerat. eas munitiones sibi expugnandas ratus Melenianus, antequam altius exstruerentur, Belcaro capto statim V Eid. April. cum Vitellio et Carolo Gonzaga IIIOIO delectis ex Germanotum Italorum et Hispanorum copijs, CC equitibus ac II tormentis eo tendit. Monasterium Ventura Castellanus cum CXX peditibus tenebat, cui CC ab hinc passibus tumulus imminebat, a nostris itidem munitus et propugnaculis iam aliquantulum erectis firmatus. eum ante omnia aggrediuntur hostes, negotiumque datur Ferdinando Sastrio et Hier. Iuniosae Hispanis ducibus, qui Cosmo militabant, vt cum CC peditibus diuersa parte impetum facerent. succedente conatu Bentiuolius qui cum IO CCC delectis Italis auxilio venerat, in vallem vrbi vicinam concessit, in quem capto tumulo illo Melenianus Italos et Hispanos immittit, qui recedenteis nostros insequerentur: ipse cum Germanis ac tormentis loco idoneo substitit, quo coenobium tenentibus nocere, et suis, siopus esset, praesto esse posset; Bambalinumque Arretinum cum IO scloppetarijs collem propinquum occupare iubet, vt si per D. Marci portam a Senensibus eruptio fieret, suis adesset, et nostrorum impetus commodius sustineret. interea acriter a Bentinolianis et Melenianis in valle certabatur, peiore tamen nostrorum condicione, qui tandem impares ad munimentum ex aduerso S. Marci portae exstructum se recepere, quo iam Strozzius ipse cum delecta iuuentute aduenerat. vbi Gallos cessisse videt Melenianus, copias omneis ad monasterium reducit, admotisque tormentis cum in eo esset, vt verberationem inciperet, partem copiarum ad alterum vno ab hinc milliario coenobium, quod ad portam Romanam vrbi proximum CC ex nostri tenebant, repente mittit, quibus venientibus nostri cessere, hostesque loco potiti eum praesidio imposito firmant. tum denunciatione obsessis in coenobio facta, vt locum dederent, cum recusarent, superbo etiam dato responso, pulsantur muri, et ruina edita Hispani statim impetum faciunt, sed primo repulsi sunt. Strozzius, qui cuperet conatum impedire, cum OIO peditibus et equitatu, quem penes se habebat, aggredi hostium castra statuit, praemissisque aliquot equitibus, qui circuitu facto in frontem incurrerent, ipse a tergo aggerem parat adoriri. id neutiquam Fridericum Montacutum latuit, qui castrorum praefectus per Meleniani absentiam omnia administrabat. is igitur instructo exercitu Brixium Pleuensem aggere cum suis egredi et vltro confligere iubet, eoque conflictu ex nostris C, ex hostibus XX solummodo, vt ipsi scribunt, cecidere, quos imparatos oppressurum se Strozzius sperauerat. hoc facto cum nulla spes obsessis suppetias ferendi superesset, Ventura ad Vitellium mittit legatum suum, qui de deditione cum eo ageret: ille hominem ad Melenianum noctu ducit, et post vnius diei altercationem, cum nullas condiciones admitteret Melenianus, tandem nostri arbitrio ipsius se permisere: quibus vita condonata, et vt cum ense abire possent, permissum, fide data, intra III menseis proximos regi non militaturos. ita intercluso vndique Senensibus exitu, et pensato aliquantum damno ad Clusium accepto, Melenianus in prosperi successūs spem certam venerat. contra Senenses hoc casu non tam territi quam periculi admoniti, Thomam Veteranum ad regem mittunt, qui ipsum et Momorantium, penes quem omnia regni negotia erant, de rerum suarum statu edoceret, et auxilia flagitaret. sub id tempuse Gallia venere Octauius Farnesius et Ludouicus Picus Mirandulanus, vt delectibus nouis Gallorum vireis in Italia firmarent. sed deerat pecunia, sumptus tot exercitibus alendis pares regio aerario minime ferente. qui tamen defectus Senensium pro libertate certantium alacritate et Florentinorum exulum fide subleuabatur, Roberto Strozzio Romae omne studium adhibente, vt regis amicos confirmaret, et opes suas atque amicorum sine modo in id prodigente. eius etiam opera factum est, atque Petri fratris inprimis, vt Leo Strozzius, quem aulicorum factionibus dignitate motum Melitam secessisse supra diximus, vir ingentis animi et Cosmo summopere formidolosus rursus ad regis obsequium rediret. huic concessum, vt cum XII triremibus in mari mediterraneo et per omneis portus, qui in Italia regis nomine tenebantur, summum imperium haberet, nec in Galliam, nisi cum vellet, venire teneretur. has condiciones vir generosus necis paternae memoria adhuc oculis obuersante facile amplexus est, quamuis opimiores longe ei a Io. Vega Siciliae Prorege deferrentur, sollicitante ad id eum Omede Hispano ordinis Hierosolimitani magistro. igitur ille cum aliquot equitibus amicis ac plerisque exulibus Florentinis relicta Melita in Italiamvenit, et ad Herculis portum substitit, locoque muniendo diligenter intendit. eodem tempore OIO OIO Germanorum ex Subalpina regione a Brissaco summissa, et delecti Galli ductore Valerone Antipoli soluere, et portum Herculis tenuere. ab Algerij quoque rege, is erat Azenes Hariadeni Ahenobarbi F., impetrata classis, quae cum Dragute, cui a Solimano rebus Asiatis tunc occupato id negotij datum erat, se coniungeret; is quippe cum L triremibus propediem expectabatur. in Corsica vero Castellario et Curia ab Augurtino Spinola captis, morbo grassante Genuenses militem per oppida quae tenebant distribuerant: indeque capta occasione R. Strozzius Iralos, qui sub Thermo in insula merebant, reportandos in oram Senensem curauerat; qui cum Liliorum insulam vulgo dictam, quae Amalfitani ducis est, praeternauigarent, turrem portui Herculis obuersam, cui praesidium Amalfitani permissu a Cosmo impositum fuerat, cepere. venit cum ijs Sanflorianus Langobardiae Prior, qui regi militabat, et Salerni regulus, qui inde Castrum tendit, vt cum amicis, quos Romae et Neapoli habebat, propior consilia agitaret. nec cessabat Cosmus delectibus passim imperatis, et, vt vireis regis distraheret, sollicitato per Hieronymum Carpensem familiarem suum Octauio Farnesio, quem cum aliqua offensione nuper ex aula redijsse intellexerat. verum is, quanquam spes de Placentia restituenda fieret, insuperque amplissimae condiciones offerrentur, tunc temporis adsentiri noluit, quod inconsulto Alexandro cardinali fratre, quem in Gallia apud regem reliquerat, de re tanti momenti transigere, ac ne deliberare quidem aut posse aut velle se diceret. interea Melenianus, qui vi non posset, arctius obsessam vrbem fame premere statuit, eoque consilio hospitia propius disponit, quibus tuendis cum copiosiore milite opus haberet, per Tridentini cardinalis ditionem a Nic. Madrucio ipsius fratre Cosmi rogatu delectus habiti, qui tamen ob varia impedimenta Maio mense citius in castra peruenire non potuerunt. Vincentio Nobili Pontificis sororis F., qui ab eo ad Cosmum missus fuerat, vt de adfinitate nuper secum contracta gratias ageret, Cosmus vt auunculo gratificaretur, peditatūs Italici curam attribuerat, quae Ascanio Corneo tunc captiuo antea commissa fuerat, insuperque Clanianae vallis praefecturam. Sanflorianus equitatui vniuerso praeerat, Chapino Vitellio equitibus veteranis, quibus Rodolfus Baleonus ad Clusium occisus imperabat, praeposito. Fridericus Montacutus castrorum praefecti munus eo bello obibat. et Fridericus Sabellus in Leonidae Malatestae locum suffectus munimentum ad portam Camolliam exstructum initio anni occupatum cum OIO IO militibus tenebat. Carolus vero Gonzaga Meleniani legatus erat. parte alia Strozzius nihil non mouebat, vt hostem ab obsidione reuocaret. et Io. Bernardinus Sanseuerinus Somae dux, qui in Plombinensi agro bellum gerebat, totam oram maritimam Gallicis armis hosti infestam reddebat, et cum IO CCC profectus Burianum ceperat, et arcem obsederat; verum superueniente Alexandro Bellucino Mutinensi, cum a Gauorano, quod Bellucinus oppugnare velle fingebat, metueret, iter flexit, ex eaque occasione Bellucinus statim Burianum venit, et comeatu ac recenti milite, cuius ergo venerat, firmauit, sicque Somae ducem ab arcis obsidione omnino remouit. Casolio etiam Seriliacus et Marius Sanflorianus continuo excurrebant, exceptumque insidijs Dominicum Rinucinum in agro Volaterrano cum CCL peditum cohorte male multauerant, ac postremo in domum obuiam inclusum occiso Friderico Eugubino comite ad deditionem compulerant. crebrae item inter Camoliae et munimenti ab hoste occupati praesidiarios velitariae pugne fiebant, tam prope stationib. dispositis, vt colloquentium voces vtrinque exaudirentur. cum frustra nostri tentassent hostem longius summouere, Melenianus locis ijs, quos tenebat, vt sibi videbatur, satis firmis animum ad vicina oppida sub potestatem redigenda adiecit: ac primum quidem turrem Vinaliam, quae intra Ouilem portam et Vieni Fanum iacet, et a rusticis ac militibus aliquot tenebatur, aggreditur, adductis secum III Germanorum vexillis IO Hispanis ac totidem Italis, maiore tormento I et duobus minoribus. vbi venit, per tubicinem dedi locum petit, extremum supplicium minatus, si expectarent dum tormenta admouerentur. recusantibus obsessis, pulsantur muri, quorum mox parte deiecta praesidiarij Meleniano se dedunt quos ille, ea quam interminatus fuerat, seueritate vsus, omnces in furcam egit. id admodum Strozzij animum exulcerauit, qui cum ad contemptum suum rem pertinere existimaret, in loco vrbis editissimo, vbi olim arx erat, patibulum erigi, et IIII Hispanis ibidem in hostilis exercitūs conspectu gulam laqueo frangi iussit. quam iniuriam Hispani, quando in homines non poterant, immisso in palatia Senensium, quae circa vrbem erant et huc vsque seruata fuerant, incendio vlti sunt. dein post animosas illas ab vtraque parte vltiones mollescentibus animis humanius inter eos agi ceptum, exceptis semper exulibus Florentinis, in quos vt perduelleis animaduertendi ius Cosinus sibi seruauit. mox Cosinae Fanum, Vitignani turris, Sexta, Orgiale, et Mons-Glacanus loca vicina occupata aut dedita. Ancaianum etiam, quod inter Casolium et Montem-regium est, impetu captum; ac tum primum iure belli cum ijs ab Hispanis actum. iamque arctius vrbs obsidebatur, et nouis atque adeo externis auxilijs, vt eam liberaret, sibi opus esse iudicabat Strozzius. itaque cum frustra ab Heluetijs rex militem in Etruriam deducendum petijsset, quod foedere nuper renouato domus Medicea comprehenderetur, a Raetis, quibuscum rex separatim pepigerat, quamuis cum Heluetijs ij foederati essent, auxilia impetrauit in Cisalpina vero regione noui delectus habiti ducibus Ludouico Carissimo, Hadriano Baleono, Camillo Martinengo, Fuluio Rangono, et Octauio Tienae comite, quibus omnibus praefectus Mirandulanus. Senas vero iam cum nouo milite venerant Aurelius Fulgosius, Paullus Vrsinus, Bonifacius Caietanus, Flaminius Stabia Vrsinus, et Hier. Corbara; nam Bentiuolius iam a longo tempore in vrbe erat, et per Strozzij absentiam rei bellicae praeerat. quibus belli apparatibus vt in tempore praeuerteret, Cosmus ad Caesarem scripserat, et mature auxilia poposcerat, inprimis II OIO Germanorum ex Noricco acciri petierat, praeter Madrucianos, qui propediem venturi erant, atque vt copijs nostris, quae iam Mirandulae et Parmae conuenerant, incommodaret, cum Meleniano decreuerat, vt iuxta vrbem et in Claniana valle, ex qua nostri iuuabantur, messis corrumperetur: idque negotij datum Vincentio Nobili, qui re confecta in castra confestim rediret, et hospitium ad Romanam portam, qua sola adire vrbem et inde liber e exire licebat, muniret, vt omni ex parte accessus ad illam praecluderetur. interea affertur XX triremeis Massilia in Corsicam ad transportandum militem et praesidijs firmandum Aiacium, quod Vrcinium Ptolemaco dici quidam putant, et Bonifacium nauigasse, quae inde in Africam aduersam ad Algerij regulum transiturae essent, vt cum eo se Draguti ex oriente Solimani iussu cum L triremibus breui venturo coniungerent. quo magis festinandum sibi existimauore Caesariani, et cum Mediolano metuerent, lecta in Insubribus V OIO peditum et CC equites Cremonae conuenire iussi, quibus omnibus Io. Luna arcis Mediolanensis praefectus cum summo imperio praeesset, et cum ijs se Raetis venientibus opponeret. noui etiam delectus habiti a Camillo Columna per Latium Caesaris iussu, et IIII OIO peditum ex Samnio et CC leuis armaturae equites euocati in agrum Perusinum et Cortonensem descenderunt, vt Cosmo, quicquid moliretur, praesto essent. nam Florentinos exules Romae ac Venetijs regiorum ministrorum hortatu denuo conspirasse intellexerat, et impellente Bindo Altouito cum omni familia pecuniam conferre, quae conducendis II OIO peditum et CC leuis armaturae equitibus duce Vincentio Thaddaeo satis esset. iamque Raeti a rege conscripti in itinere erant, et cum non satis mature Io. Luna se ijs opposuisset, in agrum Brixianum Venetae ditionis descenderant, atque per Mantuanum deflectentes transmisso Pado Concordiam venerant. tres omnino viae erant, per quas inde in Etruriam perueniri poterat. vna quidem per Pontremolium, et Tarrensem vallem, quae a Caesarianis tenebatur, et alioqui angustos admodum et impeditos aditus habebat, ideoque nostris transitu difficilis. altera per agrum Mutinensem et Carfinianam vallem ditionis Ferrariensis; sed tum Sanperegrini mons in Apennino superandus erat, vnde per Castrum-nouum Bargam ibatur, aspero maxime et impedito itinere, et quo tormenta subuehi non posse apparebat: ad haec omnis illa regio sterilis est, et Lucenses cum Caesare foederati et Cosmo amici transitum minime concessuri credebantur. restabat tertia, qua per Bononiensem agrum in Vmbriam, inde, si transitus concederetur, nostri Perusium profecturi et per Clusium Senas peruenturi erant. itaque omnem operam dabat Cosmus, vt Pontifex regi transitum negaret, idque ab eo obtinuerat, Sanuitali cardinali eam ob caussam a Iulio Bononiam ablegato, et Vrbini duci copiarum Pontificiarum praefecto dato negotio, vt cum III OIO delectorum aditus seruaret. Bargam missus a Cosmo M. Antonius Oddus, qui regionis delectibus praeesset, et Prato Antonius Marius Siluagius Perusinus cum peditum cohorte impositus. Pistorium vero Symeo Roserminius et mox Nic. Alidosius, qui ex Latio cum CCL peditibus nuper venerat, missi, cum paullo ante Pisis custodiendis Conceptus Vincus Firmanus praepositus fuisset. inde missi Chapinus Vitellius cum CL equitibus et III Italorum peditum vexillis Clantium versus, Sanflorianus cum OIO IO Hispanis et Madrucius cum totidem Germanis, qui vsque ad Clanianam vallem progrederentur; ibique se ad corrumpendam messem, vti conuenerat, cum Vincentio Nobili coniungerent. his se addidit comitem Radosius Dalmata cum L equitibus Epirotis. in itinere captum Monasterium cardinalis Mignanelli castellum, Armaiolum vero direptum, vbi oppidani animose admodum se defenderant; Rabolanum et Ascianum ab municipibus partim dedita, partim capta, et militi in praedam concessa. capta et alia loca minime munita, in quibus tamen defendendis oppidani pro Senensium libertate deuoti animosiores quam prudentiores se praebuere tandem relicto S. Caeciliae podio, quod firmius videbatur, quam vt primo impetu capi posset, Sanflorianus ad Folianum se cum Nobili coniunxit; cum inde iuxta Lucinianum conuenissent, ibi corrupta messe, et destructis Rugomagno, Fernetella, et Scrofanio locis ab oppidanis desertis, Asinam-longam adoriuntur: quae, cum praesidiarij, qui duce Iacobo Romano locum tenebant, deditionem facere recusarent, admotis tormentis et pulsatione facta, mox impetu capta est, et Romanus ipse, qui ad Sanflorianum perductus eius iussu continuo strangulatur. Turrita et Clantium superabant, a quibus Politianum admodum infestabatur. primo Turrita tentatur, quae a LX circiter praesidiarijs praeter oppidanos tenebatur: cumque primo restitisset, mox admotis tormentis desperata salute praesidiarij se Vincentij Nobilis arbitrio permisere, qui et ijs vitam indulsit, et locum, quem plerique destructum mallebant, muniuit ac praesidio firmauit. quo facto cum Melenianus vereretur, ne Strozzius totis viribus in castra milite destituta impetum faceret, copias reuocat tanta festinatione, vt non solum Clantianum, quod Politiani, vt sibi admodum infestum, oblato milite ac pecunia expugnari postulauerant, tentatum non sit, sed copiae alia via, quam qua destinauerant, vt pote breuiori et expeditiore redierint, et omnem regionem illam, quae ad Bonconuentum pertinet, intactam reliquerint, minime ibi corrupta messe. in itinere Caeciliae Fanum captum, quod tamen nuper sibi minime aggrediendum censuerat Sanflorianus, inter Lucinianum et vrbem situm castellum, quod maxime Senensium obsessorum rebus postea incommodauit. inde in castra ad Melenianum perueuerunt. sub id tempus Ferrariensis cardinalis Strozzium socium in imperio non ferens Senensium rerum curam liberam ei reliquit et fide a Cosmo accepta, vrbe excessit. cum iam in agrum Perusinum, qui ditionis Pontificiae est, peruenisset, discurrente hoste, Carloto Vrsino duce, circumuentus est, et impedimentis amissis vix euasit. sed publicam fidem violatam imploranti et Pontificiam auctoritatem, nam in eius solo praeda facta fuerat, mox omnia restituta sunt. iamque nostri, qui Mirandulae conuenerant, per Bononiensem agrum in Lucensem descenderant Pontificis permissu, qui factum postea apud Cosmum excusauit; et erat re vera impar ad prohibendos nostrorum conatus; et Lucenses etiam Cosmi odio Senensium res occulto fauore prosequebantur, quantumuis Franc. Toletanus Caesaris nomine per Fanc. Osorium, et Cosimus per Benedictum Diacetum apud eos studiose egissent, vt amicitiam cum Caesare colere et fidem seruare vellent. interea missi, qui venientibus nostris se opponerent, et in dies expectabatur Ioann. Luna cum II OIO Germanorum, qui ad Arcuatum-castellum in agro Placentino consederat, et inde per Feroniae-lucum, vulgo Petram Sanctam vocant, Pisas venturus erat. sub id, Strozzius, qui cuperet cum auxiliaribus quamprimum se coniungere, et impedire ne hoste medio vires regiae distraherentur, III Eid. Iunias Senis cum IIII OIO Italorum peditum, CCCC equitibus et C scloppetarijs equitibus Corn. Bentiuolio, Aurelio Fulgosio, Montacuto et alijs ducibus prima nocte egreditur, et inter propugnaculum ad Camolliam portam exstructum ac Monasterium facto itinere Casolium IX ab vrbe milliaribus peruenit. de Strozzij profectione certior per exploratores factus Melenianus fuerat, sed quo ille tenderet ignarus vicina castella praesidijs firmauerat, et Io. Sabello ac Lud. Doarae Elsanam vallem cum CCC peditibus et L equitibus seruandam commiserat; Friderico vero Doarae et Balnei comiti negotium dederat, vt nostros persequerentur. Cosmus item Iac. Vitellium Stagia Collem reuocauerat, et ad Cassiani Fanum et Empolim III externorum militum cohortes miserat, si forte illac impetum faceret Strozzius; qui vbi diem Casolij ad reficiendum militem commoratus est, sub vesperam iter inter Geminiani Fanum et Volaterras Castrum vsque Florentinum tota nocte continuat, et praedis passim abactis ac direpto castro Falfitano sub auroram Pontaderam X a Pisis milliaribus Arno impositum castellum peruenit, tanta celeritate, vt Pisanos necopinato aduentu suo perculsos, si consilij aliud non habuisset, opprimere potuisse creditus sit, dum in eo esset, vt vadum transmittendis copijs idoneum reperiret Strozzius, Theophil. Calcagninus comes, et Gabriel Taliafereus Parmensis equitum ductores ab exercitu vlterius Pisas prouecti, vt commodius diuersarentur Cascinium oppidum venerant; cuius rei certior factus per oppidanos Conceptus Vincus, qui ciuitati cum summo imperio praeerat, illuc delectos mittit, qui a Casciniensibus adiuti securos nostros facile opprimunt, et duces ipsos capiunt. vbi de Strozzij consilio cognouit Cosmus, statim Collenucium Pancetam Pisas praemiserat, qui quanta maxima posset cogi militum copia, transitum nostris impedirent; insuper nauigia omnia, subduci mandauerat. verum iam ad Calcinariam vadum repertum fuerat, per quod tamen cum pedites transire recusarent, Strozzius vt erat generoso et industrio animo primus incitato equo in vlteriorem ripam cum parte equitatūs transit, tum dispositis in flumine densatis aliquot equitum ordinibus, qui rapidi amnis impetum frangerent, infra eos peditum iussit incedere, et ita sine damno transmissis suis per siluis contectum iter in Lucensem agrum descendit, vt ibi Raetis, qui iam venerant, se coniungeret, conniuentibus ad omnia Lucensibus, ad quos paullo ante Ferraria illuc a nostris missus Nic. Franciotus Lucensis; qui regi militabat, non solum transitum, sed etiam copiosum comeatum, vti rumor erat, alendo exercitui impetrauerat, quem illi Prouincia, quasi in reipub. vsum, Vicumregium ditionis suae portum, congerendum curauerant. interea Melenianus, qui bellum, quod alienis sumptibus gerebat, suo morelibenter in longum extraheret, Cosmi, longitudinem eius pertaesi, expostulationibus victus, tandem ipse Empolim venit, vt ibi flumen transiret. iam Strozzius Altum-passum occupauerat, et V a Luca milliaribus effuso exercitu inter Porcariam et Lunatam etiam Pontem-Marianum ad Auserem amnem, vulgo Serchium, munire ceperat, cum Melenianus ad Pisciam castra metatur, haut longe a nostrorum castris, temerario consilio, vti multis videbatur, qui iuxta hostem viribus superiorem et pugnam appetentem tam vicina castra habere, minime prudentis ducis esse existimabant: quippe qui, si congrederetur, periculo ingenti se exponeret, si pugnam detrectaret, ignominiosa multa pati cogeretur. quod et accidit. Caroli-montem magni momenti arcem vicinam tenebat Anastasius Fabrianus exiguo, nec admodum fido praesidio; cum locum dedere iuberetur a Corn. Bentiuolio, primo recusauit, quasi se defendere in animo haberet. sed cum Ferdinandum Sastrium eo a Meleniano cum CC scloppetarijs Hispanis missum intra arcem accipere noluisset, iniussu Cosmi, vt aiebat, qui nisi visa tessera arcem potentiori se viribus ne traderet, in mandatis habebat, mox post admota a nostris tormenta deditionem facit, corruptum a nostris deditionem fecisse eum scripsit Hadrianius, quod metu potius ab homine periculorum inexperto factum esse existimauerim. dum in eo sunt, Rob. Strozzius, quem Petrus frater Senis reliquerat, Meleniani discessu iam libera fere ciuitate, nam Fridericus Montacutus cum OIO IO tantum Camollianam munitionem et Monasterium tenebat, cum suis exit, et captis circum positis casteliis per totam regionem excurrit, iam Raeti per Carfinianam vallem in Lucensem agrum peruenerant; vnde cum Bargae metueret Cosmus, oppido, quod a Florentina ditione longe dissitum et Ferrariensi ac Lucensi agro vndique cinctum ad Apennini radices, qui Galliam Cisalpinam ab Etruria diuidit, praedae hostium expositum videbatur, eo Andream Rondininum Fauentinum cum CC peditibus et M. Antonium Oddum mittit, qui oppidanis alioqui strenuis cum summo imperio praeesset: cumque iam nostri prope essent, Antonium Buccam Pisanum Fiuisano euocat, et cum II cohortibus subsequi iubet. is vero raptim ex vicinis castellis IO circiter eductis militibus, eorumque cura Iacobo fratri commissa, Castellum vsque nouum obuiam nostris procedit, ibique cum Hadriano Baleono, qui primam aciem ducebat, commoditati loci, saxis vndique, vt pote in montium radicibus, impediti, confisus, acriter conflixit; sed tandem superuenientibus nostris in vicinum montem anmissis impedimentis cum suis se recepit, relato Iacobo fratre saucio, qui ex vulnere paullo post decessit. id impedimento fuit, ne nostri recta Bargam contenderent, quo se hostes a pugna cum mox contulissent, oppidanis animos fecerunt, vt ad defensionem se comparare auderent. itaque Furcouallio, qui auxiliareis ad Strozzium ducebat, oppidanis deditionem imperante, et libertatem ac praeclara omnia a rege pollicente, illi recusarunt, et in Cosmi fide perseuerare. iamque Raeti et equitatus, qui parma veniebat, duce Mirandulano ad pontem-Morianum conuenerant; Melenianus vero Pisciae substiterat Carolum Gonzagam cum IIII OIO peditum Italorum praestolans, quos castris ad vrbem euocauerat, et cum ijs propius Lucom progredi, ibique Io. Lunam cum auxiliaribus venientem expectare decreuerat. postquam Strozzius Raetos ac Mirandulani equitatum accepit, Altum-passum occupat, et non intermisso itinere in Leonem Carpensem incurrit, qui cum ala equitum Fabritium Ferrerium Feroniae-lucum a Meleniano missum ad Io. Lunam, vt eius aduentum acceleraret, comitabatur. heic iam conserta pugna, cum superuenisset Chapinus Vitellius cum LXX equitibus, et mox Sanflorianus ipse cum reliquo equitatu, acrius certatur, donec Melenianus rei a Io. Tegrimo Lucensi certior factus cum IO equitibus accurrit: tum vero totis viribus confligitur; sed captis Paullo Sfortia Sanfloriani fratre et Carolo Siliosa Hispano et amissis multis ex suis, cum iam acies inclinaret, mature receptui cecinit Melenianus, et Pisciam retro cessit: vbi tumultuaria habita inter duces deliberatione statim vasa conclamari iubet, et summa celeritate, quae fugae quam discessui propior videbatur, Pistorium contendit, relicta etiam sine praesidio Sarraualle, loco admodum angusto, per quem nostris insequentibus necessario transeundum erat. sed Strozzius satis habuit Pisciam Arienem ab hostibus relictam occupare, a cuius tamen direptione militem abstinuit exoratus a Pandolfo Martellio, cuius frater Gulielmus in castris nostris erat. spes facta fuerat Strozzio summittendorum ex Prouincia auxiliorum, quae ad Vicum-regium propediem appulsura expectabat, sicque in animum induxerat, vbi copias omneis collegisset, fore vt numero superior accepto comeatu, quem Leo frater ex vicina ad portum Herculis regione vndique coegerat, hostem a Senarum obsidione depelleret, et anno nam in vrbem inferret. qua in re perniciosissimo longe errore a Strozzio peccatum est: nam dum frustra expectat, et Pisciae haeret, interea Ioannes Luna sollicitante Leone Carpensi vno die XVIII milliaria emensus cum II OIO Germanorum ac reliquo peditatu Feroniae-lucum venit; cumque in eo esset, vt se cum Meleniano coniungeret, commodum ei accidit, vt IO CCC Hispani, quos Andreas Auria Caesaris iussu e Corsica tunc a bello feriante transportabat Liburnum appellarent, quibus secum acceptis Luna ad Sarrauallem se cum Meleniano tandem coniunxit, nequicquam medium interponente se Strozzio, qui spe auxiliorum diu delusus, vbi copias hostium coniunctas vidit, eadem celeritate, qua venerat, Senas reuertitur, transvadato Arno paullo infra eum locum, per quem ante ad Pontaderam transmiserat: inde summo mane profectus imposito Monte-catinae arci Alexandro Interamnate cum IIII Italorum signis et Monti-Caroli Iaquino Vascone Florentino cum CCC peditibus et IIII machinis campestribus, antequam Melenianus eum adsequeretur, in transmittendo Arno aliquandiu ad Empolim cunctatus, castrum Falfitanum venit; ibi demum cum in conspectum alter alterius interiecta tantum valle venissent, nostri Viualdi Fanum, quo tendebat Melenianus, primi occupant, et post leue certamen Strozzius tandem Casolium incolumis cum suis peruenit. tunc pulcerrimam occasionem e manibus sibi ereptam scribunt Caesariani, Io. Lunae culpa, qui CC cataphractos, totidem leuis armaturae equites, II OIO Germanorum, IO CCC Hispanos nuper e Corsica aduectos et IIII OIO Italorum secum trahens, diutius Pisis moratus, non prius castra mouit, quam Strozzium iam Casolium peruenisse intellexit. Melenianus vero, vbi Strozzium elapsum vidit, praemisso Chapino Vitellio, qui fossam et aggerem ad vrbem ductum et milite fere nudatum, antequam nostri impetum facerent, occuparet ac firmaret, ad ceptam obsidionem reuertitur; moxque castella vicina a Roberto Strozzio se absente occupata recipit. statim et Piscia et vicina ei regioni castella, quae P. Strozzius nuper in fidem acceperat, abeuntibus nostris ad Cosmum defecere, Brancatio Oricellario praefecto omnem operam adhibente, vt terrore dispersos huc illuc populareis colligeret, et ad officium reduceret. interea Strozziani, qui Casolij erant, summa rerum omnium inopia conflictabantur, adeo vt plerique milites a signis dilaberentur: nihilominus Florentini exules, qui Lugduni, Venetijs ac Romae erant, tantam de nostrorum in Etruria successibus fiduciam ceperant, vt breui non Senarum vrbem tantum saluam, sed et reditum in patriam opera Strozzij sperarent. itaque pecuniam, consilia, operam, studia sedulo conferebant, impulsore praecipuo Bindo Altouito, de quo modo diximus, vt dum res nostras adiuuant, Cosmi fortunam labefactarent. sed et Pontifex, quamuis adfinitate cum Cosmo contracta, occulte regi fauebat, quod Senarum, si obsidio solueretur, aliquando potiendarum spem animo concepisset. cumque se male habitum Auerardus Serristorius Romae Cosmi orator frustra apud Pontificem questus esset, vrbe excedere voluerat, quod neque honorificum Cosmo, si longiorem ibi moram faceret, neque rebus suis vtile id futurum existimaret. eam Florentinorum exulum alacritatem aliquantum fregit inopinata mors Leonis Strozzij, in cuius virtute ac sollertia non minorem quam in Petro fratre fiduciam illi posuerant. is ingentibus spiritibus vir ab ineunte aetate militaribus studijs innutritus, et varijs terra marique expeditionibus exercitatus, tantum generositate et felicitate profecerat, vt iam tunc inter summos huius seculi duces merito haberetur: ad haec tanta patriae caritate flagrabat, vt cum eius liberandae ab opibus Gallicis spem concepisset, non solum fidem regi constanter praestiterit; sed etiam omnia sibi patienda existimauerit, vt voti compos euaderet, et ipsius auxilio aliquando patriae cum reliqua nobilitate proscripta restitueretur. itaque cum indigne a rege, sicuti supra demonstratum est, habitus, Melitam se contulisset, spretis honorificis adeo a Caesare propositis condicionibus, facile se vinci passus est, vt dissimulata iniuria rursus regi militaret, et contumeliam illam, alio qui maxime omnium impatiens iniuriae, amori patriae condonaret. cum igitur ea spe portum Herculis venisset, et auxilia e Prouincia summittenda iampridem illum frustrarentur, ne nihil interea ageret, per Plombinensem agrum, omni tunc fere praesidio nudatum, excursiones facit: et impositis in III triremeis III peditum signis, atque euocato Somae duce, qui summo cum imperio Grosseto et adiacenti regioni praeerat, Scarlinum aggreditur, Plombinensis ditionis castellum, quod LXXX circiter militum praesidio a Petro Gentili Perusino tenebatur, alioqui neque arte neque situ munitum, nec tormentis instructum. cum productis e triremibus III tormentis Gentilis deditionem facere recusaret, Leo negligenter prouectus, vt locum contemplaretur, a rustico, qui in insidijs post carectum latebat, scloppeto grauiter in ilibus vulneratur, quo ex vulnere in triremeis atque inde Castellionem Piscariae relatus, paullo post exspirauit, cum vix XXXIX annum attigisset. hunc exitum habuit inuicti animi ac fortis industriae dux, qui cum de se tantum hostibus terrorem iniecisset, a vili homuncione in ignobilis oppidi obsidione occisus est. sic vel hostes de eo sentiunt, nihil illi nimirum ad summam et tanta virtute dignam fortunam defuisse, quam animi moderationem, quam dum ad potentiorum obsequium flectere non valet, in magnas se difficultates induit, et indignam plerunque meritis suis gratiam retulit. occiso eo admotis tormentis a Somae duce praesidiarij deditionem fecere. nuncium fraternae necis, pro vt debuit, aegerrime tulit Strozzius; non propterea tamen infracti animi vir, dolore victus seipsum deseruit, sed cum omnium rerum inopia Casolij laboraret, neque dum auxiliares ex Prouincia copiae aduenirent, consilium ex tempore capit, et in maritimam oram comeatu abundantem descendere statuit, in qua si nullum aliud operae pretium faceret, saltem interea exercitum aleret. recedente ab vrbis gubernaculis Ferrariensi, cum Strozzius rebus domi forisque gerendis vnus non sufficeret, petierat a rege vt virum prudentia ac virtute conspicuum deligeret, qui per suam absentiam Senis cum summo imperio praeesset; ea de re in aula aliquantum altercatum fuit, Anna Momorantio M. E. Iacobum Bucarium virum rerum gerendarum peritum in medium proponente, Guisianis contra Blasium Monlucium ingerentibus; etsi scribit Monlucius a Momorantio, Guisio, et Santandreano coram rege singulos propositos duces, quibus reiectis rex se vt tantae prouinciae idoneam nominauerit cum in eo essent, litterae a Brissaco, sub quo Monlucius diu militauerat, venere, quibus regem monebat, ne Monlucium huic rei praeficeret, quippe hominem iracundum et tractandis ciuium libertati assuetorum ingenijs minime idoneum; quod ipse Monlucius sibi fortasse blandiens in commentarijs sic interpretatur, quasi Brissacus regem a consilio de se Senis praeficiendo dehortaretur, quod ipsius opera ad bellum Subalpinum egeret. tandem Monlucius delectus, qui cum Polinio Garda ad Herculis portum sub id tempus appulit, quo Leo Strozzius miserabili casu occisus fuit. amisso Scarlino cum vereretur Cosmus, ne reliqua Plombinensis ditionis castella in nostras manus deuenirent, illuc statim mittit Iacobum Malatestam et M. Antonium Reatinum cum II peditum signis; Campiliam vero Alexandrum Bellucinum proficisci iubet, et castella quae in Volaterrano agro sunt, Lucae Antonij Cupani curae commisit. cumque omnis circa Politianum ager continuis nostrorum excursionibus infestaretur, ob idque oppidum ipsum in summo periculo esset, induciae factae sunt in Vtilem et VItilem menseis proximos, quibus a nostris ac Senensibus, et vicissim a Montis-Politiani oppidanis ab armis abstineretur. ijs comprehendi placuit et Valianum cum suo territorio. superabant Arretium, Folianum, Oliuetum, Marcianum, et Ciuitella oppida, quae nouis delectibus a Cosmo firmata sunt. sub id tempus copiae a Camillo Columna in Latio conscriptae aduenere, ducibus Pompeio Camilli F., Honorio Sabello, et Pompeio Tutauilla. mox et equitatus ex Samnio a Ioa. Manrice Caesaris apud Pontificem oratore deductus. Melenianus vero, profecto in oram maritimam Strozzio, cum nemo si illi opponeret, vastato circum agro ad obsidionem reuertitur, et inde Carolum Gonzagam cum III OIO Italorum tironum, et IIII tormentis Pistorio a Leone Ricasolio suppeditatis mittit, qui Montem-catinum locum situ munitum, qui ab Alexandro Interamnate tenebatur, obsideret. ab ea parte, quae ortum respicit, verberatio facta; cumque circiter XXV passuum ruina edita esset, et superarent horae tres ad occasum, Gonzaga tamen impressionem in sequentem diem distulit, ratus fore, vt nostri interea de deditione agerent, quod inaudiuerat Franciscum Crepacordium in oppido cum Interamnate de imperio dissentire, et deditionem vrgere, et alioqui suorum virtuti diffidere: ceterum id maximo errore, nam nostri interim resumptis viribus, cum postridie impressio ad ruinam fieret, et diuersa parte Symeo Roserminius impetum faceret, summa virtute oppidum defenderunt, et hostem tandem repulerunt, occisis plerisque ac vulneratis, et in his Antonio Bucca Pisano. verum cum nulla spes auxiliorum praesidiarijs esset, et summa aquae penuria intus laborarent, nouaque subsidia Balnei comite et Vincentio Rodolfo ducibus in hostium castra venissent, honestis condicionibus fit deditio. castelli moenia solo aequata sunt, vti et Pontaderae, quod nostris semel atque iterum receptaculum praebuissent. ad Montem-Caroli, quod locus munitior esset, quam vt primo impetu capi posset, deposita praesidia, Petri Fano ac Monte-Claro Monti-Caroli opposito et Turcetia arce milite firmatis, vt liber hosti transitus esset, neque a nostris vicinus ager infestaretur. interea relictis ad Camolliam portam IIII OIO Italorum peditum transmisso Bozonis-ponte Melenianus ad portam Romanam, quae et noua dicitur, castra ponit, et vt omnem accessum in vrbem praecluderet, castella, quae inter vrbem et Bonconuentum sita sunt, vnde comeatus Senas importabatur, in potestatem redigere statuit, eoque cum II OIO peditum profectus Cunam admotis tormentis capit, moxque Monteronium et Fabiani Fanum ad primos iussus deduntur. iam Florentinorum exulum auxilia conuenerant sub V vexillis duce Vincentio Thaddaeo, Roberti Strozzij ac Bindi Altouiti sumptibus; et P. Strozzius Montem-Ilcini vsque ijs obuiam processerat, acceptis omnibus copijs, vt contra Melenianum recta tenderet. sub id quoque tempus copiae ex Gallia aduenerunt, OIO OIO veteranorum Germanorum ac totidem peditum ex Delphinatu et Prouincia Narbonensi a nostra classe et Algeriana transportata. ea classis L fere triremibus et IV maiorib. nauibus instrumento militari et comeatu copioso onustis, minorib. item aliquot nauigijs constabat, quae citra impedimentum in Plombinensem canalem ingressa VII Genuensium naueis frumento onustas sine certamine interceperat, dum Andreas Auria in Ilua sederet, et a Petro Paceco Neapolim euocatus, vt a Dragutis ex oriente venientis impetu regni oram tueretur, ad profectionem se compararet. auxiliares ad Scarlinum in terram expositi R. Strozzio viae duce cum ad P. Strozzium contenderent, et is coniunctis omnibus copijs, quae ad XII OIO peditum efficiebant, iam vrbi propinquaret, Monteronium et Cunam nuper ab hoste occupata Castella recipit. Melenianus vero, qui nondum bene munitis ad Romanam portam castris merito metuebat, ne inde ab vrbanis copijs, inde a Strozzianis eodem tempore inuaderetur, re cum Io. Luna ac reliquis ducibus deliberata, antequam nostri aduentarent, tanta diligentia ac silentio castra mouet, vt fugere potius, quam abire videretur, amissis magna ex parte impedimentis, retroque ad Camolliam portam concessit. factum tamen postea per Chapinum Vitellium Florentiam missum apud Cosmum excusauit. mox Carolus Gonzaga, qui vicina Monti-Caroli loca insederat, cum suis reuocatur, in eiusque locum Camillus Columna, qui iam Cortonam venerat, mittitur, quod is Meleniani imperio subesse nollet. vtrinque in angusto res erant. nam cum inde Melenianus more suo bellum duceret, et militi, quo beneuolentiam eius sibi conciliaret, auctor esset, vt iusto semper plura peteret, fiebat, vt exhausto diuturna obsidione aerario Cosmus bellicis sumptibus non sufficeret. Strozzius vero vbi propius ad vrbem venit, cum vastato circum agro comeatum aliunde quam ab vrbe non haberet, fiebat pariter, vt vrbem, quam liberandam susceperat, in summas angustias praesentia sua redigeret. nec obscura iam Senis murmura audiebantur. itaque Strozzius ad portam Romanam, vnde hostes discesserant, positis castris luculenta ad VIII viros habita oratione ciuium animos confirmauit, et ad patientiam hortatus in posterum bene sperare iussit: in castris enim hostium dissidere duces; et Melenianum procrastinatione immodicisque sumptibus Caesari aeque ac Cosmo grauem esse; Camillum Columnam ipsius imperium detrectare; Gonzagam et Carolum Vrsinum aegre ei parere, quippe qui dum gloriam omnem et vtilitatem ad vnum se trahit, ceteris belli ducibus maligne detrahat; propediem se contra hostem iturum, et proelio cum eo decreturum, cuius is exitus futurus sit, vt aut hostis vincat, aut si vincatur, obsidionem continuo soluat. inde Monteronium nuper receptum redit Strozzius, et vrbe eductos CCCC pedites Iustiniano Fauentino et Saporoso Firmano ductoribus, Bondae Fano, quod est coenobium Monasterio ab hostibus munito vicinum et paene ab ijsdem dirutum, imponit. cum crebro tam vicinis vtrinque praesidijs pugnaretur, coenobioque illo a nostris occupato hostes valde infestarentur, Melenianus nostros ex eo deijcere statuit. itaque cum II OIO Germanorum, IO Hispanis, ac delectis Italis illuc profectus satis habuit primo die Monasterium nouo milite firmare. postero cum quasi locum obsessurus venisset, statim superueniente Monlucio cum Mario Sanfloriano, nam Strozzius interea diuersa parte cum Lansaco et Furcouallio spatiabatur, acriter dimicatum est; cumque hostis cederet, Meleniani aduentu proelium restituitur. potiti ad extremum nostri campo ope Raetorum, qui tandem accurrerunt, recedente Meleniano. desiderati ex nostris, vti Caesariani scripsere, CCCC, ac totidem sauciati. ex hostibus minor numerus, nam L tantum occisi et C vulnerati; sed inter eos magni nominis dux Alfonsus Bernalis Cananius Hispanus occubuit; P. Paullus Tosingus, Clemens Petrae comes, Fridericus Firmanus, et Seb. Pizinardus grauiter vulnerati sunt. scribit Monlucius eo certamine castra hostium adeo fuisse confusa, vt si nostri recedenteis insecuti fuissent, et Germani maturius aduenissent, die illa insignem ac plenam victoriam reportare potuerint, idque se de Meleniano ipso postea intellexisse. denuo Monasterium nouo milite firmatum est, Bombalino Arretino eo cum delectorum cohorte introducto, qui territis hoc successu praesidiarijs animos adderet. cum diuturniore mora Strozzius Senensibus grauis esse inciperet, traducto magna pompa per vrbem exercitu a Romana porta ad Ouilem castra transfert, Franciscanorum coenobium versus, quod mox a Lucino Fiuisano Meleniani iussu deseritur: qui cum et ipse a pecunia et comeatu laboraret, quid interea ageret, sibi cum Cosmo consulendum existimauit. igitur ad eum missus Sanflorianus, quo et mox Io. Luna venit, penes quem in Italia rerum Caesarianarum summa erat, vt etiam ei in consilijs capiendis parere teneretur Melenianus. re disceptata placuit, vt contra Meleniani sententiam, qui ab obsidione discedere nolebat, cum toto exercitu nostri inuaderentur, ne quid interea Strozzius metu vacuus in Florentina ditione moliretur. iam enim Io. Manrices cum copijs Neapolitanis Cortonam venerat, quae III OIO peditum circiter conficiebant, ijsque praeerat Iosephus Cantelmus Popolij comes, sicuti equitatui M. Ant. Columna magnae spei iuuenis. itaque Melenianus propugnaculo ad portam Camolliam exstructo, imposito Petro Montio, nam F. Montacutus ex morbo decubuerat, et Monasterio Ludouici Burgensis curae commisso cum supplementis idoneis, in viam se dat, vt Strozzium persequeretur, qui iam Lucinianum venerat, inde transmisso ad pontem Arretinum Clanio cum VI OIO peditum ad Arretij vsque portas excurrebat, et captis hominibus ac praedis abactis omnia sui terrore impleuerat. vrbs ipsa frustra tentata, Camillo Columna cum cohorte sua et Bombalino eam defendentibus: inde Strozzius in Arni-vallem descendens, capta Laterina ac direpta, Sebini Fanum venit, quod erat ditionis Balduini Pontificis fratris castellum, ideoque vtrinque ab vtriusque copijs seruabatur; acceptoque ab oppidanis comeatu ad Marcianum castra ponit, quod mox admotis tormentis a Lactantio Picio Burgensi deditur. statim et deditum S. Caeciliae podium, Serra, et Oliuetum. inde Ciuitella oppugnari cepta; sed superueniente Meleniano ab obsidione disceditur. cum vterque exercitus haut amplius III milliaribus inuicem abessent, crebris certaminibus pugnabatur, in ijsque Marius Sfortia Sanflorianus, dum ardentius in hostem inuehitur, equo suffosso ab Alexandro Palogio capitur; quem dum hosti eripere conatur, Langobardiae Prior frater et ipse capitur, amboque Florentiam ducuntur. progressus vlterius Strozzius postquam Ciuitellam venit, ingens inter Raetos ac Italos rixa orta est, ex illisque cum C circiter cecidissent, vix tandem praesentia ipsius ducis et periculo territi a violentia abstinuere. composito vtcunque hoc motu ad Sebini Fanum nostri castra ponunt, in quae comeatus ex Luciniano ac vicinis castellis importabatur. inde Strozzius cum Melenianum Oliuetum versus tendere intellexisset, ipse Folianum expugnare statuit, quo se Carlotus Vrsinus cum L circiter delectis ex Vmbria, qui sub Vido Galiano militabant, quantumuis dissuadente Camillo Columna, incluserat. igitur relictis circa Marcianum XV vexillis Strozzius copias eo ducit, et deditionem imperat. cum recusaret Carlotus, admotis tormentis ad eam partem, quae Francisci Fanum respicit, et edita ingenti ruina, territi praesidiarij irruenteis nostros non sustinuere, sed impetu capto oppido CLX circiter ex hostibus desiderati sunt, quorum necem mox fortuna vlta est, cum discurrente passim victore et incendia huc illuc spargente pulueris tormentarij apotheca ignem concepisset, et LX circiter ex nostris hausisset. auxit hostium cladem mors Carloti, qui scloppeti ictu inibi, cum se dedere vellet, imprudenter occisus est. id tanta celeritate actum, vt Melenianus, qui suppetias ferre decreuerat, in tempore adesse non potuerit. cum hoc ei non successisset, Marcianum aggredi statuit, cum certa spe fore omnino, vt aut breui illud expugnaret, aut si nostri auxilio venirent, de summa rerum, quod vnum exoptabat, certamine decerneret, erat enim longe viribus superior, quippe qui XII OIO peditum in castris haberet; treis nimirum legiones, Neapolitanam, Siculam, et Corsicam, duas priores ex veterano milite, hanc ex nouitio conflatam, quibus vnum Hispanorum vexillum Cosmus addiderat duce Francisco Olgada; II insuper Germanorum legiones, et VI OIO circiter Italorum praeterea OIO CC leuis armaturae, et CCC cataphractos equites. cum his copijs Marcianum venit, continuoque nostri huc illuc dispalati, cognito eius aduentu, colligunt se, et in arcem recipiunt. firmato Foliano, et inde aduecto comeatu, quo locus abundabat, Strozzius praemisso Collatino Collalti comite, qui Marciani praesidiarios de aduentu suo certiores faceret, eo cum exercitu venit, tripartito ordine. in prima acie ipse Strozzius stabat, cum maiore equitatūs parte, et II OIO scloppetariorum, quos Mirandulanus ducebat, Gallicis cohortibus vtrinque latera tegentibus; in secunda acie Germani erant, et in postrema denique Raeti, quibus vtrinque Itali consimiliter dispositi latera tegebant. erant in nostro exercitu omnino X vexilla Germanorum, totidem Raetorum, XIIII Gallorum, et VI OIO circiter Italorum. cum ambo exercitus ad Marcianum consedissent, adeo vicinis castris, vt sola tantum valle dirimerentur, statim acriter dimicatum est, alternante victoriam fortuna, nihilque ad summum certamen defuit, nisi quod ambo duces se continuerunt, et summissis tantum per vices, qui fessis succurrerent, se loco non mouere, tandemque continuato VIII horas integras certamine sensim appetente nocte vterque se recepere. desiderati eo die ex nostris, vt Caesariam scribunt, CCCC, et in ijs Albertacius Delbenius; vulnerati Aurelius Fulgosius, Lud. Carissimus, Vinc. Thaddaeus, et Saporosus Firmanus; ex hostibus C circiter periźre, et inter eos Io. Baptistae Martinij equitum ducis signifer. sauciati Didacus Luna Ioannis F., et alij CL. postridie rursus pugnatum est, sed deteriore nostrorum condicione, quod vt animos hosti faciebat, ita nostrorum alacritatem haut dubie retundebat: continuaque tormentorum displosione fiebat, vt nostri magnum cottidie damnum acciperent; nec in aciem educi equitatus poterat citra manifestum exitium, quippe cum numerati sint intra triduum CXX equites aut equi tormentorum glandibus discerpti, vt plus a tormentis, quam a scloppetis periculi esset. magnis praeterea incommoditatibus vtrinque conflictabantur exetcitus. nam nostris e longinquo, atque adeo Luciniano aqua comportabatur in castra, in quibus vnus tantum fons erat, tot haurientibus minime sufficiens. Caesariani vero aquam e Glanio milliare amplius distante petebant, nec plerunque citra certamen: et sub Vtil. exitum immodici aestus vtrisque summopere incommodabant. cum dubitaret Melenianus, nec proelij aleam tentari e re esse censeret, atque ita Io. Manrici videretur, qui retro cedendum esse ac commodiore loco castra munienda existimabat; sic enim fore, vt breui citra periculum vires nostrae iam labore et penuria debilitatae dissoluerentur: contradixit Hier. Albitius, qui Cosmi nomine consilio intererat, suaque sententia peruicit, ne castra mouerentur, his maxime rationibus; quod quamuis loco incommodo castra haberent, iniquiore longe loco res nostrorum essent, quos omnia ad victum necessarium deficerent, ac prope iam animus deesset, modo ne ipsi illis recedendo facerent. rem quippe eo deductam esse, vt victoriam tradere et fateri victorem aduersarium videatur, quisquis prior recesserit; suspensos omnium animos quasi ad spectaculum sedere, atque eos inprimis, qui neutri se adhuc parti addixerint, illius fortunam secuturos, cui belli fortuna necessario tentanda aspirauerit. quibus postremis verbis Pontificem innuebat, qui Hispanorum odio occulte rebus nostris fauebat, et euentum proelij expectabat, quo manifestius animi motum declararet. placuit ergo, vt propositis rei difficultatibus rursus ad Cosmum referretur: interea se intra castra continerent, et quid nostri molirentur, expectarent. cum Cosmus in sententia perstaret, atque omni ratione vrgeret, si nostri vim facerent, vt proelio decerneretur, Melenianus etsi rem non carcere periculo prouidebat, tamen assensus est, et felix augurium ex prospera Cosmi fortuna ac prudentia capiens, potius insequendos nostros, quam retro cedendum esse decreuit. Strozzius igitur, qui hostem, quem hactenus proelium defugisse videret, et nunc etiam minime tentaturum esse persuasum habebat, castra non mouere, vti sperauerat, cerneret, et Raetos ob non soluta stipendia fremere intelligeret, ex eaque occasione clam a Meleniano corruptos ad defectionem spectare, periculo praeuertendum duxit. quibus incommoditatibus et hoc accedebat, quod XXIIII OIO aureorum, quae Venetijs ad soluenda militi stipendia summittebantur, a Balnei comite in agro Caesenate Pontificiae ditionis intercepta fuerant. itaque inde mature discedere, et Lucinianum ac Folianum versus tendere statuit. quod cum minus generose et honeste noctu fieri existimaret, nocte, quae IIII Non. VItil. praecessit, omnia impedimenta ac tormenta magno silentio praemittit, et summo mane instructo exercitu se ad profectionem comparat. quod vbi vidit Melenianus de re iam per exploratores factus certior, LX equites, quibus mox II OIO Hispanorum addidit, in Strozzianos vadere iubet, et nostros per accliuia collium iuga, qui Folianum ducunt, iam incedenteis conserta pugna distinere, quo vsque ipse cum toto exercitu subsequeretur. cum aliquanto tempore velitari pugna certatum esset, tandem in vallem spatiosam collibus subiectam vterque descendere, quae profunda fossa seu aquarum vndique ex vicinis montibus torrentium receptaculo diuidebatur. tum vtrinque instructae et oppositae, fossa illa media quam qui prior transire cum peditatu aggrederetur, eius proculdubio iniquior futura conditio esset. Caesarianum exercitum in treis acies distribuerat Melenianus, in quarum prima II OIO Hispanorum erant, quibus praeerat Franciscus Arius arcis Florentinae praefectus; in secunda IIII OIO Germanorum sub Nic. Madrucio; postremam aciem ducebat Iosephus Cantelmus Popolij comes, in qua VI OIO circiter peditum Italorum erant: ad latus laeuum, vbi se campus aperiebat, incedebant OIO CC leuis armaturae equites, ductoribus Sanfloriano ac Natali Nugarolo comitibus, quos proxime cataphracti sequebantur. Melenianus summus dux, cum Io. Luna, Io. Manrice, Camillo Columna ordines circumibat, et omneis ad fortiter pugnandum hortabatur. Strozzius vero in IIII agmina omnem exercitum disposuerat. in dextro cornu Germani, quos hinc Raeti, inde Galli cingebant; in laeuo Itali pedites erant, numero fere hostibus pares: sed illi equitatu superiores erant, quo et tandem vicere. nam cum Io. Luna et M. Antonius Columna, qui vltimum agmen ducebat, transmissa loco idoneo fossa in equitatum nostrum, cui praeerat Mirandulanus, impetum fecissent, Mirandulani signifer Bignetus nomine, incertum ignauia an a Meleniano corruptus, conuerso equo nec expectato hoste aufugit, fugaque sua confusos ordines secum traxit. cum frustra proelium restituere omni ope eniteretur Strozzius iam saucius, iamque semel atque iterum equo deiectus, et bis equo impositus, vltro etiam equum proprium commodante Montacuto, vt periculo suo periculum summi ducis subleuaret, tandem ad peditatum, in quo reliqua spes erat, versus est, quem vtpote ab equitatu desertum cum fluctuantem inuenisset, praesentia tamen sua effecit, vt ordines seruaret, et frontem quasi pugnaturus hosti ostentaret. Melenianus, qui iam fugato equitatu magnum operaepretium fecisse videbatur, ne partam victoriam temeritate amitteret, cum conferto et integro adhuc peditatu nostro minime primo sibi congrediendum putauit, sed displosis aliquoties IIII campestribus tormentis, quae secum aduexerat, nostros grauiter infestauit, eoque tandem adegit, vt transmissa fossa cum hoste quamuis iniquo loco et alieno tempore manus consererent. heic primo nostri in obuios magno impetu prouecti Hispanos aperiunt, verum a Germanis repulsi, et in latus postremo incumbente hostili equitatu deiecti post longum et obstinatum duarum horarum proelium tandem caesi sunt. caesis nostris Strozzius iam saucius in ilib. cum omneis generosi ac strenui ducis parteis eo certamine impleuisset, vix tandem amicorum hortatu se pugnae eripuit, et cum relliquijs exercitūs Lucinianum contendit. hac clade periere ex nostris ac praecipue Gallis, si Caesarianos audias, circiter IIII OIO, vt alij scribunt II OIO, quod verius puto. in ijs Valero peditatūs Gallici dux, vnus ex Corn. Bentiuolij fratribus, et Cinus Caponius Florentinus. capti Furcouallius, qui auxiliareis copias Parma adduxerat, et Raetorum duce initio pugnae occiso, ipse in eius locum successerat, atque in Raetici agminis fronte pugnans eo die conspectus fuerat, Paullus Vrsinus, Gaiacij comes, Octauianus Tienae comes, et alter ex Bentiuolij fratribus; ex Florentinis exulibus Flaminius Casa, Petrus Martellus, Bacius Erricus, Hier. Cleardus; qui omnes cum Io. Baptista Strozzio die superiore capto Florentiam ad Cosmum cum C circiter signis missi sunt. captus et Mazinus Delbenius, sed Sanfloriani beneficio seruatus, Io. Bapt. Altouitus, Iulianus Medices et Io. Franc. Iunius ad Strozzium se recepere. desiderati ex hostibus admodum pauci, in ijs Mazalostus Casanensis, et Seb. Lilius Lucensis ordinum ductores, ac postremo Gregorius Mendezius Hispanus scloppetariorum equitum dux. Mazini Delbenij consilio Strozzium interdiu potius et in inimici exercitūs conspectu, quam noctu et clam abitionem parasse scribit B. Monlucius, idque maximo errore factum dicit, cum inter rei militaris peritos constet, quod ne Strozzius quidem ipse maximus nostra aetate dux ignorauit, vbi duo exercitus inconspectum venere, vtercunque illorum prior se recepit, tum victoriam aduersario tradere. quod et experimento mox insigni ad Quintini Fanum, et nuper ad Cratumnum in Andibus conserto infelici proelio experti sumus. id et tunc Strozzium studiose monuerat Monlucius, suaseratque vt noctu potius quam interdiu discederet: sic enim tutiorem, nec propterea minus honorificum fore eius discessum, vt nec turpe olim Francisco fuerit ad Landrecium noctu vasa conclamasse, et cum die non nisi manifesto periculo discedere potuisset, nocte se recepisse. de Mazino postea audiui iniuria id sibi a Monlucio tribui, nam cum ipse apud Strozzium instaret, vt noctu se reciperet, illum, siue quod minime rebatur hostem proelio dimicaturum, siue quod honestius duceret interdiu discedere, proprio vsum consilio praesentis periculi aleam subijsse. vt vt sit, Monlucius, vbi per Lecussanum, quem ad Strozzium miserat, de eius consilio cognouit, mali, quod accidit, praesagus, habita ad Senatum Senensem oratione eos periculi instantis ac prope certi admonuit, et vt libertatis atque antiquae suorum virtutis memores, necnon regis beneficiorum essent, ac proinde in tam generoso et iusto proposito constanter perstatent, hortatus est: ordinataque per vrbem militia, et comportata ex agro annona ac viritim parce distributa, ad extrema quaeque se compararent; sic enim fore, vt hostium conatus impediantur, donec auxuia a rege veniant. qua oratione effecit, vt moniti ciues ad tantae cladis nuncium minus exhorrescerent, et quasi iam periculo defuncti, eo diligentius ad vrbis defensionem accingerentur. interea Strozzius, qui se Lucinianum a pugna receperat, quamuis a suis desertus, se non deseruit; sed, vt erat ingenti et inuicto animo, viribus colligendis et nouis delectibus faciendis operam intendit, remissoque Senas Corn. Bentiuolio cum XL equitibus, quo iam Combussum statim post stragem miserat, ipse et Aurelius Fulgosius itidem saucius Montem-Ilcini delatus est, commissa Luciniani custo dia Alto Contio, cui et se auxilia summissurum recepit. Melenianus tanta potitus victoria, quod rebus bene gestis fere vsu venire solet, ea vti nequiuit: sed cum dubitaret, ne Strozzius equitatu collecto, qui fere integer ex proelio discesserat, rursus impetum faceret, se continuit, nec nisi postero die Lucinianum duxit; ad cuius aduentum Contius, qui oppidanis diffideret, nec in suorum virtute magnam spem haberet, salutis propriae magis quam Strozzij mandatorum memor, statim locum deserit, quo abeunte oppidani extemplo claueis ad Melenianum deferunt, et portas venienti victori aperiunt. capta inibi et in itinere tormenta, quae Strozzius, vt diximus, praemiserat. indigni facti poenas postea luit Contius, quem Strozzius, cum ad ipsum excusandi se caussa venisset, mox condemnatum capite truncari, et signiferum item Mirandulani, qui in proelio fugae initium fecerat, comprehensum ignominiose in furcam agi iussit, seueritate illa fortasse pro tempore intempestiua iustum vtcunque de clade accepta dolorem vltus. ea clades in III Non. VItil. incidit, qui B. Stephano vrbis episcopo sacer est, in cuius rei memoriam, postquam III dies continuos Florentiae supplicationibus publica laetitia celebrata est, Cosmus equitum collegium instituit, eoque plenius gaudium ex victoria cepit, quod se auctore et veluti auspice contra Meleniani ac reliquorum ducum sententiam tam feliciter pugnatum esset. obseruatum est, locum certaminis vulgo Gallicidium vocari, quod augurium internecionis Gallorum victores post pugnam factam accepere. eius statim perlatus ad Caesarem nuncius Ferdinando Sastrio a Cosmo in Belgium misso, qui inde in Angliam ad Philippum transijt. is vbique, vt par erat, summa laetitia acceptus est, et Caesar, qui tunc ad Rantiacum cum rege congressurus sedebat, laetari se summopere eo successu testatus est, ac fore dixit, vt intra paucos dies eam laetitiam illustriore partade Gallis victoria cumularet. sed spem eam dispar euentus frustratus est, vt iam diximus. Luciniano recepto Melenianus post triduum rursus ad obsidionem reuertitur. Bonconuentum, Cuna, Monteronium, et vicina castella mox venienti patuere. ad Franciscanorum coenobium legionem Corsicam, Siculam vero ad Carthusianorum Melenianus imposuerat. ipse cum reliquo exercitu Arbiae-ruptae, ita locum vocant, III ab vrbe milliaribus, sibi hospitium delegerat, in via, qua Montem-Ilcini itur. ita interclusis vndique aditibus et vrbe arctius cincta, firmatis insuper ad Camolliam portam et Monasterium nouo milite propugnaculis Montem-Caroli sibi ante omnia expugnandum existimauit, quo iam ante missus fuerat Sigismundus Roscius comes, qui locum quidem dispositis stationibus construxerat, sed nullum aliud hactenus operaepretium fecerat. vbi vero de Marciana clade allatum est, Iacquinus Vasco, qui cum alijs exulibus Florentinis locum tenebat, postquam Mel enianun aduentare intellexit, nec vllam spem auxiliorum esse, vitae metuens, nam cum ijs iure belli minime agebatur, relictis impedimentis et IIII tormentis, quae cum copijs auxiliaribus Parma aduecta fuerant, et in ea arce deposita, summo silentio discedit; quem re serius cognita Roscius insecutus paucos ex nostris intercepit. Vasco incolumis cum suis Lucam peruenit. cum vero Strozzius grauiter vulneratus ad Ilcini-montem decumberet, et Senis Monlucius ex periculosissimo morbo aegrotaret, placuit, ne res nostrae omnino desererentur, vt Lansacus, qui post Monlucij aduentum ad Pontificem redierat, Roma euocaretur. qui cum Ilcini-montem venisset, inde se in pedes dedit, et ducibus viae imperitis ad iter noctu accinxit III Eid. VItil. cum Theophilo Calcagnino comite, qui paullo ante cum Paulo Sfortia Sanfloriano a nostris capto permutatus fuerat. verum a stationibus hostium interceptus est, et Florentiam deductus, vbi in S. Miniatis arce diu postea asseruatus fuit. capto Lansaco, et Monlucio vi morbi ingrauescente pro mortuo habito, Strozzius vix dum ex vulnere recreatus in vrbem sibi omnino veniendum duxit, raptisque secum III peditum Italorum vexillis, quorum duces erant Montacutus, Claramontius, et Franciscus Vrsinus, et II equitum alis quas Seriliacus ducebat Marsilij Sipetrae legatus, assumpto etiam Francisco Bandino vrbis praesule, noctu profectus Creuolium venit: ibi adiunctis III alijs Italorum vexillis Senas contendit, plus C iumentis comeatu onustis subsequentibus. consilium fortuna comprobauit. nam cum in dispositas ad D. Marci portam insidias incidisset, vbi Io. Baptista Arcuensis comes Madrucij legatus cum II Germanorum vexillis collocatus fuerat, CC item Hispani, et Hippolytus Giramus cum aliquot leuis armaturae equitibus, gnauiter vtrinque pugnatum est, Strozzio nullum vel strenui militis munus non obeunte. cum nostri numero vincerentur, ad arteis confugere. forte Seriliacus plureis secum tubas comportauerat, quib. vbi ad manus ventum est, personantibus, cum hostes omnem nostrum equitatum aduentare crederent, retrocessere, eodemque fere tempore nostris iam dissipatis, et hostibus vano metu perturbatis vtrinque fugiendi initium factum est. ipse Strozzius cum in pedes cum vrbis archiepiscopo, et Odeto Silua, qui Venetijs illuc venerat, vt inde Romam ad oratoris munus obeundum Lansaci captiui loco contenderet, descendisset, iam albescente die in Seriliacum et ipsum, quid ageret, dubium incidit, a quo cum de successu edoctus esset, collectis, qui ex fuga supererant, ac multis praecipue, ad vrbem contendit, non sine suorum et hostium clade. sed commune damnum communis laetitia solata est, dum quisque victoria se potitum putat, quae tamen eo certior penes nostros fuit, quod summus dux ac ceteri proceres cum mulis ac iumentis in vrbem incolumes peruenere. audax et iuxta periculosum facinus, quod alioqui in summo duce damnaretur, vrbis praesens status atque vrgens necessitas in Strozzio excusauit, qui rato fidei exemplo suum periculum, quod illi sine gratiae spe a Cosmo imminebat, si in ipsius manus incidisset, reipublicae periculo posthabuit. vbi in vrbem ventum est, confirmatis ciuium animis spe venturorum breui auxiliorum, de rep. ordinanda agi cepit. creatus populo dux Claudius Zuccantinus. cum non conueniret de VIIIviris, penes quos rei bellicaesumma est, deligendis, AEneas Picolomineusauctor fuit, vt eorum eligendorum ius in Strozzium, Monlucium, Siluam, ac Sanlucium, qui nuper eo missus ex aula venerat, transferretur in proximos VI menseis; ita tamen vt ex singulis IIII montibus, quos vocant, secundum antiqua reip. iura ac consuetudines II assumerentur. ab ijs nominati ex ordine populari Marius Bandinus et Hieronymus Spanocius; ex patricio Claudius Ptolomaeus et Deiphobus Turaminius; ex censorio M. Ant. Americus, et AEneas Sauinius; ex nouo P. Ant. Peccius et Andreas Tricenius. prospectum et vt ex Scalano ptochotrophio pueri, feminae, ac valetudinarij exigerentur, in quorum alimoniam, multa annona consumebatur, cuius propterea administratio ordinarijs ministris adempta et ad tempus delectis commissa est. dum adhuc Senis esset Strozzius, CC scloppetarij, qui cum eo venerant, et recesserant, Capratam facto itinere, conati sunt vrbem furtim ingredi; sed intercepti, pars in vrbem irrepsere, pars capti et caesi sunt. captum et signum Caroli Carafae, qui postea in Cardinalium collegium cooptatus est. cum Caprata, quae IIII a Creuolio milliaribus abest, multum hostibus incommodaret, eam expugnare aggressus est Melenianus, eoque missus Gabriel Serbellonus sororis F., cum OIO IO Hispanis et mediocribus duobus tormentis. cum praesidiarij deditionem facere recusassent, verberatione deiecto muro et impetu facto locus captus ac direptus, et defensores omnes trucidati. pueris tantum et feminis parcitum. mox et in fidem accepta Murbum, Mons-pertusus, Tregauda inter Creuolium et Ilcini-montem castella interea Strozzius iam XII dies in vrbe commoratus, cum videret in dies Monlucij valetudinem confitmari, prid. Eid. VIIbreis assumptis CL scloppetarijs et XXV equitibus, abducto secum Silua, vrbis archiepiscopo, atque Aenea Picolominaeo vrbe noctu profectus Casolium venit, et inde mox Ilcini-montem se contulit. cum vero a Monte-regio et Casolio multum damni Florentina ditio acciperet, Cosmus Melenianum vrgebat, vt quacunque tandem ratione posset inde nostri pellerentur; vtque cum; cuius ingenium apprime nouerat, magis inflammaret, Bindi Altouiti proscripti possessiones, quae plus XX OIO aureorum aestimabantur, ei donauerat. igitur missus Iulius Montis-veteris comes et Alexander Cacia cum VII vexillis, in quibus OIO circiter pedites erant, et II signis Hispanorum, qui nuper ex Pannonia venerant. ij Menzanum in itinere admodum infirmum castellum, cum praesidiarij deditionem facere detrectarent, aggrediuntur, sed irrito successu, qui intro erant, se gnauiter defendentibus. inde Montem-regium petunt, locum egregie munitum, quem Ioanninus Zethus a Strozzio impositus cum firmo praesidio tenebat. is ante a Meleniano tentatus spem dederat, si propius ad mouerentur copiae, honestis condicionibus deditionem facturum. igitur habito colloquio cum Francisco Medice nuper ad Menzanum sauciato, cum inter eos secreto de condicio nibus conuenisset, ex compacto admouentur VIII tormenta, editaque ruina Concini et Iacobi Tabussi interuentu fit deditio, in has leges; vt liceret praesidiarijs cum omnibus impedimentis ac suppellectile, signis explicatis, claro pulsu tympanorum, fune scloppetario accenso, exire; ipse Zethus cum ceteris exulibus Florentinae ditioni subditis ac proinde proscriptis perduellionis crimine absoluerentur, et bonis ac ciuitati restituerentur. tradita arx cum tormentis, et in manus A. Caciae, qui Cosmi nomine aderat, consignata. Tabusso arcis custodia cum idoneo praesidio commissa est. ita Strozzius amisso proditione Zethi, cui alioqui plurimum fidebat, Monte-regio, cum de Casolio, quod a Pompeio Cruceio Mediolanensi tenebatur, sollicitus esset, eo Camillum Martinengum proficisci iubet; nec maiorem fidem in Cruceio, quam in Zetho expertus est. nam postquam Melenianus capto in itinere Clusidino castello, eique imposito Ludouico Doara cum ala equitum, et Francisco Montacuto cum peditum cohorte, capto etiam Menzano, quo inclusus tenebatur Hieronymus Serbellonus ipsius sororis F. paullo antea captus, eo V vexilla Germanorum et totidem Hispanorum duxit, admotis VI tormentis aperto muro, Cruceius ab vno ex amicis, quem Melenianus secum adduxerat, inuitatus accepta fide in castra hostium venit, et a Meleniano corruptus in turpissimas condiciones consensit; quarum cum eum puderet, in oppidum ad Martinengum redire noluit: cumque se desertum videret, nec absente Pompeio Cruceio eius cohorti, in qua praecipuum oppidi praesidium erat, satis fideret, ipse, imprudenter an coactus, non accepta fide oppido exijt, cum Meleniano collocuturus, a quo retentus, cum postea in easdem condiciones consensisset, Germanis tamen et Hispanis locum non bene custoditum inuadentibus, oppidum omnino direptum fuit, vltro etiam vicinis ad praedam accurrentibus. annonam, quae in eo abundans erat, Melenianus a milite vili pretio redemit, et in exercitūs vsum diligenter asseruari iussit. deditionem fecere mox Radicondolium et Guidonis-mons vicina castella. inde Carolus Gonzaga, cui orae maritimae cura commissa fuerat, cum Hispanis, quibus praeerat Ferdinandus Silua, Montem-rotundum aggreditur. admotis II tormentis ac verberatione facta cum praesidiarij pacisci vellent, Hispani, qui aegre Gonzagae parebant, inuito eo condicionibus reiectis impetum faciunt, et locum captum auare ac crudeliter diripiunt: multa inibi annona reperta, quam Melenianus, qui post captum Casolium illuc aduolauerat, vili itidem pretio in vsum exercitūs redemit. impositus cum praesidio Cosmi nomine Camillus Landinus Volaterranus. cum mox veniente Gonzaga Massae oppidum Monti-rotundo vicinum, quod a Ioann. Saxatello tenebatur, ab oppidanis instigante Achille Serio deditum esset, temanentibus in arce nostris, statim admotis machinis praesidiarij paciscuntur, ijsque noctu, ne vis ab insolenti milite fieret, dilapsis, Coruatus Perusinus Cosmi nomine ingressus est. capta Girifalconium, Trabale, Prata, Talium castella, quae seu innato libertatis, seu Gallici nominis amore cum crebro rebellarent, Cosmus auctor fuit, vt eorum muri solo aequarentur. Strozzij ex vrbe discessu cum res Senensium in arcto essent, et vereretur Monlucius ne praesidiarij, qui magnam partem ex Germanis constabant, ac ciues ipsi inedia ac ceteris obsidionis in commodis fracti tumultuarentur et tandem deficerent, oratione apud milites habita et spe auxiliorum facta, eos in sua verba denuo adegit, spondente pro Germanis Recrodo, qui suos extrema quaeque pati paratos ostendebat. idem fecere et Senenses, ac se, filiosque et coniuges petituros fame potius affirmauere, quam fidem regis desererent. postquam eos ob tam egregiam voluntatem laudauit Monlucius, etiam de annona parcius distribuenda cum ijs egit, ieiunium hoc, quod illis imperaretur, non animae solum bono, sed etiam corpori salutare futurum dictitans. inde Lecussanum ad regem mitit, qui eum de statu rerum edoceret, et auxilia exposceret. missus cum eo Senatūs nomine Bernardus Boninsegnius. interea Strozzius Grossetum venerat, vt vicina loca praesentia sua firmaret, ac portum-Herculis inprimis, cui metuebat, et in quem facturum impetum rebatur hostem. eo ante miserat IO pedites sub Carolo Carafa, Mathaeo Stendardo, Moreto Calabro, et Alexandro Interamnate, qui post redditum Montem-catinum rursus regi militabat. sed in itinere a Germanis intercepti cum primo superiores fuissent, superueniente Ludouico Doara cum CC Hispanis, fusi fugatique sunt, capto etiam Stendardo Carafae sororis F.; captae et feminae pleraeque ac pueri, qui Senis Grossetum amandabantur, et in vrbem rursus compulsi sunt. Cosmus vero, vt nouo milite vrbem iam arcte cinctam arctius cingeret, a Cardinali Paceco regni Neapolitani prorege militem flagitauerat; quod facile obtinuit, iam digresso Dragute, qui cum ex compacto in Calabriae oram descendisset, et Pestum in ea captum diripuisset, mox in Hadriaticum sinum ingressus, nec vlla praeterea re gesta Dyrrachium concesserat, frustra vrgente Salernitano, vt vlterius progressus in Neapolis conspectum veniret: quod si faceret, tumultum proculdubio in vrbe excitatum iri, ac fore, vt a suarum partim socijs, qui multi in ea erant, admitteretur Dragutes, et vrbe ipsa potiri posset: quod ille omnino petenti denegauit. cum vero de Ascanio Columna suspicio exorta esset, quasi a Salernitano sollicitatus res in regno nouas moliri tentaret, Philippus paullo ante Marco Antonio Ascanij F. qui tunc in Etruria Caesari militabat, mandauerat et auctor fuerat, vt paterna castella in Samnio, Pelignis ac Latio occuparet: et Pacecus ipsum Ascanium in Samnio comprehendi et in carcerem conijci curauerat. alij et hanc caussam, cur Ascanius custodiae mandatus sit, tradunt, quod nimirum Salernitanum tunc in Etruria agentem cum quo arctissimam colebat amicitiam, insidiarum, quae ipsi a Caesarianis etiam immisso percussore parabantur, in tempore monuisset. ita domi forisque tuto regno prorex libenter Cosmo assensit, et OIO IO Hispanos in Etruriam portandos Andreae Auriae tradidit, additis IO alijs, qui Aphrodisio olim impositi, vrbe nuper Caesaris iussu demolita ex Africa aduenerant. qua de re antequam vlterius progredior, aliquid dicendum videtur. capta Tripoli cum Caesariani Aphrodisio iure metuerent, suborta seditione inter praesidiarios Hispanos, quod illis sollemne est, multo magis timere ceperunt. criminabantur milites a Sanctio Leua qui in Aluari Vegae locum vrbi nuper a Caesare impositus fuerat, interuersa XXX mensium stipendia, tantoque furore bacchati sunt, vt Leua non sine vitae periculo praefectura et vrbe eiecto, ac depositis ducibus, tribunis, centurionibus, nouos instituerint, et Petrum Apontium sibi ducem sumpserint. cum Leua initio per amicos milites tumultum componere omni ope connixus esset, postremo in Siciliam traiecit, et inde cum Vegam frustra idem tentasse cerneret, Bruxellas ad Caesarem profectus est, vt facti rationem redderet, et de criminibus obiectis apud eum se purgaret. eodem tempore Io. Falco a seditiosis missus qui pro praesidiarijs caussam coram Caesare diceret. dum de re plenius cognosceretur, Ferdinandus Acunea in Leuae locum sufficitur, potestate ei attributa componendi tumultūs et veniae vniuersis Caesaris nomine impertiendae; cum mandatis insuper, vt re prius cum Io. Paceco Cardinali regni Neapolitani ac Io. Vega Siciliae proregibus communicata, Aphrodisium, quod non nisi magno et inutili sumptu seruari posset, et amissum toti Italiae ac praecipue Siciliae rebus detrimentum esset allaturum, solo aequaretur, ita vt a Turcis rursus instaurari non posset, interea Vega quosdam e praesidiarijs sibi conciliat, atque in ijs Io. Osorium et Vegam praecipuos, per quos contraria seditione exorta seditiosos opprimit, et duces captos quamprimum ad se in Siciliam transportandos curat; qui statim atque in Siciliam appulerunt, arce, in qua sub custodia tenebantur, a Turcis capta, capti ipsi, et remigio addicti sunt, in ijsque Apontius Constantinopolim abductus, vbi miserabiliter perijt. misso protinus Aphrodisium Osorio Quinonio alij seditionis rei in Siciliam ad proregem mittuntur, et Panhormi atque alijs locis merito supplicio afficiuntur. antequam de diruendo Aphrodisio mandatum exequeretur Acunea cum Claudio Sangleo, qui nuper defuncto Omede Hierosolimitani ordinis magister creatus fuerat, ex Paceci et Vegae consilio actum fuerat, an vt olim Tripolis, sic, amissa Tripoli, Aphrodisij tutelam suscipere vellent, in eamque rem XXIV OIO aureorum quotannis a Caesare ex proximae Siciliae vectigalibus accipere. ille rem ad equitum concilium refert. missus interea Leo Strozzius, cui a rerum Gallicarum administratione paullo ante remoto, triremium Melitensium praefectura nuper commissa fuerat, qui vrbem viseret, et loci commoditates exploraret: post eius reditum variae inter equites dictae sententiae; tandem vicit ea, quae ob aerarij tenuitatem, et regis offensionem, cui arctissimum cum Turcis initum nuper foedus scirent, Aphrodisium non esse accipiendum censebat: itaque missi duo ex eorum numero in Belgium ad Caesarem, qui ei gratias eo nomine agerent, et cur oppidi defensionem suscipere renuerent, apud ipsum excusarent. Caesar et excusationes in bonam partem accepit, et Acuneae rursus per litteras negotium dat, vt Aphrodisium demoliretur. ille igitur in Africam profectus, parte stipendiorum militi persoluta et venia praeteritorum facta, quod iussus erat, aggreditur, machinis prius bellicis omnibus ac munitionibus et milite in naueis imposito, lectis etiam ducum ossibus, quae ante quadriennium in primario vrbis templo condita fuerant, ne quid relliquiarum Christiani nominis in barbarorum et infidelium potestate remaneret. actis igitur XXIV cuniculis, ac relictis tantum. qui ignem subijcerent, cum cuniculi signo dato praeter vnum omnes eodem tempore ignem concepissent, moenibus et turribus magno cum fragore deiectis vrbs munitissima, et tota Africa, cuius vulgo nomen gerebat, florentissima illustri rerum inconstantiae documento diruta, et ne hostibus vsui esse posset, funditus euersa est.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER DECIMVSQVINTVS.

MELENIANVS his, quas supra dixi, copijs subnixus, cum post Marcianam victoriam terrore nominis sui omnia impleuisset, nostros, qui Clusij erant, et quos contra pactas cum Politiani praesidiarijs inducias praedas agere cottidie dictitabat, non amplius sibi ferendos, existimauit. itaque Leonidas Malatesta, qui equitatui ad illas regiones destinato praeerat, iussus ab eo excursiones facere, damnum vltus est, sed in reditu cum in Hadrianum Baleonum incidisset, male multatus fuit, captique a nostris Richardus Mazzalostus, qui suffosso equo deiectus fuerat, et Antonius Marius Perusinus peditum ductor. post Massam captam Gauoranum ad primam tubicinis denunciationem a legato Maherbalis Vrsini deditur, locoque imponitur Iacobus Malatesta cum vexillo peditum, et Alexander Bellucinus cum ala equitum, contra nostrorum, qui Scarlinum vicum tenebant, impetus satis firmum praesidium. eo Strozzius ante Carolum Carafam miserat, qui locum muniret et tueretur. superabat Creuolium, archiepiscopi Senensis castellum, quo medio ab vrbe ad Ilcini-montem iter et receptus erat: id Strozzius, quod magnum in ipsius conseruatione momentum esset, muniendum commiserat Iulio Tiennae comiti, III peditum vexillis impositis. igitur Melenianus Cosmi hortatu eo profectus est cum IO CCC Hispanis et II OIO Germanorum, relicto in castris Chapino Vitellio, tempore admodum incommodo, vtpote mense IXbri, cum continuis imbribus iam corruptae viae essent, adeo vt vix hominum et boum opera tormenta subuehi potuerint. maioribus VIII machinis et IIII minoribus ad locum admotis cum Iulius deditionem facere recusaret, post continuam duorum dierum verberationem pertinaciam remisit, et se Meleniani tandem arbitrio permisit. nostri, qui CCC erant, armis detractis dimissi sunt; Iulius captus oppidum in praedam victori cessit, excepta annona, quae in vsum exercitūs seruata est. Creuolio imponitur cum vexillo Albertus Angiolinus; atque inde Melenianus in castra redit. post captum vero Gauoranum Carolus Gonzaga etiam Gauinum in fidem acceperat; quo facto remissa Plombinum parte tormentorum cum Hispanis et Germanis ipse ad Melenianum reuersus fuerat. cum vero confecto in Belgio et Subalpina regione bello fama sparsa esset, regem nouas copias propediem in Etruriam missurum, eo sibi Cosmus diuturni belli pertaesus diligentius incumbendum duxit, vt valido impetu facto in vrbem iam afflictam ac prope deficientem, auxilia nostrorum anteuerteret. itaque cum Caesaris ministris incusata Meleniani cunctatione seu tergiuersatione sedulo agebat, vt illum inde Caesaris offensionem minati vrgerent, inde propositis opimis condicionibus accenderent. secundum haec promota castra, et Melenianus quidem Montecium sibi hospitium III ab vrbe milliari sumserat ac deducto ex propugnaculis vicinis Italorum praesidio, et in eorum locum suffectis Hispanis, Carthusianorum imprimis coenobium muniuerat, et opera rusticorum incisis et obstructis aditibus ciuitatem arctissime cinxerat, seuereque admodum cauerat, ne quid comeatūs obsessis importaretur, capitis proposita poena; cumque multi rustici ob id in furcam acti fuissent, iussu Chapini Vitellij, qui sibi id negotij sumpserat, iam magna vbique vastitas apparebat, metu popularibus iniecto et nemine alioqui in vrbem ingrediente. equitatus, cui praeerat Sanflorianus, ad Bonconuentum recesserat, qui inde in Clanij vallem descendens cum OIO OIO Germanorum Kyriaci Fanum primo venit: missoque tubicine, qui Corsinianenseis deditionem facere iuberet, illi protinus legatos ad eum miserunt, vitamque ac res saluas pacti, se imperata facturos promittunt. loci custodia commissa Ioan. Baptistae Arretino. inde Clantianum, locum situ munitissimum, post aliquot certamina nostris tandem postico dilabentibus capit Sanflorianu s, et omnino diruit; cumque Sarteanum tenderet, a Meleniano reuocatus Politianum venit, assumptis ibi III tormentis et VIII alijs, quae dum instruuntur, et difficili admodum ob niueis itinere deducuntur, ipse interea cum C scloppetarijs Castellinam in montibus Sarteano vicinis sitam tendit, quae illi dilapsis nostris mox patuit. sub id tempus Ioann. Andreas Auria ab Andrea missus, vti receperat, et Bernadinus Mendoza cum XXV triremibus Liburnum appulerunt, illatoque Orbitellum comeatu, belli in ora maritima cum nostris gerendi negotium suscepere. Cosmi votum erat, vt Castellionem Piscariae ante omnia in potestatem redigeret, quo capto Grossetum, quod a nostris tenebatur, multum incommodatum iri apparebat. nam de portu Herculis oppugnando, quod antea duces destinauerant, reuocatis in castra copijs consilium omissum fuerat. sed re cum Orbitelli praesidiarijs Hispanis communicata, sine quibus expeditio suscipi non poterat, cum illi nisi persolutis stipendijs eo se negarent ituros, duces rem minores momenti, ne nihil agerent, aggrediuntur: et Telamonem, XL circiter Gallorum praesidio firmatum, capiunt, nullo praeterea memorabili facinore edito: nisi quod in canali, qui Plombinum ducit, in ancoris diu steterint, nostrorum, si superuenissent, impetum et ingressum prohibituri. interea in vrbe magna penuria laborabatur, et in diem nouena: vnciae panis tantum viritim distribuebantur; innato tamen libertatis amore fiebat, vt extrema quaeque subire parati essent ciues, potius quam de detione agerent quandiu spes auxiliorum affulgeret. itaque qui res regis in Italia procurabant, sedulo cum ciuibus agebant, et eos spe certa auxiliorum sustentabant. quod cum videret Cosmus, tam diuturni belli sumptibus impar, Manricem sollicitat, vt Melenianum vrgeret, Caesaris litteris prolatis, quibus obsidionem in longum extrahi aegre se ferre testabatur. mandabatque, vt quamprimum impetus fieret, et vi vrbem iam debilem sine cunctatione aggrederetur. dum tormenta et necessaria ad id instruuntur, placuit tentarian scalis noctu ex improuiso admotis res confici posset. tempus condictum ad noctem, quae VIII Kalend. Ianuar. diem Natali Christi dicatum, praecedit. duobus locis irruptio facta circiter post primam a media nocte horam ad arcem ab Hispanis et Germanis, quos ipse Melenianus ex Monasterio deduxerat, et ad Camolliam portam a Ioann. Francisco Balnei comite cum Italis, quos ex propugnaculo aduerso secum sumpserat. ad Camolliam excubabat cohors Gallorum peditum vna, altera Senensium in suburbio vicino: arcem Germani seruabant; nec longe excubabat cohors itidem Senensium; cumque vigilantiae Germanorum diffideret Monlucius, cum Recrodo egerat, vt si quid inopinati accideret, Germani Senenseis auxilio venienteis admitterent. accidit vero, vt scalae breuiores, quam oporteret, fabricatae essent, quibus cum vix eniti miles posset, introductis tamen ex ijs aliquot, dum Germani non iam cum hostibussed cum hospitib. qui ad strepitum veniebant, decertant, statim locum vacuum deserunt: in quem succedentes Senenses pro vita ac libertate fortissime dimicantes, hosteis occisis ex ijs aliquot primarijs repellunt. ad Camolliam periculosius certatum est: nam cum tribus ex partibus impetus factus fuisset, Alberti Papae Santalbani cohors, quae ea nocte excubabat, cuique legatus eius praeerat, ipse enim interea domi erat, illico fugam arripit, et IIII milites, qui vicinam turrem tenebant, vt videre Camollianos praesidiarios fugere, tres ex ijs se demittunt, quartus manu porrecta insilientem hostem excepit, restabat, vt Camollia et turre occupatis, suburbium quoque occuparent, in quo Senenses excubabant, qui nihil territi irruentem hostem fortiter sustinuere, Galeacio Sanseuerino Gaiacij comite, qui ad portam vrbis stabat, eorum virtutem accendente, dum Monlucius cum suis auxilio veniret, qui mox cum facibus ad portam vrbis praesto fuit, praemisso Corn. Bentiuolio, qui hostem iam victoria exultantem acri conserta pugna in Camolliam compulit. missi interea ad S. Marci portam et Nouam Monlucij iussu, qui hostem repulsum esse per vrbem proclamarent, eo consilio, vt ciuibus animus adderetur, et si qui forte essent, qui cum hoste coniurassent, nihil mouerent. inde ad pomerium vsque progressis nostris cum Monlucius in Santalbanum, qui accurrerat, incidisset, adacto ad iugulum ense, cum per eum factum esse diceret, vt vrbs in discrimine versaretur, mortem minatur, nisi periculum periculo suo superaret, et in Camolliam ipse primus insiliret. assensus ille seu pudore, seu metu, inuitatis Lussano, Blacone, et Combasso, qui aderant, primus insilit, quem mox amici secuti sunt, et cum ijs XV delecti milites; Bentiuolius ipse et Gaiacius ac Monlucius per portam angustam ac sinuosam vix tandem ingrediuntur, et cominus commissa pugna, nam sarissis et contis res agi tam arcto loco non poterat, hostem expellunt. superabant turris, in quam Charrius vix ex vulnere in capite accepto adhuc bene curatus Monlucij iussu scala admota cum delectis insilit, et inde hostem deijcit. repulsi et qui foris in latus impetum faciebant; serius aduentante, Meleniano, qui arce capta ad eos venturum se cum Hispanis et Germanis promiserat: eo igitur post suos iam deiectos, cum ingenti facium numero, sub tertiam a media nocte horam superueniente rursus acriter dimicatum est. sed summissis CC scloppetarijs duce Boninsegnio Bernardini F. iuuene strenuo, qui fessis succederent, extracto in auroram vsque certamine, tandem Melenianus cum damno se recepit. desiderati ex hostibus aut vulnerati circiter IO C, ex nostris paullo plus L. magno errore Melenianum cum tot facibus, quibus se et suorum numerum nostris prodebat, venisse scribit Monlucius: sed factum excusat idem, quod Melenianus suis Camollia potitis non iam deiectis succurrere se putabat, quibus, vt se aduersus nostros defenderent, lumine opus erat. cum sic repulsi fuissent hostes, a dolis et nocturnis insidijs ad vim apertam se rursus contulerunt. verum haec ad sequentem annum pertinent. Dum in Etruria male pugnaretur, in Corsica ineunte mense Iunio Cambra ordinum ductor, qui Curiae arcem saxo fere vndique praerupto impositam cum L circiter militibus tenebat, superueniente hoste per posticum fune delapsus locum vili pretio accepto hosti prodidit: ob idque postea Massiliae comprehensus cum X ex familiaribus suis, quamuis culpam in eum reijcerent, in furcam actus est. eam arcem Thermus recipiendam sibi censens, quippe in meditullio insulae sitam, et qua necessario transeundum erat ad vtrumvis insulae litus tendentibus, eo cum exercitu mense VItili venit; continuata vsque ad VIIIbris exitum obsidione, cum forte obsessi eruptionem fecissent, Sanpetrus Ornanus Corsus cum C solum militibus et aliqua insularium sibi amicorum manu eos non tantum fortiter sustinuit, sed multis occisis et CCC in fugam coniectis C amplius cepit: eo minore tamen facti laetitia, quod vulnere in femore accepto de vita periclitatus est. tandem cum penuria aquae, quae illis locis aestate defit, obsessi in eo essent, vt se dederent, praesidiarij, qui Bastiae et Caluij erant, de auxilio ferendo cogitare ceperunt, coactisque XIIII vexillis Curiam tendunt. horum de consilio certior factus Thermus, illico ex omni exercitu OIO pedites deligit, ducemque illis praeficit Iacobum Marium Sanflorium; totidem ex insulanis ab Ornano, qui licet adhuc ex vulnere infirmus huic expeditioni interesse voluit, conscripti, qui odio Genuensium nomina dederant; cum ijs et aliquot equitibus profectus Thermus, vbi hosteis nostrorum aduentu territos retro cedere intellexit, quod ab ijs non plus II milliaribus abesset, Simonem Grandem et Moletum cum singulis cohortibus et aliquot equitibus praemittit, qui abeunteis a tergo insequerentur. Sanflorius vero cum reliquis copijs diuerso itinere monte, qui per III milliaria porrectus interiacebat, circuito per latus incumbens ad montis radices admodum ardui, vbi Casanoua vicus est, eos adsequitur iam in altum euadenteis, angusto adeo calle, vt singuli tantum incederent. ibi nostri per biduum continuato itinere hosteis fame et labore confectos adorti, LX circiter ex ijs occisis ceteros ad deditionem compellunt, desiderato tamen ipso Iacobo Mario duce; conuentumque in has leges, vt distributo vnicuique viritim aureo, insula excederent: antequam tamen nauibus imponerentur, per obsessorum oculos traducti sunt, vt cum illi auxiliorum spe destitutos se cernerent, maturius deditionem facerent. quod et mox fecere vitam et res saluas pacti. Curia recepta nostri in hiberna missi sunt. in Subalpina vero regione Ferd. Gonzaga omni studio Valfenerae muniendae incumbebat, cui Aluarum Sandaeum magni nominis ducem Hispanum praefecerat. tentatum interim a Biragis, sed irrito successu, Volpianum, quod a Caesare Magio tenebatur, vigilantissimo duce. Iampridem Gonzaga apud Caesarem, accusatus fuerat, quod per familiareis suos homines rapacissimos spretis magistratibus ac reliquis Caesaris in Italia procuratoribus omnia administraret; quo fiebat, vt stipendiorum defectu solutior miles insolesceret, ac prouinciae grauis esset, Gallorumque interea in dies potentia cresceret, nec esset, quandiu Gonzaga rerum in Insubribus potiretur, exhausto aerario, vnde conatibus eorum obuiam iri posset. his accedebant alia ad commouendum Caesaris alioqui suspicacis animum potentissima, maiora nempe adfectare illum quam pro fide debeat; proinde in eius manibus non bene supremum armorum in Italia imperium collocatum esse, qui Italus sit, et foe dere seu cognatione cum omnibus Italiae principibus ac rebus pub. coniunctus, et qui fortasse Carolo sublato de Mediolano vsurpando cogitet: ob id illum arctissimam cum Veneto Senatu et Ferrariae duce amicitiam colere: ob id Mediolanum contra omnium sententiam muniuisse, vt se aduersus arcis praesidiarios, quam sui iuris nunc facere non possit, aliquando tueatur; ob id alieno maxime tempore pacata Italia, vt penes se arbitrium armorum haberet, ad bellum Parmense Caesarem incitasse, et cum Hercule Mantuano Cardinali fratre ac Ferrariensi cognato studiose egisse, vt Cardinalis Saluiatus, quem omnes scirenta Caesaris partibus semper alienum fuisse, Pontifex crearetur, quo hominem sibi deuinctum ad consilia sua exequenda deinceps paratiorem haberet: audiri passim in vrbe suorum voces illum proxima cognatione Franciscum II Sfortiam vltimum ducem contingere dictitantium: nec carere suspicione, quod vir gnauus et rebus gerendis exercitatus omnia in praeceps ruere negotia sinat. quae omnia quo pertineant, serio cogitare debere Caesarem, qui sciat minoribus longe initijs maximos motus in Italia excitatos esse. ea propter anno superibre Io. Luna arcis Mediolanensis praefectus, siue suo, siue innato Hispanorum contra Gonzagam odio, in aulam profectus cum Atrebatensi diligenter egerat, prolatisque Senatūs Mediolanensis testimonijs, rem ita habere persuaserat, cum alioqui ei semper antea cum Gonzaga optime conuenisset. haec inscio omnino Gonzaga non agebantur: itaque saepius ille de calumnijs apud Caesarem expostulauerat, et cum videret eius animum ad aduersariorum parteis propendere, cum Philippo F., cuius gratiam demeruisse sibi videbatur, saepius per litteras egerat, vt iustae caussae defensionem apud patrem susciperet: ad quas ille humanissime respondebat, et vt parentem negotiorum mole obrutum et senio iam morosiorem excusaret, suum ipsius exemplum in medium proponebat, qui in Hispania diu longe a negotiorum procuratione relegatus fuisset. eadem subinde scribebat et Ruisius Gomesius Silua cubiculariorum Philippi princeps, et vt vicem suam patienter ferret, hortabatur, et interim de Philippi beneuolentia eum securum esse iubebat. haec superiore triennio ita actitata sunt. tandem Caesar qui id diu dissimulauerat, prosperis Gallorum in ea parte Italiae successibus irritatior, quam toties repetitis illis querellis ac delationibus commotior, eum omnino Mediolano euocare constituit. quod vt honestius faceret, ad Gonzagam dat litteras, quibus mandabat, habere se magni momenti negotium, de quo agere cum ipso velit, ac proinde iubere, vt ad se quamprimum proficiscatur, relicta ciuili administratione penes Senatum ac magnum Cancellarium, is erat Franciscus Taberna, et armorum cura penes Melenianum: qui si bello Senensi occupatus venire non possit, eam apud Gomesium Suarem Figueroam suum Genuae iam a longo tempore oratorem deponat. mox et alteras litteras dat, quibus vt omnem excusationis caussam praeriperet, imperabat, vt si valetudine, quo minus se viae in equo committeret, impediretur, lectica vectus ad se contenderet. is ergo vbi nullum amplius cunctationi locum esse vidit, optime munita, vt sibi videbatur, Valfenera, sub exitum Martij in viam se dat, post depositam administrationem, quam in ipsa, felicior, quod decedenti ex prouincia dispar successor datus, cuius comparatione olim clarum ipsius nomen, sed vltimis annis aliquantum obscuratum lucem recepit. nam Figueroa natalibus quam virtute illustrior in otio et pacis artibus inter conuiuia choreas ac scenicas pompas educatus, haud mirum si nulla armorum peritia polleret, ad quam iam senex et effeto voluptatibus corpore vocatus, non multum profecit, nisi quod decessoris sui, quantumuis odiosi, desiderium non solum apud prouincialeis, sed etiam apud milites ignauia sua excitauit. euocato Gonzaga missi protinus Mediolanum Bernardus Bolea, et Franciscus Pacecus postea in Cardinalium collegium cooptatus, qui in eum tanquam male administratae prouinciae reum inquirerent; cuius actionis is exitus fuit, vt re diligenter inuestigata et ad Caesarem relata, potius honeste missus, quam omnino absolutus et innocens declaratus sit, vti deinceps videbimus. Interea Brissacus, qui Valfeneram rebus suis multum incommodare iudicaret, omnem operam dabat, vt operas interturbaret, et ad extremum vt locum comeatūs paenuria sub potestatem redigeret. itaque in eius obsidione cum aliquanto tempore haesisset, Figueroa euocato Magio, qui peditaui praeesset, et praemisso Io. Gueuara, qui equitatum ducebat, illuc profectus est. nostri insidias in itinere struxerunt, per quas occupatis a nostro milite angustiis, necessario hosti transeundum erat. sed Magius homo diligens et locorum gnarus tanta celeritate vsus est, vt Mota-Gondrinium, qui a Brissaco ad seruandas illas angustias missus fuerat, anteuerterit. nec multo post A. Costa Trinitatis comes Summam-ripam occupat III a Valfenera milliarib. ad quam recuperandam, quod obsidentes inde multum damni acciperent, et alioqui non ita firma esset, Brissacus copias confestim duxit: quo absente, Sandaeus praesidio exit, et locum vicinum, qui a nostris tenebatur, capit, C occisis ac ceteris secum abductis; moxque Trinitatis comes Clarasco profectus pleraque iumenta farina onusta Valfeneram noctu intulit, ijsque comeatus ad tolerandam obsidionem plusculos dies satis fuit. postea Figueroa acceptis VI OIO Germanorum partim Genua missis post classis Turcicae discessum et pugnam Marcianam, partim Tridento nuper appulsis, Hispanis item et Italis, qui in Etruria militauerant, Astae magnum exercitum cogit, cui impar Brissacus tandem ab obsidione discessit. Figueroa interim, ingenti carrorum numero Villafrancae parato, copiosum comeatum et cetera necessaria Valfeneram importanda curauit. dum sub signis esset exercitus, aliquoties certatum est, nostris Damiani fano, Polerino, ac circum vicinis locis saepius exeuntibus. sed mox dilapso hoste cum exercitum collegisset Brissacus Saluatoris Fanum et pleraque vicina castella in potestatem redegit. erat tunc Figueroa cum Magio Valentij, quod est oppidum situ commodum ad Padum, sed muris admodum infirmum, Germanosque secum habebat, quorum partem in vrbe collocauerat, partem extra vrbem iuxta fluuium distribuerat. instabat Magius, qui Brissacum cum bellico apparatu exiisse sciret, vt oppidum muniretur, et Emanuel Luna cum Hispanis, quos penes se habebat, Sartirana euocaretur. vix alterum impetrari potuerat a securo sene, cum superuenit Brissacus, statimque Figueroa cum Aluaro Sandaeo et E. Luna consilium ex tempore capit, et ne cum oppido simul ignominiose caperetur, inde copias educere constituit. Magius qui prouideret post aliquod certamen suos in oppidum a nostris compulsum iri, veritus, ne si conferti, vt fit, in turba irruerent, instante hoste ipsi cum oppido periclitarentur, Patauio Leccio strenuo militi negotium dat, vt si casus ferret, duabus partibus propugnaculum, quod Bassinianum respicit, aperiri curaret, quo recedentes sui sine tumultu intro acciperentur. ipse qui Caesarianos regijs impares videret, cum delectis peditibus ex omni Germanorum, Italorum et Hispanorum numero in nostros impetum facit, interimque Figueroam iniquo certamine cum nostris conflictantem monet, vt se reciperet, qui bipatente porta exceptus citra periculum et tumultum in arcem redijt: Magius sensim cum Ioann. Francisco Sanseuerino ad suos se recepit. cum Brissacus post cruentum certamen paullum recessisset, nec tamen omnino abscessisset, Magij iussu pons Bormiae impositus a Sanseuerino rescinditur, ductaque fossa ex aduerso arcis, quae Emanueli Lunae custodienda data fuerat, omnis rei conficiendae spes nostris ablata est. itaque Brissacus versis armis quaedam minoris momenti castella aggreditur, et in ijs Spinum ac Ponzonem munita loca capit. missus interea a Figueroa in Lumellinamvallem et agrum Ticinensem Franc. Landrianus comes cum IO C circiter Germanis equitibus, qui nostrorum, si illuc excurrerent, impetus prohiberet. cum vero, nostris iam fere vniuerso Linguauillae pago potitis, dubitarent Caesariani ne Aquae-Statiliensium, quod oppidum est in ditione Monferratensi, dubiae fidei: cuiusque homines ad nostras partes inclinare videbantur, deficeret, eo profectus est Magius cum Alberici Lodronij et Sanseuerini Germanorum et Italorum legionibus. recusantibus initio eum intra moenia accipere Aquensibus, quod subiratum ad se Magium contendere cernerent, ille subito tormenta admoueri iubet, sed Lodronij interuentu res composita est, et Magius intra vrbem acceptus, qui inde Bromia transmisso Melazenum citra sanguinem recepit, promotisque Ponzonem versus castris cum obuium habuisset Carthusium propugnaculum nostrorum praesidio firmatum, quod nisi caperet, magnis et insuperabilibus in Ponzonis obsidione difficultatibus conflictaturus erat, id primum inuadit, et praesidiarijs deditionem facere detrectantibus, tormenta admouetloco paullum remotiore, quod, in subiecta valle, vbi id commodius fieri posse videbatur, tormenta collocarentur, metus esset, ne superuenientes auxilio nostri ex edito loco ruentes oppugnantibus negotium facesserent. ita tandem aperto muro Carthusium deditum est, eademque opera pleraque loca infirma recepta. restabat Ponzo oppidum, quod cum esset adortus, rem opinione maiorem se aggressum sensit, praesertim iam inclinata tempestate, et niuibus per ea loca, quae montana fere sunt, praealtis. itaque re cum Lodronio et Sanseuerino deliberata Casalium ad Figueroam reuertitur. monuerat saepius Figueroam Magius, vt Casalio prospiceret; nam aduertisse se nocte laxas et infrequenteis excubias fieri, opus esse maiore praesidio tam vicinis Verrucae et Montis-cestini praesidijs, quae a Biragis vigilantissimis ducibus teneantur. sed contra Figueroa caussabatur imperium Caesaris, vrbem suae fidei ac custodiae commissam nullo onere grauari mandantis. monitus et a Magio Valentij comes, dux praesidiariis impositus, qui etsi periculum non diffiteretur, paucitate tamen militum se excusabat, etiam adempta sibi nuper Italorum cohorte. cum nihil proficeret, impetrata a Figueroa missio ne cum Io. Geuara ad sua reuertitur, in itinere Eporedia, cui Morales praeerat, lustrata, quem quasi periculi praesagus monuit, vt sibi prospiceret. ea vrbs in faucibus Graiarum et Poeninarum Alpium paullo infra Praetoriam Augustam, aqua hodie totus ille tractus vallis Augustana dicitur, ad Duriam sita est, inter horridos et inaccessos montes. Magij monita superbe neglexit Morales, cum minime Eporediae ab hoste metuere se diceret, cui etiam vltro venienti occurrere paratus sit. sed cum mox superbiae suae post Magij et Geuarae discessum poenituit. nam haut multo post Brissacus sub initium Xbris cum exercitu superuenit, et ad eam partem, quae Duriam respicit, ex aduersa fluminis ripa tormenta disponit. missi auxilio primum Andreas Corregiensis ordinum ductor, deinde a Magio Carpeniae comes et Paganus ordinum ductor, quorum ille captus, hic cum maiore suorum parte in vrbem penetrauit. edita magna muri ruina, quippe qui ab illa parte valde debilis esset, cum Duriam vado transiri posse, quod nunquam crediderat, praesertim media hieme, animaduertisset Morales iactantiae prioris immemor de fastu suo multum remisit, et nullo dum a nostris impetu facto vrbem deserit XIX Kal. Ianuar., cumque inde se in arcem recepisset, V post diebus condiciones a Brissaco oblatas accepit, magno suo ac gentis Hispanae dedecore. id magnum momentum rebus nostris attulit, patefacto Heluetijs auxiliaribus ab ea parte venientib. breui ac commodo itinere, et aperta ad liberas excursiones in Insubres et Ticinensem agrum faciendas via. capta Epo redia mox Bugiela dedita haud longe a Sarno fluuio, et omnes illius tractūs populares in regis verba adacti, quibus etiam, vt eorum gratiam demereretur, facta a Brissaco gratia medij tributi, quod Caesarianis pendebant, sic vt pro XX OIO aureorum tantum X OIO annua in posterum regi exsoluerent. deditum et mox Mazinum castellum munitissimum, postquam biduo tormentis violenter fuisset pulsatum. quod cum maiora audendi animum nostris fecisset, ruptis a Volpiani milite inducijs et repulso cum damno Trinitatis comite, qui comeatum eo inferre conabatur, Brissacus sub initium anni sequentis Iacobi Fanum occupat, vicum loco idoneo positum ad prohibendas praesidiariorum, qui Volpianum Vercellas et Crescentium tenebant, excursiones. ita vero instituta munitio, vt cum loci forma quadrata esset, ad singulos angulos singula propugnacula erigerentnr, quorum exstruendorum cura singulis ducibus commissa est, qui festinatis operibus, cum et ipsi manum operi admouerent, in eam altitudinem illa euexerunt, quae loco vel aduersus extremos impetus tuendo satis esset, vt insigni experimento paullo post patuit. duo vero ex ijs portam mediam, quae Eporediam ducit, claudebant; duo ex aduerso alteram portam, quae Fanum Germani spectat, mediam item cingebant. et quia spatium porrectius quam latius erat, fossa introducta, et ad fossae latera vtrinque propugnacula interiora erecta et proiecti tumuli, qui propugnacula prominentia quaquauersum aequali et apto interuallo spectantes, ne impetus in ea fieret, prohibebant. ita productis potentiae Gallicae finibus, etiam Crepacordium in agro Ticinensi munitum castellum in regis potestatem venit. nec multo post Casalium Vadasti ad Padum, sic enim ciuitas illa, quae hodie principatūs Monferratensis caput est, vocatur, opibus et nobilitate potens, cuius praecipuae familiae sunt Sangermanorum et Blandratarum comitum, felici iuxta atque audaci Iacobi Saluassonis astu a nostris est occupatum. hic nobili loco in Petrocorijs, sed in tenui re natus diu Tolosae inter eos, qui iuri ciuili in illa celeberrima Academia operam dant, gladiatoriam fecerat; vnde propter indignum aliquod a se patratum facinus in Italiam profugerat, vbi in Subalpina regione florentissimo tunc militaris scientiae emporio tantum virtute et sollertia profecit, vt non solum vitae prioris infamiam elueret, sed et summos honores sub proregibus nostris meruerit, et ei praecipue ob acrem et sagacem diligentiam exploratorum emittendorum et examinandorum cura a Brissaco commissa sit. cum igitur Verrucae praefectus esset, qui locus haut longe a Casalio abest, per quendam emissarium suum Fontarolam nomine, qui vendendorum olerum specie frequenter illuc comeabat, et vt genus hoc homines in vtrumque parati vtramque partem plerunque produnt, in Hispanorum familiaritatem sese insinuauerat, deque vrbis statu, munitionibus, ordine excubiarum, Figueroae ingenio et aliorum ducum plene edoctus, notato loco, quo admotis scalis commode subire posset miles, rem Brissaco aperit, et diem VI Eid. Mart. rei perficiendae constituit, quo nuptiae primarij cuiusdam ex vrbis nobilitate viri erant celebrandae: sic enim iudicabat, cum et alias omnia solute ac negligenter ibi agerentur, tum vero ea die multo solutius in nuptiarum solennibus inter ludum et vinum transactum iri, vt et tutius et citra insidiarum suspicionem res confici posset. quam suspicionem vt omnino tolleret, ipse simulato morbo medicos Casalio Figueroae permissu euocandos curauerat, qui vbi Verrucam sub vesperam aduenere, eos, quasi se ad quietem composuisset, honorifice in diuersorium deduci et diem crastinum expectate iussit, statimque cum circiter IO CCC delectis a Brissaco, ad Iacobi Fanum muniendum tunc forte occupato, summissis, quos ipse Brissacus cum reliquis copijs subsequuturus erat, Casalium profectus, cum vino ac somno sepultas excubias reperisset, tertia fere post mediam noctem hora scalis admotis sine impedimento insilijt, et caesis primis stationibus in vrbem cum omnibus suis euasit, antequam excitarentur praesidiarij, qui pridiana crapula segnes vix se lectis moliebantur. ita occupatis plateis et foro, tubas, quas plureis secum attulerat, canere iubet, et Franciae nomine ingeminato, quasi apertis portis iam Gallicus exercitus vrbem intrasset, tantum terrorem iniecit, vt nullo fere certamine edito Figueroa ac Geuara se in arcem receperint. Germani ad turrem, quae reliqua in vrbe erat, deserta ciuitate se contraxerant. Saluasso vrbe potitus statim adueniente Brissaco successum vrget, et ad turrem expugnandam contendit, vbi dum nostri inconsultius ruunt, et Germani initio gnauiter se defendunt, CC fere ex nostris perierunt. tandem turre vi expugnata et ad internecionem caesis custodibus ac Germanorum summo duce Io. Bapt. Lodronio, arcem obsident comeatu fere omni destitutam; quae cum a praefecto, quem Fridericus Mantuae dux imposuerat, teneretur, Hispani, qui vrbem tuendam susceperant, parce annonam, nec fere nisi dietim in arcem inferri patiebantur. Figueroa igitur, qui videret nullam in Germanis, quos penes se habebat, spem esse, et victum ad paucos dies superare, de deditione agere cepit, et vitam ac res saluas pactus, nisi intra XXIIII horas auxilio iuuaretur, arce se excessurum promittit. Gonzaga perfidia seu potius securitate Didaci Arbricij, qui Figueroae ab epistolis erat, factum dicit, vt Figueroa nihil de nostrorum consilio resciuerit, quippe a Magio missum eius rei nuncium per hominem sibi fidum. is, credo, Petrus Plantanida erat muniendorum locorum apprime peritus, qui et secretum consilium de Augusta Taurinorum capienda cum eo communicaturus venerat, vt scribit Lucas Contilis in Caesaris Magij vita. capto Casalio mox et Saluatoris Fanum, et Valentium in nostram potestatem venere; quorum Brissacus, ne necesse haberet vireis suas tot locis separata habere, moenia deijci et propugnacula euerti iussit. Melenianus interea in Senarum obsidione, cum astus non processisset, a Io. Manrice Caesaris ac Philippi Angliae regis nomine sollicitatus, ad haec ingentibus promissis a Cosmo inuitatus, aperta vi rem tentare statuit. sub ministrata ad id a Cosmo XXVIII tormenta, praeter ea quae in castris erant, et data rei cura Gabrieli Serbellonio ac Iulio Alifano peritissimis hominibus; ipse Melenianus cum Chapino Vitellio postquam vndique situm vrbis contemplatus est, ad eam partem, quae Fano Francisci subiecta est, portam Ouilem versus machinas dirigi censuit. ea fama sparsa, nimirum totis viribus impetum facturos hosteis, ob idque maiora tormenta magno numero Florentia aduecta esse. ingens in vrbe primo animorum consternatio fuit, coactoque concilio deliberaturi ciues conuenerant, an potius e re communi videretur, quam extrema belli subite. de condicionibus legatos ad Melenianum mittere: iamque in eam partem propendere plurium vota apparebat, cum Monlucius rei per Hieronymum Spanocium et Bartholomaeum Caualcantium certior factus, cum Corn. Bentiuolio communicato consilio, omneis Gallorum, Italorum et Germanorum duces aduocat, et cum huc vsque ex morbo infirmus obuoluto semper fere capite ac veste pellibus farta indutus se domo tenuisset, splendidiori demum amictu, ceu venustulus aliquis et formae studiosus iuuenis ornatus, faciei etiam pallore dissimulato, et modico vini Graeci potu rubore contracto, in publicum prodijt, et fiduciam praesentia sua ciuibus fecit, quos in conuentu publico, vbi iam sedebant, allocutus graui ac vehementi oratione a consilio aeque turpi atque ipsis exitioso dehortatus est, sacramenti relligione denuo obstrictis Recrodo ac ceteris ducibus; pro rege ac rep., quam rex tuendam suscepisset, fideliter atque ad vltimum vsque spiritum decertaturos. id coram populi duce, XII consiliarijs, ac rei bellicae VIIIviris, qui magistratum constituunt, actum, quod mox per Ambrosium Nutium ad reliquam nobilitatem relatum est, magnaque omnium laetitia exceptum, ita ciuium confirmatis animis reliquum erat, vt vrbis securitati prospiceretur. ac primum quidem ad munitiones faciendas vrbs in VIII regiones distributa est, quarum singulae singulae singulis VIIIviris attributae, qui per singulos homines sibi fidos descriptionem omnium tam virorum quam feminarum facerent, qui operas diurnas ad vrbis munitionem commodare tenerentur; viri quidem a XII anno vsque ad LX, feminae vero ad L vsque tantum. iussi illi palas, marras, sportas ac cetera fodiendae ac portandae terrae necessaria instrumenta comparare. ita vero rem militarem in vrbe ordinauerat Monlucius; vt omnibus ijs, qui arma ferre poterant. in XXV vexilla distributis IIII vrbis praefectos praeponeret, qui VIIIviris rei bellicae parerent. ita vt cum res posceret, Monlucius singulis VIII viris imperaret, illi legatis suis; qui si ruinam sarcire aut opus facere necesse esset, regionis ducem aut vrbis praefectum monebant, et tum ille operarios suos aut vexilli ducem citabat: sic intra horae spatium citra tumultum fossores atque operarij mogno numero, aut cohortes, quantis opus esset, ad Monlucij imperium conueniebant, et vt proditionibus internis occasio praecideretur, singulis VI horis tessera mutabatur. consilium vero Monlucij erat, qui videret exiguam aut nullam auxiliorum spem esse, distractis totfariam regijs viribus, hostem intra moenia accipere, et cum eo totis viribus confligere, quod extra vrbem non nisi iniquo marte fieri poterat. itaque citra murum LXXX circiter passuum fossam ducere, eamque tormentis, quae catenis, clauis et laminis ferreis impleri mandauerat, ac scloppetis maioribus atque omni scloppetariorum vrbis multitudine munire decreuerat: ad latera vero propugnacula erigere, ex quibus post illam violentam displosionem ipse cum ducibus ensem, sarissam, pilum et cetera huiuscemodi arma gestantibus oblique vtrinque incurreret, et hostem iam displosione conturbatum comminus aggrederetur. adhuc incertum erat, qua parte vrbs esset verberanda; quod vt certo cognosceret Monlucius, sub noctem rusticos emittebat, cum aliquo ordinum ductore; rusticos vero progredi iubebat, et si murmur aliquod hominum inter se colloquentium inaudirent, statim ad ordinum ductorem referre, quimox humi repens cum rustico locum adibat, et si quidem treis aut plureis simul colloquenteis audiret, id ad Monlucium referre iubebatur, qui ex co coniectans locum a rei tormentariae praefectis lustrari, ac proinde ea parte debere verberationem fieri, regionis praefectos vocabat, qui per legatos fossorum duces citari curabant, vt se statim ad opus accingerent. ijs indicijs Monlucius subodoratus ea parte, quam dixi, verberationem faciendam esse, quamuis abunde prouisa haberet omnia, tamen non mediocriter animi angebatur, quod necessarium videret, vt ciuium praedia et hortos toto eo tractu porrectos demoliretur. nam ad portam Ouilem spatiosus angiportus prominebat vacuus, quem terra oppleri oportebat; quod exsequendum susceperat Vici comes: nec aliunde terra peti, quam ex hortis vicinis poterat, per quos medios fossa ducenda erat, et educendi vtrinque aggeres. verum anxietatem hanc soluit ciuium de libertate magis quam de bonis sollicita consensio, qui vbi de hostium consilio cognouerunt, iussi protinus conuenere, et summa alacritate hortos ac praedia sua demoliti sunt, nullo cuiusquam gemitu aut questu in tanta multitudine audito, allatis etiam magno numero facibus, vt luce noctem vincerent. Melenianus ea nocte vix XII tormenta admouere potuit, quippe quae magna operum vi in collem subuehenda essent. ab ijs initio verberatio in imum murum facta, sed exiguo profectu, vtpote lateritium et tormentorum ictus sine vlla succussatione excipientem. dein tormenta in medium murum directa, quem aperuere tantum, non diruere. tum vero patuit munitio intus a nostris cepta, contra quam cum opus esse videret maiore tormentorum numero, quibus subuehendis tota dies cederet, interimque munitionis adtollendae spatium obsessis concederetur, tamen cohortes quasi ad impetum faciendum praeparari iubet. ipse post tormenta in humili casa tectus lectica, nam tum forte podagra vexabatur, latebat, cum Monlucius vix tandem deprehendit ex antiqua arce tormentorum posteriora conspici; in quae per latus contraria verberatio dirigi posset. itaque confestim illuc directum tormentum a Senensi peritissimo displodi aliquoties iubet, quo Germanorum cohors, quae prope erat, infestata, mox et aliquot Hispani occisi sunt; delatoque tandem in casam ictu Melenianus, qui tunc cum cubiculario quodam nobili Philippi regis ad eum misso sermones serebat, eius ruina paene obrutus vehementique pauore correptus quasi contrario morbo podagrae doloribus tunc temporis solutus fuit. ita corruptis hostium tormentis consultatum in castris, an verberatio continuanda esset; tandemque placuit, vim abstinendam, expectandumque esse, dum armis inuicta ciuitas fame vinceretur. igitur tormenta inde deducta, et quae Florentia aduecta fuerant, ita censente Manrice ipso, qui rem adeo vrgebat, remissa. iam magna victūs, inopia intus laborabatur, et capitis indicta poena interdictum erat, ne quid comeatūs in vrbem importaretur, idque seuere admodum Vitellius exequebatur, statim sine gratiae spe, qui deprehendebantur, proximae arbori aut tigno suspensis. cum igitur videret Monlucius se fame non armis peti, vt obsidionem in aliquot menseis extraheret, de Germanis, quorum murmura iam audiebantur, vrbe emittendis cogitare cepit. quod vt honestius et citra seditionis periculum fieret, per Strozzium euocandos eos quasi se inscio censuit; missoque ad Strozzium Flaminio familiari suo consilium suum aperit, quod cum ille probaret, litteris ad Recrodum datis ipsum, vt ad se cum Germanis quamprimum veniat, obtestatur; decreuisse enim exercitum cogere, et impetum in hostium castra facere, quod sine Germanis, tentare nequeat; contestaturque extremis litteris aduersus ipsum et eius socios, nisi pareant, de vniuersa rerum nostrarum in Etruria pernicie. allatis litteris clam Senatu, et coram Monlucio recitatis, ille primo mirari se atque etiam commoueri finxit; mox vbi Germanos nutare, et famis metu periculum minuente tandem imperata facere paratos, ipse rei exequendae modum proponit, qui eo maiore felicitate exitum sortitus est, quod litteris Strozzij interceptis de Monlucij consilio hostes aliquid cognouissent, sed diem tamen ignorarent. itaque diligentes excubiae fiebant, firmatis plussolito stationibus; quas vt falleret Monlucius die dicta clam omnibus portas claudi iubet, et intempesta nocte II delectorum Gallorum cohortes, I Italorum emittit, quarum primam Charrius, secundam Blacco, tertiam Gaiacius ducebat, qui stationes inuaderent, dum interim Germani fossa superata pertransirent. illi strenue rem agunt, et Charrius quidem duas Hispanorum obuias stationes, quibus praeerat Hieronymus Torrensis, perrupit, in tertia plus negotij fuit, occisis inibi ex nostris XL optimis militibus; verum dum certatur, Germani elapsi sunt, quantumuis eos ad Almam vsque insequente Francisco Arosio et Ferdinando Silua Ruisij Gomesij fratre, qui peditatui Hispano per Adelantadi absentiam praeerat. cum vero iam longum iter per opaca noctis emensi essent, et quasi in securo solutis ordinibus iam fessi incederent, iuxta Lucinianellum a Chapino Vitellio ac vicinis praesidiarijs intercepti sunt, omnesque fere deleti; tantum CC circiter superstites fuere, saluis signis, quae tandem Ilcini-montem retulerunt. hoc casu perculsi primo ciuium animi, sed moxa Monlucio id maximo ipsorum bono factum dictitante, nec nisi clam ipsis tuto fieri potuisse comprobante, confirmati, nihil de pristina fide et alacritate propterea remiserunt: sed cum penuria in dies cresceret, et opus esset maiore seueritate, quam a ciuibus in conciueis suos expectari posset, quo securitati publicae consuleretur, ipsum Monlucium dictatorem creant, ita abrogata ceteris magistratibus auctoritate et in eum ad mensem vnum translata. is statim distributis stationum vicibus inter oppidanos ac milites, ita vt oppidani duas noctes, milites vnam tantum interquiescerent, ciuibus X vnciarum panem in singulos dies, militi externo XIIII sufficere statuit, et vt descriptio inutilium capitum fieret, decreuit, qua facta IIII OIO CCCC circiter viri et feminae vrbe exacti, et hostis ludibrio ac saeuitiae expositi, miserabile vtique et crudelitati propius spectaculum, nisi patriae libertatis, cuius caussa semper praecipua esse debet, salus ac praesens rerum necessitas id excusaret, ita in III fere menseis extracta obsidio, dum interim summis et ipse Melenianus difficultatibus premeretur, comeatu, qui e longin quo petebatur, plerunque deficiente, et equitatu pabuli penuria semper e castris remotiore: his accedebat, quod duces fere omnes, praeter vnum Vitellium, Meleniani rapacitatem et superbiam ac contumeliosam morositatem perosi, longe hospitia ab eo habebant, et ipse arthritidis dolorib. confectus, mutandi aeris caussa Montecio Belcarum secesserat. itaque lente omnia agebantur. neque tamen ille omnino cessabat, qui vt interim seditionem in vrbe excitaret, hoc astu vsus est. Petrum quendam subornat, qui sparsis per nobilium domos litteris eos, vt se respicerent, hortabatur, vanam hactenus fuisse Gallicorum auxiliorum spem, nec debere expectare illos, dum ad extremam necessitatem obstinatione sua compellantur non vtique easdem tunc a victore condiciones quae offerantur, accepturi. proinde in tempore sibi consulant, et cum ijs, qui iam monitisapiunt, consilia conferant, quorum domos crucis albae signo notatas conspecturi sint. eae litterae vbi in alicuius e ciuibus do mum coniectae fuerant, statim deprehensae ad magistratum deferebantur, qui sub ito do mos nota illa insignitas explorari iubebat. id cum bis terque diuersis locis factum esset populusque fremeret, et suspectos ad supplicium sine mora posceret, Monlucius obtinuit, vt tres ex nobilium ordine, quorum domos inscriptas deprehendissent, in carcerem conijcerentur, ratus, id quod erat, Melenianum videlicet hac arte de nobilitate cum populo committenda cogitasse, cuius is exitus esset, vt nobilium ordo numero inferior, cum se iniuria a plebeijs opprimi videret, vrbis partem ad tutelam suam occuparet, et vt vim iniustam a se amoliretur, consilia vel cum hoste conferre non abduci poterat, vt primarios ac perspectae semper fidei ciucis secreta cum hoste consilia agitare crederet. itaque sedulo populum ac magistratum monebat, vt a vi temperarent, neque ciuium sanguine innocenteis hactenus manus commacularent: sed rem tempori permitterent, quo magistro in veri notitiam breui venturi sint. tum supplicationes decretae, vt plebis incitatae animi relligione mitigarentur. interim per dispositos exploratores cum diligenter noctu per vrbem oberranteis notari iussisset Monlucius, in Petrum illum Meleniani emissarium suspicio cecidit, qui mox comprehensus ac tormentis subiectus, rem, vt erat Monlucio detexit. ita primarij illi ciues non solum calumniae sed et mortis periculo exempti sunt: moxque a Monlucio moniti et exorati Senatum adeunt, et licet inuiti gratias magistratui agunt, quod non temere insidiosae calumniae fidem tribuissent, nec plebis furori indulsissent. tum effusis vtrinque lacrimis conciliati inter se ciues, et populi metus cessauit. restabat, vt emissarius capite lueret, sed Monlucius ei a magistratu delicti licet grauissimi veniam impetrauit. cum in dies arctior in vrbe esse annona, contractum rursus demensum Monlucij iussu, dietimque tantum XII vnciarum panis ducibus et militi externo, ciuibus et militi vrbano IX distribuebantur. ipse Monlucius cum Bentiuolio et Gaiacio semel tantum in die cibum capiebat. atque ita ab extremo Februario ad obsidionis vsque exitum perdurauit. iam carnes omnes etiam equorum ac mulorum consumptae erant, et cottidie militum numerus ac ciuium decrescebat, multique inter ambulandum sine morbo lapsantibus subito membris per vias concidere conspiciebantur, quod maluarum esui a medicis caussam inquirentibus tributum, quas aluum plus nimio soluere et concoctionem impedire dicebant, eoque fieri, vt qui eis vescerentur collapsis paullatim viribus sine sensu tandem deficerent. missi interea Romam saepius a Senatu qui explorarent an auxiliorum toties promissorum spes esset, Americus Americius primum, dein Corsiniani episcopus, et Carolus Messanius, tandem et P. Antonius Peccius, qui cum Romae Cardinalium ac reliquorum regio...m ministrorum voluntates periclitatus esset, litteris ad Senatum datis, eos hortatus est, vt saluti suae consulerent, nullam nisi in ipsis et condicionib. a Caesare et Cosmo propositis spem esse, neque vero illos ita iritatos, quin placari possint, modo mature sibi prospiciant, multa condonari in iusta libertatis defensione, quorum alias ob caussas nunquam gratia fieret. missus postremo Ambrosius Nutius nostris partibus maxime addictus, qui quid spei reliquum esset, videret, et si necessario condiciones accipiendae essent, id vt salua reip. ac ciuium libertate fieret; procuraret, nam hoc fide sua meritos de rege Senenseis. dissidebant tum Romae inter se Card. Ferrariensis et Strozzius, quod hic qui Cosmi odio pacem in Etruria nollet, nullas omnino condiciones admittebat, ille contra, qui metueret ne Senensium ciuitas in Caesaris aut Cosmi potestatem deueniret, quasuis conditiones admittendas censebat, et saluaciuium libertate ac regis auctoritate, vt res componeretur, omni studio enitebatur Pontificemque vrgebat, vt se medium interponeret, qui abiecta spe, quam de adipiscenda ea ditione initio conceperat, postquam in voluptates effuse solutus est, languidius se in eo negotio gerebat. proximum erat, vt ciuitas apud aliquem Italiae principem deponeretur, Ferrariensis videlicet fratrem, aut alium, de quo conueniretur. verum hae condiciones cum proponerentur, Cosmus, qui huius belli inuidiam a se amoliri vellet, rem totam ad Caesarem reijciebat: quem sciebat omnino in animum induxisse Senis potiri, quippe quas ad Imperium pertinere contenderet. nam in tabulis Imperij perscriptum reperiri, Senenseis olim Carolo IIII Imper. fidem addixisse, et eius auspicijs reip. formam qua hactenus vsi fuerant, instituisse, ac proinde cum a Caesare defecerint, eiecto Hispanorum praesidio et destructa arce, perduellionis crimen videri incurrisse: ac propterea statim post rebellionem Camerae iudicio proscriptos fuisse, et Caesarem quasi ad se iure deuoluto eos Philippo F. Angliae regi secreto instrumento attribuisse. itaque debere illos, qui huic negotio se immisceant, cum Caesare agere. haec ita a Cosmo dicebantur, vt tempus duceret; quod speraret, si ciuitas sine condicione Caesaris arbitrio permitteretur, fore, vt auteam grandi aere oppigneratam apud se deponeret, aut si eius possessionem a se omnino abdicare vellet, sibi quam alij tradere mallet. ea propter misso Hier. Veterano, qui olim consilio Clodiae inito interfuerat, vti diximus, defectionis Senensium primarius minister, et postea ob priuatam iniuriam nostrarum partium pertaesus ad Cosmum defecerat, Caesaris ac Philippi F. voluntatem periclitatus fuerat. dum frustra laborat Cardinalis Ferrariensis, nec Strozzius de promissis auxilijs fidem liberat, crescente interea in vrbe penuria, tamen obsessis fecit animos Casalij successus, qui in hoc tempus incidit, post quem Brissacum omni cura alia solutum cum victore exercitu auxilio venturum expectabant. sed cum etiam ea spes frustra fuisset, rursus aliud accidit, quo homines nihil non pro libertate facere et pati parati in nouorum auxiliorum fiduciam erecti sunt. nam sub id tempus Iulius III intemperantia vitae magis quam senio effetus fato concessit, qui Ioan. Baptista Balduini fratris F. mortuo, vti diximus, cum non ita a Fabiano iuniore Baptistae fratre sollicitaretur, totum se voluptatibus mancipauerat, parato ad delicias nobili illo secessu, structura et operibus antiquis admirando, in quo fere reliquam vitam a negotijs vacuus cum amicis sui similibus inter ludos, aleam, comoedias, et quae talia comitari amant, sacro fastigio indigna oblectamenta continuatis nocti diebus transegit, ac tandem IX Kalend. April. decessit, relicto nominis herede Innocentio illo Montano, qui sceleribus et morum obscenitate infamis, longo post tempore sacrum collegium dehonestauit. quam vero a negotijs abhorerret Iulij animus, satis declarat, quod de mortis eius genere refert Onufrius Panuinus: Balduinum scilicetipsius fratrem pro se et Fabiano filio, cui Cosmi filiam desponsatam fuisse diximus, cum Camertium oppidi potiundi ardenti desiderio aestuaret, repetita saepius interpellatione tandem eo pigrum senem adegisse, vt promitteret, se de ea re in consistorio quamprimum relaturum, Pontificem vero, vbi cunctos aduersari suae sententiae vidit, rem procrastinando distulisse, et ne consistoria habere ab importuno fratre cogeretur, languorem finxisse; cuius quo maiorem fidem faceret, vsitatis cibis abstinuisse, aut parcius quam pro more sumpsisse; ex qua vitae ratione per ridiculam simulationem commutata, morbum serio contraxisse, qui eum iam LXVII annum egressum breui tempore absumpserit. huius in locumcum nouum pontificem suffectum iri sperarent Senenses, qui eorum iustam caussam maiore ac praesentiore auxilio tueretur, rursus animos sustulerunt. verum ob longas altercationes re diutius, quam putauerant, dilata, eoque tandem deducta, vt panis omnino in vrbe deficeret, de condicionibus serio agi cepit, cum bona Monlucij gratia, qui tamen ipse regis nomine de deditione agere noluit. nec minus interea obsessos Strozzius spe bona implebat, qui delectibus passim habitis iam se VI OIO peditum sub signis habere dicebat, quorum ope et obsidionem breui soluturum se, et in Pontifice deligendo Cardin., qui regis partib. addicti erant, praesto futurum iactabat. accidit et vt tunc comeatus, qui ex ima Neustria summissus fuerat, in Hercul. portum inferretur, et OIO IO pedites, qui XXVIII triremib. impositi Massilia soluerant, in Corsica felicem exscensionem fecerint. hic accessit, quod Corsinianum praecipuum in Claniana oppidium, cui Leonidas Malatesta praeerat, paullo ante AEnea Picolomineo instigante rebellauerat, capto Io. Bapt. Arretino cum LX circiter praesidiarijs: vnde crebri inter vicina adeo praesidia in ora maritima conflictus. cum autem Sigismundus Rossius comes, qui Bonconuentum tenebat, cum C leuis armaturae equitibus euocato Caciolo Menaldio ad Kyriaci Fanum prope Ilcini-montem in nostros impetum fecisset, mox insidias veritus se recepit, Monaldio capto cum Io. Bapt. Scazino, qui turpe fugere rati post acre certamen cum multis alijs Ilcini-montem deducti sunt, vbi, quod seuere nimis Melenianus in Florentinos rebelleis, sic proscriptos vocabat, animaduerteret, nec vllis condicionib. Caroleto fido Strozzij ministro atque exploratori mortis gratiam facere voluisset, paullo post ipsius Strozzij iussu, preces suas tam parui ab hoste fieri indignantis, in furcam acti sunt. dum haec fiunt, fregit obsessis animos Scarlinum, quod a Camillo Scesio cum LXXX praesidiariis tenebatur, a Luca Antonio Cupono Plombini praefecto interceptum. cum Strozzius nihilominus de auxiliis spem faceret, misso Hermete Pallauicino familiari suo, qui Senensium de deditione consilia impediret, et memores eos decoris antiqui ac pristinae libertatis esse iuberet, decreti tandem a Senensibus ad Cosmum legati Hieronymus Ginus Bandinellus, Alexand. Gulielmius, Scipio Gisus, Hier. Malauoltius. antequam tamen proficiscerentur, Ilcini-montem ad Strozzium mitunt, qui eum de re omni erudiant, ex cuius consilio ad Brissacum eodem tempore mittuntur Nicodemus Forteguerra, et Strozzij nomine P. Maria Americus, qui auxilia vrgerent, et quid spei esset, antequam cum Cosmo transigeretur, ad Senatum referrent. Lucenses et a Strozzio suscitati se interposuerunt, et largum comeatum venientibus auxiliaribus polliciti, fluctuanteis hinc praesentis exitij metu, hinc libertatis retinendae desiderio, a qua ne manifesto quidem periculo deterreri poterant, animos Senensium rursus ad aliquod tempus confirmarunt. captum et tunc Valianum ab Hadriano Baleono Clusij praefecto, qui Betto Perusino cum OIO CC ad Quercetam pontem secreto Clanium transire iusso arcem eam praesidio nudatam facile occupauit. sed non item pontem ac propugnacula circum a Cosmo extructa, in quae capto Valiano statim a Malatesta recens miles ex Cortona, Politiano, et Arretio introductus est. sed cum Strozzius, qui eo cum copiis subito aduolauerat, arcem tuto teneri non posse iudicaret, tam propinquo hoste, locum deserit et reuocatis Corsinianum II Gallorum et XVIII Italorum vexillis, quae secum adduxerat, iis Aurelium Fulgosium cum summo imperio praeposuit. huic opposuerat ad Politianum Cosmus Radosium comitem Dalmatam cum C equitibus Epirotis, cumque inter eos cottidie fere pugnaretur, Seriliacus alae equitum Gallorum praefectus inibi occisus est. interea annona in dies in vrbe deficiente post multas altercationes tandem prescriptae conditiones, vt Caesar ciuitatem ac remp. Senensium in fidem suam et Imperij acciperet, salua libertate et magistratuum antiqua auctoritate; praeteritorum obliuio induceretur, ciues suis bonis ac dignitati restituerentur; liceret tamen ijs, qui velint, vel solis vel cum omni familia inde migrare, et quo videbitur proficisci; ad tuendam et conseruandam vrbem Caesari ius sit quantum velit praesidium ex quacunque natione imponere, quod suis sumptibus alere teneatur, ita tamen, vt non nisi de ciuium consensu arcem in ciuitate nouam exstruat aut dirutam instauret; propugnacula ad vrbem durante obsidione aut ante exstructa statim post deditionem et introductum praesidium diruantur; Caesari liceat remp. arbitrio suo constituere, iuxta montium et regionum ordinem in rep. hactenus receptum, salua tamen praefecti vrbis, Senatūs et magistratuum tam vrbanorum quam extra vrbem auctoritate, immunitatibus ac priuilegijs; liberum sit Gallis ducibus ac militibus et eorum parteis secutis inde exire cum armis, signis explicatis, tympanis ceteroque belli instrumento et omnibus impedimentis; cautum, ne eo beneficio vti possint, quos exules et rebelleis Caesar ac Cosmus appellabant, quem in numerum veniebant Neapolitani, Mediolanensi imperio subditi, ac Florentini: additum, ne haec pacta prius rata haberentur, quam post VIII dies a tempore, quo Senatus ea comprobasset. haec IIII Non. April. Florentiae coram Ioa. Manrice et Fr. Toletano acta, quae vbi Senas allata sunt, Melenianus per tubicinem colloquium poscit: missi a Monlucio Bentiuolius et Charrius, ad quos Melenianus Pactis, inquit, comprehensum est, vt Monlucio ac ceteris Gallis atque Italis sub rege merentibus liceat arma sua gestantibus, explicatis vexillis et sonantibus tympanis cum omnibus rebus suis exire. haec autem, quorsum pertineant, Monlucius veteranus dux et harum rerum peritus quin clare videat, non dubito. eum tamen pro beneuolentia, qua vos ex animo prosequor, monitum per vos volo, cum regi non Senensibus militet, Senenseis pro Gallis minime pacisci, aut eis idonee cauere potuisse. itaque si sibi ac suis consultum cupit, pro se ac suis regis nomine mecum paciscatur, nec dubitet, quin condiciones regis dignitate et sua virtute dignas a me impetraturus sit. quod vbi Monlucius per Bentiuolium et Charrium intellexit, statim respondit, scire se quid ex belli vsu liceat. ceterum se ac suos ea virtute esse, vt quamuis extremis angustiis conflictentur, nihil regis dignitate et Gallico nomine indignum facturi sint. proinde sufficere sibi, quod Senenses pro se pacti sint; quae pacta si quis violare audeat, paratum se ea armis ac vitae periculo tueri, nec commissurum vt nomen suum vllis de vrbium deditione pactis vnquam apponatur. hoc ingenuo et audaci responso stupefactus Melenianus tandem acquieuit, et curaturum recepit, vt sicuti Senenses cauissent, ipse cum suis honorifice citra periculum vrbe egredi posset. ab eo capite, quo Gallis cautum fuerat, excepti fuerant exules et rebelles a Caesare, Philippo Angliae rege, et Cosmo proscripti. id cum Monlucius inique admodum ferret, quippe qui viros natalibus ac virtute prestanteis, ac de rege seque optime meritos in certissimum capitis discrimen vocari pati non posset, vrgente praecipue Bartholomaeo Caualcantio, Senenseis tumultuario in concilium vocat, et captionis plenam pactionem esse ostendit, quae eos ipsos, qui paciscantur, pactionis beneficio excludat. nam scire se certo Senenseis statim post eiectum vrbe Hispanorum praesidium et dirutam arcem instigante Caesare ab imperiali camera proscriptos esse, moxque Caesarem deuoluto per sententiam ad se iure, eos Philippo F. attribuisse. itaque videre ipsos, quam non sincere cum eis agatur, et potius esse, vt dum arma adhuc retinent, extrema quaeque experiantur, ac generose tandem moriantur, quam depositis turpiter armis carnifici se et amicos vna iugulandos praebeant. etsi non ignorabat Monlucius Senenseis, quibus alio capite expresse cautum erat, minime ex eo in discrimen vocari, tamen scrupulum inijcere volebat, vt periculo suo territi amicos ac socios suos non desererent. et vicit eius auctoritas. nam statim ad arma in vrbe conclamatum est magno consensu. quod vbi Melenianus vidit, subito Florentiam ad Cosmum mittit, qui veritus, ne desperatione adacti Senenses cum Gallis vltimum impetum facerent, et raros iam in aggere et circa Melenianum ipsum milites aut caederent aut repulsos obsidionem soluere cogerent, mox Concinum remittit, cuius opera sollerti iuxta ac diligenti in hoc negotio semper vsus fuerat, et inducta exceptione omnibus indefinite liberam abitionem permittit. dicta dies ad XI Kal. Maias, quo postquam Camillus Elcij comes, Nic. Serigardius, Augustinus Bardus, et Laelius Peccius cum VIII viris rei bellicae Florentia rediere, Monlucius tradita ciuibus Camollia porta et veteri arce cum suis vrbe exijt, eo ordine, vt Bentiuolius et Gaiacius cum IIII Italorum cohortibus, quorum duces erant Bartholomaeus Iordanus Pisauriensis, Rinaldus Vecius Ferrariensis, Turcetus Brixianus, et Flaminius Perusinus, quibus se socium addidit Marius Bandinus plebis praefectus, Santalbanus et Lussanus cum Gallis praecederent; vltimum agmen clauderent Charrius et Blaco: quos postremo in equis sequebatur Monlucius cum Hieronymo Spanocio, cui plus ceteris timebat. medij inter Italos et Gallos incidebant IO CCC circiter viri et feminae Senenses cum pueris et infantibus, qui vt libertatem, pro qua generose adeo pugnauerant, vel cum omnium fortunarum iactura seruarent, patriam deserebant; lamentabile vtique vel ipsis hostibus spectaculum. auxere miserationem, cum ab amicis ac propinquis, qui in vrbe remanebant, discederent, amplexus et lacrimae vtrinque effusae, quod iis, quibuscum tam coniuncti vixerant, aut iam hostes, aut breui futuri essent. milites certe nostri vix lacrimas continebant, et cum magna constantia sine vllo murmure famem in obsidione tolerassent, aegre inde discedere et miseros ciueis deserere videbantur. multi eo die ex ijs inter incedendum mortui conciderunt, cum ante quatriduum panem non gustassent. senibus et mulieribus grauidis atque infantibus portandis Monlucij rogatu perhumane a Meleniano commodati sunt L muli. ipse qui Hispanos et Germanos in aciem disposuerat, cum Chapino Vitellio ad Lazari Fanum Monlucio obuiam venit, eumque medium vterque aliquanto tempore deduxerunt. cum post amicos sermones ac complexus postremo discessissent, ad Almam-ruptam Almo amni impositum vicum vsque nostri processerunt, vbi XVIII asinos pane onustos repererunt, reficiendo militi a Meleniano benigne summissos. inde ad Bonconuentum progressi, deducente eos Gabriele Serbellono, cui id muneris post Meleniani auunculi abitum commissum fuerat; qui postquam aduentantem cum equitatu P. Strozzium vidit, Monlucium, Bentiuolium, Gaiacium, ac ceteros duces complexus discedit. nostri cum Strozzio Ilcini-montem eodem die profecti sunt. ibi ciues Monlucium secuti patria relicta, quae patria amplius non esset, regis auspicijs remp. denuo ordinant, instituto Senatu, creatis magistratibus, et praefectis in oppida, quae tenebant, ad ius dicendum missis, vt hac specie libertatem antiquam retinerent, et patriae amissae casum quodammodo solarentur. biduum ante deditionem Monlucius diploma. a Senatu reip. sigillo firmatum impetrauerat, quo Senenses testabantur ipsum egregiam operam in ciuitate defendenda regi et reip. nauasse; se vicissim nihil omisisse, quo fidem regi datam et libertatem a maioribus traditam tuerentur, sed inuictos armis et animis tandem necessitati, quae ex fame procedebat, cessisse; Monlucium nihilominus nunquam adduci potuisse, vt regis nomine de deditione ageret, sed se pro Monlucio ac regijs ducibus ac milite pactos esse. cum Monlucius aliquot dies cum Strozzio fuisset, ab eo triremem, qua in Galliam cum suis portaretur, obtinet; atque dum Centumcellis ea instruitur, praemissis Lussano, Blacone, Santalbano: ipse interim Romam diuertit, partim vt regios ministros inuiseret, partim vt gloria sua late per Italiam ob memorabilem illam obsidionem sparsa in celeberrimo theatro praesens frueretur. Iam post Iulij mortem Marcellus Ceruinus Fano in agro Piceno natus, cum maiores suos a Politiano Etruriae castello repeteret, in summum Pontificem electus fuerat V Eid. Aprileis, XVIII, postquam Iulius decesserat, die, Ranutij Farnesij Cardinalis Alexandri, qui tunc aberat, fratris fauore praecipue subleuatus, sub quorum auo ob summam eruditionem et cum grauitate coniunctam morum probitatem ad magnos curiae Romanae honores euectus, postremo ipsius Alexandri commendatione in cardinalium collegium cooptatus fuerat. is, quod pater Richardus astrologiae iudiciariae scientia clarus ei ex stellarum coniunctione summam in ecclesia dignitatem praedixisset, cum a Cassandra Bencia matre ad nuptias inuitaretur, pertinaciter recusauerat, nolle se dictitans clariorem longe fortunam, quam sibi astra soluto ac coelibi portenderent, matrimonij vinculis commutare. id sane Lucas Gauricus, cuius magnum in ea arte nomen, in libro Geniturarum prodidit: qui liber, quod summe mirandum, triennium antequam Ceruinus Pontifex renunciatus est Venetijs apud Curtium Troianum publicatus fuit; vt non vanam omnino eam praedictionem fuisse, aut de praeteritis, vt plerunque fit, tantum pronuntiasse appareat. statim vbi magistratum iniuit, vt grati animi specimen daret, se daturum operam dixit, vt Farnesij intelligerent, familiae suae beneficio Paullum III in se reuixisse; sed cum valetudine parum prospera vteretur, ad haec comitiorum incommodis valde debilitatus esset, duodecimo post die grauius e pituita et non leui febre decubuit, qua imminuta et minui sensim vires cepere, tandemque apoplexia correptus pridie Kal. Maias, LV, minus VI diebus, aetatis anno, et XXII pontificatūs die ex hac vita migrauit, et iuxta Nicolai V monumentum conditus est: vir rara eruditione, prudentia, et sanctitate vitae antiquis comparandus, et sub quo certa spes emendandae ecclesiae affulserat, nisi ipsum, quod multo ante non dissimulauerat se vereri, pontificij fastigij altitudo, quae plerosque alios mersit, forte fuisset deprauatura. nam cum anagnoste de more sacros libros aut Patrum veterum scripta, dum cibum sumeret, recitante, post longum silentium in memoriam reuocasset Hadriani IIII verba, quibus miseram Pontificum Rom. condicionem deplorabat, mensa manu percussa subiecit, non videre se, quomodo qui fastigium hoc altissimum tenerent, saluti suae consulere possent. antequam moreretur, ad eum salutandum admissus est Monlucius: vnde mox Centumcellas profectus triremem paratam cum suis conscendit, et vento secundo vsus cursum inter Sardiniam et Corsicam tenuit, donec Bonifacium appulit, ibique Iosephum Bonifacium Molam conuenit, qui Andream Auriam cum L circiter triremibus ad Stephani Fanum iuxta Orbitellum subsedisse renuntiat. tunc Thermus Caluium cum Paullo Iordano obsidebat, qui vbi pro pinquare Auriam sensit, summa celeritate obsidionem soluit, demersis in mare III tormentis, ne in Hispanorum manus venirent, quae eodem anno nostri expiscati sunt. haut longe Polinius Garda XXVIII triremeis, quas habebat, in proximam stationem subduxerat: qui vbi de Auriae aduentu cognouit, in altum euectus Massiliam versus contendit; quem frustra tardiore velificatione insecutus est Auria; quod rebus Thermi saluti fuit, qui interea vasa conclamauit, et sine damno a Caluio discessit, alioqui vix hostium manus elapsurus, si Polinio omisso recta illuc cursum Auria direxisset. sed Monlucius, qui Thermum periculi admonuerat, in ipsum periculum imprudens praecipitauit. nam dum in Galliam nauigaret, brumoso aere in classem Auriae, qui Polinium insecutus re infecta redibat, incidit; diligentia tamen praefecti triremis, qui mutata velificatione hostium impetum elusit, seruatus; Massiliam mox praeter omnium opinionem incolumis appulit, qui eum aut Senis occubuisse, aut si euasisset, in mari ab Auria interceptum esse pro certo sibi persuaserant. inde per dispositos equos in aulam perrexit, ibique ob rem egregie gestam conchyliato torque a rege donatus est, qui honos tempore illo summus, cum quidem tantummodo dignis concederetur, deinceps viluit, postquam promiscue nullihabita meritorum ratione etiam indignis conferri cepit. tunc regis animum suspensum tenebat pacis ineundae ab Anglis proposita actio, de qua antequam dico, quae in Gallia ac Belgio antea gesta suut, paucis retexere necessarium videtur. Extremo anno superiore, cum post ceptam Menilij ex aduerso Hedini munitionem Sabaudus educto exercitu sub initium IXbris Spiritūs Fanum irrito conatu tentasset, Nemorosius Vindocini, qui prouinciae praeerat, iussu, ei se cum leui armatura opposuit, magnumque virtutis ac diligentiae specimen dedit, hosteis crebris incursionibus lacessendo ac fatigando, et tandem sine suorum damno Abbatis-villam se recepit; quo in certamine praecipua fuit Pelusij laus. inde Sabaudus, ne nihil egisse videretur, Piquinium venit, vbi rursus a Nemorosio infestatus est; sed dum ille pugnandi studio ardentius in hostem inuehitur, parum abfuit, quin caperetur. Samarobrigam Ambianorum iam venerat Vindocinus, quo Sabaudus Piquinio descendit, et cum in aciem educto exercitu ibi aliquandiu constitisset, Corbiam pergit, vbi fama erat eum vado Somonam transire decreuisse, quem propterea in aduersa amnis ripa Vindocinus semper sequebatur vt eum inter transeundum opprimeret, sed superuenientibus pluuijs iam inclinata tempestate retro pedem ferre coactus est, impositisque Menilio XX Germanorum et Hispanorum vexillis sub Daisio, qui nuper Rigiaci Atrebatum praefectus fuerat, Bruxellas ad Caesarem contendit. in Campaniae limitem rex Dionanto capto Bordilionum miserat, vt rusticorum populationes prohiberet. is Fumentium ab hostibus per regis absentiam captum ac semidirutum recepit, et arcibus aliquot proximis in potestatem redactis securam nostris regionem asseruit, praesentiaque sua effecit, ne munitiones Mariaburgi, Rupis regiae, et Mauberti impedirentur. Valusseus quoque cohortis dux ex Iuodij praesidio munita arce eductis ligneis machinis, quae speciem aeneorum tormentorum praeferebant, Villemontium castellum ad deditionem compulit; quod mox tamen ab hostibus receptum est, occisis ijs, quos Valusseus inibi reliquerat. tunc et infelicem expeditionem Fr. Despeus Vetusvilla Metis praefectus suscepit. inter Mosellam et Mosam hostes munitionem excitauerant, in via qua Theodonis-villa Metim itur, vt nostrorum excursiones prohiberent, ei a forma et inter duos amneis positu malum-Sigma nomen inditum. eo Vetusvilla numerosum peditatum cum equitatu et aliquot tormentis praemiserat; sed consilij certiores facti hostes, non solum nostrorum impetum sustinuerunt, verum etiam magno cum nostro damno repulerunt, pluribus ex nostris desideratis, ac vix reductis tormentis, nec feliciori vsus est fortuna Mazerius vnius peditum cohortis, ex ijs quae Vindocino attributae fuerant, legatus, qui cum duobus alijs ordinum ductoribus et CXV delectis Rantiacum vsque excursione facta in reditu a Menilij praesidiarijs, cum praeda onustus tardius incederet, interceptus est, et ipse cum duobus illis socijs interfectus. tunc et detecta fuit Franciscanorum Metensium coniuratio a Caesarianis corruptorum, vt vrbem proderent. synodus illius ordinis Meti indicta erat, ad quam ex omnibus orbis partibus delecti confluere debebant. eo colore milites monachorum habitu introducere, et dolia quasi vino plena in tantae multitudinis alimoniam adueherent, arma ijs inclusa in vrbem inferre decreuerant. quo facto Theodonis-villae praesidiarij positis loco idoneo prope Metim insidiis ante vrbem venturi erant, contra quos procul dubio erat nostros magno numero exituros: et ita exhausta per nostrorum eruptionem vrbe, introducti a Franciscanis milites ad arma clamaturi erant, et portis occupatis, eos, qui in insidiis latebant, excepturi, quibus coniuncti, quod reliquum nostrorum in vrbe erat, facile oppressuri essent. sed quia obseruatum a nostris fuerat, quendam ex coniuratis Franciscanum saepius ad hosteis Theodonis-villam comeare, suspicione inde oborta, comprehendi hominem placuit, qui tormentis subiectus rem, vt erat, aperuit, exemploque insigni illo patuit, vulpina plerunque consilia, ac taeterrima monstra relligionis obtentu dissimulari. de eo ac conscijs mox, vt meriti erant, supplicium sumptum est, eodem tempore et perfidiae ac perduellionis poenas dedit Auoella praefecti arcis Abbatis-villae legatus, qui vt priuatam iniuriam vscisceretur, cum Daisio Menilij praefecto de arce tradenda, modo sibi inimicus dederetur, fidem interposuerat: quod per ipsum tabellarium detectum fuit. in Belgio sub veris principium cum rumor esset, Caesarianos prope Castellum in agro Cameracensi vndique magno numero conuenire, vt ibi coacto exercitu ad Mariaburgum priore anno captum facerent impetum, rex, qui tum ad Fontem-bellaqueum erat, celebrandis Nicolai Lotaringi Valdemontij cum Ioanna Sabauda Nemorosij sorore nuptiis occupatus, Santandreanum per Vindocini prouinciae praesidis absentiam in Picardiam mittit, cum Nemorosio, Carnutum vicedomino, Ringrauio, ac numerosa nobilitate, qui Fani Pauli comitatum ingressi agrum late vastarent, quod inde nec aliunde annonam Menilium inferri posse constaret. inde per Atrebates facto itinere et vastato circum agro cum se recipere finxisset, cognito Hispanos et quosdam regionis delectus ad Castellum hospitium fixisse, eo mox noctu conuerso itinere tendit, et summo silentio profectus admotis scalis improuisos aggreditur et capit. cum Hispanis humaniter actum; cum indigenis inclementius, quod odia inter limitaneos cottidie nouis vtrinque iniurijs fuissent exacerbata. militi in praedam oppidum concessum est, et vastatus circum ager, ne hosti, quem eo conuenturum fama erat, vsui esset. in Campaniae limitem eodem tempore Bordillonius Niuernij legatus, et cum eo Ren. Lotaringus Ellebouius missus est, quem Melchior Pratensis Monpesatus, Iac. Crussolius, Fr. Balma Susaeus, Pelusius, alij ex primaria nobilitate secuti sunt. qui mox euocatis vndique praesidiarijs, quamquam tunc adhuc altae niues essent, magna diligentia comeatum et cetera necessaria Mariaburgum intulerunt, dum pars lignatione occupatur, alij vlterius progressi Cimacum, qua belli arce hostes ad excursiones faciendas vtebantur, tendunt, et vacuum defensorib. nacti, incendunt, ac vicinos circum vicos. qui Solturnium tenebant, quod maiora tormenta nostros secum minime adduxisse resciuissent, nihil Gallorum aduentu territi deditionem facere recusarunt, et ita nostri ad sua reuersi sunr. his actis quod iam colloquij ab Anglis propositi tempus instaret, ex vtroque limite deducti milites et donec de exitu constaret, ab armis vtrinque cessatum est. nam Polus vir natalium splendore clarus, sed doctrina et rara hoc aeuo pietate longe illustrior, qui superiore anno omnem operam dederat, vt principum animos ad concordiam flecteret, ab eo tempore non destitit orare reginam, vt rem honorificam et vtrique parti atque toti Christiani orbi salutarem ac necessariam vrgeret. itaque reginae rogatu delegatia Caesare Io. Cerda Medinae caeli dux, Carolus Lalanij comes, Antonius Perrenotus Atrebatum episcopus, cui post Nicolaum patrem imperialis sigilli cura commissa fuerat, H. Viglius Zuichemus secretioris consilij, et N. Brauenus Senatūs Mechliniensis praesides, qui Grauelingam Burgundicae ditionis oppidum conuenirent, a rege missi Annas Momorantius E. M. Carolus Cardinalis Lotaringus, Carolus Marillacus Venetorum, et Io. Moruillerius Aureliani episcopi, et Claudius Albaspineus regi a secretis epistolis, qui Ardeam Francici itidem iuris oppidum conuenirent. venit et ipse Polus pacis conciliator, et cum eo Stephanus Gardinerus Vintonij episcopus, quem regina Angliae paullo ante carceri, in quem ab Eduardo fratre coniectus fuerat, exemerat, et regni cancellarium creauerat; Arondelij comes et Gul. Pagetus primarij viri. regina ad vicum; cui Marae nomen, in agro Caletensi, quem tunc Angli tenebant, inter Grauelingam et Ardeam locum quadrata forma quaqua versum C circiter passuum spatio sumpserat, quem fossa valloque muniuerat, exstructis ad singulos angulos ex materia domicilijs, quae telis extrorsum velata et aulaeis intus egregie ornata commodum interdiu delegatis hospitium praebebant: nam sub vesperam quisque ad oppidum, vnde venerat, se conferebat. in medio amplum et apparatu magnificum erectum erat tabernaculum, ad quod ex singulis hospitijs per itidem tela velatas porticus forma decussata directas adibatur. Caesariani eam partem, quae ad VIItrionem vergit et Grauelingam respicit, sibi sumpserant; nostri eam, quae ad meridiem et Ardeam; Polus orientem, Angli occidentem et Caletum spectabant. X Kal. Iunias conuenere primum legati. qui dies salutationibus et amplexibus vtrinque datis impensus est. postridie vtraque pars cum Polo et Angliae ministris, qui medij erant, singillatim egit. demum VII Kal. Iunias Angli cum intelligerent regem de Mediolanensi imperio et Astensi ditione, vt vetere patrimonio, sibi satis fieri velle, Caesarem vero eius, vt de quo transactum esse diceret, mentionem fieri nolle, quasi arbitri hanc mediam propositionem inijciunt, vt rex Christianiss. Carolo Philippi F. Caesaris N. Elisabetham in matrimonium daret, et dotis nomine iure in Mediolanensi atque Astensi ditione cederet; quae dominia, ampla et idonea propter nuptias donatione, de qua inter partes conueniret, grauarentur. ad haec nostri non recusare se dicunt, ad firmandam concordiam, quod de matrimonio proponatur, paratumque regem honorificam et idoneam dotem filiae assignare, verum de Mediolanensi principatu et Astensi ditione, quae masculorum auita patrimonia sint, non admittere. sed si quidem Aureliano alteri ex filijs Maximiliani Boemiae regis F. Ferdinandi neptis despondeatur, et Mediolanum cum Astensi ditione eis attribuatur, non dubitare, quin concordia inter reges sarciri, et matrimonium inter Carolum et Elisabetham contrahi possit. biduo post Hispani respondent, de Caroli et Elisabethae matrmonio condicionib. ab Anglis propositis contrahendo nihil se in mandatis habere, sed si Gallis ita videatur, ea de re ad Caesarem perscripturos. de matrimonio vero Aureliani cum regis Boemiae filia et Mediolani restitutione frustra Caesarem consuli, qui iam illud Philippo regi concesserit: interea deberea Gallis restitui, quae Sabaudiae duci adempta et hoc vltimo bello ad Caesarem pertinentia armis occupata sint. cum Atrebatensis, nisi eorum omnium restitutio fieret, non videre se diceret, quomodo inter eos conuenire posset, Momorantius sic aequo iure conuenire posse respondit, si vtrinque eorum, quae vterque detineret, restitutio fieret, idque Regem, vt demonstraret, quantopere pacis ac tranquillitatis studiosus sit, facere paratum ostendit. heic Polus, qui rem confici cuperet, optimam factu sibi videri dicit, vt iam nunc communi Christiani orbis bono contractis per coniugia adfinitatibus pax firmetur, et quae controuersiae de ditionum bello occupatarum restitutione superent, quando neutra pars quod teneat dimittere velit, ad arbitros, de quibus partes conueniant, temittantur. id Galli cum placere sibi respondissent, Hispani contradixere, quod longum tempus intercessurum dicerent, antequam de arbitris conueniret, et nondum constaret, quid alter ab altero reposciturus esset, nam de Mediolano tantum et Belgio actum esse; sed oportere ante omnia, vt quae Sabaudiae duci in Subalpina regione, Genuensib. in Corsica, Mantuae duci in agro Monferratensi adempta sunt; item Metis, Virodunum, et Tullum Imperio restituantur. ad haec Lotaringus: quae Sabaudiae duci Rex ademerit, id suo iure fecisse, quippe qui auiae successione praecipuum ius in ijs bonis sibi vindicet. quod ad Genuenseis attinet, cum illi obsequium, quod regibus Galliae ex foedere debeant, detulerint, regem libenter ipsis de occupatis in Corsica satisfacturum esse. Mantuae ducem minime conqueri posse, si oppida quae ab hoste tenebantur, ad vicinarum regionum tutelam hosti ademerit saluo ipsius iure: quod idem et de Imperij ciuitatibus responsum intelligat. ita post varios inter Cardinalem Lotaringum et Atrebatensem vltro citroque habitos sermones, vtrinque discessum est. tandem Kal. Iunij Vintoniensis, qui de ineundae pacis ratione deliberandi tempus sibi sumpserat, cum omnes eodem die conuenissent, aequum videri dixit, vt connubium inter Carolum et Elizabetham aequis et honestis condicionibus contraheretur, et controuersia de Mediolano, Belgio, et Sabaudia Concilio permitteretur, interea vterque in possessione locorum controuersorum maneret, et quod ad Sabaudum attinet, celebrato inter ipsum et Margaritam regis sororem matrimonio, ei suorum bonorum liber vsusfructus a rege concedatur, sed rex iuris sui conseruandi caussa arceis et oppida munita praesidio teneat. in id consensurum regem cum Galli dixissent, sed opus esse vt indefinite de omnibus partium controuersijs liberum concilio iudicium permittatur, Hispani, qui de coniugio agi placere dicerent, illud interim vrgebant; vt vltimo bello occupata ante omnia restituerentur; nec recusare, quin concilium de partium controuersijs decernat; nescire tamen, an Caesar de Mediolano compromissurus sit; nam hactenus illum ad haec aureis obturatas habuisse. Galli non aliter regem in restitutionem, quae proponatur, consensurum replicabant, quam si pariter Henrico Nauarrae regi, Octauio Farnesio, ac ceteris regni foederatis, quae adempta sint, restituantur. spes quidem a Caesarianis facta de Menilio, quod ex aduerso Hedini anno superiori muniri ceperat, Mariaburgo item et tribus Imperij ciuitatibus in Lotaringia penes regem relinquendis. sed nihil haec ad illa, quae a rege reposcebantur. itaque cum frustra Polus laboraret, ac delegati Angli, et nostri viderent id agere Caesarianos, vt spe pacis lactatum regem, ipsi paratis interim quae ad bellum necessaria erant, imparatum opprimerent, post actas Polo et delegatis Anglis regis nomine gratias, ad sua quisque re infecta reuersi sunt. eodem, quo ad colloquium ventum est, die, Romae post non longas, sed acerrimas comitialeis contentiones, patribus Caesarianae factionis repugnantibus, praeualente Farnesiorum, qui ei fauebant, potentia, Io. Petrus Carafa in Pontificem electus est. pater huic fuit Io. Antonius Montorij in Marrucinis comes, Diomedis Mataloniae comitis F. illustri inter Neapolitanas familia ortus Io. vero Petrus ab ineunte aetate quietioris vitae, sicuti videbatur, cupidus, totum se litteris dedit, trium linguarum cognitione et Theologiae scientia, ad quam vitam ac mores composuerat, apprime instructus. itaque cum Romae in contubernio Oliuarij Carafae cardinalis agnati sui aliquanto tempore fuisset, a Iulio II Theatae in Marrucinis episcopus creatus fuit; vnde Patres Theatini vocati sunt, eodem prorsus vitae institutio, quo ij, qui Iesuitae postea nouo atque vt plerisque visum est, superbo nomine appellati sunt, de quibus deinceps erit plura dicendi locus, cum ergo is post obitas plerasque legationes Neapoli, in Anglia, et Hispania Brundisino episco patu a Carolo V donatus esset, non solum eum respuit, sed et iam adeptum dimisit, et in montem Pincium concessit, ibique nec commodis aedibus aut loco amoeno a rerum humanarum cura alienam prorsus vitam aliquot annos egit, instituto sacerdotum sodalitio, qui paupertatem, castitatem et obedientiam more ceterorum professi, votis ante aram Vaticanam, approbante Clemente VII, nuncupatis, se illi socios adiunxerunt. ij fuere initio Caietanus Tienae comes Vincentinus, Bonifacius Collensis Alexandrinus, et Paullus Consiliarius Romanus. demum a Paullo III concilij oecumenici celebrationem persequente euocatus, huius seculi anno XXXVI in cardinalium collegium cooptatus est; varia hominum Fama ob id iactatus, cum quidam sanctissimum virum a tranquillioris vitae portu ad publicae administrationis fluctus se reuocari passum summis laudibus extollerent, alij id factum vt leuitatis et ambitionis plenum improbarent. in eo inunere cum morum grauitate, doctrinae praestantia, eloquentia, et in dicenda sententia libertate magnam auctoritatem adsecutus esset, auctor Pontifici fuit, vt inquisitionis tribunal ad pullulanteis eo tempore prauas de relligione opiniones reprimendas opportunum, vti rebatur, ac necessarium remedium institueretur. tandem Pontifex renunciatus, et in memoriam optime de se meriti Pontificis Paullus IIII dici voluit. rogatus statim post adeptam dignitatem, quanam ratione et ipse et Io. Alphonsi fratris filij victuri essent, Magnifice, inquit, et vt summum principem decet. itaque magna ac sumptuosa admodum pompa coronam a Io. Bellaio episcopo Ostiensi sumpsit, et ita seueritas illa, ex qua emendationem in ecclesiastica disciplina quidam sperabant, plerique verebantur, cito in superbiam vertit. in interregno magni Romae et licentiosi motus extitere; nam in Maffeorum domo, quae inter nobileis censetur, vnus fratrem cum vxore ac liberis immaniter trucidauit XVII Kal. Iunias, vixque populum lasciuientem a licentia cohibere potuit dispositis per plateas militibus Guidus VbaldusVrbini dux, qui forte aderat. venerat eo et paullo ante Marcelli mortem Hercules Ferrariae dux Cardinali fratri praesto futurus. interea captis Senis et introductis VII Germanorum delectorum et Hispanorum VI vexillis, illato praeterea copioso comeatu, cum Melenianus Belcarum se contulisset, Cosmus vt reip. statum ordinaret, cum id sine expresso Caesaris mandato facere recusasset Franciscus Toletanus, Angelum Nicolinum rerum vrbis apprime gnarum eo mittit. delecti XX secundum vrbis regiones maxime Gallis infesti, quibus reip. summa commissa est, praeterquam armorum, quae penes Caesarianos mansit: idque vt eo vsque locum haberet decretum, donec aliter Caesari visum fuisset. mox arma omnia ciues deponere, quod eorum fides Cosmo suspecta esset, Ilcini-monte tam vicino, quo se Marius Bandinus, Hier. Spanocius, Iulius Vierus, Ambrosius Nutius Zucantini et Landucij receperant, et in Dominici Fanum, quod instar arcis erat, comportare iussi: quae res prae ceteris eorum animos male habuit: ademptis armis pariter et libertatem adimi in secreto querentibus omnibus. introducta praeterea III Germanorum vexilla, et II leuis armaturae alae. Sanflorianus armatis praeerat, qui humanitate quantum poterat, eorum qui remanserant lenitis ingenijs beneuolentiam omni officio demerebat: nam instaurata ipsius cura fontium castella, et aquaeductus subterranei in popularium gratiam restituti, qui a Florentinis durante obsidione amputati fuerant. sed irrita fere eius opera fuit, cunctis aeque Caesaris ac Cosmi iugum exosis, et alijs, quibus ferendis armis par animus, Ilcini-montem, alijs vitae quietioris cupidis cottidie Vrbeuentum ac Romam secedentibus. his actis consilium initum est de aggrediendo Herculis portu et nostris inde expellendis, vt Etruria omnino a Gallis secura esset. sic enim iudicabat Cosmus, quandiu Galli statione illa potirentur, fore, vt oppida et arceis, quas in Etruria tenebant, milite ac comeatu firmare, sicque contra omneis impetus nullo negotio tueri possent: nam cum iam praecipua in Corsica loca occupassent, ijs ex Prouincia facile esse per Corsicam in Etruriam quouis tempore vel cum exigua classe tuto comeare. dissentiebat tamen Melenianus, et rem periculi ac difficultatis plenam esse dicebat: siue quod bellum ducere quam conficere mallet, siue quod de euentu veritus, gloriam expugnatione Senarum partam in minoris momenti oppidi oppugnatione nollet amittere. vicit tandem Cosmi sententia, et firmata idoneo praesidio vrbe, Chapinus Vitellius cum V OIO circiter Germanorum et Hispanorum, et qui reliquus erat, equitatu castra mouet, et Corsinianum versus, quod a nostris tenebatur, iter facit, praemiserat Cosmus Io. Passalinum Pistoriensem muniendorum locorum peritum et Alifanum rei tormentariae apprime gnarum, qui Orbitello profecti portum Herculis et munitiones supra et circum a nostris exstructas diligenter contemplati, commode locum expugnari posse retulerunt; eoque maiore animo in id incumbendum censuit Cosmus. admotis tormentis statim deditum Corsinianum, cui Iacobus Puccius cum praesidio impositus est; mox et Kyriaci Fanum ac vicina aliquot castella. inde iusso secum portare quattuor dierum viaricum milite Vitellius Ilcini-montem versus praedas agit, et Grossetum tandem conuerso itinere Herculis portum petit, Campilia ante in potestatem redacta, quae a Metello Vrbeuentano cum C peditibus tenebatur. in collibus, quae oppido imminent, munita castra, et exposita tormenta a Cosmo summissa, quae Andreas Auria, qui re bene in Corsica gesta, ad Stephani Fanum appulerat, secum aduexerat. eo mox sub exitum Maij Florentia venit Melenianus a Cosmo persuasus. Strozzius in arce erat, cum paullo ante in oram maritimam descendisset, quod loco illi et Grosseto metueret: qui vbi per captiuos Hispanos de hostium consilio cognouit, et oppidum ac munitiones per homines peritos ab ipsis exploratas, ex eorum verbis conijciens id quod erat, nouam munitionem ante propugnacula iam exstructa excitare aggressus est. diuersa parte Cosmus, ne agro circum vastato miles a victu laboraret, hinc Liburno Orbitellum, hinc Politiano, Luciniano, et Arretio largum comeatum in castra comportari curauerat: magnum praeterea fossorum numerum conuenire iusserat. arx colli erecto, qui portum superstat, insidet, cuius radices in continuos et inaequaleis colleis paullatim assurgunt vsque ad Argentarium montem, qui in mare Tyrrhenum porrigitur, et arci ac portui simul imminet. per eos colleis nostri munitiones exstruxerant, vt arcem ac portum subiectum defenderent, in ijsque praecipuum propugnaculum fuit, quod ipsi Vulturinum dixerant, expositum ad occidentem. alterum VIItrionem spectabat, quod Struncum vocabant. tertium ijs recenter addiderant S. Hippolyti de nomine appellatum, quod vtrumque tegebat; praeterea in collibus per interualla militem idoneis locis disposuerant, vt aditum venienti hosti intercluderent, minus prudenti consilio; quod pluribus locis sparso milite vireis diuiserant, quibus coniunctis ad impetum hostium sustinendum opus erat. ij erant partim Galli et Itali, partim Heluetij circiter OIO. ad fauceis vero portūs in tumulo, qui fluctibus exstat, ad prohibendas hostilium triremium excursiones aggerem excitauerant et locum milite firmauerat. ad S. Hippolyti munimentum primus impetus a Meleniano factus; quo capto per colliculi dorsum in Vulturinum et Struncum verberatio facile dirigi poterat, et inde in arcem ac portum despectus erat, quibus rursus propugnaculum pro munimento imposuerat Strozzius. eo Vitellius cum OIO IO partim Germanis, partim Hispanis summo silentio sub noctem profectus, duobus abhinc milliaribus consederat: inde paullo ante auroram locum nondum bene munitum nostris deiectis nullo fere negorio impetu occupat: quo capto deinceps tormenta commode subuecta, et propius alias munitiones atque arcem ipsam admota sunt. biduo post nostri insula Herculis, quae portūs angustias obstruit, a Vitellio deturbati, ita vt Auriana classis propius adpellere posset, intercluso nostris libero exitu, ne inde in Corsicam, inde Centumcellas deinceps, vt antea, liceret comeare. cum interea Ilcini-monte profectus Bentiuolius Clusio et vicinis locis educto milite, omnem circa Folianum et Politianum agrum vastaret, quo hostem ab obsidione reuocaret: Cosmus contra, vtpote a tergo securus, Senis, Corsiniano, Cortona, Arretio euocatos praesidiarios in Clusium agrum emittit, qui contraria populatione nostrorum impetum matura iam messe prohiberenr. ijs ductor praeficitur Ludouicus Martinengus, qui tunc Cosmo militabat. ad portum Herculis mox admotis tormentis Struncus verberatur, altitudine ceteras munitiones superans, post verberationem acer impetus ab Italis et Hispanis factus, in quo praecipue Vitellij virtus enituit, qui calore pugnae pene ducis oblitus eo die strenui militis partes impleuit. sed repulsi hostes primo multis ex suis amissis; ingenti etiam nostrorum iactura, ex ictu tormenti Alexandro Interamnate semimortuo relicto, qui anno superiore ad Montem-catinum captus fuerat. cum nostrorum animos is casus fregisset, Strozzius, qui de exitu vereretur, nec sua praesentia, quod sperauerat, praestitisset, nocte insequenti clam cum Montalto et Flaminio Vrsino oppidum deserit, et relicto Christophoro Vrsino Capella, qui praeesset, secunda tempestate vsus Centumcellas pergit, atque inde mox, cum non satis Pontificiae ditionis oppido fideret, Montem-altum Farnesiorum castellum se contulit. quod vbi intellexit Melenianus, eo maiore diligentia obsidionem vrget, quod Strozzij discessu infractos praesidiariorum animos videret, et Turcicae classis aduentum, quae iam in Calabriae conspectum venisse nunciabatur, anteuertendum duceret. itaque maiore impetu instaurata ad Strunco verberatio: quam nequicquam nostri primo sustinuere; nam statim ordinibus confusis locum deserunt, multis ex suis desideratis, pluribus captis. quo facto nulla mora interposita Vulturinum aggreditur Melenianus, et alia parte verberatione instituta, alia scalis admotis cum imperum fecisset, diffugientibus pariter nostris facile loco potitur: quia vero munitio illa oppidi muro ea parte summe infirmo coniungebatur, statim promotis tormentis in eum verberatio directa, muroque deiecto eadem alacritate miles insilit, et magna strage edita occisis inibi CCCC circiter oppidanis viris, feminis, infantibus, praesidiarij in arcem compelluntur, qui mox quantumuis Capella contradicente et exulibus Florentinis fidem eorum obtestantibus, se Meleniano sine condicionibus dediderunt. capti Lud. Nobilis Strozzij familiaris et strenuus dux, P. Paullus Tusingus, Gaurus Fucecius, Camillus Martinengus, et Alexander Saluiatus Petri F. qui Florentiam perductus postea Cosmi iussu securi percussus est. captus et Othobonus Fliscus Ludouici frater coniurationis Genuensis particeps, et in manus Andreae Auriae traditus, vt sumpta de eo ad arbitrium poena Ianetini agnati mortem vlcisceretur: qui miserum iuuenem culleo, instar paricidae, insutum in profundum demersit. quod factum, vt indignum ea virtute atque aetate viro, prudenter silentio praeteriere, qui eius vitam scripserunt, id vnum videlicet in tantae moderationis duce reprehensione dignum iudicantes, quem omni laude posteritati commendandum susceperant. maiore ac vix excusanda immanitate in exanime Leonis Strozzij paullo ante ad Scarlium interfecti corpus saeuitum est, quod ibi repertum in mare pariter abiectum fuit. id actum VIII Kal. Iul. ab ea expeditione discedens Auria, quo classis Turcicae impetum sustineret, Genuensibus auctor fuit, vt Florentij Fanum moenibus nudaretur, ne magno eius instaurandi ac custodiendi, neque multum necessario sumptu resp. grauaretur. cuius consilium secuti illi rem per Io. Andream postea executi sunt. capto Herculis portu et intercluso nostris per mare in Etruriam appulsu, res Gallica in ea prouincia labare cepit, quam Brissacus virtute ac diligentia sua in Subalpina regione fulciebat. is nementione pacis iniecta interea ab hoste opprimeretur, ad bellum necessaria diligenter comparauerat, et IIII Eid. Iunij Casalio exercitum eduxerat. in eo erant Gallorum vexilla XVII, quibus praeerat Boniuetus; Germanorum VIII, Heluetiorum VI, alae equitum XII, leuis item armaturae III, ductore Henrico Momorantio Danuilla, ipsa Danuillae ala, altera Franc. Bernardini, tertia Bironij cum parte alae Motagondrinij: subsequebantur IIII muralia tormenta et II maiores colubrinae omni apparatu instructae, eodemque die IO circiter a Pomario castello passibus castra posita sunt. Danuilla cum Motagondrinio, Bernardino, Bricomotio, et Gordio vsque ad Valentij conspectum processerat, quo et hostes de nostrorum aduentu certiores facti cum III tormentis campestribus venerant, et dispositis in saltu vicino insidijs latebant nostros operientes. sed fessis a via peditibus cum periculosum videretur per impedita loca vlterius progredi, hinc inde discessum est. postridie Pomarium verberatur, et post C circiter displosos ictus a praesidiarijs, qui CXXX numerati sunt, deditur. capto Pomario Valentium versus promota castra, praemisso Danuilla cum leui armatura, quod per loca angusta et vineis consita iter faciendum esset. eum sequi iussus Terrida et Grimorius cum parte equitatūs, et mox Boniuetus cum toto peditatu, vltimum agmen ducebat Brissacus cum Germanis et Heluetijs, quorum custodiae machinae bellicae concreditae erant. cognito nostrorum aduentu, tam praesidiarij, qui in oppido erant, quam qui extra in Padi ripa hospitium habebant, in aciem exeunt eductis IIII campestribus tormentis. displosa vtrinque initio tormenta; sed quia hostes huc illuc sparsi leuibus proeliis nostros lacessebant, fiebat, vt minimum a tormentis infestarentur. itaque iussus Danuilla cum XXX circiter equitibus cominus in eos impressionem facere, quam cum non nisi conferto agmine sustinere possent, protinus densatis cuneis concurrunt, et superuenientibus Terrida ac Grimorio acriter certatur. repulsi tandem ad fossam vsque hostes, sauciatis ex nostris Iac. Angenneo Rambulieto et Sala. Bironi ac Buterij legati, qui in manus hostibus inciderant, instantibus nostris liberati sunt. tunc vero vbi omnes hostium copiae se collegere, tormentis agi ceptum, sic vt pedites in oppidum se recipere, equites locum inter oppidum et coenobium, quod oppido subest, occupare coacti fuerint. insequentibus nostris ingens puluis quasi equitum aduentantium e longinquo apparuit: eoquem Danuilla cum suis pergit: nec illi certamen primo detrectabant; verum vbi propius Valentium accessere, cum obuios habuissent scloppetarios aliquot Hispanos, ijs medijs obliquata fronte elusis nostris recta in oppidum contenderunt. heic propter exortum puluerem cum conspectus vtrisque ademptus esset, adempta pariter acrius pugnandi occasio, ita tamen vt nostri loco potirentur, in quo, vtpote inter oppidum et Padum posito, cum commode castra metari non possent, vltra tormenti iactum recesserunt, et inde cum maior numerus praesidiariorum intus esset, quam extra obsidentium, Brissacus ad Saluatoris Fanum in Monferratensis agri confinibus situm castellum suos ducit V ab Alexandria milliaribus, quod post CCC circiter ictus displosos deditionem fecit. relictis signis dimissi praesidiarij incolumes cum ensibus. pleraque vicina castella occupauerat Brissacus, quae cum induciarum spes frustra fuisset, moenibus nudari iussit, ne rursus vsui hosti essent. tunc et Volpianum, quod comeatūs penuria laboraret, lenta obsidione premebatur, ducto etiam a nostris aggere ad eam partem, quae Duriam spectat; quo nomine duo sunt fluuij ex Alpibus in subiectam planiciem descendentes, et eam regionem vulgo Canauensem dictam vtrinque ab ortu et occasu claudentes, quorum is qui Duria Baltea vocatur, in Padum haut longe a Crescentino exoneratur; alter vero, qui Duria Riparia appellatur, et iuxta Druentiae contrario cursu occidentem versus tendentis. et in Rhodanum influentis fonteis oritur per Segusionem decurrens, tandem in Padum consimiliter paullo infra Augustam Taurinorum mergitur. id difficilem hostibus auxilio venientibus acces sum reddebat, interiectis tot fluuijs. iam Ferdinandus Aluarus Toletanus Albae dux a Philippo Angliae rege missus per dispositos equos Mediolanum venerat prid. Eid. Iunias, vt rei bellicae in Italia cum summo imperio praeesset, amoto omnino a rerum gubernaculis F. Gonzaga. quod a Ruisio Gomesio Silua cubiculariorum principe, qui tunc in regis sui gratia praecipue florebat, procuratum plerique scribunt qui superbum et ambitiosum Albani ingenium subueritus eum procul ablegare, et Gonzagam, cuius tractabilius ingenium sperabat, incomitatu regis remanere, reip. et propriae dignitatis interesse existimabat. quod tamen Gonzaga, qui tunc in Caesaris aula erat, et reditum in Italiam suum vrgebat, nunquam concoquere potuit, quamtumuis eum per humanissimas litteras Philippus demulceret, et Silua ad patientiam hortatus in posterum bono animo esse iuberet. nam ille, qui plus dignitati suae, quam eorum prudentibus monitis tribuebat, vt caussa sua discuteretur, et existimationis suae ratio haberetur, ante omnia petebat. caussa igitur cognita cum eum tandem Caesar a criminibus obiectis innocentem declarasset, et acta ac dicta contra eum vt calumniosa ac nullius momenti pronunciasset, accusatoresque grauiter castigandos decreuisset, sanxit, vt aes omne alienum, quod ille in belli Parmensis et Subalpini sumptus contraxerat, dissolueretur, ac praeterea XXX OIO aureorum ei dependerentur. insuper in rei bene pace ac bello gestae fidem Sanseuerina vallis in agro Neapolitano cum VI OIO aureis annui reditūs ac pensione X OIO aureorum; militia item ordinis Alcantarensis III OIO aureorum annui reditūs Andreae filio attribueretur. ac postremo honorarij ergo ad sacri consistorij consiliarij dignitatem in eius gratiam praesidis titulus adderetur. id III Eid. eiusdem mensis Bruxellis actum et Caesaris manu subscriptum ac sigillo firmatum, cum per Erastum ab epistolis primarium ministrum ad Gonzagam perlatum esset, et omnem operam daret Gomesius Silua, qui aderat, vt Gonzaga Caesaris iudicio acquiesceret, et hoc sibi satisfactum pro tempore existimaret; contra Gonzaga, vt pristinae dignitati restitueretur, instaret, aut saltem Belgio praeficeretur; post crebros vltro citroque repetitos in Angliam et Belgium itus et reditus, cum nihil Caesar et Philipp. F. mutarent, ille indignatus petita ab vtroque licentia in Italiam priuatus discessit. vbi igitur Alban. in Italiam venit, potentissimo ac florentissimo exercitu in Insubribus ad Ripam-ruptam, coacto de Volpiano obsidione liberando inter duces consultare cepit. in eo erant XXX OIO Germanorum, Italorum, et Hispanorum peditum, VI OIO circiter equitum, XXV omnis generis tormenta. cum magnae difficultates initio occurrerent, eas Caesar Magius prudenti consilio soluit, cum diceret aggerem in Duriae ripa a nostris erectum exiguo negotio duorum tormentorum ope posse deijci, ac deinceps exercitum citra periculum transmitti; insuper viaticum in quattuor dies ferendum cum pontonibus, quibus vterque fluuius itu et transitu permeari posset. itaque Salugiam profecti inde Piscariae marchionem cum Garsia Toletano mittunt, qui rem vti proposita fuerat exequeretur. sed non expectato eorum aduentu nostri, qui exiguo numero in aggere erant, Brissaci iussu X Kalend. VItil. ab obsidione discedunt, et liberum hosti ingressum in oppidum relinquunt, in quod mox duobus diebus continuis annona sub exitum Iulij copiose illata est. eodem tempore Trinitatis comes Valfenera egressus cum CCCC equitibus et IO peditibus, vt agrum circumia centem, qui a nostris tenebatur, depopularetur, in nostrum equitatum imprudens incidit, aquo caesus ac fugatus est, multis ex suis interfectis. incendebat nostros seuerum Albani factum, qui nuper cum Casalium oppugnaturus crederetur, Fraxinetum ad Padum vi ceperat, et duce in crucem acto, atque Italis omnibus occisis, Gallos remo addixerat. Volpiano comeatu ac milite firmato Albanus per pontones et crateis Duriam Balteam cum exercitu transmittit, et per Liburnum itinere facto ad Iacobi Fanum nuper a Brissaco muniri ceptum castra ponit, quo se incluserant Bonniuetus et Ludouicus Biragus cum IIOIO Gallorum, II Germanorum vexillis, quorum dux Rocandulfus comes, II Italorum, et C equitibus Epirotis, quib. Theodorus Bedenius praecrat. sibi persuaserat Albanus nostros, cum primum de eius aduentu cognouissent, protinus eductis tormentis locum deserturos. sed contradicebat Magius, qui vero simile negabat Bonniuetum Gallici peditatūs praefectum et Lud. Biragum sollertem iuxta ac strenuum virum eo temere venisse, vt inde ad primum strepitum turpiter exirent; proinde tutius esse Mafinum aggredi, aut Eporediam ipsam, in qua capienda minus negotij subesset. cum nihilominus in proposito perseueraret Albanus, ad primum aduentum prarsidiarij egressi tanta alacritate cum hoste conflixere, vt Raimondus Cardona, qui tormentorum praefectus erat, eorum impetus aegre sustinuerit; vixque quo minus tormenta in nostrorum potestatem venirent, impedierit: vulneratus ipse grauiter, et Alexander Carpeniae comes. verberatio deinde instituta contra murum, qui Bonniueti et Danuillae propugnacula interiacebat. sic enim inter duces distributa, de eorum nomine appellabantur. verum ea verberatione parum profectum, Magio et Cardona semper altercantib.; per XV dies oppugnatio frustra tentata displosis OIO OIO et IO CCC ictib., tot enim numerati sunt: nec toto eo tempore fossae aggerem muro oppositum hostis occupare potuit. Bonniuetus ipse pugnae calore prouectus in propugnaculum de suo nomine dictum clipeo tectus insilijt, et diu hostium vultus et ora contemplatus scloppetorum grandine nequicquam eum vndique petente, vix tandem a suis intra pomerium retractus est. fama de oppidi obsidione sparsa, cum res non nisi proelio dirimi posse videretur, summissa a rege auxilia fuere: quorum de aduentu vbi cognouit Albanus, multis amissis ex suis iamque fere dissipato exercitu ab obsidione discedere, et retro Vercellas recipere se coactus est. in itinere Gabiam castellum et Martini Fanum capta, quae mox festinatis operibus muniri imperauit. haut longe a Casalio, quod VI Kalend. VIIbr. ab hoste insidijs frustra tentatum est, iam aliquot Hispanos introduxerat Albanus in cuiusdam viduae domo abditos, qui noctu irrumpentibus suis statione caesa praesto futuri erant. sed irritum id consilij fuit, deprehensis litteris, quibus dies dicebatur et dabatur signum cum ab muliercula in cophino inter olera deferrentur. eodem die et nostri de capienda Asta scalis admotis consilium inierant; sed breuiorib. scalis repertis, conatus itidem frustra fuit. hi casus vt Albani iactationem, qui se XX dierum spatio totam Subalpinam regionem sub potestatem redacturum promittebat, vanitatis arguerunt: ita nostris ad maiora audenda animos fecere. itaque Volpianum aggredi placuit, quod vt rebus nostris magnopere incommodabat, quippe in meditullio eorum locorum, quae rex tenebat, situm, ita loco capto magnam accessionem fieri extra dubium erat. deliberationem eam confirmauit, quod ex medico quodam resciuerat Brissacus CCCC circiter praesidiarios tunc temporis ex morbo decumbere. in oppido omnino erant V signa ex Italis, Germanis, et oppidanis ipsis conflata, CCCC circi ter equites, cum ala leuis armaturae Caesaris Magij qui oppido praeerat, et cum tunc cum Albano esset, vt suppetiae obsessis ferrentur, vrgebat; quod commode fieri posse dicebat, si Albanus ad Gassenum castra promoueret, vbi vado reperto facile nostros ab obsidione auerteret. sub Augusti finem conuenerunt ad Balengij Fanum omnes nostrae copiae Claudio Lotaringo Aumalio ductore; in queis erant Gallorum peditum XXII vexilla, Germanorum VIII signa, Heluetiorum VII, XV catapractorum, IX leuis armaturae equitum alae: quae omnes copiae, vt Monlucius scribit, V OIO peditum, OIO cataphractos, OIO CC leuis armaturae equites efficiebant. obsidioni etiam interfuere, praeter Aumalium ac Brissacum, equites torquati Angianus et Condaeus Borbonij fratres, Iac. Sabaudus Nemorosij dux, Fr. Gufienus Bonniuetus, Franciscus Vindocinus Carnutum Vicedominus, Io. Grongnetius Vassaeus, Arturus Cossaeus Gonnorius Brissaci frater, Lud. Biragus, et qui vltimus superuenit, Blasius Monlusius: praeterea ingens primariae nobilitatis numerus, quae ad proelij famam vltro e Gallia in Italiam aduolauerat. ita dispositus erat peditatus, vt tribus locis oppidum et arcem cingeret: Heluetij ad eam partem quae Padum spectat, hospitium habebant: Germani inter Volpianum et Lignium, Galli ad maius arcis propugnaculum stabant: Aumalius cum Borbonijs, Nemorosio, ac proceribus ad Balengij Fanum substituerat, OIO ab oppido passibus; Danuilla leuis armaturae dux longius ad Monte-marium recesserat, OIO OIO ab vrbe passibus, cum sua equitum ala ac praeterea CC cataphractis, et IV Italorum signis eo missus, vt Duriae transitum Trino ac Crescentino venientibus impediret. missus et Rochus Castanaeus Rupipozaeus, qui Brindiciae vada seruaret; is Emanuelem Lunam ab Albano cum IO C scloppetarijs Hispanis et Italis missum et Pontem-Sturae profectum, vt auxiliareis oppido inferret, cum noctu summo silentio Padum transmisissent, intercepit, ita vt magna strage edita vix ex toto illo numero XXC cum Luna ipso incolumes in oppidum peruenire potuerint. dum insequuntur nostri fugientibus immisti, tumultum ante arcem excitatum et fossa inter arcem ac propugnaculum ducta vallatum inuadunt, et fossam ipsam occupant. inde verberatio tribus partibus instituta; ad maius arcis propugnaculum V muralia tormenta directa, IIII ex Monlucij consilio, qui cum Aumalio ipso et Feguerio haut citra periculum locum lustrauerat, perforato aggere qui muro opponitur, ad eam partem disposita, quae oppidum et arcem interiacet; IIII denique ad illam partem in qua Heluetij hospitium habebant. biduo antequam ad propugnaculum, quod arcem tegebat, fossa duceretur, Chippius campiductor noctu sumptis indusijs albis cum aliquot delectis in oppidi fossam insilierat, et in imo positas munitiones, quae vtrinque vallum defendebant, deiectis inde praesidiarijs occupauerat. eodem tempore dum verberatio continuatur ad maius propugnaculum tres cunei acti. XIX diebus ac noctibus continuata verberatione, cum in eo essent, vt in cuneos ignis immitteretur, omnes statim ad impetum faciendum parati ante ruinam constiterunt, ipsique Borbonij, Nemorosius cum Bonniueto, Lud. Tremollius, Gilbertus Leuius Ventadorius, Vrfeus, Vidus Dallonius Luda, Caumontius Lausunius, Cl. Castreus, Surchius Malicorneus, et Viuonus Castaneus cum ijs erant. igne immisso et inferiore propugnaculi fornice subuerso multi ex hostibus absorpti sunt, continuoque nostri insiliunt ac loco potiuntur, et dum fugienteis insequuntur, multos ex ijs occiderunt, praesidiarijs, ne nostri cum hostibus in arcem permisti ingrederentur, portas occludentibus. in eo conflictu in quo Borboniorum, Nemorosij ac ceterorum procerum de periculo securorum praecipua virtus fuit, interfectus Caesar Toletanus Albani fratris F. et Garcilassus Vega magnae virtutis dux capti Sigismundus Gonzaga et Lazarus stipatorum Albani praefectus. infelicior nostrorum successus fuit in ruinam alia parte eodem tempore irrumpentium; nam cum scalis primo in fossam descendendum esset, et inde in murum enitendum, artificiosorum ignium fulgetra, saxorum imbre, contis, scloppetorum ictibus nostri tandem cum iactura post acre certamen repulsi sunt, et Tuttauilla Creantij comes saxo in capite ictus ex vulnere paullo post decessit. quamuis is casus laetitiam de occupato arcis propugnaculo conceptam aliquantum delibasset, Aumalius tamen prosperi successūs spe plenus protinus ex Monlucij consilio tormenta duo in propugnaculum subuehi imperat, vnde in arcem verberatio torqueri posset. quo animaduerso praesidiarij, qui facto virium periculo impareis se ad sustinendos nostrorum impetus viderent, postridie, qui fuit XII Kalend. VIIIbreis, ad colloquium descenderunt, et vt honestius deditio fieret, vt L ictus contra arcem displo derentur, obtinuerunt. ita impedimentis omnibus saluis cum armis, signis explicatis, tympanis sonantibus hostes oppido emissi sunt, et Danuilla ductore Trinum vs que incolumes deducti. capto oppido, quod XX annorum continuis excursionibus ac depraedationibus in summam opulentiam excreuerat, illud continuo moenibus nudari placuit: quod summa celeritate conuocatis vndique rusticis, qui inde summas iniurias tanto tempore acceperant, Brissacus executus est. interea. Albanus munitionem ad Sturae-pontem ceptam, quantum poterat, vrgebat. eo in oppido arx est rupi imposita, in quam Lud. Sfortia a suis proditus sub custodiam a Ludouico XII coniectus fuit: magni momenti locus, quod eo munito Augustam Taurinorum Casalio per aquam venientibus quodammodo iter praecluderetur. itaque victor exercitus eo perrexit, Duriaque stratis pontibus transmisso prope Crescentinum promota castra, vbi magnis et crebris velitationibus interim certatum est. alteris castris Aumalius Liburnum venit, et postridie Villam-nouam haut longe a Casalio; quo eodem die Danuilla et Rupipozaeus cum leui armatura in aliquot pedites Hispanos, qui comeatum ac duas colubrinas ad Sturaepontem deducebant, necopinato inciderunt; cum ijs que iniquo loco congressi inter angustas conualleis sigillatim carpti et vndique circumuenti multis ex suis seu captis siue occisis, vix tandem se periculo explicuerunt. legatus Pelusij ibi desideratus, et Rupipozaeus ipse grauiter vulneratus. dum Casalij transsPadum exercitus traducitur, agitatum inter duces, Sturaepontem, an Montem-Caluum tentari expediret. cumque Montem-Caluum peti placuisset, ad pontem Sturaeequitatus pugnam ciet, dum interea peditatus pertransiret. noctu admotis scalis oppidum sine sanguine a Saluasone Casalij praefecto captum est; nam infirmum admodum erat. plus in arce negotij fore apparebat. et cum in propugnaculum, quod portae ad dextram incumbebat, verberatio directa esset, impetu facto nostri primo repulsi sunt. munitio in ima fossa suberat, ex qua hostes porrecta in latus eiaculatione nostros fossam ingredienteis summouere poterant. itaque in pontem a Calliaco directa III tormenta, quibus pontem confractis catenis deijci, et deiecto ponte ipsam arcis portam perfringi posse sperabatur. cuneus insuper sub propugnaculo actus. venerat eo Thermus a rege missus, vt cum summo imperio praeesset; sed cum intellexisset tot principes ac proceres, qui aderant, ei grauate parituros, vt erat prudenti et moderato ingenio, potestate sibi concessa vti noluit. verberatione facta arcis praefectus, vbi se in eas angustias coniectum videt, de exitu citius iusto veritus, non expectato dum nostri impetum facerent, Non. VIIIbribus deditionem paciscitur in has conditiones; vt rebus saluis cum armis, explicatis vexillis, et sonantibus tympanis egrederetur, abducto secum, quo honorificentior esset discessus, vnico ex arce tormento, quod tamen temone et rotis confractis illi facere non licuit. cum tam honorifica deditione sibi tutus videretur, Sturae-pontem profectus recta ad Aluarum Sandaeum oppidi profectum rem excusaturus tendit; sed ille nihil cunctatus, quod indignum nomine Hispano factum existimaret, hominem non auditum statim in furcam agi iussit. magni momenti fuit is successus, quod et oppidum ante Albani oculos captum esset, cuius adeo formidabilis aduentus in Italiam fuerat, et eo capto Sturae-pontis excursiones frenabantur, et Casalij cum Augusta Taurinorum commercium et nauigatio securior reddebatur. ibi commorante XL amplius dies exercitu, tempus militi reficiendo idoneum, lasciuientibus otio et rerum prosperitate nostrorum animis, vltro a Nemorosio inuitati hostes, si qui vellent virtutis periculum facere, et aduersis lancearum ictibus decernere. iam antea, quando ad Valentium nostri certauerant, D anuilla tubicine misso idem a Piscariae marchione petierat: et ille quidem condicionem acceperat, sed morbo impeditus, vt expectaretur, dum conualesceret, obtinuerat. tunc vero renouata sponsio; et Thermus cum IO equitibus et CC scloppetarijs exijt, certaturis praesto futurus, si quid hostes contra fidem datam molirentur. primus Nemorosius cum Piscario concurrit bis irrito conatu; tertia vice hastae vtrinque confractae, sed neutro vulnerato. proximus Classius Vassaei grandior natu filius, cum Malaspinae marchione comparatus certauit infelici exitu; nam adacta trans ceruicem hasta deiectus est, et paullo post ex eo vulnere decessit, nec fencior fuit Gasparis Bollerij Magnesij Rupipozaei legati sors, qui cum Alabensi Hispano conflixit, et accepto pariter in ceruice vulnere quatriduo post mortuus est. verum aduersam nostrorum fortunam vltus seu solatus est Moncatus Piuarsij signifer, qui Franciscum Carafam Pontificis agnatum commissis hastis transfodit, et humi exanimem strauit. inde post gratias, vt fit, perhumane actas et amplexus vtrinque datos disceditur. rem paullo aliter narrant Itali: nam Nemorosium a Piscario leuiter in brachio ictum, et a Nemorosio Piscarij equum vulneratum contra dictam in certamine legem memorant. praeterea cum Nemorosio venisse non Magnesium, sed Noallium, virum nobilitate et virtute insignem, de quo in Metensi obsidione diximus; et Georgium Manricem, non Malaspinae marchionem cum Classio conflixisse scribunt: eum vero, qui cum Noallio comparatus est, Caesarem Millortium vocant e Scotia oriundum. de cetero cum nostris conueniunt Brissacus, illato in Montem-Caluum comeatu et impo sito A. Dallio Piquinio Samarobrigae Ambianorum vicedomino cum idoneo praesidio inde discedit; et quia iam autumnus inclinabat, in hiberna copias dimittit. dum quisque ad praesidium sibi a Brissaco destinatum digreditur, Claramontius, qui Casalium petebat, a Piscario, qui in insidijs inter Montem-Caluum et Casalium cum IO circiter leuis armaturae equitibus et CCC scloppetarijs latebat, interceptus est, et amissis omnibus im pedimentis ac XXX ex suis vix cum vexillo se Casalium recepit. sed damnum paullo post Saluaso vltus est, qui iuxta Alexandriam cum II equitum Italorum alas diuertisse resciuisset, eo noctu cum IO scloppetarijs et XXX circiter equitibus ex Claramontianorum reliquijs, VI Eeid Xbris profectus, eos, dum cibum sumerent, intercepit: desiderati ex hostibus amplius LX, multi praeterea equi magni pretij in nostrorum potestatem venere.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER DECIMVSSEXTVS.

FAMA de Turcicae classis, quae iam Apulia et Calabria decursa fretum Mamertinum enauigauerat, aduentu sparsa, Cosmus omnem operam dabat, vt Plombinensis ora, qua parte Turci impetum facturi credebantur, milite et rebus ad propugnationem necessarijs muniretur. promota itaque castra Plombinum versus, et Caparbio in itinere et Telamonis turre capta, et relicto ad latus Grosseto, quod diuturnioris obsidionis esse apparebat, Castellionem Piscariae admotis tormentis capit. insuper Liliorum insula haut longe ab Herculis portu, et insulae arx a Marco Centurione triremium praefecto sub potestatem redacta est. nostri ne nihil interea agerent, Clusio et locis vicinis IO circiter peditibus et L equitibus coactis et superindutis interulis Politianum aggrediuntur, sed irrito successu. contra missae ab hostibus III equitum Neapolitanorum alae Clantianum cum aliquot cohortibus, quae circumiacentem ad Ilcinimontem regionem vastarent, eiusque rei cura commissa Hier. Albitio. missi et magno numero fossores, qui Casseri-podium haut longe a Plombino propugnaculis aliquot excitatis munirent, Liburno, Herculis portu, ac Ferrato portu ad id subministratis machinis et reliquo apparatu bellico. summae rei praefectus Lucas Antonius Cupanus, cui adiunctus Petrus Montius cum CC peditibus, et Symeon Roserminius, et Alfonsus Antianus Pisani cum singulis peditum vexillis. arcessitur et Volaterris Dominicus Rinucinus, Plombinoque cum CC peditibus imponitur. exercitui terrestri praeerat Vitellius, cui adiuncti denuo Io. Bapt. Martinius et Vincentius Lignacus cum C leuis armaturae equitibus. iamque Turcica classis, quae LXXX triremium erat, Pontiis egressa ex aduerso Terracinae secundo vento vsa ad Stephani Fanum appulerat, cum paullo ante Cupanus cum suis in Iluam traiecisset: atque inde IIII Eid. Vtil. in Plombini conspectum venit, quo se nuper Chapinus Vitellius cum II Germanorum vexillis, praeter Italorum praesidium, quod iam in oppido erat, de obsidione metuens incluserat. dum classis ante Plombinum staret, XX nauigia, quae Algerio venerant, ad Populoniam deflectunt, ciuitatem olim frequentem, nunc fere desertam: cuius oppidani cognito Turcorum aduentu relictis domibus huc illuc sparsis, statim in arcem confugiunt, et vrbem hosti diripiendam permittunt. dum arxa Turcis obsidetur, reliqua classis ad portum Faresum iuxta Plombinum descenderat, et in terram III OIO praetorianorum et aliorum Turcorum exposuerat: quod vbi animaduertit Leo Sanctius, cum equitatu progreditur, vt in Populouiae arce obsessis suppetias ferret. nec ceciditin vanum conatus; nam Turci equitatu adueniente territi, ab obsidione discedunt, et amissis aliquot ex suis ad nauigia sua propere confugiunt. interea inter Plombinum et Faresum acriter pugnatur; neque enim plus OIO passuum interuallum est; egressusque Vitellius et euocatis Germanis, praemisso Salae comite Madrucij legato, ipse cum tota acie superueniens violentam in Turcos impressionem facit, sarissophorūm praecipue opera vsus, et Turcorum ordines soluit: quibus dissipatis cum Germani instarent, displosis aliquanto tempore ex classe tormentis, insequentium impetus retardatus est: sed accensi successu Germani eo animosius inuecti, non prius a pugna destiterunt, quam recedenteis Turcos in clasem vsque compulerunt, CCCC circiter ex ijs occisis, in ijsque praetorianorum duce, ac paucis admodum ex suis desideratis. cum inde duas horas continuas classis Turcica in Christianorum conspectu in anchoris stetisset, versis proris in Iluam cursum dirigit, et Longonis-portum petit, vastato que circum a gro et praedis factis atque abductis more suo captiuis, nullo alio praeterea operaepretio, post leuia aliquot certamina in Corsicam, vtse cum nostris coniungeret, perrexit. eo iam Massilia appulerat classis Gallica XXVIII trirwmium, duce Polinio Garda, quibus impositi erant OIO IO delecti cum copioso comeatu ac cetero instrumento bellico. tum rursus Caluium obsideri placuit, quo capto tota insulae possessione Genuenseis deijci posse sperabatur. oppidum illud paullo ante a Paullo Iordano frustra tentatum fuerat, et post introducta ab Andrea Auria auxilia ipse locis munitis se continuerat dum Turci aduenirent: qui postquam a Corso promontorio littus infesto milite percurrerunt, III OIO circiter suorum in terram exponunt, ac totidem nostri; productisque machinis XI ex aduerso portae oppidi eas statuunt, et III alias ad arcem verberandam eodem tempore educunt; ab ea parte, quae mare spectat, VI dispositae et II colubrinae, quae obliqua pulsatione defensores infestabant. IIII Eid. VItil. magna murorum edita strage admotae scalae et impetus a Vasconibus nostris factus, terque redintegrato certamine ter nostri repulsi, multum indignante Vrsino, qui nullum non strenui ducis ac militis munus ea die impleuit, CCC fere ex nostris desiderati sunt. amissa praeterea III signa. postridie Turci qui spectatores sederant, quasi ad impetum faciendum se parant; sed contenti coufusis vocum stridotibus aureis praesidiariorum impleuisse et ctebra scloppetorum displosione caelum miscuisse, a certamine abstinuere. continuo re desperata machinae reductae et triremibus vna cum milite impositae, vlteriusque progressi nostri ad Bastiam castra ponunt, optime ab Auria antea munitam; cumque Vrsinus admoueri tormenta iussisset, Turcis recusantibus vireis conferre, neque per se ipse rem conficere posset, res exitum non habuit. ita sub finem Sextilis inde Turcica classis orientem versus, postquam Sardiniae oram peruagata est, ad sua reuertitur; nostra vero Massiliam, vnde venerat, paullo post se contulit. horum discessu securior Cosmus, qui veritus ne nostri a Turcis adiuti rursus Etruriae oram tentarent, Plombinum festinatis operibus muniebat, impositoque Leonida Malatesta cum nouo praesidio locum firmauerat, ad cogitationem antiquam de vastando circa Ilcini-montem agro animum adiecit. sed consilium illud interturbauerunt Senensium, qui ad Ilcini-montem remp. ordinauerant, et nostrorum in Etruria conatus. nam missis vltro citroque litteris et qui Senis remanserant, et qui libertatem fortunis omnibus praeferentes ad Ilcini-montem conuenerant, sese inuicem confirmabant: et quamuis Senatus in vrbe a Cosmo ex Angeli Nicolini sententia institutus publicis litteris Senenseis exules, vt in ciuitatem redirent, inuitaret, id coacte non sponte fieri apparebat. itaque Caesariani, vt securitati suae consulerent, omnibus armis oppidanos exuerant, etiam ijs, quae sui defendendi caussa, non ad vim inferendam inseruiunt, ac loricis praeterea annulatis, quarum frequens vsus in Italia promiscue permittitur. suspicionem augebat, quod occupato in maritima ora Cosmi milite, Corn. Bentiuolius emissis aliquot peditibus cum equitatu Bonconuentum vsque excurrerat, et Kyriaci Fanum non bene praesidio firmatum occupauerat, Creuolium praeterea praefecti ignauia deditum in fidem acceperat. Claromontius vero in ora maritima consimiliter Castellionem Piscariae receperat, paullo ante a Vitellio captum, vltro etiam arce dedita; et cottidie Petiliano nouus miles Grossetum conueniebat. itaque Cosmus qui Senis metueret, III Hispanorum vexilla, quae inde deducere constituerat; minime loco mouenda pro tempore existimauit, sed praemisso Hier. Pisano, qui Italis illuc propediem mittendis praeesset, Sanflorianum ad exercitum euocauerat; insuper et nouos delectus in Arretino agro et per Vmbriam haberi mandauerat. IO CC delecti, qui sub Chapino Monte-veterano, Antonio Maria Perusino, et Thoma Theodulio Foroliuiensi militarent; ac Politiano quidem Io. Baptistam Boniaminum Arretinum, Casolio vero Thomam Salatiae comitem cum singulis signis, ac postremo Corsiniano, a quo sibi plus timebat, Sigismundum Roscium ex nobili Sansecundorum comitum familia imposuit. dum haec fiunt, et Chapinus Vitellius molatrinis, quae circa Campiliam sunt, in ora maritima sub potestatem redigendis occupatur, nostri rursus egressi pridie Kal. VItil. Lucinianum, quod a Concepto tenebatur, scalis admotis aggrediuntur; sed praesidiarijs gnauiter se defendentibus, et oppidanis, ne praedae victori essent, praesidiarios adiuuantibus. frustra fuźre. ad hunc motum Sanflorianus Cosmi iussu Senis cum parte Germanorum et Hispanorum exierat, et Lucinianelli haut longe a Bonconuento consederat: sed nostri inde Corsinianum, ne re omnino infecta redirent, deflectunt, et Sigismundum Rossium, qui loco praeerat, antequam Sanflo rianus auxilio accurreret, eo adigunt, vt honestis condicionibus deditionem faceret, vitam et res saluas suis pactus, et vt ijs liceret signis explicatis exire; hac lege tamen, ne intra VI menseis contra regem ac Senensium, qui ad Ilcini-montem erant, remp. arma ferrent. cum Cosmus male animatos non solum Senenseis, sed et populareis videret, et tam crebras oppidanorum, qui se sponte debebant, defectiones necessario consequi indignaretur, de diruendis castellis et solo aequandisoppidorum moenibus, ijs tantum exceptis, quae limiti contra nostros defendendo necessaria erant, consilium secreto inierat, idque Caesarianis approbauerat: ded quo minus id executioni demandaretur, obstabat, quantum poterat, Senatus, qui senis erat, qui libertatis seu reip. vmbram sub Caesaris nomine tuebatur, a pecunia quoque laborabatur, nec stipendia a Caesare et Philippo F. ex regno Neapolitano et Sicilia promissa repraesentabantur, frementibus Hispanis, et eorum exemplo Germanis, qui duorum mensium stipendium, ac tertium praeterea pro re bene ad Plombinum gesta superbis ac seditioni proximis verbis flagitabant. quo fiebat, vt Senarum vrbs nondum bene confirmata in periculo versari videretur. itaque Cosmi rogatu a Caesare Franc. Toletanus missus fuerat, qui vrbi cum summo imperio praeesset, is iam exarmatos ciueis nactus, cum rem, si non omnino confectam, saltem bene ceptam iudicaret, vlteriora sibi tentanda existimauit, et contra pacta ac fidem datam non solum nouam reip. formam instituit, sed omnem libertatis speciem prorsus sustulit. cum enim magno applausu exceptus esset, et praefectus populi ad eum salutandum adijsset, ac nupero ciuitatis statu multis verbis deplorato, ciuium promptissimum ad omnia studium Caesari et Philippo F. detulisset, Toletanus laudata eorum adeo propensa voluntate subiecit, non alium tantarum calamitatum se videre exitum, quam si se et omnia sua optimorum principum arbitrio ac voluntati sine condicione et exceptione permitterent. in quem sententiam, quae vim blandis hortatibus admistam habebat, consensit populus, et mox senatus: et quamuis Caesar, ne Cosmo offensionis caussam praeberet, pacta ab eo facta, quae non satis considerate Toletanus approbauerat, rata habuisset, nouum denuo instrumentum ea de re confici mandauit, quo ditionem Senensem iure Imperij ad se deuolutam Philippo F. concessit, et resciscis pactis a Cosmo conuentis supremum ac merum in eam rempub. imperium a ciuibus ipsis in se translatum eidem attribuit, et aedificandarum arcium et quarumuis aliarum rerum, etiam citra senatūs ac populi consensum, ordinandarum potestatem fecit. ius insuper ciuis Toletano specialiter concessum, et vt in senatim, cum vellet, veniret, et quod sibi videretur, in medium proponeret, atque in omnibus negotijs Prioris, sicuti vulgo vocant, auctoritatem obtineret. id facere pronum fuit Caesari, insessa a praesidiarijs ciuitate; nec deerant etiam ex ciuib. qui libertatem mallent, qui non aliter Florentiuorum ac Cosmi iugum, quod summopere exhorrescebant, executi posse dicerent, et oppida ac castella suae ditionis a Cosmo possessa recuperari, quam si resp., quae se defendere per se non posset, in Philippi potentissimi principis manus se sponte traderet, qui et a Cosmo occupata reposcere, et eos constitutis in Italia reb. aliquando in antiquam libertatem suo beneficio vindicare posset. quod cum in suam perniciem fieri videret Cosmus, tamen id prudenter dissimulabat, occasionem rei conficiendae opperiens, et quantum in se erat, res Caesaris et Philippi eius F., quorum partes sequebatur, ope consilio ac viribus adiuuabat. his difficultatibus cum Cosmus in Etruria et apud Caesarem conflictabatur, tum longe maioribus Romae distinebatur. nam statim vbi Paullus III inauguratus fuit, non pacifici patris, sed indulgentissimi in suos patrui specimen dedit, et rerum nouarum suspicionem Caesari atque ijs, qui Caesaris partibus addicti erant, non exiguam iniecit. itaque et moxa Cosmo Matthaeum Stendardum Caroli Carafae sororis F. qui tanquam exul Neapolitanus cum alijs Florentinis captiuus iam longo tempore detinebatur, superbe reposcit: cum que eum facile a Cosmo ac Toletano, qui tunc Caesaris negotia in Etruria administrabat, obtinuisset, et Carolum ipsum Carafam, qui nostras partes sequebatur, et diu sub Strozzio militauerat, ac nuper Herculis portum defenderat, mox cardinalem creauit; superbo et alieno a quiete ingenio hominem, et belli potius quam pacis artibus innutritum. euocauerat et Alfonsum Carafam Montorij comitem Caroli fratrem, mitiori quidem ingenio virum, sed non minus propagandae familiae vel cum aliena iactura cupidum: quem paullo post remoto ab ecclesiae oubernaculis Vrbinatium duce, traditis sollemni pompa insignibus ac scipione, summae rerum praefecit. tunc et Camertium principatus, quem Iulius III Balduino fratri ac Fabiano eius F. destinato Cosmi genero concesserat, ei adem ptus et ecclesiae patrimonio restitutus, pro missis eiusdem reditūs possessionibus. accidit et tunc vt admodum exulceraretur Pontificis animus ex hac occasione, quod Io. Franciscus Iunius exul Florentinus indigne per conductos sicarios occisus Romae fuerat; de qua caede cum quaereretur, culpa seu suspicio in Auerardum Serristorium Cosmi apud Pontificem oratorem recidebat: quem vero simile fiebat, curasse, vt generosus vir ac libero ingenio praeditus ciuis, proindeque Cosmo hero formidolosus, de medio tolleretur. cum igitur Cosmus cum Pontifice egisset, vt Rodolphi Baleoni in agro Perusino possessiones ab Hadriano fratre, dum sedes vacaret, occupatae Rodolphi filijs, quorum tutelam susceperat, restituerentur; id quidem ab eo impetrauerat, sed nihilo minus cardinalis Carafa postea contradicente res confici non potuit: nec contentus ille beneficium a patruo concessum denegasse, vltro etiam Cosmum monuit, vt archiepiscopatūs Florentiae vectigalia, quae propter Antonij Altouiti archiepiscopi exulis crimen ptochotrophio addicta fuerant, ipsi Altouito restituerentur. lis etiam mota Io. Francisco Balnei comiti ex nobili Vidorum familia, qui semper Cosmo militauerat, propter pecuniam in Caesenate agro Pontificiae ditionis Gallis adem ptam, et ipse Romam citatus est; qui cum ad vadimonium non responderet, neque ad diem dictam compareret, etiam proscriptus est: ob idque postea Ascanio Corneo, qui Clusij, vti diximus, captus nuper cum Lansaco Florentiae captiuo permutatus fuerat, negotium datum, vt cum X peditum vexillis proscripti castella occuparet. missus et cum eo i Antonius Carafa Pontificis agnatus, cui bona illa donata erant, qui per Picenum profectus, Ancona Ariminum machinas per mare deportandas curauerat. suspicio erat Cosmum clam Balnei comitem adiuuare, Castro caro, quod in vtriusque confinibus est, nouo milite firmato. quod cum pernegaret Cosmus, tum captis aliquot nullo negotio comitis locis, constitit, Cosmum Pontificis metu medium se eo in bello gessisse. postremo Montis-belli oppidum et mox arxa Pontificijs capta diffugientibus praesidiarijs, et ita omni bonorum possessione exutus Balnei comes, dissimulante iniuriam Cosmo, ne se intem pestiuo bello immisceret. cumque Pontifex seueris admodum edictis propositis vetuisset, ne quis suae ditionis alteri principi nisi impetrata a se licentia militaret, Leonidas Malatesta et Iacobus eius F. ac plerique alij proscriptionem veriti Caesarem et Cosmum deferuerunt; solus M. Ant. Reatinus, qui Castrocaro cum delectorum vexillo praeerat, Pontificis edicta contempsit, et in Cosmi fide constanter permansit. haec leuia in speciem initia cum suspectam Carafarum ambitionem Caesari et Cosmo reddebant, tum vero noui motus repente in vrbe exorti omnia miscuerant. horum haec origo fuit. Sanflorianus comes Sfortiae gentis princeps, qui cum Guidone Ascanio Cardinali, et Alexandro Camerae, vti vulgo appellant, clerico fratribus partes Caesarianas semper secutus fuerat, sedulo cum Carolo Hierosolymitanae militiae per Langobardiam praefecto et Mario nuper capto alteris fratribus egerat, vt regem desererent, et tutiori fortunae fortunas suas crederent; idque ipsis facile persuaserat, postquam captis Senis maiorem Sfortiae gentis bonorum partem in Caesaris potestatem venire necesse erat. sed Carolus, qui sub Henrico merebat, et III triremeis optime instructas Massiliae habebat, ante omnia petebat, vt priusquam a regis obsequio discederet, duas saltem triremeis in Caesaris portum aliquem posset subducere, ne nudus et inermis ad eum transijsse videretur. id quo sine suspicione perficeret, Centumcellas Pontificiae ditionis oppidum eas euocauerat, quae eo mox regis permissu et Nicolai Alamanni ductu, cui illas rex commendauerat, appulere. statimque Alexander Caroli frater, cum triremeis a fratre emisse diceret, deiectis inde Gallis et spoliato omni imperio ipso Alamanno sui iuris illas fecit; neque tamen eas inde deducere potuit, quod excitato tumultu P. Capuanus arcis praefectus, expostulante de iniuria apud ipsum Alemanno, ne inde exiret, portu clauso prohibuerat. verum interea rei certior factus cardinalis frater, antequam de ea Pontifex quidquam resciret, per Io. Franciscum Lottinum, qui ei ab epistolis erat, hominem fidum ac diligentem a Io. Montorij comite diploma ad Centumcellensis arcis praefectum impetrat, quo ille iubebatur Alexandrum cum triremibus libere dimittere, qui propere a ccepta a praefecto licentia, cum ijs Caietam, atque inde Neapolim ad Bernardum Mendozam profectus est. id vbi per oratorem regium Pontifex cognouit, immane quam commotus est imperiosus senex, qui pro illustriss. familiae decore, cui iniuriam factam existimabat, pro innata animi magnitudine, et dignitate ac potentia sibi ab IESV CHRISTO credita, statim cardinali Sanfloriano sub seuera interminatione mandauit, vt triremeis quamprimum reducendas et Alamanno restituendas curaret: Alexandrum vero citari iussit, vt tam audacis facti rationem redderet. hoc veluti classico, quasi iam bellum Pontifex denuntiasset, excitati exules Neapolitani ac Florentini et ex alijs Italiae partib. magno numero Romam momento confluxere, inuitante eos cardinali Carafa, homine inquieti ingenij, et qui alio qui inueterato odio Hispanos prosequebatur. is siquidem cum Caesari belli Germanico militaret, suborta de captiuo quodam controuersia ab Hispano iniuria lacessitus, cum apud Albanum expostularet, et vt sibi honorifica duelli ratione satis fieret, ab eo peteret, non solum non auditus est, sed et ignominiose repulsus; cumque ob id in Italiam relicto exercitu se reciperet; Tridenti Caesaris iussu retentus fuit, nec prius dimissus, quam postquam idonee cauisset de non prouocando ad certamen aduersario, professus plene sibi ab eo satisfactum. ab eo tempore semper a Caesaris partibus alieno animo fuerat, et contracta cum P. Strozzio arctissima amicitia, quantum poterat, patrui animum natura per se praecipitem suspicionib. implebat, et contra Hispanos instigabat, his accedebant et priuatae ipsius Pontificis iniuriae, dum priuatus esst, a Caesare acceptae. eae erant, quod dum archiepiscopus Theatinus esset, et postea Brundusinus, atque in publico regni consilio Senator, inde missus a Pontifice in Angliam legotus, igno miniose Senatoria illa dignitate a Caesare nulla iusta de caussa spoliatus fuerat: quod in cardinalium collegium allectus a cubiculario suo Hispano venenum sibi paratum deprehendisset: quod dum libere more suo in consistorio sententiam diceret, Caesarem vt ad Protestantium caussam conniuentem, atque adeo tanquam haereticorum fautorem perstrinxisset. id namque Caesar ad animum reuocauerat; factumque ex ea re fuerat, vt ipse archiepiscopatu Neapolitano donatus, longo tempore a Caesaris ministris, quo minus in possessionem mitteretur, et libera eius iurisdictione vti posset, prohiberetur. recens etiam adhuc erat memoria intercessionis Caesarianorum, qui hihil non fecerant, vt electionem eius impedirent, haec ille animo repetens, nec satis perpendens quam a pecunia, milite, ac ceteris rebus ad bellum necessarijs imparatus intempestiue arma sumeret, dum suis plus nimis auscultat, damnoso se iuxta atque iniusto bello et amicos suos implicuit. et quamuis Marius Sfortia cardinalis fratris iussu, vt quoquo modo iritatum Pontificis animum placaret, ad Mendozam profectus esset, et periculum fratris veritus, eum vrgeret, vt triremes ab Alexandro fratre abductae Centumcellas reducerentur, quod et factum est: nihilominus cardinalis Carafa, vt omnem conciliandarum rerum rationem tolleret, fama sparsa de coniuratione contra Pontificem in Camerarij aedibus inita, eum ad se Pontificis nomine vocatum, statim currui impositum in Hadriani molem sub custodia misit. eodem tempore et comprehensus Camillus Columna, in speciem quod cum Sarriae marchione oratore Caesareo, et Cincioni comite, qui Philippi nomine ad obsequium pro more deferendum paullo ante in vrbem venerat, frequentia ac secreta collo quia habere diceretur; revera, quod licet eum omnium rerum, quas in se patratas dicebat, ignarum sciret: quia tamen verebatur, ne cum vir strenuus esset, et praecipuum Columniae familiae columen, Pontificibus semper infestae, aliquid in Caesaris gratiam nouaret, iccirco illum Gabijs dolo accitum et captum in artam custodiam coniecit. Iulianum item Caesarianum et Ascanium Corneum ob easdem suspiciones sibi inuisos vadibus datis vrbe discedere prohibuit. Carafarum voluntati contradicebat Iosephus Cantelmus Popolij comes proxima Pontifici cognatione iunctus, et siue consilio siue suarum rerum, quas ipse in Caesarea ditione possidebat, cura inductus, eos a bello dehortabatur, ob idquea cardinali Carafa iniuriose increpitus, petita a Pontifice venia in regnum ad sua reuersus est. nec multo post Mutius Tuttauilla praetorianorum praefcctus, et cum eo IIII cubicularij a munere suo remoti sunt, quod in suspicionem venissent, quasi contrariae parti fauerent. interea delectus passim per Vmbriam optimo milite fecundam et Picenum haberi cepti et datum negotium Vrbinatum duci, misso ad eum Laurentio Vascone XVI Kal. Septembr. vt VI OIO peditum, CCC, equites in Vmbria conscriberet, quos, cum opus esset, Romam secum adduceret. iussus et vrbe excedere Hippolytus Atestinus Cardinalis, qui regis negotia Romae administrabat, quod sicuti a Carafis iactabatur, luxuriosius Romae viueret; re vera ob aemulationem, quod Pontifici in adipiscenda suprema dignitate aduersatus fuisset. aliam tamen ignominiosae adeo missionis caussam commentus est Cardinalis Carafa, cum factum apud Herculem Ferrariensem fratrem et ipsum Hippolytum excusaret. nam aduersariorum artibus, quas ipse nondum detegere aut anteuertere potuerit, persuasum Pontifici dicebat, ipsum iusto maiora animo consilia agitare: idque, vti coniectari se aiebat, Pij Carpensis cardinalis astu factum, qui veteres inimicitias cum Ferrariensi exerceat, et ne ad potiorem fortunam olim perueniat maxime reformidet, quod ex Caesarianorum litteris constet; ipsum vero Carpensem ea de re cum Io. Bellaio cardinali communicasse, homine ambitioso, qui amoto Ferrariensi, duorum alterum aut etiam vtrumque consecuturum se speret; vt aut rerum Gallicarum summam ad se contrahat, aut aliquando summum pontificatum adipiscatur, cuius spem ei fecerit Carpensis. Bellaium Gallici nominis studio sissimum summo odio prosequebatur cardinalis Lotaringus, eoque instigante cardinalis Carafa illum; quod arcta cum Carpensi familiaritate viueret, apud regem traduxerat, ac suspectum postremo reddiderat, adeo vt regij procuratores ipsius opera non amplius vterentur, et omnia regis negotia Romae clam eo peragerentur. captus et tunc Carafarum iussu a Bononiae vicario Bresigni Abbas Hispanus qui Philippo inseruiebat, cum dispositis equis Medioland Neapolim tenderet, et iniuriose reseratae Albani litterae, quibus iactabant Carafae palam fieri fidem coniurationis ab Hispanis contra Pontificem Sfortianorum ope initae. Romam et vocatus M. Antonius Columna Ascanij F., verum a Ioanna Arragonia matre monitus, quae ad eum binos nuntios diuersis vijs Marinum miserat, non comparuit, sed ad muniendum Pallianum animum appulit. quod tamen mox munitionibus nondum in eam altitudinem exstructis, vt locus defendi posset, discedente Columna Carafis ab oppidanis deditum est. captum continuo Neptunum Columniae itidem ditionis ad mare oppidum. interpellatus et in carcere Sanflorianus cardinalis Paulli Iordani Vrsini auunculus ac tutor, vt Bracianum arcem in Pontificis manu consignaret et auctor fuit Vrsino Cosmus, qui ei sub id tempus Isabellam alteram ex filiabus in matrimonium dederat, vt accepta a Carafis cautione arcem traderet, et qua posset ratione Pontificem sibi placatum haberet. haec funesti non solum Italiae, sed praecipue rebus nostris belli initia fuere, in cuius societatem cum frustra Carafae Senatum Venetum pertrahere tentassent, re Romae cum Io. Auansono oratore regio et Georgio Armeniaco cardinali communicata et pactis confectis Hannibalem Oricellarium, cuius auunculus Io. Casa ab epistolis et arcanis Pontifici erat, in Galliam ad regem mittunt, qui eum de rebus omnibus edoceret, et ad foedus cum Pontifice percutiendum sollicitaret. iamque III OIO peditum Romam conuenerant, et regis procuratores Carafis concesserant, vt, dum ampliora mandata a rege haberent, interim equitatu Gallico, qui sub Octauij Farnesij ductu Parmae et Mirandulae erat, ad praesentem belli necessitatem vti possent. quod consilia Cosmi in Etruria magno pere conturbabat, qui nihilo minus apud Toletanum instabat, vt educto exercitu Creuolium nuper captum, et vnde infestis excursionibus nostri cottidie praedas agebant, quamprimum reciperetur. VIX Germani induci potuere, vt Senis exirent. tandem cum III Hispanorum vexillis, stipendiorum breui persoluendorum certa spe, vt sibi videbantur, pleni eo profecti sunt, Sanfloriano exercitūs duce. impetus ad oppidum factus post violentam verberationem cum acriter a nostris repulsus esset, amissis plus L ex optimis quibusque, tandem praesidiarij qui nullam auxiliorum spem viderent, inde se noctu proripiunt, et oppidum vacuum hosti relinquunt, qui eius moenia mox solo aequari iussit. inde Sanflorianus adhuc fratrem cardinalem ob non restitutas triremeis in carcere detineri, frustraque fuisse Marium fratrem, qui eas a Mendoza reposciturus Neapolim profectus fuerat, ipse ad Albanum bello Subalpino occupatum, et tunc ad Sturae-pontem cum Io. Baptista Castaldo et Meleniano de belli ratione consultantem, dum Volpianum a nostris obsidebatur, contendit, et triremeis ab eo impetrauit, quibus Centumcellas reductis, Pontifexa Cardinalium collegio exoratus Camerarium, postquam CC OIO aureorum depositis, idonec Carafis cauit, carcere emitti iussit. interea Cosmus per Sanfloriani absentiam, ne Clanij vallem praesidijs nostris exhauriret, et securiorem ad vrbem summa omnium rerum inopia laborantem accessum redderet, Chapino Vitellio mandauerat, vt educto exercitu Clusium adoriretur, et inde Sarteanum peteret. in itinere occupatum Corsinianum, quod toties captum ac receptum, ne rursus in nostrorum potestatem deueniret, moenibus omnino nudatur. interceptae tunc et a Radosio comite Epirota litterae a Senensi quodam, qui Radicofanij erat, seu verae, seu de industria scriptae Cosmi consilia interpellauerunt. ijs significabatur, Radico fanium non ita munitum esse, quin si hostis vireis illuc verteret, loco facile potiri posset. fides habita litteris, et quoniam non minoris momenti oppidum illud videbatur, quam si Clusium aut Sarteanum peteretur, quippe quo capto montanus tractus, qui ad Montem-Ilcini pertinet, et Petiliano a Castro in Etruriam ingressus obstrueretur, ex Cosmi consilio Vitellius exercitum eo duxit. per salebrosos amfractus cum VIX IIII tormenta Arretio deduci potuissent, ruina edita impetus factus, sed ita lento pede Italis et Hispanis in murum enitentibus, vt facile repulsi sint, frustra ducibus praeeuntibus, et eos ad virtutem exemplo, vocibus, ac postremo minis incitantibus: bis tentatum oppidum: cum tertio Vitellius impetum a diuersa parte facere instituisset, Germanis operam suam spondentibus, hinc exercitum deduci Cosmo placuit, praecipitante iam Octobri, et crebris superuenientibus pluuijs. tunc pulcerrimam nostris oblatam occasionem ferunt rerum Etruscarum scriptores, qui Senas eo angustiae redactas memorant, vt quamuis summa diligentia ac magnis sumptib. annonam Apulia et Sicilia per mare Liburnum aduectam in vrbem cottidie comportari curaret Cosmus, VIX XV dierum comeatus in ea superesset; vt nulli dubium fuerit, si copiae, quas nostri ab Octauio Farnesio ac vicinis in Etruria praesidijs cogere poterant, quasque in eam rem Pontifex, qui iam tum cum rege consentiebat, commo daturus credebatur, eo conuenissent; quin Senas longe maiori facilitate, quam captae fuerant, in potestatem redacturi fuissent. tunc B. Mendoza, qui dum Albanus aduentaret, summae rerum in regno praeerat, ad Pontificij limitis fineis cum VIII OIO peditum et OIO IO equitibus venerat, vt terrorem pontifici ac Carafis, antequam bellum Philippo denunciassent, intentaret, et eos a consilijs iam captis, sed nondum patefactis, hac ratione auerteret. et quidem initio Pontifex siue taedio, siue poenitentia duci visus est, delectisque ex cardinalium collegio negotium dedit, vt viam concordiae inter duos potentiss. principes sarciendae inirent: ac ne quam interea Albano de se quicquam inclementius cogitandi ansam praeberet, seuere edixerat, ne quis in sua ditione delectus haberet, atque Octauio Farnesio, qui regi adhuc militabat, mandauerat, vt copias quas Castri et Petiliani habebat, quamprimum dimitteret, qua re ille indignatus, qui alio qui iam dudum regi succensebat, quod bello Etrusco minime praefectus fuisset, Parmam concessit, et deserto rege cum Caesare ac Philippo Albani interuentu postea transegit. cum in eo esset Pontifex, vt ambigeret, bellumne susciperet, an pacis rationes sequeretur, cardinalis Carafa, qui nihil aeque ac quietem oderat, nostros incitat, vt renouata iniuriarum memoria, quarum Pontifex tenacissimus erat, et periculi magnitudine proposita, leuem ac nutantem senis animum impellerent. ita igitur factum sane non difficile, vt Pontifex aliena a pace consilia mallet: quam ad rem aptissimo instrumento vsus est Carafa, pertentata iampridem cardinalis Lotaringi, quem familiariter nouerat, voluntate, itaque repost Hannibalis Oricellarij in Galliam aduentum in regis consilio deliberata, Annas Momorantius matura aetate vir, et proinde ab omni vanitate alienus, ad haec similium fraudum non ignarus, id sibi intempestiuum videri et a rerum praesenti statu abhorrere dicebat; quipperes ita se habere, vt aut pax, aut induciae cum Caesare et eius filio propediem fiant, quas aut violari, aut non citra culpae nostrae inuidiam solui necesse sit, si arma protegendi Pontificis colore, in Italiam, vbi cum Philippo pax conuenerit, transferantur; itaque sustinendam deliberatio nem, dum constet, quem exitum negotium de pace cum Caesare Anglorum interuentu facienda sit habiturum: siquidem illud multo maioris ponderis esse, et maius ad res Gallicas firmandas momentum habere. heic Lotaringus cardinalis homo inquieto ac rerum nouarum cupido ingenio, et si ferociam bellicam demas, Carafae ipsi non absimilis, cum iamdudum transcripto in suam familiam Andegauensium nomine, vna quoque spem de rebus in regno Neapolitano ad priuatae familiae suae amplificationem stabiliendis concepisset, et si bellum in ijs partibus susciperetur, eius summae praefectum iri Guisium fratrem certo sciret, multis verbis adeo propensam Pontificis voluntatem laudauit, nec occasionem tam pulcram omittendam esse censuit, propagandi in Italia imperij, quod olim Pontificum beneficio acceptum, Galli facile recuperaturi essent eodem fauore adiuti, atque inprimis Pontificis illius, qui summo loco in eo regno natus, intermortuas Andegauensium factiones vel sua auctoritate esset suscitaturus. quod de pace cum Caesare et eius filio facienda obijciatur, non tanti esse, vt incerta pro certis amplecti ij debeant, quos dignitati ac nominis Gallici amplitudini studere potius, quam hominum opinionibus inseruire par sit. addita ad haec adulatoria permulta, quae regis rerum successu elati animum a Guisio et aliis Guisio fauentibus circumsessum facile impellerent, haut multum renitente Momorantio quamuis rem minime probaret, qui et ipse aulicae adulationi assuetus pessima aemulatione, cum de infelici eius belli exitu, quā erat prudentia, vere ominatus eius inuidiam in Guisianos aliquando deriuatum iri speraret, regi contradicere noluit. cuius consilij astutioris quam melioris postea eum poenituit, cum bello induciis ruptis et potiore Gallicarum virium parte a Guisio in Italiam traducta, ipse infeliciter ad Quintini Fanum pugnauit, et ob id maiore, quam qua aemulum onerare voluerat, inuidia conflagrauit, vulgo facta ex rerum euentu magis, quam ex veris caussis metiente. missus itaque ad Pontificem Lotaringus, qui assumpto Lugduni Cardinali Turnonio Romam profectus est mense VIIIbri, vbi Turnonium potius negotij participem, quam suasorem aut adstipulatorem habuit, qui eadem de funesto hoc bello auguratus non eodem, quo Monmorantius, animo id dissimulauit, sed profusis vbertim lacrimis Galliae futuram calamitatem iam tum deplorauit, Deum contestatus, culpaque in Lotaringi seu vanitatem seu ambitionem reiecta, ac factum postea apud plerosque magnos viros et fide dignos saepius ex cusauit. sub id tempus diploma euulgauerat Pontifex, quo decernebatur, vt cui iure episcopatus Ostiensis obuenisset, is collegij decanus esset, ob eamque dignitatem ceteros etiam se antiquiores Cardinaleis anteiret. eo fiebat vt Turnonius salua dignitate Romam venire se non posse existimaret, ne infra Bellaium, cui ea dignitas obuenerat, quem ordine praecedebat, sederet. propterea diu Lugduni haeserat, donec crebris Carafarum litteris expugnatus rex Turnonio, vt nihilominus se in viam daret, enixe mandauit. tandem percussum foedus, sed secreto, ita vt cum Lotaringus Roma abiret, re infecta discedere videretur. missus mox Lud. Sangelasius Lansacus, qui foederis conuentiones ad regem perferret, vt eas approbaret, et interposito decreto ratas haberet. Lotaringus vero per Ferrariam iter habuit, et Herculem affinem suum de ijs omnibus, quae Romae egerat, diligenter edocuit, quippe quem iam eadem vanitate, qua regem impulerat, et ipsum licet iam affecta aetate in perniciosissimi belli societatem pertraxerat. inde Venetias profectus cum eadem de re in Senatu egisset, suppressa semper foederis iam icti veritate, ibi demum sibi rem cum viris esse sensit, qui contenti bonam erga regem voluntatem suam testari, de cetero ab omni belli ratione se prorsus alienos esse ostenderunt. capita autem foederis, quod penes me integrum habeo, haec praecipua fuere. rex Christianiss. fidem obliget, protecturum se Paullum IIII et S. S. contra omneis vim inferenteis, cuiuscunque conditionis sint, etiam supremae, et hanc praecipuam in belli per Italiam gerendi aut suscipiendi ratione curam sibi fore promittat: cardinalem Carafam, Io. Montorij comitem, et Antonium Carafam ac eorum heredes in clientelam suam suscipiat, et loco bonorum ijs ob huius belli caussam ademptorum, idoneas possessiones in Italia aut Francia attribuat. foedus perpetuum sit inter regem, Pontificem et R. S. tam ad inferendum quam ad sustinendum bellum per totam Italiam, excepta Subalpina regione, quae his pactis comprehensa non intelligatur. Romae aut Venetijs quingenta aureorum OIO deponantur, a rege quidem CCCL, a Pontifice vero CL intra mensem Februarium proximum in belli sumptus? in cuius vsum X aut XII OIO peditum externorum, cum opus erit, in Italiam rex summittat, cum IO cataphractis ac totidem leuis armaturae equitibus, quibus vniuersis aliquis principali dignitate praeditus, a rege praeficiatur: quibus verbis designa batur Guisius cardinalis Lotaringi frater. vicissim Pontifex X OIO peditum, aut minorem numerum, prout belli necessitas exiget, et OIO equites suppeditet, qui ex deposita pecunia alantur; comeatum et liberum transitum regijs copijs praebeat. tormenta instructa, et cetera ad belli vsum necessaria, quam multa et quotiescunque necesse erit et poterit, subministret. belli initium a regno Neapolitano aut Etruria, prout commodius videbitur, fiat, et si res exigat, in Galliam etiam Cisalpinam transferatur. Cosmo bellum inferatur, ad id, vt Florentinorum resp. in libertatem antiquam vindicetur. nemo exfoe deratis cum communibus vtriusque aut alterutrius partis hostib. pacem faciat inscio altero et non consentiente. Venetus senatus hoc foedere comprehendatur, et alij quicunque principes, qui pro libertate Italiae foederi subscrpiserint. conuentum item, vt recuperato Neapolitano regno Pontifex vni ex liberis regijs, excepto Delfino, illud vniuersum attribuat, praeter Beneuentum, et eius territorium, quod Pontifex sibi sumet. ditionis Pontificiae limes ad Germani Fanum ab vna parte, ab altera ad Lirim vsque porrigatur, et trans Apenninum ad Piscariae vsque flumen, ita vt om nia loca, quae citra fineis illos in Samnio et Campania iacent, et in ijs Caieta ciuitas ad Pontificiam ditionem in posterum pertinere intelligantur. census, qui quotannis horum regnorum ratione Pontifici penditur, vsque ad XX OIO aureorum augeatur: is qui beneficiarium a Pontifice regnum accipiet, omnia tributa, onera, angarias, et cetera huiusmodi a Caesarianis et Hispanis imposita reuocet, et res ad antiquam pensitationum rationem reducat. proceres regni, nobiles, ac ceteros, quod Gallicas partes secuti sunt, bonis, priuilegijs et immunitatibus priuatos restituat, nullum in rebus sacris sibi ius vindicet, nisi in ijs, quae ad ipsum tanquam patronum pertinere iudicabuntur. iurisdictionem ecclesiasticam edictis, appellationibus, aut alia quauis ratione non interpellet; nec quominus annona libere Romam importetur, prohibeat. obediens sit, et fidem Pontifici seruet, atque in vsum belli CCCC cataphractos equites et II triremeis omni re instructas suppeditet. exules Pontificiae ditionis in beneficiario regno non receptet, vt nec pariter regiae ditionis exules Pontifex in suo territorio, excepta Roma, quae communis omnium patria est. S. R. possessiones XV OIO aureorum annui reditūs in Sicilia attribuantur: Montorij comiti vsque ad XXV OIO aureorum annui reditūs bona in regno assignentur, quae libere ac pleno iure possideat, et de quibus ipse ac heredes libere testari, contrahere, et quouis modo vti frui possint. Antonio item Carafae possessiones XXV OIO aureorum annui reditūs concedantur. primo quoque tempore rex Christianiss. filium in regnum mittat, vt in eo educetur, et donec adoleuerit, et ad legitimam aetatem, qua rebus suis superesse queat, peruenerit, deligantur a rege ac Pontifice viri idonei, qui regnum administrent. rex beneficiarius aut eius heredes ac successores in Caesarem, regem Romanorum, in Galliae Cisalpinae principem et Etruriae aut denique in Franciae regem assumi non possit: quod si contigerit, regnis ac dominijs huiusmodi quamprimum renunciare teneatur; et si renunciare nolit, omni horum beneficiariorum regnorum iure excidat, et ipso facto priuetur. si vero is propter aetatis imbecillitatem non ita cito in regnum miti possit, interea res publicae per homines a rege ac Pontifice deligendos regis pueri nomine administrentur, qui regi ac Pontifici iusiurandum praestent, se omnia sincere ac fideliter ex eorum voluntate gesturos. si per aetatem puer rex fidei iusiurandum Pontifici praestare non possit, rex pater filij nomine illud praestet, ea forma, qua nuper Iulio III praestitum est; quod postea, cum ad legitimam aetatem peruenerit, rex beneficiarius ratum habeat, et ipse denuo, si opus sit, iuret. liceat Pontifici ad annonam subleuandam in Sicilia ad X OIO mensuras frumenti omni onere ac tributo liberas, cum volet, emere, et Romam transportare; caueatque rex, vt nulla mora a praefectis aut impedimentum interponatur, quominus ad primum postulatum id citra fraudem confici possit. haec per Lotaringum et Carafas Romae acta XVII Kalend. Ianuar. cum Ferrariensi vero iam ante XVII Kalend. Xbr. conuenerat, vt foedere cum Pontifice icto, ei exercituum imperium committeretur per omnem Italiam, praeterquam in Subalpina regione; et ipse amicos regis pro amicis, hosteis pro hostibus sine exceptione habere teneretur. si vero regi ita videatur, aliquem principali dignitate praeditum ex Gallia mittere, is per Ferrariensis absentiam exereitibus praesit. liberum regio militi transitum praebeat Ferrariensis per suae ditionis loca, et comeatu iuuet; contra hosti transitum neget, nec comeatum praebeat; in singulos menseis II OIO aureorum pensio ei a rege dependatur. rex in clientelam Ferrariensem et eius loca omnia, quae nunc possidet, quaeque porro possessurus sit, accipiat, et vt sua protegere teneatur; in eam rem C cataphractos equites, quorum Ferrariensis imperium habeat, more in regno recepto, rex alat; insuper CC leuis armaturae equites, et II OIO peditum. praeterea CCC aureorum millia deponantur; quae si ex pecunia regia minime repraesentari possint, a mensariis mutua sumantur: recuperato XX OIO aureorum annui reditūs, Etruria vero in potestatem redacta XV OIO, si Mediolanense imperium recipiatur, L OIO possessiones ei attribuantur, et Cremona pignoris loco in eius manus consignetur: ipse vicissim tormenta instructa, puluerem ac pilas subministrare teneatur: liberumque sit ei Camillum Columnam ad regis parteis pertrahere, et eius opera in eo. bello vti, rexque ei CCC aureorum in singulos menseis pensionem eo casu persoluere teneatur. dum haec Ferrariae ac Romae agerentur, Cor. Bentiuolius Ilcim monte egressus Otterium et Montalionem Sinolfi patricij Senensis castella, qui nuper a Fr. Toletano persuasus a rege defecerat, necopinato intereipit, eoque facto cum ingressus ex Latio in Etruriam aperiretur, opinionem conceperat Cosmus, non omnino vana esse, quae de Senarum obsidione Romae et inter Gallos iactabantur, ciuitate praecipue ita afflicta ob paenuriam et praesidiariorum insolentiam, vt exiguo negotio expugnari posse videretur. itaque centum aureorum millia mutua a Philip. Angliae rege petierat in huius belli vsus: et cum sub id tempus Toletanus Senis ex morbo decessisset, Franc. Mendoza cardinalis Burgensis vrbi a Philippo praepositus est, qui eius nomine LX OIO aureorem numerari iussit, ex quibus XX OIO ad paupertatem ciuium subleuandam erogarentur, reliqua in belli praesentis sumptus expenderentur. ea ratione, tum etiam ob pietatis opinionem cum sibi miserorum ciuium beniuolentiam aduentu suo conciliasset Burgensis, longe aliam consiliorum cum Cosmo viam iniuit quam qua vsus fuerat Toletanus Cosmo affinis, et qui eius rebus haut dubie fauebat. verum eas difficultates, quae inde nascebantur Cosmus eadem, qua hactenus vti consueuerat, dissimulandi prudentia superauit. post Volpianum captum et Sturae-pontem frustra a nostris tentatum, Albanus dissoluto Gallico exercitu per praesidia suos distribuerat, et Bernadinus Mendoza, quem ad Pontificium limitem venisse diximus, cum suis recesserat, ac Philippus sub id tempus Carcilassum Vegam ad Pontificem miserat cum litteris prolixae beniuolentiae plenis, vt omnem suspicioso seni res nouas moliendi caussam praecideret. Pontifex quoque, quod hiems instabat, militem suum in hiberna distribuerat, et Paliano, Neptuno, et Anagniae muniendis intentus se continebat; cum Cosmus quamuis intem pestiuo tempore, ne nihil agere videretur, accepta a Philippo ea, quam dixi, pecunia, vt illatam in Sinolfanorum castellorum occupatione iniuriam vlcisceretur, exercitum educit Sanfloriano duce, qui Serris in itinere receptis, Clusium versus procedit, ac Sarteanum primum aggreditur. id a Gallo duce et Faustino Camerte homine strenuo tenebatur. deditionem facere iussi cum recusassent, admota VI tormenta, quorum displosione deiectis oppidi muris praesidiarij et oppidani quidam in arcem confugerunt, et locum vacuum hosti reliquere; quo direpto maius negotium in arce capienda fuit: quae si in nostrorum potestate remaneret, nullum operaepretium factum videbatur. difficultatem faciebat, quod ab ea solum parte, quae intra oppidum est, verberari arx poterat, quippe ceteris partibus, quae extra erant, ab impetu hostili ob situm securis. itaque domibus, quae ex arcis aduerso intro sunt, terra oppletis, Sanflorianus continuo in eas tormenta imponi iubet, et inde displosionem in arcem fieri: quo animaduerso nostri munimentum cum fossa post murum excitant. edita ruina et facto impetu hostes magno cum damno repulsi sunt; neque propterea ab obsidione discessum est; sed conscripto nouo milite, et Politiano ac Luciniano deductis tormentis, Hispanis item Orbitello atque Herculis portu euocatis, cunei acti sub maiore propugnaculo, egregiam operam nauante Friderico Montacuto, qui Italis praeerat. tandem cum nulla auxiliorum spes obsessis affulgeret, et iam annona deficeret, nostri ad deditionis condiciones descenderunt, cum prius intellexissent Io. Gallardum, qui cum delectis hostium castra continuis excursionibus infestabat, cum suis caesum, et ipsum ab hoste captum. igitur vitam ac res saluas pacti, cum ijs Faustinus et aliquot e suis comprehendi nollent, conuentum, vt reliqui incolumes exirent, Faustinus cum suis in arce remaneret. CCCC omnino dimissi sunt, optime armis instructi. Faustinus nocte insequenti, vbi constantia sua socios retinere non posse se vidit, cum suis exit, et per media hostium castra, caesa Germanorum statione, Clusium incolumis peruenit. ita deserta arx Bombalino Arretino custodienda traditur, qui impetu ad eam facto mortis periculum adierat. capta mox Cetona, et alia vicina castella. dum Sarteanum oppugnatur, inter Clantianum et Clusium quoque pugnatum est, et Ioan. Bapt. Martinus suffoso equo captus cum duobus ordinum ductoribus, ac praeterea Philippus Alamannus in nostrorum manus deuenere. capti et ex nostris aliquot, sed nullius nominis. Clusium iam fere exacto Xbri minime peti placuit, quod maioris difficultatis et dubij euentūs obsidio plena videretur, ijs, qui Sarteano dimissi fuerant, illuc profectis. sub id tempus Io. Iacobus Medicinus Meleniani marchio, cum paullo ante ex Subalpina regione Mediolanum redijsset, morbo ex longis vigilijs ac diuturnis laborib. contracto correptus VI Eid. IXbr. decessit, et XI Kal. Xbr. postea honorifice magna pompa et comitatu, cui Albanus ipse et primaria prouinciae nobilitas interfuit, funeratus est. is humili atque ignobili loco natus Bernardo patre, qui vectigalium, Mediolani redemptor fuerat, ex allusione mentito nomine se in Mediceam familiam insinuauit, et suae ac fratris Io. Angeli, qui Pontifex postea creatus est, fortunae faber exstitit, his fere initijs. cum in adulescentia magnum promptae ad quoduis facinus audaciae specimen dedisset, eoque nomine in Hieronym. Moroni familia non infimum locum teneret, Franciscus Sfortia vltimus Mediolani dux, cui nimia Monsignorini Vicecomitis apud populum gratia ac potentia merito suspecta esset, suggerente Morono ad ipsum Vicecomitem de medio tollendum eius et Ponzini ordinum ductoris opera vti voluit. patrata caede, vt facti inuidiam a se amoliretur Sfortia, Ponzinum, ne rei veritas vestigaretur, secreto interficiendum curauit, idem de Medicino facturus, nisi ille astum contrario astu elusisset. n am cum Moronus ei litteras ad Mussi munitissimae in Nouocomensis lacūs ripa, qua Heluetios spectat, arcis praefectum dedisset, specie vt eum in arcem reciperet, re vera, vt ipsum de medio tolleret, ille dolum praesentiens suppressis litteris alias summa arte confinxit, quibus tanquam Sfortiae mandatu scriptis praefectus ille in manus Medicini arcem tradere, et Mediolanum quamprimum proficisci iubebatur. hoc astu cum Mussiana arce potitus esset Medicinus, necessitatem Sfortiae iniecit, ne factum euulgaretur, autrem dissimulandi, aut aequis condicionibus cum eo transigendi. postea icto inter Regem, Venetos ac Pontificem clandestino foedere, ipse ob loci commoditatem de conducendis VI OIO Heluetiorum, foederatorum nomine, prouinciam suscepit anno huius seculi XXVI; quo in negotio auare eum versatum esse tradit Fr. Guicciardinus. biennio post ab Antonio Leua sollicitatus in Caesaris parteis transijt, et accepto pro Mussiana arce compensationis titulo Meleniano, vnde Meleniani marchio dictus est, ab eo tempore summis ac continuis in re bellica muneribus praepositus fuit. bello Pannonico peditatūs Italici praefectura, ac mox expeditione contra Geneuam a Carolo Sabaudiae duce suscepta, dein Germanico omnium maximo bello magnus tormentorum praefectus fuit. Parmensi item bello, et Etrusco, atque in Senarum expugnatione magnum nomen adeptus: quamuis eius mora ac lentitudine non mediocriter Caesat et Cosmus offendebantur, et Melenianum tanquam bellum illud cauponantem per litteras ac nuncios saepius interpella bant. fuit vir ingenio acri, sed subdolo, munijs belli obeundis impiger, robustissimo corpore, vigiliae et laborum admodum pa tiens, et si ferinam atque ad crudelitatem pronam naturam, inex plebilem denique alieni cupiditatem demas, cum maximis sui seculi ducibus comparandus. sed quamuis rapacitate vltra modum gauderet, rapto tamen honeste vtebatur; in exstruendis videlicet aedificijs, et domesticis sumptibus. idem plerunque aleae ludo dies noctibus continuabat: quod fortasse vituperandum magis ducerem, nisi militaribus viris hoc familiare esset vitium. cum corpus eius primo Melenianum deportatum esset, postea Pij IIII ipsius fratris iussu Mediolanum translatum, et regia magnificentia exstructo monumento honestatum, magnis sumptibus eo Roma ex monte Caelio aduectis stupendi operis columnis. mortuo Meleniano, et decedente ex prouincia Albano, Philippus ex Io. Bapt. Castaldi consilio Christophorum Madrucium Card. Tridentinum summae rerum praefecit, liberali et amoeno ingenio virum, qui VIIvirorum ac reliquorum Imperij principum etiam protestantium amicitia florens, magnum ad res in Germania gerendas momentum attulerat, et in maximis negotijs fidam operam Caesari nauauerat. huic attributus Piscariae marchio, qui rei bellicae sub ipso preaesset. constitutis igitur in Insubria et Subalpina regione rebus Albanus Genuam venit, et inde Liburnum delatus obuiam Cosmum et cardinalem Burgensem habuit, cum quibus aliquanto tempore collocutus, iam de foedere nobiscum icto certior, inde Neapolim deuectus est. antea nouus miles in Hispania conscriptus fuerat, et V OIO ex eo numero imposita nauibus in Italiam tendebant, cum Polinius Garda X triremium ductor, qui Lotaringum ac Turnonium cardinaleis Centumcellas portauerat, tempestate suborta abreptus in Corsicam ad Florentij Fanum defertur, vbi itidem haut longe a loco, in quem nostri successerant, Hispanica classis, quae nouos illos delectus Genuam deportabat, cum eadem tempestate abrepta cursum tenere non potuisset, appulerat. quorum de aduentu postquam cognouit Polinius, se aliquandiu continuit, tempus colligendis viribus sumens: inde impetu in necopinanteis facto, qui praedatorias Turcorum biremeis esse rebantur, facile eos in fugam vertit. depressae II naueis onerariae, quae quod grauiores essent, ceteras insequi non valuerunt. in ijs OIO fere Hispani erant, quorum maris hausta, pars in catenas coniecta est. eodem tempore Bona Sfortia Sigismundi Augusti Poloniae regis parens et Isabellae Ioannis Transiluani matris, filij pertaesa, Sarmatia relicta in Italiam venit, et honorifice Venetijs excepta est. obuiam frequens Senatus et C nobilissimae matronae in Bucentauro prodiere, ipsa inter Hippolytum Ferrariensem et Othonem Truchesium Augustanum cardinaleis media in Atestinas aedeis magna pompa deducta est: vnde paratam triremem conscendens in Apuliam ad Barium nauigauit; cuius vrbis possessio gentilitio Arragoniae gentis iure dotale et hereditarium illi erat. ibi solute et dissentiente a priore vita ratione postea vixit, consuetudine cuiusdam Papacaudae non satis honeste vsa, cui et omnia bona testamento praeteritis liberis reliquit, et ita fama ac bonis decoctis haut multo post in summa egestare et infamia decessit. mox et Franciscus Donatus Venetiarum princeps, cum annum et XI menseis dignitatem tenuisset, imbecillo admodum corpore morbi saeuitia extinctus est eum, quod in re frumentaria male versatus esset, et priuato commodo publicum posthabuisset, loco remotum scripsit Sleidanus, ex falsa relatione. quod condonandum ei alioqui diligentissimo scriptori, qui hoc in his schedis, quas paullo ante mortem congesserat, nec publicauerat, prodidit, certiora vtique proditurus, si longius ipsi vitae tempus Deus dedisset. nec tamen adeo a vero abludit; nam ob rem frumentariam male curatam, quod ex tribus capitibus in principum Venetorum iurisiurandi formula comprehensis praecipuum est, in summum populi odium eum venisse, at non dignitate motum esse, scripsit Ludouicus Guicciardinus. eius corpus ad Seruatoris condicum, cui Petri fratris pietate magnificum admodum monumentum erectum fuit. in demortui locum suffectus est Laurentius Priulus vir prudentia, ac morum probitate conspicuus, et litteris non mediocriter ornatus. Sub exitum anni stato tempore Pontifex creat cardinaleis Io. Siliceum Archiep. Toletanum, Bernardum Scotum Sabinum, Diomedem Carafam, Scipionem Rebibam, Io. Suauium Reumanum Vasconem, Io. Ant. Capisuccum, et Io. Gropperum Germanurn, de quo nonnihil supra diximus, qui dignitatem vltro oblatam, quam ceteri mortales plerunque ardentissimis votis ambiunt, rara hoc aeuo modestia et animi magnitudine, repudiauit. qua eadem modestia alter Germanus olim Episcopus Eistetensis, nomen non apponit Onufrius Panuinus, neque Alfonsus Ciaconus, ante XCIII annos a Pio II cardinalis creatus, beneficio remisso se excusasse proditur. etiam de Claudio Espencaeo Parisiensi theologo, et Io. Casa, qui Pontifici ab epistolis erat, in cardinalium collegium cooptandis tunc actum. vtrumque commendabat generis nobilitas et doctrina, quamuis diuersa. nam alter theologicis studijs innutritus, in professione sua consenuerat; alter eloquentia atque eleganter Etrusce ac Latine scribendi peritia vel cum antiquis comparandus, magna negotia sub Pontificibus summa sollertia gesserat, sed longe dispares vtriusque mores erant, cum ille sanctitate vitae ac morum castitate praestaret; hic seculi licentia ac loci, in quo degebat, libertate vsus libidinose fere vitam egisset. itaque ab aemulis vterque apud Pontificem delatus, Espencaeus quidem, quod quaedam perperam inter concionandum de aurea, quam vulgo appellant, legenda locutus, cum ferream potius vocandam esse contenderet, postea publice recantare coactus fuisset, quod et a Ioanne Sleidano memoriae proditum est; alter, quod etiam carmine rem nefandam in iuuentute laudasse diceretur: sicque ob diuersas longe caussas vterque ab eadem dignitate summotus est. atque haec quidem in Italia eo anno acta. In Gallia vero antequam ceptum de pace colloquium solueretur, Rex post lustratum mense Aprili exercitum de exitu veritus copias omneis per Campaniae ac Picardiae limitem distribuerat, negotiumque dederat prouinciarum praefectis, vt quid consilij hostibus esset, per indicia et exploratores cognoscerent. cum igitur nunciaretur iam hosteis in armis esse, et ad XVIII OIO peditum, magnam partem ex indigenis, et ad III equitum, fama vero maiores res fingente, Giuacum conuenisse, duce Martino Cliuensium equitum tribuno, vt in limitem nostrum excurrerent; Niuernius diuersa parte et Bordillonius eius legatus omnem operam dabant, ne imparati opprimerentur. atque hic quidem, quantum poterat, munitiones Mezeriae ceptas vrgebat. iactabatur inter hosteis Giuacum nostros oppugnare decreuisse, eoque maiore diligentia illi locum muniebant, ne et ipsi opprimerentur. quod tamen arte confictum plerique interpretabantur, vt Hispani, qui Namurcum excitata ob non soluta stipendia more sollemni seditione iam multos menseis in misera seruitute detinebant, ex ea occasione oppido educerentur. inde crebrae vtrinque excursiones, atque hostium quidem in Retelensem agrum, cum quibus Mariaburgi praesidiarij saepius confligebant. iamque Iunius inire ceperat, neque dum de colloquij exitu constabat. itaque rex in dies certior factus a suis de rebus quae a delegatis proponebantur, cum non conuenire posse prouideret, Niuernio negotium dat, vt quam maxima possit diligentia Mariaburgum comeatu ac rebus necessarijs firmet: huicque propterea atrributi CCCC equites cataphracti et peditum cohortes aliquot praeter eos, qui limiti custodiendo inseruiebant. is vbi Quercum-populosam venit, Borrano annonae in eo limite praefecto imperat, vt quantum farinarum ac vini possit, in carros imponi curet intra biduum aut triduum; quod periculum esset, tam vicino hoste, ne si diuturnior mora interponeretur, aut eundo per impedita loca cum carris et impedimentis, aut in reditu damnum a nostris acciperetur. id vt iam prouisum summa diligentia ac silentio executus est Borranus, et IO circiter carros per agrum Retelensem conquisitos confestim rebus praeparatis onerat, eodemque die, qui fuit XVIII Kal. Vtil. Mauberti-fontem deduci iubet; quo loci iam XX vexilla ex veteranis et nouis delectibus conflata conuenerant. capto ibi cibo neque plus duarum horarum spatio consumpto, sub noctem Niuernius, quicarros subsequebatur, digreditur, ita instructa acie, quasi pugnaturus in hostem vaderet. Sansacus cum circiter CCC equitibus scloppetarijs partim Gallis, partim Anglis ac Scotis praecedebat, quem subsequebatur Ellebouij marchio cum leui armatura, cui praeerat, in qua circiter erant IO CCC equites. primam aciem post eum ducebat Bordillonius, in qua erant CC cataphracti equites, et in extremo agmine VIII peditum vexilla, ex quib. sarissophori cataphracti deni in singulos ordines incedebant, quos scloppetarij ab vtroque latere tegebant, reliqua II vexilla carros vtrinque claudebant, in singulos carros sarissophoris duobus et totidem scloppetariis attributis. insuper addita II peditum signa ex ijs, quos penes se habebat Niuernius, qui aciem ducebat, cum CCC cataphractis equitibus et VIII itidem peditum vexillis, quae carros longo ordine vtpote singulos incedenteis hinc inde cingebant. vltimum agmen claudebat Ioannes Marcianus Iametius tot bellis spectatus dux et iam senex, pone se XXX equitibus subsequi iussis, qui lixis et impedimentis aliis ad omnes occasiones praesto essent. eo ordine VIII leucarum longissimarum spatio per amfractuosos ac praecipites saltus facto itinere, ita vt ab hostium incursionibus vndique tuti essent, tandem Mariaburgum peruenerunt, quo illato comeatu et Niuernius ipse venit, vt oppidum lustraret, cui Fumetius post Gonnorium praepositus fuerat, qui secum Rupimanij filij et Firmitani alas equitum leuis armaturae habebat. inde eodem ordine, sed alia via reditum est, mirantibus nostrorum diligentiam hostibus. Niuernius in itinere Rupe-regia, cui Landa ordinum ductor praeerat, lustrata, confirmatisque praesidiariorum animis, dimisso Bordillonio, qui inde Mezeriam contendit, Mauberti-fontem sub vesperam venit, et Retelij ac per castrum Porcianum et vicina praesidia militem distribuit. eodem tempore magna diligentia Bullionij arx muniebatur a Lobio Marciani Bullionij ducis signifero, qui cum L delectis equitibus continuas in hostico excursiones faciebat, et paullo ante VII Eid. April. plus CCC ex hostibus, qui vt Iuodij praesidiarios pabulatum eunteis interciperent, insidias struxerant, fuderat, ceciderat, ceperat. vbi vero post delegatorum discessum irritam de pace spem fuisse apparuit, tum vero omnia ad bellum aperte praeparata, et IO CCC circiter cataphracti equites in limitem Belgio vicinum ac totidem in Campaniam missi; et quia fama erat, Albanum in Insubreis venisse; et comeatum Volpianum introducere, decreuisse, eo missa a rege IIII OIO Heluetiorum, et aliquot Germanorum signa, CCCC item cataphracti equites, qui Brissaco praesto essent, de cuius belli successib. iam supra diximus. dum haec fiunt, hostes magno numero dies noctesque muniendo Giuaco impendebant. oppidum ad Mosam supra Dionantum vltra citraque flumen sparsum est, et in citeriore ripa mons imminet, cui iam olim Agimontij comes arcem superstruere aggressus fuerat; sed operib. a Caesare interpellatis imperfecta remanserat, quod demum instaurabatur, et inde crebrae Maubertifontem versus et Albentonum ab hoste excursiones fiebant; atque vt in confusa multitudi ne, iam ad XXOIO Teutonum, Menapiorum, Tungrorum, Eburonum, Pleumosiorum, atque etiam Hispanorum, praeterea IIII OIO equitum Germanorum in castris esse nunciabantur. primo Germani tumultuari, quod indigne ferrent, Hispanis stipendia persolui, et sui rationem non haberi; deinde etiam omnes ob annonae inopiam, vtpote non ita abundante solo, murmurare; postremo ex inopia morbo pestilenti grassante multi sensim disperire, plerique a signis discedere, praecipue postquam Rossemus ipse contagiosa illa luce correptus est, ex qua Antuerpiam delatus mox decessit. is magnae et fortis industriae dux olim sub Francisco I stipendia fecerat, sicuti I libro diximus, et memorabili illa expeditione anno huius seculi XLII cum Longauallo suscepta totum Belgium concusserat, Antuerpia ipsa, paullo minus, occupata; dein pacificato Cliuensi cum Caesare et ipse in gratiam a Caesare ob summam bellicae virtutis opinionem acceptusest, cui postea vsque ad obitum constanter militauit. huius de morte et hostium statu postquam cognitum est, nostri consilium de ijs ad Giuacum in ipsis castris opprimendis iniere; quod vt commodius confici ac tutius posset. condicta dies, ad quam omnes copiae ex Belgij et Campaniae limite certo loco conuenirent, et inde ad hostem simul contenderent, itaque Santandreanus ex Picardi a cum IO CCC cataphractis ac totidem leuis armaturae equitibus, ac praeterea VIII OIO peditum, praemisso Ringrauio cum suis, Corneti-montem, et inde Retelium ad Niuernium venit, vt de belli rationibus cum eo ageret, tandem ad Mauberti-fontem conuenere omnes III Non. Vtil. in quibus erant omnino II OIO equitum, XXXII Gallorum peditum vexilla, et XX veteranorum Germanorum signa, quibus Ringrauius praeerat. praeterea ex primaria nobilitate aduolauerant praeter Ne morosium et Ellebouium, Sansacus, Ioannes Annebaldus praefecti maris F. Franciscus Rupifulcaudij comes, Carolus Randanus frater, Marsilius Sipetra, Crussolius, Mompesatus, Negropellius, Susaeus, alij. postridie Couinium semidirutum castellum haut longe a Mariaburgo promota castra, quo et Bordillonius cum sua equitum ala venit, et carros puluere, pilis tormentarijs, et rebus alijs necessarijs onustos secum aduexit. traductus inde ante Mariaburgum exercicus, et comeatus modicus illatus. heic Rupimanij filius et Firmitanus cum singulis equitum leui s armaturae alis, ac praeterea V peditum signis, quae in oppido erant, nostris se adiunxere. tunc demum coactis in vnum cunctis copijs exercitus in aciem instructus cepit incedere, Sansacus cum leuis armaturae equitibus, Anglis ac Scotis praemissus, qui itinera exploraret, et de hostium consilijs cognosceret. hunc sequebatur Nemorosius et Ellebouius cum leui armatura. primum agmen ducebat Santandreanus cum peditatu Gallico et IO cataphractis equitibus et aciem cum to tidem equitibus et peditatu Germanico Niuernius, qui vniuerso exercitui praeerat. ita summa alacritate quasi ad certam victoriam profecti, cum ad Fagnolium castellum processissent, venit ad eos Iacobus Bucardus cum mandatis a rege ad Niuernium, vt densatis ordinibus et caute incederent, neque proelij aleae rem temere committerent, tantum hostem suspensum tenere contenti essent. iam Ellebouius ad Santandreanum IO equites ex hostibus a Sansaco visos renuntiauerat. itaque nostri, qui aestu fessi in siluae ora substiterant, armis mox sumptis ad iter se accingunt, et cum Germinium II a Giuaco milliaribus venissent, obuia habuere XVII peditum signa et OIO IO C circiter equites, qui Giuaco exierant, et per collem aduersum porrecti nostros tanquam in insidiis silua tecti expectabant. heic acre certamen exoritur; sed cum hostes silua egredi nollent, et satis haberent, si nostros destinato hospitio prohiberent, Ellebouius a Niuernio, qui haut longe aberat, OIO CC delectos pedites, ac CCC equites, qui pedites sequerentur, summitti petit; qui vbi venere, Bordillonio eodem ac III praeterea equitum alis subsequi iussis, tum demum acrius certari cepit: sed impressionem faciente leui armatura a scloppetarijs adiuta, hostes veriti, ne vndique circumuenirentur, paullatim cedere, et dimicando semper nec solutis ordinibus in collem eniti cepere; vbi insequentibus scloppetarijs et equitatu iam latius explicato impressionem faciente rursus acrius vtrinque certamen integratum est. cum retro cederent hostes semper seruatis ordinibus, apparebat eos id astu facere, vt nostros fatigatos sensim in locum iniquum ad pugnam necessariam cogerent; et ita Niuernio ac Santandreano videbatur, qui proinde accelerato peditatu et equitatu mox eo summa alacritate perrexere, suos ad pugnam fortiter capessendam hortati. verum hostes, postquam ex colle nostros quasi ad certamen per subiectam vallem properanteis despexere, tunc demum per saltum retro pedem ferre, et inde per conualleis nostros insequenteis eludere, donec ita semper cedendo seruatis ordinibus ad suos se recepere. in eo conflictu, qui nocte diremptus fuit, pauci vtrinque perierunt. nostri in colle ab hoste nuper insesso in victoriae signum pernoctauere, loco admodum incommodo, praecipue equitibus, sed victori non inglorio. nox ea diligenter ordinatis stationibus insomnis fuit, sed ab omni motu quieta. explorata per eam a nostris ducibus itinera, et ad hostem accessus notati. postridie, qui fuit XVII Kal. Vtil. eductus in aciem exercitus in summa collis planicie, qui a Nemauso vico incipiens et inde iam latior in valleis complureis quasi ramos funditur, atque eam inprimis, per quam nostris ad Giuacum iter fuit, vbi demum contrahitur, cubitumque efficit latitudine IO passuum, in quo munimentum illud nouum quadrata forma excitauerant hostes, atque inde in confragosa praecipitia desinit, quorum radices per Mosam aduersum porriguntur. ab eo munimento ducta fuerat fossa ad propugnaculum iam ad idoneam altitudinem perductum in media valle, quae citerius Giuacum subiectum habet. et inde ad aliud propugnaculum inferius porrigitur, quod vtrumque Giuacum et medium amnem despicit, atque alia ducta fossa ipsum cingit, lateribus vtriusque propugnaculi superiorem et inferiorem aggerem vtrinque egregie tegentibus; munimento autem illi Carlomontio nomen imposuere. ceterum ex colle illo elius obliqua sinuatione panditur silua caedua consitus, qui ad laeuam Agimontium versus et occidentem solem decliui descensu paullatim extenditur in vallem illa parte angustiorem, et riuulo, qui eam diuidit, se in crebros sinus curuante fete vndique clausam, atque ob id irriguam et restagnante plerunque aqua paludosam, verum per mediam vallem, quae colleis interiacet, per quam expeditius iter est, equitatus incedere iussus est, quod per superiorem viam anfractibus ac saltibus impeditam, quae recta Giuacum ducir, equitatus commode transire non posset. per summum collem duo peditum agmina aequali fronte, sed modico interuallo incedebant; tertium ad seruandum aditum locatum est. scloppetarij subtus in valle dispositi, directis in tumulo II colubrinis, quae in montis latus et in imam vsque vallem ictus disploderent. rursus inter colleis illos et citerius Giuacum alius collis eminet, qui ex maiore altero forma triangulari CC circiter passuum spatio panditur, in cuius meditullio alius conica figura assurgit CC cubitorum altitudine, in cuius apice hostes maiores scloppetos disposuerant, post quem latebat equitatus hostilis a tormentorum ictibus securus, neque ad eos adiri poterat, nisi transmisso riuo; eo superato in altum militi nostro enitendum erat, qui ita ad omneis hostilium munimentorum et hostium ipsorum imperus exponebatur. igitur postquam per mediam vallem primus equitatus vsque ad riuum transuersum processit, obuios ibi habuit scloppetarios aliquot, cum quibus conflixit: cum scloppetarijs Germani equitessuperuent, diuersa parte Bordillonius cum aliquot alis equitum alijs itidem nostris superuenit; cumque rursus densum scloppetariorum agmen in nostros impetum fecisset, et equitatus hostilis in summo colle constitisset, Niuernius ex Gallis et Germanis OIO CC ferme deligit, qui proelium restituerent, et eo hostem adducerent, vt de summa eo die decerneretur. ij vbi ad riuum venere, incredibili ardore eum superant, vt hostem comminus aggrederentur; quo facto iam calente proelio immanis strepitus exortus est sclopperorum et tormentorum ictibus et vociferantium vtrinque clamoribus inter conualleis personante aere: ad haec fumo flammaque, et inter haec coruscante armorum fulgore, puluere item sublato horribile vbique occurrebat spectaculum. cum cedentibus hostibus scloppetarij et Germani equites, vt eos sustinerent, de colle tandem descendissent, Nemorosio, Ellebouio, ac Randano a parte nostra mox transmisso riuo incurrentibus repulsi sunt, et post displosionem more suo conuersis ordinibus rursus in collem euaserunt; quos insecuti nostri ad dimidium vsque collem, tandem ibi substiterunt, vltro hostem ad dimicandum prouocantes, qui frustra scloppetos illos maiores in superiore colle destitutos in nostros displodere conati, cum puluis tormentarius, qui in dolio prope erat, forte ignem concepisset, eoque casu milites, qui aderant, absumpti fuissent, tandem retro pedem tulere. ne vlterius nostri eos insequerentur, in caussa fuit regis mandatum, cui dum obsequitur Niuernius, tampulcram occasionem elabi passus est. statim tamen Giuacum ad Carolum Barlemontij comitem, qui loco a Caesare impositus fuerat, tubicen missus, qui si ipse proelio vellet decernere, paratos nostros diceret; sed is cum minis, et sine responso dimissus est. hac vana nostrarum virium ostentatione. nec alio praeterea profectu insignis Giuacena expeditio fuit. paucis vtrinque desideratis, nostri iam inclinante die Nemausum rediere. ibi cum Solturium ac Cimacum, antequam redirent hostes, capienda decreuissent, missi delecti equites Tiercellino Rupimanij F. duce, qui Solturianos deditionem facere iuberent. cum illi, tam propinquo exercitu non ausi recusare, paratos se aequis condicionibus deditionem facere respondissent, ijs temere fide habita Tiercellinus responsum statim ad Niuernium deferendum curat, qui iam conclamatis vasis in eo erat, vt Nemauso discederet, is igitur, qui iam deficiente comeatu et sesso milite illuc cum toto exercitu deflectere summopere incommodum iudicaret, nuncium laetus accipit, et iam de Solturio securus recta Cimacum tendit, quod sine defensoribus et ab hoste desertum esse fibi persuaserat. vbi aliam viam institisse nostros Solturiani intellexere, iam audaciores redditi post longas altercationes postremo non prius de deditione se acturos respondent, quam tormenta in conspectum fuissent adducta. iam Nemorosius ad Cimacum processerat, cum de vltimo Solturianorum responso cognitum est; quod cum, contra quam sperauerant, nostri egregie praesidio munitum offendissent, erant quippe in eo II peditum vexilla et vna equitum ala; ad extremum ingruentibus imbribus inde re infecta discedere coacti sunt, neutro potiti, dum vtrunque se consecuturos temeraria spe confiderent. insecuti nostros praesidiarij dispositis insidijs, cum praemature e silua exijssent, aliquot e suis amissis ac XV captis in siluam compulsi sunt; hoc damnum postea vlti, Venturij cohorte, quae pabulatum longius processerat, sub vespera intercepta et caesa. superuenientibus dein pluuijs et fessum militem supra modum infestantibus Niuernius Albentonum, et inde Cornetimontem proficiscitur, praemissisque Germanis, et equitatu, quem Santandrea nus adduxerat, in Picardiam remisso, tandem vbi Retelium venit, exercitum dissoluit, non exiturum mensem apparebat, quin holtes iniuriam in speciem Giuaci acceptam contraria expeditione vlciscerentur; tamen leuibus tantum excursionibus vtrinque in limite certatum est. Sub id tempus nostri in oceano cum Belgicis nauibus ingenti ac furiali proelio pugnauere, cum enim naueis aliquot maiores Batauicas omni Indicarum et aliarum pretiosarum mercium genere onustas ex Hispania renauigare allatum esset, Dieppensibus, penes quos praecipua rei nauticae gloria semper apud nos fuit a rege negotium datur, vt Caletensi pago et Ebroicano tractu conquisitas naueis instruerent ad hostium classeis intercipiendas, et prohibendas piratarum excursiones, illi igitur cum XIX nauibus bellicis et catascopijs VI, duce Spinauilla Harfloriensi rei naualis peritissimo, in Douerae Britanniae emporij conspectu Batauicas nacti infestis virib. inuadunt, sed confuso initio ordine, quod cum de pugnae adhuc ratione deliberaretur, variatum fuerat sententijs. nam plerique sentiebant, omissis priorib. in nouissimas hostium naueis impetum faciendum esse: sic enim priores se a periculo longius abesse existimaturos, ac proinde statim fugam arrepturos, et in lucro posituros, si tanti pretij mercium partem conseruare possint: si vero cum vniuersis pugnetur, contra euenturum, vt ex periculo animi hostibus crescant. in hoc diuersa sentientium tumultu Spinauilla naueis incitat, et praetoriam aggreditur. naues hostium erant omnino XXII, quas vrcas vulgo vocant, quae quamuis ad merceis portandas destinatae, omni tamen re ad defensionem necessaria instrustissimae erant. cum praetoria Spinauilla pugnante ceteri duces XV hostileis manibus ferreis et harpagonib. iniectis ad certamen cogunt. quattuor horarum spatio certatum acri admodum et cruenta pugna, nutante vtrinque victoria, quod licet nostri militum numero vincerent hostes nauigiorum magnitudine, grauitate ac firmitate superiores ex iis, tanquam ex superstructis turribus, crebris machinarum quibus abundabant, displosionibus in nostros fuminarent et pugnandi necessitate auctis animis nostrorum virtutem aequarent: tandem fatiscentibus ab vtraque parte viribus ad extrema deuentum est; cumque crebri artificiosi ignes, quorum accendendorum peritia Belgae supra omneis praestant, vtrinque inter certandum immitterentur, tandem nauis vna ex nostris ignem concepit, quo ipsa mox et aliae V itidem ex nostris conflagrauerunt, et ab ijs rursus in hostileis totidem serpente flamma incendium tanta celeritate grassatum est, vt iam vtrique plus de eo restinguendo quam de victoria cogitarent. Caesariani scribunt nostros tantam hostium virtutem praeter expectationem expertos a proelio voluisse discedere, et signo edito inducias poposcisse; sed inter clangores et strepitum non exauditos, consilium ex desperatione cepisse, et immisso in proprias naueis igne periculum incendiopropulsare conatos. vt vt sit, accenso igne, siue a nostris facto initio, siue ab hostib., quod vero propius est, magna rerum mutatio secuta est. nam nostri, vt incendio se eriperent, protinus in hostium naueis spreto periculo insiliunt, et cum numero vincerent, hosteis plus iam de mercib. quam de pugna sollicitos inuadunt, et nauibus potiuntur, non sine magna iactura. tandem nox proelium, quod VIhor. continuatum est, diremit, captae V hostium naues cum multis captiuis, quae tormentorum ictib. quassatae et flammis paene consumptae ad ostentationem potuis quam ad vsum nostris fuere in victoriae signum Dieppam perductae. periere exhostibus partim ferro et flamma, partim fluctibus hausti ad OIO, ex nostris circiter CCCC, et in ijs Spinauilla dux, quod eam victoriam luctuosam et regi damnosam effecit. hoc actum extremo VItili; quo eodem mense intellectum est, Arausiensem principem aucto nouis Germanorum auxilijs exercitu in castra cum summo imperio a Caesare missum venisse, qui ante omnia ceptas Carlomontij munitiones latius pandi, et vsque ad vallem, in qua nostri repulsis hostibus substiterant, porrigi iussit. inde educto medio fere VIIbri exercitu, quasi Mariaburgum petiturus effet, Fagnolium castellum, quod a nostris tenebatur, recepit, humanitate summa erga praesidiarios vsus: cui vt se opponeret Niuernius, statim Rozatum in Tiracensi agro Campaniae copias conuenire iubet. capto Fagnolio Arausiensis et traducto ante Mariaburgum exercitu Conuinium venit, vbi Niuernius aliquot praesidiarios reliquerat, quibus discedentibus turrem inibi munitam dirui iussit, et inde ad Solturium castra promouit, vbi cum omni exercitu eo vsque substitit, dum castrum, quod Philippopolim nominauit, muniret, et aduersus nostrorum impetus tutum praestaret. eodem tempore rex pudendum potius, quam detrimentosum damnum in Belgij limite accepit, regni delectibus caesis, multisque ex nobilibus, et ijs, qui se ob immunitates pro talibus venditant, ab hoste captis. nam generosior quisque ne non vltro aut coactus militiae nomen dedisse videatur, aut sub regio vexillo militat, aut alicui cataphractorum equitum alae adscribi mauult. id autem in hunc modum accidit. cum delectus illi ex CCCC peditibus et OIO CC equitibus conflati, quorum dux erat Iallius ex primaria in Andibus nobilitate vir, in hosticum excurrissent et magnas praedas abegissent, dum redirent solutis ordinib. homines vt plurimum militiae ignari, inter Rigiacum Atrebatum et Bapahmam ab Alsimontio loci illius praefecto secus viam et oppositam siluam ac subiectum riuum insidiis excepti sunt, et ab exiguo numero caesi, ac maiorem partem cum effugium non esset, capti, non sine verborum ludibrio, nimirum nobileis Galliae non appensos a Belgis capi. quod dicebatur allusione facta ad monetae aurea: Anglicanae genus, quae vulgo nobilium nomine indigetatur. id fama quam re maius animos hostibus fecit ad maiora audenda. statim igitur sparsus est rumor, Guisam eos oppugnare velle; ideoque illud oppidum nouis praesidijs abunde firmatum est. verum aliam hostium mentem fuisse mox compertum, quippe qui munitiones Carlomontij et Philippopoli ceptas perficere in animo haberent, et si occasio ferret, cum iam in armis essent, nostri autem copias dimisissent, Mariaburgum et Rupem-regiam loca comeatu destituta, quamuis intempesta hieme aggredi. paullo ante Henricus Labretanus Nauarrae rex et Aquitaniae praeses Podij in Benearnensi pago decesserat, cuius parenti regnum iniqua Iulij II proscriptione in praedam datum Ferdinandus Arragonius Caesaris maternus auus eripuerat: princeps magno animo et frugali splendore, cui sua et nostra fortuna defuit, quo minus quae caussa nostra amiserat, ope nostra recuperaret: sed tantum id effecit, vt in pacificationib. inter Caesarem ac reges Galliae ab eo tempore factis, suppressa eius rei mentione ius integrum penes se et heredes suos remaneret. huic non solum in Nauarrae regni titulum, et in opulentissimas, quas in Gallia habebat, possessiones Antonius Borbonius Vindocinus Picardiae praeses, qui Ioannam eius vnicam filiam olim Vilelmo Cliuensi, vti diximus, desponsatam, in vxorem duxerat, successit, sed etiam in Aquitaniae praefectura, quae totius Galliae amplissima merito censetur. eo e prouincia decedente, Picardiae praefectura Gaspari Colinio maris praefecto a rege attributa est, qui vt hostium consilia irrita redderet, de copiosiore comeatu Mariaburgum et Rupem-regiam inferendo, re cum Niuernio communicata, statim cogitauit. id quo minus tam cito, quam conuenerat, fieret, in caussa fuit quod Belli-iocus Sequanus Theodonis-villae praefectus corrupto quodam milite Emerium, quod Choeselius Lancus cum XXV praesidiarijs tenebat, prope Metim magni momenti ad regionis securitatem castellum occupauerat, quod Sansacus Veteris-villae legatus eductis, quam celerrime potuit, Viroduno, Tullo, Iuodio et Monmedio praesidijs et admotis tormentis post: CXX ictuum displosionem sub initium VIIIbris recepit. inde annonae conquirendae, quod non ita facile erat, regionibus vicinis continuo militum itu et reditu exhaustis, et cogendis copijs, quae Arausiensibus pares essent, si ille se opposuisset, totus VIIIber insumptus est. tandem X Kal. IXbreis Colinius cum IO C circiter cataphractis equitibus Porciani-castellumvenit, et Ringrauius cum XX veteranorum Germanorum vexillis Cornetimontem, Sansacus cum Rabodangio, Altacuriano, Villerio Depotio, et veteranorum Gallorum XXV signis, omnesque prid. Kal. Xbr. Maubertum conuenere, equitatuique Scalae, Albinij et per vicinos vicos assignato hospitio, Colinius qui primum agmenducebat, eodem die Rupem regiam profectus est. inde praemissus Sansacus cum leui armatura et CCC circiter scloppetarijs, quem mox subsequi iussus Bordillonius, cum equitum agmine, qui tota nocte incederent, et itinerib. exploratis de hostium consilijs cognoscerent. postridie Colinius Ruperegia progreditur, quo mox Niuernius venit, cum IO cataphractis equitibus, et Ringrauius cum Germanorum vexillis, eo carri conuenere vlterius progredi veriti, donec nostri Conuinium venissent, quod medio itinere hosteis impetum facturos conijcerent. cum tamen se hostis loco non mouisset. et sine certamine nostri incolumes eo peruenissent, ibi dispositis hospitiis et fixis tentoriis tantum XV carri annona onusti Mariaburgum ea die illati sunt, ac sequentibus III diebus reliqui omnes in oppidum magna difficultate introducti, itineribus continuo imbre partim lubricatis, partim omnino corruptis, vt equi fere inter eundum deficerent; quorum ingentem numerum per vias passim iacentium videre erat: ad haec equitatus noster a niue et frigore vehementer infestabatur, equis ipsis papulo deficiente, quod Cimaco non citra periculum petendum erat, frigore et fame in rabiem versis, adeo vt equisonum foenum aut pabulum porrigentium crura aut brachia plerunque appeterent. intrea crebris excursionibus vtrinque certabatur hoste in carros per impedita et saltuosa loca, quorum gnarus erat, impetum feliciter faciente, nostris vero etiam in hostium castra inuadentibus; nam Paulus Baptista Fulgosius per media hostium castra perruptis stationibus Giuacum vsque penetrauit, et in reditu quosdam obuios equites cecidit, captisque ex ijs aliquot, ac vix Trelonio et Auenarum praefecto fuga elapsis, incolumis ad suos reuersus est. illato comeatu nostri eodem ordine quo venerant, Maubertum rediere, collocatis in medio carris iam vacuis. intercepti tamen qui ob itinerum angustiorum incommoditatem maturius se in viam dederant. venit et in hostium potestatem Dasparrus veteranus miles, cuius praecipua industria fuerat in annona comparanda: is deprehensus cum Niuernij ea de re mandato, et interrogatus ab Arausiensi de comeatu illato, cum pleno fiducia vultu maiora vero respondisset, omnem spem hosti de Mariaburgo ac Rupe-regia ten tandis sustulit. itaque Arausiensis impositis Carlomontio ac Philippopoli praesidijs et distributo in hiberna milite Bruxellas ad Caesarem contendit, qui iam abdicato a se Imperij et omnium regnorum iure de profectione in Hispaniam cogitabat, qua de re mox plenius dicemus, si prius domestica quaedam explicaucrimus. XV Kalend. Apr. regiae sobolis V ac. postremus filius Henrico nascitur Hercules dictus Alenconiorum dux destinatus, qui postea mutato nomine Franciscus appellatus est, et bellum in Belgio gessit. iam antea XV Kal. Mart. edictum in Senatu promulgatum fuerat, quo in singulis curijs praesidialibus et quibusdam alijs minoribus Quaestor criminum institutus est attributo ei annuo IO C Francicūm honorario, eidemque legatus militaris adiunctus cum CCC Francicūm stipendio, insuper lictores seu accensi seni quaternive cuique attributi: latrunculatorib. vero, exceptis ijs qui in X primarijs regni prouincijs merent, munus abrogatur. nec mulro post in sin gulis regni curijs Quaestorum leganti militares cum IIII accensis creantur, quod nouum et hactenus insolens primo repudiatum, postea temporis successu obtinuit. prid. Eid. Iunias lex in Senatu recitata est, qua in aedificijs vrbanis quicquid in vias promineret, et publico officeret, Lutetiae euerti iubebatur, quod idem postea altera lege in ceteris regni ciuitatibus et maioribus oppidis vt locum haberet, rex edixit. cum vero ante quadriennium in Senatu edictum promulgatum fuisset, vti iam suo loco diximus, quo rex plenam et integram de secta Lutherana cognitionem sibi seruabat, et iudicibus suis attribuebat, sine vlla cxceptione, nisi aut declarationem aliquam haeresis requireret, aut de ijs pronunciandum esset qui sacris ini tiati sunt; hoc anno Carolo Cardinali Lotaringo initigante, qui iam de expeditione Neapolitana cogitans ea in re nouo Pontifici gratificari vellet, rex contrariam iussionem emisit, qua praefectis omnibus mandabat, vt quos ecclesiastici iudices ac fidei quaesitores vt prauae opinionis conuictos damnassent, pro delicti, magnitudine, nulla interposita mora, nec vlla prouocationis habita ratione punirent. quod vt persuaderet iudicibus, ipse cardinalis in Senatum venit, et edi ctum multis rationibus confirmatum proposuit. eo audito Senatus spatium ad deliberandum poposcit, et post deliberationem missis e suo numero legatis in haec verba ad regem rescripsit XVII Kal. IXbreis. Quod misso nuper ad nos edicto, Rex, supreme Domine, omnino pugnante cum altero ante aliquot annos in hoc tuo Senatu promulgato statuisti, id cum minime aequum censeret Senatus, suarum partium esse duxit, vt ad te de rationbus referretur, quibus adductus fuit, quominus ei subscriberet. regni legibus ita constitutum est, vt regib. plena sit et absoluta in suos potestas, et qui ei parent, non aliunde quam ab ipsis ius petere debeant. nam licet sacrorum penes ipsos non sit omnino arbitrium, cum tamen iam a multo tempore se relligionis ac sacerdotalis dignitatis vindices acerrimos praestiterint, in iis merito sibi ius quaesierunt: adeo vt cum de rerum sacrarum soli possessione controuersia est, non nisi apud regios iudices lis institui possit. atqui personas ipsas, in quas tibi vitae necisque ius est, alienae potestati hoc edicto subijcis, qua re dignitatem et auctoritatem tuam laedi et infringi magno pere dolemus: quippe cum tuos lege scripta deseras, quorum famam, existimationem, fortunas, salutem denique externis, hoc est ecclesiasticis iudicib., permittis, et adempto prouo cationis beneficio, quod vnicum innocentiae praesidium est, eos illegitimae potestati atque adeo superbiae et arrogantiae hominum potestate regia in se transmissa abutentium obijcis. itaque aequius esse censemus, vt magistratibus tuis de hoc crimine quaestionem et iudicium mandes; et cum quaeretur, sententiane quaepiam haeresim redoleat, ea de re sacerdotes statuere decernas, quibus et in suos iurisdictionem exercere per te liceat. inprimis tibi rogandus Pontifex, vt de his appellationibus tuos iudices cognoscere permittat, et a Senatoribus, qui sacris initiati sunt, haec vltima appellationum iudicia fiant; qui si numero idoneo non sint, in eorum locum viri pietate, integritate et vitae innocentia conspicui sufficiantur. Quaesitor vero legatos in singulis prouincijs viros sanctitate ac probitate praecellenteis instituat, et episcopi, non autem rei sumptus quaestioni habendae necessarios faciant, de quibus, si res postulabit, iudicio facto statuatur. haec sunt, quae ad edictum pertinere existimauimus, quibus et hoc ad dendum duximus, quando quidem miserorum, qui cottidie ob relligionem plectuntur, supplicijs id tantum hactenus effectum est, vt crimen potius detestabile esset, quam errores ipsi corrigerentur; aequum videri, vt potius veteris ecclesiae vestigijs insistatur. quae non ferro et flammis in relligione constituenda ac pro paganda, sed puriore doctrina et honestis vitae antistitum exemplis rem confecit. igitur in id tibi toto animo incumbendum censemus, vt, quod in tua vnius potestate positum est, quibus rationibus olim relligio constituta est, ijsdem nunc conseruetur ac retineatur: antistes, sicut fidos ouium pastores decet, ouile quisque suum praesentes gubernent: idem faciant, qui ijs subsunt, hoc est, pie viuant, et sincere Dei verbum doceant, aut saltem per ministros idoneos doceri curent. in posterum vero ij praeficiantur, qui possint ipsi, quod sui muneris est, per se exequi, hoc est, docere populum, neque vicaria ad id opera indigeant. haec est radix, quam excolere, hoc fundamentum, cui superstrui oportet. hac enim ratione minime dubitamus fore, vt venienti morbo, antequam latius serpat, in tempore occurratur, et prauarum de relligione opinionum in dies pullulantium luxuries coerceatur. contra, haec remedia si spernantur, nullae leges, nulla edicta, quaecunque tandem fiant, huic malo curando satis erunt. hoc et anno inter regem et Ioannem Brossium Stamparum ducem Britanniae Gallicae in Armoricano tractu praesidem, transactum fuit. is a Carolo Bloesensi genus ducebat, qui cum de Britanniae principatu contenderet, opibus nostris fretus a Ioann. Drocensi Monfortij comite memorabili proelio anno OIO CCC LXV, III Kalend. VIIIbr. in Namnetibus caesus est. ab eo tempore Monfortiani in ea regione rerum potiti sunt, vsque ad Annam Francisci ducis vnicam F., quae Carolo VIII primum, dein Ludouico XII nupsit: quo ex matrimonio prognata Claudia primogenita Francisci I vxor fuit, sub quo Britannia coronae regiae ex ordinum prouinciae decreto ita vnita est, vt nullo casu ab ea in posterum alienari possit. quaedam ea transactione Brossio a rege compensationis titulo concessa sunt, et in ijs Penteuriae comitatus: quibus acceptis vicissim ille et nomini Britanniae, quod maiores ipsius vsurpauerant, et vniuerso iuri in illo principatu renunciauit. Tunc et Geneuae ad Lemanum lacum tumultus quidam nocturnus excitatus fuit a quibusdam senatorij ordinis, qui rerum summam ad se suaeque factionis homines contrahere in animo habebant. ij Ioannem Caluinum Nouiodunensem, qui iam complureis annos in vrbe docebat, summopere oderant, atque illos inprimis, qui ob relligionem, vt se suppliciorum periculo eriperent, eo e Gallia migrauerant, quorum plerosque in ciuium numerum allectos dolebant, eoque factum, vt alterius partis multiplicato numero alterius robur et auctoritas labefactaretur. igitur vt illos eijcerent, hoc astu vsi sunt. noctu concursatione diuersis locis facta, quasi signo dato, Gallos in armis esse passim clamitatum, et vrbem proditam, sed cum aduenae se domi continerent, plebs quoque quam coniurati se in eos hac ratione armaturos sperauerant, se continuit. et ita fraus coniuratorum frustra fuit. horum quidam supplicio affecti, quidam fuga salu ti consuluerunt. Lucarnenses quoque, quorum pagus ad communem Heluetiorum citutatem pertinet, eo Cempore sibi puriorem, vt aiebant, verbi Dominici vsum permitti postulabant. cum pluraque pars eorum in quorum ditione erant, antiquam relligionem tueretur, sententijs variatum fuit, et res ad bellum intestinum spectare videbatur, donec sententia ea vicit, qua decretum est, vt in maiorum relligione permanerent: qui parere nollent, ijs liberum esset, alio commigrare. itaque quamplurimi eorum ad Tigurinos se contulerunt, apud quos hospitio liberaliter excepti sunt. hoc anno viuis exemptus est Volfangus Lazius Viennae Austriacae in patria fere quin quagenarius, rerum Graecarum, simul Romanarum et Germanicarum non indiligens scriptor, quod praeclara eius monimenta apud posteritatem testantur, patriae suae illustrator, et antiquitatis sollers indagator, ex medico Caesareo a Ferdinando non solum in consilium, sed etiam ob egregia erga se ac rempub. litterariam merita, in ordinem equestrem allectus. Conradus item Pellicunus Rubeaquo in Alsatia natus et diu Hebraicas litteras Tiguri magna cum laude professus, qui innumera fere Rabinorum commentaria non solum in S. Scripturam, sed etiam de arcanis Iudaicae doctrinae ritibus scripta ex Hebraicis Latina fecit, hoc anno valde senex naturae debitum persoluit, his annumerabo Georgium Agricolam, qui de re metallica fossilibus et subterraneis animantibus ita accurate hoc seculo scripsit, vt omneis antiquos in eo genere longe superauerauerit, et exacta non solum eorum, quae a veteribus prodita sunt, explicatione, sed et multarum rerum, quae veniens aetas indagauit, vestigatione eam historiae naturalis partem illustrauerit: addita post Gulielmum Budaeum, Leonardum Portium, et Andream Alciatum de ponderibus, mensuris, de pretijs metallorum et monetarum diligentissima tractatione: ac tandem hoc anno Chemnicij Hermun durorum haut longe a maxime famo sis hoc aeuo Saxonum VIIvirorum argenti-fodinis, vbi multa ipse coram priscis incognita propriis oculis explorauit et obseruauit, vltimum vitae diem clausit XI Kal. Xbr., cum annum aetatis LXI ageret. ante Agricolam fatis concessit VIII Kalen. Iun. Gemma a patria Frisius vulgo dictus, Louanij medicinam publice professus, mathematicarum seientiarum, quas domi docebat, rara scientia longe illustrior fuit, quas etiam instrumentis summo artificio elaboratis cumprimis illustrauit; et in aulam Caroli V saepe euo catus cum se modeste excusaret, otium sibi gratia principum potius esse insigni exemplo docuit, in quo et defecit, calculi malo extinctus, cum tantum XL VII annos exegisset, Cornelio Gemma filio relicto, qui easdem arteis magna cum laude Louanij professus intermortuam patris gloriam sollertia propria ac doctissimis scriptis editis renouauit. aliquanto post III Non. VIIIbrib. Eduardus Vottonus Oxonij natus et apud suos medicinam professus, editoque de differentiis animalium commentario clarum inter litteratos adeptus nomen, anno climacterico suo, relicta numerosa subole, Londini decessit, ad S. Albani sepultus. Isidorus Clarius patria Brixianus, professione Benedictinus etiam commemorandus venit, qui Fulginij ecclesiae per septennium praefuit, vir trib. linguis doctissimus, qui ad doctrinam Christianam mores castissimos, vitam integerrimam, animum nihil praeter caritatem et ecclesiae emendationem ac vnionem spirantem attulit, tanta in pauperes largitate et in omneis benignitate vsus, tantaque sanctitatis opinione inde conciliata, vt post mortem turba ingruente et inuitis custo dibus aedeis perrumpente totis XLhoris ad deosculationem patuerit, nullo foetore emisso. vixit LX annos et febre violentissima correptus V Kalend. Iunij placide ad Deum migrauit, in ecclesia sua Fulginij sepultus. quo et eodem anno immatura morte erepta est Olympia Fuluia Morata Ferrariensis morum sanctimonia, ingenio et eruditione cum quauis prisci aeui comparanda femina. huic parens fuit Fuluius Peregrinus Moratus Mantuanus homo doctus. qui filiam in litteris instituit, in quibus tantum profecit, vsa etiam Chiliano Sinapio praeceptore, vt Graece et Latine scribere eleganter, et versus vtraque lingua pangere didicerit. dein in Renatae Herculis II Ferrariensis vxoris familia cum Protestantium doctrinam hausisset; vbi et in comitatu atque adeo amicitia Annae Atestinae, quae postea Francisco Lotaringo Guisae duci nupsit, principem locum tenuit, totam se theologicis studijs mancipauit. postremo ob relligionem natale solum vertere coacta cum AEemilio fratre in Germaniam venit, et Andreae Gruntlero medico nupsit, cum quo coniunctissime, sed paucis annis vixit, et Heidelbergae, vbi larem fixerat, VII Kal. IXbrib. ex hac vita excessit, cum vix totos XXIX ann. exegisset: eam mox AEmilius frater et Andreas maritus secuti sunt in eodem tumulo ad D. Petri conditi. huius miscellanea coegit et publicauit Caelius Secundus Curio ob relligionem et ipse Italia profugus, quae faeminae omni laude dignissimae mores et raram eruditionem exprimunt, et quid a tam excellenti ingenio expectari potuisset, nisi praemature adeo in viuis esse desijtset clare ostendunt. praecessit hos omneis M. Antonius Maioragius a Maioragio vico, in quo Iulianus comes eius pater habitabat, ita vocatus, cum ante Antonius Maria comes diceretur, ob idque a Fabio Lupo et Maximo Nigro accusatus, a quo se crimine ille luculenta in Senatu Mediolanensi habita oratione purgauit, et non sine exemplo factum ostendit, vt nomen mutaret. multum eloquentia valuit, et Aristotelis et Ciceronis de ea arte libros maxime illustrauit. hunc etiam aduersus Carlij Calcagnini calumnias defendit: et cum post egregie nauatam totos XIII annos in erudienda iuuentute Mediolanensi operam ad sacrae doctinae studia se demum contulisset, in Deo obdormiuit, pridie Non. April. Mediolani in maiore templo, tumulo a se viuo exstructo a Bartholomaeo comite vxoris fratre conditus. apud nos Orontius Fineus Delfinas patre medico Brigantione natus prid. Non. VIIIbr. paullo sexagenario maior vltimum vitae diem clausit. is primus secundum Iacobum Fabrum Stapulensem, qui scientiarum orbem in Gallia a multis seculis incognitum aut intermortuum excitauit, sed principia sola tradere contentus cum ad maiora pergeret, tantum fontes indicauit; Lutetiae Parisiorum magna frequentia machematicas scientias a Francisco praemijs inuitatus docuit, et scriptis pro tempore eruditissimis illustrauit. ex nostris et hoc anno Romae decessit Petrus Gillius Albiensis, qui ad exactam vtriusque linguae, antiquitatis, veterum scriptorum, bonarum disciplinarum ac praecipue rei naturalis cognitionem indefatigabile longinquas regiones lustrandi studium attulerat: quo incitatus per XL amplius annos instituta per Graeciam, Asiam vtramque, et maiorem Africae partem diligenti peregrinatione, partim vt Graecos libros, sic enim a Francisco I iussus erat, vndique colligeret, partim vt multorum locorum positum describeret, mortuo eo diu vagatus, cum raro Dei beneficio ex Gerbensium piratarum manibus elapsus esset, tandem in familiam munificentissimi literarum patroni Georgij Armeniaci cardinalis, qui Romae regis negotia procurabat, tanquam in tutissimum portum se contulit, vbi dum ordinandis ac recolligendis, quas tanto tempore sparsim congesserat, narrationibus dies noctibus continuat, ardentissima febre correptus diem supremum clausit annos natus LXV, et ad B. Marcelli fune ratus est. sctipta eius neperirent, eiusdem Armeniaci cardinalis in clientem amor, et propensum ad rem litterariam iuuandam studium prohibuit, qui partem maiorem eorum in Galliam adferri iussit, et publicanda curauit. pars tamen eorum a Petro Belono Caenomano amanuensi et peregrinationum per aliquot annos comite subrepta creditur, qui licet ea suo, non Gillij, nomine postea euulgauerit, tamen vel plagiarius non mediocrem a litteratis gratiam iniuit, cum, quod multi faciunt, illa publico minime inuidit. In hunc etiam annum incidit Americana expeditio a Nicolao Durando Villagagnone Hierosolimitani ordinis equite suscepta, de quo soepius iam a nobis facta mentio est, homine strenuo et magnis negotijs atque expeditionibus exercitato, et quod rarum est in eiusmodi condicionis hominibus, non vulgaribus litteris erudito. is gloriae studio, et vt quidam addunt, ingenti parandarum diuitiarum ardore incitatus, a rege, Gasp. Colinij maris praefecti interuentu impetrauerat, vt sibi classem adornare et in nouum orbem eius auspicijs Gallica signa liceret inferre. sic enim eadem opera Francici nominis dignitati consuli, ac simul hostium vireis distrahi ac debilitari, qui magnas ex secura illarum regionum possessione opes in belli vsus corraderent; et Gallorum exemplo ad illas aperiri externis gentibus ingressum, vt scilicet libertate Americanis restituta, commune omnium ac publicum ibi statuatur commercium, quod intolerabili populis ijs iugo imposito Hispani sibi solis arrogant. haec ita palam dicebantur. cum Colinio vero clam egerat, et quod eum Helueticae atque adeo Geneuensis confessionis socijs, qui iam tum in Gallia nimium quam mul ti erant, in occulto fauere sciret, de illa in occupandis a se regionibus propaganda spem fecerat. ita Villagagno instructisregis iussu II magnis nauib. quorum singulae CC doliorum capaces erant, et tormentis idoneo numero in eas impositis, oneraria praeterea naue C amphorarum, quae annonam ac cetera necessaria portaret, comitibus insuper permultis nobilibus viris, nautis et artificibus Franciscopoli IIII Eid. Vtileis soluit, sed tempestate suborta in Dieppae portum reiectus, ibique expositis aliquot e suis, qui maris pertaesi heic nauigandi finem fecere, Franciscopolim redit; vnde XIX Kalend. VIIbreis rursus soluens superatis angustiis inter vtramque Britanniam XX post die in conspectum Tenarifae venit vnius ac praecipuae inter Fortunatas insulas, iam OIO IO leucas a loco, vnde discesserat, emensus ab aequinoctiali linea XXVIII gradibus VIItrionem versus. inde Africae oram legendo Ligerim flumen praeternauigat, et promontorio Albo, quod sub cancri tropico est, decur so, ad promontorium AEthiopicum, quod XIIII gradibus a torrida zona abest peruenit VI Eid; VIIbreis, a quo ad Tenarifam CCC retro leucae numerantur. inde ad torridam vsque zonam Guineae litus legit, quam adeo temperatam expertus est contra veterum opinionem, vt qui vestem induisset eam ob aestum minime deponere, neque qui careret ob frigus sumere cogeretur. tandem VI Eid. VIIIbreis apud insulam de B. Thomae nomine dictam punctum perpendicularem subijt, ex qua Euroaustro flante in occidentem reuolutus XVIII Kal. IXbreis insulam Ascensionis vulgo dictam obuiam habuit, quae VIII gradibus cum semisse ab aequatore distat, et IO leucis a continente abest, demumque Eidib. IXbrib. Genabarae fluuij a similitudine lacus sic appellati, qui vulgo Ianuarius Lusitanis dicitur, aestuarium ingreditur XXIII gradibus vltra aequinoctialem lineam sub ipso Capricorni tropico. ibi exscensione facta IO circiter ex indigenis obuiam venere arcubus sagittisque armati, nostris aduentum gratulantes, et suis facultatib. vltro oblatis, atque in laetitiae signum sollemnibus accensis ignibus gaudere se dixerunt, quod eos hospites haberent, qui se aduersus Lusitanos aliosque infestos hostes propugnaturi essent. Genabarae autem lacus tanta latitudine est, vt scripserint qui eo appulerunt, eum totius orbis nauib. tutam ac commodam praebere stationem posse. quia vero relicto oceano trium incultarum insularum oras scopulis vndique cinctas legere oportebat, naues ingredientes, ne ad illos alliderentur, summopere periclitatae sunt. deinde praeternauigandum fretum fuit, quod cum non amplius CCC passus pateat, sinistrorsum monte constringitur, ac rupe praealta conicam figuram exprimente adeo exacta rotunditate a natura elaborata, vt manu facta eminus spectantibus videatur. vlterius progredientibus rupes plana occurrit, quae CXX circiter passus ambitu suo complectitur, in quam primo Villagagno supellectilem omnem et impedimenta imposuerat; sed fluctuum vi repulsus III OIO passuum vltra procedit, et aliam insulam antea desertam OIO passuum capacem longitudine latitudinem sexeis superante insedit, quae scopulis vndique summa aqua exstantibus cingitur, ideo vel nauigiolis inaccessa, nisi ex aduersa portūs parte, qua oceanus in ostium influit. ab vtroque latere rupes prominent, in quibus Villagagno tuguria tanquam speculas excitari iussit; in medio, in quo rupes alia LX pedes lata porri gebatur, praetorium fixit; munimentum vero illud totum de praefecti maris nomine Colinium appellauit; domiciliis in eo constructis, quae connumerata omni Villagagnonis familia LXXX homines incolebant. ibi tormenta disposita. vltra munimentum X fere milliaribus in eodem aestuario pulcerrima et fertilissima insula iacet XII miliarium ambitu, ob idque magnae insulae nomen ceterarum comparatione a Gallis illuc tunc profectis sortita. inde nostri farinam ac cetera ad victum necessaria frequenter comeantes exportabant. vbi apulit Villagagno, statim ad Colinium scribit, eumque de nauigatione, aduentu in Brasilianam regionem, loci natura, populorum moribus breuiter instruit, et quo ipsum in posterum aequiorem haberet, spem de puriore relligione, ita vocabant, ijs locis instauranda factam confirmat, petitque vt sibi cum bona eius venia theologos Geneua accersere liceat. ea de caussa ad Ioann. Caluinum dedit litteras anno sequenti, quibus acceptis, ille symmystis rem communicat, habitaque super ea re deliberatione duo ex ipsorum numero deliguntur, qui ad Villagagnonis et Colinij preces profectionem suscipiunt Petrus Richerius iam quinquagenarius, et Gulielmus Quadrigarius. quib. se comites addidere complures, et in ijs Ioannes Lerius Heduus. omnibus ducem se praebuit Philippus Corquillerius Pontius, qui se ob relligionis caussam Geneuam contulerat, homo Colinio notus, ob idque a Colinio ipso, vt hanc prouinciam, quae ad Dei gloriam vt ipse aiebat, pertineret, suscipere non grauaretur, per litteras sollicitatus. cum ij Castellionem ad Loniam Colinium in Gallia conuenissent, acceptis ab eo litteris Honflorium profecti sunt, vbi a Bosio Villagagnonis sororis F. in eam rem ab auunculo misso, humaniter accepti cum III nauigijs egregie instructis XIII Kal. Xbreis soluerunt, et eadem, qua Villagagno, via IIII Non. Mart. promontorium venerunt, ac triduo post sinum Ianuarium ingressi Colinium munimentum incolumes petiere. vbi appulere, mox Villagagnone praecunte ecclesiae forma constituta ritu Geneuae recepto; etiam celebrata coena, cui Villagagno ipse interfuit XII Kal. April. sed cum postea controuersia super ea re inter eos incidisset, remissus in Galliam Quadrigarius, qui Caluini sententiam exquireret. interea ex controuersia illa ortis simultatibus Villagagno a cardinali Lotaringo, vti creditur, per litteras monitus, Geneuenseis ministros male a se habitos dimisit, et Pontius cum Richerio ac socijs et Io. Lerio inprimis, quibus se comites postea adiunxere Capella et Bosius, in continentem relicto Colinio munimento migrauit sub exitum VIIIbreis, octauo, postquam in Brassiliam appulerat, mense; demum prid. Non. Ianuar. anni sequentis, nauigio Martini Balduini suos imponit, qui varia fortuna iactati ac famem extremam in itinere passi tandem extremo Maio in Britanniam nostram exscenderunt. hanc nauigationem is, quem dixi, Lerius simul et regionis naturam ac mores gentis summa fide ac simplicitate descripsit; quam et eandem Andreas Theuetus, qui cum ipso Villagogne illuc profectus trimestre tantum in Brasilia commoratus est, peculiari libro, cui Franciae Antarcticae nomen fecit, pariter descripsit, cui non tam in ea narratione fidem derogari velim, quam, quoniam eius mentio incidit, de homine qualis quantusque fuerit, eos qui illum ignorant, commonefacere. fuit igitur patria Engolismensis, professione primo Franciscanus, dein cum vix litteras sciret; abiecto cucullo ex monacho celeberrimus planus relligiosis et alijs peregrinationibus primam aetatem contriuit, ex quibus fama contracta, animum ad libros scribendos inepta ambitione applicuit, quos alieno calamo plerunque exaratos et ex itinerarijs vulgaribus atque huiusmodi de plebe scripturis consarcinatos, miseris librariis pro suis vendicabat. nam alioqui litterarum, antiquitacis, atque omnis temporum rationis supra omnem fidem fuit imperitus: vt fere incerta pro certis, falsa pro veris et absurda semper scriberet. equidem memini cum, amici quidam mei viri docti et emunctae naris ad eum animi gratia ventitarent, me praesente tam absurda quaedam, tam ridicula, quae pueri vix crederent, illi persuasisse, vt ipse risum non tenerem. vt me hodie misereat multorum, qui cum in litteris multum videant, agyrtae tamen illius fucos non solum non peruideant, sed eius nomen cottidie in libris suis honorifice appellent, mirarique saepius subijt, qui fieri potuerit, vt homo, cui tam facile imponeretur, tanti nominis viris tam turpiter imponat: quos ideo nunc monitos cupio, vt in posterum insciti et inepti nebulonis nomine ac testimonio praeclara scripta sua contaminare desinant. Bello per omnem fere Italiam et Belgij ac Campaniae limitem ardente res in Germania quietiores fuźre. Caesar anno superiore comitia Vlmam indixerat, dein Augustam Vindelicorum transtulerat, atque vt principes et Imperij ordines sub Eid. IXbr. praesto essent, mandauerat, postremo valetudine praepeditus cum ipse interesse non posset, per Ferdinandum fratrem Non. Febr. huius anni actionis initium fecit. ibi ille, cum pauci admodum principes interessent, multa de Caesaris ac sua egregia erga ipsos voluntate et in relligionis ac publicae tranquillitatis negotio praecipua cura praefatus, id in primis Caesarem cupere dixit, vt quicquid ad Dei gloriam et Imperij pacem pertinet, id de communi ipsorum consilio statuatur; ipsum omni diligentia hactenus enixum esse, vt sublatis offensionibus relligio et otium publicum firmaretur, et quae duobus postremis conuentibus decreta sint, quaeque in se receperit, facto abunde praestitisse; sed ea tempora incidisse, eos motus intestinos nulla sua culpa excitatos, qui tam laudabileis conatus interpellauerint; nunc cum primum malo ingrauescenti medicina adhiberi potuit, negotium amplius differti noluisse, ac vicarium se cum plena agendi potestate constituisse, cui per eius absentiam cum ipsis rationes reip. tum honestas tum vtileis ineat, hominesque delectos in eam rem sibi attribuisse. igitur a relligione ducendum videri principium, cuius dissidium tot mala non Germaniae solum, sed toti Europae importauerit, et Turco communi Christianorum hosti portam ad inuadendas Pannonias aperuerit. id enim summe lamentabile ac Deo inuisum spectaculum, quorumdam nouis opinionibus imbutorum obstinata contumacia fieri, vt qui eiusdem lauacri, nominis, imperij, linguae denique sacris ac coniunctione initiati sunt, ad hunc modum diuellantur; eoque grauius id merito videri, quod non vna aut altera, sed ad libidinem cuiusque nouae cottidiae sectae exoriantur, quam qui velit, licentiose amplectatur. dubitare neminem posse, quin id ad Dei contumeliam spectet, et caritatis vinculum soluat; promiscuaeque multitudinis conscientias misere discruciet, quid statuere aut credere debeat, prorsus ignorantis. iam malum adeo late grassatum esse, vt adolescentibus sensim singulorum animis illud quoque vna coalescat, ac plerosque reperiri, qui omnium rerum securi iam nihil credant, neque respiciant, quid ratio, quid honestas, quid conscientia ipsa praescribat. qua in re opus esse magistratūs officio, qui relligionis negotium, quo Dei honos et omnis vitae honestas continetur, commendatum habeat. his dissidiis componendis Caesarem totis viribus iam a multo tempore incubuisse, ipsorumque rogatu a Pontificibus oecumenici concilij celebrationem im petrasse. quod cum non semel indictum et iam aliquoties inchoatum sit, quominus ex eo fructus vllus ad remp. redierit, eius rei caussas ipsos scire; ac proinde supersedere se illarum commemoratione. si expedire videbitur, curaturum se, vt illud rursus indicatur; sin propter bellicos tumultus in aliud tempus transferri placeat, videndum esse, an alia ratio tolerabilis concordiae sarciendae iniri possit. de concilio nationali mentionem aliquoties iniectam esse; sed vereri, ne res ea, vt pote vsu minus recepta, temporibus his parum accommodata; sit: placere potius, vt per colloquia negotium peragatur; qua in re pium Caesaris studium, ersi aliter superioribus annis acceptum sit, atque vtrique parti ingratum fuerit, sperare tamen futurum, vt seposito vtrinque omni affectu priuato, optime inter eos conueniri possit. quod ad publicam tranquillitatem spectet, sancitas quidem esse leges superioribus comitiis, quibus communi otio optime prospectum sit: verum cum ijs contineatur, seditiosos ac perduelleis condemnare ac proscribere non licere, nisi prius in ius vocati et seruato iudiciorum ordine conuicti fuerint; ita anfractuoso sufflamine caussas eas protelari, et occasionem interim dari seditiosis multa nequiter audendi. cautum item esse, vt ei, qui vim patitur, finitimi subuenire teneantur; quod cum non fiat, alia remedia adhibenda esse. proinde in commune consulant, quo modo haec duo legis capita corrigi debeant, quo publicae quietis hostium audacia coerceatur, et ij, qui in Imperij fide permanent, sibi contra vim non defutura auxilia esse intelligant. de constituendo item iudicio, de collatione publica, de moneta, deque ceteris rebus ad Imperij statum pertinentibus, mature deliberent. haec diffusa oratione comprehensa stacim per Germaniam euulgantur; quae quominus perinde in bonam partem acciperentur, praecipue a Protestantibus, multa impedimento fuźre: atque illud maxime, quod eodem tempore ex diuersis locis perscriptum est, ipsum Ferdinandum ex Boemia CC circiter Ecclesiae ministros migrare iussisse, eosque inde Vitembergam atque in Misniam se contulisse; et quia ad comitia Hieronymus Moronus Cardinalis a Iulio Pontifice legatus fuerat, ita eius aduentum illi interpretabantur, quasi idem in Germania Moronus a Caesare euocatus, quod Polus in Anglia sub Philippo eius F., moliturus esset; nam id palam iactare Pontificem. inter haec nihil agebatur in comitijs: nam inde foederati belli contra Albertum suscepti relliquias persequebantur; et cum priore anno Blasseburgum primariam totius regionis arcem cepissent, eam hoc tempore, ne forte recuperata maioribus damnis occasionem aliquando praeberet, a fundamentis euertunt, non sine manifesta Brandeburgicae domūs ac propinquorum offensione. inde Augustus VIIvir a Ferdinandosaepius ad comitia euovcatus. quominus tunc iret, parum tranquillum Saxoniae statum per legatos excusat, et de periculo, quod a Turco impendet, mentione iniecta, demonstrat, quam necessarium sit concordiam sarciri, vt sublatis offensionibus atque omni diffidentia extincta, coniunctis animis et viribus, perniciosis communis hostis conatibus mature obuiam eatur: qua in re grauissime ab vtraque parte peccetur. nam ex Protestantibus plerosque minus aequos esse, quibus quaedam a Mauritio fratre paullo ante mortem in relligionis ceremonijs constituta minime placeant; nimis vero duros esse, qui confessionem Augustanam oppugnant, nec interim cogitant de iusta pia ac legitima disciplina et emendatione in ecclesia constituenda. proinde orare vehementer, ne librum illum, qui ante XXV annos Caesari fuit in hac ipsa Augustae vrbe exhibitus, habeat pro malo et impio; et interea pax ecclesiae concedatur, neque propter relligionem vlli periculum creetur. nam nuper Passauii a Mauritio hanc conditionem fuisse positam, quae quamuis a Caesare ad vniuersos Imperij ordines reiecta sit, ipsum tamen tum illam minime improbasse, et tranfactioni dissertis verbis adiecisse, curaturum se diligenter, vt in comitijs res aequabiliter ageretur, neque suffragijs de relligione vlla inesset captio. haec a legatis coram Ferdinando acta pridie quam ipse verba faceret. paullo post ipse Augustus et Ioachimus Brandeburgicus VIIviri, Io. Friderici fillj, Hessus, et alij Saxoniae principes Numburgum ad Salam conueniunt prid. Non. Mart., et foedus ante C annos inter Saxonicam, Brandeburgicam, et Hessicam familiam initum renouant, simulque declarant, velle se constanter confessioni Augustanae inhaerere; ac ne quam occulti conuentūs aut consilij suspicionem praeberent, quinto post die ad Caesarem scribunt, adduntque, quoniam tempore haud satis pacato in suis fidibus maneant, legatos ad comitia misisse, quibus mandata dederint, vt ad concordiam omneis actiones suas et consilia referant; ne videlicet propter relligionem vel causam aliquam ciuilem vlla sit extimescenda vis aut periculum. eodem die et ad Ferdinandum dant litteras in eandem sententiam, et inprimis Passauiensis transactionis caput illud, de quo diximus, vrgent. mox ad Eid. Mart. Moguntinus archiepiscopus ab Alberto tam male habitus e vita demigrauit, cui Daniel Brendelus suffectus est. cumque sub id tempus de Iulij Pontificis morte allatum esset, Moronus, qui ab eo missus in Germaniam venerat, statim conuerso itinere Romam, vt noui Pontificis electioni interesset, redit, cum Othone Truchesio cardinali Augustano, qui antequam proficisceretur, per litteras ad Senatum principum et legatorum missas cupere se quidem pacem significauit, sed vt consilium vllum suscipiat, quo S. S. dignitati aut antiquae relligioni praeiudicetur, non commissurum. tunc et actum de controuersia iam toties agitata inter Hessum et Vilelmum Nassouium super Catorum ditione; cui vt finis imponeretur, neve grauius aliquod malum inde nasceretur, principes aliquot parteis suas interponunt. ij erant Palatinus VIIvir, Christophorus Virtembergicus, et Vilelmus Cliuensis, qui tanquam arbitri honorarij ad Kalend. Iulias partibus diem Vormatiae constituunt. eo missus fuit ab Hesso Vilelmus filiorum natu maximus. propositis condicionibus aliquandiu inter parteis disceptatum fuit; postremo vt de ijs amplius deliberaretur, decretum, ad eamque rem certum tempus praefinitur: cumque postea Bacheraci ac nouissime rursus Vormatiae ob aduersam Palatini valetudinem conuenissent, transactione finita lis fuit, et definita certa pecunia, quam Hessus Nassouio exsolueret, et ita in Catorum possessione maneret. sed cum Nassouius, nisi pecunia praestituto tempore dependeretur, irritam esse transactionem iusque integrum vellet, Hessus autem hanc condicionem reijceret, re infecta inde discessum est. rumor quoque de Danica classe ad VIItriones nauigante suspensos principum animos tenuit, cum alij Caesaris consilio id fieri dicerent, qui regis filium aut fratrem in Scotorum regni possessionem mittere cogitaret, alij in Galliae regis vsum comparatam, alij denique, quod vero propius erat, ad hoc destinatam, vt si forte Caesar aut Philippus F., quorum iam potentia propter Angliae accessionem Septentrionalibus principibus formidabilis esse ceperat, longius euagarentur, coerceri possent, ideoque maritimae ciuitates sumptus in eam classem sumministrare vulgo credebantur. post longam et incertam expectationem omnis hic rumor tandem euanuit, et Daniae rex, qui nihil sibi ea opus fuisse aduersus Austriacos videret, ad piratas persequendos instructam illam dicebat. haec in caussa fuere, cur in comitijs Februario mense ceptis, tam lente ageretur. cum vero legati tandem assensissent, vt relligionis negotium explicaretur, postremo placuit, relligioni dandam esse pacem; sed hoc addebant Protestantes, liberum esse debere omnibus sine vlla exceptione confessionem Augustanam amplecti, etiam ecclesiasticis. contra contendebatur, neque ciuitatibus, quae decretum Augustanum de relligione ante septimum annum recepissent, neque toti ordini sacro id permittendum esse; quinimo, si quis episcopus aut in sacerdotali dignitate constitutus a recepta relligione deficiat, eum loco moueri, aliumque in ipsius locum substitui debere. cum inter eos non conueniret, ab vtraque parte rationes scripto comprehensae Ferdinando exhibitae sunt. deinceps euulgatur extra ordinem scriptum, quo Protestantium postulatum vt iniquum et pietati ac publicae honestati damnosum reijciebatur: nam ita omnem disciplinam solui, si promiscue omnib. mutandae relligionis libertas concedatur; morem hunc iam ab Apostolorum tempore in ecclesia fuisse IIII oecumenicis synodis confirmatum, vt qui Dei domui praesunt, non vllam damnatam relligionem permittant, sed praesules, immo etiam priuatos ad defectionem inclinanteis placide moneant, et ab errore deterreant, ac postremo huic immoranteis ad ecclesiam deferant alioqui libertatis specie pessimam licentiam inuehi, quam fidei disspationem consequi necesse sit. tum Ferdinandus datis ad Imperij VIIviros ac reliquos principes VItili ineunte litteris, eorum absentia factum dicit, quominus conueniri potuerit; nam opinione sua, si comitijs interfuissent, rem ad optimum finem potuisse perduci. quod cum Deus non concesserit, consultum videri, vt in hunc modum fiat decretum. quia per principum absentiam nihil decerni possit, placere, vt in proximum conuentum differatur actio, cuius initium Ratisponae circa Kal. Mart. fieri debeat, cuique interesse omnes teneantur. Ratisponae vero locum se comitiis delegisse, quoniam propter imminens a Turcorum impetu periculum longius a suis finibus abesse non possit. ad haec principes, minime consultum videri, si ante pacem firmatam discederetur; in magna siquidem expectatione totam Germaniam esse, et sententiis vtrobique melius quam vnquam antea conuenire, ac proinde orare, vt finis huic controuersiae, antequam discedatur, imponatur: sic enim fore, vt in altero conuentu de rebus Turcicis et aliis expeditius statui possit. igitur Ferdinandus vbi vidit rem amplius differri non posse, pridie Kal. VIIbr. quid de contrariis vtriusque patris scriptis sibi videatur, ostendit, et hoc vrget, vt Protestantes exceptionem propositam admittant, nimirum, vt ecclesiastici, qui relligionem mutauerint, locomoueantur; id enim aequum videri: alioqui merito conquesturos esse, qui antiquam relligionem retinent, iniquo iure secum agi, quippe quib. praescribatur, quae ratio in praefecturarum, collegiorum, ac beneficiorum administratione seruanda sit, cum ipsi Protestantib., quomodo cum suae ditionis eccles. ministris agere debeant, minime praescribant: ad haec, exinde necessario sequi, vt praefecturae dissipentur, et si licentiosa illa et in Deum contumeliosa libertas concedatur, mutata natura et conditorum instituto fiant ciuiles ac prosus profanae. rursus ad haec principes, minime id sibi consilij esse, vt sacrum patrimonium dilapidetur, sed id tantum spectare, nevis fiat conscientiis, aut cuiquam fraudi ac dedecori sit relligionis professio, quam vt veram et verbo Dei ac veterum Patrum scitis consentientem amplectantur: itaque orare, vt haec exceptio omittatur. tum Ferdinandus eos hortatur, vt adsentiantur; nam alioqui periculum esse, ne re infecta discedatur, neque enim amplius rem differri posse. ad assensum postremo compulit, tandemque decretum fit, quod palam more solito VII Kal. VIIIbr. recitatur. huius haec praecipua capita fuere, vt libera permittatur quibuscunque Augustanae confessionis professio, neminique propter eam vis fiat; simulque bonis, facultatibus, vectigalibus, ac possessionib., quas habent, pacate vti frui liceat; relligionis dissidium non aliis quam amicis rationib. componatur. vicissim confessionis Augustanae socij erga ecclesiasticos se moderate gerant, eisque relligionem suam, ceremonias, leges, possessiones, vectigalia ac iura libera concedant; nec vlla ratione impediant, quo minus ijs vti frui pacate possint. qui non sunt alterutrius relligionis, hoc decreto non comprehendantur. si quis antistes alia dignitate in ecclesia praeditus a relligione veteri deciscat, is continuo dignitate ac iure excidat, fructibusque, quos inde percepit, priuetur: quod ipsum tamen sine vlla eius infamia fiat; iusque sit collegio, aut ijs, ad quos iure vel consuetudine id pertinet, alium in illius locum sufficere. quia vero nonnulli Imperij ordines eorumque maiores quasdam Ecclesiasticas praefecturas, collegia, coenobia, et alia id genus bona sacra sibi sumpserunt, eaque in ministerij scholarum et alios vtileis vsus conuerterunt, ij ne hoc nomine interpellentur, nec in ius vocentur; neque Camerae iudicibus ob id quicquam aduersus illos statuere liceat: quod de ijs bonis intelligatur, quae minime ad imperium aut alios Imperio subiectos ordines pertineant, et quae alienata vel vsurpata fuerint ante Passauiensem pacificationem. item vt iurisdictio sacra non exerceatur contra Augustanae confessionis socios, sed suspendatur, donec sublatum erit dissidium. scholae, eleemosynae, xenodochia, vti olim constituta sunt, ita nunc maneant, et in ijs admittantur ac foueantur omnes pauperes et adflicti, non habita ratione vtrius illi sint relligionis, in quorum vsus ac subsidium alimonia confertur; eaque de caussa si lis oriatur, de partium consensu arbitri deligantur, qui cognita caussa intra semestre tempus pronuncient. eodem tempore pace in Protestantium Germaniae ecclelijs constituta, dissidium, quod totos XXX annos de dominicae coenae veritate fuerat, inter ipsos recruduit, in eamque rem Bremensium et Hamburgensium ministrorum libri prodierunt, quibus praecipue Io. Caluinus et Io. Lascus, de quo superius diximus, perstringebantur; ad quos mox Caluinus et Henricus Bullingerus respo nderunt. Lascus vero inscripto ad Sigismundum Augustum Poloniae regem libello queritur, nulla cognitione caussae per colloquium aut amicam suffragiorum collationem habita, sed praeiudicio tantum ipsorum sententiam damnari. id et in caussa fuit, vt anno sequenti, cum Conradus Pellicanus in Hebraicis litteris doctissimus decessisset, Tigurini datis ad Senatum Argentinensem litteris enixe rogarent, vt P. Martyr Vermilius, qui nuper illuc ex Anglia venerat, ad se mitteretur. nam et is a Saxonicis ministris oppugnabatur; nec inuitus fecit ille, vt Argentina discederet, quo argumentum illud Tiguri liberius tractaret, et ad aduersariorum argumenta responderet. paullo ante Ioanna Arragonia Caesaris ac Ferdinandi parens Mantuae Carpetanorum decesserat, ex zelotypia olim contracto animi morbo post Philippi mariti mortem, qui in apertam ac sollemnem insaniam euasit, et ab eo tempore turre inclusa cumque felibus colluctans ad extremam senectutem peruenit, seruatis regnorum Hispaniae titulis, quos coniunctim cum filio, siue id sua voluntate, siue ex ordinum decreto fieret, quamdiu vixit, in omnibus actib. publicis semper vsurpauit. huic funus Bruxellis Caesar, Ferdinandus Augustae fecit. matris morte Caesar siue admonitus, siue aduersam fortunam pertaesus, vrgente ingrauescentis valetudinis incommodo, de secessu in Hispaniam serio cogitare cepit. ad eum iam Philippus F. ex Anglia venerat, iniuriose dicterijs ac libellis in dotali regno ante appetitus, in quib. multa erant, quae multitudinem acuere contra Hispanos, multa quae reginae mentem poterant a marito alienam reddere, verum in auctores inquisitione diligenti facta, nihil deprehendi potuit. incitabatur praecipue Caesar rerum suarum taedio, quas cottidie secum vna senescere cum doleret, in Hispaniam procul ab omni administratione secedere decreuerat, vt et valetudini non iam recurrenti, sed continuis doloribus adflictae, consuleret, et renouata in filio iuuene fortuna, eam contra florentem potentiss. regis atque hactenus felicissimi fortunam opponeret. nec deerant exempla illustrium virorum, qui in eodem fastigio constituti eandem vitae clausulam fecerant, quae in ea deliberatione haerenti occurrebant: atque inprimis Diocletiani longe optimi principis, si ea excipias, quae ille Gentilium errore deceptus in Christianos peccauit, qui post administratum virtute summa ac prudentia totos XX annos imperium, Nicomediae cum Maximiano collega, eo se abdicauit, ann. Christi CCC VIII et Salonae in Dalmatia vitam hortorum cultura oblectans priuatus transegit. deinceps scisso imperio Anastasius II et mox Theodosius III Christiani deposito imperio Anastasius II et mox Theodosius III Christiani deposito imperio in monasterio vitam finierunt. Isacius item Comnenus, qui Michaelem Stratiotam imperio deiecit, siue spectro territus, ex quo letalem morbum contraxerat, siue vt adfectati imperij inuidiam declinaret, mortua coniuge Constantino Ducae imperio cessit, et in Studiense siue Anthemij coenobium a se exaedificatum tonsa coma, a qua nobilissimae familiae nomen, sponte transijt. Michael item Rangabe dictus in insula Proto post gestum II annos imperium consenuit: et post eum Michael Ducae F. cum imperium VI annos et totidem menseis tenuisset, in Studij secessum trusus est; cui Nicephorus Botoniates successit, qui rursus Comnenorum factione pulsus abiectis purpureis calceis Peribleptae monasterium, cuius post Romanum Argyrum alter conditor vocabatur, ingressus est, comaque rasa ac mutata veste monasticam lacernam sumpsit. denique Manuel Comnenus, postquam imperium XXXVIII annos administrauit, lacernam ciliciam sumpsit, et in ea exspirauit; et post eum Ioannes Cantacuzenus Ioannis Palaeologi in imperio consors dignitatem postremo deposuit, et vitae quod supererat priuatus exegit. sed plerique ex ijs inuiti et accepta fide, nihil incommodi aut iniuriae passuros, se imperio abdicarunt. verum inter omneis maxime memorabile Lotarij Ludouici Pij F. factum fuit, qui cum Ludouicum F. imperij consortem asciuisset, XV anno post in Prumiense coenobium a se constructum et amplissimis possessionibus dotatum anno Christi IO CCC LV sponte concessit. his et aliis exemplis confirmatus Caesar, cum se imperio ac regnis omnib. abdicare decreuisset, diploma Eid. VIIIbr. confici iubet, manu sua subscriptum, et sigillo firmatum, quo Philippo F. iam Neapolis et Siciliae regi a se declarato, omnib. regnis ditionib. ac possessionibus cedit: conuentuque Bruxellas indicto ad VIII Kal. IXbrib. vbi dies aduenit, mane Philippum sodalitij velleris aurei equitum ritu sollemni principem creat, ac post meridiem in amplissima palatij aula frequenti Senatu magnaque nobilium et omnium ordinum corona medius inter ipsum Philippum et Mariam sororem Hungariae reginam cum consedisset, diploma latine conscriptum per Bruxellam consiliarium publice recitari iubet. eo se decreuisse significabat quamprimum in Hispaniam nauigare, ibique quod vitae supererat tranquille et pacate transigere, Belgicarum regionum iure, dominio ac possessione in carissimum filium iam aetate ad res gerendas idonea principem translatis, cui iccirco iubeat omneis ditioni Belgicae subditos vt legitimo principi ac domino parere, et fidem sacramento obstringere, remisso, quo sibi obligati sint, obsequij iureiurando: ea lege, vt is alienum aes omne a se aut suo nomine per alios in ijs rebus, quae ad Belgium spectant, contractum dissoluat, fidemque suam liberet. recitato diplomate ipse orationem ex scripto, vt memoriam subleuaret, lingua Gallica habuit, qua totius vitae superioris repetita serie, ad reipub. Christianae compendium iam a prima aetate collimasse, eoque actiones omneis suas ac consilia direxisse, neque otio aut priuatis voluptatibus vel minimum temporis spatium dedisse demonstrat; praecipitante demum senectute pacatis prouincijs secedere statuisse, et quod annorum restat, Deo et sibi viuere; petere igitur, ac mandare, vt filio, quem vicem suam functurum relinquat, honorem, obseruantiam, fidem quam sibi hactenus exhibuerint, vti debeant, praestent. tum Philippus F. assurgens capite detecto circumstanteis salutat, progressusque seni parenti tactam dexteram venerabundus et in genua procumbens deosculatur. vicissim pater eum peramanter complexus manu capiti imposita Belgij principem pronunciat, ipsique conceptis verbis et communi salutis omnium Christianorum edito signo, nominibusque S. Trinitatis expressis, tanquam fausto recte gerendi principatūs auspicio, bene precatus est, praecepitque ante omnia, cultum et timorem numinis vt nunquam abijceret, praecipuam relligionis conseruandae rationem haberet, legum ac iuris auctoritatem tueretur: has esse bene ac feliciter regnandi artes. heic cum Philippus se D. O. M. ope fretum et amantissimi patris monitis egregie instructum, quae mandata erant, diligenter curaturum demissa admodum oratione confirmaret, visus est illacrimasse Caesar, suoque exemplo a circumstantibus proceribus lacrimas expressisse; cum diceret, misereri se filij carissimi vicem. cuius humeris tam graue pondus incumberet. tum Philippus, se quidem Gallice intelligere, sed non ita loqui explicate posse testatus, per Antonium Perrenotum Atrebatum episcopum longa oratione, quid suae mentis sit, aperit, et Gallis, qui aequas pacis condiciones nuper Grauelingae oblatas repudiauerint, inuidioso atque iniurioso sermone perstrictis, astanteis ad bellum coniunctis animis et collatis viribus faciendum hortatur: obiterque vt a prauarum de relligione opinionum vbique serpentium monstris caueant, monet, et magistratibus in omni re obedienteis se praebeant, concordiaque ac fideli obsequio et conspiran tib. animis in commune consulant: sic enim fore, vt rebus domi pacatis, foris hosti bus terrori sint. perorante Atrebatensi, Iacobus Masius regis consiliarius Belgarum nomine assurgens, gratias Philippo agit, fidemque, vitam, opes, vti patri fecerint, ita filio obligat, cumque Philippus consedisset, Maria regina Belgij moderatrix ea prouincia, quam per XXXIII annos Caesaris fratris mandatu summa fide et diligentia rexerat, se pariter abdicat, in cuius locum statim a Philippo Philibertus Emanuel Sabaudiae dux substituitur. renunciationis peracta ceremonia Caesar Vilelmi Nassouij Arausiensis principis ac Burae comitis, hos ille titulos sibi sumebat, humeris innixus ex aula se subducit, ac mense post interiecto, in eodem loco coram vicariis ac regnorum, et prouinciarum suarum rectoribus, quos ob id euo cauerat, Hispania, Sardinia, Gymnesijs insulis, Americae ac noui orbis dominatu filio cedit, seruata tantum, vbi ad locum destinatum peruenisset, C aureorum OIO pensione, qua se ac familiam alere posset. iam ante saepius Caesar cum Ferdinando fratre egerat, vti diximus, si qua ratione ei et Maximiliano F. persuadere posset, vt Imperium accepta idonea compensatione Philippo restitueret. cum id impetrare non posset, illud postremo petierat, vt saltem eum Imperij per Italiam et Belgium cum plena potestate vicarium constitueret. sed neque illi assensere, quod dicerent, tantum de Caesarea dignitate ac maiestate quam integram et illibatam tueri recepissent, decessurum, quantum ex ea alteri concessissent. itaque Caesar, qui nihil ab iis obtineri posse cerneret, legatos ad fratrem hoc tempore Oeniponte agentem miserat, per quos eum de instituto suo certiorem factum ad capessendam Imperij administrationem cohortabatur, rogabatque, vt Philippum filium Germanis principib. ac ciuitatum ordinibus conciliaret et commendaret. constitutus mox profectioni dies ad Eid. IXbr.: verum ea, siue ob hiemis asperitatem, siue quod prudens pater nondum compositis inter nos et nouum regem rebus tam cito filium adhuc publicae administrationis rudem nollet deserere in annum sequentem dilata est. ita Philippus paternis regnis inauguratus, vt suorum beneuolentiam sibi conciliaret, per Belgij primarias vrbes peregrinationem suscipit, atque Antuerpiam magna pompa anni sequentis initio XV Kal. Feb. ingressus est.

 IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER DECIMVSSEPTIMVS.

IN Anglia sub Ianuarij principium hoc anno statim soluta sunt comitia, quibus et Poli Cardinalis restitutio, vti iam diximus, litteris mandata est, et renouata priscorum regum de puniendis prauae opinionis fectariis edicta. expectabatur et vt de diademate Philippo imponendo a Maria ageretur: verum pertentatis procerum animis, cum eos minime assensuros videret, ab hoc consilio destitit. mox sub Februarij initium Londini ob relligionis caussam capitis damnati Io. Hopperus episcopus Clocestrensis, Laurentius Sanderus, Rolandus Talerus, Io. Bratfordus I. C. et Io. Rogertius: et hic quidem Londini, vbi diu docuerat, flammis vstulatus est; Bratfordus vero post sententiam captiuus in carcere asseruatus est aliquanto tempore, donec tandem mense Maio insequenti crematus est; ceteri statim domum quisque suam deportati Glocestriam, Lencastriam, Conuentricum, Hadelam, eadem poena afficiuntur: nec multo post Dauidensis episcopus damnatur, et domum, vt de eo supplicium sumeretur, amandatur. vbi vero Romae sub exitum superioris anni prid. Nat. Christi de Angliae regno ad ecclesiae vnitatem Poli opera conuerso allatum est, ingenti laetitia omnia per vrbem personauere. nam et supplicationes mox factae et displosa tormenta, ignesque passim excitati. tunc et diploma euulgatur, quo Pontifex repetito filij perditi exemplo non solum se priuatim de Anglia ad S. R. obedientiam reducta animo gaudium capere testabatur, sed more indulgentis illius parentis etiam alios ad epulum et communem laetitiam inuitare velle: proinde vsu recepto apertis ecclesiae thesauris plenam delictorum omnium remissionem certis condicionib. concedere ijs omnibus, qui corde pio contriti, quae illo mandato continentur, relligiose ac sincere executi essent. praeterea Pontifex, cui de cetero satisfactum erat, sedulo vrgebat, vt bona ecclesiae adempta restituerentnr, idque summopere legatis ad se missis, quisub hoc tempus domum reuersi sunt, insinuauerat: quod in proximos conuentus reiectum est. interea vt Pontifici aliquo modo satisfieret, Ridlaeus et Hugo Latimerus admodum senex, qui Oxonium abducti fuerant, flammis traduntur. productus et cum ijs Cantuariensis archiepiscopus; sed postquam veniam ac Dei misericordiam palam implorauit, in carcerem reductus est. peracti demum regni conuentus VIIIbri et IXbri mensibus; quibus cum rursus de diademate Philippo imponendo mentio iniecta esset, et id frustra fuit. de bonis ecclesiae restituendis ibi quoque a regina actum; sed cum pleraque eorum a proceribus ac primaria nobilitate iam a multis annis occupata essent, nihil impetrari potuit: tantum decretum, vt primi fructus et decimae eccleasiasticis in posterum persoluerentur. sub comitiorum finem Stephanus Gardinerus Vintoniensis episcopus a Maria regni cancellarius creatus hydropisi extinguitur; in cuius locum Thomas Hetus tunc Eboracensis archiepiscopus suffectus est, is nimirum qui cum Cantuariensi aliquando in Germania commoratus, postea Ioann. Dudleio Nortumbrio, cum ad supplicium duceretur, praesto fuerat. antequam Britannia egrediamur, ratio exigit vt Scotica percurramus. Regina vidua, vbi domum e Gallia redljt, id vnum agebat, vti diximus, vt ex proregis consensu imperij summam ad se transferret. tandem post longas tergiuersationes id partim astu, partim vi a stolido homine extorsit. nam Sterlini transactum est, et prolata condicionum approbatio, quibus regina et curatores subcripserant: ijsque condicionib. haec adiecta est, vt Britannoduni custodia penes Proregem esset. indictis inde Edimburgum conuentibus IIII Eid. April. rursus pacta publice lecta sunt, quibus lectis prorex assurgens se magistratu abdicauit, traditis imperij insignibus Henrico Clutinio Oisellio reginae procuratori, qui ea reginae absentis nomine recepta, mox et eiusdem mandatu in reginae parentis manus consignauit; quae illa statim magno adstantium plausu suscepit, et publica pompa per vrbem in palatium suburbanum deducta est assumpto Regentis nomine. prorex autem, qui magno procerum comitatu comitium ingressus fuerat, ense, sceptro et corona de more prolatis, tunc in ordinem redactus se turbae immiscuit; nouumque prorsus et inauditum in hanc diem spectaculum illud fuisse Scoti scribunt, femina ex concilij sententia ad regni gubernacula admota. id Gallorum gratiae ac potentiae tributum est; quibus tamen vt arcem Edinburgensem traderent, Scoti nunquam adduci potuerunt, veriti scilicet ne si regina sine liberis decederet, eam sibi Galli retinerent. igitur ea Ioann. Areskino velut sequestro datur, quam ille nemini nisi ex ordinum decreto redderet. latrocinijs infestabatur vicina regio duce praecipuo Ioan. Muderaco Reginaldinae gentis principe homine facinoroso. ad eum comprehendendum a Regente mittitur Georgius Gordonius Huntileae comes homo vafer, qui cum ex publica calamitate voluptatem, ex damno lucrum captaret, parum sincera fide hanc expeditionem administrauit. itaque vbi redijt, vsque ad caussae dicendae diem in custodia retentus est. onerabat eum et Vilelmi Caianae familiae principis, qui ex Iacobi Morauiae principis sorore natus erat, mors, quem ille in Morauij odium, et quod se in clientelam eius dedere recusaret, per vxorem de medio tollendum curauerat. variae dictae de eius poena sententiae, cum alij capite multandum censerent, alij ad aliquot annos in Galliam relegandum. obtinuit tandem Gilberti Cassiliae comitis inimicorum Gordonij principis sententia, qui cum prouideret non diu coalituram inter nos ac Scotos concordiam, minime tutum existimabat, hominem turbis assuetum bello facem ac ducem praeberi, multo minus supplicio afficiendum: nullum enim malum domesticum tam graue esse, ut vindictam eius tanti putandam, vt externos fundendo Scotorum procerum sanguini assuefacere deberent. itaque censuit, vt cum Gordonio pecunia decideretur, tamdiuque in carcere fuit, donec iuribus ac vectigalibus in regno amplissimis, quae sibi vsurpauerat, cederet, et praefecturis aliquot iuridicijs abstineret, quorum omnium fructus regio patrimonio addicti sunt. his condicionibus dimissus rursus se in Regentis familiaritatem insinuauit, et ad intima consilia admissus est. ab eo tempore pacatiores res in regno fuere vsque admensem Vtilem anni OIO IO LVI, quo Regens Ennenernesum profecta, et conuentibus more solito habitis summa seueritate de plerisque publicae tranquillitatis perturbatoribus supplicia sumpsit; missoque contra Muderacum Ioanne Atholiae comite, constantiae ac fortitudinis eximiae viro, eum cum omni familia deditum recepit, et ad Regentem deduxit. verum ille postea, seu deceptis seu corruptis custodibus elapsus, rursus ad animum redijt, et omnia ferro ac sanguine miscuit. inde domum reuersa Regens, vt procerum gratiam sibi conciliaret, quosdam ex Santandreani cardinalis interfectorib. a Prorege in exilium pulsos restituit. quo facto quicquid beneuolentiae contraxerat, id odiosa pecuniae conficiendae ad alendum, vti iactabatur, externum militem excogitatione amisit. huius commenti ratio haec fuit: vt censu facto tabulae conficerentur, in quib. omnium bona perscriberentur, ac singuli pro rata quotannis in belli sumptus portiunculam in thesaurum publicum ad hunc vsum destinatum reponerent. etsi rei inuidia in nostros reijciebatur, Oisellium puta, Rubeum et paucos alios, penes quos Regentis ingenium erat, tamen qui rem verius indagabant, Dauidem Panitarium Rossensem episcopum eius auctorem fuisse existimabant, hominem summo ingenio ac doctrina praeditum, Hamiltonijs obnoxium et ab eorum genere et consilijs minime alienum. nec id inconsulto Gordonio factum putabatur, qui cum videret Regentem in id vnum intentam, vt Scotos tributis assuefaceret, veritus ne aucta eius in maius potentia nobilitatis vireis et auctoritatem infringeret, omniumque rerum arbitrium mulier peregrina et innato genti vitio supra modum ambitiosa ad se reuo caret, consilium hoc dedisse creditur, non abhorrens ab ipsius ingenio, sed plane hostile, gnarus nimirum neque Scotos tributa soluturos, neque tam facile in posterum ei, quam adhuc fecerant, parituros. id consilium quo minus exitum haberet, per nobilitatem factum est: quae missis ad Regentem Iacobo Sandelandio et Ioann. Vemio, in tributo soluendo ignominiam, et in censu conficiendo paupertatis publicae ac priuatae confessionem deprecata est. nam quod ad mercenarium militem attinet, rem esse periculi plenam, imperij summam, siue re, siue spe quiduis ausuris committere, quorum inexplebilem auaritiam. incendat ad noua molienda occasio, et fortuna secum fidem circumagat: et vt nihil inde periculi sit, illique patriae caritatis magis quam suae conditionis meminerint, cuiquamne credibile fore, mercenarios fortius pro alienis, quam dominos pro se suisque proeliaturos, maioresve stimulos addere posse vulgi ignobilis animis exiguam stipem mox in pace casuram, quam nobilitati fortunas, liberos, arasque ac focos? his et alijs rationibus persuasa regina vidua, cum multum vereretur, si perseueraret, censum remisit, subinde dictitans, non se quidem, sed Scotorum non obscurissimos huius consilij fuisse auctores, quibus verbis Huntilaeum innui plerique aiebant. In Anglia. Thomas Crammerus Cantuariensis archiepiscopus iampridem damnatus et post Ridleum et Lacimerum supplicio affectos in carcerem reductus XII Kal. April. Oxonij carcere educitur, obsoleta ad ludibrium veste indutus, quod fieri sacerdotali charactere adempto vsus est. dies aliquot ante mortem cum vitae spes ei facta fuisset, suasu quorundam multa doctrinae, quam profitebatur, capita reuocauerat, et confessioni ab illis propositae, qua ecclesiae ... auctoritas et doctrina confirmabatur, subscripserat. vbi vero nihilominus sibi necessario moriendum vidit, poenitentia ductus, luculenta ad populum habita oratione multa de morum ac vitae emendatione, quo sibi audientiam conciliaret, praefatus, postremo quantopere Deum veritatis abnegatione offenderit, demonstrat, et praecipua doctrinae capita repetens, quid sentiret, breuiter explicat, atque Pontificis potentia Antichristi regnum contineri et stabiliri dicit: cum in haec verba desineret, vix exauditus, statim contumeliose exagitatur, et illinc ad supplicij locum rapitur; quo vbi peruenit, protensa dextra, Haec, inquit, nefarie peccauit, quippe quae impie a veritatis aduersarijs propositae doctrinae subscripsit; merito igitur prima omnium poenas luat. ita ad palum alligatus, vbi primum ignis inflammari cepit, dextram longissime protensam in eum coniecit, vt prima cruciatum sentiret. nec multo post ingentis tumultūs in eo regno suspicio fuit, multique propter id ex primaria nobilitate comprehensi et in carcerem trusi sunt. quidam capite luerunt; nonnulli in Galliam fugerunt, et in his Nortumbrij frater Andreas Dudleus. capti etiam ex Elisabethae Mariae reginae sororis familiaribus Vdallus et Brogmortonus, qui proditi a conscijs e plebe hominibus, quasi bellum intestinum machinati essent, capitis supplicio affecti sunt. mox et Petrus Carrus, qui propter seditionem ante annum in Galliam traiecerat, vti diximus, et postea regi Philippo reconciliatus fuerat, et cum eo Ioann. Checus Eduardi regis quondam praeceptore Germania in Belgium, vt vxorem duceret, reuersus, cum Bruxellis ambo Antuerpiam redirent, regis iussu capiuntur, et capti Londinum perducuntur. denique post Thomae Crammeri mortem vsque ad Mariae obitum, ob relligionem qui supplicio affecti sunt aut damnati in carcere perierunt per varias regni ciuitates, oppida, castella, numerati sunt a curiosis vsque ad CLXXVI: quanquam inuitus faceret Polus cardinalis, cui relligionis negotium commissum erat, vt in eos, quorum salutem tanto studio quaereret, durius animaduertere cogeretur; quippe qui cogitabat, quod etiam saepius dicere auditus est, se ac ceteros episcopos non solum iudices aduersus praue de relligione sentienteis, sed patres iudices esse constitutos. is triennio fere, postquam in Angliam venerat, ad emendationem academiae Cantabrigiensis animum adiecit, parum scilicet profectum existimans, si constituta relligione scholae atque adeo institutionis puerilis disciplina in qua primum lac pietatis bibitur, negligeretur. delecti ad id Cudbertus Scotus Cestrensis episcopus, et Nic. Ormanetus Veronensis Iulio III percarus, qui ex Italia cum Polo venerat, Thomas Vatsonus electus Lincolnensis, Io. Christophorsonus Cicestrensis pariter electus, et Henricus Colus collegij Etonensis praepositus. ij datis ad Andream Pernum, qui eo anno academiae curam vice cancellarij gerebat, vt ad III Eid. Ianuar. in B. Mariae aede omnes academiae ordines adessent, litteris, se viae dant. vbi venere, magna gratulatione accepti, prima die B. Mariae et Michaelis fana, in quibus Martini Buceri et Paulli Fagij corpora ante quadriennium humata fuerant, claudi iubent. postero die ad Trinitatis scholam habetur conuentus, ibique longa oratione Ioannes Stocsus reginae ac Poli cardinalis pietatem laudat, nomineque academiae petit, vt praeteritorum facta gratia in posterum relligioni et disciplinae scholasticae prospiciatur, vt qui aut male consulti aberrarunt, aut aestu et violentia abrepti a recta institutione deflexerunt, sensim in viam reducantur. tum Cestrensis, cum laetitiam se magnam ex tam prolixa bonae voluntatis significatione capere testatus esset, Polique erga academiam pupillam suam studium et egregiam voluntatem laudasset, ita quod cupiant, rite confici posse dicit, si qui errassent errorem eierarent, et in viam redirent; permagnum siquidem ad sanitatem progressum videri fecisse, qui se deliquisse agnoscerent et faterentur. se quidem magis ad clementiam, quam ad seueritatem inclinare; ceterum eam morbi grauitatem esse, vt acrioribus remedijs indigeat. si tamen, qui errarunt, moniti salutaribus consilijs acquiescerent, non commissuros se, vt vllum humanitaris et beneuolentiae officium tam in ijs, quae ad caussam publicam, quam priuatos cuiusque vsus pertinent, aut ipsi, aut academiae ordines in se possint desiderare. inde profecti ad scholam regiam sollemne sacrum magna frequentia celebrant, posteaque in B. Mariae templo licet interdicto concio habetur; moxque de exhumatione Buceri et Fagij cadauerum agitur: ac quoniam vterque dum viueret, non solum perniciosam et erroneam doctrinam sparsissent, sed familiam inter sectarios ambo duxissent, nec solum ipsi ab ecclesia catholica aberrassent, sed et aliis exemplum ab ea deficiendi dedissent, decretum, vt demortuorum cadauera quam primum exhumarentur; esse enim contra sacra decreta ac disciplinam, vt eorum, qui tales sint, corpora ecclesiasticae sepulturae tradantur, et pertinere ad manifestam diuini numinis contumeliam sacrarumque legum violationem; idque cum nonnullo animarum periculo et fidelium offensione coniunctum esse, vt ij, qui legibus moribusque ab alijs essent seiuncti, communem cum ceteris sepulturae relligionem participarent: ex piandum igitur locum, nihilque relinquendum, quo etiam elementis ipsis iniuria fieret, et concedendum hoc, quicquid esset, infirmorum conscientiis. porrecto legatis libello rem iuris forma tractari placuit. citari mortui primo atque altero edicto, productique contra illos semel atque iterum testes. cum nemo compareret, qui eorum defensionem suscipere auderet, tandem tanquam contumaces damnati sunt, dieque dicta coram academiae ordinibus, postquam Cestrensis oratione habita iudicij seueritatem excusauit, neque iustum esse dixit, permittere, vt infirmorum animi ob inexpiatum nefas diutius torqueantur, sententia pronunciatur, et mortuorum cadauera effodi, ac magistratui regio, quandoquidem sanguinis poenam infligere sacerdotibus non licet, tradi iubentur. aliquot dierum spatium intercessit, dum Londinum missa sententia, a magistratu regio mandatum veniret, quo poena infligebatur. interea Pernus in Bucerum, quem familiariter cognouerat, maxime virulentam orationem habuit, illiusque exemplo plerique ex iuuentute per lasciuiam in demortui contumeliam multa carminibus luserunt. tandem VIII Eid. Febr. cadauera effodiuntur, et parata ad id in foro area palus magni ponderis in terram defigitur, cui corpora quasi viuorum alligantur, comportara magna ligni strue, qua exurerentur. tum tabulata eriguntur inclusis cadaueribus, et vtraque ex parte sudes defixae circumdata longa catena ferrea, iniectique libri Protestantium vndique conquisiti magno numero, qui flamma diffundente se vna concremati sunt. in eam rem Valsonus concionem habuit, moxque restitutus sacrorum vsus in ijs templis, quae interdicta diximus: demum et quidam ex academiae ministris multati, partim adempto suffragij iure, partim alijs in ipsorum locum suffectis. postremo publicata inquisitorum de academiae institutione decreta. nec multo post Oxonij a Broco Glocestrensi episcopo eadem ratione cum Catharina P. Martyris Vermilij vxore actum est, quae ante quadriennium itidem defuncta in aede Christi iuxta B. Frisuidae, quae illis locis in summa veneratione erat, condita fuerat. nam conuicta, quod mariti doctrinam amplexa esset, damnatur, eiusque cadauer effossum baiuli humeris impositum apud Marsallum illius templi decanum in sterquilinium deijcitur. verum post Mariae mortem Matthaeo Packero Cantuariensi archiepiscopo, Edmondo Grindallo Londini et Ricardo Glocestriae episcopis suggerentibus, Elisabethae iussu semesa ossa a Marsalli stabulo eruta et cum Frisuidae ossibus rursus permista terrae mandata sunt III Eid. Ianuar. anni OIO IO LXI, cum XI Kalend. VItileis ante Cantabrigiensis academiae ordinum decreto gradus et honoris tituli Bucero et Fagio adempti in integrum restituti fuissent, omnibus, quae contra eos eorumque doctrinam ac memoriam acta erant, rescissis. quoque res dignius conficeretur, III Kalend Sexti. publicus conuentus indicitur ad B. Virginis, vbi Achuvortus academiae nomine rationem in demortuorum laudem habuit, superiorum temporum crudelitate, quae non solum in viuos sed etiam in mortuos saeuijsset, multis verbis exagitata. in eandem sententiam et a Iacobo Pilkintono multa verba facta sunt, et in memoriam reuocatum Stephani VI et Sergij III R. P. exemplum, qui ob priuatas iniurias in Formosum mortuum exquisita immanitate olim grassati memorantur. nunc ex Britannia in continentem redeundum est. Caesar vbi se imperio ac regnis abdicauit in Hispaniam nauigaturus, cum valetudine impeditus et iam inclinata tempestate profectionem in annum sequentem distulisset, ne sibi interim tempus periret, rebus filij constituendis ac firmandis totum illud impendit. cum igitur merito vereretur ne primis regni auspicijs ab omnibus rebus imparatus filius praecipiti aetatis feruore belli aleam infeliciter tentaret, respirandi spatium aliquod ei necessarium iudicauit, quo in imperio confirmatior, et rebus ad bellum necessarijs instructior, si opus esset, antiquas denuo cum rege controuersias armis persequeretur. ob idque interuentu Poli cardinalis, qui Mariae Anglicae nomine quasi sequester de pace egerat, vrgebat, vt si pax fieri non posset, induciae in aliquot annos pangerentur. igitur missi vtrinque delegati, regis nomine Gaspar Colinius maris praefectus et Sebastianus Albaspineus libellorum supplicum magister: Caesaris et Philippi nomine Carolus Lalanius comes, Simo Renardus, Carolus Tisnacus, Philippus Bruxellensis, et Ioann. Baptist. Schiccius I. C. Cremonensis, qui sub anni initium iuxta Cameracum in coenobio, cui Valucellis nomen, congressi post longas altercationes tandem in haec pacta conuenere: vt terra marique tam in Belgio quam per Italiam et alia loca vtriusque regis ditioni subiecta induciae in V annos essent, quibus ab armis vtrinque abstineretur: possessionem interea quisque eorum, quae belli tempore occupauerat, tetineret. his comprehensus ab vtraquae parte Pontifex: exclusi a Caesare Neapolitani ac Siculi exules. comprehensus et fuerat a rege Albertus marchio Brandeburgicus, sed postea conuenit, vt eius mentio induceretur, quod citra Imperij praeiudicium, quod ab vtraque parte comprehensum fuerat, induciarum beneficio vti non posset, nisi prius reuocata proscriptione ipse Imperio reconciliatus esset. conuentum item, vt Eporediae et Augustanae vallis a nostris hoc vltimo bello occupatae loco rex Sabaudiae duci certam summam singulis annis numerari iuberet, quae Lugduni duabus pensionibus persolueretur. id Non. Febr. actum. quatriduo post de captiuis inter parteis transactum fuit, conuentumque, vt vtrinque dimitterentur, milites quidem trimestri stipendio exsoluto, nobiles vero vnius anni suorum bonorum reditum dependerent, quod praestito sacramento citra fraudem fieret. excepti ex nostris Bullionius et Fr. Momorantius, quorum hic Taruennae, ille Hedini captus fuerat: ex hostibus Philippus Croius Arascotij dux proelio in Ambianis commisso, cum se vili rustici veste dissimulasset, captus, qui in Vicenarum castro asseruabatur. postea tamen placuit, vt vtrinque etiam illi dimitterentur accepto pretio, de quo intra treis menseis conueniretur. sed re in longum extracta Arascotius medio tempore euasit, vulgari Caesaris dicterio ob id notatus, quod cum tanquam mendicus in Belgio captus fuissent, e Gallia tanquam fur aufugisset. id cum non nisi conscijs et fugae adiutoribus factum appareret, quaestio de Francisca Ambosia Caroli Croij Senigani comitis agnati sui vidua ac proinde suspecta admodum seuere habita est a Ioanne Munerio praetoris Parisiensis legato, quem nuper vt vitio creatum Senatus reiecerat, et post crebras iussiones A. Momorantij commendatione vix tandem ad hoc munus admiserat. quaestionem vrgebat Momorantius, quod cum eo elapso filij, qui cum Arascotio permutari debebat, redhibendi spem amisisset, iacturam in illius fuga factam ex Senigani agnati bonis sarcire cuperet. nihil non actum, vt rei per se verae vel per falsos testeis probatio erueretur, et Ambosia ipsa in carcerem coniecta et ignominiose in iure vexata est. quae omnia tandem in exitium Munerio calumniosae accusationis auctori ac iudici verterunt, et occultarum antea, tunc vero ex ea occasione in apertum prorumpentium simultatum inter potentissimas regni familias, Momorantios et Guisianos dico, initia fuźre, vti postea plenius dicemus. pactis inducijs haut multo post Bruxellas Colinius ad Caesarem, Bloesas ad regem Lalanius profecti sunt, vt eas vterque iureiurando firmaret. hae citius a rege etiam Meti publicatae sunt; a Caesare in Belgio aliquanto tempore post; quod Philippus in pauciores annos inducias contrahi vellet: in Italia vero serius, siue Caesarianorum negligentia, siue astu, qui tamen in eorum damnum recidit. nam cum illi interea in Subalpina regione Gattinaram occupassent, praesidium que imposuissent, vlterius progredientibus superuenit statim Lud. Biragus cum prouinciali milite et II Heluetiorum vexillis, et ignauia praefecti deditum oppidum non admotis tormentis recepit, ac IX militum praesidio firmauit. inde cum conijceret Caesarianos mox eodem reuersuros, finxit se Iacobi Fanum contendere, et haut ita longe locis idoneis suos occulte disposuit; nec spe sua falsus est. nam eo digresso hostes subito aduol ant cum VIII Italorum signis, I Germanorum, C leuis armaturae equitibus ac III machinis; cumque nostri oppidum deseruissent, illi arcem oppugnant. nocte appetente Biragus cum suis superuenit, et dum in parte, quasi ad illam in oppidum impetum facturus, hostem distinet, alia parte Heluetios mittit, qui antequam hostis aduerteret, introducti sunt. ita interclusi inter arcem et oppidum facile caesi sunt. capta signa et tormenta, maiorque pars in nostrorum manus deuenere, serius aduentante Manfredo Torniello, qui auxilio missus fuerat. interceptum et a nostris in ea regione Vinalium, quod Italorum maioris nominis praesidio tenebatur; nam inibi erant OIO IO pedites sub X centurionibus, quorum IIII occisi, VI capti sunt; milites armis exuti; frustra annitente Piscariae marchione, vt obsessis suppetias ferret. in Etruriae vero ora maritima praesidiarij Grosseto et Monte Pescalio egressi Iuncaricum, Columnam, Rabum, et alia castella in potestatem redegerunt, quae mox magna ex parte a Luca Antonio Cupano recepta sunt. Corsinianum etiam a nostris occupatum, quamuis moenib. nudatum, quod item a Sanfloriano superueniente receptum, et aliquot milites, quiin templi turrem confugerant; laqueo suspensi sunt. Kyriaci fanum praesidiarij deseruere. Gamprianum penes nostros remansit. Cosmus autem, qui inducias iam pactas sciret, quod et a Parthenaeo Subiza, qui ad Montem-Ilcini nomine regis cum summo imperio praeerat, passim iactabatur, diligenter Turritam, Asinam-longam, Montem Fellonicum et vicina loca muniuerat. accidit et sub id tempus, vt longe periculo sissimo naufragio Auriana classis conflictarentur. nam cum Io. Andreas Auria in spem adductus de Bonifacio astu capiendo cum XII triremib. in Corsicam descendisset, prope Iluam tempestate subita abreptus, vnius e triremibus iacturam focit, in qua amplius CC homines periźre. et cum inde cum reliquis in sinum Corsicae quendam nauigasset, Portum veterem, vti sperabat, subiturus, foeda tempestate rursus iactatus concurrentibus inter se triremibus et ad scopulos illisis, maximum heic hominum et rerum damnum accepit. vixque ipse cum praetoria periculum euasit, amisso ingenti captiuorum, machinarum, instrumentorum bellicorum et militum numero: qui effugere, inter fluctus in terram enatauere. promulgatis tandem vtrinque inducijs et decretis passim supplicationibus, Turnonius, cardinalis qui Romae erat, cum oratore regio Pontificem regis nomine adit, et quid actum sit, ostendit; nihilominus regem in foedere secreto perseuerare testatus. id etsi Pontifex et qui eius partes sequebantur palam improbate non audebant, moleste tamen ferebant, regem minime monito Pontifice in inducias consensisse; quod cum toti in belli cogitationem propenderent, eo minus illum consilijs suis propitium fore arbitrabantur. itaque limitem suum diligenter munire instituunt. ac Tiferno quidem Flaminium Stabiam Vrsinum Strozzij cognatum imponunt, atque ipsum Strozzium Antipoli, vbi se post Marcianam cladem receperat Momorantio M. E. et alijs propterea apud regem traductus, permissu regis euocant, vt eius opera in bello, quod animo agitabant, vterentur. diuersa parte Cosmus limiti suo prospicere tempestiuum ratus, Burgo ad S. Sepulcrum, quod Tiferno oppositum est, Petrum Montium cum peditum vexillo praefecit, cui et Pandolfum Ricasolium cum altero attribuit. praeterea Castrocarum, quod in Vmbriae confinibus est, et Cortonam ac Politianum contra Montis-Ilcini praesidiarios muniuit; quod etsi in speciem omnia a Pontifice pacata essent, tamen cum nuper in archiepiscopatu Pisano, quem Ioanni secundo ex filijs, destinatum iam ante petebat Cosmus, repulsam tulisset, id tanquam certissimum alienati a se Pontificis animi signum interpretabatur. sub id tempus Cosmi interuentu et Hieronymi Corregiensis opera, Octauius Farnesius Parmae dux cum Caesare socero reconciliatus est accepta Placentiae, Nouarae, ac Nouariensis territorij, et castellorum in Parmensi agro a Caesarianis occupatorum possessione. hae vero leges genero a Caesare dictae, vt Placentiae arcibus praesidium Hispanorum accipere, et illud stipendio suo alere teneretur. manerent Imperio et Romanae S. saluae rationes, quas in Parmensi ditione habent. Nouarae arx in Caesaris potestate esset. bona quae Octauius et Margarita naturalis filia in regno Neapolitano et in Etruria, quae item Alexander cardinalis ftater in Sicilia habet, eis restituantur; de fructibus tamen a Camera Caesarea perceptis litem instruere non possint. coniuratorum, qui iam decesserint, filij in bonorum suorum possessione non inquietentur, sed ijs libere vtantur, fruantur. in coniuratorum, qui supersint, caussa nihil intra VI menseis innouetur: interimque liceat illis, quibus velint personis, bona sua vendere et oppignerare. Octauius in fidem Sansecundi comitem et Io. Franciscum Sanseuerinum accipiat, quos Caesaris nomine commendatos habeat. qui si deinceps fidem datam violent, in eos animaduertendi ipsi ius sit. Therella, Rupes-alba, et Turricellae moenibus nudentur. Fanum Antonini municipium, vti a Caesare munitum est, in Octauij manus consignetur. eo tempore, quo Placentiae possessio tradetur, Alexander maior natu Octauij et Margaritae F. tanquam obses Mediolani maneat, et inde ad regem Philippum transeat, atque in eius aula commoretur. id momentum maximum Caesaris ac Cosmi reb. in Italia attulit, firmato ita imperij Mediolanensis statu, et intercluso nostris illac transitu, ne in Etruriam aut ad regnum tam commode itinere terrestri in posterum comeare possent. idem et Corregij ac Nugarolae comites ea mutatione confirmatiores reddidit, qui eo se animosius ab eo tempore Ferrariae duci, qui ipsis imminebat, opposuerunt. secundum haec Carafa cardinalis nihil non agebat, vt nos ad bellum contra Hispanos gerendum impelleret, misso iam ante pactas inducias in Galliam, vti diximus. Hannibale Oricellario, et crebris Pontificis nomine scriptis ad regem litteris, ad Annam Momorantium, atque adeo, ne quid intentatum relinqueret, ad Valentinam illam strigem, quae sibi veneficijs regis animum, alioqui gloriae cupidi et prosperis successibus elati, fecerat obnoxium: dein et Somae regulo, vt promissa auxilia acceleraret. post pactas vero inducias per eundem Somae regulum, qui iam in aula erat, grauiter apud regem conquestus est, contra foedus initum inscijs socijs proditam Pontificis caussam et desertos Carafas, regem que obtestatus est, ne condicionibus subscriberet. mox et alteris III Non. Mart. ad eum datis cum de eadem re expostulasset, postremo petit, vt si rex seruare inducias constituisset, saltem in Pontificis manus oppida, quae in Etruria tenebat, consignaret; cuius rei spem Lotaringus cardinalis fecerat; sic enim fore, vt Caesariani ac Cosmus ipse Gallorum metu soluti nihil contra Pontificem moueant, sed etiam Senas et quae in Senensium ditione hoc bello occupauere, quo Pontificem placatum habeant, restituant: nam in confesso esse, nec dubitare Hispanos, quin in generosi ac constantis Pontificis potestate situm sit, regnorum in Italia possessiones, ad quem velit, arbitrio suo transferre, et in quamcunque partem propendeat, maximum momentum habere. ipse vt hoc negotium conficeret, iam tum Galliam proficisci honorificae legationis praetextu decreuerat, sed a Turnonio retentus fuit, quod diceret, res Pontificis atque adeo regis Romae praesentia ipsius egere: hoc ille praetexebat, nam revera vir prudens, qui foedus illud et negotium omne vt regno detrimentosum semper ab initio detestatus fuerat, pro innato in patriam amore verebatur, ne inquieti animi homo res inducijs compositas interturbaret, et fauore in aula sperato adiutus nos funesto bello implicaret. vbi vero neque hoc impetrari potuit, vt rex quae in Senensi ditione tenebat, Pontifici traderet, tum demum nihil Turnonij monita moratus Carafa ad legationem obeundam se comparat; quod a patruo facile obtinuit, alioqui solius inquisitionis negotio, quam relligionis aut saltem Pontificiae potentiae arcanum existimabat, intento, et sumptuoso ac plus quam regio fastu dignitatem ostentare gaudenti, atque adeo raro principum oratores admittenti: nam hoc quoque ad tuendam maiestatem pertinere ducebat persuasus a suis, qui, vt moroso fastidiosi ac iam deliri senis ingenio facilius ad libidinem abuterentur, ei omnium colloquio hac arte interdixerant. nec defuit fortuna Carafae consilijs; nam sub id tempus res incidit, quae animum vltionis auidum et iniuriae impatientem maxime exulcerauit. Caesareus orator is, quem diximus, Sarriae marchio ad venationem animi gratia proficisci plerunque assuetus, a Montorio, penes quem armorum imperium erat, impetrauerat, vt quauis hora etiam intempestiua cum suis armatis vrbe, quae tunc clausa a praesidiarijs tenebatur, sibi egredi liceret. itaque summo mane profectus, cum ad vrbis portam venisset, eamque praefectus rei ignarus, qui nuper permutatis excubijs aderat, aperire recusaret, Sarrianus id ad suam et personae, quam sustinebat, dignitatem pertinere existimans, vim facit, et repulsa statione portam effringit. grauissime id Carafa ac patruus tulere, deque iniuria, qua violatam maiestatem querebantur, apud regem per Somae regulum expostulauere. cum factum excusaturus Sarrianus ad colloquium admitti a Pontifice peteret, ille recusauit; cumque nihilominus in palatium venisset, non admissus est, sed a Carafa monitus, cum diceret patruum de eo in arcem conijciendo aut etiam seuerius puniendo cogitasse, tandem recessit. occasionem hanctam bonam nactus Carafa in Galliam ad regem proficiscendi, a Pontifice vix tandem impetrauit, vt sibi temperaret. et quo res tutius confici posset, dissimulata iniuria eius vltionem incommodius tempus differret. itaque Pontifex Sarrianum tandem ad colloquium admisit, et quam conciliationi principum studeret, palam declarauit; eo se consilio legationem ad Caesarem ac regem adornare, et Carafam quidem ad regem, ad Caesarem vero et Angliae regem Scipionem Rebibam episcopum Motulensem nuper in cardinalium collegium a se cooptatum in Belgium mittere decreuisse. hoc colore Carafa quasi de pace acturus magno et superbo admodum comitatu in Galliam contendit. antequam in viam se daret, Pontifex publice in consistorio in Columnios vt impios multa debacchatus, quorum maiores Pontificijs partib. adeo infesti fuerint, tum in Ascanium eo tempore Neapoli captiuum, qui Clementem VII olim in arce oppugnauerit, et cum Hispanis vrbem diripuerit, postremo in M. Antonium eius F. acerrime inuehitur, qui paternis vestigiis insistens scelerate grassandi principium ab ipso parente fecerit, eum que tam impie spoliauerit, quam nunc sacrilega et detestanda in Pontificis ac S. S. perniciem consilia agitet; ac proinde ipsum beneficijs Pontificum gratia concessis indignum pronuntiat; et bona vtriusque, parentis ac filij proscribit, euulgato diplomate admodum acerbo, quo eos diris deuotos sacrae censurae subijciebat. nec multo post Ioannem grandiorem natu ex fratris filijs Paliani ducem sollemni ritu creat, facto ea de re itidem diplomate, cui cardinaleis subscribere voluit; et amoto a gubernatione Vrbini duce, eum ecclesiae gubernatorem tradito insigni magistratūs baculo declarat: filioque eius adhuc puero Cauium, quod est oppidum Columniae ditionis, marchionis titulo, attribuit. inde cardinalis cum nouo Duce et Petro Strozzio Palianum adit, adductisque secum muniendorum locorum peritis architectis propugnacula locis opportunis designat, et comeatu vino farina salitis carnibus ad oppugnationem sustinendam Palianum firmat. quo facto se ad iter accingit cum numerosa nobilitate, Centumcellasque profectus inde per mare Massiliam contendit, deducente eum Paullo Iordano Vrsinae familiae principe cum VIII triremibus partim regiis, partim suis. interea Cosmus, qui inducijs non satis fideret, et de regis ac Pontificis amicitia desperaret, omnia ad bellum necessaria in Etruria parabat, et consilio, quantum poterat, atque opibus suis res Albani subleuabat. inprimis loca hosti opposita muniebat, et in his Lucinianum, quod nuper nostris ereptum, longe maximum damnum a caelesti fulgure acceperat, turre arcis, in qua puluis tormentarius asseruabatur, incendium concipiente, et XL amplius hominibus ex familia ac militibus Donati Ambrosij Arretini absumptis: quod eo diligentius a Cosmo procurabatur, quod Galli, qui Folianum tenebant, haut longe inde aberant. Cortona item et Castrocarum, a quo haut procul dissita sunt Liuij et Cornelij fora, ac Cesena pontificiae ditionis oppida et milite et tormentis egregie firmabantur, ad terrorem Pontifici incutiendum, quem ita a belli consilijs ad aequiores condiciones adduci posse sperabat: astu vero id interim agebat, vt cardinalis Burgensis, qui rei Senensi Philippi nomine praeerat, cum militem alendi siue a stipendio siue a comeatu facultatem non haberet, quo ciuitatem nihilominus in Philippi fide retineret, praesidiariis inde exactis ipsum fidei suae committere cogeretur. verum contrario astu id aliquanto tempore Burgensis elusit, qui facile Senensibus Cosmi dominationem perosis persuasit, quando tam numeroso militi, quanto ad tantae amplitudinis vrbem tuendam opus erat, alendo par non esset, vt arx, cui seruandae exigua manus sufficeret, denuo exstrueretur, itaque rursus muro cincta arx, et custodia introducta, prouisumque, quando ex ora maritima nihil aduehebatur, vt ex Sicilia et Apulia annona in vrbem comportaretur. quod tamen non ita commode fieri poterat, quin extremis miseriis interea ciuitas conflictaretur. quam occasionem minime negligendum duxit Cosmus, qui apud Philippum per Alfonsum Tornabonum Burgi in Etruria episcopum vrgebat, vt promissa de Plombinensi ditione tandem implerentur: quod itidem ab Hispanis rem in longum extrahentibus eludebatur. cum tamen in dies annonae angustia premerentur Senenses, inuidiamque rei Burgensis ob eas, quas dixi, caussas in Cosmum reijceret, eoque nomine illum apud Philippum traduceret, Cosmus vt se purgaret, cogebatur omnia consilia cum eo communicare: acciditque sub id tempus, vt secreto inita sit coniuratio de Monte-Ilcini intercipiendo; insuper et facta spes de tradendo Grofseto praecipuo in maritima ora oppido. quod consilium Burgensi a Cosmo patefactum, cum ille, qui sinistre omnia in Cosmo interpretaretur, id ab eo fieri existimaret, non rerum Philippi commodo, sed sua caussa, quo paulatim tota ditione Senensi potitus Philippum ad tradendam Senarum possessionem adigeret, arcanum illud seu socordia neglectum, seu leuitate temere communicatum prodidit, conscijque a nostris capti et re detecta digno supplicio affecti sunt, magno rerum Cosmi et existimationis dispendio. nec multo post Caldora quidam nomine homo Neapolitanus, qui longo tempore in Gallia fuerat, cum a Cosmi oratore Roma Florentiam missus esset, et a Monlucio vtpote induciarum tempore comeatus diploma accepisset, cum Senas pertransiret, a Burgensi, qui illum a Carafis missum suspicabatur, comprehensus et tormentis subiectus est in Monlucij et Cosmi caput. quo facto parum abfuit, quin nostri, qui ius gentium violatum caussabantur, ad arma deuenirent, et Cosmus, qui fidem suam in dubium vocari indignabatur, aliena a se ac tempore consilia ex hac occasione arriperet. Romae interea res calebant, reuerso nuper re infecta Fabritio Sanguineo, quem Pontifex ad Philippum legauerat, et detectis nuper coniurationibus in vrbe, seu veris, seu falsis, ille iritatior Siluestro Aldobrandino, cui plurimum tribuebat, et Fisci procuratori negotium dederat, vt de Neapolis ac Siciliae regnis, ita vulgo vocant, S. S. beneficiariis, et quorum directum dominium ad ecclesiam pertinet, lis Caesari ac Philippo F. moueretur, quos tanquam rebellium fautores atque adeo rebelleis in commissi crimen incidisse caussabatur. iamque cardinalis Carafa in Galliam profectus Fontembellaqueum venerat, aula factionibus diuisa: nam Momorantius iam senex innata prudentia, cum de belli exitu sinistre ominaretur, ad pacem inclinabat, eoque consilio, dum Lotaringus cardina. Romam profectus superiore anno abesset, res ad concordiam per inducias adduxerat, adiutus in eo negotio maxime a Gaspare Colinio maris praefecto sororis F. Guisiani contra iuuenili aetate feruentes, dum imperij vltra modum cupidi per nouos motus armorum potentiam ad se contrahere conantur, consilia pacis respuebant, et tam pulcram occasionem regi auide arripiendam suadebant. anceps erat regis animus alioqui ob felices successus ad belli consilia propendentis: sed Momorantius gratia, auctoritate et prudentia praeponderabat. haerentem tandem Henricum impulit regina vxor, quae P. Strozzio cognatione proximo bellum Italicum, in quo cum aliquo imperio esset, affectanti fauebat: sed praecipue Diana illa Valentina longe maximum momentum attulisse creditur, quae quod iam adfinitatem cum Guisianis contraxisset, et alioqui seruiliter a cardin. Lotaringo colebatur, eorum libidini ancillabatur. hac fiducia fretus Carafa regem aggreditur, et gladio sacrato Pontificis nomine ei vt ecclesiae R. defensori magna pompa ac ceremonia porrecto, ad priuatum collo quium admissus, quo in statu res Romana ac familiae suae fortuna sit, demonstrat: Ex quo, inquit, post patruum in summum Pontificem electum gubernaculis admotus sum (Christianiss. rex) nihil antiquius habui, quam vt qui tibi fidam operam antea bello Parmensi et Etrusco nauaueram, demum tibi Pontificem conciliarem, et efficerem, vt te is, spreto Caesare et Angliae rege, S. S. et familiae nostrae vindicem adscisceret. testeis appello Lansacum tuum Romae tunc oratorem, et nuper Io. Auansonium, qui me currentem quidem incitabant. et quamuis amplissima cuncta maiestatis tuae nomine et Sedi et priuatim mihi pollicerentur, nulla praemiorum spe impulsus aut vlla condicione accepta, quae quidem priuatum meum commodum spectaret, sed sola in nomen Francicum propensione inductus Pontifici auctor fui, vt S. S. dignitatem et se suaeque familiae opes ac fortunas fidei tuae commiteret. nam et hoc honorificum Pontifici ac S. R. E., tibi vero gloriosum, nobis denique tutissimum perfugium visum est. itaque foedus inter vos initum est, in quo vt nihil aliud spectaui, quam vt Pontifici ac S. S. dignitati et familiae nostrae securitati prospiceretur, atque vna Francicae domūs magnitudo ex ea occasione amplificaretur, ita nihil in eo appositum, quod ad priuatam vtilitatem meam pertineat. verum vt hominum consilia plerunque in contrarium vertunt, accid